Seçilmiş əsərləri

5

1

Redaktor: Dilsuz

ELÇIN E46 «Seçilmiş əsərləri» (10 cilddə), V-ci cild. Bakı, «ÇINAR-ÇAP» nəşriyyatı, 2005, – 494 səh.

E 4702060200
122

© «ÇINAR-ÇAP», 2005

2

ROMANLAR

3

ÖLÜM HÖKMÜ

4

1 GƏLƏCƏYƏ DOĞRU Axşam düşmüşdü, Bakının aşağısından – Xəzər tərəfdən yüngül bir yaz mehi əsirdi və həmin meh o aprel axşamı Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətindəki xartut, əncir, gilas ağaclarının təzə-tər yarpaqlarını güclə eşidiləcək bir xışıltıyla səsləndirirdi, o xışıltı həyətə yayılırdı və elə bil ki, o böyük həyətin həmin anlardakı müvəqqəti sakitliyinə, kimsəsizliyinə bir məhrəmlik gətirirdi. Əlbəttə, Gicbəsər o yarpaq xışıltısını eşidirdi, amma ağaclara tərəf baxmırdı; qarovulçu Əflatunun köşkünün damında dal ayaqlarını altına yığıb, qabaq ayaqlarını irəli uzadıb, o yüngül yaz mehinin əsdiyi səmtə – axşamüstü uzaqda qaralmağa başlayan dənizə tərəf baxırdı. Qarovulçu Əflatunun köşkünün damından üzüaşağı bütün Bakı görünürdü – Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı şəhərin dağlıq hissəsində idi – və o vaxt ki, gecə düşəcəkdi, o görünən binaların, küçələrin, dənizkənarı bulvarın işıqları yanacaqdı, onda Bakının bu görünüşü dünyanın ən böyük möcüzəsi olacaqdı, sirlərlə dolu naməlum bir aləmə çevriləcəkdi və yenə də neçənci gecə olacaqdı ki, Gicbəsər gizlincə qarovulçu Əflatunun köşkünün damına qalxıb, beləcə çöməlib gözlərini sirlərlə dolu o naməlum aləmdən çəkməyəcəkdi, o işıqlar bir-bir sönənəcən baxacaqdı, gecəyarısı Qəbiristanlıq Idarəsinə gəlib-gedən maşınlara, girib-çıxan, ora-bura vurnuxan adamlara fikir verməyəcəkdi, qaranlıq çökmüş Bakıda o uzaq və naməlum binaların, küçələrin, oradakı insanların və itlərin qoxusunu duymağa çalışacaqdı. Son günlərin bütün gecələri belə keçirdi. Amma bu gün dama tez qalxmışdı; bəlkə də gecəyə kimi elə beləcə burada qalacaqdı, bəlkə də düşüb gedib fırlanıb, gecə təzədən bura qalxacaqdı... Hər halda, bu axşam nəsə əvvəlki axşamlara oxşamırdı, bu axşam Gicbəsər daha artıq narahat idi, düzdü, gözlərini şəhərə zilləmişdi, başqa heç nəyə fikir vermirdi, amma hərdənbir diksinirdi, elə bil ki, nə barədəsə fikirləşirdi və fikirləri onu diksindirirdi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında Gicbəsərə fikir verən yox idi; hərgah fikir verən (və başa düşən adam!) olsaydı, görərdi ki, bu itə nəsə olub, əvvəllər həyətdə sülənən it deyil və ümumiyyətlə, axır vaxtlar nəsə gözə az dəyir; fikir verən (və başa düşən adam!) olsaydı, görərdi ki, bu itin qara və həmişə qəmgin gözlərində nəsə elə bir ifadə yaranıb ki, bu ifadə təkcə yemək axtarmaq, təpikdən qorunmaq, soyuqda isti yer, istidə sərin yer axtarmaq qayğılarından xəbər vermir... Gicbəsərin bütün ömrü Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında keçmişdi. Taleyi bu iti necə gətirib bu qəbiristanlığa çıxarmışdı – bunu heç kim bilmirdi və təbii ki, heç kim bu barədə düşünmürdü; amma Gicbəsəri Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətində ilk dəfə görən adam Əbdül Qafarzadə olmuşdu. Onda – Gicbəsər üçün çox-çox uzaq bir zamanda – çiskinli bir sentyabr səhəri idi və o payız çiskinində Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı ağacların xəzan sarısında qəmdən, qüssədən, ömrün sonu ümidsizliyindən əsər-əlamət yox idi, elə bil ki, o 5

payız çiskini həmin qəmi, qüssəni, ömrün sonu ümidsizliyini yuyub aparmışdı və o narın çiskin Əbdül Qafarzadənin sifətinə dəydikcə, elə bil, kişinin bütün içinə bir qayğısızlıq, nikbinlik yayılırdı, özünü sağlam, gümrah hiss edirdi və bu hiss həmin payız səhəri Əbdül Qafarzadəni nəsə yaxşı bir iş görməyə, kimisə sevindirməyə, kiməsə bir xeyir verməyə (həm də gözlənilməz bir xeyir!) səsləyirdi. Belə vaxtlarda Əbdül Qafaqzadə dünyanın bütün bəd işlərini, pis əməllərini, saxta oyunlarını, riyakarlığı, ikiüzlülüyü, pozğunluğu – hər şeyi yaddan çıxarırdı (hər halda, kişiyə belə gəlirdi) və elə bil ki, bu adamın bütün içi, fikri-zikri də o payız çiskini kimi, tərtəmiz olurdu, paklaşırdı. O çiskinli sentyabr səhəri daxilindən baş qaldırmış o coşğun nikbinlik və xeyirxahlıq hissləri içində Əbdül Qafarzadə əllərini adəti üzrə arxasında birləşdirib geniş sinəsini daha da irəli verdi, üzünü yuxarı tutub bomboz payız səmasına baxdı, narın çiskin çeşməyinin şüşələrinə səpələndi və belə bir narın damcılı şüşə arxasından dünyaya baxmaq da o dəm Əbdül Qafarzadəyə ləzzət verdi, hətta Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının dəmir darvazasının bala qapısından Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətinə girəndə qarovolçu Əflatunu görəndə də, bu balacaboylu, arıq, sir-sifəti günün altında, tozun-torpağın içində illərdən bəri yanıb qaralmış, balaca, yaşıl gözləri həmişə səksəkə içində oynayan adam – qarovolçu Əflatun da Əbdül Qafarzadənin gözünə dünyanın gözəl bir məxluqu, qüsursuz bir bəndəsi kimi göründü, düzü, Əbdül Qafarzadənin özünün də qarovulçu Əflatunu beləcə görməyinə gülməyi tutdu, amma, hər halda, həyat gözəl idi və Əbdül Qafarzadə də bu gözəl həyatın sahiblərindən biri idi. Qarovulçu Əflatun köşkünün balaca pəncərəsindən Əbdül Qafarzadəni görən kimi, o saat bayıra sıçradı və çevik addımlarla özünü kişiyə tez yetirmək istədi; qarovulçu Əflatun Əbdül Qafarzadəyə o qədər bələd olmuşdu ki, lap uzaqda qaraltısını da görəndə sövq-təbii duyurdu ki, kişinin kefi kökdü, yoxsa qanı qaradı; müdirin qanı qara olanda, qarovulçu Əflatun çalışırdı ki, hörmətini, ehtiramını, səcdəsini kənardan-kənara bildirsin, amma hiss edəndə ki, müdirin kefi kökdü (yəni bu o deyən şeydi ki, qarovulçu Əflatun əlavə pul qoparda bilərdi, gözlənilmədən əlavə bir imtiyaz əldə edərdi), yaxınlaşıb hal-əhval tuturdu, yeri düşsəydi sözü fırladıb gətirib Xıdırın üstünə çıxarırdı, Xıdıra rəhmət oxuyurdu, bir balaca ağlamsınıb və gözlərini yerə dikib Xıdırın belə bir gözəl zəmanəni görmədiyinə dönə-dönə təəssüfünü bildirirdi və Əbdül Qafarzadənin o gözəl ovqatının maddi bəhrələrini görürdü. O payız səhəri də yəqin belə olacaqdı, amma birdən-birə hardan peyda oldusa, balaca bir küçük sərçə kimi civildəyə-civildəyə qarovulçu Əflatunun ayaqlarına dolaşdı, az qaldı ayaqlarının altında qalsın və qarovulçu Əflatun ayağı ilə o balaca küçüyü bir kənara itələdi ki, bu gözəl payız səhəri fürsəti əldən verməsin, özünü növbəti məqsədinə çatdırsın. Çiskinin altında qəhvəyi-qara tükləri islanmış küçük, qarovulçu Əflatunun ayağı ilə təmasdan sonra, cır və nazik səsi ilə zingildədi və Əbdül Qafarzadə narazılıqla başını buladı. Qarovulçu Əflatun, əlbəttə, bu narazılığı o saat hiss etdi və dayandı, bir müdirə, bir də qəflətən peyda olmuş o küçüyə baxdı, bilmədi ki, nə eləsin. Əbdül Qafarzadə: – Götür onu gətir bura, – dedi.

6

Qarovulçu Əflatun hər gün küçük üçün bir qutu süd alıb gətirirdi. bu küçük dünyanın beləcə vecinə deyildi. Həmin çiskinli payız səhərindən sonra. Qəhvəyi-qara tükləri bədəninə yapışmış o küçük hardan gəlib Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına çıxmışdı? Qəbiristanlığın ərazisində it yox idi və ümumiyyətlə. elə bil.. o ümiddən əsər-əlamət də qalmayacaq (Əbdül Qafarzadə buna əmin idi) və nə üçün belə olmalıydı? Bir halda ki. o ümid də dünyanın vecinə deyildi və Əbdül Qafarzadə o dəm küçüyə baxa-baxa fikirləşirdi ki. kolbasa.. ümidlə gəlmişdi. qarovulçu Əflatunun qucağından boylanıb Əbdül Qafarzadəyə baxırdı və həmin küçük baxışlarında bir etibar. işdi. cani-dildən bu küçüyə qulluq eləsin – Əbdül Qafaqzadə verdiyi tapşırığı yadından çıxaran adam deyildi və qarovulçu Əflatun da bunu yaxşı bilirdi. həyatında aldığı ilk təpik idi. Ağakərim də bunu bildikləri üçün. küçüyü qarovulçu Əflatuna qaytarıb: – Bunu özünlə bir yerdə saxla!. eşitsə. bu it balası küçük oldu. bu dəfə Əbdül Qafarzadənin kefi köklüyündən qazanan o olmadı. o küçüyü o saat ehmalca qucağına aldı və müdirin qabağına yüyürdü. kimdir. ümid var idi. çünki yenicə gəldiyi dünyanın işlərindən xəbərsiz idi. sonra da acından ölsün? Nə olsun axı? Nə olsun ki.Qarovulçu Əflatun dünyada ən çox sevdiyi bir varlıq kimi. küçüyə o yeməkləri verirdi və o cür qulluq edirdi ki. Qarovulçu Əflatun sidq-ürəkdən heyfsilənə-heyfsilənə fikirləşdi ki. qarovulçu Əflatunun köşkündə bu adamla birlikdə yaşamağa başladı. diqqətlə küçüyə baxdı. hətta bəzən pirojna alıb gətirirdi və Qəbiristanlıq Idarəsinin işçilərinin yanında küçüyə yedizdirirdi. bu dünyada kim. iri əlləri ilə yaş tüklərini tumarladı. o küçük Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında. amma. amma o etibar da. təbiət niyə onu yaradırdı? Təpikləri yesin. etibardan. əlbəttə. o saat da özünü ələ aldı: o boyda kişi bu küçüyü ona tapşırmışdı və qarovulçu Əflatunun da borcu idi ki. qucağına it alırdı. sonra küçüyü qarovulçu Əflatundan aldı. nəslini davam etdirir? Davam edən bu nəslin nə mənası var? Əbdül Qafarzadənin hərdən belə bir fəlsəfəyə qapılması var idi. bir sözlə. qarovulçu Əflatunun o təpiyi də. – dedi və iri sümüklü uzun barmağı ilə qarovulçu köşkünü göstərdi. başa düşmüşdü ki. Əbdül Qafarzadə qara paltosunun cibindən dəsmal çıxarıb çeşməyinin şüşələrini sildi. hətta Əbdül Qafarzadə idarənin binasına girəndən sonra. pişikdən mühafizə edirdilər. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında və ümumiyyətlə. yəqin ki. qarovulçu Əflatunun qucağından çıxıb Əbdül Qafarzadənin qucağına gəlmək istəyirdi. ilk dəfə idi ki. qəbiristanlıqda gərək it-pişik olmasın və Mirzəibi də. – Əbdül Qafarzadə yenə küçüyün başını tumarladı. sosiska alırdı. qarovulçu Əflatun hirsindən küçüyü asfaltın üstünə çırpmaq istədi. Küçük. gülümsədi və Qəbiristanlıq Idarəsinin ikimərtəbəli binasına tərəf getdi. 7 . it tumarlayırdı və küçük də o sazaq payız səhəri bir neçə günlük həyatında ilk dəfə insan əlinin (iri əllərin) hərarətini hiss etdi və bu – Əbdül Qafarzadənin hər şeyi görən boz gözlərindən yayınmadı. bu balaca varlığı irəlidə nələr gözləyir? Nə qədər təpik yeyəcək? Bir azdan gözlərindəki o. Bu küçük dünyaya beləcə bir etibarla. Vasili də. – Baş üstə! – Yaxşı bax buna!. bu adam ömründə ilk dəfə idi ki. Əbdül Qafarzadə bu fikirdə idi ki. o kişinin tapşırığına layiq olsun. Əbdül Qafaqzadə görsə. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığını itdən. O küçük.

üçlükləri. elə bil ki. cini qalxırdı. Məsələ burasında idi ki. darvazanın da. yəni yalnız bu adamın həyatının bir parçası idi. balaca qapısını açıq qoyurdu ki. belini sığallayıb: – Malades! – deyirdi. sosiska. itə qulluq etmək. əllilikləri. elə ki. qumarbazları qarşılayırdı. yoxsa Əbdül Qafarzadə?). şahidsizlik tələb edirdi. hər gün səhər tezdən o iti qucağına alıb müdirin yolunu gözləmək qarovulçu Əflatunu o qədər bıkdırmışdı ki. nə qədər şirin sözlər deyib heyvanı tovlamaq istəyirdisə də. dəlisi tuturdu. kolbasa. bu dünyada Əbdül Qafarzadənin xoş münasibət göstərdiyi küçük olmaq Əflatun olmaqdan yaxşıdı.. Əbdül Qafarzadənin gözlərinə dünyanın ən xoşbəxt adamı kimi görünsün. həyətdə heç nə eləmirdi. elə bil ki. az qala. bu dünyada kim güclü adam idi – Brejnev. balacalığına görə deyildi. hərdənbir darvazanın yanında ayaq saxlayırdı və o zaman qarovulçu Əflatun küçük qucağında. nigaran qalırdı: məsələ burasında deyildi ki. ya da sidiyini axıtmağa və həmin anlarda qarovulçu Əflatun köşkün döşəməsindən. kimdənsə qorxurdu– yox (və başqa cür də ola bilməzdi: Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının Əbdül Qafarzadə kimi bir sahibi var idi və hələ yoxlamaq lazım idi ki. it ayaqyolusuna girirdin.Qarovulçu Əflatun hər səhər küçüyü qucağına alıb köşkün yanında dayanırdı və Əbdül Qafarzadənin avtobusdan düşüb Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına gəlməyini gözləyirdi. hətta yüzlükləri!. ümumi pulları (onluqları. bütün bu köşk əməliyyatları bir təklik. iy çəkilsin. pirojna yeyə-yeyə gözgörəti böyüyürdü və bu küçüyün yüksək qəyyumundan xəbərdar olan Qəbiristanlıq Idarəsinin işçiləri hərdənbir ona dondurma. daha doğrusu. bu gecə haqq-hesabları yalnız qarovulçu Əflatuna aid idi. Əbdül Qafarzadə hər səhər də o küçüyə gülümsəyirdi. incitməyə cəsarət etmirdi: Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında hasarın da. yola salırdı və köşkə girib qazandığı manatlıqları. Küçük süd içə-içə. hər dəfə qarovulçu Əflatunun ürəyi döyünürdü.. qarovulçu Əflatun qaça-qaça araq dalınca gedib-gəlirdi. it sidiyini təmizləyə-təmizləyə fikirləşirdi ki. amma tək olanda da. narahat hisslər keçirirdi. asfaltın da qulağı var idi və hər hansı bir xəbər o saat gəlib Əbdül Qafarzadənin qulağına çata bilərdi. belə çağlarda bu küçüyün hürməyə başlaması tamam bir dilxorçuluq gətirirdi. çalışırdı ki. küçüyün. odur ki. hürməyə başlayırdı və qarovulçu Əflatunun gecə həyatının beləcə şıdırğı və məsuliyyətli çağlarında bu küçük hürüşünə adət eləmək mümkün deyildi. beşlikləri cibindən çıxarıb səliqə-sahmana salanda. küçük başlayırdı mədəsini boşaltmağa. Qarovulçu Əflatun küçüyə deyilən bu «Malades» sözünü. bir şey çıxmırdı. öz ünvanına qəbul edirdi və həmin anlarda dünyanın ən xoşbəxt adamı olurdu. o darısqal köşkdə itlə birlikdə yaşamaq. marmelad. Hər gecə taksilər gəlib Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının darvazası ağzında dayandıqca. məsələ onda idi ki.. ürəyində küçüklə düşmən idi.. qarovulçu Əflatun nə qədər əlləşirdisə də.) paylara ayıranda. gecə də küçüyü həyətə gəzdirməyə çıxarırdı və bu it balası it. Qarovulçu Əflatun hər gün səhər də. amma o iy gündən-günə artırdı və qarovulçu Əflatunun köşkünə girəndə. iyirmibeşlikləri. qarovulçu Əflatun nədənsə. tələsik müdirin qabağına yüyürürdü.. həm də gözəl parçası idi və qarovulçu Əflatun illərdən bəri buna öyrəşmişdi. hətta bəzən çarpayının üstündə o it nəcisini. köşkə qayıdırdılar. Küçük boyuna. xarici peçenye də verirdilər və bütün bu gedişat 8 . Ürəyində küçüyü ən pis küçə söyüşləri ilə söyə-söyə köşkü silib süpürürdü. lap gecənin yarısı da hirslənəndə küçüyü vurmağa. havası dəyişsin. Əbdül Qafarzadə də iri əli ilə küçüyün başını.

o baxışda adam görməmişdi (və yəqin ki. birdən-birə qırılmış həyat yollarını çox görmüş (və özü də evlər yıxmış) qarovulçu Əflatun o vaxta qədər o sifətdə. Əflatun. bunun özü igidlik idi və qarovulçu Əflatun da bunu belə qiymətləndirirdi. Vasili də. amma Mirzəibi də. Qarovulçu Əflatun bu barədə Mirzəibidən. Həmin fəlakətdən sonra. get car çək e!. yağışda-qarda da boynuna ip salıb həyətin aşağı başındakı akasiya ağacına bağlayırdı və qarnını boşaltmayınca köşkə gətirmirdi. hərdən acığı tutanda ayağı ilə itələyirdi. amma müdir küçüyə fikir verməmişdi. hər halda. Hətta bir-iki dəfə küçük özü Əbdül Qafarzadəni həyətdə görüb kişinin dalınca düşmüşdü. qarovulçu Əflatun daha küçüyün südünə. öz artıqlarını itin qabağına atırdı. Düzdü. dərdin. dəhşətin özü idi. çünki Əbdül Qafarzadə ilə bağlı o işdə ki. o dəfn mərasimində Əbdül Qafarzadənin dediyi sözləri yadına salanda həmişə az qalırdı ki. küçük hələ köşkdə yaşayırdı və yeməyi. kolbasasına. Ağakərim də çiynini çəkdi və heç biri bu işə qarışmadı.. oğlunun ölümündən keçən neçənci günsə avtobusdan düşüb ilk dəfə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının darvazasının bala qapısından içəri girdi..» Və özünün hiss-həyəcanları təbiətən çox aşıbdaşan olmasa da. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı bu küçüyü gələcəkdə dünyanın ən xoşbəxt itinin taleyi gözləyir.. Günlər də beləcə keçirdi. kim olsaydı bu zərbəyə dözə bilməzdi və bu gözəl insan ki.. ələmin. isti yeri var idi. Əbdül Qafarzadə bir müddət işə gəlmədi və nəhayət. yoxsa qovsun. elə bil ki. O cavan. amma bu dəfə Əbdül Qafarzadə küçüyə baxmadı.ondan xəbər verirdi ki. rəhbərlərdən kimsə ölmüşdü. De ki. bu it küçüyünü əvvəlki tək bəsləsin. işgəncələrin şahidi olmuş. O dəfn mərasimini. Küçüyün ərköyün çağları keçmişdə qalmışdı. xırda yaşıl gözləriylə məhkum taleləri yola salmış. çeşməyinin arxasından boz gözləri ilə qarovulçu Əflatuna baxan. böyük bir matəm nümayişi idi) dayanmış qarovulçu Əflatunu gördü və qəflətən qışqırdı: «– Alə. küçüyü daha beləcə pişvaza çıxarmaq lazım deyilmiş. yaxşısı bu idi ki. indi özünü ələ alıb hər gün işə çıxırdı.. həmin işə qarışmayasan. Qəbiristanlıq 9 . Düz üç aydan artıq beləcə davam etdi. qulağını çəkib zingildədirdi. Vasilidən.. səhv eləyib. Qarovulçu Əflatun yenə də küçüyü qucağına alıb tələsik köşkün qabağına çıxdı. sonra şıdırğı payız yağışı yağan bir dekabr günü – altı il bundan əvvəl – müdirin cavan və sağlam idmançı oğlu birdən-birə rəhmətə getdi. Həmin dəfn mərasimində Əbdül Qafarzadə camaatın arasında (elə bil ki. dünyada çox iztirabların. içməyi. amma. düşmənlərin dediyi başıma gəldi!. Bundan sonra çox naməlum və qarovulçu Əflatunu o naməlumluq içində çaşbaş salan bir vəziyyət əmələ gəlmişdi: qarovulçu Əflatun bilmirdi ki. o sağlam idmançı oğlunun qəfil ölümüylə Əbdül Qafarzadəyə elə bir zərbə dəymişdi ki. boz gözləri ilə çeşməyinin ardından qarovulçu Əflatunun gözlərinin içinə baxdı və o baxışların altında kürəyinin arasını soyuq tər basan qarovulçu Əflatun başa düşdü ki. o sözləri deyən insan deyildi. qarovulçu Əflatunun tükləri biz-biz olsun. sosiskasına əvvəlki kimi fikir vermirdi.. soyuqda. yoxsa necə olsun? Əlbəttə. Səhərlər Əbdül Qafarzadə işə gələndə qarovulçu Əflatun daha küçüyü qucağına alıb pişvaza çıxmırdı və Əbdül Qafarzadə də daha o küçüklə maraqlanmırdı. ömrünün axırına kimi də görməyəcəkdi!). Ağakərimdən məsləhət almaq istədi. bunu gedib Əbdül Qafarzadənin özündən soruşmaq olmazdı. naməlumluq var idi. nə eləsin..

oğlunu əsgər aparmışdılar və indi Əfqanıstanda «düşmənlərə» qarşı vuruşurdu və bütün bu təfsilatı qarovulçu Əflatun yaxşı bilirdi. bu gecə müştəri az olacaq (yağış müştəriyə təsir eləmirdi. qızı bir azərbaycanlı gülsatana ərə gedib Moskvaya köçmüşdü. Külək elə güclü əsirdi. hər halda. tale üzünə gülmüşdü. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı ölüm mərasimləri qurtarmışdı. lap az bir müddətdən sonra Kolxoza maşın ala biləcəyinə baxmayaraq. atasının boyun olduğu «Jiquli» maşınını səbrsizliklə gözləyirdi. Sonra elə bir gün gəldi ki.. peçenye verən yox idi. boynuna dolamış bu kök (kök idi. amma lırt deyildi) arvadın yaşı əllini keçmişdi. Həyət-bacada heç kim yox idi. köşkün balaca pəncərəsindən həyətə baxan qarovulçu Əflatun fikirləşirdi ki. Hər dəfə qış gələndə əyninə geydiyi göy paltosunun bütün düymələrini bağlamış. amma canı hələ sulu idi... yeridikcə hər tərəfi ayrı-ayrılıqda oynayan iri dalı. hətta raykom katibi də ola bilərdi!. külək beləcə davam eləsə. Əbdül Qafarzadə kimi bir adamın ona xüsusi mərhəmət göstərməsinə.. özünə güzəran qazanmışdı. amma külək təsir edirdi. Süpürgəçi Nastya idarədən həmişə sonuncu çıxırdı.Idarəsinin işçiləri də Əbdül Qafarzadənin daha bu küçüyə fikir vermədiyini bilirdilər (buranın sabit bir ənənəsi var idi: müdirin xarici aləmə münasibətindəki kiçicik təfərrüat da gözdən yayınmırdı) və əvvəlki kimi küçüyə dondurma. Qəbiristanlıq Idarəsinin işçiləri getmişdi və buranın gecə həyatı da hələ başlamamışdı. arıq adamın yadına düşürdü. qarovulçu Əflatun özünü heç cürə saxlaya bilmədi və böyrünə bir təpik ilişdirib o küçüyü köşkdən qovdu. Əlbəttə. həyat onu barmağında fırladıb. müştəri az olanda da qazanc az olacaq. amma. fırladıb axırda gətirib adicə qarovulçu etmişdi (halbuki maarif müdiri ola bilərdi. marmelad. balaca adam eləmişdi və indi qarovulçu Əflatunun heç olmasa. Qəbiristanlıq Idarəsində əyilib döşəməni süpürəndə. Qarovulçu Əflatunun oğlu Kolxoz. belə küləkli-yağışlı. elə qıy vururdu ki. onu gətirib Əbdül Qafarzadə kimi bir nəhəngə ürcah eləmişdi. O vaxtlar ki. qalın yun şalını başına. onda birdən-birə süpürgəçi Nastya gəlib bu cüssəsiz. süpürgəçi Nastyaya da əmr etmək imkanı yox idi. qoca çağlarında da olsa... qazanc az olanda da qayğı artacaq. azaldırdı). alkaqolik əri ölmüş. köşkdən çıxıb darvazanın qabağında dayandı və süpürgəçi Nastya gəlib yanından ötmək istəyəndə rusca: – Damoy idyoş? – soruşdu. daha da artırırdı. Həyətə baxa-baxa küləyin qarasınca deyinən qarovulçu Əflatun Qəbiristanlıq Idarəsindən çıxan süpürgəçi Nastyanı gördü.). əksinə. Süpürgəçi Nastya küləkdən üzünü yanpörtü tutub: 10 . Həmin küləkli axşam qarovulçu Əflatun köşkün kiçik pəncərəsindən üzü küləyə tərəf gələn süpürgəçi Nastyanın göy paltosunun üstündən belə açıq-aşkar hiss olunan yoğun baldırlarına baxa-baxa udqundu. yuyanda paltarının yaxasından dərin arası görünən iri döşləri qarovulçu Əflatunun gözlərinin qabağına gəlirdi və həmin məqamlarda Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında qazandığı pullara. Onda küləkli bir gün idi və axşam təzəcə düşmüşdü. kişinin ürəyindən bir qüssə keçirdi.. qarlıboranlı qış gecələrində Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının müştəriləri az olurdu və qarovulçu Əflatun hələ müharibə vaxtından qalmış kürkünə bürünüb köşkə güclə sığışmış dəmir çarpayıda uzanırdı. arvadın hətta qalın qış paltosunu da arxadan qabardan.

bircə gün insan ömrü yaşayacaqdı.. titrəyən barmaqlarını süpürgəçi Nastyanın göy paltosunun yaxasından çəkdi və nədənsə pıçıltıyla: – Kəs!. Xoroşo budet. dörd ayağını da hikkəylə qarovulçu Əflatunun illərdən bəri rəngi solmuş və çirkli adyalının üstünə basıb. elə bil ki. amma o düymələrin hamısı açılacaqdı və arvadı qocalıb əldən düşmüş qarovulçu Əflatun da bu dünyada. – Idyom da!. xoş bir sərbəstlik hakim kəsilmişdi.. paltosunun. qarovulçu Əflatunun ardınca köşkün açıq qapısından içəri girdi.. Əbdül Qafarzadənin özü də (!!) yaddan çıxmışdı və qarovulçu Əflatunun bütün içinə həyəcanlı. görünür.. sonra o balaca köşkə. – Idyom tuda... bu iti də yaddan çıxarmışdı və küçüyün beləcə hürməyi onu səksəndirdi..... hətta Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı da..... – Kəs!. – dedi və həyəcandan titrəyən barmaqları ilə süpürgəçi Nastyanın göy paltosunun düymələrini açmaq istədi. bir balaca da dartdı: – Idyom da!. udquna-udquna: – Snimay da palto. heç olmasa. Süpürgəçi Nastya gözlərindəki o maraqla və diqqətlə qarovulçu Əflatuna baxdı və qarovulçu Əflatunun yanınca köşkə tərəf addımladı. – Tı eşo na çto-to sposoben? – və süpürgəçi Nastya bərkdən güldü.. üzünün ağı çirkdən bozarmış yastığın üstünə çıxıb köşkün küncünə qısıldı və əvvəlkindən daha hirsli.. amma eyni zamanda. süpürgəçi Nastyanı ayıltdı.. Idyom!. bu dəm bu darısqal və gözəl köşkdən başqa. əlbəttə. sağlam arvadın beləcə gülməyindən ürəkləndi və bu dəfə süpürgəçi Nastyanın göy paltosunun qolundan yapışmağa cürət etdi. – Kəs demədim sənə!? – Qarovulçu Əflatun iki əlini də uzadıb küçüyü qamarlamaq istədi. – Qarovulçu Əflatun əli ilə köşkü göstərdi. Qarovulçu Əflatun bu yekəpər.. Küçük daha bərkdən hürməyə başladı. Idyom!.. sonra yenə qarovulçu Əflatuna baxdı. amma it çarpayının yuxarı başına qaçdı. qəribə bir durğunluq var idi və o durğunluq içində qarovulçu Əflatun özü həyəcanla (ilk dəfə qadın görəcək yeniyetmə həyəcanı ilə) döyünən ürəyinin səsini eşidirdi.– A kuda je eşo? – soruşdu. – dedi.. Ikinci gözlənilməz hadisə isə o oldu ki. Qarovulçu Əflatun. Vodka toje yest. o küləkli axşamda belə bir təklif gözləmirdi və açıq-aşkar bir maraqla boyca özündən xeyli kiçik olan qarovulçu Əflatuna. – Şto doma? Adna da doma! – Qarovulçu Əflatun yenə udqundu. Darısqal köşkün içində küləyin o vıyıltısıyla bərabər. daha bərkdən hürməyə başladı. qarovulçu Əflatuna elə gəlirdi ki. Və bu vaxt o küçük gözlənilmədən hürməyə başladı. Göy palto süpürgəçi Nastyanın bədəninə kip oturduğu üçün o düymələr çox çətin açılırdı və bir yuxarı düyməni açınca qarovulçu Əflatunun barmaqları gizildədi... Süpürgəçi Nastya. küçüyün eləcə hirslə hürməyi. hədiyyə də yaddan çıxdı və arvad yuxarıdan aşağı bu qoca və cansız kişiyə baxıb bərkdən gülə-gülə: 11 . paltarının altında o cürə can gizlətmiş süpürgəçi Nastyadan başqa dünyada heç nə və heç kim yoxdur. Padarka toje dam da tebe. – A çto delat? Takova sudba!. boynunu irəli uzadıb süpürgəçi Nastyaya və qarovulçu Əflatuna hürürdü. araq da. Nikto ne vidit. çarpayının üstündə idi.. Ladna da.

indi gör nə olub. Əbdül Qafarzadənin it naxələfliyi ilə bağlı bu fikirlərindən ürəkləndi və belə bir məqamda o itdən fərqli surətdə. Düzdü. bütün nəsilləri də əclaf idi və qarovulçu Əflatun elə söydükcə söyürdü. ümiddən əsər-əlamət yox idi. şey... Dünya belədi də.– Tı je ne mojeş spravlyatsya daje s sobakoy! – dedi və o darısqal köşkdə geri çönüb göy paltosunun altından iri dalının yanlarını qarovulçu Əflatunun yarımca metrliyində oynada-oynada eşiyə çıxdı. soruşmurdu. Və həmin gündən də o itin adı Gicbəsər qaldı... Əbdülün o qardaşı Xıdır da əclafın biri idi. özünün naxaləf olmadığını nəzərə çatdırmaq üçün kişinin qeydinə qaldı: – Fikir vermə. gicbəsərin biridi!. əşşi. gözlərindəki o etibardan. Qarovulçu Əflatun küçüyün qarasına bərkdən küçə söyüşləri söyə-söyə köşkün qapısını bağladı və həmin küləkli axşamın üçüncü gözlənilməz hadisəsi də bu oldu ki. amma ürəyi soyumurdu. hər halda. Əbdülün özü də əclafın biridi. Əbdül Qafarzadəni beləcə söyürdü – düzdü. onda da yaz gəlmişdi və Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı alça. zaraza!. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında insanlarla zarafat eləmək olmaz.. amma bu yerdə axmaq it özü qarovulçu Əflatunun köməyinə gəldi– boynunu irəli uzadıb hirslə Əbdül Qafarzadəyə tərəf hürməyə başladı. hər şey bir qarın çörəklə ölçülmürdü ki. Əbdül Qafarzadə yavaşdan qarovulçu Əflatunla yox. ərik.. özü-özü ilə danışdı: – Necə yazıq idi. 12 . nə desin. Qarovulçu Əflatun. ümumiyyətlə. amma nə olsun. amma. atası hambal Orduxan da. Əbdül Qafarzadə uzun müddətdi küçüyü görmürdü. qarovulçu Əflatun birdən-birə (əlbəttə. elə bil ki. küçük böyümüşdü. Əbdül Qafarzadə qarovulçu Əflatuna çörək vermişdi. haçansa bu küçüyü ona tapşırmışdı və indi itin beləcə yiyəsizliyinə hirsi tuta bilərdi (onda da qarovulçu Əflatun Aşqabad batan kimi batardı!). dəyişmişdi. ürəyində!) Əbdül Qafarzadəni söyməyə başladı. süpürgəçi Nastya Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının darvazasından çıxıb gözdən itdi. elə həmin anda da sinəsinə bir təpik ilişdirib iti köşkün açıq qapısından bayıra tulladı... qarovulçu Əflatun içindən coşub gələn bir nifrətlə əlini atıb küçüyün boynunun dərisindən yapışdı və heyvanı qaldırıb zərblə köşkün döşəməsinə çırpdı. amma Əbdül Qafarzadə onu tanıdı: – Həmin küçükdü? – soruşdu.. gilənar. nar ağacları çiçək açmışdı – Əbdül Qafarzadə Qəbiristanlıq Idarəsinə gələndə hardansa birdən-birə peyda olub həyətin ortasında dayanmış o küçüyü gördü. birinci dəfəydi ki.. Itə də yaxşılıq yoxdu bu dünyada!.. Bütün qısa ömründə insan təpiyini ilk dəfə beləcə yeyən küçük quyruğunu qısıb zingildəyə-zingildəyə o köşkdən uzağa qaçdı. bərkdən yox. Qarovulçu Əflatun nigarançılıqla itə baxa-baxa bilmədi ki.O adı nədir. Bir dəfə – həmin hadisədən üç-dörd ay sonra. Qarovulçu Əflatun udquna-udquna və ürəyi hələ də həyacanla döyünə-döyünə köşkün balaca pəncərəsindən süpürgəçi Nastyanın ardınca baxdı və elə ki. hasarın dibindəki kolluğa girib heç vaxt hiss etmədiyi dəhşətli bir qorxu ilə köşkün açıq qapısına tərəf baxdı: küçüyün bütün bədəni uçunurdu və yəqin o küçük elə həmin andan da başa düşdü ki. it də Əbdül Qafarzadəni tanıdı və kimsəsiz bir günə düşdüyünə görə kişini günahlandırdı.

təsadüfən buralara gəlib çıxan itlərlə görüşmüşdü. Və Gicbəsər o aprel günü sübh tezdən damdan aşağı düşdü. cürbəcür tapşırıqlar verməyinə. çünkü başqa itləri buradan qovurdular.. dəfn mərasimləri sona yetəcəkdi. mollalar. amma heç vaxt buralardan kənara çıxmamışdı və Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında tək ömür sürmüşdü. Amma Gicbəsər daha burada qalmaq istəmirdi.. həmin bu aprel gecəsi Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında qarovulçu Əflatunun köşkünün damından Bakının o gecə mənzərəsinə baxırdı və Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından kənardakı o naməlum aləmin işıqları artıq bir-bir sönürdü.. qəbirqazan alkaqoliklər. Bu it indiyə qədər heç vaxt Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının geniş ərazisini tərk etməmişdi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı idarənin həyətinə bir sakitlik çökdü. müvəqqəti bir sakitlik idi və Gicbəsər burasını çox gözəl bilirdi.. Gicbəsər Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yaşamaq istəmirdi. yəni bir neçə saat bundan əvvəl Gicbəsər damdan düşüb getmədi. amma Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından qovmurdular. günorta keçəcəkdi. Gicbəsərə isə burada adət etmişdilər və bu iti söyürdülər. səhər ötüb. Ağakərimin. daşa basırdılar. Sonra səhər açılmağa başladı. Mirzəibinin. Bakının işıqları yavaş-yavaş tamam sönürdü. Əbdül Qafarzadənin o itdən üzü dönmüşdü. amma Gicbəsər yerindən tərpənmirdi.. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından kənardakı o aləm başdan-başa sirlərlə dolu idi. elə-beləcə baxırdı. amma bu dünyadan kənarda sirlərlə dolu naməlum bir dünya da var idi və bu son günlər ərzində o naməlum dünya Gicbəsəri özünə çəkirdi. Vasilinin adamları bir-bir çağırmağına. Gicbəsərin burada həmişə bir qarın yeməyi var idi: gecə məclislərindən qalan artıqlar Gicbəsərə gen-bol bəs eləyirdi. Gicbəsər gözünü açıb Tülkü Gəldi Qəbiristanlığını. . Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətinə giribçıxan gecə qonaqlarına. amma bu.. yıxılıbdurmağına. Bayaq. ayrı-ayrı keflənmiş adamların hay-küyünə. amma onu qovmaq barədə heç bir xüsusi tapşırıq verməmişdi və Gicbəsər də həmin vaxtdan Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında sülənirdi.. yəni bu üç nəfərin Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı bu gecə həyatının təşkilati işləri ilə məşğul olmaqlarına – heç nəyə fikir vermədən bütün gecəni Bakının o mənzərəsinə tamaşa etdi. Gicbəsər daha Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yaşaya bilmirdi. qarovulçu Əflatunun köşkünün yanında ayaq saxlayıb sol qılçını qaldırdı və sidiyini köşkün daş divarına boşaltdı. damın üstündə çöməlib gecəni gözlədi və Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının gecə həyatına – tez-tez taksilərin gəlib-getməsinə. təkcə qarovulçu Əflatuna yox. yəni bütün bu illər boyunca içində yaşadığı öz dünyasını beləcə görmüşdü. Və Gicbəsər indi. bütün Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına «əlvida» dedi və qulaqlarını qısıb özünün yeni 13 . axşamüstü idarənin də işi qurtaracaqdı və gecə həyatına hazırlıq başlayacaqdı.. O vaxtlardan altı-yeddi il keçmişdi. qarovulçu Əflatunun yüyürə-yüyürə müştəriləri qarşılamasına və yola salmasına. bir azdan işçilər gələcəkdi. qancıqlarla şırvanmışdı (bu qancıqlar özləri gəlib Gicbəsəri tapırdılar).. bununla da elə bil ki. O naməlum.Düzdü. o sirli aləm Gicbəsəri özünə çəkirdi. dilənçilər qəbiristanlıqdan çıxıb gedəcəkdi... yeri düşəndə təpikləyirdilər..

tas. həmin aprel səhəri açıldı. pəncərələri. həyəcanlanırdı. həmişə özlərini tamam sərbəst bilən o adamların – şəhərdə yaşayan tələbə oğlanların (xüsusən də aralarında qız olanda). belə anlarda tələbə Murad İldırımlının ürəyi sıxılırdı. uşaqlar çörək dalınca Ağabalanın dükanına qaçdılar. artırmanı silib-süpürüb sahmana salırdı. 2 «ƏZIZIMIN CƏFASI» ROMANI Elə ki. bircə anın içində bütün məhəlləyə yayılırdı. fərqi yox idi. limon almaq. gecə. küçəyə düzülmüş qənbərlər bir-birinə xəbər verirdi və nə olurdusa. O balaca həyətin yuxarı başında. adamlar çox olan yerdə özünü naqolay hiss edirdi və həmişə də tələbəyə elə gəlirdi ki. günorta ya axşam bir-biri ilə canı-dildən söhbət edən. çayniklər su ilə doldurulub qazın üstünə qoyuldu. qab-qacaq gətirirdi. arvadlar qara kəlağayılarını tələm-tələsik başlarına salıb Xədicə arvadın evinə getdilər. tələbə Murad İldırımlının və Xosrov müəllimin kirayədə qaldıqları otaqları). sübh tezdən məhəllənin qapıları cırıldadı. dırnağını çeynəyir. yuxa bişirmək üçün tədarük görürdü. başsağlığına gəlib-gedənləri yola salmaq üçün bazardan çay. yeni dünyasına – naməlum bir gələcəyə doğru qaça-qaça Qəbiristanlıq Idarəsinin darvazasından çıxdı. qazan. kobud sifəti. Adamlar bir-bir o balaca həyətə doluşduqca Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinin dördüncü kursunda təhsil alan tələbə Murad İldırımlı sentyabrın 1-dən bu tərəfə səkkiz ay yaşadığı bu məhəllənin gözə görünməyən teleqram sisteminə məəttəl qalırdı – elə bil ki. yaxud redaksiyalarda. halva çalmaq. həyətə toplaşmış məhəllə kişilərinə baxırdı. kimisi yağ gətirirdi. kişilər də yazıq Xədicə arvadın birmərtəbəli. tez əlini ağzından çəkirdi. qapıları. gecə yerinə girirdi. üçotaqlı evinin qabağındakı balaca həyətə yığışmağa başladılar. camaat həyətlərdəki ayaqyoluna girib-çıxmağa başladı. yazıq Xədicə arvadı bu gün saat neçədə qaldırmaq. sonra birdən yadına düşürdü ki. üş-bir söhbət eləyə-eləyə cənazəni məscidə aparıb yumaq. mərhumun fərsiz oğlu Siçan Balaniyaza xəbər vermək və sairə bu sayaq məsələləri müzakirə edirdi. elə ki. o saat da bütün məhəlləyə xəbər yayıldı: gecə Xədicə arvad rəhmətə gedib və həmişə belə bəd xəbərli vaxtlarda olduğu kimi. qələbəliklə arası yox idi. həyət adamları bir-birilə salamlaşdı. tünlüklə. bu cavan adamın. o balaca üç otağı (o cümlədən. qənd. Tələbə Murad İldırımlı sağ əlinin baş barmağının dırnağını çeynəyə-çeynəyə. qəbiristanda yer tapmaq. ya gündüz. çoxluq içində qısa boyu. Yazıçılar Ittifaqındakı cürbəcür görüşlərdə.həyatına. darağa yatmayan pırpızaqlı qara və cod saçları camaatın diqqətini daha artıq cəlb edir. ölüm kağızını almaq. kimisi öz evindən un gətirirdi. nə eləsin. Arvadlar ağlaya-ağlaya evə girib-çıxırdı. kişilər yavaş səslə iki-bir. bir balaca donqar beli. ayaqyolunun yanında altı daşla hörülmüş bir krant var idi və tələbə Murad İldırımlı indi həmin krantın yanında dayanıb bilmirdi ki. evlərin divarları. ümumiyyətlə. səhər. bütün bu ətrafda nə hadisə baş verirdisə. məhəllədəki dalanların. millət dərdi 14 . bir bəhanə ilə uzaqlaşıb çıxıb getmək istəyirdi və sonra elə ki. şəkər gətirirdi. ədəbi müzakirələrdə toplaşmış cavan yazıçıların (xüsusən də həmişə odlu-alovlu danışan.

amma sən bax bu gözəl bulvarda həmişə beləcə tək olmağa. tələbə Murad İldırımlının içinə hopmuş məkansız bir hiss idi. eyni zamanda. o oğlanla qızın qarşısında açılmış sonsuz bir genişliyi. mən o gözəl dağların. tələbə Murad İldırımlı eyni zamanda. məxsusi dəyanəti var idi və elə ki. öz mənasızlığını. jurnalları izləyən. darıxırdı. cidd-cəhdlə bütün mühazirələri yazan bu qaradinməz adamın – tələbə Murad İldırımlının beləcə çətin gecələri olur və həmin Murad İldırımlı indiyə qədər də nə bir qızla gəzib. əvvəlcə nənəsinin səsini eşidirdi və ümumiyyətlə. amma.. cismani hiss edirdi və belə anlarda nənəsinin o səsi əbədi bir həsrətin səsinə çevrilirdi və o həsrət kənd həsrəti. həmişə bu cavan adamla birgə olurdu. dar-düdtəkliyi isə daha artıq. heç vaxt da nəsib olmayacaq!) bir aləmdə – cəmi on addım aralıda bir-birinin əlindən tutmuş. Bakıya gələndən sonra. beləcə 15 . ağlına da gəlmirdi ki. teatra. universitetdə dərslər başlayırdı və həmişə ora-bura tələsən. işığı da görürdü. içində nəsə bir işıqlı şey var idi.). səsini boğa-boğa ağlayırdı. beletajda da oturmağa həvəsi olmurdu (kinoya. o qapıbir kirayənişin Xosrov müəllim eşitməsin deyə. beləcə yöndəmsiz. gözləri mətbəə şriftlərinin qara rəngindən. özünün ətrafındakı qaranlığı. bu dünyada tamam artıq bir adam olduğunu o balaca otağın daş divarları arasına sığışmayan bir əlacsızlığa çevirirdi və tələbə Murad İldırımlını. həmişə olduğu kimi. sonra səhər açılırdı. deməli. kədər kimi. ağladırdı – gecənin yarısı tək-tənha yerində uzanıb. əlbəttə. o səsdə tələbə üçün taleyin əbədi bir məhkumluğu da var idi: mən sənin nənənin səsiyəm. iyirmi yeddi yaşına baxmayaraq. dekorativ kolların arası ilə gedirdi və elə ki.çəkən Səlim Bədbin kimi cavan yazıçıların!). nəmişliyi. dəblə geyinmiş oğlanla qız görürdü. yaxud qol-qola girmiş. hərdənbir konsertə həmişə tək gedərdi). az qala. ədəbiyyat həvəskarlarının yanından gözə görünmədən uzaqlaşıb getməyinin xəcaləti soyuq tər gətirirdi. dağ. iyirmi yeddi yaşa yaraşmayan o kövrəklik baş qaldırırdı. məxsusi təskinliyi. onda axşamçağı dənizkənarı bulvara çıxırdı. o səs. yalnız tələbə Murad İldırımlıya məxsus olan o hisslər aləminin öz məxsusi kövrəkiyi. meşələrin səsiyəm. təmizliyi. O zaman ki. çay həsrəti deyildi. imtahanlara hazırlaşmaq. kitabxanada məşğul olmaq istəmirdi. qızlar yalnız xəyal aləmində idi və illər ötdükcə tələbə Murad İldırımlı o xəyal aləmində həmin qızlarla artıq cismani yox. teatra gedib. meşə. Tələbə o səsi sevirdi. indiyə qədər lüt arvad görməyib. elə bil. hamının gözündən uzaq ağacların. səni mən yetirmişəm. hind filmlərindən zəhləsi gedirdi. kitab oxumaq. səhərdənaxşama qədər kitab oxuyan. yaraşıqlı. kino-teatrlarda baxmağa layiq bir film olmurdu (detektivlərdən. qayğısız və sərbəst gəzişən. çəmən. həmin qızın çılpaq döşlərini görmüşdü. sovet filmlərindən də ancaq elələrinə baxırdı ki. bir yerə yığışanda gəzdikləri qızlardan. o yazıq Xədicə arvad. yaşadıqları arvadlardan danışan (və yaxud gopa basan) tələbələrin. ümumiyyətlə. təkcə on dörd-on beş il bundan əvvəl o gözəl dağlardan axan çayın kənarında kəndli bir arvadın öz qızını çimizdirəndə. barmaqları qələm tutmaqdan bezirdi. tələbə Murad İldırımlıya elə gəlirdi ki. bu iyirmi yeddi il ərzində heç gizlincə də lüt arvada baxmaq imkanı olmayıb. mənəvi dostluq edirdi. qəzetləri. xüsusən. səni mən boya-başa çatdırmışam. – əlbəttə. arzu kimi. nə də bir arvadla yaşayıb. haçansa öləcəkdi və o ölüm hissi kənddə kitabxanaçı işlədiyi vaxtlarda onun ürəyini çox qısmışdı– yenə nənəsinin səsini eşidər – o səsdə onun üçün o dərəcədə bir doğmalıq var idi və əslində. O çətin gecələrin dünyada başqa heç bir kimsəyə yox. mətbuatda onları tənqid edirdilər – hərgah tənqid edirdilərsə. sevinc kimi.. ölsə. ona nəsib olmayan (və yəqin ki.

16 . gecənin yarısına qədər restoranlarda. Bəzən də qızla qol-qola gedən. nə üçün onu belə bir yöndəmdə dünyaya gətirmişdi. həsrət dolu qəmli gözlərini göldə çimən oğlanlara zilləyirdi. həmişə özü öz içində.F. şırıldayan çayların kənarında da beləcə vecsiz və mənasız bir məxluq idin. əgər.. həyatdan küskünlüyü ədavətə çevrilirdi.. baxırdı.. Həmin göldə atılıb düşə-düşə.). heç kim sizə qalib gələ bilməz. yox. meşələrin qoynunda. üçüncü gün peyğəmbər gördü ki. Bakıda yaşadığı az qala bu dörd ildə tələbə Murad İldırımlı çox adamı tanıyırdı.utancaq... Inqilabdan sonra Azərbaycan dilində Quran nəşr edilməmişdi.. indi isə hərdənbir M. Tələbə Murad İldırımlı əvvəllər tez-tez. uşaqlarla birlikdə göldə çimir. səbəbsiz cəza yoxdur. amma niyə belə olmuşdu. müasir geyimli. ayrı-ayrı ayələri yaxşı başa düşsün deyə özü üçün Azərbaycan dilinə tərcümə edirdi. öpüşən oğlanı tanıyırdı (ümumiyyətlə. qucaqlaşan. gözləri gülür və o həsrət yox olub. Allah onu beləcə zəlil etmişdi. kafelərdə. Səhərisi gün peyğəmbər gördü ki. cığır-bağır sala-sala bir dəstə oğlan uşağı çimirdi. Peyğəmbər daha həsrət dolu o gözlərin kədərinə dözə bilmədi: «Ya Allah! – dedi. o pıqqıldayan bulaqların. ünvanını öyrənib imzasız məktub yazmaq istəyirdi.. buna görə də kitabxanalarda yox idi.» Tələbə bəzən həmin yaraşıqlı.. baxırdı. universitetin arakəsmələrində. həmin oğlanla öpüşən qızı gizlin izləmək istəyirdi. uşaqlarla birlikdə atılıb-düşür. Allah onu zəlil etmişdi və buna görə də bütün ömrü də belə keçəcəkdi. o öpüşməkdən qaçıb qurtarmaq istəyirdi. Nənəsi belə bir əfsanə danışırdı (bəlkə heç əfsanə deyildi?) və o əfsanə heç vaxt tələbənin yadından çıxmırdı: Peyğəmbər hər gün səhər-səhər bir gölün yanından keçirdi.. həyətində atalarının puluna alınmış bahalı siqaretlər çəkə-çəkə. Nə üçün o uşağı eləcə şikəst yaratdın?» Allah: «– Sən mənim ədalətimə şübhə etdin?» – soruşdu. o gözəl dağların. qamışları kəsib bir-bir ucunu yondu və gölə baş vurub o qamışları suyun dibinə basdırmağa başladı ki. o imzasız məktubda oğlanı ifşa etmək istəyirdi. Allah ona kömək eləməmişdisə. o hansı günahın sahibi idi ki. sizi zəlil edərsə. özü özüylə çarpışmalıydı. özü özünü içəridən yeməliydi? Görünür nə isə var idi. o oğlan şikəstlikdən xilas olub. Quran «Ali-Imran» surəsi»ndə deyirdi: «Əgər. nə üçün onu bu geniş dünyada məhkum yaratmışdı.. necə ki. Peyğəmbər dedi: «Ya Allah! Bağışla məni. Quran da deyir ki. Allah sizə yardım edərsə. rus dilində o kitabdan istifadə etmək üçün xüsusi icazə lazım idi və tələbə çox böyük çətinliklərlə həmin icazəni ala bilmişdi. ümidsizlik gətirirdi. heç kim ona kömək edə bilməyəcəkdi. Bir gün belə keçdi.... müasir hərəkətli bulvarda gəzişən camaatı vecinə almayan oğlanla qızın qucaqlaşıb öpüşdüyünü görəndə addımlarının sürətini artırırdı və o qucaqlaşmaqdan. həmin oğlan səhər tezdən gölə gəldi. Ayaqları şikəst olan bir oğlan uşağı isə göldə çimə bilmirdi. iki gün belə keçdi.Axundov adına Respublika Dövlət Kitabxanasında akademik Kraçkovskinin tərcüməsində Quranı oxuyurdu. amma onu heç kim tanımırdı və belə bir birtərəfli tanışlığın özü də həmişə bədbinlik.. beləcə gözəgəlimsiz olmağa məcbursan. ondan sonra kim sizə köməklik edə bilər?» Tələbə bu fikirdə idi ki. iti ucları bir azdan gəlib gölə atılacaq uşaqların başına-qarnına batsın. görüşdükləri qızlar haqqında əxlaqsız söhbətlər eləyən tələbələrdən olurdu və o zaman Murad İldırımlının bədbinliyi. barlarda yeyib-içməkdən hələ də başları ağrıya-ağrıya gəzdikləri.

yəni diri insanların fikrinə görə belə idi. əlbəttə. asfaltı içində o söhbətlər birdən-birə yadına düşəcək. nənəsi lap ulu babalardan qalmış balaca cürdəkdə gətirdiyi və hərdənbir o dağdağanın altına gəlib yerini dəyişə-dəyişə bütün gün ərzində kölgədə saxladığı sudan töküb bir-iki ovuc üzünə vururdu. Bakı soyuqqanlığı içində. gedib biçilmiş o kolxoz zəmisinin ortasındakı tənha dağdağan ağacının kölgəsində otururdular. Süleyman peyğəmbərlə görüşdürürdü. amma öləndən sonra hər şey bitir. gün qızırdı. bu cavan adam belə fikirləşirdi). nə qədər ki. divlərlə. danışırdı və tələbə kəndin kitabxanasında işlədiyi illərdə heç ağlına da gətirməzdi ki. o qədər də nənəsinin o səsi onunla birgə olacaqdı. ola bilməzdi ki. gözəl şahzadə qızlarla. igid şahzadələr də o nağılların. bunun özü də şərti bir həqiqət idi. kim bilir. o meşələrin səsi idi.. sacda yuxa bişirəndə. doğmalıq da var idi. o çayların. əslində. nənəsinin səsi. xaşasını götürürdü. əsl məsələ bunda idi ki (hər halda. anası bir müddət ərini gözləmiş. çaylardan. tənhalığın qüssəsinə bürünürdü. Düzdür. tələbə Murad İldırımlı lap uşaq olan vaxtlar atası dünyanın yaddan çıxardığı o kənddəki yaşamaq qayğılarından. orada tələbə Murad İldırımlının təkliyini həmin dağlardan. onun üçün doğrudan da o dağların. qaniçən şahlarla. indiki tələbə (bəs sabahkı kim: kənd müəllimi? rayon qəzetinin ədəbi işçisi? təzədən kənd kitabxanaçısı? ya kim?) Murad Idırımlı bu dünyada yaşayacaqdı. yorğunluqlarından daha addım ata bilmirdilər. igid və ədalətli şahzadələrlə. Nənəsi sübh tezdən yerindən qalxıb. meşələrdə. əlbəttə. biçilib.. amma daha möcüzəli məmləkətlərdən xəbər verməyəcək. gözəl şahzadə qızlar da. gələcək tələbənin fantaziyası zirvələri. o zamanlar ki. körpə oğlunu da atıb Rusiyaya getmişdi və o vaxtdan bəri də ondan bir xəbər yox idi. o yerlərin ki. eybəcər. həmin o danışıqlar beləcə beynində həkk olub qalıb. Məsələ yalnız bunda deyildi ki. onun ürəyində hərarətli bir iz qoymuşdu. yadına düşəcək. qonşu kənddə dul. çılpaq sıldırım qayaların. bu dünya var idi. dərzi daşınıb aparılmış kolxoz zəmisində başaq eləməyə gedirdilər və ta gün günorta yerinə qalxana qədər orda-burda yerə tökülmüş buğda sünbüllərini xaşaya yığırdılar. ətəkləri yay-qış ağappaq qar içində olan Babadağın. cinlərlə danışan quşlarla.) əlindən cana gəlib günlərin bir gözəl günündə cavan arvadını da.sürətli addımlarla gedə-gedə fikrində imzasız məktubun mətnini yazırdı. bir də heç vaxt geri qayıtmayacaq o gözəl uşaqlıq çağlarında. Bakı benzini. tüstüsü. çünki tələbənin qayğılardan uzaq uşaqlığı o yerlərdə keçmişdi və bu. o dağlarda. arasından şırhaşır dəli çaylar axan yarğanların qoynuna sığışmırdı. çaylarda. onda Murad həmişə nənəsinin tumanının böyründə olurdu və nənəsi un tapıb təndirə çörək yapanda. O dağların döşündə. sərinləyirdi. tələbə Murad İldırımlıya elə gəlirdi ki. Xruşşovun hətta eşşək saxlamaq üçün də təyin etdiyi böyük vergilərin (həmin vergiyə görə dərə-təpə sahibsiz eşşəklərlə dolmuşdu!. amma biz az keçirdi və hər şey yenə də əvvəlki təkliyin. meşələrdən savayı heç kim görmürdü və bu. hər şey beləcə oyun olsun. amma iyirmi il kolxozda hesabdar işləyib varlanmış bir kişiyə ərə getmişdi və o vaxtdan da uşağı nənəsi saxlamışdı. öləndən sonra da nənəsinin səsini eşidəcək. həyətbacadan pencər yığanda da o möcüzəli dünyanın əhvalatlarından elə hey danışırdı. samovara köz salanda. elə ki. nə qədər ki. məsəllərin danışıldığı vaxtda qalacaq. özünün varlığı ilə bağlı tələbənin keçirdiyi xəcalət hissini bir az yumşaldırdı. bəlkə əsl həqiqət öləndən sonra açılacaq? Axı. 17 . axırda yaşaya bilmədikləri üçün. gələcək tələbə də nənəsinin böyrünə düşürdü. xəyal o balaca uşağı götürüb dünyanın ən möcüzəli məmləkətlərinə aparırdı. istər-istəməz.. Hər halda.

saçlarını yolur. yenə əllərini göyə tutub: «– Ya Allah.nəvəsinin də əlinə bir az su tökürdü və gələcək tələbə də o qızmar gündə gözəl bir sərinlik hiss eləyirdi. O. bax.. o eşşək də daxmadadı. nə olub? Arvad cavab verdi ki. arvad oturub daxmanın qabağında. sonra nənəsi özüylə gətirdiyi dağarcıqdan bir acıtmalı çörək. o arvad da.. nənəsi mürgüləməyə başlayırdı. onda gələcək tələbə Murad İldırımlıya ən qəribə gələni bu olmuşdu ki. o vaxt ki. dizlərinə döyür. amma gələcək tələbə eləcə o tənha dağdağanın kölgəsində otururdu və səhərdən bəri nənəsinin danışdığı o möcüzəli aləmə. Bu qədər külfətin hamısı bir balaca daxmada yaşayırdı. hər tərəfdən 18 . Tələbənin yadına gəlir.. yenə yollandı getdi çıxdı Qaf dağının təpəsinə. onların o on uşağı da həmin o daxmada ömürlərinin axırına qədər şad-xürrəm yaşadılar.. sonra da dəni ələyirdi və danışırdı. – O daxmada daha yaşaya bilmirik. Kişi çıxdı Qaf dağının təpəsinə. o gözəl şahzadə qızların. Allah-taala belə buyurub ki. danışırdı. indi odu. o arvad da. ya da məni öldür ki. çünki belə yaşamaq olmaz ki. xaşadakı sünbülləri palazın üstünə töküb toxmaqla döyürdü... bir də bir arvadıydı. dam yarıldı. Allah onun sözlərini eşitdi.. Bir-birinin qarnına bitişib yatırdılar gecələr. Axırda kişi dözmədi. ildırım çaxdı. Soruşdu ki. həzrət Mikayıl qurban olduğum gəlib eşşəyi geri apardı. yenə ildırım çaxdı. Kişi soruşdu ki. həzrət Mikayıl bir uzunqulaqla birlikdə peyda oldu. gəl görəsən. elə sevinmək sevinirlər ki. tufan qopdu və kişi yenə də başa düşdü ki. onların o on uşağı da həmin daxmada həzrət Mikayılın gətirdiyi o eşşəklə bir yerdə yaşadılar.. ildırım çaxdı.. tufan qopdu. bu dağlar var e. Evə qayıdandan sonra nənəsi artırmada palaz açırdı. darısqallıq içində eşşək bir tərəfdən. belə də yaşamaq olar? Belə də həyat olar? Axırda kişi tab gətirmədi. Geri qayıdanda gördü ki. oturmuşduq daxmada.. sonra da nənəsi arxasını dağdağan ağacının gövdəsinə söykəyib mürgüləyirdi... nənəsi artırmada palazın qabağında bardaş qurub dən ələyə-ələyə bu əhvalatı danışmışdı. tufan qopdu. Arvad da bir tərəfdən gecə-gündüz kişiyə aman vermirdi. Deyinirdi ki. talelərindən də çox razı qaldılar. birdən göy guruldadı. daxmada oturmuşduq. Qaf dağı bilirsən nətər dağdı? Bizim.. Nənəsi yenə də durub başaq eləyirdi. Bir kişiydi. Daxmada oturub-durmağa yer yoxuydu. canım qurtarsın. bu da bizim ruzimiz. Qaf dağının yanında heş nədi. on uşaqları varıydı.. bu uzunqulaq da sizinlə bir yerdə bu daxmada yaşasın.» Yenə göy guruldadı.. Qəribə idi. canım qurtarsın. elə hey deyinirdi. – dedi. Həmin gündən o kişi də. anadan əmdikləri süd burunlarından gəldi. dam yarıldı. ya da məni öldür ki. sərin bir yel qalxırdı və o zamanlar o uşağa elə gəlirdi ki. nə olub? Arvad ağlaya-ağlaya cavab verdi ki. iki-üç göy soğan çıxarırdı və nəvəsiylə birlikdə yavaş-yavaş gəvələyirdilər. Kişi başa düşdü ki. quşların dilini bilən o ağ saçlı. uşaqlar da daxmanın qabağına yığışıb toy-bayram eləyirlər. Ya bizə bir genişlik ver. o gözəl sərin yel nənəsinin danışdığı o uzaq (və yaxın) möcüzəli dünyadan əsir. Bundan sonra o kişi də. Qayıdanda gördü ki. – dedi.– Ya bizi bu uzunqulaqdan xilas elə. Allah onu eşitdi. arvad da. getdi çıxdı Qaf dağının təpəsinə. mən yaşayıram. sən demə. eşşəklə bir yatdılar. bir durdular.. arvadın da gecə-gündüz deyinməyi bir tərəfdən. Bir müddət beləcə ömür sürdülər. dedi ki. elə ki. Həyatımız cəhənnəm əzabıdı. dünyada elə dağlar var. o igid şahzadə oğlanların. ağ saqqallı Süleyman peyğəmbərin yanına gedirdi. sonra xəlbirlə samanı yelə sovururdu. əllərini göyə qaldırıb: «– Ya Allah. ildırım çaxdı.» Kişi bu sözləri deyəndən sonra göy guruldadı. birdən göy guruldadı...

mənasızlığın içində itib-batırdı.. onun atasını. belə bir iş məhəllə kişilərinə yaraşmazdı. birtəhər eləsin yer alsın. dəfn-mərasimlə bağlı tapşırıqlarını verdi. təəccüblü bir şey yox idi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yer almağın müsibət bir iş olduğunu məhəllə kişiləri yaxşı bilirdi. göyərti də. – dedi. orada güc-bəla ilə o rəhmətliyə yer almaq müyəssər olurdu ki. Tələbə 19 . hətta keçirdiyi o çətin gecələr də. sıx meşəli o böyük dağlar. qayğısı. Burada. amma krantın yanında dayanmış tələbə Murad İldırımlı bunu fikirləşdikcə. Yazıq Xədicə arvadın atasının. qadınlar stəkan. yazıq Xədicə arvadın ehsanında əti çörəkçi Ağabala öz boynuna götürürdü. onun da xəbəri yox idi. babasını həmin qəbiristanlıqda dəfn eləmiş olsunlar və o rəhmətliklərin yanında bir qəbir qazdırılsın. qocalmışdı. meşələr də həmin cılızlığın. hər tərəfi bürümüş bir qüssənin içinə girirdi və məsələ yalnız Xədicə arvadın köçüb getməyində deyildi... tələbənin öz həyatı.. o çılpaq sıldırım qayalar onların yanında bir heçdi. kürsü düzürdü. Tələbə Murad İldırımlının yadına düşdü ki. amma Xədicə arvad oruc tutan. məhəllədə həmişə belə hallarda olduğu kimi. Az qala səkkiz ay kirayənişin yaşadığı müddət ərzində tələbə. evə qalxıb cənazə olan otağa girdi. ədviyyat da.. bu bədbəxtin yəqin ki. həmişəki qayğıları içində gün keçirmişdi. qarnında qurd var. Sonra məhəllədə yaşayan Molla Əsadulla gəldi. yəni Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında dəfn eləyəydilər. qəribədir. o qayğılar da.kəndlərini əhatə etmiş. Bir nəfər ölü kağızı almağa getdi. böyümüşdü. tələbə Murad İldırımlı üçün bir təskinlik oldu. Sonra illər keçdi. xristianı. həyət qapısından çıxa-çıxa: – Ət dalıyca adam göndərmişəm. o qəbirlər itibbatmışdı. elə bil ki. qayğılar o qədər cılız. Dünən Xədicə arvadın özü bu məhəllə adamlarından biri idi. düyü də. kişilərin arasında dolaşırdı. o dağlar da. bu yazıq Xədicə arvadın bu evində birdən-birə gəlib yadına düşdü və o əhvalat. arvadı gərək çalışıb köhnə qəbiristanlıqda. kölgə idi. amma yata bilmədiyi bir gecə çağı. oturmaq üçün kətil.. müsəlmanı. qayğılarına da bələd olmuşdu və indi o istəklər. babasının harada (Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında idi. Xədicə arvad olmuşdu və bu gecə də o Xədicə arvad dünyadan köçüb getmişdi. mənasız görünürdü ki. qaşıq.Sonra çörəkçi Ağabala vaxt tapıb həyətə samovar gətirdi (çünki məhəllədə ən böyük samovar çörəkçi Ağabalagildə idi) və tələsik də dükana qayıtdı. elə bil. bax. bu gün həmişəlik yox olub getmişdi: haçansa dünyaya bir çağa gəlmişdi. . qəndqabı gətirdi. nəlbəki. yəhudisi bir-birinə qarışmış qəbiristanlıqlarda torpağa tapşırmaq düz olmazdı. Düzdür. başı qarlı o uca zirvələr. elə bil. həmişəki qayğıları və sabahkı ümidləri ilə yerinə girib yatmışdı və o ümidlər də. turşu da beləcə alınacaqdı və o yazıq Xədicə arvadın ehsanı məhəlləyə layiq olacaqdı. ona görə həmişə dırnağını gəmirir. namaz qılan bir adam idi və onu aparıb təzə salınmış. bu o deyən söz idi ki. Universitetdə tələbə qızlar öz aralarında zarafat eləyirdilər ki.. cavanlar öz evlərindən miz gətirib həyətə düzürdü.. dırnağını çeynəyir.. arzusu.. kişilər arasında vəzifələr bölündü və Xosrov müəllim də həmişəki kimi. hər şey yaddan çıxıb getdi. öz istəyi. tez əlini ağzından çəkdi. burada. hətta nənəsinin səsi də. həmişəki qayğıları ilə səhəri açmışdı. amma harada? Hansı yerdə?) dəfn olunmağından indi daha məhəllə camaatının xəbəri yox idi və Siçan Balaniyaz da əfəlin biri idi və yəqin ki. heç nə danışmırdı. qəbir qazdırsın.. Xədicə arvadın gündəlik güzəranına da. istəklərinə.. bir başqasını da Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına göndərdilər ki. əlbəttə. Uşaqlar.

Nə çıxar – oxumaqdan çıxar!. çətin məqamlarda o krant səsi. Rayonnan gəlib oxuyub adam olursuz. şifahidən yenə də «2». yüz əlli qram əvəzinə.. Siz çıxıb gedirsüz. qurd bunun qarnında deyil. dırnağını necə çeynəyir. avtobusda oxuya bilmədiklərini isə otağında oxuyurdu və bütün bu müddət ərzində Xədicə arvad səbrlə qəzetləri gözləyirdi. bunun beləliyinə baxmayın.. buralara bir sakitlik çökürdü. bütün məhəllə yatırdı... ürəyindədi. Xədicə arvad tumu o torbacıqlara töküb verirdi və həmin torbacıqları düzəltmək üçün qəzeti. Bəlkə bilirdi? Gələcək tələbə Murad İldırımlı kənddə məktəbi qurtarandan sonra.. Nöş əl vurursan kranta? Qoy axsın da. nə qədər küçədə oturmaq olar. bizimkilər də şofer olurlar. oturub semiçka satıram. Murad İldırımlının bu söhbətlərdən xəbəri yox idi. bəzən yatmağa qoymurdu. qıznan-zadnan da aron yoxdu!. səhərlər avtobus çox basabas olduğu üçün qəzetləri günorta dərsdən qayıdanda oxuyurdu...... Bisavaddığın axırı mənim kimidi. şifahidən isə «2» almışdı.. Xədicə arvad üç gündən-dörd gündən bir gedib Təzə bazardan kilo ilə tum alıb gətirirdi... – deyirdi. bude. araq içmirsən. ürəyi qurdludu. özü gedib pul verib qəzet almırdı və elə ki. Qıznan-zadnan da işivüz olmur sizün!. o yazıq Xədicə arvad bilmirdi ki. Stəkan sınmasın deyə içinə yapışqanla kağız yapışdırmışdı və o kağızı o qədər qalın eləmişdi ki.. gecə-gündüz oxuyursan. hətta gəlib tələbə yatan otağa da çatırdı.. Ətağanın cəddiyçün. səliqə ilə kəsib torbacıq düzəldirdi və arvadın kefi açıq-aşkar kökəlirdi: «– Süzdən xoşum gəlir!. dırnağını çeynəmək adətindən yaxa qurtarsın. iki il dalbadal Bakıya gəlib ali məktəbə qəbul imtahanı vermişdi və hər dəfə də kəsilib geri qayıtmışdı: birinci dəfə yazılı ədəbiyyat imtahanından «4» almışdı. oxunmuş qəzetləri kirayənişindən alırdı. Xosrov müəllim də. krantın damcılamağı daha gecələr tələbə Murad İldırımlını əsəbiləşdirmirdi. üstünə nazik döşəkcə saldığı balaca taxta kətildə oturub küçədən keçənlərə... həyətin küçə qapısı ağzında.. Əlbəttə. mən tək qalıram burda. eləcə də dinməzcə öz otağına qayıtdı və o krant da damcılamağına davam etdi. səs olmiyəndə də.» Əlbəttə.. Malades!. birinci dəfə şifahidən imtahan zamanı bütün suallara cavab verdi. evdə tumu qovururdu..oğlanlar isə deyirdilər ki. amma 20 . kim ki. – Süz kəndçilər ağıllı olursuz!.. adamın ürəyi partdıyır axı!.. o yazıq Xədicə arvad da yatırdı. amma var gücü ilə çalışırdı ki. Isti tumla dolu torbanın yanında bir-birinin içində düzülmüş kağız torbacıqlar olurdu. amma qəribə idi. cibinə tökmək istəmirdi. məhəllə uşaqlarına yüz əlli qramlıq stəkanı on qəpiyə tum satırdı. Xədicə arvadın o sözlərindən sonra. adətən. mən nə bilim. Qoy səs gəlsin də. ikinci dəfə yazılı ədəbiyyat imtahanından «5» almışdı. əli necə ağzına gedib. onda o krantın damcılamağı lap aydın eşidilirdi. amma hərdən heç özü də bilmirdi ki.. əksinə. elə bil. day nə olurlar. yüz qramı güclə tuturdu. fikir verirəm sənə.. Süzdən xoşum gəlir!. Oxuginə!. yox. amma bir gün Xosrov müəllim hardansa tapdığı yekə bir kəlbətinlə bu krantı düzəltmək istəyəndə o yazıq Xədicə arvad dedi: «– A-a-a. hər gün səhər universitetə gedəndə təzə qəzetləri alırdı. Əvvəllər krantın eləcə damcılamağı tələbəni əsəbiləşdirirdi. mənimki başıbatmış da getdi siçantutan oldu!. Bakıdakı bu tələbəlik hansı əzab-əziyyətin bahasına başa gəlib və hansı əzab-əziyyətlə də davam edir. paxılın biridi.» Xosrov müəllim necə dinməzcə o krantı düzəltmək istəyirdisə. bax. tələbə Murad İldırımlı verirdi. Sən də ağıllısan. bir ünsiyyət gətirirdi... Həyətdəki krantdan gecə-gündüz həmişə damcı-damcı su axırdı və o zaman ki...

çünki Aleksandr Serqeyeviç Puşkinin dahi rus şairi olduğunu yaxşı bilirdi. əslində isə kolxoz idarəsinin anbarı kimi istifadə edilən zirzəminin bir küncünü nazik taxta arakəsməyə alıb.. yəni bu kolxoz sədri uzun müddət ştat cədvəlində kitabxanaçının əvəzinə də qol çəkib maaşı öz cibinə qoyurdu və kitabxanaçı vəzifəsi yalnız ştat cədvəlində olduğu üçün. əlinə keçən kitabı. uşaqlarından heç birinin adını bilmirdi.. Nitq mədəniyyətin hələ inkişaf eləməyib. amma tələbə Murad İldırımlı o domba gözləri hələ də hərdənbir xatırlayırdı. şifahidən imtahan verəndə yenə də sualların hamısını danışdı və Murad danışdıqca cavan bir adam olan müəllim berialin sürtdüyü qara saçlarını tez-tez daraqla geriyə daraya-daraya və gülümsəyə-gülümsəyə razılıqla başını tərpədirdi. boyunun kiçikliyinə. «Əzizimin cəfası» romanını da tapmadı. bu adam. ümumiyyətlə. təbii ki. teztez iclaslarda çıxış etmək. Kənddə kolxoz sədri Sosialist Əməyi Qəhrəmanı idi. gələcək tələbə bir də düz beş il Bakıya ayaq basmadı. « – Sənnən yaxşı ədəbiyyatçı olacaq!. ölkənin başqa şəhərləri ilə məktublaşması da artırdı. səhhətinin zəifliyinə görə onu əsgər də aparmadılar. düzdür. qəzetlərə müsahibələr vermək lazım gəlirdi. gəl. ordenlərinin sayı artdıqca Bakıyla. bu roman haqqında heç harada bir məlumat da tapmadı. daha doğrusu. doğrudan-doğruya kitab.. müəllim soruşdu: – «Əzizimin cəfası» romanını kim yazıb? Murad İldırımlının belə bir romandan xəbəri yox idi. əsərlərini oxumuşdu. Muradın başının üstündən auditoriyaya tərəf baxıb rusca bərkdən: «– Sleduyuşi!» – çağırdı.» O getməklə. yəni rayon və respublika səviyyəsindəki hesabatlarda kitabxana kimi qeydiyyatdan keçən.. dörd dəfə Lenin ordeni almışdı. azərbaycanca imtahan götürməyinə baxmayaraq. səhər tezdən olduğu üçün.. Murad İldırımlı kəndə qayıdıb bir il yenidən hazırlaşdı. bir də kiçik qızının adı nədir?» Murad İldırımlı yenə gözlərini döyüb susdu. gələcək tələbə bütün sualların cavabını söylədi. medallarını döşünə taxırdı və o zaman metalın ağırlığından az qalırdı pencəyinin yaxaları cırılsın. amma illər keçdikcə. ona görə də gözlərini döyüb qaldı və müəllim eləcə əsnəyə-əsnəyə yaxşıca bir «2» yazdı. orada kitabxana düzəltməyə başladı. kənddə kitabxanaçı işlədi. – Sənnən yaxşı ədəbiyyatçı olacaq!. Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi üzvlüyünə namizəd olmuşdu. Sov. çıxışları yazmaq üçün (özü cümlə yaza bilmirdi. yəni kağız üzərində yalandan məlumat vermək üçün yox.. amma gecə-gündüz oxudu və ikinci il Bakıya gəlib növbəti qəbul imtahanında yazıdan «5» aldı..müəllim ona heç qulaq asmırdı. dostum!. cürbəcür rayon və respublika təşkilatlarına bir ucdan məktublar. tez-tez əsnəyirdi və əsnədikcə də o müəllimin cod və qalın qaşlarının altından baxan domba gözləri (neçə illər keçmişdi. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı. qəzet.) sulanırdı və elə ki.. – dedi. jurnal yığdı. xahişnamələr. ancaq cavabların xoşuma gəldi! Sən yaxşı ədəbiyyatçı olacaqsan! Get bir il də hazırlaş.IKP-nin XXV Qurultayının nümayəndəsi idi.. qəzeti. hərdən rayon mərkəzində təntənəli iclaslara gedəndə bütün ordenlərini. amma o dahi şəxsin böyük oğlunun və kiçik qızının. Muradın cavablarını təsdiq edirdi və gələcək tələbə cavabları qurtaran kimi: – «Çox gözəl!. adı kitabxana olan. tələbnamələr yazıb kitabxananın fonduna həqiqətən. jurnalı oxudu. Indi de görüm dahi rus şairi Aleksandr Serqeyeviç Puşkinin böyük oğlunun adı nədir. buna görə də həmin məktubları. kitabxana da yox idi.) əlində qələm tutmağı bacaran bir adam lazım idi və kənddə də bu sahədə gələcək tələbə Murad 21 . Mütləq gəl! Mühakimələrin xoşuma gəldi!.

. dünyadan xəbəriniz yoxdu. bunun mənası yoxdur.. o neynəyəcək? Üstünnən bir az götürüb. ali məktəbə qəbul olunmaq üçün imtahan verməyəcək. lap əlli min manatdı!. bunları nəzəri cəhətdən bilirdi. qəzet və jurnallar kimi. bu dünyanın Allah tərəfindən yaradılmış məhkumlar zümrəsinə daxildir. bir də heç vaxt Bakıya getməyəcək. çünki gələcək tələbə başa düşürdü ki. instutda işləyir. oxuyub adam olub!.. bu hökumətin işləri heç vaxt düz getməz!. kağız-kuğuzunu köhnə 22 . ə? Oturmısız bu dağların döşündə. sədrin o kiçik gədəsi girən yer! Sənin elə yerlərlə nə işin?. hərdən çağırır. sən öl. O neynəyəcək? O da üstünnən bir az götürüb verəcək öz böyüyünə. dağların döşündəki o kənd milisioner Əsgərin dediyi qədər də dünyadan xəbərsiz deyildi. ə? Belə olmasa. Anamın ruhu şad olsun deyən.. elə bilirdi ki. bax.. verəcək özündən yuxarıdakına. Pulu verəcəm prafessıra.» Murad İldırımlı və ümumiyyətlə. bu uşaqların instituta girməyləri. Kolxoz sədrinin Muradla oxuyan oğlu zırramanın biriydi. gizlincə gedib girmişdi kişinin evinə və akvariuma işəmişdi.İldırımlıdan irəlidə olan yox idi – sədr kitabxanaçı vəzifəsinin maaşından keçdi və Muradı kitabxanaçı adı ilə işə götürdü. instituta girdi və Murad İldırımlı onun dədəsinə mirzəlik elədiyi müddət ərzində də institutu bitirdi. verim ona.. gedib kabab bişirirəm ona. elə-belə hara baş götürüb gedirsən Bakıya? Elə-belə instut olar. balıqların da hamısı ölmüşdü. O neynəyəcək? O da sənin o pulunun üstündən götürəcək. oxumaqları məni lüt elədi!. ə? Bunun qiyməti on iki min manatdı!. verəcək öz ministirinə! Ministir gözünə döndüyüm neynəyəcək? O da öz payını götürüb qalanını verəcək sekadakı böyüklərə. Özünün də bu işlərdə səriştəsi var. kəndin camaatına yaxşılıq eləmək istəyirəm!. sədr özü hərdən dərindən köks ötürüb həyatdan şikayət edirdi: « – Ə. amma bütün bunlara baxmayaraq. Bir prafessır qonşum var. o cavan müəllimin gülümsəməyi də əldəqayırma taxta rəflərə düzdüyü təzə kitablar. Gözünü niyə bərəldirsən. Akvarium düzəldib xırda çay balıqları saxlayan və bu barədə rayon qəzetinə elmi məqalə yazmış zoologiya müəlliminə hirsi tutduğu üçün. O puldan mənə heç bir bozbaş haqqı da qalmayacaq!. Bu kənddən çıxıb Bakıda milisioner işləyən və bir də iyirmi beş ildən sonra. Murad İldırımlı sədrin məktublarını və çıxışlarını (bu çıxışlar rayon mərkəzində olurdusa. ver. heç bir nəticəsi olmayacaq.» Gələcək tələbə Murad İldırımlı dünyanın belə işlərindən xəbərdar idi. sədrin daha dörd uşağı Bakıda ali məktəblərə daxil oldu və onların o ali məktəblərə necə daxil olduqlarında gizli bir şey yox idi. indi də aspiranturanı bitirmək üzrəydi. Azərbaycan KP MK-nın işçiləri tərəfindən redaktə olub düzəldilirdi) yazayaza kitabxanaçılıq edirdi və özünün belə bir kitabxanaçı taleyi ilə barışmışdı. O oğlandan sonra. Bildin?! Elə yer var ki. onlar da özlərinkin götürüb artığını ötürəcək haraya? Moskvaya! Başa düşdün.. qoca anası öləndə iki günlük kəndə gəlmiş Əsgər adlı həmkəndlisi günlərin bir günündə gələcək tələbəyə demişdi: « – Instuta girmək istəyirsən. çünki o. sədrin həmin zırrama oğlu məktəbi qurtaran kimi. özü elə mənim kimi kəndçinin biridi. gir instuta!. Bakıdakı təntənəli iclaslarda olurdusa. mənnən də dostdu. Danışım onnan.. nənəyin deyirlər qədimnən qızılı qalıb... Murad bir yay günü birdən-birə pal-paltarını. o qalınqaş müəllimin domba gözləri. Adı prafessırdı e. hərdən anbardakı o kitabxanaya daxil olurdu. hər halda. Ode. raykom işçiləri tərəfindən.. on iki min ver.

dahi rus şairi Aleksandr Serqeyeviç Puşkinin isə bütün uşaqlarının. Axundov adına Respublika Dövlət Kitabxanasına məktublar yazmışdısa da. ayın başında aldığı yetmiş manatı da eləcə gətirib ev kirayəsi kimi Xədicə arvada (yazıq Xədicə arvad.. Yay tətilini bitirib kənddən qayıdandan sonra. düzdü. Gələcək tələbə bütün bu müddət ərzində «Əzizimin cəfası» romanını nə qədər axtarmışdısa da. tapa bilməmişdi. küftəbozbaşın gözəl iyi otaqlara yayılırdı. qardaşlarının. onunla bir otaqda qalan oğlanlar rahat nəfəs almışdı– tələbə Murad İldırımlı çətin adam idi. Murad İldırımlı avqustun cırhacır istisində Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinə qəbul imtahanı verdi və ilk növbədə özü üçün gözlənilmədən universitetə daxil oldu və o vaxtdan etibarən də dördüncü il idi ki. bişirirdi. nəvələrinin. xüsusən. M. yoxsa doğrudan da qurdla doludu. – Qoca arvadam. döyə bilmirəm əti. heç belə bir roman yoxdur. tələbələr yatırdı. şəstinə sığışdırmazdı. tələbələr də. özü də başa düşmüşdü ki. Gəl kömək elə mənə. Üç il universitetin yataqxanasında qalmışdı. kirayənişinə heç nə vermirdi. çünki heç kimin belə bir əsərdən xəbəri yox idi və axırda başa düşmüşdü ki.F. yataqxana adamı deyil və bu qərara gəlmişdi ki.. yataqxanadan getsin. ya. Nöş vermirəm? Bəsdi də səhərdən axşameycən çaynan çörək yedün. amma sonra hamısını özü yeyirdi. tələbə Murad İldırımlının xasiyyəti elə idi ki.» Tələbə. nə yaxçı oldu yetirdi səni mənə!.. dörd gündən-bir gedib bazardan özü üçün yarım kilo qoyun əti alırdı və evə gəlib tələbə kirayənişininə: «–Qurban olum sənə! – deyirdi. Xədicə arvad üç gündən. Xədicə arvadın otağına girib palazın üstündə bardaş qururdu və köhnə dəhrəni əlinə alıb kötükdə ət döyürdü. qohum-əqrəbasının və dostlarının adlarını əzbərləmişdi. yaxçı yerinnən vericiyəm sənə e. Xədicə arvad da tələbənin yanında oturub diqqətlə ətə baxa-baxa (kənara – kötüyün altına saldığı ağ süfrəyə bir tikə sıçrayanda. əntiqə küftə-bozbaş olıcek! Sən də yeyəcəksən! Yaxçı döy!. ya yox? Ətağanın cəddiyçün. Xədicə arvad küftə-bozbaşı təklif eləsəydi də. alıb yeməzdi. bacılarının. qaradinməzliyi ilə. hətta yataqxananın ümumi hamamında da hamı ilə birlikdə çimmirdi... lap əntiqəsindən!.. xudbinin biridi?. ümumiyyətlə. bir gecə də evdə qalacaqdı. Bakıda tələbəlik edirdi.. nə olar!. qəlbi açıqdı. özü isə hər ay aldığı qırx manat təqaüdlə yaşayırdı. hikkəsini də göstərməyə ehtiyac olmurdu. özüm döyüm əti? Yaxçı döy! Ay malades!. sonra gəlib çimirdi. sənə də verəciyəm. əti tələbəyə döydürürdü. əsəbiliyi ilə yataqxanadakı tələbələrin zəhləsini tökmüşdü (bəzisinin hətta nifrətini qazanmışdı və bunu özü yaxşı bilirdi). Sən də adam balasısan axı!. günaşırı Bayıla gedib gecələr maşınların qarovulunu çəkirdi. ayda da yetmiş manat pul alacaqdı: soraqlaşa-soraqlaşa gəlib Xədicə arvadın bu evini tapdı və düz səkkizinci ay idi ki.. Malades! Sən də gərək ev xörəyi yiyəsən. döyginə də... axırda Bayıl tərəfdə şəxsi avtomobillər saxlanan dayanacaqda gecə gözətçisi işinə düzəldi – bir gecə gözətçilik edəcəkdi..) verirdi. Həmişə tək olurdu.. amma xasiyyətini də. yoxsa paxılın.çamadanına yığıb sədrə də bir söz demədən Bakıya getdi. bunun ürəyi təmizdi.. məlum olmurdu ki. gözləyirdi. Nanə qurusu-zad da tökəciyəm üstünə. çünki arvad heç nə təklif 23 .. hayhayım gedib. vayvayım qalıb!.» Yazıq Xədicə arvad bu cür deyirdi. Küftə-bozbaç bişiriciyəm. Sən olmasaydun. bir həftə yataqxanada qaldı. o saat götürüb kötüyün üstünə atırdı) deyirdi: «– Allaha qurban olum. özünə iş axtardı. neynərdim mən başıküllü? Güc qalıb bəyəm ki. Azərbaycan Yazıçılar Ittifaqına.

. heç kimdən pul almayacaqdı. hər şey təzədən başlayırdı. tələbə təzədən ət döyürdü və Xədicə arvad da həmin sözləri yenidən deyirdi. yazıq Xədicə arvadın təziyəsini müftə yola verəcəkdi və şübhəsiz ki. çılpaq göstərmək istəyirdi və bu yazı bir etirafnamə olmalıydı və o etirafnamənin birinci cümləsi həmişə beynində dolaşırdı: «Sənə eşq olsun..eləmirdi. yoxsa yox. Bugünkü dəfn mərasimində Molla Əsədulla. küçə qapısının qabağında oturub müştəri gözlədiyi vaxtlar hərdənbir tumu da dənələyib dırnağıyla didişdirirdi. hansı bir qanunauyğunluq. əlbəttə. Həyətdə yan-yana düzülmüş mizlərin üstünə məhəllə arvadlarının öz evlərindən gətirdikləri süfrələr salınmışdı. riyakarlığı və sadəlövhlüyü. heç nədən utanmayaraq. əlindəki qara mina təsbehi (Kərbaladan gətirilmiş bu təsbehləri Bakının Quba meydanında alverçilər satırdılar və çörəkçi Ağabala onlardan birini alıb oğlunun əsgərlikdən sağsalamat qayıtmağı münasibətilə Molla Əsədullaya nəzir vermişdi) aramla çevirirdi və bir söz demirdi. Axundov adına Respublika Dövlət Kitabxanasına (vaxtı ilə kənddən dalbadal məktublar yazdığı kitabxanaya) gedib Jan Jak Russonun «Etirafnamə»sini təzədən oxumağa başlayırdı. insan xisləti barədə fikirləşirdi və axırda gəlib özünün üstünə çıxırdı..». həmişə qoyun əti alırdı və həmişə də küftə-bozbaş bişirirdi.. etibarı və vəfasızlığı. amansız hisslər bu cavan adamın bütün əsəblərini çılpaqlaşdırırdı. ey gözəl insan!. belə məqamlarda həyətdəki o krantdan eləcə su damcılayırdı. Bəzən tələbə Murad İldırımlı bütün bu hisslər aləmini təsvir etmək istəyirdi. ümumiyyətlə. sonra. Xədicə arvadın yetmiş manata kirayə verdiyi bu balaca otaqda hava çatışmırdı. arvadın qırxı çıxanacan hər cümə axşamı başqa dəfn mərasimlərindən macal tapıb bu həyətə baş çəkəcəkdi. .. insan gözəldir. yazıq Xədicə arvadın ağzında bir dənə də diş yox idi və nə yeyirdisə. Molla Əsədullanın susmağının.. barmaqlarının arasında əzib ağzına qoyurdu. vərəqləri tamam köhnəlib nimdaşlamış kiçik ölçülü Quranı qabağına qoymuşdu. kişilərdən işə gedəni getmişdi (bir hovur işdən icazə alıb qayıdacaqdılar ki. Həmin gecələr ki. mizin başında isə Molla Əsədulla oturmuşdu. Yazıq Xədicə arvad mal əti yemirdi. Və nə yaxşı ki. Yəqin ona görə ki. Sifətini xatırlaya bilmədiyi atası barədə düşünürdü.. Etirafnamə həmin gözəl insana müraciətlə yazılmalı idi və axırda oxucu özü nəticə çıxarmalı idi ki. ürəyinin incəliyi və qəlbinin qaralığı. insanın yazıqlığı və qəddarlığı. qaşqabağının səbəbi ömürləri boyu bir 24 . mərhumun dəfnində iştirak etsinlər). bu balaca otaq onun bütün içini sıxan mənəvi bir məhbəsə çevrilirdi. hansı bir izahatçünsə həvəs qalmırdı. özünün timsalında insan xislətini heç nədən çəkinməyərək. bu ata-ana-tələbə üçbucağında o qədər mənasızlıq var idi ki. çünki mal əti yeyəndə qarnı pozulurdu. illər boyu üzünü görmədiyi anası barədə fikirləşirdi və haçansa bu adamların bir gecəlik yaxınlığının iyirmi yeddi ildən sonra onun simasında Xədicə arvadın evindəki bu dörd divar arasında beləcə əzab çəkməyi tələbəyə dünyanın ən mənasız bir işi kimi görünürdü. tamam kənar bir adamın gözləri ilə özünə baxırdı (hər halda. məhəllə adamı olduğu üçün. dünyadakı ümid və ümidsizlik onu elə bir qaranlığa aparıb çıxarırdı ki. hamısını damağıyla çeynəyirdi. amma etirafnamə yazılmırdı və bunun əvəzində tələbə Murad İldırımlı M.. tələbəyə belə gəlirdi) və öz daxili aləminin timsalında insanı dərk eləməyə çalışırdı.F. tələbə Murad İldırımlı yerinə girirdi və çox həssas.. amma səhərdən bəri krantın yanında dayanıb öz kiçikliyini və lazımsızlığını hiss eləyən Murad İldırımlıya elə gəlirdi ki. getməyəni miz arxasında əyləşmişdi.. Iki-üç gündən sonra.. birdən-birə Xədicə arvad barədə fikirləşməyə başlayırdı.

nə yaduva gəlməz e. başı qalmışdı həyətdə. çörəkçi Ağabala bu əti baha qiymətə – kilosu 10 manata əldən aldırmışdı. tısbağa yumurtasının paraşokunu gətirirdilər!. Əlbəttə.məhəllədə yaşadıqları Xədicə arvadın ölümü deyil. O canavar o iti aparanecən. yeməyə bir şey-mey yoxuydu.. ömrünün bir gününü müftə yola salacaqdı. çünki Xədicə arvad o paslı millərdən hələ də əl çəkmək istəmir. müharibə bir-iki iliydi qurtarmışdı. bax. nə olsa o acdıqda. Məhəllə cavanlarının çoxu sürücü işləyirdi və o cavan sürücülərdən biri yük maşınını həyətin küçə qapısının ağzında saxladı.. çörəkçi Ağabalanın özünün adına-sanına. Molla Əsədullada olar!. hər halda. Xədicə arvadın ruhu gərək şad olaydı. çünki necə kəsilib. 25 ... onun həyətinə girmişdi. heç olmasa. heç vaxt! Özü də acdığıydı də. Molla Əsədulla qaşqabaqlı da olsa... qanıqara da olsa. itini aparmışdı. yağdan da çox korluq çəkirdi. boğazını gəmirib aparmışdı.. sənin yaduva gəlməz. hələ o tərəfi bir yana qalsın ki. Canavar da bilmişdi ki. Özündən başqa. elənçinə qar heç vaxt olmamışdı ya. oğlannarınnan başqa. qızlarınnan... Həyətin küçə qapısı açıldı və çörəkçi Ağabalanın əsgərlikdən qayıtmış oğlu ağappaq tənzifə bükülmüş bir qucaq ət gətirib Xədicə xalanın evinə qaldırdı. kaş elə bunun. təzə ət tapılmalı və alınmalıydı. Girmişdi Molla Əsədullanın həyətinə. zaraza səhərdən axşameycən Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındadı. Bir neçə cavan əlinə kəlbətin. Məhəllə camaatı ətdən də. Itin boğazı zəncirli idi. köpey oğlu!. cəmi üç-dörd gün bundan əvvəl idi!. bu yas məclisinin pulsuz olmasıdır. bu dünya ilə bağlayan paslı dəmir milləri dartıb çıxarırlar və beləcə əziyyətlə. O Molla Əsədulla var a. pul qazanır. nə də ki. yuxarıdan da mismarla vurulub bərkidilmiş ikinci tayının uzun və paslı mıxlarını dartıb çıxartmağa başladı və bu zaman krantın yanında dayanıb baxan tələbə Murad İldırımlıya elə gəldi ki. çəkic alıb həyət qapısının uzun-uzun illərdən bəri aşağıdan da. mağul amerikalılar.. Bilirsən bu köpey oğlu Molla Əsədulla dava vaxtı camaatdan mamileynən nə qədər pul yığdı? Nə qədər daş-qaş yığdı?! Neynirsən. bu mollanın özünü apareydi!. hörmət-izzətlə qaldıracaqdılar. yerin altında da olsaydı və bir dəvə qiymətinə başa gəlsəydi də (məhəllənin çörəkçi Ağabala kimi imkanlı adamlarının köməyi ilə). Day o da yoxuydu. mürdəşir onun üzünü yusun. amma.» Indi həmin Molla Əsədulla Xədicə arvadın yasında mizin başında oturmuşdu və bu gün qazanc dalınca Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına getməyəcəkdi.. Gecə bizim mələyə canavar gəlmişdi... nə vaxtıydı ki.. necə saxlanmağı məlum olmayan ağırlaşmış və çirkli-paslı hökumət ətindən qoca arvadın ehsanını vermək nə məhəlləyə yaraşardı. hökumət dükanlarından ət almaq da asan məsələ deyildi. ay tələbə.) Xədicə arvad tələbənin gətirdiyi qəzetlərdən kiçik torbacıqlar düzəldə-düzəldə demişdi: «– Bilirsən. tər tökə-tökə dartıb çıxarırlar. yazıq Xədicə arvadı həyatla. bu qədər pulu. Müharibə vaxtı. ancaq indi də. arvadı «əl-rəhmanla». yağı isə talonla adambaşına yarım kilo (sonuncu dəfə 7 Noyabr bayramı münasibətilə yağı adambaşına bir kilo vermişdilər). Bir dəfə (dünyanın işinə bax. hə? Goruva apareceysən? O qədər pulu var.. ay zaraza. yas məclisləri üçün. itin bədənini aparmışdı.. amma belə. çünki Molla Əsədulla gəlib bu həyətdə oturub mərhumun qarşısında son borcunu verirdi və bu da o demək idi ki. Onda Bakıya bir qar yağmışdı ki. bir adamın yaralı barmağına işəməz. o cavanlar qapı tayının mıxlarını yox. sən heç onda dünyada yoxuydun!. Bakıda əti talonla adambaşına bir kilo verirdilər.

yəni tale deyirdi ki. özü özünə sübut edəcəkdi ki. cənazəni yük maşınına qaldırdılar. onun da bütün içinə bir ölüm yayırdı. – Gəl. Və tələbə burasını da yalnız indi bütün dəhşəti ilə başa düşdü ki. həmin bu göyümtül adyal gecələr onun özünün üstünə örtdüyü adyaldı.. o. bax. cənazəni başqaları ilə birlikdə aparıb maşına qoyacaqdı. hesabla tələbə Murad İldırımlı bir yüngüllük hiss etməliydi. amma həmin dəm bu cavan adamın içində Xosrov müəllimə qarşı bir kin-küdurət baş qaldırmışdı: tələbə özünü məcbur edəcəkdi. bütün həyət onun necə bir vəziyyətə düşdüyünü görür. küçəyə yayıldı və hamı da məhəllədəki kirayənişinin acizliyinin. krant damcı-damcı axırdı. Həyətdəki mizin arxasında oturmuş kişilər isə yavaşdan bir-birləri ilə söhbət edirdilər. həmin dəm tələbə Murad İldırımlıya elə gəlirdi ki. Xosrov müəllim qupquru quruyub qaxac olmuş barmaqları ilə tələbə Murad İldırımlını kənara elədi. yararsızlığını bir daha ona göstərmək istəyirdi. Xədicə arvadı bükməmişdilər. evə toplaşmış məhəllə arvadları daha ağlamırdı və bu gün universitetə dərsə getməyən (dördillik tələbəlik həyatında birinci dəfə idi ki. Tələbə Murad İldırımlıya elə gəldi ki. məscidə gedəcəkdi. elə bil ki. elə bil.. Molla Əsədulla əvvəllər də hərdənbir məhəllədə gözünə 26 . kömək elə. özünü ələ ala bilmirdi. başqaları kimi sən də. özü Xədicə arvadın cənazəsindən yapışdı və məhəllə cavanları ilə birlikdə həyətdən çıxdı. tələbə özünü məcbur edə bilmirdi. zəhmət çək. gəl. sarıtdırsınlar və bu vaxt Molla Əsədulla gözlənilmədən üzünü tələbə Murad İldırımlıya tərəf tutdu. bir parçası.. Əlbəttə. boğuq səsiylə: – Orda nöş durmusan. Tələbə öz acizliyinə. ürəksizliyinə nifrət edəedə Xədicə arvadın o göyümtül adyala bükülmüş cənazəsindən tutub başqa məhəllə cavanları ilə bərabər. bu həyətdə. özləri də (o cümlədən. dizləri əsirdi və ən dəhşətlisi bu idi ki. bir-iki addım atdı və elə bil ki. tualetə getmək kimi. sonra yazıq Xədicə arvadın göyümtül nimdaş adyala bükülmüş cənazəsini həyətə çıxartdılar ki. bu göyümtül adyalla da. özün özünə qapanıb böyük-böyük fikirləşmək asan şeydir. onda.. Tələbə Murad İldırımlının əli ömründə heç vaxt meyitə dəyməmişdi və indi adyalın altından Xədicə arvadın boşalmış cansız qılçını əlinin içində hiss etdikdə tələbəyə elə gəldi ki. soyuq tərini duyur. gəl beləcə əlinlə ölümü hiss elə.. həyətin küçə qapısını taybatay açdılar. əziz dostum Murad İldırımlı. onu səsləyən Molla Əsədulla deyildi. Tələbə özünü məcbur edəcəkdi ki. həyatın hər üzünə hazır adamdı və Xədicə arvadın o cansız qılçı da həyatın su içmək. Indi ona elə gəlirdi ki. Xədicə arvadın ölü qılçı. bir halda ki. bu məhəllə camaatının arasında təpədəndırnağacan bir biabırçılıq içindədi.. alə? – dedi. aparun məscidə!. çörək yemək. təzə doğulmuş uşağı qucağına almaq kimi. gözlərini yerə dikib ürəyi döyünə-döyünə cənazəyə yaxınlaşdı və Xədicə arvadın ayaq tərəfindən yapışdı. tale idi. ölümü əllərinlə beləcə müayinə et.Cavanlar nəhayət ki. ağır bir yuxu içində Xosrov müəllimin səsini eşitdi: – Çəkil sən. tələbənin özünü bürümüşdülər və tələbə öz bədəninin dərisində o adyalın nimdaşlığını hiss edirdi. Xosrov müəllimə minnətdar olmalıydı. Molla Əsədullanın o boğuq səsi bütün həyətə. dərs buraxırdı) tələbə Murad İldırımlı həyətin küçə qapısı ağzında dayanıb yenə də bilmirdi ki.. gəl. sən çəkil. Xosrov müəllim) yük maşınına mindilər və maşın yerindən tərpəndi. bir hissəsidir. yararsızlığının şahidi oldu. sənin iyirmi yeddi yaşın var. məscidə aparıb yudurtsunlar.... Qoy mən aparım. bircə anın içində tələbəni soyuq tər basdı.. nə eləsin. bütün acizliyini.

.. amma bu həyət-baca haçansa sökülənəcən. amma dünyanın beləcə bir əlacsızlığı bu sadə fikri həmişə özü ilə nəsillərdən nəsillərə ötürürdü. – Siçan basıb da şəhəri. – Başı qarışıqdı də kişinin. – Sonra sol əli ilə ağappaq saqqalını sığalladı və yalnız bundan sonra tələbə gördü ki. tamam başqa bir dünya olacaq. – gələr indilərdə.. min il bundan sonra isə (əgər insan atom bombalarının və raketlərin köməyi ilə özünü məhv eləməsə!) eyni fikir bir başqasının ağlına gələcək – dünya dəyişəcək.. tez barmağını ağzından çəkdi. hər halda. yəqin ki. həyat isə öz qaydasıyla davam edirdi. – dedi. qəribədir.. Miz arxasında oturmuş məhəllə kişiləri də. daxili gərginlik azaldı. tək tələbə deyildi (və tələbə burasını çox gözəl başa düşürdü!). sonra onlar da həyatlarını başa vuracaqdılar. məlum məsələdir. əlbəttə. bu gün bu həyətdə bu barədə tələbə fikirləşirdi. elə bil. molla əminin dodaqları bir balaca qaçdı.. əlbəttə.. bir az rahat nəfəs aldılar və səhərdən bəri bu həyətə çökmüş təziyə ovqatı... o meşələr də elə-eləcə qalırdı. idarələrdə tələ qurub.dəyən bu kirayənişin oğlana baxdı və tələbəyə elə gəldi ki. kişilərin sakit söhbəti tələbəyə də sirayət etdi (axı. zəhər verib.. Tələbə gəlib aşağı başda – mizin arxasında əyləşdi və mollanın bu sakit dəvəti (elə bil. molla bu saat onu camaatın yanında məzəmmət edəcək. ömründə başqa bir yerə getməmişdi və o yazıq bir daha bu həyətdə. Tələbə fikirləşdi ki. dağılanacan Xədicə arvadsız da necə vardısa..). amma o dağlar da.. üzünü Molla Əsədullaya tərəf tutub: – Neyləsin?– dedi. doğrudan da nə olmuşdu ki?. O yazıq Xədicə arvadı mürdəşir indi məsciddə yuyurdu. amma Molla Əsədulla həmin boğuq səsiylə: – Ayaq üstə nöş durmusan? – dedi. eləcə qalacaqdı və indi Murad İldırımlı da o dağların qoynunda deyildi. biri pis 27 . Molla Əsədulla sağ əlində çevirdiyi təsbehə baxa-baxa boğuq səsiylə. Çörəkçi Ağabalanın əsgərlikdən qayıtmış oğlu ehsan ətini gətirib evə qoyandan sonra həyətdə oturmuşdu. amma tələbə bu sözlərdəki yüngül zarafatı. amma. Xədicə arvadın əri müharibədə həlak olmuşdu və nəçiydi.. bu həyət-bacadan başqa. davam edəcəkdi.. amma Siçan Balaniyazı tanıyırdı. Xədicə arvad deyirdi: «– Camaatın on uşağı olur. sonra aparıb qəbiristanlıqda torpağa tapşıracaqdılar. istehzanı açıq-aşkar hiss etdi: ölənlər gedirdi.. Belə fikirləşən. Bu sözləri deyən məhəllə kişilərindən heç biri gülmürdü. necə adam idi – tələbənin bundan xəbəri yox idi. sonra kəfənə sarıyacaqdılar.. amma bu sadə fikir həmişə insanın hisslərinə təsir edəcək– tələbənin fikrincə məhz belə olacaqdı. eləcə də yaşayacaqdılar. o gözəl meşələri xatırladı. əlbəttə. – Gəl otur. Xədicə arvadın oğlu Siçan Balaniyaz Səhiyyə Nazirliyinin Respublika SanitarEpidemioloji Stansiyasında işləyirdi və sənəti evlərdə. elə bil. o meşələri görməmişdi. Kişilərdən biri: – Uşaqlar gedib dalıyca. bütün bunlar.. dırnağını çeynəyir. heç nə olmayıb!. Yazıq Xədicə arvad ömründə o gözəl dağları. Sonra yadına düşdü ki. özü özüylə danışdı: – Bu Siçan nöş gəlib çıxmadı belə?.. həyat isə davam edəcəkdi.) və tələbə Murad İldırımlı birdən-birə o gözəl dağları. bu küçədə görünməyəcəkdi. utandıracaq. Molla Əsədullanın bu sualı bir yüngüllük gətirdi. siçanlarla mübarizə aparmaq idi.. bunu görən. sağ qalanlar necə yaşamışdılarsa.

siçan tutur. Pisdi...... boyat küftə yeyəndə də. pul verginən mənə. Neynirəm pulu? Tək canımdı də. tüklü sifəti əzik şlyapasının altından güclə görünürdü.. tək başıma böyütdüm bunu semiçka sata-sata. xırda pul verirdilər və bəzən tələbə o bağlı qapı arxasından yerə düşən. 70 manat tələbədən ev kirayəsi alırdı. Bir quru canımdı.. amma elə ki.. Hitlerin ciyəri yansın. uşaqlarının anasıdı də. yandı da. Ode. məhəllədə hamının «Siçan Balaniyaz» adlandırdıqları bu adamı görməmişdi. hər halda.. atası da ələ özü kimi əclafıydı. kitabdan.. «– Ayda neçə manat verirsən anama?– soruşurdu. Gəlmir yanıma də görürsən? Ayda-ildə bir dəfə gəlir. Arvadı tatardı. elə ki. necə ki.. fərli çıxır.. hərdən tələbə Murad İldırımlıya belə gəlirdi... mən də ki.. nolsun. Mənimki. neyniyim?. nə qədərsə pensiya alırdı. 70 manat Xosrov müəllimdən alırdı. Xosrov müəllimin də otağının qapısının açar deşiyindən görünən işıq sönürdü.. boş-bekar olanda da otağın qapısını açıq qoyub elə hey öz-özünə danışırdı. siçan tutmağnan oturub uşaqlarını dolandırır də. gəlib onu soyarlar. otağın qapısını bərk-bərk bağlayırdı.. o yazıq kor Əminənin oğlu.. ay oğraş? Pul yağış-zaddı beyəm ki.. acından ölmiyəciyəm ki... çətin və tənha gecələrində yuxuda. «– Yaxçıdı hələ mənimki gəlib üstümə düşmür ki. gecələr otağının qapısını açıq qoyduğuna görə.. amma gözləri işım-işım işıldayırdı.. Bəlkə də belə deyildi. pul yoxdu məndə. yazığı götürüb apardılar davaya. amma.» Arvad bu sözləri tələbədən artıq özü özünə deyirdi. qara və uzun burnunun ucu həmişə yaş olurdu. qaranlıq düşürdü. Bilirəm 28 ... Indi sovet hökumətində kim ölür acınnan? Hərə bir cürə başını girriyir də. hardan versin. gecədən.. ya qarabasma zamanı bəzən qapı döyülürdü. yəqin qorxur ki.. Gedib bir dənə rus matişkəsi alıb. əslində. fağır. bir tərəfdən də ki. – Neçə manat? Hesablayıram pullarını..olanda. Mən bəxtiqaranın də bir oğlu oldu də. əsasən.. Xədicə arvad bu pul söhbətini bir tərəfdən də öz cavan kirayənişininə (elə Xosrov müəllimə də) eşitdirir. yerinə girib işığı keçirirdi (amma otağın qapısını bağlamırdı). bu o demək idi ki. bir dənədi də.. amma tələbə Murad İldırımlı bu səkkiz ayda açıqaşkar görmüşdü ki. balalarını dolandırır də. Xədicə arvad öz-özünə danışıb yorulurdu. oturub pul sayır– tum satanda. yaxud bir-birinə toxunan dəmir pulların cingiltisini eşidirdi. bilmir begəm?. başında əzik şlyapa bir siçan içəri girirdi. ya göydən tökülsün?. Atasını bunun.» Hərdən tələbəyə elə gəlirdi ki. öldü davada. Xədicə arvadın oğlu sifətdən də siçana oxşayır və o vaxtlar ki. balaca. tələbə Murad İldırımlı nə üçünsə belə təsəvvür edirdi ki. Fağır. tum qovuranda da.. bir yerdə yaşadıqlarına görə. Neynirəm pulu!.. jurnaldan bezikib-yorulub işığı keçirirdi. özü də gündə gəlib düşür yazıq arvadın canına ki. balaca taxta kətili ilə. It oğlu. tələbə də qəzetdən. rusca heç nə bilmirəm. Nə qədər ki. sakitlikdən qorxurdu – nəydi? «–Getdi girdi arvadının evinə. boynunda şərf. Qorxur pul istəyərəm onnan. öz otağının qapısını həmişə açıq qoyurdu. nazik uzun bığları titrəyirdi.. bu arvad.. uşaqları da rusca danışdırır. kağız torbacıqlar düzəldəndə də.. pul verginən mənə. arvadı oldu onunçun mənnən əziz.. əynində palto. bir də özüməm də. getdi. pulgirin biridi və çox xəsisdir. bəlkə də Xədicə arvad heç belə şeylər fikirləşmirdi. bilir yoxdu də məndə. Mənnən də pul istəmir.» Xədicə arvad belə deyirdi. Neynəsin e.. Nöşün ki. yarısı boşalmış tum torbasını götürüb evə qayıdırdı. Tək qala bilmirdi. qəhbənin birini. yaxçıdı.. tum satırdı. əri II Dünya müharibəsində həlak olduğu üçün. o birisi yaxçı olur.. fərsiz çıxanda.

Sən necəsən e?» Balaniyaz cavab verdi ki. amma ayağa qalxmağa macal tapmadı. siçovulun. suyu da çəkiblər üstünnən.harda gizdədir. Amma bir gün axşamçağı tələbə Murad İldırımlı Xədicə arvadın otağında oturub dəhrə ilə ət döyürdü. Balaniyazla birinci görüş məqamında ət kötüyünün arxasında... Tələbə Murad İldırımlı ayağa qalxıb otaqdan çıxmaq istədi... Balaniyaz diqqətlə nəyəsə qulaq asırdı və bir müddət beləcə sükut içində oturdular. əlində dəhrə özünü çox naqolay hiss etdi.» Balaniyaz göy gözlərini siçan deşiyindən çəkib məzəmmətlə anasına baxdı: «– O öz yerində. ağəz e!..». anası arvadını xəbər aldı və bu zaman Balaniyaz birdən-birə gözlərini otağın qapısının kənarında döşəmənin dibinə dikib: «– O deşiyi tutmaq lazımdı! Əl-əlbət! –dedi. Bilirsən nə yaxçı kömək ələyir mənə?. Xədicə arvad dedi: «– Balaniyaz gəldi. Indi də ət alıb gətirib. siçanın qabağını almaq olar? Əl-əlbət belədir!.. Balaniyaz: «– Nöşün? – dedi. Balaniyazın gözlərini dikdiyi səmtə baxdılar və orada güclə sezilən bir deşik gördülər.. göygözlü və balaca boyu ilə uyuşmayan iri və ucları iti qulaqları. – dedi. oxşamır? Əh. tələbə Murad İldırımlı isə xəcalət təri tökə-tökə ət döyməyinə davam etdi və Xədicə arvad: «–Bilirsən nə yaxçı oğlandı bu tələbə? – dedi. Qəzet alır gətirir mənə. xörək bişiriceyəm onunçun!... Anamdı də Xədicə.. bir müddət o yuxunun... Balaniyaz siçana yox. kulok düzəldirəm. – Sənnən nə əcəb?». – dedi. pişiyə oxşayırdı.. Balaniyaz içəri girdi və Balaniyaz onu beləcə kötük arxasında. Xədicə arvad ayağa qalxdı və kötüyün üstündə yenicə döyülməyə başlamış təzə qoyun ətinə nigaran bir nəzər saldı.. hə? – yenə diqqətlə qulaq asdı. «–A-a-a.» Elə bil ki. əli dəhrəli gördü. xoş gəlmisən. – dedi.. O da siçandı də!.. – Gəlibələmirəm begəm?. sonra Balaniyaz: «–Siçandır e.» – dedi. çuşka ki. – Italyada təcrübə ələyiblər. – dedi və gülümsədi. dəhrə tələbənin əlində qalmışdı. amma Xədicə arvad qoymadı (oğlu ilə təkbətək qalmaq istəmirdi). Rayonnan gələnlərin hamısı çuşka olur!. həyətin o küçə qapısının dili var idi və başqa heç kimin yox. qarabasmanın təsiri altında olurdu. ya mürgüdən oyanırdı. Neçə verirsən? Başa düşmədin? Xədicə anamdı də. Palazın üstündə bardaş qurub oturmuş tələbə. pişik səsinə oxşayırdı və ümumiyyətlə..» Tələbə o əzik şlyapalı siçanla üzbəüz dayanıb bu sözlərə qulaq asa-asa qorxurdu ki. məhz Balaniyazın gəldiyini Xədicə arvada xəbər verirdi. – Siz eşitmürsüz.. dolu. Siçovulu iyirminci mərtəbədə salıblar zaxoda.. birdən özü də siçan olar və tərləyirdi. Balaniyazın səsi siçan civiltisinə yox.. – Toçnu siçandı!. sonra Xədicə arvad heyrət və qorxu dolu gözləriylə oğluna baxdı. arvad qorxurdu ki. elə bilirdi ki.» Sonra Balaniyaz yenə diqqətlə 29 . girdəsifətli.. o qorxu içində yuxudan. Balaniyaz açıq-aşkar bir qürur hissi ilə: «– Əh. Balaniyaz gəlib bu ətə şərik çıxacaq. çuşka də!. yaxşıyam.. bu sükutu pozmağa ürək eləmirdi. Öləndən sonra götürəcəyəm. Xədicə arvad ikinci taxta kətildə əyləşdi.» Xədicə arvad. həyətin küçə qapısı cırıltıyla açıldı və o cırıltı eşidilən kimi.. Xədicə arvad: «– A-a-a. elə bil. istər-istəməz... Balaniyaz cavab verdi ki. – Sən siçovulun canına bax e. yaxşıdırlar. Ordan siçan gəlir!» Xədicə arvad da. anası uşaqları xəbər aldı. tələbə Murad İldırımlı da. Balaniyaz otaqdakı üç taxta kətildən birində əyləşdi.. Xədicə siçan o açıq qapıdan indicə gəlib onun yerinə girəcək. – Italyada zaxodun təmizliyinə bax. – gödəkboylu. əl-əlbət! Bilirsən nolub? Siçovul birinci mərtəbədən diri çıxıb!» Xədicə arvad bu əhvalatı başqa cürə başa düşdü: «–Pay atonan! – dedi. Bizdə heç siçan olmazdı axı.

Xosrov müəllim gəlib tələbə Murad İldırımlının yanında. Balaniyaz özü məhəllə kişilərinə başsağlığı verməyə başladı. Obyektə getmişdik.» O gözəl dağlar da.. Xədicə arvadın cənazəsini məsciddən gətirdilər və o yazığı yük maşınından düşürüb evə qaldıranda məhəllə arvadları yenə də ağlaşmağa başladı.. Iş adamıyam da. hərdənbir yuxuda damaqlarını marçıldadırdı və o rahat nəfəs də. Molla Əsədulla dodaqaltı pıçıldaya-pıçıldaya Quran oxuyurdu və hər səhifəni oxuyub qurtarandan sonra barmağını dodağına çəkib səhifəni çevirirdi. o marçıltı da.... Son qəmüvüz olsun!. protez dişlərini gecə çıxarıb stəkanın içində suya qoyduğu üçün (günortalar da çörək yeyəndə o dişləri çıxarırdı.... Və həmin gecə tələbə Murad İldırımlı tərin içində yuxudan oyanandan sonra səhərə kimi yata bilmədi. Gecikdim. Bunun atasının da. – mən həmişə siçannan qorxmuşam. özü siçandır və indi pişik onun özünü kötüyün üstündə dəhrə ilə döyəcək. mizin arxasında oturdu və həmişəki kimi sükut içində məhəllə kişilərini bir-bir nəzərdən keçirdi. Və Balaniyaz da keçib mizin arxasında əyləşdi. eləcə şlyapa qoymuş boz bir pişik döydü və şlyapasının yanlarından da pırtlayıb çıxmış yekə və tüklü qulaqları şəklənmiş o pişik siçan axtarırdı. tələbə qapını açandan və pişik içəri girəndən sonra Murad İldırımlı başa düşdü ki.» Sonra siçan nənəsi nəvəsini gözləmədi. tələbəni tək qoyub qaçdı. həmin qeyri-real həyatın səsi idi.otağın o baş-bu başına baxdı... qəflətən də durub getdi və Balaniyaz çıxıb gedəndən sonra.» Və elə həmin gecə tələbə Murad İldırımlının qapısını eləcə palto geyinmiş. mən. diqqətlə qulaq asdı. həyətdə damcılayan krantın səsinə qulaq asa-asa qaranlıqda. Bəs. biz qaçaq. Allah səbr versin!. siçandan əti ürpəşirdi.. həqiqət indicə gördükləridir. sovruğunun tər iyini hiss edəedə. fağırın. bir-iki dəfə gözucu tələbənin qabağındakı ətə nəzər saldı. .. Allah rəhmət eləsin! Əl-əlbət işimiz çoxdu yaman!.. üzrxahlıq etdi: – Allah rəhmət eləsin!.. diqqətlə həyətin küncünəbucağına baxmağa başladı. çünki onlarla bir şey çeynəmək mümkün deyildi). Həyətin yuxarı başındakı o krant isə elə hey damcılayırdı və krant eləcə damcı-damcı axdıqca tələbəyə elə gəlirdi ki. indi ikinci dəfə təkrardır.. Əl-əlbət!. real həyatda yaşamağı isə – yalandır. Sonra Siçan Balaniyaz gəlib çıxdı və hamı ona başsağlığı vermək əvəzinə. Xədicə arvad torbacıqlardan artıq qalmış qəzet parçalarını bürmələyib oğlunun göstərdiyi həmin deşiyə pərçim eləyə-eləyə və son dərəcə dərin bir pərişanlıq içində: «– Ağəz. yəni əvvəllər də haçansa bir dəfə 30 . bu balaca otağın divarları arasında bir həzinlik içində özünü dünyanın ən unudulmuş bir kimsəsi bildi və ona elə gəldi ki... O zaman o biri otağın açıq qapısından Xədicə arvadın rahat və qayğısız nəfəsi eşidilirdi. eləcə şərf taxmış.. Qoy onu yesin. amma anasından heç nə istəmədi və qəflətən gəldiyi kimi.. o pişiyin göy gözləri siçan hərisliyi ilə işıldayıb yanırdı.. bu cavan adam balıncının. o meşələr də başdan-başa siçan deşiklərinə dönmüşdülər və tələbə Murad İldırımlının nənəsi də siçan idi. seyrək dişləri Balaniyaz pişiyin qorxusundan bir-birinə dəyirdi və nənəsi nazik səsi titrəyətitrəyə Xosrov siçanı göstərib tələbəyə deyirdi: «– Qoy onu yesin!. Nöş bu siçantutan oldu?. sonra gözlərini Molla Əsədullaya dikdi. sonra məlum oldu ki. tükləri tökülmüş bir siçandı və Xosrov siçan bərkdən ağlaya-ağlaya Balaniyaz pişiyin ayaqlarına yıxılmışdı: «– Mənim gözü yolda olan balalarım var!. – dedi.. Allah rəhmət eləsin!. elə bil ki.. ağəz?... bu kimə oxşadı belənçinə. Xosrov müəllim də siçandı– uzun. arıq. bütün bunların hamısı əvvəllər də haçansa olub.

Tələbə də öz otağında oturub kitab oxuyurdu.Xədicə arvad ölüb. onların təəssübünü çəkən. məhəllənin adamları evlərinə çəkilirdilər.. ancaq day sənün kimi yox də. Molla Əsədulla mürdəşir üzünü yumuşun həyətində Mürşüd Gülcahani yaşayırdı. Günəşliyə və ilaxır kənar-bucaq yaşayış yerlərinə köçmüş adamlar bir-bir həyətə girdi. əlbəttə. Yaxçı eləyirsən!. sonra təzə ev alıb Bakının mikrorayonlarına. Musabəyov qəsəbəsinə. sərbəst şeri müdafiə edən.. Oxumağın axırı yaxçı olur də. ikinci dəfəydi ki. ekzisentalistlərin yaradıcılığına bir o qədər dərindən bələd olmasa da. dırnaqlarını çeynəməsin. Xədicə arvadın cənazəsi isə öz otağında qoyulmuşdu. Özüm görmüşəm onun kitabını. çünki Xədicə arvad min bir bəhanə ilə gəlib qapını döyürdü. Ode.. birdən-birə başqa tələbələrlə. dünən axşam heç kimin ağlına gəlməzdi ki. tələbə də durub qapını açmalı olurdu (Xosrov müəllim kimi qaradinməz adamın isə qapısını döyməyə cəsarət etmirdi). saxlayırdım. Molla Əsədulla da ikinci dəfəydi ki... tələbənin də.. Avropa modernistlərinin. Xosrov müəllimin də otaqları arvadlarla doldu. Dünən də belə olmuşdu. Ev verdilər əntiqə. bu küçə də boşalırdı. buna görə də təbiəti etibarilə höcət olan. Xədicə arvadı məsciddən ikinci dəfə gətirirdilər. iş saatı qurtarırdı.... 8-ci kilometrə. uşaqlar məktəbdən qayıdırdılar.. bazara gedəndə göyü yarım dəstə alıb gətirirdi. Yevgeni 31 . qaranlıq düşəndən sonra isə tamam bomboş qalırdı. bu gün bu həyətdə belə bir yas məclisi qurulacaq. bir-birinə başsağlığı verib mizin arxasında əyləşdi. açarla bağlamışdı.. həmin müəllimin ««Şən həyat» kolxozunda» romanını oxumuşdu və tələbənin fikrincə o cür yazıçıların qalın-qalın romanları Azərbaycan ədəbiyyatına yalnız üzüqaralıq gətirirdi.. Xosrov müəllim otağına girib qapısını həmişəki kimi..» Tələbə Azərbaycanda adını yazıçı qoyub yazanların hamısından xəbərdar olduğu kimi. Məhəllənin yeniyetmə oğlanları (onlar da bu gün məhəllədəki yasa görə məktəbə getməmişdilər) mizin arxasında əyləşmiş kişilərin qabağına (o cümlədən. kişilər birbiri ilə görüşüb. adamlar işdən çıxıb gedib evlərinə çatırdılar.. qəzetdə şəkilləri çıxırdı. Mürşüd Gülcahanidən də xəbərdar idi. dünən hər şey krantın o yeknəsəq damcılarının müşayiəti ilə daimi (sanki daim!) bir eynilik içində idi. amma tələbə öz qapısını Xosrov müəllim kimi açarla bağlaya bilmirdi. Balaniyaz ikinci dəfə gəlib məhəllə kişilərinə beləcə başsağlığı verirdi. o arvadın cəsədini gecələr tələbənin üstünə saldığı o göyümtül adyala bükürdülər. amma.. bilmirəm hara qoydum sonra. Elə ki. institutu bitirib öz rayonlarına qayıtmış oğlanı nəzərdə tuturdu) kitab oxuyanıydı. Xədicə arvadın matəm məclisini aparırdı və əvvəlki o yas məclisi zamanı da krant bax beləcə damcılayırdı. köçdü getdi burdan. xüsusən. işinin çoxluğu üçün üzrxahlıq edirdi. tələbənin qabağına) çay düzdülər. Sonra kitab yazdı. Dünən tum satmaqdan qayıdanda yenə tələbəni öz otağında kitab oxuyan gördü: «–Sənnən qabaqkı da (Murad İldırımlıdan əvvəl beş il bu otaqda kirayənişin olub. Məhəllənin simsiz teleqrafı öz işini görmüşdü: vaxtıyla bu məhəllədə yaşayan. Tələbə Murad İldırımlı barmağını tez ağzından çəkdi ki. əvvəllər də burada belə bir yas məclisi qurulub. gediş-gəliş kəsilirdi və Xədicə arvad tum kisəsini balaca taxta kətilin küçə qapısının ağzından götürüb evə qayıdırdı. Yarımdəstə Mürşüd deyirdilər. Əhmədliyə. arvadlar evə qalxdı. kulok düzəltmirdim onnan. Sən alayı şeysən. Əlbəttə. Çoxdan e-e-e. nöşün ki. bu barədə Xədicə arvadla mübahisəyə girişməyin mənası yox idi. universitetdəki və Yazıçılar Ittifaqındakı ədəbi dərnək üzvləri ilə qızğın ədəbi mübahisəyə girişən. böyük adam oldu.

dibi ağarmış. 32 .. heç Xədicə arvad da gecələr ağlamağını ona deməmişdi. daha doğrusu. bu da belə qaragündü də!. Sonra Xədicə arvad səsini daha da yavaşıdıb: «– Gecə durub su başına çıxanda. Xosrov müəllimlə bir evdə yaşayırdı. boylarının.. Xosrov müəllim qapısını həmişə beləcə bağlamır. hətta birdən-birə tələbəyə dedi ki. – Bir dəfə yayda Kislavodskiyə getmişdi. – dedi. Sonra Xədicə arvad öz otağına getdi.. xeyli qovrulmuş tum qaldığı üçün.. tək canıdı.. Xosrov müəllimin qapalı həyatı hərdən tələbəni də düşündürürdü və bəzən tələbəyə elə gəlirdi ki. bu adam əvvəllər məktəbdə rus dilindən dərs deyib.. görürəm ki.. sonra köşkdə qəzet satıb. Nöşün gedib hökumətdən ev istəmir bu?. arıq. Xosrov müəllimin hərdən gecələr yuxuda ağlamağını tələbə də eşitmişdi. ayda 70 manata Xədicə arvadın kirayənişinidir. A... amma təkcə onu bilirdi ki... əvvəlcə başa düşməmişdi ki.. sir-sifətlərinin müxtəlifliyinə baxmayaraq. amma Xədicə arvad təəccübünü gizlətmirdi və ümumiyyətlə. Xınasının vaxtı keçdiyi üçün.. bəlkə Xosrov müəllimin özünün heç xəbəri yox idi ki. illər keçəcək. müştərilərin get-gedə azaldığından şikayət etdi. çox təmizkar olduğu üçün.Axmadulinanın bəzi şerlərini rus dilində əzbər bilən və girişdiyi mübahisələrin axırını gözləməyib.. daha doğrusu. az qala pıçıltıyla: «– Sən bunun beləliyinə baxmaginə e. – Ölsə bunun xərcini kim çəkəcək? Mağul. oturub danışa-danışa qəzetdən təzə torbacıqlar düzəltdi. əsəbiləşib yarımçıq çıxıb gedən Murad İldırımlı özünü məcbur etdi və Xədicə arvadın bədii zövqünün fərqinə varmadı. bir uşağı-zadı da yoxdu. Xosrov müəllim evdə olmayan vaxtlarda hərdən Xədicə arvad deyirdi: «–Xosrov müəllim veteran trudadı e!. sonra da pensiyaya çıxıb. guya ki. üstü xoruz pipiyi kimi qıpqırmızı qızarmış saçlarına köhnə (amma tərtəmiz) çit yaylılığının altından sığal çəkə-çəkə. Xədicə arvad Muxtar Xudavəndə kimi qəzetdə ədəbiyyat şöbəsinin müdiri deyildi (illərdən bəri kötük kimi bitib o şöbədə qalmamışdı!) və Xədicə arvadın bədii zövqünün Azərbaycan ədəbiyyatının taleyinə dəxli yox idi. – dedi. Fağır. Ancaq ölsə yazığın işi pis olıcek.» Bu sözləri yazıq Xədicə arvad dünən deyirdi. səsini yavaşıdıb: «Bu nöş indidən qapını bağlayıb?» – soruşdu. Tələbə Murad İldırımlı səkkiz aya yaxın idi ki. o özü eynilə Xosrov müəllim kimi bir adam olacaq. başqası verəcəkdi).. nazik dərili və qırışmış sifətiylə gülümsəyə-gülümsəyə deyirdi. bəzən gecələr yuxuda ağlayır. Xədicə arvad öz otağında oturub danışa-danışa boyat küftəsini yedi. Yəqin pulu var də. amma sonra başa düşmüşdü və bu barədə Xosrov müəllimin özünə heç nə deməmişdi. B....Yevtuşenkonun.Voznesenskinin. gecənin yarısı bu nə səsdir belə.» Əlbəttə. o saat da durub (və yenə də danışa-danışa) tələbə Murad İldırımlı ilə Xosrov müəllimin otaqlarının arasındakı balaca mətbəxdə boşqabı yudu. yəni bəzən tələbəyə elə gəlirdi ki. Özünün pulu var görəsən? Hə?» Xədicə arvad bu sualı açıq-aşkar bir maraqla verdi və tələbə Murad İldırımlıdan bir cavab eşitməyəndən sonra lap yavaş səslə. Xosrov müəllim də. öz evi yoxdur və uzun müddətdir ki.. dəsmalla qurulayıb yerinə qoydu. eyni qəlibdən çıxmış adamları zümrəsinə daxildirlər. təzə tum qovurmadı. ayda Xədicə arvada 70 manat pul verməyəcəkdi (o verməyəcəkdi. o dünyanın eyni aqibətli. tələbənin otağının qabağından keçəndə Xosrov müəllimin bağlı qapısına tərəf işarə etdi. yaşlarının.. Xosrov müəllim ev alsaydı. düzdü. amma bu uzun.. bu fağır ağlayır yuxuda. arıq kişi o qədər dinməz-söyləməz bir adam idi ki.

istəyir.M. krantın damcılamağına qulaq asmışdı. universiteti bitirdikdən sonra Bakıda qala bilməmişdi. Bəlkə o keçmiş kirayənişin də illərlə «Əzizimin cəfası» romanını axtarmışdı. olmayan romanı oxuyasan! «Əzizimin cəfası» romanı yox idi. bir sözlə. bu gün insanlar elə bir dövrdə və elə bir ölkədə yaşayırlar ki. Çernenko və onlarla birlikdə Sov. təbii ki. bu əlin kölgəsində heyvan kimi ömür sürüb qara torpağa qarışıblar. bir ovuc tum götürüb çırtlasın və səkkiz ay ərzində Xədicə arvad birinci (və sonuncu) dəfəydi ki. bu göyümtül adyalı salmışdı. – ibtidai icma dövründən tutmuş. Tələbə.IKP MK katibi K. tələbəyə tum təklif edirdi. üstünə şübhəsiz ki. Məsələ burasında idi ki. IKP MK işlər müdirinin müavini M. o yazılmamış romanı oxuya bilməsən sənin işlərin heç vaxt düz getməyəcək. indi Azərbaycanda və ümumiyyətlə. Sov.Brejnev. tualetə getdi. nahaq yerə təqsiri zəmanənin və ölkənin boynuna yıxırsan. Tələbə Murad İldırımlı gecələr həmişə belə bədbin ictimai fikirlərə qapılanda birdən-birə qaranlıq içindən bir əl çıxıb gəlib gözlərinin qabağında dayanırdı və o əlin barmaqlarının güclə sezilən hərəkəti. üzünü həyətdəki krantda sabunla tərtəmiz yuyub gəlib yerinə girdi (ki.. Tələbə Murad İldırımlı da işığı keçirib yerinə girdi. həmin göyümtül adyalı üstünə saldı və birdən-birə ondan əvvəl bu otaqda yaşamış adam barədə fikirləşməyə başladı. çünki onlarla (və səninlə!) heyvan arasında heç bir fərq olmayıb. Murad İldırımlı o adamı görməmişdi. bu divarlara baxmışdı. Sov. axıra qədər də «Əzizimin cəfası» romanını tapa bilməmişdi. elə bil ki. rişxəndlə deyirdi: ay axmaq tələbə.. əlini görmüşdü. deməli. bu günə qədər və min il bundan sonraya qədər! – amma sən o qədər vecsiz və lazımsız bir məxluqsan ki. IKP MK Siyasi Bürosu üzvlüyünə namizəd. bu dörd divar arasında yaşamışdı. bir daha qalxmasın!) və otağının da qapısını həmişəki kimi açıq qoydu. hərənin bu dünyada öz yeri var.M. gəlsin. gecələr bu dəmir çarpayıda uzanmışdı. sabahın (yəni bu günün) hazırlığını gördü. sonra adəti üzrə bayır qapısının kilidini yoxladı. bax. SSRI Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Sədri L. belə bir adda roman yox idi. amma dünən gecə o adamla özü arasında qəribə bir doğmalıq hiss etdi: həmin keçmiş kirayənişin də beş il bu otaqda. hərdən gecələr eləcə tələbənin gözlərinin qabağına gələn o əl Leonid İliç Brejnevin əli idi və tələbə dörd il bundan əvvəl Leonid İliç Brejnevin özünü yox. çıxıb öz kəndlərinə getmişdi. Falin. o vaxt ki.IKP Mərkəzi təftiş komissiyasının üzvü. Sov.I. Sov. Sov. hərdən Xosrov müəllimin gecələr yuxuda ağlamağını eşitmişdi. IKP MK beynəlxalq informasiya şöbəsi müdirinin birinci müavini V. həmişə belə olub və həmişə də belə olacaq. amma bir halda ki. tum torbasını ağzınacan doldurdu. o yazılmamış romanı oxumağı bacarmalı idin və tələbə Murad İldırımlı buna qəti əmin olmuşdu ki. Sov. Aleksandrov. o da gətirib ayda 70 manat Xədicə arvada pul vermişdi. tumdan imtina etdi. Əlbəttə. əllərini.U. amma Murad İldırımlı Bakıda keçirdiyi dörd illik tələbəlik dövründə başa düşmüşdü ki. sənin kimilər bütün zamanlarda və bütün ölkələrdə. amma sən o olmayan. Mogilevets yoldaşlar Azərbaycan paytaxtına Lenin ordeninin təqdim olunması 33 .. dahi rus şairi Aleksandr Serqeyeviç Puşkinin qohum-əqrəbasının adını əzbərləmişdi. Xədicə arvad da həmişəki səliqəsi ilə təzə torbacıqları bir-brinin içinə yığdı. IKP MK Baş katibinin köməkçisi A.Y.. IKP MK-nın Baş katibi. bütün Sovet Ittifaqında hünər burasındadır ki. tələbə Murad İldırımlı ilk növbədə özü üçün gözlənilmədən universitetə daxil olmuşdu və dərslər də yenicə başlamışdı – 1978-ci ilin sentyabr ayında – Sov. IKP MK üzvlüyünə namizəd. gecələr beləcə bu tavana.

Sov. V. Zimyanin. Sov. amma bütün rəhbərlərin adını. Bakıya da özü yox. bu yaxınlarda xalq təsərrüfatını inkişaf etdirmək haqqında Sov. familini əzbər bilirdi. L. siqaret almağa pulu olmayan (buna görə də o adları əzbərləyən!) tələbələr cavab verirdi. amma demək olar ki.S.V. L. Pelşe. rəhbərin dili söz tutmur və belə bir kökdə rəhbər Bakıya üçüncü dəfə necə gələcəkdi? Universitetdə tələbələr danışırdılar ki. bu dəfəki Lenin ordenini də respublikanın bayrağına şəxsən L. Universitet tələbələri arasında belə bir oyun var idi: bir nəfər Sov. onun əlinə böyük bir transparant verib sübh tezdən başqa tələbələrlə birlikdə Bakı dəmiryol vağzalına göndərmişdilər.I.Brejnev yoldaşın partiya və dövlət rəhbərləri tərəfindən Moskvadan Bakıya yola salınmasını xəbər vermişdi. 1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində faşist işğalçıları üzərində qələbəyə böyük köməyinə. Boqolyubov. atasının adını.Q.K. Sov. komsomol fəalları. bütün bunlar hələ sabahkı günlərin işi idi.Pavlovski.. IKP MK Siyasi Bürosu üzvlüyünə namizəd P. Lenin ordeni ilə təltif edilmişdi və guya. M.T. tələbə Murad İldırımlı həqiqətən də dünyanın bir çox işlərindən bixəbər (milisioner Əsgər düz deyirdi!) o uzaq (və gözəl!) dağların qoynundan gəlib Bakıda tələbəlik həyatına başlamışdı və həmin gün dilsiz-ağızsız birinci kurs tələbəsi olduğu üçün.Brejnev yoldaş bu yüksək mükafatı Bakının bayrağına şəxsən sancacaqdı. vəzifələrini 34 . «dvoynik» i olur və guya.V. SSRI Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə Bakı şəhəri inqilabi hərəkatda. vəzifəsini dəqiq deyirdisə. – tələbə Murad İldırımlı isə komsomol fəalı deyildi.S.I.N. Nə isə. K. üzvlüyə namizədlərdən. Rusakov. Sov. Sukanov. A.I.V.I. Pavlov. Brejnev yoldaş taxacaqdı. Dolgix. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulmasının 50 illiyi münasibətilə gəlmişdi. adətən. Brejnev Kremldə oturur. yaxud SSRI Nazirlər Soveti Sədrinin müavinlərindən birinin familini deyirdi və kim ki. hər gün televiziya ilə göstərilən cürbəcür təltiflər zamanı hamı görürdü ki.F. V. guya. Kosıgin. Q. Y. IKP MK Siyasi Bürosunun üzvləri V. Bu suallara dəqiq cavabları.Y. Georqadze. birinci dəfə 1970-ci ildə.I. Blatov.N.E. Suslov. Sov. bir də ki. yollar naziri I. IKP MK üzvləri G. Brejnev.I. fotolar dərc etmişdi. Sov. Demiçev.I. Brejnev yola salmışdılar. Çurbanov. IKP XXV qurultayı qərarlarının həyata keçirilməsində Azərbaycan SSR zəhmətkeşlərinin qazandıqları böyük müvəffəqiyyətlərə. Kapitonov. siqaret də çəkmirdi. Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasında və möhkəmləndirilməsində xidmətlərinə. Mazurov. oxşarı gələcəkdi. sənaye və kənd təsərrüfatı məhsulu istehsalına dair onuncu beşillik tapşırıqlarının vaxtından əvvəl yerinə yetirilməsinə görə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası SSRI Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fərmanı ilə. Ustinov. bir dənə siqaret udurdu. IKP MK üzvlüyünə namizədlər M.Qrişin. D. K.M. onda isə 1978-ci il sentyabrın 20-si idi və cəmi iyirmi gün idi ki.M. Indi universitetdə tələbələr danışırdı ki.A. Baş katibi və SSRI Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədrini Sov. IKP Mərkəzi təftiş komissiyasının üzvləri A. xarici ticarət nazirinin müavini Y.IKP MK katibləri I.P. A. IKP MK katiblərindən.I. Sviqun..münasibətilə Bakıya gəlmişdilər.V. L. Brejnev yoldaşın Bakıya ikinci səfəri idi.L. Brejnev yoldaş Bakıya üçüncü dəfə gələcək. təsərrüfat və mədəniyyət quruculuğunda şəhər zəhmətkeşlərinin qazandıqları müvəffəqiyyətlərə görə Lenin ordeni ilə təltif edilmişdi və L.Brejnev yoldaş Moskvadan qatarla yola düşmüşdü və bütün qəzetlər L. L. Paputin. S. IKP MK Siyasi Bürosunun üzvlərindən. Bu. başqa yerlərə gedən isə onun oxşarı. K. M. bu famil sahibinin adını və atasının adını.I. yəni həqiqi L.I.

«Vətənimizin xalqlarının sarsılmaz dostluğu var olsun!». əziz Leonid İliç Brejnevin yorulmaz nəzəri və əməli fəaliyyətinin nəticəsidir!» – Bakının raykomları çəkdirib yazdırmayıb. ağ köynəkli pionerlər və oktyabratlar. onun paxıllığı ilə yozurdular. komsomol işçilərinin əllərində tutduğu transparantlardan baxan L.bütöv və dəqiq sadalayırdı və bir-birləri ilə mərcləşmiş tələbələr bəzən höcət edəndə (misal üçün. bu qədər adamı vağzala raykomlar yığmayıb. tələbələrin. SSRI Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Sədri. səbrsizliklə qatarın gəlib çıxmağını gözləyirdi və Murad İldırımlının gözləri hərdənbir rəhbərin qalın qaşlarına sataşanda. iri ağ hərflərlə qırmızı çit parçaların üstünə yazılmış bu şüarları – «Doğma Sovet Ittifaqı Kommunist Partiyasına eşq olsun!». şəkərbura. nazik milli geyimli qızlar elə üşüyürdülər ki. L. əncir. gül-çiçək tutmuş qırmızı qalstuklu. SSRI-nin və Azərbaycan SSR-in kiçik bayraqlarını tutmuş oktyabratlarla. aşağı 35 . armud tutmuş qızlarla. O uzaq dağların qoynundan onda hələ lap təzəcə gəlib Bakının o dəmiryol vağzalına düşmüş bu cavan adam o yaraşıqlı qızların qarşısında. saatlar bir-birini əvəz etdikcə.IKP MK-nın Baş katibi. «Qazanılmış misilsiz nailiyyətlərimiz partiyanın Mərkəzi Komitəsinin. bütün bunları tarix özü edib və tarix özünün hansı bir mərhələsinisə lentə alır. transparantlar tutmuş tələbələrlə. şüarlar. «Yer üzündə sülh naminə. Vağzalın ətrafındakı hündür binaların eyvanlarından. Hava soyuq və küləkli olduğu üçün. maraqsız adam olduğu üçün heç vaxt mərcləşmirdilər. yoxsa Boris Nikolayeviç Ponomoryov?) gəlib həqiqi cavabı Murad İldırımlıdan öyrənirdilər. elə bil ki. ona elə gəlirdi ki. şagirdlərin. həqiqət içində. sovet adamlarının rifahı naminə yorulmaz coşğun fəaliyyəti üçün Leonid İliç Brejnevə minnətdarıq!». özünü günahkar hesab edirdi və qızların o yüngül ipək paltarda eləcə üşüm-üşüm üşüməkləri tələbənin mənliyinə toxunurdu. onu əsəbiləşdirirdi. əslində. IKP MK Siyasi Bürosunun üzvlərinin və üzvlüyə namizədlərin şəkillərini.Brejnevin şəkilləri də o dəm elə bil ki. əlində tutduğu o transparantın xəcalətindən özünü bir mikrob kiçikliyi və heçliyi içində hiss edə-edə o milli geyimli və üşüyən qızlara baxırdı. adi həyatda deyil və bütün bu şəkilləri. Boris Nikandroviç Ponomoryov. dişləri-dişlərinə dəyirdi və tələbə Murad İldırımlı bu nəhəng izdiham arasında.I. Həmin sentyabr səhəri Bakı dəmiryol vağzalı əllərində Sov. Tələbələr Murad İldırımlının rəhbərlərin adını və vəzifəsini belə yaxşı bilməyini də. şərbət.I. üzüm. yəni adi insanlar arasında. aşağı vəzifəli partiya işçiləri canfəşanlıqla orabura qaçırdı. sülh uğrunda yorulmaz mübariz.Brejnev yoldaşı gətirəcək qatar isə gəlmək bilmirdi. özüylə isə. Lenin rəhbərlik prinsiplərinin və əsl sosialist demokratiyasının carçısı. onun Siyasi Bürosunun dinamik və məqsədyönlü təşkilatçılıq və siyasi işinin. əyinlərinə Azərbaycan SSR Mədəniyyət Nazirliyinin rəhbərin gəlişi münasibətilə xüsusi tikdirdiyi milli geyimlər geymiş və əllərindəki iri nimçələrdə paxlava. Tələbə Murad İldırımlının əlindəki transparantda yazılmışdı: «Əziz Leonid İliç! Bizim xoşbəxtliyimiz üçün əsl atalıq qayğınıza görə Azərbaycan tələbələri sizə dərin təşəkkür və minnətdarlığını bildirir!» və dəqiqələr ötdükcə. ağ köynəkli pionerlərlə. divarlarından. komsomol fəalları. milis nəfərləriylə dolu idi və gecədən vağzalda hazırlıq işləri gördükləri üçün yuxusuzluqdan gözləri qızarmış bir o qədər də cavan olmayan komsomol işçiləri. bu transparantın ağırlığı daha da artırdı. Sov.

çörək yemir. – dedi. şüarlar vermişdilər. onlarla gəlmiş başqa adamları da görə bilmədi və həmin dəm tələbəyə elə gəlirdi ki. Tələbə Murad İldırımlıya elə gəlirdi ki. rəhbəri ürəkdən və vəcdlə alqışlasaydı. rektorluğa. əmək kollektivlərinin. Murad İldırımlı lap səkinin kənarında dayanmışdı. transparantlar. IKP MK Siyasi Bürosunun üzvlərinin. L.Brejnev buradan keçib V. elə bil. yaxud partiya komitəsinə çağırıb komsomol bürosunun üzvü təyin edə bilərdilər!). əvvəlki canfəşanlıqları hiss olunmurdu.I. gəlib çıxdı. Brejnev yoldaşı gətirən qatar. Rəhbəri qarşılamağa gəlmiş rəsmi adamlar. misal üçün. Brejnevin vaqonu bir az irəlidə qaldı.Brejnevin vaqonuna tərəf qaçışdı.» Milisioner Əsgər Murad İldırımlının ali məktəbə qəbul olunmağından xəbərdar imiş. göz-qulaq olaq. rəhbərlər.I. K.. yəni. tualetə getmirlər.I. komsomol işinə keçərdi. amma. sovet təşkilatlarının. sonra 36 .. su içmir. qatar gələndən sonra..Brejnevin sağ əlini gördü. şüarlara baxmayaraq. nikbincəsinə alqışlasınlar.. bə nətər oldu gəldin girdin instuta?» – Və milisioner Əsgər tənə ilə başını bulaya-bulaya uzaqlaşıb izdihamın içində yox oldu. üzvlüyə namizədlərin şəkillərini. görünür. əllərində gözəl nemətlər tutmuş milli geyimli qızlar. Həmin gün tələbələri sübh tezdən universitetin binasının qabağında «Kommunist» küçəsinin hər iki tərəfi boyunca səkiyə toplamışdılar. doğrudan da.I. sifətini tələbənin sifətinə az qala bitişdirib «– Bə deyirdin nənəmin pulu yoxdu. bu da o deyən söz idi ki. Iki gündən sonra. yenə əllərinə Sov.Lenin adına Sarayda Bakı şəhərinə Vətənin yüksək mükafatının təqdim olunması münasibətilə partiya.I. bu həyəcan L.Brejnevi də. birdən-birə yüz dəfə artmış şəkillərinə isə sirayət etməmişdi və rəhbər o şəkillərdə qalın qaşlarının altından təmkinlə Bakı dəmiryol vağzalında baş verən bu tarixi hadisəyə baxırdı. yəni onlar adi insanlar kimi.I. hərəyə ayrı-ayrı alqışlar əzbərlətmişdilər və onda iş belə gətirmişdi ki. Vağzaldakı bu çaxnaşma. adi insanlar deyil. xalq çalğı alətlərindən ibarət böyük nəfəsli orkestrin üzvləri L. nəhayət ki. Günorta L. ə?. – Pulu yoxuydu. Tələbələrdən kim özünü daha çox nikbin göstərə bilsəydi.I.U.Çernenkonu da.I. qaşlarını dartıb ayaq saxladı: «– Bayramın mübarək olsun!» Tələbə əvvəlcə başa düşmədi: «– Hansı bayram?» «–Nətər yanı hansı bayram. Tələbələrə tapşırılmışdı ki. səsi zilə qalxmış qara zurnanın müşayiəti ilə hərəkətə gəlmiş kölgələrdən ibarət bir multfilmə baxır. Milisioner Əsgər əyninə adi vətəndaş paltarı geyinmişdi və tələbəni görən kimi. ara qarışdı və həmin yerdən uzaqda dayanmış tələbə Murad İldırımlı həyəcanlanmış izdahamın arasından L. L. ondan irəlidə heç kim yox idi. ə? Bu boyda zırıltını görmürsən? Bizə də qrajdanski paltar geyindiriblər ki. rəhbəri axryanat eləyək!.vəzifəli partiya işçiləri yenə ora-bura qaçsalar da. onun işi bir o qədər yaxşı ola bilərdi. Bu vaxt qəribə bir görüş baş verdi: tələbə adamları aralaya-aralaya yanından ötən kəndçisi milisioner Əsgərlə üz-üzə gəldi. rəhbər küçədən keçəndə onu uca səslə. qıpqırmızı transparantlara. həmin cavanı fakültə (hətta universitet!) komsomol bürosunun üzvü seçə bilərdilər (yəni. Brejnevin dörd tərəfi də bürümüş.. qoşun hissələrinin nümayəndələri ilə birlikdə Bakı Şəhər Partiya Komitəsinin və Şəhər Xalq Deputatları Sovetinin təntənəli iclasına gedəcəkdi. 1978-ci il sentyabrın 22-də isə tələbə Murad İldırımlı L. əvvəlcədən planlaşdırılmış yerdə dayanmadı. qatar gəlib çıxdı. gələcəkdə təyinatını Bakıya ala bilərdi. vağzala toplaşmış adamların cürbəcür rəngli paltarlar geyinməyinə.

barmaqlarının dırnağı var idi. Belə anlarda tələbə yer üzündəki bütün insanlara nifrət edirdi.) salamlayırdı və tələbə Murad İldırımlı o dəm rəhbərin özünü görməyə macal tapmadı. L.. tamam çılpaq. Sən özün layiq olmadığın halda. Quran «Nisa surəsi» ndə deyirdi: «Ey insanlar! Əgər O istərsə. hətta tələbənin tükləri 37 . rəhbərin əli o qırmızı transparantlarla birlikdə bu cavan adamın gecəyarısı elə bil ki. Tələbə yuxuya getmək istəyirdi və o əl qaranlıq içində yavaş-yavaş uzaqlaşırdı. sizə əzab vermək Allahın nəyinə lazımdır? Allah şükrə qiymət verən və hər şeyi biləndir». bu səs– xırıltıdır və xırıltı Xədicə arvadın otağından gəlir. tələbə yerində uzanıb dünyanın buz soyuqluğunu hiss edirdi. insanlara bu qədər kin bəsləmək olmaz. formalarını dəyişib adi vətəndaş paltarı geymiş hərbi məktəb dinləyicilərini və milis nəfərlərini. çox umursan. insanları da dartıb özünlə heçliyə aparmaq istəyirsən. yalnız əlini gördü. aşağı vəzifəli partiya işçilərini – raykom təlimatçılarını. elə Quranın həmin surəsində belə bir ayə də var: «Əgər siz şükr edən və iman gətirən olarsınızsa. şöbə müdirlərini. hov çəkmiş beynini dinc buraxmırdı. komsomol işçilərini. amma o damcı səsiylə bərabər. nəsə qeyri-adi bir səs də eşidilirdi və tələbə rəhbərin əlinin təqibindən hələ əməlli-başlı qurtara bilməmiş.Brejnev oturmuşdu. amma birdən-birə qıpqırmızı bir transparantdan yapışıb təzədən gözlərinin qabağına gəlirdi və hər dəfə də o qırmızı transparantlarda iri hərflərlə əldə edilmiş xoşbəxt həyat haqqında cürbəcür şüarlar yazılırdı və tələbə nə qədər eləyirdisə də. sizi aparar. özü də. amma əti boşalmışdı. adi insanlarda olduğu kimi. Həmin maşınlardan ən irisinin və yaraşıqlısının (möhtəşəm bir maşın!) içində L. beş barmağı var idi. yaşayışı dəyişər. Bəzən tələbə Murad İldırımlı özü özünə nifrət edirdi ki.. Rəhbərin əli adi insan əli idi. bəşəriyyətin bütün tarixi pozulaydı və yer üzündə yeni bir məxluqat yaranaydı. elə o dəqiqə qara maşınlar bir-birinin ardınca tələbənin burnunun qabağından ötüb keçdi. tək özünün yox. bir müddət o qeyri-adi səsə qulaq asdı və birdən-birə dərk elədi ki. Həyətdəki krantın damcılamağı aydın eşidilirdi. sən özün bir heç olduğun üçün. rəhbərin əli hərdənbir tələbənin gözlərinin qabağında dayanırdı və dünən gecə – yazıq Xədicə arvadın həyatının son gecəsi də elə oldu. o sentyabr səhəri tələbə Murad İldırımlı bir anın ərzində o əli o cürə görmüşdü və aradan keçən bu qədər müddətə baxmayaraq. bir az ətli idi.. Və gələcəkdə də işləri düzələrdi. çox istəyirsən. yerində nə qədər o tərəf-bu tərəfə çönürdüsə də. o küləkli havada «Kommunist» küçəsində eləcə ayaq üstə dayanmaqlarına daha az qalıb.Brejnev yoldaş gəlir və doğrudan da. daha doğrusu. buna bir səbəb olarsa. buna görə də əzab içində yaşayırsan. bu göyümtül adyalı) üstündən bir kənara atdı və qalxıb yerində oturdu. Allah buna qadirdir». tüksüz idi – hər halda. Yəni Allah istərsə.I. günün altında bir az qaralmışdı. insan əvəzinə başqa bir məxluqat yaradar və o gecələr ki. başqalarını gətirər.. deyəsən.. sağ əlini maşının pəncərəsindən çölə çıxarıb onu alqışlamağa toplaşmış Bakı zəhmətkeşlərini (yəni tələbələri. Həmin aprel gecəsi (yəni dünən) tələbə Murad İldırımlı göyümtül adyalı (bax. lazım bilərsə. o zaman bu cavan adamın içindən dəli bir ehtiras baş qaldırırdı: bütün insanlar yox olaydı.partiya işinə keçərdi. bütün qohum-əqrəbasının! Küçənin yuxarı başında alqış sədaları qopdu və tələbə Murad İldırımlı başa düşdü ki.I. insanları məhv edər..

Xədicə arvadı boğurlar və Xədicə arvadı boğan.. Xosrov müəllim yuxarıdan aşağı diqqətlə tələbə Murad İldırımlıya baxıb (bayaq da beləcə bir diqqətlə Xədicə arvada baxmışdı) birdən-birə gülümsədi: «– Qapını döyəndə məni yaman qorxutdun. arvadın ağzından ağ köpük axıb boğazına.... Xosrov müəllim işığı yandırdı.. belə bir məqamda çox sakitcəsinə: «– Gedək geyinək. – Əl-əlbət çoxdur. molla əmi?. Balaniyaz ?. o yataqda o qədər sadəlik və təmizlik var idi ki. Deyirlər ki. Xosrov müəllim işığı yandırdı və tələbə Murad İldırımlı bu səkkiz ay müddətində birinci dəfə Xədicə arvadı yatağında gördü: yorğanı sinəsinəcən üstünə çəkmiş Xədicə arvad boynunu yana büküb gözlərini qırpmadan qapının aşağısına tərəf baxırdı.. sakitlik içində o xırıltıyla bərabər. qapını açdı və tələbə yalnız Xosrov müəllimi ağ tuman-köynəkdə görəndən sonra. Molla Əsədulla Quranı büküb səliqə ilə qarşısına qoymuşdu və gözlərini əlində çevirdiyi təsbehə dikib bir söz demirdi.» – dedi. öz otağının qapısını itələyib açdı... rəhbərin həmin əlidir. – soruşdu. sonra arvadın göz qapaqlarını bağladı. əyri və tüklü qılçaları çılpaq halda.. ağ gecə köynəyinin yaxasına. .. söküb 38 .. barmaqlarının ucunda ehtiyatla addımlaya-addımlaya – elə bil.. öz ürəyinin də döyüntüsünü eşitdi. «Xaqani» küçəsində.. daha dünyadan heç nə ummayan bir əlacsızlıq duydu. Balaniyaz da gözlərini həyətin kənar-bucağından çəkib: – Əh. qorxdu. acgözlüyünü də. ikisi də geyindi. – dedi. hətta tələbəyə elə gəldi ki. nəfəsini dərmədən diqqətlə qulaq asdı: xırıltı gah kəsilirdi.. Sonra tamam ayıldı və yerindən dik atıldı. nazik. o xırda gül naxışlı balınc üzü o qədər təmiz idi.. gah da şiddətlənirdi və tələbə. Elə ki.. tələbə bircə anın içində bu arvadın xəsisliyini də.. balaqları uzun göy trusiklə (bu göy trusiki – «işdan»ı hələ kənddə kitabxanaçı işlədiyi vaxtlar almışdı) gəlib kişinin qabağında dayandığını başa düşdü.» – dedi və tələbə. sonra qaranlıqda Xosrov müəllimin qapısına tərəf baxdı. o dəyirman day işdiyə bilmir.. özünün əyninə şalvar geymədiyini. xırda gül naxışlı balıncına tökülmüşdü.. Xosrov müəllimin o gülümsəməyində Xədicə arvadın ağappaq gecə köynəyini. O ağ gecə köynəyi. kimisə yuxudan oyatmağa qorxurdu– Xosrov müəllimin qapısının qabağına gəldi. o köhnə dəyirman var e. çünki bir anlıq ona elə gəldi ki. yatağın o təmizliyi o gecəyarısı Xədicə arvadın özünün təmizliyindən xəbər verdi. Xosrov müəllimin bu sakitliyində dünyanın hər üzünü görmüş bir təcrübə. tələbə də onun ardınca Xədicə arvadın otağına girdilər. Xosrov müəllim nikeli parıltıdan düşmüş köhnə dəmir çarpayıya yaxınlaşıb diqqətlə ev sahibəsinə baxdı. bir müddət də qulaq asdı. Ancaq deyirlər ki. Xədicə arvad Balaniyazın göstərdiyi o siçan deşiyinə baxır.. ikiüzlülüyünü də yadından çıxardı. Xədicə arvad daha xırıldamırdı. donmuş sifətinə baxmasın). Qapının döyülməyilə Xosrov müəllimin hövlnak: «– Kimdi?» – soruşmağı bir oldu. Balaniyaz.ürpəşdi. bilirsən nə qədərdi. təzədən Xədicə arvadın otağına gəldi (tələbə çalışırdı ki. nöşün ki. Xosrov müəllim irəlidə.. – Bir söz eşitmişəm axı. xırda gül naxışlı balıncını bulamış o köpük kimi ət ürpəşdirən bir şey var idi. sonra gözlərini təsbehdən çəkib Balaniyaza baxdı və həmin boğuq səsiylə: – Işlər çoxdu də deyirsən.. yazıq Xədicə arvadın ağappaq. day gücü çatmır bu boyda şəhərin çörəyini çatdursun. onu bağlamaq olmaz.

amma Balaniyaz. onu təzə qəbiristanlığa aparsaq a. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yer yoxdu və yazıq Xədicə arvadı orada dəfn etmək mümkün olmayacaq. orda o qədər siçovul. Düzdü. – Neyniyək? Aparıb qoca arvadı çöldə basdıraq? – Alə. amma bu sözlərdən sonra Balaniyazdan başqa məhəllə kişilərinin hamısının sifətinə yenə bir təbəssüm qondu və hamı da həmin təbəssümlə Balaniyaza baxdı. Molla Əsədulla: – Pay atonan! Alə.. «Əzizimin cəfası» romanını oxumamışdı və heç vaxt da oxumayacaqdı.. o məhəllə kişilərinin arasında tələbə belə hiss edirdi.. bağlasalar a. əlbəttə. Molla Əsədulla: – Mən süzə dedim də!.. dədə-baba qəbiristanlığında ölüsünü basdırsın? – Alə. nöşün ki. Tələbə Murad İldırımlı Balaniyaza baxırdı. bu xəbər? Molla Əsədulla bu sözləri çox ciddi deyirdi. sən özünnən muğayat ol!. o ağ gecə köynəyinin sadəliyi və təmizliyi var idi və elə bunun özündə də Siçan Balaniyaz tələbə Murad İldırımlıdan artıq bir məxluq idi– hər halda. belə də xarabaxana olar? Dünyada hansı ölkədə adam yer tapmır ki. o aprel günü. o həyətdə. bütün şəhəri basar. Balaniyaz Xədicə arvada oxşamırdı.. bilirsən ruhu necə qarğış eliyəcək bizə?! – Alə. – Əl-əlbət ələdi! Bu siçovul-siçan ki. Balaniyaz: – Ələdi. yazıq Xədicə arvadın evinin pəncərəsindən həyətə boylandı və belə bir məqamda abır-həyanı yaddan çıxarıb oğluna tərəf qışqırdı: – Alə. – dedi.. belə də iş olar? Ölümüzü basdırmağa yer tapmırıq. – dedi. siçan var ki. çünki onun o romanı oxumağa ehtiyacı yox idi. Balaniyaz isə eyni ciddiliklə. yəni ömrünü siçanlarla mübarizəyə həsr etmiş bu adam o romanı oxuya bilməməyinin əzabını çəkmirdi. hətta bir balaca lovğalıqla: – Mənnən arxeyin olginə! – dedi. vayna eləmək çox ağır bir məsələdi. bunnarnan mübarizə aparmaq.. xoşbəxt adam idi. – Onnardan yer almaq olar?. var.dağıtmaq olmaz. o çölün düzünə. Qəbiristanlığa gedənlər isə belə bir pis xəbərlə geri qayıtdılar ki. o dəyirmanda elə siçovullar var ki. kişi döyülsüz süz? Bu arvada nöş yer tapmırsız orda? Çörəkçi Ağabalanın əsgərlikdən qayıtmış oğlu bu qədər kişinin içində anasının ö cürə qışqırmağından və bu cürə sözlər deməyindən daha artıq pərt oldu və gözləriylə qəzəb qığılcımı saça-saça: 39 .. pişiklər qorxurlar onnardan. Bu xəbər gedib məhəllə arvadlarına da çatdı və Xədicə arvadın evinə toplaşmış arvadlar təzədən kövrəlib ağlamağa başladılar. ya söksələr o dəyirmanı. alə. yenə gözlərini əlində çevirdiyi təsbehə dikdi və yalnız bundan sonra mollanın da sifətindən yüngül bir təbəssüm keçdi. əslində. Orda.. – dedi. belə də hökumət olar? Bu vaxt çörəkçi Ağabalanın arvadı.. Balaniyaz. görəndə qaçıb gizlənirlər. Kişilərin sifətində bayaqkı o təbəssümdən əsər-əlamət qalmamışdı: – Alə. amma o dəqiqələrdə Balaniyazda eynilə anasının yatağındakı o xırda gül naxışlı balıncın..

yəqin bir neçə gündən sonra Balaniyaz o kisədəki tumu aparıb evdə uşaqlarına verəcək və uşaqlar da o tumu ləzzətlə çırtlayacaqlar.. Onnarnan bu boyda Sovet hökuməti bacarmır. – Savaddı adam sən! – Yox e-e-e. Sən onnarı tanımırsan... Mətbuatdan-zaddan bir az görürsən ki. Xosrov müəllim məhəllə kişilərinin baxışları altında özünü. O tum kisəsi də.... – Gedib soxasan bıçağı oradakilərin ciyərlərinə... otur. Balaniyaz tələsik Molla Əsədullanın sözlərini təsdiq etdi: – Bəli!. Molla Əsədulla: – Görürsən? – dedi.. Onnarnan hərbə-zorba danışmaq olmaz. bacarar.. eyni zamanda başını tərpədə-tərpədə Molla Əsədullanın da sözlərini təsdiq edirdi: – Əl-əlbət!. amma Molla Əsədulla həmişəki təmkininə yaraşmayan bir sərtliklə: – Otur!. Allah ona rəhmət eləsün. Siçan Balaniyaz yenə də gözləri ilə həyətin künc-bucağını axtarırdı.. Molla Əsədulla çörəkçi Ağabalanın oğluna baxdı: – Alə. Molla Əsədulla təzədən üzünü çörəkçi Ağabalanın oğluna tutdu: – Sən otur.. – Nöş bacarmır? Istəsə.. ya da gərək adamın olsun. – bunnan. – Bəs nöş istəmir... elə bil ki. – dedi.. alə? Istəsin də. sənün xətrüvü bunnan... Orda mənim ağzıma baxan kimdi? Alə... Əl-əlbət!. heç nənələrini yadlarına da salmayacaqlar. daha artıq naqolay hiss etdi və o da öz növbəsində tələbəyə baxdı... rusca-zadcada ki.. – O arvad... – dedi. – Sən onnarın ciyərinə bıçaq soxa bilərsən? – Nöş soxmuram? Lap başlarını da kəsərəm! Molla Əsədulla sağ əli ilə təsbeh çevirə-çevirə sol əlini havada yellədi: – Ay-hay. Çörəkçi Ağabalanın oğlu hirslə yerindən qalxdı. – dedi. bu uzun. gözləriylə həyətin küncbucağını axtarırdı.. Əl-əlbət. bir az belə savaddı-zaddı danışasan onnarnan. Ya da ki. – Qoy bunnar getsin.. Molla Əsədulla Xosrov müəllimin bu baxışını tutdu və tələbə Murad İldırımlıya müraciətlə: – O arvad sənin xətrüvü ələ çox istəyirdi ki!.. çəkinirlər. tanımadıqları adam olsun.. – Molla Əsədulla gözlərini bir-bir məhəllə kişilərinin sifətində gəzdirib Xosrov müəllimdə saxladı. – dedi və dərhal da səsi mülayimləşdi. heç olmasa. – Molla Əsədulla əli ilə Siçan Balaniyaza işarə etdi. sonra açıq-aşkar bir hirslə Balaniyaza baxdı. bu qapı-bacanın yadında qalacaq və bir vaxt gələcək ki.. rus dilindən dərs deyib və indinin özündə də həmişə qəzet oxuyur.... Təkcə Balaniyaz Xosrov müəllimə baxmırdı. Birdən-birə o yazıq Xədicə arvadın tum kisəsi tələbənin yadına düşdü və tələbə fikirləşdi ki. Ya gərək maya qoyasan.. bala. 40 . nə də hökumət. arıq və qaradinməz adam əvvəllər müəllimlik edib. o balaca taxta kətil də. nə Allah tanıyırlar. Xədicə arvadın özü də yalnız bu həyətin. – Otur. belə idi!.. onnarda müsəlmançılıqzad qalıb begəm? Yenə. Molla Əsədullanın bu sözlərindən sonra.. çünki hamı bilirdi ki. buldozerlər bütün bu məhəlləni də söküb-dağıdacaq. Allah kərimdi. az istəmirdi...– Sən öləsən!– dedi. – Ya da ki. danışan olsun. məhəllə kişilərinin hamısı başlarını çevirib Xosrov müəllimə baxdı.

Bunu bəlkə də özünə təlqin etmişdi. tökürdü pambığı. bayırın rəngini görürdü və həmin rəng çox zaman bu adamın bütün gününün rənginə çevrilirdi. bir uşaq təbəssümü var idi və Əbdül Qafarzadəyə elə gəldi ki. «– Yat. hətta qış zamanı sübh tezdən hələ hava qaranlıq olanda da onun üçün o qaranlığın tutqunu – ürək sıxanı və aydını – ürək açanı var idi. amma bu dəfə 41 . hamamdadı və o filosof da onu soyundurur. amma yata bilmirdi və çox zaman həmin gecə filosofu açırdı sandığı. Əbdül Qafarzadə hər gecə yerinə girib yuxuya getməzdən əvvəl. Yat!». şüşə kimi bu tərəfdən baxsan. sonra da pəncərədən görünən rəngdə bir səhər açılırdı. yaddan çıxırdı. dünyanın bütün mənasızlığını görürdü. milyard-milyard da insanlar köçüb. hər halda. hiss edirdi və belə vaxtlar Əbdül Qafarzadə özü öz köməksizliyindən. bir-birinin üstündən geydiyi paltarları bir-birinin üstündən də onun əynindən çıxarır. sinəsini qabartdı. sözlərə.Və həmin aprel günü tələbə Murad İldırımlı ilə Xosrov müəllim Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına getdilər ki. hərəkətlərə qiymət verirdi. bütün bədən üzvlərini tərtəmiz yuyublar. o ilıq işığına baxmaq istədi. elə bil. yazıq Xədicə arvadı orada dəfn eləməkdən ötrü yer alsınlar. xəfif bir hərarət gətirdi. ciyər dolusu nəfəs aldı. Sən nə birinci. çarpayıda gözünü açıb bayırın rəngini tutqun görürdü və elə olurdu ki. sonra yavaş-yavaş mürgü içində əriyib yox olurdu. bütün içini. dünyada heç bir dərd-sər yox idi. O gecə filosofu əməllərə qiymət verirdi. həmin gününü başdan-başa qayğıların içində keçirirdi. hətta Əbdül Qafarzadə ilə bir otaqda da yatmırdı və bütün bu altı ildə gecələr Qaratel nə çəkirdi. doğrusu. daha doğrusu. tamam soyundurub çılpaq eləyir. bilmirdi. Əbdül Qafarzadə görürdü. paklıq və sağlamlıq içindədi. – deyirdi. bir də gecə yatmaq üçün yerinə girəndə qayıdıb gəlirdi. bütün əzab-əziyyəti ona yaşayışın özü kimi mənasız görünürdü. bəzən Əbdül Qafarzadəyə elə gəlirdi ki. Qaratel nəinki əriylə bir çarpayıda. ürəkaçan şey olmurdu ki. mənfi emosiyalar bir-birini əvəz edirdi. bircə dənə də olsun. elə bil. ürəyi açılsın. nə də sonuncusan. o hərarətin həmin incəliyində. içindən bir filosof baş qaldırırdı. elə təmizdi ki. xəfifliyində elə bil ki. amma. dünyanın beləcə əlacsız işlərindən o qədər sarsılıb. bunu bir Allah bilirdi. gün başlayırdı və həmin filosof unudulurdu. bütün həyatı. o biri tərəf görünəcək. bədbinləşirdi ki. – Başını yorma. adəti üzrə sübh tezdən yuxudan duranda ilk növbədə bayırın işığını görürdü. dünyaya baxırdı. qayğı yox idi. bu belə idi.. tamam təmizlik. heç yaşamaq istəmirdi. Sənin kimi milyard-milyard insanlar gəlib bu dünyaya. Uşaq bu dünyadan köçəndən sonra düz altı il idi ki. bir də ki.. sonra gözlərini qıyıb yenə də bayırın o təmiz. qollarını geniş açıb. Həmin aprel günü sübh tezdən gözlərini açanda Əbdül Qafarzadə qışdan sonra ilk dəfə günəşin istisini hiss etdi və pəncərənin şüşəsindən süzülüb gələn və lap güclə duyulan o günəş istisi bütün içinə incə. səhər ilə gecə arasındakı ömür isə həmişəki minvalı ilə davam edirdi. 3 ƏBDÜL QAFARZADƏ Əbdül Qafarzadənin çarpayısı yataq otağının küçə pəncərəsi ilə üzbəüz idi və o. üzü gülsün.

nə mənası var idi? O rəhmətlik Məşədi Mirzə Mir Abdulla Məşədi Mir Məmmədhüseyn oğlu ki. Düzdür. deyəsən. çürüməsə də. amma Əbdül Qafarzadə bunu daxilən qəbul edə bilmirdi ki. Əbdül Qafarzadənin beyni iti işləyirdi və hərgah insanlar iki yerə ayrılırdılarsa – ürəklə yaşayan adamlar və beyinlə yaşayan adamlar – Əbdül Qafarzadə daha artıq dərəcədə beyinlə yaşayan bir adam idi və belə bədbin məqamlarda da beyin sövq-təbii onun köməyinə çatırdı. amma həqiqət nədir? Bir şey ki. qədim qəbiristanlıqdır. qəbiristanlıqların tarixi layiqincə öyrənilməlidir.. hətta Elmlər Akademiyasına da məktub yazmışdı. yox. xüsusən. raykom katibi olub. bəlkə ondan da əvvəl dəfn olunmuş şəxslər olub. dükan müdiri olub. Ya da ki. əslində. bir dənə də kitab oxumayan bir qəssab. o xəfif hərarət çirkab içində boğulub yox oldu. O rəhmətlik Məşədi Mirzə Mir Abdulla Məşədi Mir Məmmədhüseyn oğlunun sümükləri çürüsə də. hətta bəzən sarsıdırdı. Əbdül Qafarzadə həmişə çalışırdı ki.. Ömər qəbir daşı düzəltdirəndi? Yenə Sevil sağ olsun. heç olmasa. onda hə. Görəsən. bütün bunların mənası olsa da. Qaratel əvvəlki Qaratel olaydı. çünki. məqbərələr təmir olunurdu. qəbir gərək itib yox olsun. qəssab da insan idi və uşaqlarını dolandırmalı idi. pullu olub. Ən qədim qəbir 1913-cü ildə rəhmətə getmiş Məşədi Mirzə Mir Abdulla Məşədi Mir Məmmədhüseyn oğlunun qəbri idi. bütün həyatında misal üçün. kədərli yerində işləyir. Deyirdilər ki. raykom katibi də. deməli. əslində. heykəl də qoydurur. qəbrinin üstündə yazılı daş qalıb? O rəhmətliyin indi sümükləri də çürüyüb. Həmin qəbiristanlığa camaat arasında Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı deyirdilər və Əbdül Qafarzadə həmişə fikirləşirdi ki. əlbəttə. kimin pulu var. ölüsünün qəbrinin üstünü təmtəraqla götürdür. Şeyx Nizami kimi. məlum məsələdir.. Əbdül Qafarzadə özü də bilirdi ki. Əlbəttə. 1913-cü ildə dünyanı tərk etmişdi və indi onun üçün nə fərqi var ki. ayrı-ayrı tarixi qəbir daşları. şair olurdu. həqiqətdir də. nə də qəssabın əleyhinə idi. o rəhmətliklərə bir abidə qoyublar. nə dükan müdirinin. Allah o kişiyə rəhmət eləsin. torpağa qarışsın. qəbirləri itib-batıb. Amma heykələ layiq adam olub? Baxıb görəcəksən ki. pirə çevirirdi o alicənab şəxsin qəbrini. bu fikirdə təzə bir şey yoxdu. bu fikri başından tez çıxarsın. olardı. bu fikir. bəxtləri də onda gətirib ki. Mədəniyyət 42 . müsəlman dininə görə. olmasa da. məlum məsələdir. qəbrinin üstündəki heykəldə əlində kitab xəyala dalıb. bu Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında dəfn edilmiş ilk şəxs də elə o rəhmətlik imiş.. Qədimdə piranə bir adam olurdu. bu nahaq dünyada hərə özünə bir gün qazanmalı idi.. Qəbiristanlıq Idarəsinin müdiri idi. Amma indi o adamın qəbri başdan-başa mərmər içindədi ki. dünyanın ən qəmli. amma Əbdül Qafarzadə burada bir dənə də olsun qədim qəbir daşı tapmamışdı. adamı əsəbiləşdirirdi. hər halda.birdən-birə idarədəki kabineti yadına düşdü və o kabinetin pəncərələrindən görünən qəbir daşları gözünün qabağına gəldi və tanış bir sarsıntı ilə Əbdül Qafarzadənin bütün varlığı üşüdü.. neçə illər idi ki. Indiki kimi deyil ki. dünyanı bilibtanımış bir nurlu insan olurdu. Əbdül Qafarzadə nə raykom katibinin. guya. Düzdü. haqq dünyasına köçəndən sonra pullarına yiyə duranların qeyrəti çatıb. ya qəssab olub. amma. camaat bu qəbiristanlığa niyə belə bir ad qoyub? Qəbiristanlıq Sulu dərə deyilən yerin yuxarısındakı dikdirdə idi. hər kim olubsa. alim olurdu. haçansa Əbdül Qafarzadənin də qəbrinin üstündə bir şey olacaqdı? Uşaq qalsaydı. camaat məqbərə tikirdi. Əbdül Qafarzadə bu barədə yuxarı təşkilatlara. əlbəttə. dükan müdiri də.

bədəni buz kimi soyumuşdu. arvadın halı yenə də xarabdı. qazıntı işləri aparırdılar.Nazirliyi bəzi qəbiristanlıqlarda bərpa işləri aparırdı. bu qəbiristanlıqların tarixi öyrənilməli idi. əvvəlcədən nəsə hiss etdi. rəngi yenə də ağappaq ağarmışdı. hiddətlənirdi. Ömər pianoçu idi və Əbdül Qafarzadə həmin aprel səhəri Qaratelin ayaqlarını ovuşdura-ovuşdura Ömərin nazik. ya məscid. Qəbiristanlıq da o cür. Arxeoloqlar qədim qəbiristanlıqlar aşkar eləyirdilər. Qaratelin etirazlarına baxmayaraq. Bu səhər də o qəbiristanlıq görümündən sonra. – deyirdi. babalarının xatirələrini danışırdı. yeganə övladı idi. gözünü açıb o gözəl aprel günəşinin hərarətini hiss etdi. amma Əbdül Qafarzadənin gözündən heç nə yayınmırdı və o dərhal başa düşürdü ki. indi yazı-pozu işləri aparılır. Qəribə idi. çay dəmləyib içirtdi. nəinki işləyən. yəni indi yeganə övladı idi. amma qəbiristanlıqların tarixi bir kompleks şəklində öyrənilmirdi. sonra evdən çıxsın. elə bil. çünki böyük uşaqları oğlan idi.).. əvvəlcə işə gedib baş çəksin.. – Əbdül Qafarzadə isə Qaratelin sözlərinə fikir vermirdi.. sonra müşavirəyə getsin. daha doğrusu. fəaliyyət göstərən kilsə. «Jiquli»ni də üç-dörd dəfə vurmuşdu. Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi M. Orduxan altı il bundan əvvəl üçcə günün içində heyif olub getmişdi. sonra isə birdən-birə qəbir daşları gəlib durdu gözlərinin qabağında. gülümsədi. Bir həftə bundan əvvəl Sevilin iyirmi səkkiz yaşı tamam oldu və Əbdül Qafarzadə bu münasibətlə qızına «Qaz-24» avtomobili bağışladı. atalarının. evin içində geydiyi kişi corablarının (Əbdülün corablarının) üstündən arvadının ayaqlarını ovuşdururdu. uzun barmaqlarını gözlərinin qabağına gətirdi. Sevil Əbdül və Qaratel Qafarzadələrin kiçik qızı idi. 43 . misal üçün ayaqqabı fabrikinə çevrilmişdi. Qaratel: – Lazım deyil. dəfn olunanların kağız-kuğuzu arxivlərə göndərilir. indi orqan musiqisi üçün uyğunlaşdırılmışdı. o kilsələr ki. get. yaxud o məscidlər ki. camaat üçün daha əziz olurdu (camaat küçədən keçəndə baxırdı. Müşavirə səhər saat 10-da başlayacaqdı. Qaratel geyinib qonaq otağındakı divanda uzanmışdı. başını bulayırdı. Əbdül. Bundan əvvəl onlara «Jiquli» almışdı. Sevilə zəng eləyib çağırdı və indi də kişi corablarının üstündən arvadının ayaqlarını ovxalaya-ovxalaya Sevili gözləyirdi ki. ədalətsizlikdən. Sevildən iki yaş böyük idi. Bu gün Rayon Icraiyyə Komitəsinin sədri Fərid Kazımlı Kommunal Təsərrüfatı Idarəsi işçilərinin yarımillik planların yerinə yetirilməsinin vəziyyətinə həsr olunmuş müşavirəsini çağırmışdı. çünki onun xoşuna gəlirdi ki.P. Yaxşı ki. amma Əbdül Qafarzadə indi də istifadə olunan şəhər qəbiristanlıqlarını nəzərdə tuturdu. gəl görəsən və Əbdül Qafarzadə (yerindən qalxıb əl-üzünü yumuşdu) həmin yaz səhəri qonaq otağındakı divanda uzanmış Qaratelin ayaqlarını ovuşdura-ovuşdura bu barədə fikirləşirdi. gedib Qaratelə baş çəkdi. mətbəxə keçib həmişəki kimi çayniki qazın üstünə qoymazdan əvvəl. Qaratel özünü pis hiss edəndə bunu ərindən gizlətmək istəyirdi. üşüm-üşüm üşüyürdü və Əbdül Qafarzadə yenə də hər şeyi (hətta müşavirəni də) yaddan çıxarıb arvadını ovuşdurdu. bundan sonra qanıqaralıq lap elə səhərdən başladı. hörmətsizlikdən deyirdi. işə gecikirsən. amma sübh tezdən ki. o. amma arxivlər də bir gündədi ki.. Qəribli də müşavirənin işində iştirak edəcəkdi (bunu dünən Fərid Kazımlı özü zəng eləyib Əbdül Qafarzadəyə xəbər vermişdi) və Əbdül Qafarzadə istəyirdi ki. amma Ömər şəhərdə maşın sürəndə özünü itirirdi.

yorulmaq bilmirdi. Əbdül Qafarzadə nə qədər eləmişdi. bıl paxoj na papu. Gəl uşağa yaxşı. ikimətbəxli. yeməsin. – demişdi. səhərdən-axşama kimi bütün fikrizikri pianonun yanında idi və Əbdül Qafarzadə bəzən sidq-ürəkdən məəttəl qalırdı ki. səbr olar. içməsin. çtobı on bıl kak papa. Düzdü. Ömərin babasili var idi və indi kefi nə qədər istəyirdi. çünki Sevil Ömərdən daha diqqətli. demək olar ki. tak i delayet. doktorluq dissertasiyasını da bitirməyinə lap az qalmışdı. insan nə qədər məşq eləyər.). nə çalmağından asılı olmayaraq.. 44 . Əbdül Qafarzadə bu işdə qızına kömək eləyirdi.. Indi Sevilgilin səhərdən axşamacan piano səsi eşidən qonşularının işi lap çətinə düşmüşdü. Sevil oğluna atasının adını qoymuşdu. hərçənd özü kitab nəşr etdirmək istəyəndə dovşan kimi qaçıb gəlirdi qudasının – Əbdül Qafarzadənin yanına.. Sevil özü çalan deyildi.. Düzdür. indi təkcə öz qələmiylə dissertasiya yazan kimdi? Ömər də bəyəm öz gücünə konservatoriyada professor olmuşdu? Yalnız səfeh Mürşüd Gülcahani bu cürə fikirləşə bilər. «Ya xoçu. «– Köhnə addı. təzə bir ad qoyaq».. yoxsa bu qədər çalmağa dözmək mümkün olmazdı. amma Sevil zirək qız idi. videomaqnitafon bilirdi. nə televizor. Sevil konservatoriyada dosent işləyirdi. əslində.. V konçe konçov ona mat.. yenə dərd yarı idi. amma indiyə kimi Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında dörd konsert vermişdi: simfonik orkestrlə birlikdə Motsartın reminor və Qaydnın remojor konsertlərini çalmışdı. iki hamamlı və iki də tualetli.» – demişdi. balaca Əbdül də bu biri başında öz royalında. daha cəld idi. soyuqqanlı idi. daha doğrusu. Yaxşı ki. çünki Sevilgilin səkkiz yaşlı oğlanları – Əbdül az qalmışdı Öməri də ötüb keçsin.. Səkkiz yaşında uşaq.. geniş eyvanları dənizə baxan beşotaqlı kooperativ mənzil tikdirmişdi. çoxdan dəbdən düşüb. Ömər mənzilin bir başında öz royalında çalırdı.» – demişdi və uşağın da adını qoymuşdular Əbdül (təkcə elə «Əbdül» olsaydı. Ömər belə şeylərin bir o qədər də qədrini bilən deyildi. Sevil gecikirdi. bu balaca musiqiçini o royalın arxasından ayırsaydı. balaca Əbdül də ikinci sinifdə oxuyurdu. olmamışdı. Indi «Jiquli» olmuşdu Ömərin şəxsən özünün maşını. Əbdül Qafarzadə Sevilgilə Bakının. o nakam Orduxan da: «– Pust kak xoçet. Sevil də musiqişünas idi. əvvəlcə üçotaqlı mənzil tikdirmişdi. o yazıq. amma. otururdu tualetdə. elə hey çalsın və buna görə də Əbdül Qafarzadə nəvəsi üçün ayrıca bir royal almışdı.. yəni bu mənada ki. ağıllı idi. Yaxşı ki. adamda nə qədər həvəs olar. Ömərin isə professor kimi konservatoriyada xüsusi sinfi var idi. «Qaz 24»ü isə Sevil sürürdü. amma Sevil dediyindən dönməmişdi.. təkcə babasının (yəni Əbdül babasının) gəlişi ayırardı – qapının zəngi vurulub arakəsmədən babasının səsi gələn kimi. məktəbdən (Bülbül adına xüsusi musiqi məktəbində oxuyurdu) qayıdan kimi portfeli bir tərəfə tullayıb keçirdi royalın arxasına. hərçənd bu iki royalın arasında yazmaq da asan iş deyildi. nə oyuncaq bilirdi. durub qaçırdı kişinin üstünə və Əbdül Qafarzadə onlardan çıxıb gedənəcən uşaq onun yanında otururdu. namizədlik dissertasiyasını yazmışdı. bu isə elə hey çalışırdı. Ömərin atası Mürşüd Gülcahani səfehin biri idi (özünü yazıçı hesab edirdi.. amma it dəftərində adı yox idi. müdafiə də etmişdi. mərkəzində. yazan idi. sonra onların qonşuluğundakı ikiotaqlı mənzildə yaşayan ailəni üçotaqlı bir mənzilə köçürtdü və Sevilgilin mənzili oldu beşotaqlı.qızının ərinin beləcə zərif və yaraşıqlı barmaqları var. onsuz da.

.. Özü bildiyini bilirdi.. çünki Qaratel həkimə getməyə. Qaratel: – Sən işdən avara olma. ona elə gəlirdi ki. kişini dəhşət basırdı. nəsə ələ gələn. Bütün bunlar hamısı əsəblərin gərginliyindən idi. get.. bəzən kişini lap kövrəldirdi də. başqaları bəlkə də bunu görmürdü. özü özünü məzəmmət eləməyə başlayırdı. Əbdül Qafarzadə arvadının bu cür baxışına dözə bilmirdi. balaca uşaq idi və rəhmətlik anası da ona beləcə baxırdı... onun ölümü bir ürək dolusu dərd idi.. – Heç nə olmaz. Uşaq işin-gücün buraxıb indi başıalovlu gələcək. Əlbəttə. işıqlı bir təbəssümlə doldururdu. – dedi. hiss etmirdi («Dəmir kimi kişidir» – deyirdilər). Əbdül Qafarzadə Qarateli Moskvaya apara bilərdi. bu balaca məxluqda anadangəlmə böyük musiqi istedadı var idi (bu. Orduxandan sonra Əbdül Qafarzadənin əsəbləri xarab olmuşdu (əslinə baxsan sıradan çıxan təkcə Qaratel yazıq deyildi. bütün dərdini-sərini öz zərif. ürəyinin ağrısını. Əbdül Qafarzadənin daxilini bir fəxarət hissi ilə.. dərdli-dərdli gülümsədi: – Yox. Əbdül Qafarzadənin tanışlarının-filanın köməyi ilə yaradılmış istedad deyildi) və bu. Vallah yaxşıyam. «Əbdüləli Qafarzadə» və Sevil də tərslik eləyib uşağın adını elə beləcə qoymuşdu). çəkisi olan bir şey görürdü (yaratdığı şəraitin.. amma az gedəndə də darıxırdı. həqiqətən. Əbdül Qafarzadə həmişəki ciddiliyi ilə: – Bəsdi!. – Nigaran qalma mənnən. xatirələr kişini əlinə alıb uzaqlara aparırdı. nəvəsi hələ lap balaca ikən Əbdül Qafarzadə onlara gedəndə uşaq atılırdı babasının qucağına. amma özü bilirdi. heç həkim Bronşteyni də yaxına buraxmırdı... Orduxandan sonra Qarateldə heç bir həvəs. əlimin istisi keçsin bədəninə? Qaratel eləcə yorğun-yorğun.. uşaq xəstələnər. o doğmalığı Əbdül Qafarzadə bu dünyada ancaq uşaq vaxtı anasının gözlərində görmüşdü.)... Əbdül Qafarzadə arvadının ayaqlarını ovxalaya-ovxalaya: – Bərk eləmirəm? – soruşdu.. nəvəsini qucağına az götürsün.. ürəyi qüssə ilə dolurdu. qəribə uşaq idi. çünki Əbdül Qafarzadənin adı pasportda «Əbdüləli» idi... Allah Orduxana rəhmət eləsin. Yaxşıyam day.. Sevili də nahaq çağırdın. elə bil. qorxurdu ki. çünki həmişə heç nədən bir şey düzəldən bu adam indi öz zəhmətinin müqabilində həmişəki kimi boşluq yox. yox. Əbdül Qafarzadənin yorğunluğunu. Qaratel həkimdən qorxmurdu. uşaq babasını həddən artıq çox istədiyi üçün. heç bir maraq 45 . Buna görə də Əbdül Qafarzadə çalışırdı ki. yorğunluğu bədənindən çıxır. SSRI-nin ən yaxşı həkimlərinə göstərə bilərdi. lazım deyil. qızıgilə az getsin. əlacsızlıq idi və keçib getmək bilmirdi. köməksiz canına çəkir və doğrusu. Bu uşaq qəribə uşaq idi.«Əbdüləli» idi. o vaxtlara ki. çəkdiyi xərcin müqabilində nəvəsinin istedadı dayanırdı). təkcə o mənada yox ki. Qaratelin baxışındakı o məhrəmliyi.. – Incitmirəm? Qaratel ərinə baxdı və dərdli-dərdli gülümsədi: – Yox.– Bəlkə corabı çıxarım ayağından. kişini bərk-bərk qucaqlayırdı və belə anlarda Əbdül Qafarzadə bütün cismi ilə hiss edirdi ki.– dedi və Qaratelin ayaq barmaqlarının ucunu ovmağa başladı. belə idi. amma onda gərək Qaratelin əlini-qolunu bağlayıb aparaydı.. ürəyi. çəkisizlik içinə düşürdü. müalicə olunmağa heç cürə razılıq vermirdi.

bir də heç vaxt həkimə getməyəcək. yapon aparatlarında. professor? – soruşdu. o gəlmişdi. Əbdül Qafarzadə: – Axı. içməyim necə? – Ürəyin nə istəyir ye. ürəyin də nə istəyir iç. Poliklinikadan çıxanda həkim Bronşteynin cibinə bir dənə əllilik qoydu..» – fikirləşdi və ürəyindən çox xoşagəlməz bir nigarançılıq keçdi. qoyacağı diaqnozu tək eşitməyə ürək eləməmişdi. amma həkim Bronşteyn pulu geri qaytardı. özünü yaxşı bir mütəxəssisə göstərsin. doğrusu. 46 . yaxınıydı. Əbdül Qafarzadənin içinə dolmuş o nigarançılığı daha da artırdı. sonra da Əbdül Qafarzadəyə məsləhət bildi ki. yavaşyavaş rahat nəfəs almağa başladı: – Bir dərman-zad lazım deyil? Heç nə atmayım? – Heç bir dərman lazım deyil. müharibədən sonra Bakıda məskən salmış yəhudi bir həkim idi. başı çox qəzavü-qədər çəkmiş. sövq-təbii: «Işə düşdük də. yox.. Yaşı yetmişi keçməyinə baxmayaraq. yoğun dırnaqlı. Mürsəlbəyli Əbdül Qafarzadəni gülə-gülə qarşıladı. özündən razı halda: – Sənin kimi kişidə nə ola bilər? – dedi və bərkdən güldü. məktəbi bir yerdə bitirmişdilər və vaxtıyla Sevilin elçiliyinə də Bakının hörmətli adamlarından biri kimi. az qala. Professor Mürsəlbəyli gödək barmaqlı. Əbdül Qafarzadənin bu cür yaxınlığa. vasitəçi tapmağa ehtiyacı yox idi. öskürürdü və təxminən on gün bundan əvvəl evlərinin yaxınlığındakı poliklinikada işləyən və uzun illərdən bəri Qafarzadələr ailəsinə tibbi xidmət göstərən həkim Bronşteynin yanına getdi. məndə nə var.qalmamışdı. Axır vaxtlar hərdənbir ürəyi təngnəfəs olurdu. qudası ilə Mürsəlbəyli yerliydi. bir saat müayinə etdi və gülə-gülə də yola saldı. o şəvə kimi qapqara cavanlıq rəngini çox pis vəziyyətdə qoyurdu). əlinə düşdün. Səhəri gün Mürşüd Gülcahaniylə birlikdə professor Mürsəlbəylinin qəbuluna getdi. Mürsəlbəyli. rentgen həkimi ilə birlikdə ona baxdı. işi o yerə gətirib çıxarmışdı ki. vəssalam. birdən-birə göz-görəti qocalıb əldən düşmüş bu qadın üçün həyatın. içindəki həmin nigarançılıq. yaşamağın daha heç bir mənası yox idi. hətta bir təlaş gördü. Bronşteyn vaxtilə Vilnüsdə tibbi təhsil almış. Əbdül Qafarzadə professorun yanına Mürşüd Gülcahani ilə birlikdə ona görə getməmişdi ki. – Bəs yeməyim. Həkim Bronşteyn Əbdül Qafarzadəni diqqətlə müayinə etdi. axırı ki. Əbdül Qafarzadə adamları gözlərindən oxumağı bacarırdı və bu dəfə də həkim Bronşteynin gözlərində bir ürkəklik. professorun yanına tək getməyə. sonra qoluna girib məcburən rentgen kabinəsinə apardı. elə qəti etiraz edib götürmədi ki. Əbdül Qafarzadə ürəyini bürümüş o nigarançılıqdan sonra.. Əbdül Qafarzadə kimi bir adam belə. ona görə ki. Həkimin ki. tüklü əlini tərtəmiz qırxılmış dolu və çopur sifətinə çəkdi. bu adam başına və nazik bığına qapqara rəng qoyurdu və həmişə həkim Bronşteyni görəndə Əbdül Qafarzadəni gülmək tuturdu (bəzən tük uzandığı üçün Bronşteynin saçının və bığının dibi ağappaq olurdu və belə bir çallıq.. bu. onun yanına) getmişdi və bundan sonra da özünə söz vermişdi ki. Bu yaxınlarda Əbdül Qafarzadənin özü həkimə (bu səfeh Mürşüd Gülcahaninin bir professor yerlisi var. Professor Mürsəlbəyli Mürşüd Gülcahani ilə bir kənddən idi.

Gödəkboylu professor Mürsəlbəyli təkcə pencəyini yox. Mürşüd Gülcahaninin mədəsində yara var idi və otuz il idi ki. Əbdül Qafarzadənin ürəyindəki o nigarançılığı də birdəfəlik özü ilə götürüb apardı. 47 . yox idi (əvvəllər var idi. deyildi. – dedi və birdən-birə həkim Bronşteynin şəvə kimi qapqara rəng qoyulmuş. açıq-aşkarda var-dövlət saxlamağın əleyhinə idi. amma üzünü tələsik yana çevirdi.. o üç söz «Qoy qalsın evdə».. adam kimi yeyib-içmək üzünə həsrət idi. – Mücrünü bağışlayım Sevilə... professor.. Əbdül Qafarzadə beyinlə yaşayan adamlardandı. Qaratel ilə Əbdül Qafarzadə bir yerdə yaşayırdılar və bu otuz iki ildə Qaratel ərinin səsinin də bütün çalarlarını öyrənmişdi və bu dəfə də başa düşdü ki. dəmir kimi bir şeydir. yox. təşəkkür edirdi. gəlib yoxlayarlar. amma ürək də ürəkdi və bu dəm birdən-birə Əbdül Qafarzadənin gözləri əməlli-başlı doldu.. Əbdül.Nəyimə lazımdı e... Axşam Əbdül Qafarzadə professor Mürsəlbəylinin evinə böyük bir ağ balıq da göndərdi və alverçilərin Xəzərdən gizlin tutub gətirdikləri o böyük ağ balıq professor Mürsəlbəylinin evinə gedəndə. söz deyil.Mürşüd Gülcahani gizlətməyə çalışdığı bir həsədlə Əbdül Qafarzadəyə baxdı və Əbdül Qafarzadə qudasının gözlərindəki o gizli həsədi o saat gördü... köynəyini də çıxarıb əyninə ağappaq nişastalı xalat geymişdi və xalatın yaxasından tüklü sinəsi görünürdü.. gedib o qara torpaqda onun yanında olmağıma.. Qəbiristanlıq Idarəsində Qırmızı Bayraqlar. Əbdül Qafarzadədə bu qorxu hissi demək olar ki. elə bil ki. qurtardı.. əslində. Əbdül Qafarzadə həmin ağappaq nişastalı xalatın döş cibinə üç dənə şaxşax yüzlük basdı. – Nədi? – Nə deyirsən? – Nəyə nə deyirəm? – O kövrəklik keçib getdi və Əbdül Qafarzadə yenə də arvadına baxdı. Otuz iki ilə yaxın idi ki.. Əbdül Qafarzadə evdə. dünən həkim Bronşteynin yanına getdiyi vaxtdan bəri birinci dəfə gülümsədi: otuz il idi ki.. qorxurdu birdən işi çətinə düşər. görərlər. balamın yanında. bir ayağım orda. – Əbdül. Lap az qalıb e. Fəxri Fərmanlar. amma illər birbirini əvəz etdikcə. Qaratel divanın aşağısında yanpörtü oturub onun ayaqlarını ovxalayan ərinə baxdı: – Əbdül. – Nədi? – Istəyirəm o mücrümü elə indidən verim Sevilə. bığını gözünün qabağına gətirib yenə də gülümsədi: yazıq həkim Bronşteyn. Bu nəyə lazımdı? – dedi və bu sözləri elə ifadə ilə dedi ki. əslində. professor Mürsəlbəyli: – Bay.. – Qoy qalsın evdə.. – Əbdül Qafarzadə bunu dedi. çünki düzdü. Əbdül Qafarzadə: – Sənin üçün halaldı. bəzən də dibinin ağı görünən saçını. mənim? Bir ayağım burdadı... ona görə yox ki. – Ağzını xeyirliyə aç. Az qalıb day balamın yanına köçməyimə.. bu bədbəxt oğlu bədbəxt.

Onlar sənətkar idilər.. bilərziklər yığılmışdı və haçansa. Bundan başqa. amma təptəzə qalır. uzaqbaşı. antikvar idi. Əbdül Qafarzadə o vaxt– iyirmi il əvvəl bunu həm o rəhmətliyin xətrinə elədi. Sevilə bağışladığı «Qaz-24»ü də Mürşüd Gülcahaninin adına almışdı. necə deyərlər. hərçənd. ağappaq dolu baldırlarını. səliqəli geyinməyi xoşlayırdı. adı yazıçı idi. Təkcə Qaratelin o mücrüsü evdə idi. maqnitafonla arası yox idi. xüsusən. avtobusa minib elə birbaşa Rayon Icraiyyə Komitəsinə getsin. doğrudan da. Əbdül Qafarzadə onların hamısını ayrı-ayrı zərgərlərdən. amma Əbdül Qafarzadə hər il Mürşüd Gülcahaninin bir kitabını nəşr elətdirirdi (hər halda. başqa qədim əlyazmalarını da Respublika Əlyazmaları Fonduna bağışladı. yazsınlar. Sevil gəlib çıxanda daha saat 10-a işləyirdi və Əbdül Qafarzadə evdən çıxıb avtobus dayanacağına gəldi ki. hətta elektrik çaynikindən də zəhləsi gedirdi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı Qəbiristanlıq Idarəsinin də illik planı var idi və illər bir-birini əvəz etdikcə bu plan 48 . cavanların ədası.Təşəkkürnamələr artdıqca o qorxu hissi də yox olub gedirdi). geyimi. Rozanın balıq kimi sürüşkən bədənini. buna ehtiyac yox idi. Əbdül Qafarzadənin kostyumu heç köhnəlmir. döşlərini gözünün qabağına gətirdi. 135 manat aylıq maaş alan ailə başçısının camaatın gözü qabağında taksiyə minməyinə heç bir ehtiyac yoxdur. mükəmməl təhsil görmüş ruhani bir adam idi və elə bir şəxsdən bu cürə ləl-cəvahiratın miras qalmasında təəccüblü bir şey yox idi. musiqisi. qalan altı Quranı da. qızların şalvar geyib siqaret çəkməsi bu adamı tamam əsəbiləşdirib özündən çıxarırdı. Ömərin atası Mürşüd Gülcahani hər nə idi. müxtəlif xətlərlə yazılmış əlyazmalarında yeddi Quran qalmışdı. alicənab. dəyişik geysin. hər gün də o bircə kostyumda gəzir. Əbdül Qafarzadə öz təbiəti etibarilə müasir adam deyildi. həm də Qaratelin və uşaqların xətrinə elədi: qoy. çünki çox təmiz. cariliyinə qaytardı. elmli bir adam idi. heç olmasa. Sevilgil ayrı məsələ. bir də ki. dəllallardan almışdı və ümumiyyətlə. Sovet hökumətində yazıçıya kim nə deyəcəkdi? Əbdül Qafarzadə təmiz. düzdü. Axund Məhəmmədəli Ağa vaxtilə bütün Bakıda məşhur seyid. hansı bir jurnaldasa. hansı bir tədqiqatdasa uşaqların babasının. Əbdül Qafarzadə avtobus gözləyə-gözləyə o gözəl yaz günəşinin hərarətini təzədən hiss etməyə başladı və hətta birdən-birə Rozanı xatırladı. quda idi!). video ilə. eyni biçimli bir kostyumdan dördünü-beşini birdən alırdı ki. O mücrüyə Əbdül Qafarzadənin uzun illərdən bəri Qaratelə aldığı üzüklər. alverçilərdən. özü əfəlin biri idi. kişinin cəmi bircə kostyumu var. Əbdül Qafarzadə özündə yalnız bir nüsxə Quran saxladı. Onun öz şəxsi maşını yox idi və Bakıda heç vaxt taksiyə minmirdi. çünki Əbdül Qafarzadə bu fikirdə idi ki. təyyarə ilə. boyunbağılar. ulu babasının adı çəkilsin. bir az da nağd pul var idi.. sırğalar. bir il hər gün əynində olur. filan əlyazması Axund Məhəmmədəli Ağadan qalıb. hətta bəziləri buna fikir verib təəccüb də edirdilər ki. özündən sonra təkcə qədim əlyazmaları. Allah o kişiyə rəhmət eləsin. kolxoz həyatından romanlar yazırdı. ona görə ki. O mücrüdəki ləl-cəvahirat isə.buna görə də eyni rəngli. bircə dənə də olsun müasir zinət yox idi. Əhaliyə xidmət edən hər bir müəssisə kimi. bütün bu ləl-cəvahir Qaratelə atası Axund Məhəmmədəli Ağadan qalıb. amma hamı elə bilirdi ki. amma bu vaxt avtobus gəldi və o avtobus Əbdül Qafarzadəni yenə də həyatın. demək olardı ki.

dəf çalan. əlbəttə. ayaqqabı geyinmək üçün dabançəkən. Qəbirin birinin qazılması 4 manat 42 qəpik idi. guya. Əbdül Qafarzadə bu məhsulların da bəzisini qeydiyyatdan keçirmişdi. klarnetçi. Düzdü. əslində. iri palto düymələri. bütün il boyu 30-40 əklil tamam kifayət edirdi – dəmir dözümlü material idi. kamançaçı. haqq-hesab işlərində Əbdül Qafarzadənin beyni kompüter kimi işləyirdi: öz şəxsi gəliri ayrıca. qəbirin üstündə yazı lövhəsi 1 manat 87 qəpik idi. imkanı olan öz ölüsünü basdırmaq mərasiminə məşhur sənətkarları dəvət edirdi. sənədlərə görə. sex. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında hər gün orta hesabla 8 ilə 15 arası ölü dəfn edilirdi və hökumətin qoyduğu o ucuz qiymətlə o boyda planı doldurmaq mümkün deyildi. ölü ünvanları yazdırırdı və dövlətin də kassasına pulu öz cibindən keçirirdi. camaat ölüsünü mafə ilə aparıb dəfn elətdirirdi. heç kim dəvət etmirdi. 1982-ci il üçün illik plan birdən-birə 140 min artırıldı və oldu düz 598 min manat. Istifadəyə verilən maşının (katafalkın) saatı 3 manat 15 qəpiyə. bir sözlə. yağışın. gündə 815 arası (dəfn olunanların sayı qədər) əklil istehsal edirdi və bu qədər də əklil satırdı. Misal üçün – Əbdül Qafarzadə bütün bu rəqəmlərin hamısını əzbər bilirdi və ümumiyyətlə. orkestri də. sabunqabı. illik planı da həmişə 4-5 min manat artıqlaması ilə yerinə yetirirdi. istifadə edilmirdi. imkanı olmayanlar isə dəfn mərasimini musiqisiz keçirirdi (Qəbiristanlıq Idarəsinin orkestri isə – tarçı. diş fırçası. müasir avadanlıq. demək olar ki. yer almaq üçün vəsiqə 44 qəpik. Xüsusən. qapı dəstəyi. cürbəcür daraqlar istehsal edirdi. tabutla dəfn eləmək 41 manat 50 qəpik. o sex indi. zurnaçı və iki nəfər də xanəndə – əsas etibarilə Bakı yaxınlığındakı Abşeron kəndlərində toylara gedirdi və hər toydan da Əbdül Qafarzadəyə çatacaq məbləği gətirib ya Vasiliyə. asılqan. dövlət gəliri ayrıca – 1980-cı ildə illik plan 430 min manat idi. vanna asılqanı. daha əklil düzəltmirdi. Lakin planı doldurmaq üçün bunlar da azlıq edirdi və Əbdül Qafarzadə məcbur olurdu ki. ya da Ağakərimə verirdi). əslində.da artırdı. hər il 49 . Əbdül Qafarzadə o sexi əməlli-başlı fabrikə çevirmişdi. orkestr isə 54 manat 78 qəpiyə idi. Pribaltikadan gətirtdiyi texnika və s. ya Mirzəibiyə. çamadanı. əslində. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı bir o qədər də böyük qəbiristanlıq deyildi və bu qədər planı vermək. ilin sonuna yaxın bəzən elə olurdu ki. çünki dəmir əklil alan ölü yiyələri o əklilləri heç bilmirdilər ki. 1984-cü il üçün illik plan qalxmışdı 770 min manata. Əbdül Qafarzadə planı doldurmaqdan ötrü ölü sahiblərinə satmaq üçün nazik dəmirdən əklillər qayıran kiçik bir sex açmışdı və həmin rəngli dəmir əklilləri məcburi olaraq ölü yiyələrinə satırdı. bəzədilmiş tabutla 46 manat 92 qəpik idi. bir gündə cəmi beş dəfn mərasimi keçirilirdi. amma Əbdül Qafarzadə bunu hesabatda 25 dəfn mərasimi kimi qeyd elətdirirdi. Adət-ənənəyə görə tabutdan. özündən ölü adları. küləyin altında çox qalanları ayda bir dəfə təzədən rəngləyirdilər və təzə əklillər kimi camaata satırdılar. Indi sex əklil əvəzinə çamadan. dəfn mərasimləri ilə bağlı rəqəmləri şişirtsin. diş fırçasını və palto düymələrini əklillərdən qənaət edilmiş qalıqların hesabına buraxır və bu məmulatın kiçik bir qismini (rəsmi sənədlərdə göstərilən material qalıqlarının verdiyi imkan müqabilində) rəsmi müqavilə bağladığı ticarət müəssisəsinin vasitəsilə plan hesabına dövlət kassasına keçirirdi. 1981-ci ildə 28 min də üstünə gəldi. amma. uzun sözün qısası. ağır idi. plan oldu 458 min manat. mafə 27 manat 42 qəpiyə. qəbiristanlıqda hara atırdılar və Qəbiristanlıq Idarəsinin işçiləri də onları təzədən yığıb sexə gətirirdi.

– Yoldaşlar! Planları yerinə yetirmək bizim hər birimizin təxirəsalınmaz vəzifəsidir. 50 .. dediyi fikirləri havaya püfləyir – elə yaxşısı da bu idi!). pulun qiymətini və qədrini bilən bir nəfər kimi. şəxsi bir təşəbbüskarlıq. Təşəkkürnamələri öz əklil sexində düzəldilmiş. amma buna baxmayaraq. Sövdə tuturdu. Fəxri fərmanlar. heç olmasa. böyüdülmüş ailəvi fotoşəkilləri. tutmurdu. planın artırılması onun üçün. ailələrdəki cavanların əsgərlikdən göndərdikləri fotoşəkilləri o haşiyələrə salıb evin divarından asmaq üçün. Əbdül Qafarzadədə sövq-təbii bir etiraz baş qaldırırdı və yeri gələndə özünü saxlaya bilmirdi. o da özü idi. rəhbər təsərrüfat işlərində işləyirəm. gümüş suyuna çəkilmiş haşiyələrə saldırmışdı. üçüncü yerləri tuturdu (təkcə elə həmkarlar təşkilatından iyirmidən çox təşəkkürnamə almışdı) və Qəbiristanlıq Idarəsində bütün bu keçici Qırmızı Bayraqlar. çox yaxşı. bu haşiyələr yaxşı gəlir gətirəcək. Mən. planı artıqlaması ilə yerinə yetirməyim. Əbdül Qafarzadənin belə işlərdə xüsusi duyumu var idi və indi də duyumu ona deyirdi ki. əslində. bir dəfə də olmayıb ki. Haşiyələri də gizli istehsal etməyəcəkdi. heç kim planı azaltmayacaqdı və əslində. Təşəkkürnamələr üçün ayrıca bir guşə yaratmışdı. daraqlar kimi daha da genişləndirmək olardı: Dağıstanda. onunun ticarət rəhbərliyi ilə sövdələşə bilsə. Fəxri Fərmanlardan. Müəyyən olunmuş planlar yerinə yetirilməlidir və bu barədə heç bir söhbət ola bilməz. çünki bütün yer üzündə ən çox etibar elədiyi bir adam var idisə. hər dəfə illik plan artırılanda Əbdül Qafarzadənin düşünüb gördüyü tədbirlər nəticəsində onun öz şəxsi qazancı da qat-qat artıq dərəcədə artırdı. əvəzinə ortaya başqa bir xeyirli iş çıxırdı. az qala. pulunu köçürmə yolu ilə ucuz qiymətə onlara satacaqdı və bu rəsmi pul da. üstəlik də Qəbiristanlıq Idarəsi qənaət etdiyi üçün mükafatlandırılacaqdı. yuxarı təşkilatlara verilən hesabatlarda qabaqcıllar arasında nümunə göstəriləcəkdi. xitabət kürsüsünə qalxıb fikirlərini söyləyirdi (hərçənd yaxşı bilirdi ki. iclaslarda. Sexdə düzəldilən həmin haşiyələr Əbdül Qafarzadənin xoşuna gəlirdi və o. işgüzarlıq amilinə çevrilirdi.keçici Qırmızı Bayraq. plan hesabına dövlət kassasına keçiriləcəkdi. iri rayonlardan. Fəxri fərmanları. əlbəttə. məktəblərlə müqavilə bağlayacaqdı. Düzdü. otuz ildir ki. dükan müdirləri. xüsusən. hətta univermaq müdirləri səviyyəsinə enmirdi və bütün əməliyyatın təşkilini də öz üzərinə götürürdü. kənd yerlərində elə haşiyələr yaxşı gedəcəkdi. Həmin günəşli aprel səhəri Rayon Icraiyyə Komitəsindəki müşavirədə də Əbdül Qafarzadə söz istəyib xitabət kürsüsünə qalxdı. hər dəfə Qəbiristanlıq Idarəsinin illik planı artırılanda əsl təsərrüfatçı bir adam kimi. diş fırçaları. cürbəcür Fəxri fərmanlar alırdı. Əbdül Qafarzadə bu cür danışıqları işin başında duran adamlarla aparırdı. yaxın gələcəkdə bu cür haşiyələri kütləvi surətdə istehsal etmək istəyirdi. ikinci. Rostov vilayətində ticarətlə bağlı Əbdül Qafarzadənin nüfuzlu və işgüzar tanışları var idi (Gürcüstanla Ermənistana isə elə Azərbaycan kimi baxırdı). ailə başçısının böyüdülmüş fotoşəklini. zavodlarla. kommunal-məişət müəssisələrinin yarışında mükafata layiq birinci. başqa Qafqaz əyalətlərində. Sonralar o haşiyələrin də satışını çamadanlar. fabriklərlə.. qruppa ilə çəkilmiş fotoşəkillərdən ötrü müxtəlif ölçülü ayrıca (yəni dövlət üçün nəzərdə tutduğunu) haşiyələr düzəltdirib. divardan asdırmışdı.

Əbdül Qafarzadə eyni təmkin və ciddiliklə: – Mənim xüsusi bir təklifim yoxdu. doğrudan da. Adi etikanı da gözləmirlər. əlbəttə. Keçən il bizim qəbiristanlıqda inişilə nisbətən 218 nəfər az adam dəfn olunub. Amma necə sevinəsən? Bəs plan? Axı. amma ürəyində fikirləşdi ki. əlbəttə. yoldaş katib. mən kommunistəm. Neyləmək lazımdı? Əlbəttə. sonra saatına baxdı: səhər yerindən duranda çay-çörək yeməyə vaxtı olmadı. sevinmək lazımdı. Sizə də qabaqcıl. yoldaşlar.Qəribli. acından bu adamın qarnı quruldayırdı və o. Hörmətinizə görə də. çünki 218 nəfər az adam ölüb. – dedi.. xalası.. Əbdül Qafarzadə də birinci katibə baxdı.Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi M. Birinci katib zala baxıb yorğun gözləri ilə gülümsədi. birinci katib Yaşıllaşdırma Idarəsinə gedənəcən yenə də çörək yeməyə vaxt tapmayacaqdı. nə bilim. oğlu. saat on ikidə isə Rayon Yaşıllaşdırma Idarəsinin müşavirəsinə getməli idi (bu idarəni mərkəzi qəzetdə tənqid eləmişdilər). tələsik özünü bu müşavirəyə çatdırdı. tələsik raykoma getdi. biz sizi tərifləyirik. çox gözəl bilirdi və yəqin elə buna görə də yavaş-yavaş qızarırdı. günün ikinci yarısı keçirəcəyi büro iclasının gündəliyini bir də gözdən keçirdi. Anası. Fərid Kazımlı da bunu. hörmətimiz var.. özünüzü tərifləməyin. Odur ki. onlar bu qurultunu eşidirlər. narahat olurdu. dəfn işləri ilə məşğul olan idarələrə adi iqtisadi meyarları tətbiq etmək olmaz. yoldaş Kazımlı. Birinci katib gözünü saatdan çəkib yenə də Əbdül Qafarzadəyə baxdı: – Məni düzgün başa düşün. Amma mən özümü tərifləmirəm. planı artıqlaması ilə yerinə yetirməkdən ötrü gərək çox adam dəfn eləyəsən. – Sonra yenə üzünü zala tutdu. qiymətinizə görə də çox sağ olun. rəyasət heyətində oturmuş rəhbər işçilər təəccüblə Fərid Kazımlıya baxdılar. gündəliklə bağlı şöbələrə yeni tapşırıqlarını verdi. Bizim də planımız var və canımızı qoyub yenə də həmişəki kimi. Bu belə. çıxış edənin sözünü kəsməsi əxlaqdan kənar hesab olunurdu. görsün.P. dayısı. bacısı. planı artıqlaması ilə yerinə yetirəcəyik. lap açıq-aşkar qocalıram. insafla baxaq. Mən hörmətli yoldaş birinci katibin burada olmasından istifadə edib bu barədə sizin qarşınızda söz verirəm. mən. – Amma onu demək istəyirəm ki.. – Qəbiristanlıq Idarəsinin müdiriyəm. əmisi ölmüş 51 . Əbdül Qafarzadənin sözünü kəsdi: – Bunları biz bilirik. Bu dəfə Əbdül Qafarzadənin sözünü Rayon Icraiyyə Komitəsinin sədri Fərid Kazımlı kəsdi: – Bəs. özlərini eşitməzliyə vururdular. necə deyim. yoldaş Qafarzadə. Sözümün canı var. çünki birinci katibin iştirak etdiyi iclasda başqa rəhbər işçilərin replika verməsi. vicdanlı bir təsərrüfat işçisi kimi. – heç birinizin ora işi düşməsin. Onsuz da. deyəsən. nə təklif eləyirsiniz? Plansız təsərrüfat olar? Zala pıçıpıçı düşdü. təcrübəli. başı ilə təsdiq etdi və dedi: – Mən sizi lap yaxşı başa düşürəm. Amma indi gəlin məsələyə bir az. müşavirədə iştirak edirdi və həmişə yorğun. yoxsa yox. necə olsun. – Düz iyirmi beş ilə yaxındır ki. rəyasət heyətində yanında oturmuş rayon rəhbərlərinə baxırdı ki. başqalarına nümunə göstəririk. indi isə on ikiyə işləyirdi və belə məlum olurdu ki. Birinci katib isə yuxulu gözləri ilə zala baxa-baxa heç bir hərəkət eləmədi. rayon rəhbərləri isə. bibisi. yuxusu olan bu altmış beş yaşlı adam. yoldaş müdir. yüksək də qiymətləndiririk.

dəlləkxanalardan getmir. Bizim cəmiyyətimiz isə. Deməli. eyni zamanda tanımadığıbilmədiyi bir kimsənin də mənzilinin təmirinə kömək eləyir. siz planın əleyhinə çıxırsınız? Bu. siz də. Bütün bunlar planın artırılması ilə bağlı məsələlərdir. yoldaşlar. – Yox. hansı sürücünün zoru güclüdü. ən başlıcası isə bütün zal bu kiçilmənin. ürək ağrısının hesabına planı artırmaq nə dərəcədə bizim ideologiyamızla düz gəlir? Hansı vicdandan. əzələli idmançı bədəninə sahib olan bir adam o baxışların müqabilində bir göz qırpımında kiçildi. Maliyyə Nazirliyi qəbiristanlıqlardan gələn gəlirlərin. mənzillərin təmirinə. qəbiristanlıqdakı yol insanı ən son mənzilə aparan yoldur. Mən onun əleyhinə çıxıram ki. demək olar ki. əbəttə. palçıq. elə bil ki. bu sözləri deyən. qulaq asın. əridi. yoldaş katib. Qəbiristanlığın ortasında iki maşın qabaq-qabağa gəlsə. heç özünün də xəbəri yoxdur ki. danışan. M. çala-çuxur. o biri gərək maşını qəbiristanlığın axırına qədər dal-dala versin. Birinci katibin sifətindəki bu ifadə bircə anın içində yarandı və Fərid Kazımlı kimi hündürboylu. mən bu hörmətli xitabət kürsüsünə. Fərid Kazımlı yenə də özünü saxlaya bilmədi və yenə də Əbdül Qafarzadənin sözünü kəsdi: – Deməli. Bu heç adicə etikaya sığışmır. yoldaş Qafarzadə. lap ağ oldu və birinci katib üzünü çevirib yanında oturmuş Fərid Kazımlıya baxdı. ya da ki.Qəriblinin bu baxışında qocalığın və yorğunluğun hələ məğlub edə bilmədiyi bir hökmranlıq. Indi mən deyim.. necə deyərlər. dediyi bu sözlərə təəccüb edirdi və dünyanın faniliyi müqabilində bütün ciddi-cəhdlərin mənasızlığını fikirləşirdi. cığır nə gündədir? Bərbaddan da bərbad. atasını dəfn eləyirsə. məişət xidmətinin maddi ehtiyacı olan sahələrinə ayırır. hamısını bizdən alır və kommunal təsərrüfatının. amiranəlik. enlikürəkli. bir halda ki. eyni zamanda. onların göz yaşının. yoldaşlar. beləcə zala baxan.. – dedi. o cümlədən. Sonra birinci katib üzünü Əbdül Qafarzadəyə tərəf çevirdi: – Davam edin. bizim idarənin spesifikası nəzərə alınmır. nə də mənəvi ehtiyacı var. həm bu hissi keçirir. Misal üçün. beş-on ştatdan ibarət kiçik bir yol təmiri sexi açaq. qalxmışam. bir sıra sahələrin.adamların hesabına. darısqal.. dünyada ən humanist cəmiyyətdir və bizim cəmiyyətimizin göz yaşları hesabına başa gələn bir şeyə nə maddi. əzizləri onları plan hesabına dəfn eləsin? O biri tərəfdən də belə çıxır ki. insanlar da çox ölməlidir ki. Nə qədər demək olar?! Nə qədər yuxarı təşkilatlara bu barədə yazmaq olar?! Heç nə istəmirik. mən planın əleyhinə çıxmıram. Əbdül Qafarzadə daimi təmkini və ciddiliyi ilə: – Çox sağ olun. hansı insafdandı? Axı. kimsə tamam başqa bir adamdır.. nitq söylədiyi yerdəcə Əbdül Qafarzadəyə elə gəlirdi ki. ərimənin şahidi oldu.P.. kimsə. həm də nitqinə davam edirdi. qəzəb var idi. o biri hissəsi isə bu nitqə. 52 . Kələ-kötür. Bunun böyük rəmzi mənası var. buradan nə nəticə çıxır? Fikir verirsiz? Mənzillərin yaxşı təmir olunması üçün ötrü. misal üçün. elə özümüzə icazə versinlər. Amma. az qaldı yox olsun. əlini düyünləyib xitabət kürsüsünə döyəcləyə-döyəcləyə özü öz dediklərini təsdiq eləyən adam o deyil. Bəs bizim qəbiristanlıqdakı yol. söhbət hamam təsərrüfatından. sonuncu yol. Bəzən bu cür iclaslarda xitabət kürsüsündəcə. zalda tanış sifətlər görən. Insanlar son mənzilə abad yolla getməlidirlər. Söhbət qəbiristanlıqdan gedir. Yoldaşlar.. qoy başqa dərd-sərimizi də deyim. –. beynin bir hissəsi nitq edirdi. idarələrin.

bəs. onların da yolu pisdir. – Və indicə deyəcəyi sözlərin daxilində doğurduğu gizli istehza çeşməyin arxasından baxan boz gözlərinin dibinə güclə seziləcək bir işartı verdi. day kommunizmdir. fəhlələr. bədbəxt işləyən camaat!) özü üçün yox. Beldi.. gələcək naminə vərəm tutub Sibir tayqalarında qurda-quşa yem oldular. camaatı da işlətdi gələcək naminə.. gələcək naminə raportlar verir. Dvoryanlar. adam həyatı keçirmədi (deyirlər Kremldə də üstünə şinel salıb meşin divanda yatırmış. o qədər artıq kalori qəbul etdi ki. Qaraqum çöllərində güllələndi.. bilmir.). Brejnev dostumuz gəldi. külüngdü.. ya xitabət kürsüsündən. Bəs o gələcək nə vaxt gələcək? 53 . yoldaşlar. ya da rəsmi adamlarla söhbət zamanı bu sözləri deyəndə daxilən həzz alırdı. amma gələcək naminə işləmək davam etdi və Xruşşov bütün dünyaya car çəkdi ki. Iyirmi ildən sonra səhər yerindən duracaqsan. Müharibə zamanı milyon-milyon cavan o gələcək naminə canını qurban verdi. hansı texniki inqilabdan danışırıq? Nə isə. medal qalmadı. adamın qarnı quruldayar də. hamı (yəni o raportları... o məktubları düzəldənlər və oxuyanlar yox. axmaq kəndlilər işlərini-güclərini buraxıb gələcək naminə mübarizə apardı. Radio da deyəcək ki. Bir dənə də olsun kompressorumuz yoxdu.. Televizor da deyəcək ki. gələcək nəsillərin rifahı üçün. adam başa düşə bilmir. heç kimin o istehzadan xəbəri olmadı.yollarımızı düzəldək. pionerlərlə görüşəndə. onu deyirəm ki. yaşasın belə kommunizm.. Gələcək naminə sürgünlərə getdilər. amma o gələcək gəlib çıxmaq bilmir ki. həmin işıqlı gələcək naminə öz zümrələrindən ayrıldı. Bir dənə də olsun ekskavatorumuz yoxdur. Inqilabçılar gələcək naminə canlarından keçdi. qırdı camaatı. elə də olacaq. görəcəksən ki. qaldı kommunizmdə fəhlənin acından qarnının quruldamağına. Yazıq fəhlə qardaşımızdı. Xruşşov iyirmi ildən sonra kommunizm yaranacağını elan etdi. Əbdül Qafarzadə indi kommunizmdə yaşamalıydı. Yaxşı yadındadı. işləyir. lap gedək başqa qəbiristanlıqlara da köməklik göstərək. indiyəcən qəbiristanlıqda hər işi əllə görürük. oxuyanda da cürbəcür elə səslər çıxarır ki. yaxşı yaşaması üçün işləyir... o gələcək iyirmi ildən sonra gələcək. biz gələcək üçün işləyirik. yoldaşlar. qorxunu-ürkünü götürdü (ona görə də indi bu boyda ölkədə bu cürə özbaşınalıq yaranıb!).. Bir dənə də olsun buldozerimiz yoxdu.. «–Necə olacaq?» – «Necə olacaq? Necə lazımdı. Bu – Əbdül Qafarzadənin sevimli sözləri idi və hər dəfə. gələcək naminə çarı taxtdan saldılar. Gələcək üçün yaşayırıq. bədbəxt oğlu bədbəxt nə deyir? Amma camaat yenə həmin gələcək naminə işləyir. onda Qaratel soruşdu: «Yəni doğrudan kommunizm olacaq?» Əbdül Qafarzadə: – «Əlbəttə. Onda. iyirmi ildən sonra kommunizm qurulacaq (yəni belə çıxırdı ki. bəylər. bilin və agah olun: day kommunizmdə yaşayırıq.. Orasını da deyim ki. ya əmək veteranı kimi. gələcək naminə planlar doldurulur..» – dedi. qəzetlər yazıb: daha kommunizmdir. gecəgündüz keçirilən təntənəli iclaslarda gələcək naminə Brejnevin adına əvvəlcədən hazırlanmış məktublar qəbul edilir. Xruşşov Stalinin cəsədini mavzoleydən çıxartdırdı. orden.. Stalin gələcək naminə özü də gecə-gündüz işlədi. vedrədi. yazıb əlinə verdikləri kağızı da oxuya bilmir. işləyir. hamısını taxdı döşünə. O ki.. hər il təmir eləyək. kommunizm olanda nə olar?!»)... – Bir sözlə. əlimizdən gələni əsirgəməyək. Şairlər də şerlər yazacaq ki. o zaman ki. həbsxanalara doldurdu və bu da işıqlı gələcək naminə idi. bu sözlər onun özünün özü ilə gözəl bir zarafatı idi. indi dili söz tutmur. evdə çörək gözləyən ac balalarının güzəranını daha da ağırlaşdırdı. başuva dönüm sənin. Hər şey gələcək naminə. özü nişan. tez də çəkilib getdi və əlbəttə.

. 54 . qədim Romada da belə şey görünməyib.. rüşvət belə ayaq alıb yeriyir. kənd sovetindən tutmuş partiya qurultaylarınacan bütün ölkə miqyasında keçirilən iclaslar teatr tamaşalarına çevrilib (çıxış edənlər də – artistlərə!).. sonra daha iki çıxış oldu.».. xitabət kürsülərindən isə bunun tamam əksini demək. buna söz ola bilməz. insan ki. ezamiyyətə getmək. həmin gələcək barədə fikirləşəndə bu adam belə bir qərara gəlirdi ki. Əbdül Qafarzadə işin içində olan. bu sistem də eləcə bir gələcək məfhumu yaradıb və o məfhumun köməyi ilə yüz milyonlarla əhalini idarə edir. rəis özündən böyüyünə. Quldarlıq dövründə də belə olmayıb. çünki bu adamlar burada heç nə eləməyib maaş alırdılar. Buna görə də əhali heç nəyə inanmır və cəmiyyət də buna görə bu qədər pozulub.. medallar da. Indi Brejnevin vaxtında ki. Ən yaxşısı şübhəsiz ki. az qala. buna ancaq Sovet Ittifaqı dözə bilər. – dedi. haradan istəyirsən və hara istəyirsən. Sovet Ittifaqında fəhlədən tutmuş partiya işçilərinə qədər.. – Belə baxsan kiçik bir təsərrüfatın rəhbəridir. o da bir az yuxarıya və o trolleybus biletindən qəpiyin yüzdə biri də olsa. sonra saat on ikiyə az qaldığı üçün birinci katib qalxıb özü maşavirənin işinə yekun vurdu və bir o qədər çıxış eləyənlərin içində təkcə Əbdül Qafarzadənin çıxışının üzərində dayandı: – Görürsünüz. yoldaşlar. bir cürə fikirləşib. quruluşu da beləcə ələ salırsa və camaat – əksəriyyəti partiyaçıdır. komsomolçudur!– da beləcə əl vurursa. Əbdül Qafarzadə həmin günəşli aprel səhəri Rayon Icraiyyə Komitəsindəki müşavirədə çıxışını gələcəklə başa vurub xitabət kürsüsündən aşağı düşdü. gələcəkdə hər şey düzələcək. hökuməti də. bir cürə hərəkət edib.. gülümsəyib başını bulayırdı: «– Pay atonan. Hamıdan əvvəl Əbdül Qafarzadənin özü gözəl bilirdi ki. pul qazanırdılar. Bakı sakinlərinin təəssübünü çəkir. hər şeyi necə dəqiq bilir.Qəribli kimi!) balaca hakimi-mütləqlərdən tutmuş lap yuxarılaracan rüşvətlərlə alınır. öz fikirlərini səlis ifadə edir.Əbdül Qafarzadə o mücərrəd gələcək naminə işləməyi (. ordenlər.. təsərrüfat rəhbərlərindən tutmuş şairlərə və alimlərə qədər hökumətdən maaş alan. elədikləri də ancaq özləri üçün idi: trolleybus sürücüsü hökuməti aldadıb bilet pulunu özü üçün qazanırdı və o puldan öz briqadirinə də verirdi. ən başlıcası isə. öz işini gör. yalançı əmək raportları bütün dünyanı başına götürüb.P. gedib çıxırdı lap yuxarılara. Allahın yanına. vallah. billah. necə nağıllar yaradıb. başa düşürsüz. əslində. bu Brejnev idi: təriflə. yuxuya getməzdən əvvəl dünyanın işləri barədə və o cümlədən. mətbuatda bunun tamam əksini yazmaq – heç bir cəmiyyətdə bu dərəcədə bir riyakarlıq olmayıb və Əbdül Qafarzadə fikirləşəndə həmin riyakarlığı o qədər canlı təsəvvür edirdi ki. neçə manat eləyir? Stalin cəllad idi– əlbəttə. Masştabla fikirləşir. pul qopardan adamların azı altmış faizi kapitalist ölkələrində acından ölərdi. bundan artıq ictimai əxlaq pozğunluğu ola bilməz. xalqın interesini güdür. vur milyarda. Lakin iqtisadi problemlərdən tutmuş vətəndaşlıq problemlərinəcən. o – trolleybus parkının rəisinə. əsatirlər yaradıb. bu xitabət kürsüsündən partiyanı da.. Sonra gülümsəyirdi: eybi yox.. Xruşşovun da ipinin üstünə odun yığmalı deyildi – bu da məlum məsələdi. Bütün bunları fikirləşəndə Əbdül Qafarzadə az qalırdı Sovet Ittifaqının təəssübünü çəksin.. qonaqlığa getmək olub. vur trilyarda. işdən baş çıxaran təcrübəli bir adam idi və buna görə də tamam əmin idi ki.ölməyi) dünyanın ən axmaq və mənasız bir işi hesab edirdi və hərdən gecələr. briqadir bir az böyüyünə verirdi. deputatlıq da rayon ölçülü bu cür (M.. həmin yüzdə bir qəpiyi vur milyona. Əslində.

Sizin çoxunuzu qoymuşuq rəhbər işə. Dəstəyi Qaratel özü götürdü. uzaq başı iki yüz qram araq içərdi. qəbirqazandı – işə götürmüşdü) xəbər verdi ki. Fərid Kazımlı nə qədər kiçilsə də. sonra da onlara baxan zaldakılar əl çalmağa başladılar. lakin əlinizdə kağız olmayanda adam başa düşmür ki. Əbdül Qafarzadə elə Rayon Icraiyyə Komitəsinin binasının birinci mərtəbəsindən evə zəng elədi ki. görsün Qaratel necədir. öyrənin Qafarzadədən. Əbdül Qafarzadənin Rayon Icraiyyə Komitəsindən çıxıb Qəbiristanlıq Idarəsinə gəlməyi heç qırx dəqiqə çəkmədi. rayon bütün göstəricilər üzrə sosializm yarışının qalibi olsun. Sevil də gedib konservatoriyaya. – Birinci katib bu sözlərin təsirini daha da artırmaqdan ötrü barmağını üç-dörd dəfə xitabət kürsüsünə vurdu və əvvəlcə rəyasət heyətində oturanlar. narkotik bir maddə kimi.masştabla. öyrənin bu təcrübəli təsərrüfat işçisindən. az qaldı tamam yox olsun.. deyəsən. lazım bildiyi göstərişlər verdi. işə canı yanır. nə deyirsiniz. Elə bilirsiniz mən bilmirəm? Bilirəm. Bu da sənin gələcəyin. Əbdül Qafarzadə yazı mizinin üstündəki təzə qəzetlərə baxdı. ərisə də bu. Amma Qafarzadənin danışığında dəmir məntiqə fikir verdiniz? Niyə belədir? Ona görə ki. tez-tez saatına baxabaxa (və qarnı quruldaya-quruldaya. Sən də. bütün planlar (bu sözləri də deyəndə barmağını üç-dörd dəfə xitabət kürsüsünə vurdu və təkrar etdi: «–Bütün planlar!») artıqlaması ilə yerinə yetirilməlidir ki. – Lakin. amma. fırlanıb. işlə yaşayır.. günortaya nə bişirsin. dedi ki.. Gələcək naminə hər birimiz əlimizdən gələni əsirgəməməliyik. Bax beləcə. buna baxmayaraq. işdən başı çıxır. Bütün siqnallar gəlib çatır mənə. – birinci katib üzünü Fərid Kazımlıya tutdu və yenə də bircə anın içində birinci katibin sifətinin ifadəsi dəyişdi. bayaqdan nəsihətlər verən. Axırda da lap gül elədi: – Yoldaş Qafarzadə düz deyir..). yenə də gəlib Fərid Kazımlıdan keçirdi. müdrik deyir. Cavanlar çoxdu bu zalda.. yaxşıdır. uzan. Bu adam siqaret çəkmirdi. bax. Əbdül 55 . Fərid Kazımlı yenə göz-görəti kiçildi. plan isə plan yerində. zala toplaşmış bütün təsərrüfat rəhbərlərinə planların artıqlaması ilə yerinə yetiriməsi üçün var qüvvələrini səfərbərliyə almaqlarını tapşırdı. əridi. Iclas qurtaran kimi. bu qızı fəhlə ştatı ilə – guya. bu zalda oturanların demək olar ki. katibə qız (Idarədə katibə ştatı yox idi. müvəqqəti balacalaşmadı – zalda əyləşənlərin işi dolanıb. amma kabinetinə girən kimi (gözləmə otağında da tösmərək bir oğlanla arıq və əcaib bir kişi.) geridə qalanlara xəbərdarlıq etdi və çıxışını bu sözlərlə qurtardı ki. içkiyə aludə deyildi – hərdənbir kefinə düşəndə yüz-yüz əlli.. Əbdül Qafarzadə acıqlandı ki. lakin çoxunuzun öz işinizdən xəbəriniz yoxdur. Birinci katib planın vacibliyi barədə danışdı. – onun sözünü kəsmə!. Kazımlı. – məntiq məntiq yerində. Qəzet. tarixi kitabları çox xoşlayırdı). hamısı yaxşı bilirdi.. bilir nə edir və kiminçün edir. amma bircə gün də qəzetsiz dayana bilməzdi (bir də ki. istirahət elə. yoldaş Qafarzadə. Sizin çoxunuz danışdı burda. sədr sizi çağırır. özüm gəlib bir şey düzəldərəm. heç nə bişirmək lazım deyil. elə bil ki. – birinci katib bu dəfə də üzünü zalda oturmuş Əbdül Qafarzadəyə tutdu. onu gözləyirdi. sonra da soruşdu ki. Rayon Icraiyyə Komitəsinin sədri Fərid Kazımlı yoldaşın katibəsi Ayna xanım zəng eləyib. ona görə ki. xeyirxah tərzdə danışan ağsaqqal adamın əvəzinə indi Fərid Kazımlıya tamam qəddar bir adam baxırdı.

... Fərid Kazımlı bir-bir rəhbər vəzifələri dəyişdikcə o da öz işini dəyişib (Fərid Kazımlının idarə maşınının sürücüsü də belə idi) hər yerdə ona katibəlik eləyən bu yaşlı və təcrübəli qadın Əbdül Qafarzadəni görən kimi: – Bir dəqiqə dayanın. Bəzən qəzetlərdə gülməli. əcaib-qəraib fotolar çap edib altında yazırlar: «Bunun mənası nədi?» Xüsusən.. amma on gündü əynində elə eyni kostyumdu. həm də bütün içinə qəribə bir maraq çökmüşdü: baxırsan.. – Gözləyir sizi. Amma o gözəl katibə qız nahaq qızarırdı. keçin. – Instituta da qoyar səni. Əbdül Qafarzadə yenə də avtobusa minib əvvəlcə evə getdi. Məktəbi bitirdikdən sonra bir neçə il instituta girə bilməmiş və gəlib qəbiristanlıqda katibə işləməyə məcbur olmuş bu gözəl cavan qız ürəyində Əbdül Qafarzadədən həm qorxurdu. aspiranturaya da düzəldər. həmin günəşli aprel günü Əbdül Qafarzadənin qəzetinin vaxtı keçirdi. Beş-altı nəfər sədrin qəbulunu gözləyirdi. Əbdül Qafarzadə kimdir və əlbəttə. qəzet oxuyur və ona mane olmaq olmaz. sonra rus dilində – bir-bir götürüb oxumağa başlayırdı. bax mizin arxasındakı o geniş açılmış qəzeti və o barmaqları beləcə 56 . əgər istəsə. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının yanındakı Sulu dərənin suyunu bir günün içində boşaldar. ora gəlib-gedənlərin hamısı bilirdi ki. pencəyinin döş cibinə zərf qoydu. Əbdül Qafarzadə istəsə. Qafarzadə (bu qadın da sədr kimi tabelikdə işləyən adamları yalnız famili ilə çağırırdı). bircə günün içində yerlə yeksan elətdirər.» Düzdü. sonuncu səhifədən oxumağa başlayırdı və bütün sahələrə həsr olunmuş yazıları oxuyurdu və bu vaxt Qəbiristanlıq Idarəsində işləyənlərin. Bədurə xanım bu sözləri deyib gülmüşdü. geyim-keçimi də. çünki o dəm Əbdül Qafarzadənin təbəssümünün bu qıza heç bir dəxli yox idi və ümumiyyətlə. Əbdül Qafarzadənin on gündə bu qıza heç əməlli-başlı baxmağa vaxtı olmamışdı. sonra Rayon Icraiyyə Komitəsinə getdi. – demişdi. Əbdül Qafarzadə içəri girəndə sədr geniş mizin arxasında oturmuşdu və «Azərbaycan gəncləri» qəzetini iki səhifə boyu açıb qarşısında tutmuşdu. düzdü. amma buna baxmayaraq. adi adamdı.. Bakının girəcəyindəki o Qurd qapısı dikdiri ki var.. çalışıb onun rəğbətini qazanmalıdır. kişi məşğuldur. indi. işə avtobusla gəlibgedir. amma o gülüşdə gizli bir kin-küdurət var idi. səliqəlidi.. heç kimlə işi yoxdur. həmişə eyni bir ardıcıllıqla düzdüyü qəzetləri – əvvəlcə Azərbaycan dilində. Qafarzadə. Qəbiristanlıq Idarəsində işə başlamışdı və bu on gün müddətində qızı yaxşı başa salmışdılar ki. çeşməyini dəyişirdi. mizin arxasında yalnız geniş açılmış qəzet və Fərid Kazımlının qəzeti hər iki tərəfindən tutmuş iri və ətli barmaqları görünürdü. «Literaturnaya qazeta»da. sonra da lap professor eləyər. amma Ayna xanım – ömrünün son on beş ilini yalnız Fərid Kazımlı ilə işləyən. gülümsədi və o cavan katibə qız Əbdül Qafarzadənin təbəssümünü özü bildiyi kimi yozdu və qızardı: o cavan katibə cəmi on gün idi ki. Iyirmi ildən artıq bu idarədə makinaçı işləyən Bədurə xanım isə üç gün bundan əvvəl Əbdül Qafarzadənin kabinetinə işarə edərək «– Çalış. gözlərini mizin üstündəki təzə qəzetlərdən çəkib katibə qıza baxdı. özü də birinci səhifədən yox. qız artıq bilirdi ki. Nə isə. – Və Ayna xanımın sədrin kabinetinə girməyi ilə çıxmağı bir oldu.Qafarzadənin gündəlik həyatına daxil olmuşdu və qəzetlərin oxunuşu da xüsusi bir rituala çevrilmişdi: günorta təxminən on iki ilə bir arası – yəni indiki vaxt – yazı mizinin arxasına keçirdi. Indi Əbdül Qafarzadə də fikirləşdi ki.

amma. 57 . necə olar? – Verdirməssən! – Niyə? – Çünki dünyagörmüş adamsan. işdən qovdurar. Əbdül Qafarzadə istəsə onun özünü bu sədrlik kreslosundan aşırar. kompressor da! Katibin bir sözünü kim iki eləyəcək? – Katib tapşırandı bu on ildə tapşıraydı də! Burda deyirsən. bürokratlar. bir buldozer versinlər sənə.. hə?. qəzeti aşağı saldı və böyük. yoxdu də. bunu Fərid Kazımlı özü də çox yaxşı başa düşürdü. çünki özü bunun mənasını yaxşı bilirdi. Əbdül Qafarzadə yenə də gülümsəyib: – Elətdirməzsən. çünki o üzüyün elə bir yüksək uçuşu müqabilində Fərid Kazımlı çox kiçik adam idi. Qafarzadə belədi. Fərid Kazımlı bu kabinetdə bayaq birinci katibin baxışları altında kiçilmiş.çəkib göndərəsən qəzetə ki. çünki Əbdül Qafarzadənin Mərkəzi Komitədə də. qəbirqazanların da ştatını minimuma qədər ixtisar elətdirim? Hə? Əlbəttə. yaraşıqlı çeşməyinin arxasından zəndlə Əbdül Qafarzadəyə baxdı: – Allaha çox inanırsan? – Mənim inanıb-inanmamağımdan nə asılıdı. – dedi. Moskvada da mükəmməl adamları və dostları var idi. – Bəs. əriyib yox olmuş adam deyildi.. – Texnika istəyirsən? Buldozer. zavod işləyir... əmr eləyim. tükü tükdən seçirdi və bilirdi ki. var.. Fərid Kazımlı belə işlərdə uşaq deyildi. elə bil. tam əzəməti ilə görünmürdü və ən başlıcası isə. heç bir şəxsi maddi marağım yoxdu mənim. mən həmişə texnika istəmişəm. katib elətdirər! Tapşırar. Görmürdün. – Mən elətdirmərəm.. – Bayaq katib dedi də.. elədi. yoldaş Kazımlı? Varsa.. deməyin ki. yoldaşlar. orda yadından çıxır.. – Mən də indi bir buldozer verdirsəm sənə. hər halda. bunun mənası nədi? Əbdül Qafarzadə gülümsədi. hə? Əbdül Qafarzadə xüsusi dəvət gözləmədi və mizə yaxın kürsüdə sədrlə üzbəüz oturdu. Fərid Kazımlı daha dözə bilmədi.. bu Əbdül Qafarzadənin kimlərəsə bağışladığı üzük indi Leonid İliç Breynevin qızı Qalinanın barmağındadır. – Salam. qəbirqazanları texnika ilə əvəz etmək istəyirəm. Dəmir məntiqə nə deyəsən? Buldozer istəyirsən.. deyəcəksən ki. Hə? Indi necədi. amma. O üzük hardan gedib o barmağa girib – Fərid Kazımlı bunu bilimirdi. hər halda. Sabah da biri soruşanda. laqeydlər verməyiblər. gedin. bax. yalan deyirdilər – bilmirdi. hə? Əbdül Qafarzadə gülümsədi və yenə də cavab vermədi.. qarnı elə guruldayırdı. Deyirdilər ki (doğru deyirdilər. buldozer yollayarlar sizə. yoldaş Kazımlı! Sədr qəzetin arxasından: – Bayaq salamlaşmadıq?– soruşdu. deyirdilər).. Rayon Icraiyyə Komitəsinin iclas protokollarına baxın. – Salam Allah kəlamıdı. Əbdül Qafarzadənin yanında da bu kabinetə layiq şəkildə. onda nə demaqoqluq edirsən? Yəni ki. yoxsa da.

bu boz gözlərə diqqətlə baxanda Fərid Kazımlı həmişə nəsə narahat olurdu və bu dəfə də gözlərini qarşısında oturmuş bu adamın boz (və soyuq! Hətta gülümsəməyinə baxmayaraq da soyuq!) gözlərindən çəkdi: – Bununla dost olmaq olar? – dedi. çənəsini əllərinin üstündən qaldırdı. Bayaq gördün mənə necə baxdı? Köhnə qurddu! – Qurddu.Qəriblinin başına nə oyun açıb.. Əbdül Qafarzadə yenə də gülümsədi. dovşan-zadıq? Əbdül Qafarzadə bu sözləri yalnız katibin qarasına demirdi. bir balaca səksənən kimi oldu. kirpiyi gəlib gözlərinin qabağında dayandı və kişi gülümsəyə-gülümsəyə: – Bəs dost idiniz katiblə.. o qıpqırmızı saçı. Əbdül Qafarzadə yanında olanda içəri heç kimi buraxmırdı. Qəribliyə!» Araya kiçik bir sükut çökdü və Fərid Kazımlı yaxşı başa düşürdü ki. – Beləsiyçün nə dost? – O boyda hörmət elədin ona!.. Əbdül Qafarzadəni görən kimi: «– Gəl əyləş!.. Əbdül Qafarzadə ilə söhbətdə girişə nə ehtiyac var idi?) birbaşa mətləbə keçdi: «– Kişiyə qızıl lazımdır!» – Əbdül Qafarzadə iri çeşməyini gözünün üstündə düzəltdi və diqqətlə Fərid Kazımlıya baxdı: «– Hansl kişiyə?» «– Katibə də. ancaq. O zaman Fərid Kazımlının özü telefonla Əbdül Qafarzadənin evinə zəng çaldı. çünki Fərid 58 . Buna bir dəniz hörmət elə.– Sən onu hələ yaxşı tanımırsan. diş həkimi Nəcəf Ağayeviçin çil-çil kürən sifəti. Bu hörmət qanandı? Ağlın... mənə gedib. Fərid Kazımlı yəqin ki. nə oldu? – dedi... hesab elədi.» – dedi. bu sözlərdə Fərid Kazımlının özünə də növbəti bir xəbərdarlıq var idi.. sonra Əbdül Qafarzadə birdənbirə o keçmiş hadisəni xatırladı.. Fərid Kazımlı bu sözdən. qurd.. Əbdül Qafarzadə həmin qazdan ayıq adamın – Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi hörmətli M. – Sonra zəngi basıb Ayna xanımı çağırdı: «– Heç kimi içəri buraxma!» – Ayna xanım bu tapşırığa təəccüb etdi. qaşı. xoruz pipiyi kimi qıpqırmızı saçı.P. sən də elə danışırsan. qoca kişidi də. elə bil ki. Bu hadisə bir neçə il bundan əvvəl olmuşdu və aradan keçən müddət ərzində heç kim. giriş üçün bir söz tapmayıb (bir də ki. başa düşmürsən.. o cümlədən. diş həkimi Nəcəf Ağayeviçin o çil-çil kürən sifəti. məqsədəuyğun ki. heç uf da deməz! Belə baxırsan. bir dəqiqənin içində başını kəsib tullayar. onsuz da. bu kiçik sükut ərzində Əbdül Qafarzadə hər şeyi beynində götür-qoy edir. səhərdən axşama kimi qarnı quruldayır. qurd olsun da. əslində.. . çünki.). çünki haçansa yəqin ki. Fərid Kazımlı da bilməmişdi ki. Bəs biz nəyik. deyəsən. birbaşa sədrin kabinetinə keçdi. sonra kürəyini qalın və yumşaq kreslosunun söykənəcəyinə söykəyib əlini yellədi: – Əşşi. qaşı.. kirpikləri yenə də gəldi durdu kişinin gözlərinin qabağında. (hələlik bilməmişdi. bəlkə də heç bilməyəcəkdi. özü də qazdan ayıqdı!. biləcəkdi. Fərid Kazımlı açıq-aşkar həyacanlı idi. elə bil. uşaqsan!. – Pişik keçdi aranızdan? Fərid Kazımlı iki qoluyla da mizin üstünə dirsəklənib nazik çənəsini əllərinin arasına aldı və Əbdül Qafarzadənin boz gözlərinə baxdı. səhər tezdən yanına çağırdı və nəsə təcili bir iş olduğunu başa düşən Əbdül Qafarzadə səhər tezdən Rayon Icraiyyə Komitəsinə getdi. qurddu.

vəssalam.» Əbdül Qafarzadə boz gözlərini eləcə Fərid Kazımlının gözlərindən çəkməyərək: «– Biri min manata düzələr. eyni zamanda. bütün varım-yoxum budu! Yalançının atasına lənət! Soyanda elə soyur ki. ildə üç-dörd dəfə hörmət eləyirəm ona. odur ki. amma o xəstələrin və protez sahiblərinin çoxunun xəbəri yox idi ki. Səhərisi gün Fərid Kazımlı xəbər verdi ki.» – dedi.» Yəqin ki. həqiqətən. Bilmirsən.. Mənim də sənnən başqa gümanım gələn bir adam yoxdu. – yaxşı tanıyır səni!.» Sonra bu sözlərin bir az həddən artıq kobud səsləndiyini hiss edib əlavə etdi: «– Etibar edir sənə!. çünki bunun heç bir mənası yox idi. Nə isə. pusqudan sıçrayırdı.. pensiyaya çıxmaq istəyirəm.. Özün bilirsən!. Əbdül Qafarzadənin şübhə yeri qalmasın: «–Dünən çağırmışdı məni. uzun 59 . Əlbəttə. həqiqətən. Fərid Kazımlı hər bir qızıl onluğun qiymətini M. Əbdül Qafarzadənin də. yoxsa bu qızılları Fərid Kazımlı özü üçün istəyirdisə. mən nə bilim. Fərid Kazımlının söylədiyi kimi olmuşdu.. – dedi. deyir də. Fərid Kazımlı həqiqəti deyirdi.. niyə məni seçib? Elə indi də fikirləşirəm. kanalizasiya belə gəldi.. özün bilirsən. xəsisin biridi. pulum azdı... amma bu bir şakər idi.. Qorxuram razı olmasın.. – mən deyəcəyəm ona. – Fərid Kazımlı qollarını açdı: «–Çox bahadı!. Diş həkimi Nəcəf Ağayeviç Əbdül Qafarzadənin. – dedi. gərək mənə kömək eləyəsən!.» «– Birini neçədən istəyir?» Fərid Kazımlı: «– Qiymətini. işdən getmək üçün ərizə verəcəyəm. dişi xəstələnmiş... sonra xəbər eləyərəm».P. ucuz olsun. M. heç vaxt pusqudan çıxmırdı. Əbdül Qafarzadə: «– Ona görə səni seçib ki. adamın cibində bir qara qəpik də qalmır!..Kazımlının fikrincə. hazır deyildisə.... Bunun day nəyi bahadı?.. istəyirəm onu qızıla çevirim. ərizə verəndi o?! Sonra da yavaş-yavaş fırlatdı-fırlatdı. küçələri qaydaya salmaq lazımdı. heç kim heç nə bilməyəcək. Mirzəibinin çoxdankı müştərisi idi.Qəribliyə min manat yox. yorulmuşam. söz-söhbət olmayacaq da! – dedi. – dedi. aşağısı min iki yüz manat deyəcək. gizlətməyin nə mənası var idi. – dedi. həkim Nəcəf Ağayeviç. bu pulun hər min manatının azı iki yüz manatını Əbdül Qafarzadə özünə götürəcək və Əbdül Qafarzadə də bilirdi ki. nə də bu mənim adamımdı!. beş-altı dəfə təkrar elədi ki. hər şey.» Fərid Kazımlı: «–Yaxşı.» Əbdül Qafarzadə: « – Bunun elə beş yüz manatı qarantiyadır ki. bəlkə də lap xəstəlik. iki yüz əlli dənə onluq qızıl istəyir. daha doğrusu. – qiyməti deyərəm özünə. şikar tam hazırıydısa. Yox. Sözdü. gözəl bir diş həkimi idi və Bakının. gətirib onun üstünə çıxartdı ki. Başqası üçün də istəsəydi. Qəriblinin adını verməzdi. nəsə xoşuna gəlmirdisə... Nə mən bunun adamıyam. birinci dəfə deyildi ki. sonra da başladı ki. bu kürən və naməlum yaşlı kök adam.» Fərid Kazımlı: «– Bilmirəm. tanış olurdular. Fərid Kazımlının da əldə edəcəkləri o pula ehtiyacları yox idi. xüsusən də ağzında protez gəzdirən bir çox sakinlərinin arasında böyük nüfuzu var idi. əmması varıydısa.P. – Hər nə isə. bir az pulum var. hər şeyi açıq və olduğu kimi danışdı ki.P. Düzdü. aramız elə açıq deyil bununla. əvvəlcə bu söhbətdən şübhələndim.. Fərid Kazımlı başa düşürdü ki.. Əbdül Qafarzadənin beyni belə işlərdə pusquda dayanmış ağıllı və yırtıcı bir canavar idi. tamam arxayınçılığıydısa.. Düzü.. Bu işi başqa adama etibar eləyə bilmərəm. Fikirləşdim ki. qocalmışam...Qəribli deyilən qiymətə razıdır... Amma – Əbdül Qafarzadənin boz gözləri gülümsədi – bu işləri hələ bilmək olmaz. qaz kəməri belə getdi. M. Ordan-burdan söhbət elədi. oyun idi..

binanı tikəndə Bakının küləyini nəzərə almamışdılar. O vaxtlar bütün ölkə. gözəl artist Vyaçeslav Tixonov hər axşam Mərkəzi televiziyada özünəməxsus bir sənətkarlıqla L. çəkdirib evə gətirmişdi) o şüarın üstündən asdırdı və bununla da kifayətlənməyib L. təntənəli iclasların. yeni salınmış bütün o yeni prospektin arxitekturası pozulurdu). Belə bir vaxtda. saysız-hesabsız orden və medal lentləri ilə dolu böyük şəklini (bu şəkli də Azərbaycan Rəssamlar Ittifaqının Bədii Fondunda əvvəlcədən sifariş verib. döşü Qızıl ulduzlarla. eləcə də xalqlar dostluğu sahəsində əldə edilmiş misilsiz nailiyyətlərdən gedirdi. qəzetlər. o cümlədən. radio və televiziya Leonid İliç Brejnevin atalıq qayğısından danışırdı.rüşvət də kömək eləmirdi.U. Brejnevin Sov. şüşəbənd salınsaydı. Azərbaycan Respublikası da Sov. bir sözlə. Həkim Nəcəf Ağayeviç usta çağırıb bir-iki dəfə bu eyvanı şüşəbənd eləməyə cəhd göstərmişdi. fəxri adlara layiq görülürdü. IKP-nin XXVI qurultayına eşq olsun! – sözlərini yazdırdı. iş gəlib elə bir nöqtəyə dirənmişdi ki.Çernenko ilə birlikdə 1978-ci ilin sentyabr ayında Bakıya gələrkən Azərbaycan paytaxtına Lenin ordeni təqdim olunmasına həsr edilmiş təntənəli iclasda dediyi və bütün Sovet Ittifaqına səs salan sözləri: Şiroko şaqayet Azerbaydjan! 60 . demək olar ki.Brejnevin əsərlərini oxuyurdu (buna görə də SSRI Ali Soveti Rəyasət Heyəti tərəfindən Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görüldü!). mətbuatın. şüşələrdən bircə gecənin içində şüşəbənd düzəltdirdi və dördüncü mərtəbədəki o şüşəbəndin küçəyə baxan hissəsində iri və yaraşıqlı qırmızı hərflərlə: Sov. hamı mükafatlandırılırdı. Lenin mükafatlarıyla. yerinə düşməzdi. təsərrüfatın. Günlərin bir günü həkim Nəcəf Ağayeviç dörd-beş usta çağırıb əvvəldən hazırlatdığı taxtalardan. həkim Nəcəf Ağayeviç çox diribaş adam idi və evində işlətdiyi alman diş qurğusunun qarşısında inamla dayandığı kimi. tanışlıq da. amma o eyvanı şüşəbənd eləmək üçün də heç cürə icazə almaq mümkün deyildi (guya. Məsələ burasında idi ki. Leonid İliç Brejnevin marşal paltarında.I. gizlin qızıl alveriylə də məşğuldur və bu sahədə də müştərilər arasında böyük nüfuz sahibidir. Ümumiyyətlə.I. IKP-nın XXVI Qurultayına hazırlaşırdı. Bir şüşəbənd məsələsindən ötrü yüksək rütbəli şəxslərə müraciət etmək ayıb idi. həmin eyvanı həmişə külək tuturdu və küləyin əlindən hətta yayda da eyvana çıxıb hava almaq. maddi-mədəni quruculuğun hər bir sahəsində. mümkün deyildi.illərdir ki. nərd oynamaq. şairlər keçici Qırmızı bayraqlar haqqında uzun və əsl bayram təntənəsinə layiq şerlər yazırdı. təkcə o onmərtəbəli binanın yox. həyatın da hər üzünə hazır bir usta idi. kiçik rütbəli şəxslər isə yüksək rütbəli şəxslərin qorxusundan icazə verə bilmirdilər. hər yerdə söhbət iqtisadiyyatın. IKP MK-nın yenicə seçilmiş katibi K. çay içmək. görüşlərin bu cür ruh yüksəkliyi ilə dolu coşğun bir çağında həkim Nəcəf Ağayeviçin yeganə qayğısı Bakının havası nisbətən təmiz olan dağlıq hissəsindəki mənzilinin küçəyə baxan böyük eyvanını şüşəbənd elətdirməkdən ibarət idi. amma axşam milis idarəsindən gəlib sökmüşdülər. xitabət kürsüləri.

vasitəçi həmişə Mirzəibi olmuşdu. amma qonşulardan fərqli olaraq. hətta Nəcəf Ağayeviçdən zəhləsi gedənlərin də ürəklərində bu kürən adama bir minnətdarlıq hissi baş qaldırmışdı. amma Rayon Icraiyyə Komitəsinin göstərişi və Evlər Idarəsinin ciddi-cəhdi ilə o yeni şüşəbəndlərə o qədər şüarlar vurmuşdular. Əbdül Qafarzadə belə lazım bilirdisə. xüsusi olaraq. hili yox idi) bir-iki qurtum aldı. bu iş tamamilə Mirzəibinin öhdəsinə düşürdü. şirniyyatlı girdə mizin arxasında oturub o gözəl çaydan (hayıf ki... Mirzəibi təəccüb etdi.IKP MK-ya. lazım olanda. vəzifəli yoldaşların nəzərinə çatdırırdı. ən firavan həyatlardan birini sürürdü. ərinin gözəl köməkçisi olmaqla bərabər. sən bizim üçün daima canlısan! Buna görə də beynəlmiləl ailəmiz adından sənə müraciət edirik. nə rayon Icraiyyə Komitəsində. belə də olmalı idi– Mirzəibi həkim Nəcəf Ağayeviçlə danışdı. Əbdül Qafarzadə həkim Nəcəf Ağayeviç tərəfdən arxayın idi. ər-arvadlıqdan əvvəl əkiz bacı-qardaş olmuşdular. bu işdən çox razı qalmışdılar. Nəcəf Ağayeviç isə qıpqırmızı idi.») şikayət teleqramları vururdu və sonsuz olduqları üçün iki nəfərdən ibarət bu ailə Bakıda. çünki Əbdül Qafarzadəyə qızıl lazım olanda özü heç vaxt həkim Nəcəf Ağayeviçgilə getməzdi. ya növbədənkənar avtomobil almaq istəyəndə. özü heç vaxt bilavasitə Nəcəf Ağayeviçlə əlaqəyə girməmişdi. 61 . Fərid Kazımlı ilə həmin qızıl söhbətindən sonra. gözəl diş texniki Nadejda Fyodorovna rus idi və hökumətdən bir şey qopartmaq istəyəndə (ya işləmək üçün əlverişli poliklinika tələb edəndə. Düzdü. O zaman Nadejda Fyodorovna özünü saxlaya bilməyib başını bulaya-bulaya tənə ilə ərinə dedi: «– Im vsem to oboşlos besplatno! A tı.Brejnevə. nə də yuxarı təşkilatlarda heç kim çürət eləyib gəlib bu şüşəbəndi sökə bilmədi. amma. binanın görkəmi memarlıq baxımından korlanmasın deyə.bundan sonra nə milis idarəsində. əlbəttə. buna baxmayaraq. istratil stolko deneq!». olsun ki.– rus dilində (bunu da iri qırmızı hərflərlə elə həmin Bədii Fondda yazdırmışdı) şüşəbəndin yan tərəfindən asdırdı. Qonşular. Siyasi Büroya. şüşəbənd Nəcəf Ağayeviçə pulla başa gəlmişdi. təcili surətdə o onmərtəbəli binanın bütün küçə eyvanlarını şüşəbəndə çevirdi. sonra armudu stəkanı nəlbəkiyə qoydu və «– Mənə iki yüz əlli dənə qızıl onluq lazımdır» – dedi. durak. hətta xüsusi ehtiyac hiss edəndə Leninin mavzoleyinə («Əziz Vladimir İliç! Sən ölməmisən. Nadejda Fyodorovna gözəl diş texniki. həkim Nəcəf Ağayeviçə sifariş göndərsin. sifətdən bir-birilərinə bənzəməsələr də. Rayon Icraiyyə Komitəsi növbədənkənar iclasında xüsusi qərar qəbul edib. axşam bir yerdə həkimin evinə gedəcəklər. L. L. ya rəsmi sənəti. deməli. Həkim Nəcəf Ağayeviçin arvadı.) azərbaycanlı Nəcəf Ağayeviç bu cəhəti xalqlar dostluğuna nümunə kimi. hamının. elə bil. gümüş çəngəl-bıçaq düzülmüş meyvəli. Əbdül Qafarzadə Qəbiristanlıq Idarəsinə gedib Mirzəibini yanına çağırdı və tapşırdı ki. ölkəni bürümüş bu təntənə içində belə bir adamın ilişməsi ehtimalı sıfra bərabərdir. gözəl də çay dəmləyirdi və Əbdül Qafarzadə üstünə tərtəmiz süfrə salınmış.I. yəni həkimliyi ilə bağlı xarici ləvazimat və aparatura uğrunda mübarizə aparanda və s. dünyanın işlərindən baş çıxara bilir və indiki zamanda. Azərbaycan KP MKya. düzdü. bilirdi ki. o qədər Leonid İliç Brejnevin şəkillərini asmışdılar ki.I. Nadejda Fyodorovna ağappaq idi.Brejnevin şəklini gecələr xəlvətcə bir-bir çıxartdı. mənzillərə işıq düşmürdü və Nəcəf Ağayeviç bu fürsətdən istifadə edib öz eyvanına vurduğu şüarları. bu kürən adam ehtiyatlı. heç kim də bunun fərqinə varmadı. amma bu adamlar bir-birilərini o qədər sevir və başa düşürdülər ki. Sov. axşam Əbdül Qafarzadə ilə birlikdə o gözəl şüşəbəndli mənzilə getdilər. indi onun mənzilinə işıq düşürdü və Nadejda Fyodorovna da təskinliyi bunda tapırdı. tədbirlidir.

. Həkim Nəcəf Ağayeviç arvadının dəmlədiyi çayı həmişəki ləzzətlə içə-içə: «– Iki yüz əlli dənə onluq?» – soruşdu.. – dedi. adicə olaraq Fərid Kazımlı heç özü də bilmədən M.P. yaxşı sənətkar tapacağam.» Əbdül Qafarzadə: «Çox sağ ol.. belə bir adamla. həkim.Əlbəttə. Həkim Nəcəf Ağayeviç gözlərini Nadejda Fyodorovnadan çəkib Əbdül Qafarzadəyə baxdı: «– Çətin işdir. Nəcəf Ağayeviç bu dəfə Əbdül Qafarzadənin özünün gələcəyini eşidəndə başa düşdü ki.Qəriblinin də o bombadan xəbəri olmayacaqdı. bəlkə heç M..P. bu qızılın. gün kimi aydın bir həqiqət idi.») və Əbdül Qafarzadə Fərid Kazımlıdan aldığı iki yüz əlli min manat pulun (Fərid Kazımlı. Mirzəibinin o işə qarışmağa səlahiyyəti çatmır... – Yalnız sizin xahişinizi yerinə yetirəcəyəm. – dedi.P. kimə çatdığını bilirdilər. – Mən belə şeyləri yaddan çıxarmıram».» Əbdül Qafarzadə: «–Bilirəm. Deməli. Nadejda Fyodorovnanın da Bakıda bilmədiyi şey yox idi və hərdən qızıl alverini Mirzəibi ilə eləsələr də. Nəcəf Ağayeviç dərindən nəfəs aldı: «–Yalnız sizə dərin hörmətim olduğu üçün. Bəlkə də xəbəri olacaqdı və o bomba 62 . qat-qat artıq idi: Əbdül Qafarzadənin dostları sırasına keçirdi və Bakıda canavar kimi burun-buruna dayanmış rəqiblərinin arasında rahat bir ömür sürəcəkdi.. Nəcəf Ağayeviç isə bu əməliyyatdan cəmi on min manat pul qazandı (qəlp sikkələri qırx min manata düzəltdirmişdi). amma bu əməliyyatın qiyməti onun üçün.. lazımi adamlarla danışacağam... Mirzəibi səsini çıxartmadı. bir növ. Nəcəf Ağayeviç o girdə mizin arxasında üzbəüz oturduğu Nadejda Fyodorovnaya baxdı: əlbəttə. söhbət elə bir işdən gedir ki. əslində. Qəribliyə bir sellofan torba dolusu bomba verirdi. – Ancaq.. xəbərdarlıq idi!) və belə bir adamın bilavasitə özünün bu işə girişməyi Nəcəf Ağayeviç üçün təhlükəsizliyi təmin edirdi. – dedi. həqiqətən.Qəriblidən nə qədər almışdı: üç yüz min? Yoxsa bir az da çox?) əlli min manatını həkim Nəcəf Ağayeviçə verdi və təxminən on gündən sonra. Özüm sizdən heç nə götürmərəm. Əbdül Qafarzadənin simasında elə bir düşmən qazanacaqdı ki. haçansa partlayacaqdı..Əbdül Qafarzadə «– Hə.. çünki o saat başa düşdü ki.» – dedi. əslində. yəqin ki. həkim Nəcəf Ağayeviçin də... iki yüz əlli qəlp sikkəni əsl Nikolay onluğu kimi Fərid Kazımlıya təqdim etdi. iki nəfərdən ibarət bu kiçik ailə (beynəlmiləl ailə olsa da) həmişəki rahatlığı ilə yaşaya bilməyəcəkdi– bu.. Əlbəttə. çox qızıl istəyirmiş. taparam.» «– Nə?» – Çay az qaldı həkim Nəcəf Ağayeviçin boğazında qalsın. bomba idi. amma bunun daha Əbdül Qafarzadəyə dəxli yox idi. . M. iki yüz əllisi də falşivi olsun. Əbdül Qafarzadə həmin əməliyyatdan nəqd iki yüz min manat mənfəət əldə etdi. iki yüz əlli dənə onluq. o qəlp sikkələri həqiqi qızıl bilib ömrünün axırınacan istisinə qızınacaqdı. bir sellofan torba həmin qəlp sikkələr. söhbət nəsə əsaslı bir məsələdən gedir. hərgah bu xahişi rədd etsəydi. yəni Əbdül Qafarzadə ilə münasibətləri korlamaq heç vəchlə onların xeyrinə ola bilməzdi (şəxsən bu evə gəlməyi də. «– Falşivi?» – Əbdül Qafarzadə boz gözlərini həkim Nəcəf Ağayeviçin gözlərindən çəkməyərək başının hərəkəti ilə sözlərini təsdiq edə-edə həmişəki sakitliyi ilə dedi: «– Iki yüz əllisi də falşivi olsun». Bunun heç Fərid Kazımlıya da dəxli yox idi. görəsən. ona görə özü gəlib. Iki yüz əlli qəlp qızıl onluğun hamısını bir yerdə əlli min manata sövdələşdilər (Nəcəf Ağayeviç: «–Mənim özümə heç nə lazım deyil...

. məni.. – Sağ-salamat gedib-qayıtsınlar! – Moskvada qastinisa məsələsinə kömək eləyə bilərsən? – Nə vaxt gedirlər? – Sabah. Əbdül Qafarzadə bayaqkı sözlərini təkrar etməyi lazım bildi: – Qurddu. həmişəki ciddi ifadə ilə: – Bunu gərək sən özün fikirləşəsən də. bu dəfə bir-iki gün gecikdirdim. ay yoldaş birinci katib? Hər halda. çünki Fərid Kazımlı özü də vəzifə sahibi idi və indi onun qəbul otağında oturub qəbul gözləyən bir çox insanın müqəddəratı bu adamın əlində idi.. iki yüz əlli dənə qəlp onluq veriblər?.. Qəribli kimə gedib şikayət edəcəkdi... qaşı.. Gedə bilərəm? – Get də. partlamamışdı.. başuva dönüm sənin – dedi. Qəriblinin özünü infarkt edib öldürəcəkdi. M. bundan sonrası Əbdül Qafarzadənin yox. Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibini aldadıblar.. Bəs nə oldu? – Vəzifə şirin şeydi də.. Qəriblinin özünün qayğısı idi. çünki M. oğlunu evləndirib axı.. Bəs. Bəs... – sizin içinizdə baş çıxarmaq. – Bu sözlərin özü də ikibaşlı idi.P.. – dedi.P. o vaxt deyirdi ki..partlayacaqdı? Partlayacaqdı və əlbəttə. qurd. . svadebni puteşestviyaya. hansı mehmanxanaya düşsünlər. sonra mizin orta yeşiyini çəkdi və zərfi götürüb yeşiyə qoydu. işim yaman çoxdu. kirpiyi Əbdül Qafarzadənin gözlərinin qabağından çəkildi və kişi Fərid Kazımlı ilə söhbətə qayıtdı: – Qurddu deyirsən? – Bəs nədi? Görmürdün. amma. heç başımı qaşımağa vaxt tapmıram. – Ayağa qalxdı və pencəyinin döş cibindən indicə evdə hazırladığı zərfi çıxarıb mizin üstündə sədrin qabağına qoydu. vallah.. onda fason eləməsin. – Bağışla.. Əbdül Qafarzadənin açıq-aşkar hiss elədiyi bir gileylə: – Özün də aya-ilə dönmüsən. rəhbər işçini. – Şirin şeydi.. sağ-salamat qalmaq çətin işdi. Hardan idi səndə bu qədər pul ki.. çətinlik çəkirdi. qoy olsun də.P. 63 . iki yüz əlli dənə Nikolay onluğu almaq istəyirdin.. – Mübarək olsun! – Indi Moskvaya gedirlər... Gedə bilərəm? – Bir sözüm vardı sənə. – Baldızım. dovşan-zadıq? Bu açıq-aşkar hədə-qorxudan Fərid Kazımlı da öz payını götürməli idi. mən özümü necə straxavat eləyim? Hə? Bunu heç fikirləşmisən? Əbdül Qafarzadə daha gülümsəmədi. – Fərid Kazımlı vəzifəcə özündən qat-qat aşağı olan Əbdül Qafarzadədən bir şey xahiş edəndə.. həmişə tutulurdu. qıpqırmızı saçı. diş həkimi Nəcəf Ağayeviçin çil-çil kürən sifəti. kimə deyəcəkdi ki. ərizə verib gedəcəyəm. – Axşam zəng eləyib sənə deyərəm ki.. Rayon Icraiyyə Komitəsinin sədri: – Vallah.Həmin aprel günü bu hadisə artıq keçmiş zamanların hadisəsi idi və o bomba hələ ki... Qurddu. mənə Nikolay onluğu əvəzinə.. Sən hər tərəfdən özünü straxavat eləyirsən. M. köhnə partiya üzvünü. – dedi. biz nəyik. Sədr zərfə baxdı.

həm qəbiristanlıqda abadlıq olsun... bax. 64 . Bütün qəbiristanlıq bomboş idi və Xosrov müəllimlə tələbə Murad İldırımlı Qəbiristanlıq Idarəsinin yerini heç kimdən soruşa bilmirdilər. sifətində. kömək elə. 4 QANUNLA ZARAFAT ELƏMƏK OLMAZ Murad İldırımlı dörd illik tələbəliyi ərzində yalnız bir dəfə şəhər qəbiristanlığına gəlmişdi (onda «Hər şey keçib gedir.. həqiqətdə imkanlarını yaxşı bilirdi. day demək olar ki.. avtobuslardakı. Sən elə elə ki. bu şəhərin soyuqqanlığı. tələbəyə elə gəlirdi ki. Fərid Kazımlı bunu yaxşı başa düşürdü və Əbdül Qafarzadənin də sözdə yox. basa-bas Murad İldırımlını necə sarsıtmışdısa.. həm planı yaxşı verək. birdən ayaq saxladı.. Bu da bir xəbərdarlıq idi. elə. Sənin də işlərin yaxşı olar. Biri arıq. həmişəki kimi. trolleybuslardakı. Qəbiristanlıq Idarəsinin yolunu tanımadıqları üçün. ona eləcə təsir etmişdi. – dedi. yüyürən bu iki nəfəri – bu cavanı və qocanı nimdaş əyin-başlarının kasıbçılığı eyniləşdirirdi. yoxdu şəhərdə. başqa adama demirəm.. ikisinin də baxışında. yol çəkmək üçün asfalt sexi açım. bu balaca gözləmə otağının havası da cürbəcür qazlardan yox. necə təsir etmişdisə... sənə deyirəm. Fərid Kazımlı yaraşıqlı çeşməyinin arxasından yenə də zəndlə Əbdül Qafarzadəyə baxdı və: – Baxarıq. Xosrov müəllimlə birlikdə Qəbiristanlıq Idarəsində oturub müdiri gözləyəgözləyə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı barədə fikirləşirdi. Əbdül Qafarzadə təkrar etdi: – Kömək elə. bir küncdə dayanıb hansı bir dəfn mərasimini isə müşahidə etmişdi və o zaman qəbiristanlığı belə nəhəng. Zərfdə. Əbdül Qafarzadə sədrin kabinetindən çıxdı.. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının da böyüklüyü. hamısının damı qırdandı. çox yaxşı olar... bilirsən nə olar? Bu pulu. bir-birini tanımayan. Uzağa getmirəm heç. yan-yana düzülmüş və ucubucağı görünməyən qəbir daşlarının lal sükutu indi onu eləcə sarsıtmışdı. o biri gödək. o zaman bu şəhərin böyüklüyü. az qala. Onuncu sinfi ki. Bakının o köhnə məhəllələrində binalar ki. Hələ ki. təmir elətdirə bilmirlər. payızda. Nə imkanın varsa. Qoy açım o sexi. kiçicik qəbir daşlarından ibarətdir... yöndəmsiz və yanındakı ilə ayaqlaşmaqdan ötrü. həm də ki. uzun və iri addımlı. bitirəndən sonra birinci dəfə kənddən çıxıb gəlib Bakını görmüşdü. sayıb qurtarmaq olmaz. qışda da damları su buraxır. var e. Xosrov müəllimlə avtobusdan Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının aşağı başında düşmüşdülər və qəbirlərin arası ilə də xeyli yol getdilər. mən də skleroz olmağa başlayıram. Həmin aprel günü isə tələbə. elə hey harasa tələsən adamların çoxluğu.Əbdül Qafarzadə kabinetdən çıxmaq istəyəndə. Sayı-hesabı yoxdur o cür binaların. min manat pul var idi. sədrə tərəf gəldi: – Deyəsən. Mən onların təmirinə başlasam.» adlı bir hekayə yazırdı – indiyə qədər Muxtar Xudavəndənin yeşiyindədi. Qırçı... belə ucsuz-bucaqsız görməmişdi. – buna görə də qəbiristanlığı görmək lazım idi).

böyürlərinə səliqə ilə yamaq tikilmiş qara ayaqqabılarının. böyrəkləri xəstə olduğu üçün gözlərinin altı torba bağlamış bir qadın başını aşağı salıb makinada sürətlə yazırdı və makina dillərinin o sürətli səsi gəldikcə. bu balaca gözləmə otağının bütün künc-bucağını döyəcləyir. Qəbirlərin arası ilə dolaşdıqca.. məhəllə kişilərini. hərdənbir barmaqlarını sındırırdı və qımıldanmadan gözlərini müdirin otağının içi pambıq doldurulmuş qəhvəyi meşin qapısına zilləmişdi (.. Xosrov müəllim Qəbiristanlıq Idarəsinin yolunu indicə bu qəbir daşlarından soruşacaq. kişilərin. o tünd göy şalvarın adda-budda palçığa.. Makinaçı qadın barmaqlarının sürətini dayandırmadan hərdənbir gözlərini makinadan çəkib Xosrov müəllimə baxırdı. içərisi boş o balaqlar. onlar canlı insan əynində deyildilər. Qəbiristanlıq müdirinin kabinetinin qarşısındakı balaca gözləmə otağında vaxtıyla. öz düşüncələri. Xosrov müəllimin uzun qara plaşının. orada o yazıq Xədicə arvad üçün yer götürməyinin. məhəllə arvadlarını sevindirməyinin də heç bir mənası yoxdur və ümumiyyətlə.. – Yoldaş Qafarzadə yoxdur. toza-torpağa bulaşmış balaqları.. köhnə yaşıl şlyapasının içində indi o arıq vücud. uşaqların.. bu cür soyuq şəkillərdən ibarətdir və özü də.. Şirinin isə iri gözlərinin rəngi uzaq və əbədi bir keçmişdə qalmış o nigarançılığa qara bir rəng çəkmişdi.. bir oxşarlıq var idi. əslində. qızların şəkillərinə baxdıqca. baş barmağının dırnağını çeynəməsin. daha yox olub getmişdi. Xosrov müəllim həmişəki kimi. içəriləri tamam boş idi. Sonra tələbə tələsik sağ əlini ağzından çəkdi ki. oğlanların. bütün dünya. o ayaqqabılar. cavanların... o qara ayaqqıbılar. Gözəl və cavan katibə qızın qarşısındakı taxta mizin üstündə cəmi bir dənə qıpqırmızı telefon var idi və o telefon tez-tez zəng çaldıqca katibə dəstəyi götürüb hələ yeniyetməlik cırlığını saxlamış səsiylə tutuquşu kimi üç kəlmədən ibarət cavab verirdi: – Yoldaş Qafarzadə yoxdur.). elə bil ki.hərəkətlərində bir köməksizlik.. şlyapa başında gözləmə otağının lap küncündəki kürsüdə oturub əllərini dizlərinin üstündə birləşdirmişdi. yəni tələbə Murad İldırımlı da bu cür bir şəkildir və indi gedib Qəbiristanlıq Idarəsini tapmağının da. öz iztirabları yox. sükut edirdi. – Yoldaş Qafarzadə yoxdur. 65 . yalnız öz hissləri. o plaş tələbə Murad İldırımlının təsəvvüründə eləcə bir sürətlə də qəbirlərin arasında dolaşmağa davam edirdi. tünd göy şalvarının. o dəm tələbə üçün yalnız öz yaşayışı.. Xosrov müəllim özü isə plaş əynində. elə bil. görünür. o uzun qara plaş özözünə hərəkət edirdi. elə bir təəssürat yaranırdı ki. tələbəyə elə gəlirdi ki. o saysız-hesabsız qəbir daşlarına həkk olunmuş qocaların. çox gözəl olmuş. elə bil. qadınların.... təzədən başını çap elədiyi vərəqənin üzərinə əyirdi və onda makina dillərinin sürəti daha da artırdı. amma daha yaşlaşmış. acizlik var idi və bu da onları o bomboş Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında daha artıq miskin göstərirdi və bu dəm onların o miskinliyi ilə o qəbirlərin də arasında. amma birdən-birə tələbənin bütün bədənindən bir qorxu hissi keçdi: tələbəyə elə gəldi ki. makinanın dilləri yalnız o ağ vərəqə dəymir. bütün həyat tamam lazımsız bir şey görünürdü. sonra tələbəyə nəzər salırdı.. əlacsızlıq.

beləcə süzülüb. bu yaşlı adamın beləcə kölgə kimi dolaşmağına. nəyə görəsə o meşin qapı ilə. Müdir içəridə yox idi.. hərdən elə bil ki. Bu gözəl və cavan katibə qız hər dəfə Qafarzadənin familini çəkəndə Xosrov müəllim gözlərini müdirin meşin qapısından çəkib telefona baxırdı. Tələbə döşəməyə salınmış o köhnə xalçaya baxırdı və ona elə gəlirdi ki. bu qədər oturub müdiri gözləməyəcəkdi. ona uzun müddət hirslənmək mümkün deyildi və tələbənin içini dolduran o 66 . bazarlaşacaqdı və yazıq Xədicə arvad üçün bir yer düzəldəcəkdi.» – deyib heç üzünə də baxmırdılar. küçə qapısının ağzına toplaşmış məhəllə kişiləri.. Qəbiristanlıq Idarəsində kimisə tapıb danışacaqdı. o cavan katibə qız da.. güclə seziləcək bir təbəssümlə (istehza idi? paxıllıq idi? xəbislik idi? ya nə idi?) gülümsəyirdi. Xosrov müəllimdə tələbənin hələ özü üçün ayırd edə bilmədiyi nəsə elə bir cəhət vardı ki. makinanın o yeknəsəq səsiylə.. tələbə isə Qəbiristanlıq Idarəsində heç kimlə danışa bilmədi. tutqun boz rəngli divarları və eləcə də boz rəngli taxta tavanı ilə də gözə çarpan. ümumiyyətlə. qəbirdən xəbər verirdi. amma qəribə idi. Bilmirəm. Tələbənin ürəyi qısılırdı. elə bil ki. oturub makinada nəsə yazan. uzun tüklü və qırışlı barmaqlara baxırdı – bu barmaqlar özləri də döşəməyə salınmış bu köhnə xalça kimi. tələbə ilə Xosrov müəllimin qarasına deyinə-deyinə onların yolunu gözləyirdi.. katibə qız hiss olunan bir ciddi-cəhdlə deyilənləri blaknota yazırdı və belə vaxtlarda makinaçı qadın katibə qıza baxırdı. Hərdən telefonla nəsə deyirdilər.. sonra yenə gözlərini o qəhvəyi meşin qapıya zilləyirdi. tələbə Murad İldırımlı üçün bu balaca gözləmə otağındakı bütün əşyalarda bir qəbir soyuqluğu var idi. Tələbə başa düşürdü ki. telefon zənglərinə cavab verən meyitlər idi. Xədicə arvadın evində vurnuxan məhəllə arvadları yəqin Qəbiristanlıq Idarəsinin yox. hətta o makinaçı qadın da. O telefonun qıpqırmızı rəngi elə bil ki. bu xalça illərdən bəri dəfn olunmağa aparılan meyitlərin (özü də kimsəsiz meyitlərin.. Xosrov müəllimin barmaqları hərdən bərk şaqqıldayırdı və həmin anlarda tələbə Murad İldırımlı o nazik. diqqəti cəlb edən bir təzad təşkil edirdi.. Xosrov müəllim isə sükutla yalnız tələbəni müşayiət edirdi. ağzını açıb bir kəlmə söz demirdi və belə anlarda tələbə birdən-birə daxilən Xosrov müəllimə qarşı qəzəblənib coşurdu.) üstünə salınıb. vaxt isə gedirdi və yazıq Xədicə arvadın həyətinə.Katibə qız telefon zənginin səsini azaltmışdı və o qırmızı aparat hər dəfə ciyildədikcə tələbəyə elə gəlirdi ki. tabutdan. əfəlliyinə hirslənirdi.. köhnəlib və indi daha yararsız olduğu üçün gətirilib bura salınıb və tələbə ayaqlarının altındakı o xalçada bir lırtlıq hiss etdi. zəng eləyən. onun yerinə bir başqası olsaydı. Xosrov müəllimin cınqırını çəkmədən kürsüdə oturub gözlərini müdirin qapısına dikməyi ilə. meyitdən.. bir azdan yenə də gedib Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı qəbirlərində uzanacaqdılar. yoldaş Qafarzadəni axtaran bayaq araları ilə dolaşdıqları o qəbir daşlarıdı. Bayaq gəlib kabinetinə girməyi ilə təzədən çıxıb getməyi bir oldu və tələbə ilə Xosrov müəllim macal tapıb müdirin yanına gedə bilmədilər. bayaq Xədicə arvadın göyümtül adyala sərilmiş cansız qılçı indi bu xalçanın altında idi və ümumiyyətlə. istər-istəməz. kimə yaxınlaşırdısa: «– Bilmirəm. Indi müdirin qayıdıb gəlməyini gözləyirdilər. güman ki. bu balaca gözləmə otağının döşəməsinə sərilmiş köhnə xalça ilə də.

.. Xosrov müəllim də bunun şahidi idi. nə ayağa qalxmış tələbə Murad İldırımlıya. Xosrov müəllimə sınayıcı bir nəzər saldı. Indi neçə saat idi ki.. Vasilidi də.. Qiyməti dörd yüz manat olacek». Ən maraqlısı isə bu oldu ki. görünür.. gözləmə otağının ortasından keçib kabinetinə girdi. bu da dünyagörmüş o makinaçı qadının gözlərindən yayınmırdı. o kök mayorun da lırt bədəni. danuşun oniynən. nə də eləcə küncdəki yerində oturmuş Xosrov müəllimə baxdı. Nəhayət.» – dedi. – Gəl görüm. Qız yenə də ayağa qalxdı və: – Xeyr. Gedün təzə qəbiristanlıqda basdurun.» – deyədeyə hamı tələbəylə Xosrov müəllimi başdan eləyirdi. çiyinləri qalxdı..... heç kim bir-birilə heç nə danışmırdı.. Makinaçı qadın bayaqkı təbəssümüylə gülümsədi. iri göy gözlərini daşyonan fəhlələrdən çəkməyərək tələbənin tələm-tələsik dediklərinə qulaq asdı.. Müdir çeşməyinin altından diqqətlə mayora baxdı: – Sən də burdasan? – dedi. heç kim qulaq asmaq istəmirdi ki. amma o rus oğlan daha ona qulaq asmadı və daşyonan fəhlələrə göstərişlərini verməyə başladı.qəzəb birdən-birə də soyuyurdu. Müdir nə katibə qıza. Bu kök milis mayoru üçüncü dəfə idi ki. tələbə də. elə bil.. – dedi. Tələbənin cibində heç dörd yüz qəpik də yox idi və o iri göy gözlü rus oğlan bunu o saat başa düşdü: « – Yer yoxdu. birdən-birə bərkidi. öz acizliyinin şahidi yalnız özü deyildi. – Bəlkə bir yer tapdım sizə. – dedi... Milis mayoru yenə də geri dönüb bu balaca gözləmə otağından çıxmaq istəyəndə müdir həyət qapısından içəri girdi və yerində oturmağa macal tapmamış katibə qız bədənini mil kimi tarım çəkib dayandı. mayor da onun ardınca içəri girdi və qapını bağladı.» Tələbə yenə nəsə mızıldadı.. Mayor: – Salam Əbdül Orduxanoviç. – dedi və yalnız bu sözlərdən sonra iri göy gözlərini fəhlələrdən çəkib tələbəyə baxdı. – dedi. – Zeytunluqda da yer yoxdu.. yaşıl şlyapalı bu arıq və uzun kişi də bura nə üçün gəliblər və nə istəyirlər. dodaqlarına eləcə bir təbəssüm gətirirdi. müdiri gözləyirdilər.. gəlib müdiri soruşurdu və bu cavan qız da hər dəfə onu görəndə ayağa qalxırdı.. hər iki əlində ağzınacan palçıqla dolu iki vedrə aparan bir fəhlə Qəbiristanlıq Idarəsinin yuxarı tərəfində dayanıb daşyonan fəhlələrə nəsə göstərişlər verən bir rus oğlanı göstərib: «– Ode.. hələ gəlməyib. Gedib baxarsuz. o milis mayorunun paqonları bu cavan qızı eləcə yerindən qaldıran maqnit kimi bir şey idi.. hamı ora-bura tələsirdi.. Aşağı başda zeytunnarın yanında bir yer elədim bəlkə. Həddən artıq kök.... Bilmirəm. sonra: «– Bizdə yer yoxdur.. bu dəfə də tələbə Murad İldırımlı sıxılırdı ki... Oniynən danuşun. – dedi. Qəbiristanlıq Idarəsinin bu balaca gözləmə otağından kənardakı həyatı qarışqa yuvasında qaynayan bir həyata bənzəyirdi. O rus oğlan təmiz azərbaycanca danışırdı. Hamı nəyləsə məşğul idi. gedün. 67 .. qara qiyafəli. nə makinaçı qadına. yanaqları alma kimi qıpqırmızı və hamar bir milis mayoru yenə də içəri girib katibə qızdan: – Əbdül Orduxanoviç gəlmədi? – soruşdu. «–Bilmirəm. qarnı nisbətən balacalaşdı.

mən yer bölənəm?... maraqla bu balacaboylu.. lap yaxşı də. ya nə eləsin.... Bəs məndən nə istəyirsən? – Yer istəyirik də. təzədən yerində otursun.. – Yer istəyirik də.. Lazımdı ki.... sual idi. Hamımız öləcəyik də.. Ölüb.. yəni nə istəyirsiniz və özbaşına nə üçün bu otağa soxulmusunuz? Tələbə tələsə-tələsə: – Bizim. Bu vaxt makinaçı qadın başını çap elədiyi vərəqin üstündən qaldırıb: – Siz də gedin sözünüzü deyin... – Bəli. Tələbə milis mayoruna baxdı və fikirləşdi ki.. iki saat oturdu içəridə. beləcə birbaşa dediyi sözlərə. Onu burda basdırmaq.. Müdir daha təəcüblə yox. – dedi.. Gedin.. Allah rəhmət eləsin. – Sonra yerində qurcalanan katibə qıza baxdı: – Işin olmasın... Xosrov müəllimin qiyafəsinə gülümsədi.... – Ölən anondu? – Yox. bu yerdə axıra qədər mübarizə aparmaq lazımdı... Bəs bu kimdi belə? – Müdir Xosrov müəllimə tərəf işarə etdi. burda yer yoxdur.. Xosrov müəllim də onun ardınca qapını açıb müdirin kabinetinə girdilər və qarşısında oturmuş milis mayoruna nəsə deyən müdir təəccüblə onlara baxdı. elə bil ki. – Acıqlanar axı. Yer. ya da ki......... başuva dönüm sənin. – O birisi bizim sahə müvəkkilidir. – deyə cavab verdi və bu cavab salam almaqdan daha artıq.. Yer üçün bizdən pul istəyirlər!... Bəs məndən nə istəyirsən?.. Sizdən xahiş edirik.. Tələbə bilmirdi ki. istəyirik. Xosrov müəllim ayağa qalxdı... Dörd saatdı gözləyirlər burda... Müdir: – Əleykümə... Xosrov müəllim daha artıq bir cəhdlə barmaqlarını sındırırdı. Bu da mənimlə kirayənişindi. – Balam.Tələbə içi pambıqla doldurulmuş o qəhvəyi rəngli meşin qapıya baxdı.. qarabəniz sifətinin cizgiləri kobud oğlana baxa-baxa: – Onu basdırmaq lazımdı? – soruşdu. pırpızaq saçlı... – Yer var!. Gözəl və cavan katibə qız gözlərini döyə-döyə makinaçı qadına baxdı.. tələbə irəlidə. qoy girsinlər içəri... lap elə bu müdirin özünü mayorun yanında ifşa etmək lazımdı. – Basdır də.. Tələbə: – Salam.. onu burada basdıraq.... Hökumət idarəsindəki biabırçılıqları açıb tökmək lazımdı. – dedi.. – Bu da. – Heç nə olmaz. Tələbə hirslə və ürəyi döyünə-döyünə müdirə yox... aparın o rəhmətliyi orda basdırın də. pulsuz yer olar?– Müdir bu dəfə Xosrov müəllimi təpədən dırnağacan süzdü və ya tələbənin beləcə ehtirasla. Kim yapışıb qalacaq bu dünyada?. – Bəs.. – Mən yer bölən döyüləm.. Ev sahibəsidi. Hökumət gül kimi təzə qəbiristanlıq açıb. Qoca arvad vəfat edib. – Bizim. Arvadı basdırmaq üçün yer... milis mayoruna baxdı və: 68 . – Bala. – dedi. sonra da Xosrov müəllimə baxdı... Bir də gördün..

Xosrov müəllim də əllərini qara plaşının ciblərinə soxub sürətlə onların ardınca gedirdi. dur Sovet Ittifaqının qanununu göstər buna!– dedi. amma bu vaxt qarşıda oturub gözlərini naməlum bir nöqtəyə zilləmiş Xosrov müəllimə baxdı və Xosrov müəllimin gözlərində elə bir ağrı gördü ki. səsini boğmağa çalışa-çalışa ağlamağa başladı. heç nə deyə bilmirdi. – dedi. sərt bir tərzdə: – Get. Müdir milis mayoruna baxdı. cəld yaxınlaşıb. astadan. bir üsyan ehtirası ilə doldurmuşdu və əsəbdən tələbənin çənəsi əsirdi. amma tələbənin qolunu buraxmadı.. amma müdir daha onun cavabını gözləmədi – maraq itmişdi – və bu uzunsifət çeşməkli kişinin sifətinin ifadəsi gözgörəti dəyişdi. Xosrov müəllim isə eləcə sükut içində tələbə ilə yanaşı addımlayırdı. içini bürümüş xəcalət hissi yox olub getdi. öz kiçikliyinin xəcalətini çəkirdi. az qala. burnunu çəkə-çəkə. Xosrov müəllim də Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətindən çıxdı. özü də onunla birlikdə həyətə çıxdı və eyni sürətli addımlarla tələbəni həyətin ortasındakı darvazaya sarı dartdı. Mayor sol əli ilə darvazanın bala qapısını açdı və sağ əli ilə tələbəni zərblə dişarı itələyib: – Bir də səni buralarda görməyim!– dedi. – Ola bilməz. qaça-qaça gedirdi və hirs onu boğduğu üçün.. Gəl!. tələbə udquna-udquna: – Qanunsuzluqdu bu!. 5 69 .. yerdən qaldırıb özüylə birlikdə kabinetdən çıxartdı. az qala. – dedi.. – Get ölünlə məşğul ol!Vaxtım yoxdu! Müdirin sözləri.– Yox e!. .. Mayor qolundan yapışıb elə dartırdı ki.. Tələbə – müşahidə qabiliyyəti olan bu cavan adam – indiyə kimi heç vaxt heç kimdə Xosrov müəllimin gözlərindəki qədər bir ağrı görməmişdi. dünyanın işləri birdən-birə tələbə Murad İldırımlının bütün içini bir etiraz. – Dörd yüz manat pul istədilər bizdən! – Tələbə ürəkləndi və o rəqəmi bir də təkrar etdi. Sovet Ittifaqında belə qanunsuzluq eləmək olmaz... sürətli addımlarla gözləri bərələ qalmış katibə qızın yanından ötüb gözləmə otağının həyət qapısını açdı.. – Rüşvət? – Müdir də milis mayoruna baxdı və bu dəfə açıq-aşkar bir ləzzətlə gülümsədi. tələbə ilə yanaşı addımladılar və birdən-birə tələbə daha heç cür özünü saxlaya bilmədi. ürəyi uçunurdu. Bizdən rüşvət istəyirlər! – dedi.. Milis mayoru o dəqiqə ayağa qalxdı.. bir neçə an üzüaşağı. – Milis mayoru bir əli ilə tələbə Murad İldırımlını. yaş gözlərindən axıb dodaqlarına çatanda və Murad İldırımlı o göz yaşının şor təmini ağzında hiss edəndə daha da için-için ağladı. Avtobus gəlib çıxanda və onlar iş vaxtının sonu olmadığı üçün boş avtobusa minəndə tələbə Murad İldırımlı daha sakitləşmişdi və indi yenə də öz acizliyinin. – Qanunsuzluqdu!. amma eyni sərt ifadə ilə: – Dur Məmmədov. tələbənin qolundan yapışdı və tələbə milis mayorunun barmaqlarında bu kök adamın lırt bədəninə yaraşmayan bir polad möhkəmliyi hiss etdi. hətta qışqıra da bilmirdi. – Gəl!. tələbə heç bir tərəfə çevrilə bilmirdi. mayorun sürətli addımları müqabilində. – Dörd yüz manat! – Sən rüşvətə qarşı mübarizə aparırsan? Tələbə bilmədi ki. sifətinin ifadəsi və ümumiyyətlə. bu suala necə cavab versin.

Xosrov müəllim rus dilində onların adından yoldaş Stalinə. sinəsini irəli verib. özü də. yoğun boğazını uzadıb qart səsiylə bir də banlayandan sonra. tez elə də!. Ara. o cümlədən də faytonçu Ovanesin hörmətini qazanmışdı. Ara.. Yüz cürə dərdi-səri olan adamlar – birinin qohumunu nahaq yerə həbs etmişdilər. söz-söhbəti də dolama yoxuşlar kimi. elə bil. uçitel!. günün ikinci yarısı Şuşadan sərnişin götürüb təzədən Hadruta qayıdan faytonçu Ovanes Xosrov müəllimin həyət darvazasının qabağında beləcə vaxt itirməyindən dilxor olmuşdu və yenə də özözünə deyinirdi: – Bunlarla doqovaritsa eləmək düzgün deyil. faytonçu Ovanes oturduğu yerdə qurcalandı. harasa şikayət etmək ixtiyarı yox idi). o gözəl Hadrut – Şuşa yolunun bir hissəsinə çevrilmiş Ovaneslə axşamdan vədələşmişdi ki. günorta gəldi!.. mədəniyyəti ilə Hadrut camaatının. maariflə məşğul bu adam sakitliyi. səsi alınmış şəxs cəmiyyətdən kənar edilirdi. demək olar ki. bütün fikri-zikri məktəblə. məzhəb haqqı!. heç kimlə işi olmayan. Amerikaya gedir!. faytonu da. haqlı olduğunu görürdü. – Sonra faytonçu Ovanes öz-özünə deyindi: – Ara musurman qonşu kəndə gedəndə də evdən elə ayrılır. Sübh tezdən Hadrutdan Şuşaya çıxan və adətən. o zəhmli böyük xoruz qaz boğazı kimi. Qaba və güclü caynaqları ilə qoca armudun budağından yapışmış o zəhmli xoruz yenə qart səsiylə boğazını arıtladı və təzədən banlamağa macal tapmamış faytonçu Ovanes həyət tərəfə bir də qışqırdı: – Ara. heç birini yerdə qoymurdu. ərizələri 70 . meşələr kimi. o birinin həyətyanı sahəsini düzgün müsadirə etməmişdilər. xeyirxahlığı...TONQAL Həyətdəki qoca armud ağacının budağına qonmuş o rəngbərəng. əlindən gələni əsirgəmirdi. sübh tezdən gəlib onu götürsün. yoldaş Buxarinə şikayət ərizələri yazsın və Xosrov müəllim də bu xahişlərin. ara uçitel!. danışmağına adət etmişdilər. onun hansı bir səsvermədəsə iştirak etmək. yoldaş Rıkova. Hadrut orta məktəbində rus dilindən dərs deyən Xosrov müəllim 1929-cu ilin bir yaz səhəri Azərbaycan SSR Xalq Maarif Komissarlığının Şuşada keçirəcəyi biraylıq seminara gedirdi və otuz il idi ki.. faytonçu Ovanesin öz-özünə beləcə deyinməyinə. O böyük xoruz armud ağacının üstündən faytonçu Ovanesə çəpəki və acıqlı bir nəzər saldı və qaqqıldaya-qaqqıldaya həyətə atıldı. əlində tutduğu yüyəni oynadaoynada və qurumuş böyürtkən kollarından salınmış çəpərin üstündən həmin rəngbərəng xoruza da baxa-baxa həyətə tərəf qışqırdı: – Gün günortanı keçdi ki. camaatı heç nəyin üstündə tuturdular. xahiş edirdilər ki. başını dik tutub eləcə narazılıqla da qaqqıldaya-qaqqıldaya toyuqların arası ilə ora-bura gəzişməyə başladı. Ovanes Xosrov müəllimin xətrini istəyirdi. sıldırım qayalar kimi. o deyən söz idi ki. Şuşa ilə Hadrut arasında sərnişinmüştərilər daşıyan. o atlar da özlərindən əvvəlki atlar kimi. uzun yolqabağı güc toplayırdı. sürgün edirdilər və sairə – Xosrov müəllimin yanına köməyə gəlirdilər. elə bil ki. o adamın ki. uzunboylu. Beləcə deyinməyinə baxmayaraq. Faytona qoşulmuş o qoşa atın ikisi də başını aşağı salıb dincəlirdi. üçüncüsünün səsini almışdılar (bu. arıq..

çünki Xosrov müəllim elə faytonçu Ovanesin özü üçün də rus dilində bir neçə müftə şikayət ərizəsi yazmışdı: rayon hökuməti kişinin faytonunu əlindən almaq istəyirdi və faytonçu Ovanes sonuncu ərizələrdən birini Azərbaycan SSR Mərkəzi Icraiyyə Komitəsinin sədri Q. qarışıq. dörd yaşında Aslan.də havayı yazırdı. savadı olmadığı üçün həmin ərizələrin altından da barmaq basmışdı. sonra da Xosrov müəllimin cavan arvadı Şirin çıxdı. Şuşada milli məktəblərdə rus dilinin tədrisi üzrə çağırılan o seminara təkcə Bakıdan yox. bu hörmətə görə razılıq verərək gəlib Xosrov müəllimi evlərinin qabağından götürürdü. Nəhayət ki. Xosrov müəllimin üç uşağı var idi.Musabəyovun. Hadrut camaatı hörmətcil və istiqanlı camaat idi. iki yaşında Azər və indi bu üç uşağın üçü də ömürlərində birinci dəfə atalarını harasa yola salırdılar. ürəyində bir nigarançılıq da var idi: uşaqlar Şirinlə birlikdə bu bir ayı Hadrutda tək qalacaqdı. məzhəb haqqı. düz bir ay müddətində Xosrov müəllim özü evdə olmayacaqdı. amma sonra fikrindən daşındı: harda qalacaqdılar? 71 . o cavan gəlinin də evin kişisini necə bir ürəklə yola saldıqlarına tamaşa eləyəndə. Xosrov müəllimdən yol pulu almayacaq. camaat pis yaşayırdı. Şirin də ona o qədər öyrəşmişdilər ki. uşaqları da.. bir də ki. heç nə götürmürdü. hətta özü öz qarasına deyinməyə başladı: – Ara. azərbaycanlıların gətirdiyi kərə yağını. Allaxa şükür!. ermənilərin gətirdiyi toyuğu. bir tərəfdən də qıtlıq. Tiflisdən və Yerevandan da mütəxəssislər gələcəkdi və Xosrov müəllim Şuşaya həvəslə gedirdi. əvvəlcə əlində kiçik çamadan tutmuş Xosrov müəllim içəridən çıxdı. Xosrov müəllimin fikrinə görə. Xosrov müəllimgilin yaşadığı o balaca birmərtəbəli evin qapısı açıldı. o bir aylıq Şuşa seminarı xəbəri gələndən bu tərəfə. Düzdü. cürbəcür gözəl şorabaları. Xosrov müəllimi yola salmağa hazırlaşırdılar. ikiyerli açıq faytona ikinci adam da götürməyəcək ki. həmişə bazar başında dayanıb faytona sərnişin mindirirdi. əti. – dedi.I. bir tərəfdən çekistlər. pul almırdı. yeni həyat qurulurdu və bu quruculuq dövründə nahaq incidilənlər olurdu– o adamlara kömək eləmək də. amma. hətta diri qoyunu. ömrünü yollarda keçirmiş bu adamın hirsi o saat soyudu. bir tərəfdən bu kolxoz əhvalatı. Faytonçu Ovanes çəpərin üstündən Xosrov müəllimi görəndə səbri tamam tükənmiş halda öz-özünə: – Ara. həmişə ailəsilə birlikdə getmişdi və bu uşaqlar da. üçü də oğlan idi: altı yaşında Cəfər. o birini isə SSRI Xalq Komissarları Sovetinin sədri A. məndən səbr deyən şey yoxdu ki!. Xosrov müəllimin yeri rahat olsun.. indiyə qədər Xosrov müəllim həmişə ailəsi ilə bir yerdə olmuşdu və hara getmişdisə (əslində. bir həftəydi ki.. motalı. Hətta Xosrov müəllim əvvəlcə fikirləşmişdi ki. Faytonçu Ovanes də elə buna görə. Moskvadan da. getməli elə bir yerləri də yox idi).Rıkovun adına yazdırıb. ikincisi də zəmanə mürəkkəb idi. amma. müəllim əvvəla gərək özü təmizliyin timsalı olaydı. Xosrov müəllimin də xətrini istəyirdilər.. amma o balaca uşaqları görəndə. yumurtanı. eyni zamanda. yoxsa ki. dünya da ki. tut arağını geri qaytarırdı. elə ilk növbədə müəllimin borcu idi. Faytonçu Ovanes burasını da fikirləşmişdi ki. çox pis yaşayırdı və belə bir məqamda camaatın ruzisinə şərik çıxmaq müəllimə yaraşmazdı. kolbasını. o balaca uşaqların da. sonra bir-birinin ardınca Xosrov müəllimin üç uşağı evdən çıxdı. hər halda. Şirini də özü ilə götürüb Şuşaya aparsın (kaş elə aparaydı!).

atası belə uzaq (Hadrut ilə Şuşanın arası 41 km idi) səfərə gedir. – Sağ ol. iki yaşlı Azər.. Ovanes!. uçitel!. dörd yaşlı Aslan... Uşaqlar səs-küy salmışdılar: – Ata. ilk növbədə. qüvvətli ayaqlarını hirshikkə ilə irəli ata-ata həyətin ortasında o baş-bu başa gedirdi və toyuqlar da xoruzun nədənsə narazı qaldığını hiss edib. indi həyata keçirdi.....düyüsünü. o vida – əslində əbədi bir ayrılıqdı və bu adamlar – Xosrov müəllimlə altı yaşlı Cəfər. Şirinin gözlərinin rəngi o nigarançılığa keçmişdi. əyani şəkildə görürdü. Azərbaycan məktəblərində rus dilinin tədrisi ilə bağlı mülahizələrini götür-qoy edirdi və ümumiyyətlə. bir də ki. Bəlkə Xosrov müəllimə sonralar belə gəlirdi?. savad almağa başlayırdı və bütün bunlar. – dedi. keyfiyyət aşağı düşməməliydi. qara gözlərindəki o ifadə. sağ ol!.. yağını – müəllimə hörmət edirdilər. çox ciddi bir məqam var idi və o məqama ehtiyatla yanaşılmalıydı: kəmiyyət keyfiyyətə təsir etməməli idi. qəndini. amma burada.. Aslanın dodağının qaçması. hətta Aslan da əvvəlcədən nəsə hiss eləyirdilər. nadan müəllimlər yetişməyə başlamışdı. Fayton tərpənəndə Şirin o faytonun ardınca bir dolu parç su atdı (amma o su o ailə üçün sayalı olmadı) və Ovanes də: – Allax saxlasın dığaları. istək idi ki. başqa söz deyə bilmirdi və balaca əlləri ilə şalvarın balağının üstündən atasının qılçını qucaqlamışdı. hərəsi bir tərəfə çəkilmişdi. çiçəyinə baxa-baxa Hadrutdan uzaqlaşan Xosrov müəllim sabahdan Şuşada işə başlayacaq seminar barədə fikirləşirdi.. xoruzla rastlaşmaq istəmirdi. Şirinin iri. qurtarmaq bilməyən tənha gecələr boyunca Xosrov müəllim həmişə bu son görüşü xatırlayanda. uşaqlar ellikcə məktəbə getməyə. gözəl işlər idi.. Ata. iki yaşlı Azər də Şirinlə birlikdə Xosrov müəllimi yola salmaq üçün eləcə həyətə çıxdılar. Xosrov müəllim də. – Ata.. belə bir təhlükəni isə Xosrov müəllim artıq nəinki hiss edirdi. Indi hər il onlarla (hətta yüzlərlə!) məktəb açılırdı. ağlamaq istəməsi gözlərinin qabağına gəlirdi. əlbəttə. maarif məsələlərilə bağlı kəsir cəhətlər barədə düşünürdü.Yeddi il bundan əvvəl evləndikləri vaxtdan bəri birinci dəfə gedəcəyi bu səfərdən qabaq Xosrov müəllim uşaqların bir aylıq ununu. Şirin bir daha heç vaxt görüşməyəcəklər?. yavaş-yavaş əsl müəllimləri üstələyirdilər və bunun axırı hara gedib çıxacaqdı? 72 . tez gəl!. dörd yaşlı Aslan da. Ya sonradan ona belə gəlirdi?.. Fayton Hadrutdan çıxıb Şuşaya tərəf üz tutdu və o yaz çağı yolun hər iki tərəfində o oyanmış torpağın gülünə. – O gün olsun toylarında oynayaq!. Cəfər böyük idi və Cəfər hətta o dəm fəxr edirdi ki. amma Şirinin o gülümsəyən gözlərində nəsə bir nigarançılıq var idi və elə bil ki. Hər halda. bir də ki. tapırdı – alıb evə qoydu və 1929-cu ilin həmin yaz səhəri altı yaşlı Cəfər də. bütün bunlar Xosrov müəllimin əslində hələ lap gənclik çağlarından ürəyində gəzdirdiyi arzu. – Ata. O böyük xoruz qart səsiylə qaqqıldaya-qaqqıldaya.. Şirin də. o son görüşdə bir nigarançılıq var idi və bu nigarançılıq yalnız səfərqabağı nigarançılıq deyildi. amma sonralar – xeyli vaxt keçəndən sonra.. Xosrov müəllimin fikrinə görə. Kimin ağlına gələ bilərdi ki. Şirin gülümsəyirdi. elə bil. o nigarançılığa qara bir rəng çəkmişdi. – Bunu deyən iki yaşlı Azər idi..

damı padçinit eləyəndə yıxıldı da. valideynlər gələcəkdə uşaqlarını rus dilini yaxşı öyrənməkdən ötrü rus məktəblərinə verməyəydilər.Xosrov müəllim rus dilinin əhəmiyyətini çox böyük hesab edirdi və Azərbaycan məktəblərində rus dilinin tədrisinə xüsusi fikir verilməli idi. Ayrapet uje dördüncü adamdı öldü balnisada. o yüngül diksintidəki nigarançılıq anını elə o vaxt – 1929-cu ilin o yaz çağında. mədəniyyət. uçitel!. təbii qol-budaq atsın. rus dili Azərbaycan üçün bütün dünyaya açılan bir pəncərə olacaqdı və buna görə də Azərbaycan məktəblərində rus dilinin tədrisini elə bir səviyyəyə qaldırmaq lazım idi ki. təhsilini davam etdirmək. Xudyakov doxtur yaman nerviçat eləyir. xüsusi dərsliklər yazılmalı idi. M. mərkəzi mətbuata kiçik məqalələr yazır. o gözəl güllərin-çiçəklərin də üstünə birdən-birə nəsə qara bir kölgə çökdü.Xudyakov Hadrut xəstəxanasının baş həkimiydi və Xosrov müəllim dünən məktəbdə də xəstəxanayla bağlı nəsə narahat bir söhbət eşitmişdi:bir palatada 73 . – Dəllək Ayrapet? – Ha!. Hadrutun yaşıl ağacları.. Ovanes başını arxaya çevirdi: – Uçitel.Lenin «Oxumaq.. o biri tərəfdən də rus məktəblərində Azərbaycan dilinin tədrisinə eyni dərəcədə ciddi fikir vermək lazım idi və bu dil öyrənmə qarşılıqlı əlaqədə olmalı idi – ağacın ucunu yalnız bir tərəfə əysəydilər. Qazaxda seminariyanı bitirmişdi və o vaxtdan bəri də Hadrutdakı məktəbdə rus dilindən dərs deyirdi.. bildin? Xosrov müəllim diksindi və sonralar Bakıda.. rus dilinin tədrisi ilə bağlı cürbəcür məsələlər qaldırırdı və həmin məsələlər çox zaman rayon rəhbərlərinin xoşuna gəlmirdi. amma «Necə oxumaq?» – məsələsi indi naşı əllərə düşmüşdü. gələcəkdə rus dilini bilməyən adam şikəst olacaqdı. Sonralar Ovaneslə olan o söhbəti xatırlayanda Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki. indiki o bünövrənin hazırlanması Xosrov müəllimin xoşuna gəlmirdi və bu barədə Şuşa seminarında danışacaqdı. gələcəkdə o ağac sına bilərdi. – Nə vaxt? – Dünən geca. maariflə. işgüzar idi. elə bil. təzədən Bakıda hər dəfə faytondakı o söhbəti xatırlayanda Xosrov müəllim həmin diksintini hiss edirdi. həmin dəm. Cəmi 29 yaşı olmağına baxmayaraq.. sağlam adamıydı.... Xosrov müəllim əsrin yaşıdı idi və Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulanda.. – Ayrapet yazıq da öldü də. sənaye ki. o Şuşa yolunda olduğu kimi yaşayırdı. yəni 1920-ci ildə artıq cavan bir müəllim idi. yəni dəllək Ayrapetin – yanaqlarından qan daman o sağlam adamın ölüm xəbərini eşidəndə.I.. Sibirdə. o ağac təbii ucalsın. balnisada yatdığı heç bir xafta olmadı. qırmızı kirəmit damları arxada qaldı.. Azərbaycan Dövlət Universitetinə daxil olmaq istəyirdi və ümumiyyətlə. bu adam təbiəti etibarilə çox sadə və mülayim olsa da maarif məsələlərində təşəbbüskar.. Mənnən qonşudu da evi! Bütün günü balnisadadı. xüsusən. oxumaq və yenə də oxumaq!» – demişdi. gələcəkdə elə də olacaqdı və məsələ burasında idi ki. bu cür inkişaf edirdi. elm. yol boyu. V. – dedi. – Ara. özü də sappasağ! Xudyakov doxtur çox nerviçat eləyir!. təcrübəli müəllim hesab olunurdu. Özü də bütün bunların bünövrəsi indi necə qoyulacaqdısa.. elə eləmək lazım idi ki. Şirinin gözlərindəki o qara nigarançılığın kölgəsi.N. ayağı sınmışdı da...

eyni zamanda. silahın əleyhinə olmuşdu. Hadrut bağlandı. Hadrutun girəcəyində qara bir bayraq asıldı. beləcə məhv edirdi. Professor Lev Aleksandroviç Zilberin başçılığı ilə Bakıdan Hadruta gəlmiş və taunla gecə-gündüz ölüm-dirim mübarizəsinə başlamış bakterioloji dəstə hər axşam Hadrut məktəbinin (məktəbdə dərslər kəsilmişdi) binasındakı ən böyük sinif otağında yığışırdı. hər şeydən əvvəl.dalbadal üç cavan adam ölmüşdü. gün ərzində görülən işlərə yekun vururdu. Bayaq həyətdəki o nigarançılıq. o sərin yaz səhəri Şuşaya qalxan dağ yolunun o səfası ilə həmin nigarançılıq heç cürə uyuşmurdu. Hadrutda tapılmış taun epidemiyası o əbədiliyin yanında zərrənin heç milyardda biri də deyildi. Əlbəttə. gözəl yerlərindən və əbədiliyindən xəbər verirdi. əleyhqazlara.. bir tərəfdən də bunlardan necə qorunmaq öyrədilirdi. hiyləgər bir düşmən idi. Bu dəm bütün bu silah qorxulu yox. bir küncə əleyhqazlar yığılmışdı. bakterioloji dəstənin başqa üzvləri də müşahidələrini bir-birləri ilə bölüşürdülər. silah hazırlaması və silahın özü heç zaman – hətta Hadrut hadisəsindən çox-çox illər keçəndən sonra da – ona Hadrutdakı məktəb binasının o otağındakı kimi miskin görünməmişdi. pəncərənin taxta sürahısına düzülmüşdü və professor Zilber həmkarlarının mülahizələrinə qulaq asa-asa hərdən bu sxemlərə. patoloqanatom professor Şirokoqorov da. professor Zilber də. işləyən və işləyən bu adamlar isə o adamcıl düşməni vəhşi bir heyvan kimi tutub dəmir qəfəsə salmaq. minlərlə insan həyatının müqəddaratı həll olunurdu. acınaqlı idi və insan xislətindəki anormallıqdan – bu söz professor Zilberin beynində xüsusi vurğu ilə ötüb keçirdi – xəbər verirdi: bir tərəfdən taun (vəba! xərçəng! cüzam!. təzədən Xosrov müəllimin içinə doldu və bu gözəl təbiət ilə.. divardan cürbəcür tüfəng.. amma insanın bir-birini öldürməsi. evlərin pəncərələri. Moskvadan xüsusi gəlmiş bakterioloq həkim Vera Nikolayevna da. boş güllə gilizləri əyani dərs vəsaiti kimi. həmişə qırğının. 74 . gediş-gəliş kəsildi (Ovanes də faytonu ilə birlikdə Hadrutda qaldı). öldürücü bakteriyalar yetişdirirdi. zərərsizləşdirmək istəyirdilər. tapancalar icad edirdi. bir tərəfdən bütün bunlardan necə istifadə etmək öyrədilirdi. deməli.. qapıları kip qapandı. Saratovdan professor Zilberin dəstəsinə köməyə gəlmiş professor Suknev də.. Əlbəttə. Uzaqdan görünən dağların isə başı qardan ağappaq idi və o dağlar Hadrutun girəcəyində asılmış o qara bayrağın müqabilində dünyanın təmiz işlərindən. elə bil.) insanı. bir heç idi. Moskvada SSRI Xalq Səhiyyə Komissarlığının Mikrobiologiya Institutunda şöbə müdiri işləyən professor Zilber bir neçə ay bundan əvvəl Azərbaycan SSR Xalq Səhiyyə Komissarlığının dəvəti ilə Azərbaycana gəlmişdi və indi Bakıda Mikrobiologiya Institutunun direktoru vəzifəsində işləyirdi. Ovanesin faytonu Xosrov müəllimi o nigarançılıqla birlikdə eləcə Şuşaya apardı və düz üç gündən sonra. Azərbaycan Tibb Institutunda mikrobiologiya kafedrasına müdir seçilmişdi. Hadrutun küçələri bomboş boşaldı. gecə-gündüz işləyən. sabahkı günün tədbirlər planını hazırlayırdı. onun təcrübəli köməkçisi Yelena Ivanovna Vostruxova da. tapança sxemləri asılmışdı. bax. yorulub əldən düşmüş. bir tərəfdən də insanlar özləri bir-birini məhv etmək üçün beləcə tüfənglər. professor Lev Aleksandroviç Zilber. Taun qəddar. Rostovdan gəlmiş həkim Tinker də. Həmin sinif otağında əvvəllər hərbi dərs keçilirdi. amma o «heç»də yüzlərlə. güllələrə baxırdı. Bu da. zəhərli qazlar hazırlayırdı. həkim idi. dördüncüsü.

ətrafındakı adamlara yox. Marqolin yanılmamışdı və Hadrutda taun epidemiyasının necə yayılması professor Zilberə də. Xudyakov o cavan oğlanı krupoz iltihabı diaqnozu ilə ümumi palataya qoyur və bundan sonra da taun Hadrutda fironluq eləməyə başlayır. vozmojno. sanitar və nəhayət. Bakterioloji dəstənin təşkil edilməsində əlindən gələni əsirgəməyən. Həkim Xudyakov xəstələnəndə xəstəxanadan Hadrutun yaxınlığında yerləşən hərbi hissənin həkimi Lev Marqolinə müraciət edirlər və taunu həkim Marqolin müəyyən edir. o saat da Bakıya teleqram vurur.. sonra feldşer. Bir neçə gündən sonra həkim Marqolin də xəstələndi və professor Zilberin bütün ciddicəhdinə baxmayaraq. elə bil ki. amma taun hələ heç kimin ağlına gəlmir. amma təmiz rus dilində dedi: – Qovorit sekretar narodnoqo komissara zdravooxraneniya. otağından eşiyə çıxmır və iki gündən 75 . Və professor Zilber qatarla Hadruta gələ-gələ yol boyu komissarın o sözlərini xatırlayırdı və çox istəyirdi ki. Professor Zilber yuxulu-yuxulu əlini uzadıb telefonun dəstəyini götürdü və hələ zəng edənin səsini eşitmədən sövq-təbii hiss etdi ki. əvvəlcə o cavan oğlanla bir palatada yatan xəstələr (o cümlədən. qara olduğu üçün otağın qaranlığı içində görünməyən o telefon dəstəyində elə bir qeyri-təbii ağırlıq. bu gözlənilməz Hadrut səfəri də elə o vaxtdan başladı.. Marqolin familyalı bir nəfər hərbi həkim Xalq Səhiyyə Komissarlığına təcili teleqram vurmuşdu ki. bu. həmkarlarına da artıq tamam aydın idi: tauna tutulmuş ilk xəstə yaxındakı erməni kəndindən cavan bir oğlan olur və Hadrut xəstəxanasının baş həkimi M. özü özünə təskinlik vermək üçün tez-tez deyirdi: «– No. Xudyakovun özü tauna tutulur. Həyəcanlı bir kişi səsi heç dəstəyi qaldıranın kim olduğunu belə soruşmadan aşkar duyulan azərbaycanlı ləhcəsi ilə. hərbi hissədə yaşadığı otağa heç kimi buraxmır. Təəssüf ki.Üç gün qabaq – Ovanesin faytonu Xosrov müəllimi o gözəl dağ yolu ilə Şuşaya apardığı gün – gecə saat ikidə telefonun həmin gecənin sakitliyində daha artıq səksəkə ilə. hərbi həkim Marqolin yanılmış olsun. Bu adamın – hərbi həkim Marqolinin cəmi iyirmi dörd yaşı var idi və xəstəliyini hiss edən kimi. çtob na naşem zameçatelnom zemle zavelas takaya qadost!». təşvişlə cingildəyən zəngi professor Zilberi yuxudan oyatdı. Xalq Səhiyyə komissarının göndərdiyi maşına mindi və əslində.. Professor Zilber Hadruta gələn kimi. adi telefon zəngi deyil. ona görə ki. eto i ne çuma. o gözə-görünməz kələ-kötürlük də o gecə çağı dünyanın bəd əməllərindən. Hadrutda taun epidemiyası başlamışdır və professor Zilber həmin gecə bir neçə saatın içində təşkil etdiyi bakterioloji dəstə ilə birlikdə səhər saat 6-da qatarla Bakıdan çıxdı. əli ilə duyduğu elə bir qeyri-təbii kələ-kötürlük var idi ki.. telefonla həkim Marqolinin xidmət etdiyi hərbi hissəyə zəng çaldı və bütün bunları Marqolin özü telefonla söylədi. dəllək Ayrapet) taundan yoluxub bir-birinin ardınca ölürlər. professor Zilberin təcili xahişləri ilə gecəyarısı şəxsən özü məşğul olan Azərbaycan SSR Xalq Səhiyyə komissarı. o ağırlıq da. taundan həlak oldu. Maşina uje vıslana. professor Zilber bu cür gecə zənglərini az eşitməmişdi. Narodnıy komissar prosit vas nemedlenno priyexat k nemu. Ne mojet bıt. pis işlərindən xəbər verirdi. ona görə yox ki. Professor Zilber tələsik geyinib evdən çıxdı.N. hərbçilərlə bilavasitə təması tamam kəsir. belə bir səksəkə ilə gecənin sakitliyini pozdu.

Bütün bu ehtiyat tədbirlərinə baxmayaraq. Hadrutda professor Zilberin də. Həkim Marqolinin özü ilə bağlı gördüyü tədbirlərin nəticəsində taun hərbi hissədə yayılmadı və onun ölümündən bir gün sonra hərbi hissənin komandiri professor Zilberə bir zərf göndərdi. səhərdən axşama kimi. cədvəllər. Yelena Ivanovna Vostruxovanın da.5 dərəcədir. eyni zamanda. bu cür məktubu yazmağa (və o yazılanları həyata keçirməyə!) qüdrəti çatan həkim Marqolin ölüm anlarında tez-tez gözlərini açıb: «– Ana!. Sosialist cəmiyyətinin nikbin və sağlam qurucuları kimi. Stansiyada qalan nümayəndələr bütün bu müddət ərzində professor Zilberdən ardı-arası kəsilməyən cürbəcür arayışlar. yaxşı da yemək lazım idi ki. professor Zilberin yanına gəlir. atlı aparıb professor Zilberə tapşırsın. 76 . müxtəlif bakterioloji tədqiqatlar aparan professor Zilber də.. Gedirəm ki. bakterioloji dəstənin başqa üzvlərinin də qayğısı yalnız taun qayğısı deyildi. gecə otağın qapısını qıfılla bağlayır.» Professor Zilber heç vaxt yadından çıxmayacaq bu məktubu oxuduqca. ordan çıxanda da hamı bilirdi ki. nümayəndələrdən biri əlinə əlcək geyib vaqondan düşürdü. Xankəndindən gətirdikləri gözəl tut arağı içirdilər və əlbəttə. üçüncüsü isə Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarəsinin müvəkkili idi və bunlardan ikisi Hadruta gəlməmiş və təxminən on kilometr aralıdakı stansiyada ayrıca vaqonda qalmışdı. Bakıdan Hadruta daha üç nəfər gəlmişdi: bunlardan biri Azərbaycan SSR Xalq Səhiyyə Komissarlığının. professor Suknevin də. başlanır. Ana!. nə qədər adamın bədəninə tauna qarşı zərdab yeridən. başqalarını yoluxdurmayım.» – deyə qışqırırdı. ikincisi Azərbaycan Mərkəzi Icraiyyə Komitəsinin nümayəndəsi. həmin xəstələrin ev-eşiyinin dezinfeksiyası ilə məşğul olan xəstələrlə əlaqə saxlamış adamları qəsəbənin başqa sakinlərindən təcrid edən. çünki bilirəm. ya qışqırıb həmin atlıya yeni tapşırıqlar verirdi. ya da vaqonda yazdıqları əmrləri yerə qoyurdu ki. bütün günü bakterioloji dəstə ilə olurdu və Hadruta gəldiyi ilk gündən belinə mindiyi boz ürgəni çapa-çapa burdan vurub. xəstəliyin gedişatına dair mənasız cədvəllər tərtib etməyə məcbur olurdular. izahatlar tələb edirdilər və bütün günü taunlu xəstələrin səhhəti. professor Şirakoqorovun da. meyitlərin qəsəbədən kənarda ayrılmış sahəyə daşınmasına xüsusi nəzarət edən. salamat qalın. hərbi hissədən çıxıb qızdırma içində təkbaşına Hadruta. o yetmiş dərəcəli tut arağı adamı dəli eləməsin. başqa cürə mümkün deyil.. həkim Marqolinin yazdığı son məktub idi: «Əziz yoldaşlar! Deyəsən. Hərarətim 39. Stansiyadakı vaqonda yaşayan nümayəndələr bir dəfə də olsun Hadruta ayaq basmamışdılar və professor Zilberlə atlı vasitəsilə əlaqə saxlayırdılar: həmin atlı içi kağız-kuğuz dolu zərfləri gətirib vaqonun qabağında yerə qoyurdu. Bu zərfin içindəki. xəstəliyin şiddətləndiyini görəndə. Baş Siyasi Idarənin müvəkkili isə bakterioloji dəstə ilə birlikdə Hadrutda idi. zərfi götürürdü.sonra. dezinfeksiya üçün. köməkçiləri də həmin nümayəndələr üçün izahatlar yazmağa. Əlvida. özü isə əllialtmış metr aralı çəkilirdi. «Çeka» taun məsələləri ilə məşğuldu.. Buradan gedirəm ki. həkim Marqolinin həyatının son dəqiqələri gözlərinin qabağına gəldi: belə bir adam. sakit ölüm.. məlumat vərəqələrini doldurmağa. Lev Marqolin. Bakterioloji dəstə ilə bərabər. Baş Siyasi Idarənin müvəkkili isə – bu adamın adı Murad İldırımlı idi – əksinə.

o biri tərəfdən də professor Zilberin bu adama yazığı gəlirdi. düşmənlər taundan ölmüş meyitlərin qəbrini açır. diqqətlə baxırdı və bunun özündə də bir nəzarət var idi. bədən üzvlərini kəsib camaatın içində xəstəliyi yayırlar. uzun boyu. Murad İldırımlı yorulmaq bilmirdi və professor Zilber yorulub əldən düşdüyü vaxtlarda yuxusuzluqdan qızarmış gözləriylə hərdən bu adama baxanda. müvəkkilin başı gicəllənirdi. tauna da ancaq bu qüvvə qalib gələ bilərdi. Müvəkkil qəti surətdə əmin idi və bunu dəfələrlə professor Zilberə bildirmişdi ki. Bəzən professor Zilber xəstələri müayinə edərkən. amma o gecəyarısı Hadrut yaxınlığındakı o qəbirlərdən çıxarılan meyitlər dəhşətli xəstəlikdən ölmüş (və bunu ingilis casusları. salamat qalmış camaat taunun qarşısında heyvani bir qorxu hissi keçirirdi və camaatın gözündə tauna qalib gələ biləcək bir adam. elə bil. ürəyi bulanırdı. Bu yerlərdə Baş Siyasi Idarədən (əvvəllər isə Fövqəladə Komissiyadan) qorxan kimi. Əlbəttə. amma gözünü kənara çəkmirdi. heç nədən qorxmurdular – nə inqilabdan əvvəl. Professor Zilber Murad İldırımlını başa salmağa çalışdıqca hiss edirdi ki. elmi dəlilləri bu adamı heç cürə fikrindən yayındıra bilmirdi və günlərin bir ağır günündə Murad İldırımlı həyəcanla professor Zilberin yanına gəlib bildirdi ki. gecə yarısı Murad İldırımlının müşayiəti ilə nöyüt lampasının işığında taundan ölmüş adamların qəbrini açdırmağa və meyitləri müayinə etməyə məcbur oldu. ağlını itirəcək Hadrut camaatı bu adamı adicə olaraq «Çeka» çağırırdı: «– Çeka çağırır!» «– Çeka səni soruşurdu!» «– Çeka düşmən tutub! Taunu düşmənlər yayıb Hadrutda!» «– Çeka indicə çapıb getdi!» Hələ yoluxmamış. amma Baş Siyasi Idarənin müvəkkili: – Siz gözəl professorsunuz. yenidən güc toplayırdı. bu. az qala. əmin idi ki. şumal bədəni var idi və tamam bir əlacsızlıq içində. çünki nə zərdab qəbul edirdi. ancaq xalq düşmənlərinin nəyə qadir olduğunu bilimirsiniz! Bütün bunlar kulakların işidir! Bütün bunların arxasında ingilislər dayanıb! Hadrutdakı taun təbii fəlakət deyil. yoldaş Zilber. bir varlıq vardısa. səhərdən axşamacan xəstələrin. Müvəkkil yalnız döyüş meydanlarında və zəhmətkeş xalqın təəssübünü çəkən ədalətli edam hökmləri yerinə yetirilərkən (daha doğrusu. yerinə yetirildikdən sonra) meyit görmüşdü. bakterioloji analizlər apararkən Murad İldırımlı gəlib onların yanında dayanırdı. alınmış məlumata görə. o da «Çeka» idi. bu işdə xarici agenturanın və onların yerli əlaltılarının. göy gözləri. professor Zilber camaat xəbər tutmasın deyə.Təxminən otuz yaşlarında olan Murad İldırımlının sarışın və yaraşıqlı sifəti. elə iy verirdilər ki. Professor Zilberin etirazı. özü ilə bağlı heç bir təhlükəsizlik tədbiri görmürdü. elə bil ki. dəhşətli və ağlasığmaz bir xəbər idi. professor Zilberin meyitləri müayinə etməsinə baxırdı. taunu Hadruta düşmənlər gətirib. qolçomaqların barmağı var. nə əlcək geyib tənzif taxırdı. nə də inqilabdan sonra. 77 . kulaklar eləmişdilər!) adamlar idi və indi elə çürümüş vəziyyətdə idilər. Nəhayət. hətta taun da «Çeka»ya heç nə edə bilməz. heç bir şeyi nəzərdən qaçırmamağa çalışırdı. sinfi təxribatdır! – deyib fikrindən dönmürdü. meyitlərin arasında olsa da. müvəkkilin şübhələri daha da artır və o hətta professor Zilberin özündən də şübhələnməyə başlayır.

ingilis casusları. hərgah bu düşmən yüksək ixtisaslı mütəxəssis deyildisə. demək olar ki. Professor Zilber nə elmi ədəbiyyatda belə şey oxumuşdu. qəbirdən çıxarılan dördüncü meyitin – bu. bir neçəsi mütləq ölənlərin arasında olmalı idi. Bir müddət keçəcəkdi. daşnaklardan. bilinməyən. monarxist ünsürlər. Hərgah bu. yaymaq üçün müəyyən miqdarda hüceyrələr götürürsə. həlak olmalı idi. taunlu meyitləri kəsərkən mütləq özü də yoluxmalı idi. cəsurluğuna hörmət edirdi. ya da qarın nahiyəsi zədələnmişdi. taun həmin bıçaqdan qorxub çəkiləcəkmiş. hamısı meyitlərdən yoluxub taundan həlak olublar. amma onun kor-koranə nifrətdən doğan fantastik fikirlərini də qəbul edə bilmirdi. Həmin gecə başqa bir neçə meyitdə də bu cür bıçaq yaraları tapıldı və o meyitlərin. kin-küdurət hiss etməmişdi. qohumsuz meyit yox idi. qəbri açıb döş qəfəsini zədələmişdilər. nə də ömründə belə bir hadisəyə təsadüf etmişdi və o gecə yarısı qarın nahiyəsi kəsilmiş növbəti meyiti müayinə edə-edə heç nə başa düşə bilmirdi. Professor Zilber nöyüt lampasının işığında o bıçaq yarasını diqqətlə müayinə etdi: heç bir şübhə yox idi ki. əksinqilabçılar yayıb. Türkiyə sərhədini keçib gəlmiş müsavatçı millətçilər. monarxçılardan. daşnaklar. professor Zilberin müayinəsinə nəzarət edərkən o gecə çağı müvəkkilin ürəyində düşmənlərə qarşı elə bir qəzəb yarandı ki. eyni zamanda. tanınmayan. Sonra yenə də gəlib professorun yanında dayandı və birdən-birə hiss etdiyi soyuqdan əsə-əsə. meyit basdırılandan sonra. türkəçarəçilər də öz üsulları ilə tauna qarşı gizli mübarizə aparırmışlar və bu mübarizə onlara baha başa gəlib.. Bütün bunların arxasında ingilislər dayanıb! Zəhmətkeş xalqların qəddar düşməni beynəlxalq kapitalizm dayanıb!») inana bilmirdi. əksinə. Hərgah düşmən gəlib bu qəbirləri açırsa. müvəkkilin sözlərinə də («Taunu zəhmətkeş xalqın arasında kulaklar. eyni zamanda. Professor Zilber neçə gün Hadrutda bir yerdə olduqları bu adamın – Murad İldırımlının yorulmazlığına. elə bil ki. doğrudan da. hətta taundan da daha artıq dəhşətə gətirən hadisə bu oldu ki. əksinqilaba və xalq düşmənlərinə qarşı bu uzun illərin amansız mübarizəsində heç vaxt bu dərəcədə qəzəb. axı. bəzi qəbirlərin açılması. ilk növbədə isə professor Zilberi və onun həmkarlarını sarsıdan. gəlmələrdən. bakterioloji dəstənin. ilk növbədə onun özü özünü ölümə məhkum edirdi. 78 . hamısında ya döş qəfəsi. casuslardan. heç olmasa. insan qüvvəsindən xaric olan bir işgüzarlığının nəticəsində Hadrutdakı taun fironluğunun sona yetməyinə az qalacaqdı və o zaman tamam təsadüfən professor Zilberə aydın olacaqdı ki. belə idisə. həmin müsavatçılardan..çünki zəhmətkeş xalqın düşmənlərinin heç bir əməli onu qorxuda bilməzdi! Hətta özünü saxlaya bilməyib bir az kənarda qusmağa başlayanda da gözlərini meyitdən və professor Zilberin əlcəkli əllərindən çəkmirdi. meyitləri çıxarıb kəsirsə. meyitlərin bıçaqla zədələnməsi. Müvəkkilin fərziyyəsinə görə bu alçaq işlə məşğul olanlar Iran. beş gün bundan əvvəl taundan həlak olmuş faytonçu Ovanes kişinin meyiti idi– döş qəfəsində bıçaq yarası tapıldı. O biri tərəfdən isə qəbirlərin açılması. camaat ailə-ailə taundan gedirdi. əlbəttə. kollektivləşdirmənin qəti əleyhdarları olan yerli kulaklar. çənəsi-çənəsinə dəyə-dəyə meyitlərə baxarkən. yerli türkəçarəçilərin əməli imiş – guya. Həmin gecə hamını. qonşu rayonlardan gizlincə Hadruta gəlmiş xalq düşmənləri idi. bir neçə taunlu meyitin bıçaqla zədələnməsi göz qabağında idi. yeni həyatın. adamsız. Taundan həlak olanlar isə yalnız və yalnız Hadrut camaatı və yaxın üç erməni kəndinin sakinləri idi.

kimsə taunu yoluxdura biləcək bir şeyi kənara çıxara bilməsin. səhər açılanda– Zilberin yaşadığı o kiçik məktəb sinfinin pəncərəsindən başı qarlı dağlar təzəcə görünməyə başlayanda Bakıdan Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin teleqramı gəldi. nə deyirdisə. Bütün meyitlər yandırılmalıdır. o cümlədən. Epidemiya yayılmış əraziyə kimyəvi dəstələr göndərilməlidir ki. dərhal qəbul olunurdu. ayaqqabıyacan tam geyim komplekti göndərilməlidir. Bütün rayon əhalisi üçün isti çadırlar və alt paltarlarından tutmuş üst paltarına. bitləri. Bu əməliyyat ciddi nəzarət altında olmalıdır ki. Azərbaycan çekistlərinin sınanmış rəhbəri Mir Cəfər Bağırovun iştirakı ilə Xalq Komissarları Sovetinin xüsusi iclasında diqqətlə. heç vaxt gülümsəməmiş. başqa komissarlar. Bu qaraqabaq. birdən-birə professor Zilberə elə gəldi ki. gəmiriciləri məhv edir və beləliklə. professoru geniş məlumat vermək və xüsusi tədbirlər planı hazırlamaq üçün təcili Bakıya çağırırdılar. Görünür. 2. Baş Siyasi Idarə müvəkkilinin Bakıya göndərdiyi məlumat öz işini görmüşdü. parça isə taun mikroblarının inkişafı və yayılması üçün gözəl münbit bir zəmin idi. Xalq Komissarları Sovetinin sədri bəzən Hadrutda tauna qarşı mübarizə ilə əlaqədar ayrı-ayrı məsələlər barədə bir-birləri ilə mübahisə etsələr də. Xəstəlik olan rayon ordu ilə əhatə olunmalıdır ki. 4. 5. Xlorpikrin – taun zamanı ən yaxşı dezinfeksiya vasitələrindən biridir: taun mikrobunu.Həmin gecə nöyüt lampasının zəif işığında professor Zilber meyitlərin hansı bədən üzvündən və nə həcmdə hüceyrələr qoparıldığını müayinə edə bilmirdi. Epidemiya baş vermiş rayona həkim-gigiyena dəstələri göndərilməlidir. Baş Siyasi Idarə rəisi az danışsa da. təcili tədbir görmək lazım idi. 6. elə bil ki. Bütün əhali çılpaq soyundurulmalı. tikintiləri xlorpikrinlə dezinfeksiya etsinlər. hərtərəfli müzakirə edildi və təsdiq olundu. Elə yolda ikən professor Zilber yeddi bənddən ibarət plan hazırladı və həmin plan Bakıda Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarəsinin rəisi. professor Zilber otaqdan çıxmaq istərkən Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarəsinin rəisi Mir Cəfər Bağırov onun qarşısında dayandı və bir neçə an zəndlə professorun gözlərinin içinə baxdı. Plan bundan ibarət idi: 1. Mir Cəfər Bağırovun girdə çeşmək şüşələrinin arxasından baxan gözlərində də bir taun zəhmi var. Professor Zilber səhər saat beşdə gəlib Hadrutda qaldığı otağa çatdı. heç kim təzə paltarına taunlu paltarın mikrobunu keçirməsin. ömründə. bu bəd əməllə məşğul olan adamın paltarına keçsin. arxası üstə çarpayıya sərildi. Əlbəttə. göndərilmiş paltarlarla geyindirilməli və evlərindən çadırlara köçürülməlidirlər. 7. amma professor Zilber burasına da fikir vermişdi ki. yerində o tərəf-bu tərəfə çevrildi. amma elə bu bıçaq təmasının özü kifayət idi ki. Evlərdən çadırlara köçürülmə zamanı taunlu xəstələrlə birinci dərəcəli və ikinci dərəcəli təmasda olan şəxslərin hamısının təcrid edilməsi təmin olunsun. infeksiyanın insana keçməsinin qarşısını alır. amma heç on dəqiqə də yata bilmədi. taun. son günlər yalnız və yalnız taunla məşğul olduğu üçün. Iclas qurtardıqdan sonra. bu qaradinməz adamın təklifləri ilə bağlı heç bir etirazlarını bildirmirdilər. dodaqlarından heç vaxt təbəssüm qaçmamış ciddi adam indicə qurtaran iclasda çox az danışırdı. misal üçün. 79 . Əyindən çıxarılmış paltarın hamısı həmin şəxslərin öz evində qalmalıdır. onlar bütün binaları. 3.

professor Zilberi düşmən və təxribatçı elan etsinlər. ona görə də yox ki. iki yaşında düşmən ifşa olunmamışdı. nümayəndələr onu stansiyaya çağırdılar: professor Zilber ayaq üstə vaqonun qabağında dayandı. altı yaşında. belə bir adam hakimiyyət başına keçə. hətta az qaldı ki. bu adama cavab qaytarmağa imkan vermirdi. Hadrutla bağlı ətraf rayonlarda cürbəcür şayiələr gəzirdi və Şuşaya da xəbər yayılmışdı ki. Professor Zilberə tapşırmışdılar ki. Hadrutdan nigaran idi və ora tez qayıtmaq istəyirdi.. Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetindəki həmin iclasdan sonra. onun girdə çeşmək şüşələrinin arxasından baxan gözlərini. bir də ki.. yəni şəxsi məktublaşmada isə bu barədə bir söz demək qəti qadağan idi!) «taun» sözünü «filiz» sözü ilə (rusca «ruda» sözü ilə) əvəz etsin və Hadrutdakı o cəhənnəm əzabı içində bu «filiz» sözünün mənasızlığı və məntiqsizliyi də professor Zilberi bir tərəfdən təngidirdi. hətta üç dəfə yazmalı olurdu. Xosrov müəllimin bütün fikri-zikri seminarın gedişatında idi və əvvəlcə bu şayiələrə fikir vermirdi:düşmənləri ifşa etmək indi adi bir iş idi və bundan ötrü bütün rayonu bağlamaq. Iş o yerə gəlib çatmışdı ki. adicə olaraq boş-boşuna danışmağa və mübahisə etməyə vaxtı və həvəsi yox idi. iki yaşlı Azər idi. başlarını vaqon pəncərəsindən çıxarıb bir-birilərinə macal vermədən onun üstünə qışqırmağa başladılar. yorğun idi. amma heç nə demədi və yalnız ona görə yox ki. Xalq Səhiyyə Komissarlığının və Mərkəzi Icraiyyə Komitəsinin nümayəndələri isə. elə bil. əlbəttə. kollektivləşməyə qarşı ziyançılıq işləri ilə məşğul imişlər və guya indi onların bütün rayon üzrə istintaqı gedir.Professor Zilber keçirdiyi bu xoşagəlməz hissdən və bənzətmədən diksindi. dörd yaşlı Aslan idi.. həm də ona görə ki. o tərəflərə heç kimi buraxmırlar və deyirdilər bu. mı sledim za vsem xodom sobıtiy! A vas mı toje xoroşo znayem! Imeyte eto v vidu! I ne zabıvayte konsperasiyu! Konsperasiya obyazatelna! Professor Zilber nəsə demək istədi. elə bil. Hadrutda bir dəstə düşmən ifşa olunub. Amma elə ki. məlumatlarda (qeyri-rəsmi. hələ ki. dörd yaşında. Xosrov müəllimin Hadrutda düşmən kimi ifşa ediləsi bir adamı yox idi. hətta boş söz olmasaydı da. Mir Cəfər Bağırov isə kobud barmağı ilə hədələyə-hədələyə o bir neçə anlıq sükutu pozdu: – Smotrite. Xosrov müəllim daha Şuşada bazar başında faytonçu Ovanesi görmədi. yəni konsperasiya məqsədilə Bakıya göndərdiyi bütün rəsmi xəbərlərdə. guya ona görə idi ki. taunun qorxusundan vaqondan çıxmağa (yaxud professor Zilberi vaqona çağırmağa) cürət eləməyərək. boş söz idi. professor. elə ki. Xosrov müəllimin ürəyində sızıltısını bütün ömrü boyu unutmadığı bir nigarançılıq baç 80 . Hadrutla bütün əlaqələr doğrudan da kəsildi. Hadrutu bağlayıblar.. Şirin idi və Azərbaycanda doqquz il idi Sovet hakimiyyəti qurulmuşdu. bəzən bu söz onu çaşdırırdı və yorğunluq-arğınlıq içində bir məlumatı iki dəfə. vay o günə ki. Hadrutdakı taun epidemiyasını gizlin saxlamaq üçün.. Mir Cəfər Bağırovun girdə çeşmək şüşələrinin arxasından baxan gözlərindəki o taun zəhmi bu adama etiraz etməyə.. altı yaşlı Cəfər idi. arayışlardakı «taun» sözü «filiz»lə əvəz edilsin və bir dəfə professor Zilber nümayəndələrə göndərdiyi növbəti arayışda nəzərdən qaçırıb «taun» sözünü yazanda. dərhal Hadruta qayıdan professor Zilber Mir Cəfər Bağırovla o cürə üzbəüz dayanmağını hərdənbir yadına salırdı. yenidən görürdü və öz-özünə fikirləşirdi ki. stansiyadakı nümayəndələr də tələb edirdilər ki.

– Posluşayte. doğmaları Hadrutda olan nigaran adamların içindən keçib qızıl əsgərlərə yaxınlaşdı. Qırmızı Yaqub oldu və həmin 1929-cu ildə Hadrut qəsəbə sovetində katib işləyirdi. bu faciənin əsl dəhşəti o zaman onun heç ağlına gəlmirdi. V Qadrut nelzya!. iki yaşında uşağın. bütün bunların ona dəxli yoxdu. Səhər tezdən Şuşadan çıxıb yoldakı faytonlara. Xosrov müəllim bunu bilmirdi və çox dərin bir nigarançılıq keçirirdi. V Qadrut nelzya!.qaldırdı və həmin nigarançılıq onu seminarın işini yarımçıq buraxmağa. – Yaqub yoldaş! Yaqub yoldaş! 81 . bədəncə zəif bir adam idi. Xosrov müəllim Qırmızı Yaqubu görəndə. faytonların. arvadı qalıb və heç kim onu Hadruta buraxmaya bilməz. o zaman Xosrov müəllim bilmirdi ki. Hadrutdakı hadisələr barədə bir söz demək qəti qadağan olunub (heç o cavan qızıl əsgərlərin də çoxunun Hadrutda. təbii fəlakət. bu cavan qızıl əsgərlərə Hadruta gəlmək istəyən adamlarla söhbət etmək. misal üçün. Qırmızı Yaqubun sifətinin rəngi. heç bir icazə almadan Hadruta qayıtmağa məcbur etdi. dörd yaşında. o axşamçağı gözlərinə işıq gəldi. necə bir faciənin içindədi.. bu uşaqların anasının başına nə gələ bilərdi? Qəribə idi. arabaların. dostları. atlıları. az qala. kənarlarına doluşmuş. arabaları. onun Hadrutda üç uşağı.. Amma nə isə baş vermişdi. əslində. tamam itirmiş Xosrov müəllim yolu bağlamış yolbəndin o tərəfində qızıl əsgərlərdən birinə yaxınlaşıb nəsə deyən Qırmızı Yaqubu gördü. prepodayu russkiy yazık! Sprosite lyuboqo qartrudtsa! Vse znayut menya! Pozvonite v ispolkom..düzdü. – Poçemu? Poçemu nelzya? Xot obyasnite! – Nelzya!. – No poçemu? Poçemu nelzya? V çyem priçina? Mojet moqu bıt poleznım? Ya je prepodavatel russkoqo yazıka! – Nelzya!. yanğın. qızıl əsgərlər Hadruta getmək istəyən faytonları. vse menya znayut! – Nelzya!. yolun ortasına.. həqiqətən. bütün Hadrut onu tanıyır.. moya jena! – Nelzya!. yaxınları.. Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki. çiyni xurcunlu piyada adamları saxlayıb geri qaytarırdılar. altı yaşında. nə baş verdiyindən xəbərləri yox idi). sonra zəhmətkeş sinfin nümayəndəsi kimi partiyaya keçdi.. moi deti.. özünü necə təqdim etdisə də. nə isə çox ciddi bir hadisə olmuşdu. rəislərini soruşdu və nə dedisə də. eşşəklərin arasına yığışmış. solğun idi və ümumiyyətlə. Xosrov müəllim yalnız baş verə biləcək siyasi hadisələr barədə düşünürdü. – Ya je tam jivu! Tam moya semya. amma bu mürəkkəb dövrün. Xosrov müəllim hələ bilmirdi ki. Əlbəttə. ya uçitel. Bu axşam evlərinə çatmağına ümidini. atların. elə bil ki. inqilabdan əvvəl bütün bu tərəflərin məşhur nalbəndi idi. milliyətcə əsasən rus olan qızıl əsgərlər ancaq bir sözlə cavab verdilər: – Nelzya!. amma onun o nigarançılığı. pozvonite rukovoditelyam rayona. heç ağlına da gəlmirdi. zəlzələ. arabalara minə-minə axşamüstü gəlib Hadrut yaxınlıqlarına çıxan Xosrov müəllim uzaqdan yamac boyu yolu kəsmiş qızıl əsgərləri gördü. narahatlığı Hadrut müsibətinin yanında bir heç idi.. bu amansız zəmanənin özündə belə.

çəlimsizliyinə baxmayaraq. o dəhşətin sualı idi. hədəqəsindən çıxacaq gözlərinə baxa bilmədi. – təkrar etdi.. – Tanıdın? Bəs niyə buraxdırmırsan məni? – Getmə. ürəyi ən bəd bir xəbər ərəfəsində şiddətlə döyünməyə başladı və Xosrov müəllim sonralar da uzun ömrü boyu Qırmızı Yaqubla həmin üzbəüz məqamı xatırlayanda. uçitel. uçitel. hətta Xosrov müəllimə elə gəldi ki.. – Yoxdu. bu bolşeviki də qəhər boğurdu. yox. yüngüllüyünü hiss etdi. Uçiteləm!. düşmən-zad əhvalatı deyildi. – Niyə?– Bu sualı Xosrov müəllim vermədi.. bunun üstündə onu güllələyə bilərdilər. Xosrov müəllimin böyüyüb. bu – ərəfəsində olduğu o dəhşətin səsi idi. yenə də əvvəlki adi nalbənd olmuşdu. get. şərfini çənəsinin üstündən aşağı çəkdi: – Mənəm də. ürəyi eləcə şiddətlə döyünürdü.. elə bil ki. – Nə olub axı?! – Başını götür.. – Soruşma. yox. yenə heç nə bilmirdi və o dəhşətli xəbərin ərəfəsində idi. Hadrutun bütün aktivinə. Qırmızı Yaqub işin içində idi. amma Qırmızı Yaqub Xosrov müəllimi beləcə yolbəndin ardında qoyub gedə bilmirdi. a kişi?! Mənim orda üç balam var. amiranə danışan. arxaya çevrilib yorğun addımlarla yolbəndin yanından uzaqlaşdı... soruşma.. arvadı da dalbadal həlak olublar... bu saat buraxmasa. o cümlədən də Qırmızı Yaquba tapşırıq belə idi ki.Qırmızı Yaqub Xosrov müəllimə tərəf baxdı.. ailəm var! Heç bilirsən nə danışırsan?!– Xosrov müəllim iki əli ilə yolbəndin üstündən Qırmızı Yaqubun şinelinin yaxasından yapışdı. Xosrov müəllimin oğlanlarının üçü də. Qırmızı Yaqubun səsi də dəyişmişdi və cansızlığına. getməli yer deyil Hadrut!. Hadrutda taundan həlak olanların hamısını tanıyırdı və yaxşı bilirdi ki. özünü yeni hökumətin inanılmış nümayəndəsi hesab eləyən bu adam indi. – Və Qırmızı Yaqub daha o axşamüstü. silkələməyə başladı və silkələdikcə də o şinelin içindəki bədənin cansızlığını. Qırmızı Yaqub o cavan qızıl əsgərdən ayrılıb yolbəndin yanına gəldi və Xosrov müəllimlə üzbəüz dayandı: – Niyə tanımıram! – dedi və Xosrov müəllim Qırmızı Yaqubun səsində dünyanın ən dərin bir kədərini hiss etdi və bax. uçitel. mənim orda. bu. sənin daha orda heç kimin yoxdu!.. Yaqub yoldaş! Tanımadın məni? Xosrov müəlliməm də!. başqalaşmışdı.. 82 . ailəm var. amma o şübhəli baxışlar daha Qırmızı Yaqubun vecinə deyildi və ayaqları onu cəhənnəmin içinə – Hadruta sürüyürdü.. az qala. indicə yolbəndin yanında Hadruta gəlmək istəyənlərdən biri ilə danışdığını görmüşdü. uçitel. Qızıl əsgərlərin komandirlərindən biri şübhə ilə Qırmızı Yaquba tərəf baxırdı və bu adamın təlimatı pozub. – mənim orda üç balam var.. qaç buralardan! Bir də ömründə heç vaxt bu tərəflərə gəlmə!. bu adam ölə bilər – əlləri süst yanına düşdü və tamam ümidsiz bir səslə: – Axı. taun haqqında bir kəlmə də söz demək olmazdı və Qırmızı Yaqubun gəlib bu yolbəndin arxasından Xosrov müəllimlə danışmağının özü də təlimatı pozmaq idi. elə həmin dəqiqə Xosrov müəllimin içindəki o nigarançılıq dəhşətli bir qorxu hissinə çevrildi. Xosrov müəllim kepkasını yuxarı qaldırdı. – Sən nə danışırsan. elə bil ki.

tamam unutduqları!) adamları xatırlamağa başladılar və onlar indi bir peşmançılıq hissi keçirirdi. Alov get-gedə qızışdıqca birdən həkim Xudyakovun əli yavaş-yavaş qalxmağa başladı. qorxu ilə mütəəssirliyin.Bakıdan yenicə qayıtmış professor Lev Aleksandroviç Zilber həmin gecə o qədər yorğun idi ki. hörməti və nifrəti idi və cəmi otuz beş yaşına baxmayaraq. hətta ağlamağa. 83 . Faytonçu Ovanesin qapıbir qonşusu olan bu xeyirxah. əlbəttə. məhəbbəti. Bu adamlar birdən-birə haçansa gördükləri (və heç vaxt fərqinə varmadıqları!) haqsız işlərini.. Eyni zamanda. bu saat yıxılacaq və yatacaq və o yuxudan heç vaxt oyanmayacaq. bədəninin bütün hüceyrələrini zəbt etmiş o yuxu istəyinə necə dözür. Odundan və meyitlərdən ibarət o nəhəng ocağın alovu get-gedə artdıqca. sevinc və kədəri idi. ayaq üstündə güclə dayanırdı. taun bütün dünyanı hədələyirdi. elə bil ki. qapqara şam kimi qaranlığını əridib bütün ətrafa şölə saçdıqca. birdən-birə qırıldı. ziyalı adam partiya işçilərini. tonqala baxan o adamlar başa düşürdülər ki. beləcə bir qara gündə beləcə bir tonqalda yanmaq qorxusu. artıq təcrübəli immunoloq. gözütox. o bir qalaq meyitin üstündə birinci olması. tonqala düşdü. o gecə o tonqalın qorxusunu. bu yuxu hissi uzun müddət əzab-əziyyət içində susuzluqdan yanmış bir adamın birdən-birə suya rast gəlməsinə və həmin sudan içdikcə içməsinə. isti şiddətləndikcə əzələlər yığışır və həkim Xudyakovun qolu da buna görə yavaş-yavaş qalxır. peşmançılıq hissi keçirmək istəyirdilər. o tonqala baxa-baxa bir insan kimi iztirab çəkirdi. komsomolçuları da az müalicə etməmişdi və indi bu adamın özünün tonqalda beləcə yanması. qayğısı. xoşsifət. bəlkə də bu – əslində – qorxu hissi idi. professor Zilberin yuxusu qaçırdı və o dəm onun gözləri yuxusuzluqdan. bir hədə var idi. amma o dəm o əlin eləcə yavaş-yavaş qalxmasında. peşmançılığın qarışığı. mikrobioloq sayılan. dünyanın günah işlərinə bir xəbərdarlıq da var idi və uzaqdan o tonqala baxan yerli partiya və komsomol fəalları arasında bir sıra vəzifəli adamların (bir-birlərindən xəbərsiz!) bütün içini qəribə bir hiss bürümüşdü. elə bil ki. nəyisə etiraf etməyə. aman istəməyə daxili bir ehtiyac duyurdular. bu alovun işığı gecənin. doymaq bilməməsinə bənzəyirdi və buna görə də professor Zilber özü də təəccüb edirdi ki. nə zamansa nahaq incitdikləri (və elə bil ki. vahiməsini daha da artırırdı. virusoloq. nəyisə boyunlarına almağa. hətta bu günəcən nəfəs alan. o əlin o cürə qalxmasında. ümumiyyətlə. yalnız onlara məxsus hiss-həyəcanları idi. həyatın bəd üzü ilə tez-tez rastlaşan (və gələcəkdə də tez-tez rastlaşacaq) professor Lev Aleksandroviç Zilber gecəni qara şam kimi əridən o tonqalın qarşısında. Sonra həkim Xudyakovun qolu.. yorğunluqdan yox. gecənin xəncər kimi kəsən sazağında uzaq məsafədən də istisi get-gedə daha artıq hiss olunan o ocaq şöləsinin gətirdiyi sonsuz kədər hissindən qıyılırdı. Silahlı qızıl əsgərlərin keşiyi altında o ocaqda həyatla beləcə vidalaşan yalnız cansız cəsədlər deyildi. ürəkləri döyünə-döyünə o dəhşətli tonqala tamaşa eləyən yerli partiya və komsomol fəalları həkim Xudyakovu o saat tanıdı. elə bil ki. o cəsəd sahiblərinin – dünənəcən. hərdən ona elə gəlirdi ki. daha doğrusu. Odunların üstünə qalanmış meyitlərin ən yuxarısındakı həkim Xudyakovun cəsədi idi və tonqalın alovu şölələndikcə bir kənarda dayanıb həyəcandan dizləri əsə-əsə. elə bil ki. elə bil ki. yaşayan insanların bir də bu yer üzündə heç zaman təkrar olunmayacaq.

üç addım aralı durub tonqalın başına dövrə vurmuşdular... bakterioloji dəstənin üzvləri bir-birlərindən iki addım. atışıb-vuruşmuş bu adam həmin anlarda daxilən nə qədər çalışdısa da. əzizlərinin beləcə yandırılmasına dözə bilməzdi. taunun nəticəsi idi və o tonqalın şölələrinə baxmağı bacarmaq lazımdır. arxasını tonqala çevirdi. yaxın. tamam unutduğu o Nurlu bulağın buz kimi suyundan bir ovuc götürüb üzünə vurmaq istədi. ünyetməz bir keçmişə apardı. elə bil ki. özü özü ilə nə qədər mübarizə apardısa da. günəşin çıxacağından. kulaklar. uzaq və ümidsiz bir istək baş qaldırdı: neçə illərdən bəri yadına salmadığı (yadına salmağa vaxtı olmadığı). yeniyetmə bir oğlan idi və indi Hadrutdan çox-çox uzaqlarda – Babadağın ətəklərində qalmış bir kənddə səhərin gözü açılmamış atları kəndin aşağı başındakı buz kimi soyuq Nurlu bulağa suvarmağa aparırdı. amma çekist Murad İldırımlı həmin tonqala baxa bilmir.. səs salan insan sümükləridir. camaatın bu tonqaldan xəbəri olmasın. bu adamın əlindən yüyən iyi gəlirdi və indi yalnız bu yüyən iyi ətrafı bürümüş o tonqal qoxusu içində həyatın davam etdiyindən. bu tonqalın şöləsi Hadrutda və ətraf kəndlərdə görünməsin. dərk edirdi.O tonqalı qalamaq üçün Hadrutun təxminən altı kilometrliyində elə bir çüxur yer seçmişdilər ki. fəhlə və kəndli sinfinin quduz düşmənləri haradasa öz qara əməllərinin – Sovet hökuməti ilə mübarizələrini davam etdirməkdən ötrü gətirib Hadruta saldıqları taun epidemiyasının bəhrəsindən. düşmənin gözünün içinə axıra qədər dik baxmaq lazımdır və taun da düşmən idi. bu tərəflərə yaxınlaşan başqa adam olmasın. bakterioloqlar kimi. ağciyərlik edir. amma o tonqala baxa bilmirdi və buna görə də özü özünü bağışlaya bilmirdi: indi heç şübhəsiz ki. amma bərkdə-boşda bərkimiş. elə bilirlər ki. casuslar.. eyni zamanda. hətta sövq-təbii cod dərili əlini 84 . Qəribə idi. atları bulağa yəhərsizyüyənsiz.. bax. çırtaçırtla arxada yanan o tonqaldan ləzzət alırlar. Səlahiyyətli müvəkkil cod dərili əli ilə üz-gözünü ovuşdurdu. tonqala baxa bilmirdilər.. O tonqaldan təxminən altmış-yetmiş metr aralıda dayanmış əlli nəfər əli tüfəngli qızıl əsgər. Murad İldırımlı da sanitarlar. sanitarlar. qorxaqlıq edir. məqsədlərinə nail olublar. həkimlər. çırtıldayan. tonqaldan gələn yanıq ət və sümük qoxusu onların ürəyini bulandırırdı.. tonqalı mühafizə edirdilər və qaranlığa baxırdılar ki. hətta odunlar da yanıb çırtıltı saldıqca o cavan qızıl əsgərlərə elə gəlirdi ki. çünki taun amansızlığından dəli olmaq dərəcəsinə çatmış Hadrut camaatı bir tərəfdən də yaxınlarının. səhərin açılacağından. bunu başa düşürdü. o nə üçün bunu xatırladı? Əlindən gələn yüyən iyinə görə? Axı. sövq-təbii arxalarını tonqala tərəf çevirmişdi. çılpaq aparırdı və özü də sıçrayıb o çılpaq atlardan birinin belinə minirdi. Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarəsinin səlahiyyətli müvəkkili bütün şüuru ilə başa düşürdü. o vaxtlara ki. o tonqala baxmırdı.. dərk edirdi ki. qeyri-təbii işıldayan xəstə gözlərini axıra qədər o tonqala baxmağa məcbur edə bilmədi və o cavan qızıl əsgərlər kimi. iztirabların şahidi olmuş. taunun Hadrut ərazisindən kənara yayılmaması üçün belə bir tonqal – taunun özü kimi amansız bir tonqal vacib idi. çox ölümlər görmüş. səhərdən axşama kimi boz ürgənin belində olduğu üçün. Müvəkkilin ürəyində yenə də birdən-birə qəribə – doğma. O əlli nəfər qızıl əsgər sözü bir yerə qoymadan. ona görə yox ki. amma professor Zilberin fikrincə Hadrut camaatının qalanını xilas etmək üçün. Kremlin qülləsindəki qırmızı bayrağın dalğalanmağından və həmişə də dalğalanacağından xəbər verirdi və bu zaman əlindən gələn o yüyən iyi birdən-birə Baş Siyasi Idarənin səlahiyyətli müvəkkilini əlçatmaz. sinfi mübarizənin davam etdiyindən. ona görə ki. o tonqal.

əlbəttə. Həmin anlarda Murad İldırımlı əlindən gələn o yüyən iyində o uzaq Babadağın ətəklərində qalmış o kənddəki evlərinin doğmalığı var idi və bu adam yenə də uşaqlıq çağlarında – həyət-bacada tumançaq atılıb-düşdüyü vaxtlarda olduğu kimi.. heç kimlə bilavasitə əlaqə saxlamırdı. xəstələnmişdi və bu xəstəliyin nə ilə qurtaracağını gözəl bilirdi. atlar. buna inanmaq istəmirdi. gələcəkdə artıq qurulub başa çatmış o yeni cəmiyyətin bütün üzvləri onların – o minlərlə murad ildırımlıların övladı olacaqdı. müvəkkil hər şeyi qət etmişdi və hər şey bu gün qurtaracaqdı! Müvəkkil yataqda uzanıb can verməyəcəkdi. hamı ilə uzaqdan-uzağa. Murad İldırımlının qardaşları da o uzaq Babadağın ətəyindəki kənddən çıxıb hərə bir tərəfə dağılmışdı və o kənddə o qarı ilə. belorus idi və onların hamısı yeni bir cəmiyyət qururdu. qoyunlar da. o qoca və qayğılı kişi ilə birlikdə... minlərlə murad ildırımlıların əməli idi. bu isə elə Murad İldırımlının övladları olmaq demək idi. bir ovuc su götürsün. onların özü idi. Murad İldırımlı bir də heç zaman o uzaq Babadağın ətəklərində qalmış o kəndi görməyəcəkdi. özünü də. barışmasa da. Murad İldırımlıdan bu dünyada heç kim qalmayacaqdı. hər halda. nəsə bir payı olacaqdı.. Hələ neçə gün belə davam edəcəkdi? Iki gün? Üç gün? Sonra? Sonrası. amma keçmiş heç zaman geri qayıtmır və o günlər də əbədi bir keçmişdə qalmışdı. Müvəkkil xəstəliyini o saat başa düşmüşdü. ukraynalı. xəstəxanada qurtaracaqdı. Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarəsinin səlahiyyətli müvəkkili Murad İldırımlı iki gün idi ki. amma bunun nə mənası var idi? Gələcəyin o azad və xoşbəxt uşaqları inqilabın övladları olacaqdılar. Əlbəttə. nəvə-nəticələri də həmin yeni cəmiyyətin üzvləri olacaqdı və o zaman onların o xoşbəxtliyində. inanmasa da. qoy lap kiçicik olsun. amma inansa da. özbək. xəstələnmiş. lap zərrə qədər olsun.. barışsa da. eşşəklər də adam kimi qırılırdı) təcrid etmişdi. yəni onların həyatı. o cavan qızın adı Züleyxa idi. azərbaycanlı idi. tatar. yüyənin iyi gəlsin. anasını qucaqlamaq istədi. amma yenə də o tonqalın qoxusunu hiss etdi. çünki bu ağır mübarizə illərində ailə qurmağa vaxt qalmadı və əslində. onların o qayğısız.. İllər keçəcəkdi.. amma. hətta professor Zilberin də bundan xəbəri yox idi. gürcü. bir də Murad İldırımlının on dörd-on beş yaşlarında bir bacısı qalmışdı.üzündən çəkdi ki. taundan 85 . o minlərlə murad ildırımlılar rus idi.. eləcə dilsiz-ağızsız o kənd qızının – Züleyxanın uşaqları. gələcəyin o azad və xoşbəxt uşaqları onun adının Murad.. familiyasının isə İldırımlı olduğunu bilməyəcəkdilər. çünki Murad İldırımlının özü elə Inqilab demək idi. atasının haçansa ömründə bir dəfə şəhərə gedib qayıdanda gətirdiyi rəngbərəng saçaqlı kağızlara bükülmüş uzun konfetləri sevinə-sevinə və acgözlüklə cibinə yığmaq istədi. boz ürgəni də (Hadrutda mal-qara da. buna təəssüf etmək də düzgün deyildi: gələcəyin bütün azad və xoşbəxt uşaqları onun övladları olacaqdı. Inqilab yüzlərlə. tauna tutulmuşdu və bunu özündən başqa heç kim bilmirdi.. azad həyatında Murad İldırmlının da. tez əli ilə burnunu qapadı ki. indi eləcə utancaq.. belə çətin və məsuliyyətli bir zamanda taunun onu üstələdiyi ilə heç cürə barışmaq istəmirdi. Bir də heç zaman həmişəki kasıbçılığı içində o kənddə güzəran keçirən atasının sonu görünməyən qayğılarla dolu gözlərinə baxa bilməyəcəkdi. boz ürgənin belindən danışırdı. Iki gün idi ki. müvəkkil heç kimə yaxın durmurdu. Bir də heç zaman o kənddə qocalıb əldən düşmüş anası ilə qabaq-qənşər oturmayacaqdı. Yox..

qeyri-təbiilik var idi. quruluşları bir-birindən tamam seçilən o sifətlər indi eyni bir kədər içində donub qalmışdı. o ocaq yerindən təxminən yüz əlli metr aralıda axan kiçik dağ çayı tərəfdən qurbağaların qurultusu eşidilirdi. qızıl əsgərlərin komandanlığı da. sel kimi.aman istəməyəcəkdi. o tonqalın kənarında özü qərara aldığı kimi.. Uğuldayan o camaat gəlib tamam yaxınlaşdıqda. kommunizm qurulacaqdı!. bu dəqiqə. həkimlərin. bakterioloji dəstənin üzvlərinin. düşməndən aman istəmək demək idi.. çünki taundan aman istəmək. uşaqları. rəhbər rayon işçilərinin sifətini işıqlandırmışdı və yaşları. bacıları tonqalda yanan o yaşlılar. cavanlar. bir də.. O Hadrut camaatı – ərləri. çox adam həbs edildi (o zaman Hadrutdakı o həbslər taundan az iş görmürdü və taundan az qorxunc deyildi. Düzdü. Qurbağaların o gecəki qurultusunda tonqalın ətrafında dövrə vurub dayanmış o adamların çoxunun heç vaxt yadından çıxmayacaq bir soyuqluq. heç bir tauna baxmayaraq.. bəlkə də bu. nə də bu hadisənin istintaqını aparan orqanlar heç cürə başa düşə bilmədilər. uşaqlar necə xəbər tutmuşdular. it aya hürən kimi. Bu vaxt uzaqdan bir uğultu get-gedə tonqala tərəf yaxınlaşmağa başladı. səs çıxaran – yanan sümüklər. rəngləri. bir sövq-təbii idi. elə bil ki. o da mübarizəni sona kimi davam etdirə bilmədi. Amma bunun fərqi yox idi. Bir də ki. əlbəttə. bakterioloqların. sanitarların. qurbağalar da o gecəyarısı birdən-birə beləcə peyda olmuş nəhəng tonqala quruldayırdılar. fəhlə və kəndli hakimiyyəti qalib hakimiyyət idi. elə bil ki. həyatının son saatlarını yaşayan Murad İldırımlının bütün bədəni qızdırma içində yanırdı. Professor Zilber də. banditlərlə atışmalarda qurban getmiş bir çox silah dostları kimi.. arxada yanan o tonqalın özündən də qat-qat artıq bir dəhşətlə üz-üzə gələcəklər. gələcək – Vladimir İliç Leninin idi!. Həmin sazaqlı gecədə.. bax bundan qorxurdu– camaatın bu tonqaldan xəbər tutacağından. işgəncədən əyilib tanınmaz olmuş sifətlərini işıqlandıranda. tonqalın yerini beləcə dəqiq haradan öyrənmişdilər? – bunu sonralar da nə professor Zilber. onlara yenə də elə gəlirdi ki. Səs ancaq tonqaldan gəlirdi:odunlar çıqqaçıq yanırdı və hər dəfə də ocaqdan gələn bu səs o cavan qızıl əsgərlərin kürəyini üşüdürdü. Gələcək kommunizmin idi!.. ayın və tonqalın işığı onların ağrıdan. anaları. tonqala hücum çəkəcəyindən. amma bunun da fərqi yox idi.). amma taunun qamarladığı beyninə indi (və ümumiyyətlə. Cavan qızıl əsgərlər gəlib burada dövrə vurmazdan əvvəl aldıqları təlimata əsasən. axışıb bura gələcəyindən. hərəkət edən o insan qaraltıları qaranlıqdan seçiləndə tonqalı dövrəyə almış rayon rəhbərlərinin. bu qurbağa qurultusu təbiətin səsi deyildi. 86 . Vladimir İliç Lenin beş il bundan əvvəl vəfat etmişdi. bakterioloji dəstənin başqa üzvləri də. arvadları. iztirabdan. taleyin səsi idi. qardaşları.. bir təəssüf hissi var idi: düşmənlərlə.. tüfəngləri çiyinlərindən aldılar və o tüfənglərin lüləsini yuxarı tutub qaranlıqdan gələn və get-gedə tükürpədən bir sürətlə artan uğultu ilə qarşı-qarşıya hazır dayandılar. qasırğa kimi bir təbiət hadisəsi idi. milis işçilərinin arasında da səs-küy düşdü və qızıl əsgərlər havaya güllə atmağa başladılar. rayon rəhbərliyi də. Tonqalın alovu o gecəyarısı sükut içində dövrə vurub dayanmış sanitarların. əslində. yanan saçlardır. qurbağaların qurultusunu da batırdı və bayaqdan bəri o tonqalın şöləsi və səsi altında əzab çəkən qızıl əsgərlərə elə gəldi ki.) yalnız dəhşətli bir qəzəb hakim idi: düşmənə qarşı qəzəb. Gecənin qaranlığından axıb gələn o uğultu tonqalın səsini də. ataları.

tonqala tərəf qaçdı və tonqaldan iri bir odun dartıb çıxardı. o məşəl bütün bu adamların sonuncu gücünü əlindən aldı. kimisi özünü yerə atıb üz-gözünü torpağa sürtə-sürtə ağladı. Professor Lev Aleksandroviç Zilber otuz beş illik ömrü ərzində heç vaxt hiss etmədiyi bir ümidsizlik içində başa düşdü ki.. özlərinin ayaq altında qalacaqlarını. bu da təbiət hadisəsi kimi bir şey idi. mikrobioloqlar. əsgərlər bir-birilərinə kömək edə-edə və yavaş-yavaş geriyə çəkilə-çəkilə tüfəngin qundağı ilə. kimisi dizləri üstə çöküb tamam bir taqətsizlik içində susdu.. elə edirdi ki. bu da sövq-təbii idi. yerə sərilənlərin üstündən keçib özlərini o tonqala yetirəcəklər. elə bil. hələ yanmamış meyitləri dartıb tonqaldan çıxarmaq.. camaat birdən-birə ayılmağa başladı. həmin günlər ərzində özləri yox olmuşdu. qızıl əsgərlərin arasından buraxılıb tonqala tərəf qaçmaq istədi. elə bil. səs-küy yavaş-yavaş azaldı. özləri unudulub getmişdi. taun onların hamısına yoluxacaqdı və bu adamlar da həlak olacaqdı. vururdu. camaatı başa salmağa çalışırdı. Professor Zilber irəli çıxmağa.). o dəli ehtirasın qarşısını ala bilmirdi. Qızıl əsgərlər daha havaya güllə ata bilmirdilər. əzizləri idi. qışqırmağa. elə bil ki. qollarından. amma o gecə. virusoloqlar. qızıl əsgərlərin arasından keçib camaatın arasına girdi. toxunacaqdılar. elə bil ki. Tonqal işığında dəli gözləri yerindən oynayan adamların qışqırtısı.Sel kimi uğuldaya-uğuldaya gələn o adamları nəyin bahasına olursa-olsun. o tonqala yaxın buraxmaq olmazdı. az qaldı paltarını deşsin. bunu təsəvvürünə gətirən professor Zilberin tükləri qabardı. heç bir qüvvə o dəli həyəcanın. üçü o tonqaldakı meyitlərə toxunsa (əlbəttə. lüləsi ilə camaatı itələyirdi. yanan o meyitlər bu diri adamların balaları idi. tonqalı söndürmək istəyəcəkdilər. 87 . amma heç kim onun səsini eşitmirdi. indi bu adamları gülləyə tutsan da. görünür. çünki neçə gündən bəri Hadrutda taunla vuruşan bu həkimlər. bu axının qarşısında həlak olacaqlarını heç ağıllarına da gətirmirdilər. o tonqalla təmasdan sonra nəticə elə ola bilərdi ki. bakterioloji dəstənin bütün başqa üzvləri də – heç kim özü barədə fikirləşmirdi. adamlar onların əllərindən. məşəl kimi yanan o yoğun və uzun odunu iki əli ilə yuxarı qaldırıb (bu xəstə adama o güc haradan gəldi?!) başının üstündə fırlada-fırlada o uğuldayan camaatın üstünə hücum çəkdi.. hər şey bitdi: bu adamlardan ikisi. heç kimlə toqquşmasın. başa düşdü ki. heç kim ona məhəl qoymurdu.. Bu zaman həmin uğultu ilə qızıl əsgərlərin üz-üzə gəldiyi dəqiqədən etibarən tapançasını çıxarıb ora-bura qaça-qaça (hətta belə bir məqamda da adamlara yaxın durmurdu. tamam ağlını itirib dəli olmuş Hadrut camaatı heç nəyə baxmırdı. adamlar hərəkətsiz dayandı. danışmağa. Məşəl kimi yanan o iri odun zərblə bir-neçə nəfərə dəyib onları yerə sərdi və həmin dəm Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarənin səlahiyyətli müvəkkili elə bir qeyri-insani səslə bağırırdı ki və başının üstündə fırlatdığı o məşəldən qaranlığın içində elə bir dəhşət yağırdı ki. fəryadı içində professor Zilber də. adamlar isə daha «Çeka»nı belə tanımırdı və tanımaq da istəmirdi) havaya dalbadal güllə atan Murad İldırımlı birdən-birə tapançasını yerə çırpdı. yalnız bir qorxu – taunun yayılması qorxusu var idi. amma camaat bunun da fərqinə varmadı və qızıl əsgərlərə hücum çəkdi. sanitarlar üçün. tüfənglərin qundağından yapışırdı. Qızıl əsgərlər elə hey havaya güllə atırdılar..

Tonqal eləcə çıqqaçıqla yanırdı. amma közü qıpqırmızı qızaran odunu iki əlilə də tonqala tulladı. – pıçıldadı.Yavaş-yavaş yalnız Murad İldırımlının o vəhşi bağırtısı eşidilirdi. Qurbağalar da. o adamların iztirabları o gecə professor Zilberin bütün içindən keçib gedirdi. hər şeydən şübhələnməsini də. bütün bu ətrafı sarsıtmış o həyəcandan qorxub susmuşdular və indi yenə də quruldamağa başladılar və o kiçik dağ çayından gələn qurbağa qurultusu o gecənin özünün iztirab səsi. «Çeka» da birdənbirə taqətdən düşdü. həmin gecə adama daha heç nə təsir edə bilməzdi. hələ «homo sapiyens»dən əvvəlki dövrlər idi. insan hələ iki ayağı üstə gəzən bir varlıq deyildi.. elə bil ki. bərkimişdilər. dayanmışdı? – yox. elə bil ki. həmin iztirabı cismən hiss edirdi və o dəqiqələrdə professor Zilber Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarəsinin səlahiyyətli müvəkkilinə elə bir minnətdarlıq hissləri keçirirdi ki. indi taqətsiz düşüb qalmış o Hadrut camaatının tonqalın işığında parıldayan gözlərində elə bir dərd.. elə bil ki.. o adamı isə həmişə də beləcə bir minnətdarlıqla. lap bünövrəyə çəkib aparmışdı. o gecənin özünün matəm səsi idi. elə bir dəli ağrı-acı var idi ki. o zamana ki. 88 .. hətta vəcdlə yad edəcəkdi). həmin səkkiz-on dəqiqənin içində birdən-birə böyümüşdülər. ayağı ayağına dolaşa-dolaşa tonqala tərəf qayıdıb sönmüş (o məşəlin də. elə bakterioloji dəstənin üzvlərini də ayaq altında qalmaqdan. taqəti qurtarmışdı. Hadrut camaatının arasından keçib uzaqlaşdı və qaranlıqda tamam görünməz oldu. sonra da eləcə ayağı ayağına dolaşa-dolaşa geri qayıtdı. araya çökmüş bu sükut müvəkkili qamarlayıb səsini batırdı. insan hələ heyvandan seçilmirdi. Professor Zilber sarsıntı içində: – Kto tot nesçastnıy?. o adam it kimi dörd ayaq – dizlərinin və əllərinin üstündə durmuşdu və alışıb yanan gözlərilə tonqala baxırdı və içindən elə it zingiltisinə də bənzər bir səs çıxırdı. müvəkkil bütün bu adamları xilas etmişdi və əslində. sifətini heç vaxt yadından çıxarmayacaqdı. hətta sonralar – bir neçə ildən sonra xalq düşməni kimi həbs edildiyi və işgəncələrə məruz qaldığı vaxtlarda da Hadrutun altı kilometrliyindəki o tonqalın kənarında dizlərinin və əllərinin üstündə durmuş bu adamı yadına salacaqdı və dünyada daha böyük dərdlərin mövcud olması professora o inkivizisiya işgəncələrinə dözməyə.. o ağrı-acının yanında zəifləmişdi. Professor Zilber taqətsiz düşüb qalmış o adamlara baxırdı. tərsliyini və sərtliyini də bağışlamışdı. amma birdən-birə professor Zilberin gözləri qızıl əsgərlərdən bir az aralıda dayanmış bir nəfərə sataşdı.. kiçilmişdi.. kənara çəkilib yol verən qızıl əsgərlərin. o səs-küydən. tapançasını yerdən götürdü. sonra elə bil ki. bunu ifadə etmək mümkün deyildi (illər keçəcəkdi. inkivizisiya işgəncələri onun yanında bir heçdir və bu işgəncələrə dözmək lazımdır). amma tonqalın o səsi cavan qızıl əsgərlərə daha əvvəlki kimi təsir etmirdi. bir də ki. tonqalın həmin çıqqıltısı o dərdin. Professor Zilber o dəqiqələrdə müvəkkilin kobudluğunu da. elə bil ki.). Professor Zilber dizlərinin və əllərinin üstündə durmuş adamın tonqalın işığında görünən görkəmini. camaatla o çarpışmadan sonra. bunu heç nə ilə müqayisə etmək olmazdı. o uğultudan. Elə bil ki. ölümdən qurtarmışdı. qüvvə verəcəkdi (elə dərdlər var ki.. təsirini itirmişdi. Dərd dizləri və əlləri üzərində dayanmış o adamın simasında insanı lap əvvələ. dalğa-dalğa bütün bu ətrafa yayılıb.. çünki o uğultudan.

– Uçitel. Hadruta necə girmişdi.. söndü.. kolların içinə girirdi. o yanan tonqal da. – Və Qırmızı Yaqubun gözləri doldu. armud ağacının dibində ölüb qalmış o xoruzu (görünür. Tri sına. adamlara qoşulub o tonqalın üstünə necə getmişdi? O boş həyət də.... o dərmanlanmış və qapıpəncərəsi bağlanmış ev də. Qırmızı Yaqub doğrudan da başa düşə bilmirdi ki. Jena toje poqib.. onu qovurdular. o bomboş həyətlərinə necə gedib çıxmışdı. Tri malenkix sına paqibli!. buralara tamam bir sakitlik çökmüşdü. torpaqdan yapışayapışa təpəyə. Xosrov müəllim – bu bədbəxt oğlu bədbəxt uçitel – necə gəlib buralara çıxmışdı? Buralara gələndə niyə başına bir daş düşüb o bədbəxti öldürməmişdi? Neçə-neçə illərdən sonra da Xosrov müəllimin özü də yadına sala bilmirdi ki. Bircə o yadında idi ki. amma qızıl əsgərlərin o mühasirəsini necə keçməyi yadında deyildi. bakterioloji dəstə də – hamı bu yerdən çıxıb getmişdi. o gecəyarısı o tonqal eləcə yandı... onları tonqala tərəf buraxmamağa çalışan Qırmızı Yaqub indi professor Zilberin yanında dayanmışdı və hələ də tövşüyə-tövşüyə dəsmalla üz-gözünün tərini silirdi.. tüfəngin qundağı ilə vururdular. qızıl əsgərlər də. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulandan sonra doqquz il ərzində başqalarını ağladan bu adam indi özü uşaq kimi içini çəkə-çəkə ağlamağa başladı. dərəni. dırnaqları ilə daşdan. professor Zilberin boğuq və həyəcandan titrəyən pıçıltısını eşitdi. ay işığında rəngbərəng lələkləri hələ də şövqünü itirməmiş o ölü xoruz da. – Kak ptitsa.. zəiflədi. bütün Hadrut ərazisini – dağı. xırıltılı bir səslə. buraxmırdılar. dalğa-dalğa bu ətrafa yayılan o həyəcan da dağılmışdı.. axşamüstü yolbəndin yanında Qırmızı Yaqubla söhbətdən sonra. və elə bil ki. professor Zilberin baxdığı səmtə baxdı.. həm də o adamın yamandan da yaman halına yandığı üçün..Bayaqdan bəri qızıl əsgərlərlə birlikdə Hadrut camaatının qabağını kəsməyə... o dağılan həyəcan o tonqal qoxusunu da yavaş-yavaş buralardan çəkib aparırdı. malenkix-malenkix. Indi bu yerlər tamam bomboş idi.... meşəni – hər yeri dövrəyə almışdı və belə bir mühasirədən keçib gəlmək mümkün deyildi.. Sam zdes ne bıl. o daşdan bu daşın üstünə atılırdı. Russkiy yazık dayot v şkole. – Tot çelovek. 89 . özünü o dərədən bu dərəyə vururdu. o yerləri yenə də gecənin qaranlığı aldı və o qaranlıq içində yalnız tonqalın zəif közü qızarırdı.. Hadrut camaatı da. sözləri tapmaqda çətinlik çəkirdi.. – A kak oçutilsya zdes? Kak prorvalsya v Qadrut? – Ne znayu..... Xosrov müəllim bura necə gəlib çıxıb? Qızıl əsgərlər təkcə yolların qabağını kəsməmişdi. tutub saxlamaq istəyirdilər.. bir nəfərin iki əlilə başının üstündə fırlatdığı o məşəl də Xosrov müəllimin yadında idi və uzun ömrü boyu da heç vaxt yadından çıxmırdı. ağacların arasında dolanırdı.. amma yenə də qaçırdı.. – Qırmızı Yaqub həm rus dilini pis bildiyi üçün. bu həyətdə ən axırıncı o xoruz ölmüşdü) necə görmüşdü.. sonra o alov zəiflədi.. dizləri və ayaqları üstə dayanıb işıldayan gözlərini tonqala zilləyib.. evlərinin dərmanlanmış bağlı qapılarını.. dağa qalxırdı.. qırıq-qırıq it kimi zingildəyən o adamı gördü və tanıdı.

elə bil ki. o kənddə bir qarı qaldı. Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarəsinin səlahiyyətli müvəkkili Murad İldırımlı boz ürgəni ardınca çəkə-çəkə.. sahibinin əlindən buraxılmaq istəyirdi. ay işığında başının qarı güclə sezilən o uzaq dağların.. sosializm qələbə çalacaqdı... gələcək o cavan qızın uşaqlarının.... bu kəndlər traktorlarla və başqa kənd təsərrüfatı texnikası ilə təchiz ediləcəkdi. Get-gedə o tonqal yerindən gələn isti artırdı. Gəlib lap közün kənarında dayandılar və boz ürgə istidən boynunu kənara çəkirdi.. amma buraxıla bilmirdi. tonqala tərəf bu taqətsiz yerişin son yeriş olduğunu. amma Murad İldırımlı yüyəni darta-darta boz ürgəni ardınca aparırdı. təzə yanan ət iyi yayıldı. Əvvəlcə atın qabaq ayaqları büküldü... və o zaman bütün bu iztirabların hamısı həmişəlik bir keçmişdə qalacaqdı. acısını da eyni vaxtda ürəyində hiss edirdi. o güllərin. çiçəklərin arasında oynayacaqdı. 90 . Murad İldırımlı bunu bilirdi və boz ürgə də.. fərəhini. sahibinin onu son mənzilə çəkdiyini hiss edirdi. nigaran gözlərinə baxdı. nəvələrinin idi. həmin Keçmişin ağrısını. o yerlərdə. Səlahiyyətli müvəkkil yüyəni sol əlinin biləyinə dolaya-dolaya boz ürgəni özünə lap yaxınlaşdırdı və atın o iri və narahat. görünməyən meşələrin... O güllə səsindən sonra bir anlıq susmuş qurbağalar yenə də quruldamağa başladı. və o zaman Murad İldırımlı həyatda olmayacaqdı.. o tonqal yerində güllər.. taqətsiz halda yerində oynayırdı. sonra günlər ötəcəkdi. o qoxu çoxalırdı və boz ürgə fınxırıb başını geri dartırdı... sifətinin bir tərəfi qıpqırmızı qızaran közlərin üstünə düşdü. çiçəklər açacaqdı. yağış yağacaqdı. başını uzatdı. kommunizm qurulacaqdı. azad zəhmətkeş balaları. və o zaman o tonqal yerinin izi-sorağı da qalmayacaqdı... əksinə. qayğıların yorub əldən saldığı qoca bir kişi qaldı. elə bil ki.... bütün dünya proletariatı azad olacaqdı. elə o kiçik dağ çayının özünün səsi idi. amma boz ürgə daha başını çəkə bilmədi. Bütün ətrafa təzə ütülən tük. kəndləri də başdan-başa elektrikləşdiriləcəkdi. amma qızdırmanın içində yanan səlahiyyətli müvəkkil yüyəni əlindən buraxmırdı. amma Hadrutun özü də.. bir də Züleyxa adında cavan bir qız qaldı. qar yağacaqdı.. iri gözləri uzaq bir nöqtəyə zillənib dondu.... sonra sağ əlində tutduğu tapançanı qaldırdı və atəş açıb boz ürgənin gicgahından vurdu. illər bir-birini əvəz edəcəkdi.. ayağı ayağına dolaşa-dolaşa adda-budda közü qızaran o tonqala tərəf gedirdi və bu adam həmin Gələcəyin sevincini.təkcə o kiçik dağ çayı axan tərəfdən qurbağaların qurultusu eşidilirdi və indi o qurbağa qurultusunda qeyri-təbii bir şey yox idi. Babadağın ətəyindəki o uzaq kənddə də gecələr qurbağalar belə quruldayardı... irəliləmək istəmirdi. kapital dünyası məhv ediləcəkdi... sonra böyrü üstə yerə sərildi.. təbiətin səsi idi. bir azdan səhər aşılacaqdı. gələcək o cavan qızın idi. Boz ürgə də xəstələnmişdi.

taun adamları bu cür aparırsa. adamlara heç vaxt sağalmayacaq beləcə yaralar vurursa. professor Zilber Hadrutdan getdi və bir müddətdən sonra Xosrov müəllim də Hadrutda qalmadı (qala bilmədi! Hadrutda hər şey altı yaşlı Cəfərdən. közərən odun parçalarını dartıb tonqaldan çıxartdı. boz ürgənin üstünə yığmağa başladı və Hadrutun altı kilometrliyindəki həmin yerdə səhərə yaxın təzədən kiçik bir tonqal alovlandı. təqsirkar odur– professor Zilberdir.Səlahiyyətli müvəkkil tapançanı qoburuna basdı. o tonqaldan deyirdi.. Hadruta gəldiyi gündən etibarən. bu hiss onu tərk etmirdi. Səlahiyyətli müvəkkil bircə an. dərindən bir nəfəs aldı. nə isə bağışlamaq.. Taun epidemiyası yox ediləndən sonra. Hadrut xəstəxanasında olduğu kimi. Hadrut xəstəxanasının profilaktika hissəsində yatan adamları müayinə edən professor Lev Aleksandroviç Zilber Xosrov müəllimin çarpayısının yanında oturanda bu adamı dərhal tanıdı. Çarpayıda uzanmış bu uzun. 6 DAR DALANDA 91 . ümumiyyətlə. Mizin arxasına keçib əyləşdi. sifəti də indi hərarətdən yox. Moskvada yeni kitabı çıxmışdı: «Konets Xazı» («Xazanın sonu»). sonra hər şey bitdi. Şirindən xəbər verirdi. Qəribə idi. Lev Aleksandroviç Zilber bu adama baxırdı və elə bil ki. o sağlam idi. Üç gündən sonra. Səlahiyyətli müvəkkilin əlləri də. uvidevşeqo i perejivşeqo ad. it kimi zingildəyən bu adama nə isə eləmək. ona elə gəlirdi ki. Lev Zilber». O ikinci güllə səsindən sonra da susmuş qurbağalar təzədən quruldadı. Professor Zilberin kiçik qardaşı Veniamin Kaverin gənc yazıçı idi. hələ yanıb qurtarmamış. həmin kitabı açıb ağ üz səhifəsinə bircə an da fikirləşmədən avtoqraf yazdı: «Çeloveku. Bakıya köçdü. Və professor Zilber o kitabı özü ilə Hadruta gətirmişdi. Qalxıb xəstəxanadakı iş otağına gəldi.. Bakı məktəblərindən birində işə düzəldi və bütün ömrü boyu daha heç vaxt professor Zilberi görmədi.). Bəzən yuxuda görürdü. yadigar vermək istəyirdi. iki yaşlı Azərdən xəbər verirdi. dörd yaşlı Aslandan. qəti bir sıçrayışla özünü tonqala atdı və elə o anda da tapançanın tətiyini çəkdi. düz otuz yeddi ildən sonra – 1966-cı ilin noyabr günlərindən birində qəzetlərdə çap olunmuş nekroloqlarda akademik Lev Aleksandroviç Zilberin şəklini gördü. tapançanı qoburundan çıxarıb öz gicgahına dirədi. bir də ki. gözlərindən əzab-əziyyət tökülən adamda taun tapılmamışdı. amma professor Zilber üç gün bundan əvvəl o tonqalın işığında dizlərinin və əllərinin üstündə durub xırıltılı səsi ilə qırıq-qırıq. əlindəki axırıncı közərən odunu o təzə tonqala tulladı (daha kifayət idi). arıq. özünü günahkar hesab edirdi. eləcə dinməz-söyləməz bir-birlərinə baxırdılar. adamları bu cür amansızcasına bədbəxt edirsə.. cəmi bircə an o dəhşətli isti içində tapança lüləsinin gicgahındakı sərinini hiss etdi. o tonqalın istisindən yanırdı və daha buna dözmək mümkün deyildi. Professor Zilber gətirib o kitabı Xosrov müəllimə bağışladı.

Bu dar dalanın sakitliyi Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının dərinliklərindəki qəbiristanlıq sakitliyindən seçilirdimi? Gicbəsər bunu hiss edirdimi. amma orada da çox dayana bilmirdi. Gicbəsər bu qoxunun adını. yəni elə bil ki. divara bitişik basdırılmış elektrik dirəyinin dibində. Güclə seziləcək əhəng iyi. matəm musiqisindən (həm Avropa çalğı alətlərində. bura rahat və təmiz idi. Gicbəsər Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından çıxdığı iki gün ərzində Bakının dağlıq məhəllələrini dolaşa-dolaşa gəlib bu balaca və sakit dalana çıxmışdı. müxtəlif ölçülü. beləcə rahat uzanıb mürgüləyə bilmirdi və bu dəfə də qaçıb o ölü sükutdan canını qurtarırdı. gecələr Qəbiristanlıq Idarəsinə gəlib gedən o maşınlar kimi. sonra qulaqlarını şəklədi. Hərdən Gicbəsər Qəbiristanlıq Idarəsinin hay-küyündən. səliqəli və yay kimi isti o aprel günündə kölgəli idi. bahalı-ucuz. hərdən günün müxtəlif çağlarında – səhər. öpərlər və birdən-birə də təpiklə vurub qabırğanı sındırarlar. fərqinə varırdımı? Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının idarə səs-küyündən. o dəmir darvaza kimi. bu dar dalandakı sakitliyin. belə bir gedişat Gicbəsər üçün Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında gündə gördüyü o adamlar kimi. həmişə beləcə kip örtülü olmuşdu və heç zaman açılmayacaqdı. qarovulçu Əflatunun o köşkü kimi. rahatlıq və təmizlik həmişə olmuşdu – min il bundan əvvəl də belə idi və min il bundan sonra da belə olacaqdı.Divarlarına təzəcə göyümtül əhəng çəkilmiş bu dalan ensiz. günorta. qənbər döşənmiş ensiz küçədə ötən o maşınların səsi də o aprel günü bu dalana hay-küylə. həm Azərbaycan milli musiqi alətlərində) nəzir və sədəqə yığan gərgin dilənçi fəaliyyətindən başqa. Gicbəsər gözlərini açdı. axşam. ehtiyatlı və diqqətli olmağa çağırırdı. qarşısındakı göyümtül divara baxdı. bu qısa və dar dalandakı həmin sakitlik. o gözəl sakitlik. o maşın səsinin özündə də bir yumşaqlıq. amma illər ərzində Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yaxşı bələd olduğu bu qoxu iti həmişə sayıqlığa. çünki Gicbəsər uzun illərin təcrübəsindən yaxşı bilirdi: bu qoxu olan yerdə nə desən mümkündü – səni tumarlayarlar. dalanda. Gicbəsər. yaxud axşamüstü Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına daşınan yeşik-yeşik araq şüşələrini ömrünün. elə bil ki. dəfn mərasimlərindən. sayı-hesabı 92 . itin ürəyincə idi. gecə həyatından. yəni spirt iyi olduğunu bilmirdi. sürətlə yox. gecə həyatından. bu rahatlıq və təmizlik iki günlük didərginlikdən sonra. vurulan təpiklərdən. bu sakitlik. köhnə-təzə qəbir daşlarının üzərində o ölü sükut hakim kəsilirdi və o zaman o qəbir daşlarının müxtəlifliyi tamam itib gedirdi. molla səsindən. başını balaca yana çöndərib dar dalanın girəcəyinə tərəf baxdı. asfaltda qarnıüstə uzanmışdı və itin qara gözləri mürgü döyürdü. hər günündə görmüşdü və insanların o şüşələrdəki mayeni içməklərini. ahəstə gəlirdi. sonrakı vəziyyətlərin gedişatını bütün təfərrüatlarına qədər müşahidə etmişdi. o biri başında müxtəlif şəkilli. bir mülayimlik vardı. demək olar ki. gediş-gəlişindən. az qala. rahatlıq və təmizlik içində Gicbəsər birdən-birə spirt iyi hiss etdi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı böyük idi. Əlbəttə. rahatlığın və təmizliyin daimiliyindən xəbər verirdi. elə bil ki. atılan daşlardan qaçıb gedib o ölü sükutun içinə girirdi. Gicbəsər sübh tezdən. yəni təzədən Qəbiristanlıq Idarəsindəki o insanların arasına gəlirdi. bəzən bir başında ölü basdırılırdı. adamsız. həmin ölü sükut qəbir daşlarının hamısını eyniləşdirirdi. dalana tünd sarı rəngli üç həyət qapısı açılırdı və tünd sarı rəngli o üç həyət qapısı da. matəm musiqisi çalınırdısa. gecə qəbir daşları arasına çökmüş ölü bir sükut da var idi.

lap burun-buruna dayandı və qəflətən ağlamağa başladı. bu adamın işləri yaxşı deyil. – Vahid. elektrik dirəyinin dibində uzanıb bu dalanın sakitliyi və rahatlığı içində. Vahid nə deyib? – soruşdu. amma it buna dözürdü. hətta doğmalıq əmələ gətirdi. yolunda candan keçər-r-rəm.. Arıq kişi gözlərini. Dur-r-rma. dirəyin dibində uzanıb qara gözlərini ona zilləmiş iti gördü. mətbəxlərindən gələn iyi hiss edirdi və bu mətbəx qoxusunun özündə də Gicbəsərin alışmadığı bir təmizlik var idi. sinəsi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı insanların arasında keçirdiyi o uzun illər boyu bu itdə. çünki Gicbəsər səksənmədi.. başa düşürdü ki. Proşu da tebya. əli ilə də işarə etdi ki. Sən də. dasan?... həm bir az sevindi. bayaqdan bəri Gicbəsər bu dar dalanda. Mənə deməyiblər-r-e..bilinməyən o qəbir daşları kimi. amma qəribəydi. o günorta çağı. elə bil ki... həm də təəccübləndi: – A-a-a. Bu adamın bütün vücudundan tünd spirt iyi gəlirdi və bu iy Gicbəsəri təngidirdi. düymələrinin çoxu qırılmış qara köynək və tamam çirklənib əldən düşmüş qəhvəyi pencək olan.. qara gözlərini bu arıq kişinin rəngini itirmiş və sulanmış gözlərinin içinə zillədi.. xüsusilə. elə bil ki. – O adam ayaq saxladı. sonra axıb gedən dumanlı gözlərini qıyıb küçənin aşağısına – yuxarısına baxdı. bu adam ağlayır və bu adam yazığın biridir. Gör-r-rür-r-rsən?. o qoxu olmasaydı. elə bil ki. Bir nəfər dar dalanın qabağında dayandı və əynində toza-torpağa bulaşmış göy şalvar. iməkləyə-iməkləyə gələn bu adamdan bəd bir hərəkət duymadı və ürküb qaçmadı.. narahat olmadı və yalnız o adam dalanın içinə doğru gəlməyə başlayanda ayağa qalxdı. amma bu adiliyə baxmayaraq. çünki çənəsini tumarlayan o əlin mehribanlığı o qoxunun acısından qat-qat artıq idi.. Gicbəsər o tünd sarı qapıların arxasında yaşayan adamları görmürdü. elə bil. bu sözlər o dar dalanda çox məhrəmanə səsləndi.. burnunun suyunu əli ilə silib. Kişi dirəyın dibində. uzun dırnaqlarının arası qapqara çirklə dolmuş barmaqlarını nə vaxtdan bəri qırxmadığı çal saqqallı sifətində gəzdirdi: – Bilir-r-sən... tünd sarı qapılar arxasındakı o görünməz adamların mehribanlığını da duyurdu. çünki buradakı evlərdən. it qalxmasın. Uzan.. özünü bir az da irəli verdi. bu mehriban əl də beləcə onun çənəsini tumarlamayacaqdı. bəlkə də bu it başa düşürdü ki. qolları tüklü bu arıq kişi əlini dalanın küncünə dirəyib bir az yerində yırğalandı.. amma o adamların nəfəsini duyurdu. yaxası açıq. ayaqlarını uzatdı və eləcə ağlaya-ağlaya əlini uzadıb itin çənəsini tumarladı. o qoxu özü ilə birlikdə ehtiyat və sayıqlıq gətirirdi. sümüyü çıxmış kürəklərini dirəyə dirədi... adi bir şey olmuşdu... sonra özü birdən-birə dizləri üstə asfalta çökdü və iməkləyə-iməkləyə Gicbəsərə tərəf gəlməyə başladı. hiss olunurdu. Gicbəsər başını geri çəkmədi. əksinə.. buradakı insanlardan spirt iyinə bənzər heç bir qoxu gəlmirdi.. həmin yazıqlıq.. uzansın. necə deyib: yolunda 93 . elə bil ki. it. Vahid deyib ki. sonra dalana baxdı.. yolunda. Arıq kişi iməkləyə-iməkləyə gəlib itlə üzbəüz... it kənara çəkilmədi. bəd işləri əvvəlcədən hiss etmək sövq-təbiisi yaranmışdı və indi yəqin ki. o dar dalanda o adamla Gicbəsər arasında bir yaxınlıq.. adamları əvvəlcədən tanımaq. kişinin spirtli nəfəsi düz Gicbəsərin burnuna vururdu. belə söz deməyiblər-r-! Vahid gör-r-rür-r-sən. sevgilim!. itin yanında oturdu. Spirt iyi bu dar dalanda.. bur.. – Dur-r-rma. Yəqin ki.

O sakit. It yaxşıdı!.belə!. əclaf döyüləm!. Səniynən dost olardım. it olmaq istəyirr-rəm!.. qırmızı çaxırı qurtum-qurtum içməyə başladı.candan.. – Və o arıq kişi də it kimi hürməyə başladı və onun eləcə hürməyi.. Istəyir-r-rsən.. Bilir-r-sən. heç bir təhlükə yoxdur. Qoy bur-r-ra!.. əlini qəhvəyi pencəyinin döş cibinə saldı. Ancaq mən.. rahat və təmiz dalanda dünyanın qəribə bir hadisəsi baş verdi. heç vaxt başını bu mehriban qılçın üstündən qaldırmayacaqdı.. gər-r-rək anam. Bilir-rrsən necə. – Məni.... mənimçün.. xüsusən... Kişi yenə gözlərini sildi və birdən-birə dibinə bir nigarançılıq. bir-r-r yer-r-rdə yeyərr-rdik doxturs-r-ski kolbasanı!.. lap küçük vaxtlarından isti və iri bir insan əlinin hərarəti uzun müddət Gicbəsərlə birgə oldu.. evim var? Dvar-r-resdi!..... Arıq kişi itin bu hərəkətini adicə bir şey kimi qəbul edib (elə bil. o sakitliyi də pozmadı. Bax .. Mən istəyir-r-rəm ki..... Şoferlərim də var-r-r e!..... qulaqlarının altını qaşımağa başladı.. yüz dəfə.... gəzər-r-dim.. Ancaq mən də..... Hə?. mən it olmaq istəyir-r-rəm!... sevgilim. Spirt iyi. it bu adama baxdı.... it olmaq istəyir-r-rəm!. qulaqlarının altını qaşıyan əlindəki mehribanlıq... It olar-r-dım.. bir dolu şüşə çıxarıb yenə də eyni nigarançılıq və narahatlıqla dalanın girəcəyinə baxdı. o təmizliyini Gicbəsər üçün daha da artırdı. bilirsən?.. Dost olar-r-dıq özümüzçün.. – Arıq kişi yenə də ağlamağa başladı.. Düzdü. narahatlıq dolan rəngsiz gözləriylə o dar dalanın girəcəyinə tərəf baxdı və əmin olandan sonra ki.. səni. it onun dediklərini başa düşməliymiş)... Əclafdı də insanlar-r-r!. – Vahid bilir-r-sən. baxdı və birdən dizlərini büküb qarnı üstə yerə çöməldi və çənəsini arıq kişinin qılçının üstünə qoyub gözləri ilə altdan yuxarı ona baxdı.. sənə necə baxacam?.. bu dar dalanın o rahatlığını. it doğaydı də. sonra çirkli dırnaqları ilə şüşənin ağzını açıb şirin...... köpək qızı anam. bu it heç zaman belə bir mehribançılıq içində olmamışdı. elə bil ki. keçər-r-rəm. maşınım var-r-r.. Sənə həmişə yemək. amma bu adamın itin başını tumarlayan... Iki kilo!Ver-r-rəcəm sənə. – It olmaq istəyir-r-rəm. çox əclafdı... – It.. Arıq kişi əlini dizinə vurdu: – Bur-r-ra qoy başını.... amma bu sözlərin deyilişində it üçün gözəl bir musiqi var idi və o gözəl musiqi dar dalandakı bu gözəl sakitliyi.. Əliağa Vahid... It olaydım da gər-r-rək mən!.. sənnən bir yer-r-rdə küçələrdə.. Əlbəttə.. həmişə beləcə qalacaqdı... Maşında gəzdir-r-cəyəm.. dünyanın bütün pis qoxularını bir kənara atırdı və görünür. it doğmadı də məni!.. Doxtur-r-rski kolbasa.. Hər şey alacam sənə!. nə deyib? Vahid e!.əclafdı. elə belə də olmalıymış... elə bil.... Deyib ki. əksinə. Mənim qar-r-daşım sənsən. şüşədən gələn o qoxu güclə hiss olunan o gözəl əhəng qoxusunu yox eləyirdi.. e. tapacaqlar-r-r. it olam... səni.... Səni apar-r-rıb. çənəsini o arıq kişinin qılçına qoymuş 94 .. o sakitliyin davamı oldu... It olmaq adam olmaqdan.. Hansında istəsən gəzdir-r-rəcəyəm...... zaman keçdikcə çox uzaqlarda qaldı və indi o dar dalanda... insanlar-r-rda....evimdə saxlayacağam..... bu sərt qoxu dar dalanın o ehtiyatlığı və sakitliyi ilə bir o qədər də uyuşmurdu. Anam pisiydi də. – Sağ əlində tutduğu şüşədən bir qurtum da içdi.. Adamlar çox. hamısını ver-r-rəcəm sənə!....... it olsaydım.. On dənə.. insanlar-r-rda vəfa yoxdu. rahatlığı müşayiət edirdi və it çənəsini o arıq kişinin qılçına elə qoymuşdu ki. sol əli ilə Gicbəsərin başını tumarlamağa.. nəvaziş hər şeyi üstələyirdi.. Ancaq bilir-r-sən. gətir-r-rəcəyəm... yüz dəfə yaxşıdı!. Gicbəsər bu adamın dediyi sözlərin mənasını başa düşmürdü.

Bu vaxt dalanın girəcəyində iki nəfər – bir kişi və bir qadın – göründü və ikisi də ayaq saxlayıb yerlərində səndirləyə-səndirləyə dar dalanın içinə tərəf baxdı...») adamın sifətinə zərblə bir təpik vurdu və bu zərbə o qədər güclü oldu ki. hə?! Tək içmək istəyirsən. düzdü.. Iy iyə qarışdı və bunu birinci hiss edən Gicbəsər oldu. Spryatalsya zdes da. elə bil ki. özü də ayaq üstə dura bilmədi... – Skaji qde vino?. Qde vino? – və o bədbəxtin başını dirəyə döyəcləməyə başladı. – deyib iki əliylə də sifətini tutdu və parçalanmış dodaqlarından axan qan barmaqlarının arasından süzülməyə başladı. amma ayağı itə dəymədi.. Kurva!.. Yerə sərilmiş uzun kişi də ayağa qalxdı. Qadın: 95 . uzun kişi isə azərbaycanca: – Oğraş!. ikinci dəfə təpik atdı və Gicbəsər bütün ömründə birinci dəfə dişləri ilə insan qıçından yapışdı. harasa uzaqlara qayıdırdı. təpik atdı.. – Qde kurva?! Qde vino?. nigarançılıqla başını qaldırıb dalanın girəcəyinə nəzər saldı və arıq kişi də itin nigarançılığını o saat duydu və birdən-birə heyvani bir qorxu çəkən rəngsiz gözləriylə küçəyə tərəf baxdı. It olmaq istəyir-r-rəm!. sövq-təbii bir hərəkətlə sağ əlindəki yarımçıq şüşəni qəhvəyi pencəyinin döş cibinə soxdu. Qadın isə sakitləşmək bilmirdi.. ay əclaf?! Məni aldatmaq olar?. Qadın yerə sərilmiş dostuna məhəl qoymadı və iki əliylə dirəyin dibində oturub üzünü qapamış arıq kişinin pırpızaqlı çal saçlarından yapışdı: – Ubejat xotel da? Pederas!. it bayaqdan bəri. sonra qadın əlini uzadıb dirəyin dibində oturmuş arıq kişini göstərə-göstərə cır səsiylə qışqırdı: – Vot on.. Qadın rus idi və rusca danışırdı... amma onun ətrafına fırlana-fırlana var gücüylə hürürdü. – dedi.. – Bizi aldadıb qaçmaq istədin. lap cıqqılı küçüklük dövrünə qayıdırdı və çoxdan unudulmuş o hərarətin xatirəsini duyurdu. Dirəyin dibində oturub əsə-əsə elə hey pıçıldayan o arıq kişi: – Vay!. həyəcandan titrəyə-titrəyə tez-tez pıçıldamağa başladı: – It olmaq istəyir-r-rəm!. sifətindən qan axan o arıq kişinin başını dirəyə döyəcləyə-döyəcləyə: – Qde vino?– qışqırırdı.Gicbəsər. arxası üstə yerə sərildi. kurva?! O iki nəfərin dirəyə tərəf yüyürməyiylə bütün bu dar dalanın başdan-başa spirt iyiylə dolması bir oldu və o iki nəfər dirəyin dibində oturmuş o adamın başının üstünü elə sürətlə aldılar ki. çaşıb qalmışdı və yalnız indi özünə gəlirdi... təpiyin nə olduğunu yaxşı bildiyi üçün.. elə bil ki. Qadın: – Paşol!– qışqırdı və o bədbəxtin saçlarını buraxıb itin üstünə qaçdı. pederas!. It olmaq istəyir-r-rəm!. həmin iki nəfər bir göz qırpımında dirəyin yanına çatan kimi. uzun kişiyə yaxınlaşmırdı. Ubyom tebya!. Uzun kişi yenə də ayağını qaldırıb dirəyin dibindəki o arıq kişini vurmaq istədi və bu vaxt Gicbəsər bütün içindən axıb gələn bir hirslə bərkdən hürməyə başladı.. onlardan biri – uzun kişi dirəyin dibində oturmuş (və titrəyə-titrəyə elə hey pıçıldayan: «–It olmaq istəyir-r-rəm!.It olmaq istəyir-r-rəm!. Ubyom!. bu yazıq heç tərpənməyə də macal tapmadı. çirkli dırnaqlarını qıpqırmızı qızartdı.

üçü də birdən açıldı və kiçikli-böyüklü bir dəstə adam o qapılardan dar dalana çıxdı. Bir dəstə ayaq. arvadın topuğunu ağzından buraxmadı və onsuz da. arvadın topuğunu buraxdı və kənara çəkilib daha da bərkdən hürməyə başladı. uşaqlar da elə bir hay-küy saldılar ki.... – Al!. vurun e.... Bu adamların hamısı arvadlar və uşaqlar idi. – Tfu sənə.. una.. – Al!. – Durun... – Tez elə!... – Vur bunnarı!. – Bu birisinin ağzını partdadıblar!... bunnar!. bığ yerinin tükləri qaralmağa başlamış kök bir oğlan da var idi və dalana çıxan kimi həmin oğlanın gözləri o saat yerə yıxılmış o qadının çılpaq ayaqlarının arasını aldı. ört bu qəhbənin üstünü də!. elə bil. bu dar dalan min il bundan əvvəl də belə bir haray-həşir içində olmuşdu və min il bundan sonra da belə olacaqdı. amma Gicbəsər. vaxtsız solub əldən düşmüş bədəni. o uzun kişinin və topuğundan qan axan o qadının üstünə cumdu. – Ağəz. Tünd sarı rəngli o üç həyət qapısı. bir dəstə əl o üç nəfərin – dodaqları partlamış o adamın. həmişə bu divarlarda qalacaqdı və bu adamlarla birlikdə o divarlar da qışqırırdı: – Əclaf oğlu əclaf!. 96 . – Pyaniskə köpək oğlu!. trusik gey də!. Dalana dolmuş arvad-uşağın arasında on dörd-on beş yaşlarında. köpək uşağı. – qışqırdı və ayağını dartdı. – Tfu sənə!.. – Pyaniskələrdi!. o dar dalanın təzəcə əhənglənmiş divarlarına hopurdu. – Ağəz. – Ağəz. qov buları!. – Vur bu qəhbəni!. donunun ətəkləri yuxarı qalxdı və əyninə alt paltarı geymədiyi üçün. az qala.! – Tfu sənə!. – Ağəz. O vaxt ki. küçəyə çıxmağı ayıb sayılırdı. – Vay. – Ay qancıq. elə bil ki. – Vay-vay-vay!..... bunnarı. damarları şişmiş boğazlardan çıxan səslər. yağa bulaşmışdı və əllərini döşlüklərinə silə-silə bu arvadlar da.. bu qancığa bax e!. göbəyinəcən çılpaq qaldı. bir-birləriylə sözləşiblərmiş kimi.. elə bil ki. qancıq!. Görünür.. bu vaxtlarda o dar dalanın camaatı nahar hazırlamaqla məşğul olurdu– arvadların əli döyülmüş ətə.– Oy!. – Ay qəhbə!. ayaq üstə güclə dayanan o qadın arxası üstə yerə yıxıldı. köpəy uşağı!. trusik geyməyib e.. kişiyə yaraşmazdı.. adam döyül ki. Gicbəsər ağzında qan tamını hiss etdi. çünki bu məhəllədə kişilərin hər səs-küydən ötrü dalana. buna bax e. – Ala!.. aralarında kişi xeylağı yox idi. durun!. – Ağəz.

sonra da səndirləyə-səndirləyə o qadın qaçdı və o qadın başını götürüb qaçanda həyətdən çıxmış həmin on dörd-on beş yaşlarında kök oğlan dar dalandakı o basırıqdan istifadə edib əlini donun üstündən arvadın paçalarının arasına basdı. bir də ki. çəkilən sillələrə baxırdı. bu dar dalanın göyümtülə çalan əhəngli divarları hələ də guruldayırdı.Gicbəsər o dar dalanın küncünə qısılıb mırıldaya-mırıldaya gözlərinin qabağında atılan bu təpiklərə. Gicbəsər var gücü ilə o dar dalandan uzaqlaşmaq istəyirdi. Gicbəsər daha mırıldamırdı. əyilib tökülməsin).. Və oğlan əyilib yerdən kiçik bir qənbər götürdü.. – Ay əclaf!. oğraş!. tfu sənə!.. sınmasın.. Gicbəsər başa düşdü ki. bu saat ağır bir zərbə alacaq və irəli sıçrayıb iti addımlarla qaçıb getmək istədi. kip örtülmüş o tünd sarı rəngli qapılar arxada qaldı. 7 QONAQLIQ 97 . – Al!.. O üç nəfər başını götürüb qaçmışdı. amma bu vaxt o kök oğlan Gicbəsəri gördü və bayaqkı qapazın ağrısının. bu qədər camaat birdən-birə necə dalana tökülmüşdülərsə. o tünd sarı qapılar da yenə kip örtüldü. qorxurdu. sən neynirsən?! – qışqırdı. hə?. dalanın dibinə qısılmış Gicbəsər. Dar dalandan qaçıb birinci canını qurtaran. amma elə bil ki. həyətdən çıxmış adamlar daha hay-küy salmırdı. – Al!. yenə də birdən-birə eləcə açıldı. – Bu da azdı sənə. o uzun kişi oldu. o on dörd-on beş yaşlı kök oğlan susmuşdu. it bu adamların arasından qaçıb o dar dalandan uzaqlaşa bilmirdi. – Kül sənin başuva!– Və oğlunun yay qabağı ülgüclə təzəcə dibindən qırxılmış başına yağlı bir qapaz çəkdi və o qapazın səsi bu dar dalandakı hay-küyün son sədası oldu: o üç tünd sarı qapı birdən-birə necə açılmışdısa. qulaqları yatdı. amma oğlanın zərblə atdığı o qənbər dalandan çıxhaçıxda Gicbəsərin qabırğalarının altına dəydi və it bu zərbədən zingildəyəzingildəyə küçə ilə üzüaşağı qaçmağa başladı. eləcə də birdən-birə hamı həyətlərə girdi. acısının. o dar dalanın divarlarının haray-həşirinə qulaq asırdı və bu dəm itin qəhvəyi-qara tükləri pişik tükü kimi qabarmışdı. Divarları təzəcə əhənglənmiş o dar dalan. vurulan yumruqlara. – Bir də gələcəksən bura.. pərtliyinin hirsini itin üstünə tökdü: – Paşol atsuda!.. – Ay qancıq. Gicbəsər başını aşağı saldı. oğraş oğlu. o adamların. Dar dalanda təkcə o on dörd-on beş yaşlı kök oğlan qalmışdı. quyruğunu buladı və it asta addımlarla çıxıb getmək istədi. sonra dodaqları partlamış arıq kişi qaça bildi (bütün bu müddət ərzində sifətinin qanına bulaşmış sağ əliylə qəhvəyi pencəyinin üstündən çaxır şüşəsini tutmuşdu ki.. oğlanın bu hərəkətini anası o saat gördü və hirsindən yanıb yaxıla-yaxıla: – Ədə.

. həmişəki kimi gözəl bir məclis keçəcəkdi – bütün bunları bilirdi.. əksinə.. qızını da o qədər tələsdirirdi ki.1939-cu ilin qış günlərindən biri idi və havalar uzun müddət mülayim keçəndən sonra. bilirdi ki. hər şey düzələcək. yeyib-içəcəkdilər. Firuzə xanım. tanışların arasında nə qədər təmkinliydisə. çünki həddən artıq kök olduğu üçün tez-tez tərləyən Firuzə xanım qonaqlıqqabağı lap əldən düşürdü.. uzun sözün qısası.. bu gözlənilməz soyuq həmişə rahatlığı. kök və ilk baxışda ağır adam görünsə də. elə bil ki. ağ günlərindən xəbər verirdi. bir ruh yüksəkliyi. bu narahatlıq Firuzə xanıma da keçmişdi və Firuzə xanımın «sən darıxma. – Sən narahat olma. – Çörək az deyil? – Yox.. amma indi «kerosinka»nın birində plov dəmdə idi. o biri «kerosinka»nın üstündə yarpaq dolması bişirdi. elə bil.. hər şey qaydasında olacaq. çox cəld idi. darıxan adam idi. birdən-birə həmin gün bütün gecəni qar yağmışdı. əslində. hər şey var.. binaların damını.. daha dünyanın qara yox. amma bu gözəl qar lap vaxtında yağmışdı. hər il yayda üçü də bir yerdə – yəni Ələsgər müəllim. Bakının küçələrini. Bu gün də məktəbdən tez qayıtmışdı ki. – Bir şey almaq lazım deyil ki? Firuzə xanım plovu dədə-babadan qalmış mis qazanda «kerosinka»nın üstünə – dəmə qoya-qoya: – Yox ey. Sən darıxma. yox. bu səbrsizlik. soyutma toyuqlar bir tərəfə yığılmışdı.. bir də Arzu – Kislovodska gedəndə arvadını da. Sən narahat olma. hər şey qaydasında olacaq. Ələsgər müəllimin dünən Kömürçü meydanında bir səlyanlıdan alıb 98 . məişətdə bir o qədər narahat. evdə. dostların.. – dedi. – sən darıxma. Ələsgər müəllim bu gün axşamkı qonaqlığın narahatlığını keçirirdi. ümumiyyətlə. gediş-gəlişin az olduğu yuxarı məhəllələri (Ələsgər müəllimin ikiotaqlı. mən doğrayım!– dedi. həmin gözəl ovqatla əllərini tərtəmiz yuyub: – Gətir o toyuqları bura. darıxırdı. amma yenə də narahatlıq keçirirdi. o təmizlik əməllərin bundan sonrakı salehliyindən deyirdi və Ələsgər müəllim mətbəxdə divardan asılıb altına da girdə tas qoyulmuş əlüzyuyanda həmin coşğunluq. misal üçün. sən narahat olma» sözləri indi daha çox özünün narahatlığını göstərirdi. narahat etmişdi. o ağlıq. hətta – nə qədər ağlasığmaz olsa da – bir hərarət gətirmişdi (qar və hərarət!). qonaqlar Arzunun şərəfinə sağlıqlar deyəcəkdi. Firuzə xanım düz deyirdi və Ələsgər müəllim özü də bunu çox yaxşı bilirdi: işdə. mətbəxli mənzili Bakının dağlıq hissəsindəki belə məhəllələrdən birindəki birmərtəbəli kiçik binada idi) qar basmışdı və qəribə idi. o qış günü qarın o tərtəmiz ağlığı. qatarın tərpənməyinə hələ üç saat qalmış vağzala yollanırdılar. Firuzə xanım gözəl bir süfrə açacaq. hər şeyi vaxtlı-vaxtında hazırlayacaqdı. Firuzə xanıma kömək eləsin – bir həftə idi ki. hər tərəfi bürümüş o tərtəmiz qar ağlığı Ələsgər müəllimin bütün içinə bir coşğunluq. Ələsgər müəllim Firuzə xanımın tərləmiş sifətinə baxa-baxa gülümsədi: özü evdə-eşikdə o qədər səbrsiz adam idi ki.. eyvanını. – dedi. xüsusən. Ələsgər müəllimin arvadı Firuzə xanım qaynar düyünü aşsüzənə boşaldaboşalda və ətli sifətini də düyünün buğundan yan tutub tez-tez nəfəs ala-ala: – Sən darıxma. istini xoşlayan Ələsgər müəllimi nəinki narazı salmışdı.

rus əlifbasını da öyrənmişdi və o vaxtdan da hər iki dildə yazılmış kitablar Arzu üçün hər şey idi.. gavalıdan pay gətirirdi və anası kimi kök olan Arzu bu meyvələrin hamısını yeyib qurtarırdı.. bu uşaq kitabı kəşf etmişdi və başa düşmüşdü ki. Arzunun anadan olduğu gündə Ələsgər müəllimgilin evində gözəl bir qonaqlıq keçirilirdi. uşağı dəniz kənarında gəzməyə çıxarırdı. albuxara qurusu gətirirdilər və Firuzə xanım o gözəl xuruşun hamısını yığıb hər il keçirtdikləri bu yeganə qonaqlıq üçün saxlayırdı. o vaxt Ələsgər müəllimin otuz bir yaşı var idi. Professor Fazil Ziya da Ələsgər müəllimin xüsusi dəvəti ilə əvvəllər bu qonaqlıqlarda iştirak edərdi... ərik. hələ beş yaşı tamam olmamış. qış vaxtı isə qoz. rəhmətlik Qəzənfər kişi həmin məktəbdə təsərrüfat işləri üzrə müdir müavini idi. nəhayət. Firuzə xanımın qohumları uzaqda – Naxçıvanda yaşayırdılar və ildə-ayda bir dəfə o qohumlardan kiminsə yolu Bakıya düşürdü. hətta böyüklərin söhbətləri də kitabın yanında heç nədir. Arzu o qədər oxuyurdu ki.. Azərbaycan əlifbasını da. Ələsgər müəllimgilə adam az-az gəlib-gedirdi və üç nəfərdən ibarət bu ailə bir-birinə o qədər öyrənmişdi. Arzu atasıyla birlikdə Qliyerin «Şah Sənəm» operasına. konsertə. bütün oyuncaqlar. ərikdən. beləcə bir üçlük onlar üçün o qədər öyrəncəli olmuşdu ki. qalanlar da Qubada yaşayırdılar və Bakıya da demək olar ki. hətta Ələsgər müəllimin özü də narahat olurdu. teatra aparırdı. Keçən il Fazil Ziya xalq düşməni kimi ifşa olundu. kinoya. Bakıda təzəcə məktəb müdiri təyin olunmuşdu. Arzu çox gözəl və ağıllı bir uşaq idi. 1929-cu ilin qışında bir qızları dünyaya gəldi və Ələsgər müəllim o qızın adını Arzu qoydu və həmin vaxtdan da hər il qışda.. küçədə gəzəndə həmişə özözünə xalq mahnılarını dodaqaltı zümzümə edərdi. Rus Dram 99 .. bir də ki. Firuzə xanım türkəçarə qalmadı. Ələsgər müəllim. buna görə də Ələsgər müəllim hər dəfə Arzunun anadan olduğu gün özü şəxsən professor Fazil Ziyanın evinə gedib kişiyə bir dəstə qızılgül təqdim edirdi. – Amma az yeyin. bütün oyunlar.» Sonralar professor Fazil Ziya çox qocaldığı üçün (yaşı səksəni keçmişdi). bütün söhbətlər. gilənar. Nə isə. Azərbaycan Dram Teatrında «Otello»ya. bəzən nəinki Firuzə xanım. müayinə etdiyi adamlara xəstəliklərindən asılı olmayaraq: «– Tez-tez teatra gedin!. hələ XIX əsrdə Türkiyədə təhsil aldığı üçün türk casusu və azğın pantürkist elan edildi. armuddan. – plov yeyin!.. daha evdən az çıxırdı və qış vaxtı Arzunun qonaqlığına gələ bimirdi. fındıq. hələ keçən əsrdə Istanbul Universitetində təhsil almış və Bakıda uşaqdan böyüyəcən hamının tanıyıb hörmət etdiyi professor Fazil Ziyadan xeyirli məsləhətlər aldı.. Qəribə ziyalı bir adam idi. Ələsgər müəllimlə Firuzə xanımın düz səkkiz il uşağı olmadı. yay vaxtı Ələsgər müəllimgilə Ordubad şəftəlisindən. amma. gəlmirdilər. Ələsgər müəllimlə Firuzə xanım 1921-ci ildə evlənmişdilər. Ələsgər müəllimin isə elə bir yaxın qohumu qalmamışdı. – deyərdi. Firuzə xanım elə o vaxt da beləcə kök idi və Ələsgər müəllimin də kök arvadlardan xoşu gəlirdi. badam ləpəsi. belə bir gözəl gündə bu sayaq şeylər barədə fikirləşmək lazım deyil. evlərinə başqa bir adam gələndə özlərini naqolay hiss edirdilər. hamısını elədi. tut. Firuzə xanımın isə iyirmi altı yaşı var idi və Firuzə xanımın atası. – deyərdi.gətirdiyi iki dənə Kür xəşəmi tavada qızardılmışdı – mətbəx isə sərin idi və Firuzə xanım da əvvəlkilərə nisbətən az tərləyirdi. sovet Azərbaycanında faşizm ideyalarının təbliğində günahlandırıldı və həbs olunub güllələndi.

– deyirdi.beşinci kursa keçsin. Sovet Ittifaqı Qəhrəmanı. əlbəttə. Arzu. namizəd yox. vergi!» Əlbəttə. birdən-birə üçüncü. Allah qoysa (Ələsgər müəllim ürəyində Allaha inanan adam idi və məktəbdə bunu. sirkdə Alli-vad attraksionuna baxmışdı. vergidi. – deyirdi. ya doqquzuncu (lap onuncu) siniflərdən birində oxuya bilərdi. SSRI Ali Sovetinin deputatı Ivan Dmitriyeviç Papaninə göndərdiyi təbrik məktubunda da (bu stalinçi qəhrəmanın da 50 yaşı tamam olurdu) alovlu bolşevik salamı. 1937-ci il gəldi. Firuzə xanım – operaya baxdılar. hətta bir dəfə Firuzə xanımı da məcbur edib evdən çıxartdı və ömürlərində birinci dəfə üçü də bir yerdə – Ələsgər müəllim. mən ölü. hər halda. siz diri. bu uşaqda var idi. tədricən yetişməyi yaxşı idi. kök və canlı olsa da. birdən-birə lap doktor olsun – bunlar gələcəyin işi idi. uşaq idi. Əlbəttə. RSFSR-in əməkdar artisti Darya Spirişevskayanın konsertlərində olmuşdu. Suraxanıda. upravdomam! Bununki adicə istedad-zad deyil. bunlar hamısı çox gözəl idi. ayda üç dəfə Ələsgər müəllimlə birlikdə gedib o operaya tamaşa edirdi. Kaqanoviç adına kitabxanaya abunə yazılmışdı və bir ucdan həmin kitabxanadakı kitabları oxuyub sona çatmaqla məşğul idi. Arzu yaxşıca iştahla yesə də. Iyirmi ildir müəlliməm. ordenli Arakişvilinin. amma səkkizinci. M. Bu uşaq böyük alim olacaq! Onda. onda mən heç nə bilmirəm! Onda mən müəllim deyiləm. Keçən il L. alovlu komsomol salamı yetirənlərlə bərabər. Arzu. Arzunun bəstəkar Çişkonun «Potyomkin zirehli gəmisi» operasından çox xoşu gəlirdi. Arzu da həmin məktəbdə oxuyurdu və öz qızının sinifləri beləcə dalbadal adlaması xoşagəlməz söz-söhbətə səbəb olardı. Arzu məktəbi bitirib instituta girəcəkdi. Ələsgər Babazadə inqilabdan əvvəl Bakının neft çıxarılan fəhlə rayonlarında – Ramanada. Üzeyir Hacıbəyovun «Koroğlu» operası tamaşaya qoyuldu. kitabxana müdiriyyətinin yoldaş Stalinin ən yaxın silahdaşlarından birinə göndərdiyi təbrik məktubunda fəal oxucu kimi. – belə şeyləri əvvəldən hiss eləməyimə söz yoxdur. bu cür sözsöhbətləri isə Ələsgər müəllim heç vaxt xoşlamamışdı. müdafiə etsin. Kaqanoviçin 50 yaşı tamam olanda. ikincisi də ona görə ki. qoy onda ekstern imtahanları versin. Kitabxananın şanlı sovet Arktika tədqiqatçısı. ekstern imtahanlar isə. amma Arzu üçün kitabın yerini heç nə vermirdi və bir az böyüyəndən sonra Arzu özü evlərindən dörd tin aşağıda açılmış L.M. Gürcüstanın xalq artisti. uşaq idi və birdən-birə beləcə ağır yükün altına girməyinə ehtiyac yox idi. Arzunun da imzası var idi. Arzu indi dördüncü sinifdə oxuyurdu. o vergi. heç kimə bildirmirdi). Azərbaycanın Sofya Kovalevskayası olmasa. beş dəfə gedib bu operaya baxmışdı. görərsiz. bunun müəllimləri olmuşuq! Baxarsız. ən azı. Arzu ekstern imtahan verib səkkizinci. «– Mənim. Ələsgər müəllim özü məktəb müdiri idi. elə də olub! Əgər Arzu. gələcəyin işi idi. heç kim onun əlindən almayacaqdı. savadlı riyaziyyat müəllimi Əlibaba müəllim Arzunu «Sofya Kovalevskaya»– deyə çağırırdı. o həvəs ki.Teatrında «Anna Karenina»ya. amma elə ki. «Ryui Blaz» a getmişdi. doqquzuncu sinfin riyaziyyat məsələlərini asanlıqla həll edirdi və məktəbin ciddi. amma Ələsgər müəllim bunu istəmirdi:birinci ona görə ki. – biz hamımız fəxr edəcəyik ki. Əlibaba müəllim demişkən. doğrudan da. qəhrəmana alovlu pioner salamı da yetirilirdi və o beş pionerin arasında Arzu da var idi. Ələsgər müəllimin fikrinə görə. qoy uşaq kimi də böyüsün. Mən indiyəcən hansı şagirdə nə diaqnoz qoymuşam. Sabunçuda yeni açılmış ibtidai məktəblərdə müəllimlik 100 .

Ömrü boyu siyasətə qarışmayan (indinin özündə də bitərəf idi).. Ələsgər müəllimin müdir işlədiyi məktəbdə. cəmi ikicə nəfər xalq düşməni ifşa olunub həbs edilmişdi (deyirdilər ki. imkanı olanda yaxşılıq eləyən bu adam. Ələsgər müəllimin dili gəlmədi ki. komsomol komitəsinin... yazıq. Azərbaycan dilinin yeni qrammatikasını yazmış.. Fərid Şirinli hekayələr yazırdı.» – dedi. elə onların da oduna yandı. həmin partiya təşkilatı katibinin özü xalq düşməni kimi ifşa olundu və gələn dəfə elə həmin xitabət kürsüsündən bu məlumatı yeni müdir. həmişə hamını yola verməyə çalışan. yeri gəldi-gəlmədi. o itib– bu itib.» – dedi. Bakı maarif işçiləri arasında ağsaqqal hesab olunurdu. milisə ərizə yazdı ki. partiya təşkilatı katibləri Bakıda keçirilən maarif müşavirələrində..etmişdi və düz on səkkiz il idi ki. Elə buna görə də ötən 37–38-ci illər fırtınası Ələsgər müəllimin müdir işlədiyi məktəbdən cəmi iki nəfər adam aparmışdı: əsrin əvvəllərində Sarbon Universitetini əla qiymətlərlə bitirmiş. hörmət və nüfuz sahibi idi. Stendalın əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə etmiş və inqilabdan sonra orta məktəbdə fransız dili müəllimi işləyən bitərəf Əvəz bəy Muğanlinski. hətta yetmiş faizi xalq düşməni elan olunmuşdu və həmin məktəbin müdirləri. onları müdafiə edirdi. sonra qonşulardan kimsə xəbər verdi və orqan işçiləri Əvəz bəyi öz evindəki paltar dolabının içindən çıxartdı. bir müddət həmin universitetdə saxladılıb dərs demiş. Moskvada Əli Nazimlə bir yerdə oxumuşdu.. Əvəz bəyi məktəbdə partiya təşkilatının. arvadı Əvəz bəyi doqquz ay paltar dolabının içində gizlədib saxlayıb. o rəqəmlərlə o cür fəxr eləyən həmin məktəb müdirinin. arvadı məktəbə ərizə yazdı. Qonaqlıq qurtarandan sonra Ələsgər müəllim evin içində. həm də coğrafiya müəllimi idi. Əvəz bəy də.» – deyirdi. birdən-birə yoxa çıxdı. amma bu barədə rəsmi bir məlumat yox idi). müəllimlərinin əlli faizi.. sonradan öz doğma xalqına xidmət etmək məqsədilə Bakıya qayıtmış.. Arzu məktəbdə «Pavlik morozovçular dəstəsi»nin fəal üzvü idi. ara-sıra mətbuatda çap olunurdu. başının üstünü qara dumanlar alır.. rayon partiya komitələrinin plenumlarında o rəqəmləri xitabət kürsülərindən fəxrlə sadalayırdılar. Əvvəldən hiss eləmişdi ki. bir də ki. madmuazel!. az qala. Hüqonun. Bakıda məktəb müdiri. inişilki qonaqlıqda da yəqin ki.. yaşı hələ əllini ötməsə də. pioner təşkilatının birgə iclasında. Arzunun çox iti yaddaşı var idi. Mikayıl Müşfiqlə dost idi.. ikisi də güllələnib. Əvəz bəy düz səkkiz il dalbadal Arzunun anadan olduğu günlərdəki məclislərdə iştirak etmişdi. üç-dörd yaşındakı hadisələri xatırlayırdı.» Arzu təəccüblə: «– Niyə?» – soruşdu. partiyaçı Fərid Şirinli – vəssalam. pıçıltıyla Arzuya dedi: «– Sən daha Əvəz babanın adını çəkmə. amma xalq düşməni çıxıb həbs olunduğuna görə iki il Arzunun məclisində yox idi. heç kimlə işi olmayan. düz doqquz ay Əvəz bəydən xəbər çıxmadı. sonra baxıb görürdün ki. Molyerin. Bakının isə elə məktəbləri var idi ki.. guya. altmış. Moskvada Qızıl Professuranı qurtarıb gəlmiş cavan ədəbiyyat müəllimi. uzun müddət Azərbaycan mətbuatında çalışmış. siniflərinin divar qəzetini 101 . Rayon Partiya Komitəsində şöbə müdiri işləyən Cümşüdlünün iştirakı ilə xalq düşməni kimi ifşa etdilər.. yeni partkom verdi. gətirdiyi hədiyyələri – gözəl kitablar tapıb gətirirdi– həmişə özü Arzuya təqdim edirdi və: «–Je vu felisit.. Əvəz bəyin düşmən olduğunu evində də təkrar etsin. o gözəl kitabları xatırlayıb birdən-birə: – «– Əvəz baba yoxdu. odur ki: «– Belə məsləhətdi. terrorçuluqla məşğul olan ingilis casusu kimi də həbsə aldılar və güllələdilər. Əvəz bəy itib. məlum oldu ki.

bütün içi qapqara qanla dolurdu. amma Arzu.. ocaqları söndürmək var idi. insanın başını da toyuğun başı kimi. Indi o adam ki. ara bir balaca sakitləşən kimi. cəmi on doqquz nəfər yuxarı sinif şagirdi komsomoldan xaric edilmiş.. deyək ki. adam baxanda onun yaraşığına mat qalırdı. Vaqifdi!. deməli. bunun axırı nə olacaqdı.. ərəb əlifbası ilə kitab oxuyurdu. Xudaya?! Bu necə zəmanədir. çünki o əlyazmaları təbii ki. ora da əl atırlar. kilsələr dağıdılır. Ələsgər müəllim bunları fikirləşirdi və fikirləşdikcə də bu təmkinli adam həmişə öz-özünə əsəbiləşirdi. bu suallar kəsildi.. nə demədisə. Azərbaycanda nə qədər tarixi məscidlər dağıdıldı?. bu qədər qorxu olub?!. Firuzə xanım Arzuya nə dedi.. bu necə ölkədir. pantürkistsən (ən dəhşətli ittiham bu idi – pantürkist!). yerlə-yeksan elədilər. Bu işlər barədə beləcə fikirləşmək də düz deyildi (adam özüözündən ehtiyat edirdi). uçurub dağıtdılar.. kitabxanada oturub heç kimin köməyi olmadan özü həmin divar qəzeti üçün Hüseyn Cavidi pionerlərin düşməni kimi ifşa edən baş məqalə yazmışdı. bunların mayasında dağıtmaq. yaxşı. bu bədbəxt xalq min il idi yazırdı.). axır ki.. Bibiheybətdəki o gözəl məscidi ki. məktəbdən çıxarılmışdı. komsomol iclaslarında bacı-bacıdan casusluq edir. qatı burjua millətçiçisən. Ələsgər müəllimin məktəbində həmin iki müəllimdən başqa. onda Bakının ən gözəl yerindəki o nəhəng Aleksandr kilsəsinin niyə daşını daş üstündə qoymadınız. məscidlər dağıdılır. Dünyanın ən günahsız yeri qəbiristanlıqdı. Marks belə demişdi?! Engels belə demişdi?! Lenin belə demişdi?! Nə isə. ay adını yeni həyat qurucusu qoyub.. amma yerdə qalan səkkiz uşaqla bağlı Ələsgər müəllim gözdə-qulaqda idi. Maştağadakı o qədim məscid də elə. bəs.. ərəb əlifbasında idi. ay vicdansızlar. Ələsgər müəllim Füzulinin və Vaqifin şerlərindən ibarət iki qədim əlyazmasını da həmin zirzəmidə gizlətmişdi. ay nankorlar. Ələsgər müəllimin müdir 102 .... Oğul atanı satır. panislamistsən. yerlə-yeksan eləmək. Hansını deyəsən? Yaxşı. siz də ki. Tək kitabdı bəyəm? Bunlar daşlarla da düşmənçilik edirlər. dini təbliğ edirsən (kimə başa salasan ki. Bu on doqquz uşaqdan on biri heç. uçurub yox elədiniz?. Füzulidi. qız anadan imtina edir. Şəkidəki o qədim. sən mollasan. arvad ərindən partiya təşkilatına şikayət yazır. məscidlər müsəlmanınkıdı. orada da məqbərələri dağıdırlar. ərəb əlifbası ilə məktub yazırdı– o əlifba ilə ki. ay əclaflar. hər halda. oxuyurdu – onu xalq düşməni kimi ifşa edirdilər.. Qəbiristanlıqda da bəd əməl axtarırlar. həyatı dağıdanlar. amma Ələsgər müəllim ehtiyat üçün Əvəz bəyin bağışladığı o kitabları evinin zirzəmisində gizlətdi və Arzu bir daha o gözəl kitabları görmədi və heç vaxt da Əvəz bəyin adını çəkmədi..çıxarırdı. hərgah evində ərəb əlifbası ilə kitab varsa. Bunların etiqadı şeytanadı!. hansı məmləkətdə belə şey olub.. qardaş qardaşı ifşa edir.. kor qoymaq. yaxud sən Müsavatın agentisən. haçan istəsələr. bu necə quruluşdur?! Insan başı ilə toyuq başının fərqi yoxdur. Məsələ müsəlmanlıqda. çünki xalq düşmənlərinin uşaqları idi.... uşaq idi və bir müddət Ələsgər müəllimdən əl çəkmədi: «– Niyə belə məsləhətdi?». onları məktəbə bərpa edəcəkdi (ikisini artıq bərpa etmək üzrə idi) və ümumiyyətlə. bu. xristianlıqda deyildi. hansı dövrdə bu qədər günahsız qan axıdılıb. onda da üzə bilərlər. Islamla qanlı-bıçaqsınız. adam gecə arvadıyla da danışanda siyasi səhv buraxmaqdan ehtiyat edir. onlara kömək etmək mümkün deyildi. o gözəl məscid. sökmək.

casusları axtarıb tapmağa və ifşa etməyə xüsusi həvəsi var idi. Kamenyevin.bir halda ki. Düzdü. təkcə məktəb partiya təşkilatı katibi Əflatun müəllim idi. başqa idarə və müəssisələrinə nisbətən çox sakit yer idi. Ələsgər müəllim qubalı idi. Əflatun müəllim məktəbdə xalq düşməni kimi ifşa etmək üçün kimisə qaralayanda. xeyirxahsan. Ələsgər müəllimə hörmət edirdilər. cəncəl adamlar yox idi. Ələsgər müəllim. hamıya yaxşılıq eləmək istəyirsən. hər halda. 1936-cı ildə raykomdan göndərilmişdi. bu şayiələrdən raykomun da. Ələsgər müəllimin təsərrüfat işləri üzrə müavini. bərayi-ehtiyat. vay Əflatun müəllimin müdir olduğu məktəbin halına. Əflatun müəllim. uşaqlıqları bir yerdə keçib. Düzdü. tələsmə. belə bir şayiə gəzirdi ki. yerinə təzələri gəlirdi– xəbəri var idi və heç kim bu söhbətin dərininə getməsə də (kim gedib Mir Cədər Bağırov yoldaşdan soruşacaqdı ki. – Ancaq biz gərək. guya. o 103 . maskalanmış xalq düşmənidi də! Elə bilirsən bunları tutmağnan qurtarandı?!! Baxırsan ki. siyasi sayıqlığımızı itirməyək də! Hər tərəf.– deyirdi. bir nəfər konduktoru isə zinovyevçi kimi ifşa etmişdi və o vaxtdan da fəal ictimai fəaliyyətini davam etdirirdi. yoxsa yox?). axı. əslində. Əflatun müəllimin boynuna qoyurdu: «– Sən. humanist adamsan. Əflatun müəllim böyük oğlunun adını Stalinin kollektivləşdirmə siyasətinin şərəfinə Kolxoz qoymuşdu və fikirlərini bir o qədər də dəqiq ifadə edə bilmədiyinə baxmayaraq.. yəni Azərbaycan K(b)P MK-nın birinci katibi Mir Cəfər Bağırov yoldaşın yerlisi idi və Ələsgər müəllim özü bu barədə bir kəlmə deməsə də. Ələsgər müəllim Azərbaycan bolşeviklərinin rəhbəri Mir Cəfər Bağırov yoldaşdan altı yaş böyük idi– Mir Cəfər Bağırov yoldaş 1896-cı ildə anadan olmuşdu. Ələsgər müəllimgilin məktəbindən uzaqlaşıb getmişdi.olduğu məktəb Bakının başqa məktəblərinə. söhbət şəxsən Mir Cəfər Bağırov yoldaşdan gedirdi. partiya iclasından tutmuş pioner toplanışlarına qədər.. Əlbəttə. müəllim deyildi. məktəb partiya təşkilatının katibi idi. Ələsgər müəllim təmkinlə işə qarışırdı. işıqlı leninizm ideyalarına. eyni zamanda. Vaxtilə tramvaysürən olmuş bu adam 1936-cı ilin avqustunda Moskvada «Trotskiçi – zinovyevçi terrorçuluq mərkəzi»nin məhkəməsi başlayandan və qəzetlər Zinovyevin. Ələsgər müəllim sənin uşaqlıq dostundu. Məsələ burasında idi ki. hə.. on dörd digər müttəhimin qanlı cinayətlərini. şey. şəxsən dahi rəhbər Stalin yoldaşa qarşı qatı düşmənçilik fəaliyyətini ifşa edəndən sonra. xalq düşmənlərinin əhatəsində həmişə sayıq olmağa çağırırdı. o da keçib başqa məktəbdə müdir olub. o yerə burun soxmaq məsləhət deyildi. bir azdan xalq düşməni kimi ifşa olunurdu.nədi ki. artistdi də. partiya sıralarına daxil olmuşdu. amma. bu azğınlaşmış alçaqların böyük sovet xalqına. Ələsgər müəllim isə 1890-cı il təvəllüdlü idi– amma heç kim bunun fərqinə varmırdı və heç kim də bu barədə Ələsgər müəllimdən bir söz soruçmurdu. o adı nədi. xalq düşmənlərini. material toplamağa başlayanda. guya. şey. Əflatun müəllim böyük sayıqlıq göstərərək elə həmin 36-cı ildə Bakı Tramvay Parkında iki nəfər tramvaysürən yoldaşını trotskiçi. Mir Cəfər Bağırov yoldaş Ələsgər müəllimi şəxsən tanıyır.. indi Allaha şükür ki. amma Ələsgər müəllimin yanında işi keçmirdi. ay Əflatun müəllim. o adı nədi.» Ələsgər müəllimin bu sözləri açıq-aşkar Əflatun müəllimin ürəyinə yayılırdı və dili böyük olduğu üçün kələ-kötür danışan Əflatun müəllim: «– Bunlar hamısı belədi e. bütün iclaslarda çıxış edirdi. 37-38-ci illərdə hər iki aydan bir dəyişən maarif rəhbərliyinin də – yeni maarif müdirləri gəlirdi.

mən bitərəf bolşevikəm! Amma sənin kimi xeyirxah bir adam gərək belə işlərdə tələsməsin.. – deyirdi. Ülvi Rəcəbdi.. şey.Vışinskinin ittihamnaməsi qəzetlərdə çap olundu və bundan sonra mərkəzi qəzetlər hər gün iki-üç səhifələrini həmin məhkəmə prosesinə həsr edirdi... siyasi sayıqlığımız? Axı.» «– Başa düşürəm. cansız adamın çiyninə qoyurdu: «Düz sözə nə deyəsən? Düz deyirsən. Voroşilovu. Əflatun müəllim. axı. Xocayevi və başqalarını qəzet səhifələri boyunca bir-bir dindirirdi. amma iclaslarda xitabət kürsüsünə qalxan adamlar guruldayırdılar. Ələsgər müəllim yoldaş Stalinin yaxın silahdaşı və tələbəsi Mir Cəfər Bağırov yoldaşın yerlisi və deyilənə görə uşaqlıq dostu olmasaydı... amma sən tələsmə.. bu sualları! Haqları da var də. qaniçəndi!. – Əflatun müəllim açıq-aşkar bir həsəddən yana-yana: – O adı nədi. düz deyirsən. şey..» Suda boğulan.. qatı xalq düşmənidi.. sağçı-trotskiçi casusları lənətləyirdilər.. yüz ölçsün.... saman çöpünə əl atan kimi... şey. o adı nədi.. o adı nədi. hətta əziz atamız Stalin yoldaşı öldürmək istəyirlərmiş.» Əflatun müəllim tamam ümidsiz bir halda: «– Onda. hə? Bax. bu yaxşı fikirdi. – onda gəlün bizim məktəb. Əflatun müəllim. məsələ qaldırsın... Kuybışevi. Rezonqoltsı. hətta. ancaq bir də görürsən ki. şey..» Ələsgər müəllim əlini bu balaca.. Nolar bitərəf olanda? Özün bilirsən ki. dövlət planlarını artıqlamasıyla doldurur. Kaqanoviçi. o adı nədi şey.» Əlbəttə. şey. bir biçsin. o adı nədi. yuxarılar özü ifşa eləyib! Cəmi iki nəfər e. Ikramovu.. – camaat birdən-birə on dənə düşmən ifşa eləyir e!. o adı nədi.» Təxminən bir il bundan əvvəl. Əflatun müəllim. plana əl atırdı: – «– Kolxozçu planı doldurmasa nə olar. kolxoza. 104 .. düz deyirsən. Rakovskini. «–Yox e. özü də bizsiz. Ələsgər müəllim. Menjiskini. Ələsgər müəllim! Axı. raykomda da mənnən. ilk növbədə. Svoluşlar!. Ələsgər müəllim.I. şey. biz bolşevikik! Bəs hanı bizim. biz ifşa eləməmişik. Çernovu. Bunu bağışlamaq olar bizə?! Adımızı da bolşevik qoymuşuq!... hamısını başa düşürəm!.Rıkovun və başqalarının başçılığı ilə «Sağçı-trotskiçi blok»un cinayət işi haqqında SSRI prokuroru A. şey. Biz. o adı nədi. qoy bir baxaq.. Ələsgər müəllim!. adamlar bir-biriylə. şey... Əflatun müəllim də son ümid kimi Ələsgər müəllimə təsir etmək üçün.. Mej. raykomda mənə verirlər e. pıçıltıyla danışırdı.. Prokuror Vışinski Buxarinlə Rıkovdan başqa o biri satqın düşmənləri – Krestinskini. yaxşı deyirsən..» «– Düzdü. elə onun özünü ifşa edərdi. dini təbliğ edir!» Ələsgər müəllim nə qədər təmkinli və ağayanə adam olsa da. o adı nədi.. ürəyində bu Əflatun müəllimin atasının goruna söyürdü və udquna-udquna deyirdi: «– Hə. 1938-ci ilin mart ayının əvvəllərində N.adı nədi. Ancaq sən hələ tələsmə.. O zaman Bakıda qəribə bir təzad yaranmışdı: küçələrdə. Qoymarıq!. evlərdə. kolxozçu. şey. Məktəbdə cəmi iki nəfər xalq düşməni kimi ifşa olunub.. Ancaq tələsmə. Mic. görək. sayıq dayanmışıq keşikdə! Svoluşlar! Ancaq. şey.. Təzə Piri söksünlər! Təzə Pir dayanıb camaatın gözü qabağında. öz aralarında yenilərini tapıb ifşa edirdilər və Əflatun müəllim də deyirdi: «–Görürsüz bu maskalanmış düşmənləri. az qala. Kirovu. Bu svoluşların işlərini. tələb eləyirlər!.I.. Əflatun müəllim!.. Qorkini.. adamın dili də gəlmir desin. Əflatun müəllim böyük bir həvəslə. Buxarinin. ancaq biz düşmən ifşa etmirik!. – Menj.. onları da ki. A. Qorkinin yazıq oğlunu bu şpiyonlar gör necə öldürüblər!. o adı nədi. Ay siz öləsiz!. – deyirdi. Bax. Molotovu. hətta. o adı nədi.. Cəmi iki nəfər. – Əflatun müəllim bu familiyanı yaxşı yadında saxlaya bilmirdi. Ələsgər müəllim..

şey. Əlindən – g... Mən elə bilirəm ki. cürbəcür tədbirlər fikirləşib tapırdı.. Əflatun müəllim. pionerdən çıxarılmasın deyə. əslində. «Izharinifrət» mitinqləri məktəbin idman zalında keçirilirdi və çıxış edən müəllimlər.» – deyirdi.. o adı nədi. pionerlər dərs əlaçısı və yeni nəslin siyasi cəhətdən sayıq nümayəndəsi kimi yoldaş Stalinə raport verirdilər. gör gəlib kimdən pıçıldayır raykomun qulağına?! Maymaq oğlu.. «Nina» mətbəəsi ilə bağlı apardığı gizli işdən. Məktəbdə oxuyan şagirdlərin valideynlərindən kimsə xalq düşməni kimi ifşa olunanda da idman zalında beləcə «izhari-nifrət» mitinqləri təşkil olunurdu və bəzən həmin mitinqlərdə məktəbdən qovulmasın. yüz ölç. Əflatun müəllim fikirləşirdi ki. kimlərlə tanışlığını bilirdi.. bu bizimçün. şagirdlər mətbuatda ifşa olunan tanınmış xalq düşmənlərinə. siyasi sayıqlığı yayındırmaq deməkdir.. Moskvada məhkəməsi gedən «Solçu-trotskiçi blok» üzvlərini lənətləyirdi. ay Əflatun müəllim.. yoldaş Cümşüdlünün yanında olanda çəkinə-çəkinə Ələsgər müəllimin liberallığından söz salmaq istədi. bu mitinqlərdə müəllimlərin hamısı. Salman Mümtaza. Əflatun müəllimə baxırdı: «– Sən tələsmə. yoldaş Cümşüdlü raykomda kadrlar şöbəsinin müdiri idi. tələsmə.» Belə məqamlarda Əflatun müəllimin siyasi keşikdə dayanmaq ehtirası lap coşurdu və valideynlərini lənətləyən bu cür şagirdlərə qulaq asdıqca: «– Malades!».. şey. bir biç!. ilk növbədə. o adı nədi.məktəbdə hələ bir dənə də buxarinçini.» Bu cür tədbirlərdən ən geniş yayılmışı «izhari-nifrət» mitinqləri idi. Əhməd Cavada.ündən bir iş gəlmir. Ələsgər müəllim. tədbirlərlə. Abbas Mirzə Şərifzadəyə. komsomoldan. o adı nədi. misal üçün. Deyirlər niyə xalq düşməni ifşa etmirsən ?!» «– Raykomda da hamısı alicənab adamlardı də. – deyirdi. yoldaş Cümşüdlünü nəzərdə tuturdu. Ələsgər müəllimin dediyi bu sözlərin özü düşmən sözləridir.. şey. adlarının siyahısı bitmək bilməyən bir çox başqalarına nifrətlərini izhar edirdilər. hamısı sənin kimi təmiz adamlardı də!.» Əflatun müəllim «raykom» deyəndə. ifşa elə!» Əflatun müəllim. bəs raykom ?! Məndən. məktəbin özündə isə heç kimi ifşa etməyə qoymurdu: «–Sən tələsmə... amma yoldaş Cümşüdlü o saat keçmiş tramvay sürücüsünün sözünü yarımçıq kəsib üstünə qışqırdı: «– Məni provakasiyaya çəkmək istəyirsən?! Məndən söz almaq istəyirsən?! Sənin kimilərini mən çox görmüşəm!. tədbirlərdə komsomolçular.. misal üçün. xüsusən. Armud vaxtında dəyər. pazordu!» Ələsgər müəllim məktəbdə mitinqlər keçirirdi. – Onda sənin özünü ifşa eləyərik xalq düşməni kimi!» 105 . şagird özü həbs edilmiş valideynini lənətləyirdi: «Mən bilmirdim ki. Ələsgər müəllim. Bir dəfə Əflatun müəllim raykomda. atam belə əclafdı!. əclaf rıkovçunu ifşa eləməmişik!.. o da Ələsgər müəllimin haralı olduğunu.. tələb edirlər axı!. yoldaş Stalinə həsr olunmuş. kollektivdə xalq düşməni tap. raportlarla Əflatun müəllimin başını qatırdı. «– Bəs raykom.» Cümşüdlü: «–Qoymur? – dedi. hamısı xeyirxah. dayanmışıq bir kənarda!» Ələsgər müəllim bir dünya dərd dolu gözlərini o şagirdlərdən çəkib. sonuncu dəfə cəhd göstərdi: «Qoymur axı. istəyirsən provakasiya eləyəsən?! O qədər ifşa eləməyə adam var. Kobanın Bakıdakı fəaliyyətindən. Ələsgər müəllim! Biz isə. amma təbii ki. – Əsl komsomolçu (yaxud pioner)belə olar! Görürsən. 1907-ci ilin sentyabrında Bakıda vəhşicəsinə öldürülmüş bolşevik Xanlar Səfərəliyevin dəfnində nitq söyləməsindən bəhs edən səhnəciklər göstərirdilər və Ələsgər müəllim bu mitinqlərlə.. Əflatun müəllim. maymaq! Get.. amma nə etmək olar?.

P. Firuzə xanım əllərini yuyub hansı qohumununsa bir ay bundan əvvəl Ordubaddan pay gətirdiyi qoz ləpəsini. işıq ucu görünməyə başlayırdı (təki olaydı!) və həmin qış günü hər tətəfi bürümüş o qarın tərtəmiz ağlığı da. təzə idman müəllimi Xıdır müəllim hərdənbir siyasi mövzulara girişirdi. bu gün də Xıdır müəllimi Arzunun ad gününə dəvət etmişdi. ÜK(b)P MK-nın və SSRI Xalq Komissarları Sovetinin 18 noyabr tarixli qərarı çıxmışdı və bu qərarda istintaq zamanı qanunsuz hərəkətlərə yol verildiyi göstərilirdi.Bununla da raykomda Ələsgər müəllim barədə söhbət birdəfəlik qurtardı və Əflatun müəllim üçün göydəndüşmə bir bəxşeyiş oldu ki. etibar etdiyi adam idi. hər halda. deyəsən. Nə isə.Yejov işdən götürülmüşdü. Ələsgər müəllimin müdir olduğu o məktəbdən uzaq ol. Indi L. Xıdır müəllimi də özünə yaxın çəkirdi. Beriya SSRI Xalq Daxili Işlər Komissarı təyin olunmuşdu və L. darıxma. amma Ələsgər müəllim yavaş-yavaş Xıdır müəllimə də təsir göstərirdi. belə də.. daha arxada qalırdı. yavaş-yavaş sakitləşirdi. N. o cümlədən. öz canını qurtarırdı. xalqın fikrincə yoldaş Stalin onların təəssübünü çəkdiyi üçün. günahsız adamları müdafiə etdiyi üçün bu qərarı qəbul etdirmişdi. dünyanın. deyəsən. Indi məktəbdə sakitlik idi. Ələsgər müəllimin köməyi ilə («– Əflatun müəllim artıq yetişmiş yoldaşdır! Onu irəli çəkmək lazımdır.P.. nə edəydi. axırı nail oldu ki.. inandığı.. Düzdü.I. ziyalı bir adam idi. elə də ola bilər.. ikiniz də gəlin. həqiqətən. ərik qurusunu səliqə ilə nəlbəkilərə yığırdı ki. Arzunun on yaşı tamam olurdu və məktəbdə ikinci növbədə oxuduğu üçün. Bakı camaatı bu qərara dərhal «Stalin qərarı» adı vermişdi və Bakı camaatının və ümumiyyətlə. 37 ilə 38in Ələsgər müəllim üçün o dəhşətli. Firuzə xanım: – Lap yaxşı geyinib. yeməkdən sonra çay dəstgahı başlayanda hər şey əlinin altında olsun. əyninə həmişə «Stalinskaya forma» geyən bu adama deyirdi ki. deyəsən. Ələsgər müəllim süfrəyə düzmək üçün soyutma toyuqları doğraya-doğraya boşqablara yığırdı.. Azərbaycanı tanıyırdı. kök. – dedi və soruşdu: – Xosrov müəllim arvadıyla gələcək? – Hə. əslində.. Zəhmətkeş təbəqənin nümayəndəsidi! Ona ayrıca bir məktəb etibar edin!» – deyirdi. yəqin arvadıyla gələcək. zəmanənin üzü qara olsun. dünyanın işləri. gedib raykomda əlaqədar adamlara.. o anlaşılmaz və qorxulu fırtınası. çünki təcrübəsi və son illərdə cərəyan altındakı çılpaq elektrik məftili kimi həssaslaşmış fəhmi gödəkboylu. burnunun aşağısında ensiz qara bığı olan. bir sözlə. elə bil. 106 . Beriya yoldaş da Stalinin yaxın silahdaşı. bitərfləri irəli çəkirdilər. Firidun müəllim sakit. Əflatun müəllimin yerinə Firidun müəllimi məktəbdə partiya təşkilatı katibi seçdilər. düşər-düşməzi olar. hələ dərsdən qayıtmamışdı. Demişəm ki. amma başqalarını zibilə salırdı. belə bir təyinat Cümşüdlünün də ürəyindən idi. on beş ildən artıq partiya stajı var idi və Ələsgər müəllimlə birlikdə məktəbin sakitliyi keşiyində dayanmışdı və ikisi də əsas işlə məşğul idilər: uşaqların tədrisi ilə. Bitərəflərin hörməti qalxmışdı. – Uşaq yaxşı geyinib? Bayır soyuqdu yaman. hətta.) başqa bir məktəbə müdir təyin edildi. Cümşüdlüyə ağız açdı. çünki Ələsgər müəllim əməlli-başlı çalışdı. düzələcəyindən xəbər verirdi. bu cür hərəkətlər qəti qadağan olunurdu. Bakıda işləmişdi.

o adı nədi. guya... sən Allah? – Təki elə olsun! Fağır adamdı. nəyin dərdini çəkir o. haçansa dəlixanada yatıb müalicə olunub. hərəkətlərində də. istəyir – başqasının qarşısında özü açılır. yox. onun ürəyinə. təbii fəlakəti yadırğamışdılar). Ələsgər müəllim. Xosrov müəllim ağzını açıb kimdənsə nəsə soruşsun. haçansa Xosrov müəllimin başına böyük fəlakət gəlib. amma bu uzunboylu. uzun adam öz içində kiminləsə danışır. elə 107 . heç nə görmür.) sonra. bir ağrı var idi. əlbəttə. yeddi il idi ki. Deyirdilər ki. arıq adamın gözlərinin kənarları dərin qırışlarla dolu idi. Ələsgər müəllimin müdir olduğu məktəbdə rus dili dərsi deyirdi və bu yeddi ildə Ələsgər müəllim bir dəfə də görməmişdi ki. o uzun hülqum qalxıb-endikcə adama elə gəlirdi ki. düz otuz doqquz yaşı vardı.. kədərini ictimai işlərdən üstün tutur? Biz bu cür xoşbəxt həyat qurmuşuq.. yay vaxtı köynəyinin açıq yaxasından görünən sinəsinin tükləri. iki-üç dəfə partiya iclasında onun məsələsini müzakirə etmək istəmişdi. Xosrov müəllim əsrin yaşıdı idi. sosializmin təntənəsi içindəyik. təbii fəlakət olub (bu. söz deyən deyil. o dərdi təzələməyin nə mənası vardı? Ələsgər müəllim bu fikirdə idi ki. dərd çəkir!. yoldaş Stalinlə bir dövrdə yaşayırıq. – bu yazıqdan düşmən olar? Görmürsən qaragünün biridi. bəzən görürdün ki. dərdin-sərin içindədi?. heç olmasa. hətta ildə-ayda bir dəfə gülümsəyirdisə. Xosrov müəllim tamam dinməz-söyləməz adam idi. Xosrov müəllim bir az havalıdı. getdi. çünki nə Xosrov müəllim bu barədə bir söz deyirdi.. o təbəssümündə də bir əzabkeşlik. bütün ailəsi məhv olub – Ələsgər müəllim bu barədə dəqiq bir şey bilmirdi. amma Ələsgər müəllim bundan da duyuq düşmüşdü. – demişdi. kişinin ürəyində dərdi var idi. təkcə saçları yox. girməyə cəhd göstərmək lazım deyil. ancaq bu. düzdü. şey. iti sümüklü uzun burnu və nazik boğazında da eynilə burnuna oxşayan uzun hülqumu var idi və Xosrov müəllim hər dəfə udqunanda.. onun. hansısa tamam başqa bir aləmin içindədi. guya. Məktəbdə deyirdilər ki. bu barədə bir söz soruşmurdu: bir halda ki. bu arıq... elə bil. kişi əzab çəkir və ümumiyyətlə. Torpağı sanı yaşasın. Yaxşı elədi evləndi. aydın məsələdir ki. başına gələn o fəlakətdən (təbii fəlakətdən!.. heç nə eşitmir. o adı nədi. özü də bu. çünki adamlar.. nəfəs aldığı hava ilə nəfəs alırıq. özü nəsə bir söhbət başlasın. hə?!» «– Yox. amma bu. istəmir – qurtardı. Insandı də. bir şeyi tərifləsin. guya. şey. çünki ürək elə bir şeydir ki. Xosrov müəllimin baxışında da. ya bir dəfə bir şeydən şikayət eləsin.. adama elə gəlirdi ki. şey. guya. o adı nədi.. xasiyyəti rəhmətlik dədəmin xasiyyətinə oxşayır: dindirməsən. hə? Nəyin? Niyə öz şəxsi. bir gün görər!.. təkcə öz yiyəsinə məxsusdur. əlbəttə. heç kimin başqasının ürəyinə girməyə ixtiyarı yox idi. rəngi də ağarırdı. nə də Ələsgər müəllim. hətta qolunun tükləri də ağarmışdı.» «–Elə məsələ də bundadı də. Elə deyil.– Sən də görməmisən də arvadını? – Yox. indiki zəmanədə bir az qəribə səslənirdi. imkan verməmişdi: «– Ay Əflatun müəllim. Firuzə xanım başını yırğalaya-yırğalaya gülümsədi: – Yaxşı adamdı Xosrov müəllim. müraciətlərə cavab verirdi və dinməzcə oturub söhbətlərə qulaq asırdı. siyasi fəlakət yox. hərənin yüz cürə dərdi-səri var. hələ havalı olmaqdan xəbər vermirdi. harada görəcəyəm?. Bəlkə elə sosializmin təntənəsinin dərdini çəkir. elə bil ki. Əflatun müəllim Xosrov müəllimi qaralamışdı. amma Ələsgər müəllim Xosrov müəllimdə havalı bir cəhət hiss etməmişdi.

– dedi. müxbir gəlib. adı nədi. ömrünü Ələsgər müəllimin rahatlığına və Arzunun böyüməsinə həsr etsə də. bu. şalvarı ütülü olurdu. Ələsgər müəllim: «–Yaxşı də. Firuzə xanım işləməsə də. gözünün qabağındakı bu iri balığı – Ələsgər müəllimi qarmağa keçirib sudan çıxartmaq xoşbəxtliyindən məhrum idi. o yarpaqda həyat aləməti deyilən bir şey yox idi və o yarpağın didilib torpağa qarışmağına lap az qalmışdı. özü yuyurdu. qurumuş o saplaq torpaqdan su aldı. Arzunun qonaqlıqlarında cəmi ikicə dəfə üzünü gördüyü Əflatun müəllimin qarasına qarğış edirdi: «– O tramvay sürəni görüm elə tarmvay altında qalsın!. şey. düymələri tikili. elədir ki. Xosrov müəllim də. yay-qış geydiyi qara ayaqqabısını da həmişə tərtəmiz silirdi. şey düşmən hiyləsidir!. corabı həmişə təmiz olurdu.» Ələsgər 108 .. təmkinlə. çox sağ olsun də».. şey. Xosrov müəllim göz-görəti dəyişdi. nolub?!» Ələsgər müəllim bu adamdan heç bir xeyir xəbər gözləmirdi və həmin dəfə də nigarançılıqla: «– Nə olub. Əflatun müəllim?»– soruşdu. var. o adı nədi. şey.. vaxtlı-vaxtında da məktəbdən gedirdi.deyil. Əflatun müəllim həvəskar bir balıqçı idi. Xosrov müəllim tərifləyib bizim məktəbi? Bəlkə bizim o adı nədi. Ələsgər müəllim də gözəl. orda işləyənə nə deyirlər. Əflatun müəllim tələsdiyi üçün daha tez-tez çaşa-çaşa: «– O qəzet var e. şey. o adı nədi. bu da belə adamdı də. hə. tərifləyib də. «Azərbaycan piyaneri». şey. – deyirdi. ya. iri. Xosrov müəllim Ələsgər müəllimin təsəvvüründə susuzluqdan saralıb-solub qurumaqda olan bir dənə uzun saplaqlı yarpaq idi ki. vaxtlı-vaxtında məktəbə gəlirdi.. həmişə məktəbdəki hadisələrdən xəbərdar olurdu. onlar da ələ keçmirdi. gecə-gündüz xırda-xuruş balıq axtarırdı. Əflatun müəllimin humanistliyini.. bir dostu. bizim məktəbi tərifləyib!. incə qəlbli insan olmasını boynuna qoya-qoya o qara dumanları Xosrov müəllimin də başının üstündən dağıdırdı... əsl xalq düşməni Ələsgər müəllimin özüdür. şey. Bir dəfə Əflatun müəllim özünü tələm-tələsik Ələsgər müəllimin müdir otağına dürtdü: «– Xəbərün var. hə. amma iki ay bundan əvvəl birdən-birə o yarpaq göyərməyə başladı.» Onda Ələsgər müəllim kimi zəmanədən hər şey gözləyən bir adam da. hə? Mən bilirəm ki. ürəyini boşaldırdı və Firuzə xanım da həmin gün məktəbdə nə baş verdiyini bilirdi. Ələsgər müəllim yavaş-yavaş danışırdı. əri ilə bir çarpayıda yuxuya getməzdən əvvəl. yaxın tanışı yox idi. kostyumu da çox geyilməyinə baxmayaraq. məktəbdə də heç kimlə yaxınlıq etmirdi. Kişiylə uşaqlıq dostu olublar də. Elə bil ki. – Tərifləyib. şey. şey. elə bil. bəli. yəqin ki. o adı nədi. kök bir balıq idi və o balıqçı. o adı nədi. – adı nədi. Xosrov müəllim tək yaşayırdı. – dedi. – bu. o adı nədi. yaxçı eləyib deyirsüz ki. «– Hə. Həmişə belə vaxtlarda olduğu kimi Əflatun müəllim fikirləşirdi ki.» Ələsgər müəllim təəccüblə: «– Tərifləyib deyirsən?» – soruşdu. qarlı-yağışlı günlərdə o ayaqqabının üstündən qaloş geyirdi. hərənin bir xasiyyəti olur..» Əflatun müəllim geri çəkilmək istəmirdi: «– Inanın mənə. dabanı gedəndə təzə daban vurdururdu. amma deyirlər. «– O adı nədi. Əflatun müəllim. Ələsgər müəllim. Əflatun müəllimin bu sözlərinə. onun. ya da o. köynəyi. zinovyevçidi! Gözlərindən görürəm!» Ələsgər müəllim asta-asta. şey.. sən özün insan psixologiyasının gözəl bilicisisən. çox tərifləyib». səliqə-səhmanlı idi. siyasi sayıqlığımızı yatırmaq istəyib. elə bil. dəqiq adam idi. gizlin. Ələsgər müəllim. Əflatun müəllimin mühakiməsinə. bəli. məntiqinə mat qaldı. trotskiçidir. yerlisidir. gözünün kənarlarındakı o qırışlar da bir balaca açılmağa başlamışdı və o vaxt dünyanın ən gözlənilməz bir xəbəri Ələsgər müəllimə ləzzət verdi: Xosrov müəllim evlənmişdi.

Firuzə xanımın hirsi soyumurdu: «– O cürə adamı görüm qara torpağın içinə girsin!. keçən ilin axırlarında Əflatun müəllim məktəbdən getdi. Firuzə xanım doluxsunurdu: «– Yazıq Əvəz bəy. Ələsgər məllim.» Ələsgər müəllim dərindən nəfəs alıb: «– Yat. deyirdi.» Ələsgər müəllim daha da yavaşdan pıçıldayırdı: «– Onda təqsir yoxdu. o gözəl qış axşamı Ələsgər müəllimin ürəyi belə deyirdi. fransız şpiyonu eləyəydilər onu. istəyinə layiq fizkultirnikdi. Başqaları bəs adam deyil?! Başqalarının uşağı yoxdur?!. Iki il bundan əvvəlki o qasırğa zamanı yaxşı yadındadı. başı nələr çəkib.... Indi... o da Ələsgər müəllimin sözünü eşitsin. elə bil ki. Özü də boynuna alıb ki. ingilis şpiyonudu. şey... dəhşət olmayanda nədi?.. Allah bilir. Ələsgər müəllimin yaxşı yadındaydı.. niyə elə deyirsən?. Sən demə. uşaqları var. yaxşı adamdı bu Xostov müəllim. Ələsgər müəllim. bizdə paltosunu çıxarıb asanda görmüşəm. priliçni. gözəl bir sakitlikdən xəbər verirdi. Əflatun müəllim Xıdırı tərifləyə-tərifləyə deyirdi: «Bir fizkultirnikdi ki. – deyirdi. bax. – Layiq olar də.. Hər halda. ay Ələsgər?» «– Helə danışırlar.. Yoldaş Stalinin o adı nədi.. 37-nin yanvarındakı o qasırğa adicə təbiət hadisəsi deyilmiş. O bədbəxt oğlu.. ərik qurusunu nəlbəkilərə yığıb qurtardı və hələ də səliqə ilə soyutma toyuqları doğrayan Ələsgər müəllimə dedi: – Təki Xosrov müəllimin arvadı özünə layiq olaydı. amma.» Arzunun on yaşı tamam olan həmin qış günü Firuzə xanım qoz ləpəsini. gələcəyi quranlardandır! Bulvardakı vışkadan paraşutdan atdanıb!» Xosrov müəllimin birdən-birə evlənməsi isə (özü də belə bir zəmanədə!) Firuzə xanıma da əri kimi. Bütün ailəsi qırılıb bu bədbəxtin. 109 . amma Firuzə xanımın ondan xoşu gəlirdi.».müəllim: «–Əşşi. paltosunun düymələrini özü tikirdi. Xosrov müəllim hər il qışda Arzunun ad gününə gəlirdi. o adı nədi... – Yat.. onları ifşa etmək yolunda çox cənfəşanlıq göstərməsin. belə bir hörmət. bir gün görər. hələ Firuzə xanımın qarğışına layiq bir iş görməmişdi.. 37-ci ilin yanvarında Bakıda dəhşətli qar qasırğası oldu və Ələsgər müəllim ömründə helə bir qasırğa görməmişdi. Hava tez qaraldı və o qaranlıqda da bayırın qarı elə-eləcə tərtəmiz bir ağlıq içində idi. bu pəncərənin qabağında dayanıb özünə izah edə bilmədiyi bir narahatlıq keçirirdi. o adı nədi şey. – priliçnidi e. heç olmasa. Qəribə idi. üç-dörd loxma çörək yeyirdi. vallah.. əsl biz deyən! Sportu onun kimi bilən yoxdu. şey. heç olmasa. Gələcəyi.. Ələsgər müəllimin yeni idman müəllimi Xıdır müəllimdən gözü su içmirdi..» – deyirdi.. Xıdır müəllimi Əflatun müəllimin zəmanəti və təkidi ilə işə götürmüşdülər və Ələsgər müəllim buna bir də ona görə razı olmuşdu ki. Gör o ağsaqqal kişinin başına nə oyun açıblar də. uşaq deyillər ki? – O yazıq. sonrakı dəhşətləri əvvəlcədən xəbər verirmiş. qızını da sürgün eləyiblər Qazaxıstana. Dəhşətdi e. Elə ki. belə bir xidmət müqabilində Əflatun müəllim də məktəbdə xalq düşmənləri axtarıb. o. Düzdü. zəmanə çətin zəmanədi».. gecələr Ələsgər müəllimə: «–Vallah. Abırlı-həyalı adamdı. ləzzət eləmişdi. yaxşı olar.. Firuzə xanımın da qarğış eləməyə adamı qalmadı. adamdı də. insandı.. bir-iki yüz qram araq içirdi. nə bilim. dinib-danışmırdı. niyə olmasın? Bəyənib ərə gedibsə. fağır. bədbəxtin arvadını. Fransada olub. tapmaq. amma indi qaranlıq içində parıldayan o qar.

– Yox. siz də baxarsız. Kitabxanada pioner disputu keçirəcəyik. qoy Arzu özü öz haqqını tələb 110 . kitab oxumadığı. cürbəcür fikirlər irəli sürürdü. Indi xan. pioner qalstukunu təzədən ütüləyib boynuna taxdı və həmişə olduğu kimi. Pavlik Morozov isə qolçomaqlara qarşı vuruşub. dərslərini öyrənmədiyi boş vaxtlarında elə hey danışırdı. suallarında nəsə xoşagəlməz bir şey var idi. babasını da ifşa edib. Ələsgər müəllim təəccüblə: – Bizi? – soruşdu. – Qurtardı-getdi. Koroğlu gərək qolçomaqlara qarşı mübarizə aparaydı. Mən çıxararam. – Bəs. O opera gərək kolxoz həyatından olaydı. Firuzə xanım: – A-a-a. Ələsgər müəllim təslim olmaq istəmirdi: – Axı. müasir mövzuda yazmasın! Bəstəkar müasir mövzudan qaçıb. mən bir söz demirəm ki. – Ələsgər müəllimin ürəyi bir balaca döyündü. Arzu mətbəxdə olmağı. hətta birdən-birə Əflatun müəllim gəlib Ələsgər müəllimin yadına düşdü və Ələsgər müəllim gülümsəyib başını buladı: zəmanə uşağıdı də. – Hə! «Koroğlu» operasını da tənqid edəcəyəm. Indi başa düşürəm. elə bil. bir hərəkət gəldi. o operadan xoşun gəlirdi. Baş məqalədə sizi tənqid eləyəcəyəm.– dedi. – Koroğlu qəhrəman olub. Üzeyir Hacıbəyov «Koroğlu» nu ona görə yazıb ki.. Pavlik Morozov? – O da qəhrəmandı. Qız uşağıdır. Bəstəkarı da çağıracağıq ki. Ələsgər müəllim bu xəbərə lap məəətəl qaldı. sonra. xalqın azadlığı uğrunda xanlarla. Arzunun bu sözlərində. onları divar qəzetinə yazacağam. bu işi hətta anasına da etibar etmirdi. Ələsgər müəllim: – Tarix bəyəm bizim deyil?– soruşdu. ev işlərinə kömək eləməyi xoşlamırdı. padşah yoxdur. – dedi. sultanlarla döyüşə girib. – dedi. Qoy beləcə diribaş olsun. dünyanı tutub qalmayacaq ki. Qoy elə belə də olsun. nəticə çıxarsın. – sən müasir mövzunun əleyhinəsən? – Yox. təşəbbüslər göstərirdi və elə həmin qış günü də Ələsgər müəllimlə Firuzə xanıma yeni bir xəbər verdi: – Bundan sonra evdə həftədə bir dəfə divar qəzeti çıxaracağam! Firuzə xanım: – A-a-a. bəstəkar bizim gözümüzə kül üfürüb. Mən bu barədə məruzə eləyəcəyəm. Arzuya dil yetirmək çətin məsələ idi. – Evdə də divar qəzeti olar? – Olar. – O sözləri elə ağızla de. Ələsgər müəllim ömrü boyu onun yanında olmayacaq ki. təkcə pioner qalstukunu hər gün özü ütüləyirdi. – Bəs. hər mövzunun öz yeri var! Arzu bir neçə an susdu. əleyhinə deyiləm. Hansı vacibdir? «Koroğlu» operası gərək müasir mövzuda olaydı.Arzu məktəbdən gəldi. Hətta atasını da. biz də qulaq asaq də. paltarını dəyişdi. evə bir canlanma. düzdü. – Koroğlu xanlara qarşı vuruşub.. Sizə deməyə sözlərim var. Arzu ilə bərabər. məni də dartıb aparmışdın ora? – Nolar? Əvvəllər xoşum gəlirdi. günlərin bir günü köçüb gedəcək bu dünyadan. ona görə ki. nəsə kəşf edibmiş kimi: – Ata.

əlbəttə. Bütün bunlar düz idi. hətta Gelya Markizovaya paxıllıq da eləmirdi. hərdən gözünü yumub o fotoda Gelya Markizovanın yerində özünü təsəvvür edirdi. Gelyanın anasını da həbs etmişdilər və o balaca qız özündən iki yaş böyük qardaşı Vladilenlə birlikdə tək qalmışdı.V. Belə olmasa.1. Ələsgər müəllimin də bundan xəbəri yox idi. gözlərini kitab dolabının yuxarı tərəfindən asılmış o böyük fotoplakatdan çəkdi: eybi yox. Arzu haradasa oxumuşdu ki. Gelya Markizova.. ata da yox idi.. 111 . həmin dəm.36 q. özü Stalin babanı qucaqlayıb öpürdü və bu. indi ki. məhəbbətlə. Patefonun üstünə bərkidilmiş kiçik dəmir lövhəcikdə yazılmışdı: «Markizovoy Qele ot vojdya partii I. qoy. Stalin baba da o balaca qızı bağrına basmışdı. onda o şəkli gözlərinin qabağına gətirirdi. Arzunun ən gözəl xəyallarından biri idi.. düzdü.eləməyi bacarsın. . Ələsgər müəllim bunu başa düşürdü. Ələsgər müəllim bu fotoplakatı məktəbdəki bütün sinif otaqlarına vurdurmuşdu. zəmanə Əflatun müəllim kimi adamlar yetişdirib. amma Arzu üçün bu az idi. Sənə ən doğma olan adam? Arzu böyük.Arzunun xəbəri yox idi ki. Buryat Muxtar Respublikasını yaradanlardan biri Ərdan Markizovu – 1937-ci ilin dekabrında xalq düşməni kimi ifşa etmişdilər və yapon casusu kimi güllələmişdilər. qırmızı hərflərlə yazmışdı: Stalin. 1939-cu ilin o qış günü o balaca qız – Engelsina (Gelya) Markizova Qazaxıstanda sürgündə idi. Stalina 27.» Əlbəttə. Stalin babanın da. plakatlar satılan mağazadan bunu alıb gətirib evdə beləcə divardan asmışdı.. Bu. amma. təkcə Kremldəki həmin qəbul zamanı Stalin babanın Gelyaya bağışladığı gözəl bir patefon onlarla birlikdə idi. Arzu səliqə ilə öz kitablarını yığdığı kiçik dolabının yuxarı tərəfindən divara vurdğu böyük fotonu göstərib dedi: – Onun balacasından alıb divar qəzetinin ortasına yapışdaracağam. qoy belə də olsun.. nəyə görəsə qanı qaralırdı. özü Stalin babaya gül dəstəsi verirdi. qəzetin daimi materialı olacaq. qırmızı hərflərlə yazmışdı: Stalin 2. Arzu həmin adamlarla danışmağı bacarsın. ən xoşbəxt sovet qızı idi. ana da yox idi. Amma həmişə belə məqamlarda kişinin ürəyindən nəsə nisgilə bənzər bir hiss keçirdi və həmişə də Arzunun üç-dörd ay bundan əvvəl doldurduğu anketi yadına salırdı. O sorğu-anketi Arzugilin məktəbdəki pioner baş dəstə rəhbəri paylamışdı və Arzu da gətirib o beş sualdan ibarət anketi evdə doldurmuşdu: 1. bu bəxtəvər qızın adı Gelya Markizovadır və Arzu bu fotoşəkli o qədər çox istəyirdi ki. belə olmalıydı. O balaca buryat qızının atasını – Buryat Monqol Vilayət Partiya Komitəsinin birinci katibi. Arzu zəmanə uşağı idi.... o balaca qızın da gülən gözləri Arzunun ürəyini sevinclə. Ələsgər müəllim o fotoşəkilə baxdı və bir söz demədi.. nikbinliklə doldururdu.. Ən çox sevdiyin insan? Arzu böyük. ikisi də gülürdü və nə vaxtki Arzunun kimə isə hirsi tuturdu. Əflatun müəllim kimi nadürüstlərin əhatəsində yaşamaq çətin olcaqdı. Arzunun çox sevdiyi və par-par parıldayan nikel çərçivəyə saldığı bu fotoplakat Stalin baba ilə balaca bir qızın şəkli idi: Kremldəki qəbul zamanı o balaca qız Stalin babaya bir dəstə gül verib onu qucaqlamışdı.

haçansa bugünkü günlərə görə adamlardan hesabat tələb elədilər və o vaxt Əflatun müəllim kimilər. Ələsgər müəllim o pioner iclasından xəbərdar idi və orasını da bilirdi ki. bir də gördün ki.3. amma necə olurdu ki. iki əli. Hərdən Ələsgər müəllimə elə gəlirdi ki. Ələsgər müəllim anketi qızına qaytardı və birdən-birə Abbas Mirzə Şərifzadənin ifasında Otellonu yadına saldı.. birinin təbiəti o cürə ziyankarlıqla dolu olurdu. təbiət də. amma necə olurdu ki. dünyada hər şey ola bilər (və olur!). Ən çox sevdiyin yazıçı? Arzu yenə mürəkkəblə yazmışdı: Vitali Qubaryov. Yəni doğrudan qurtaracaq?... Ələsgər müəllim fikirləşirdi ki. ikisinin də əlində eyni ixtiyar var idi. Çətin! Həmin qarlı qış axşamı birinci Firidun müəllim arvadı ilə gəldi və son vaxtlar hər dəfə Firidun müəllimi görəndə Ələsgər müəllim dərindən rahat bir nəfəs alırdı.. bu adam 1932-ci ildə pioner Pavlik Morozovun öldürülməsi ilə bağlı istintaq işində iştirak edib və «Odin iz odinnatsati» adlı bir kitab yazıb ki.. həmin oğlanı əsas ifşa edənlərdən biri Arzu olub. Kimə nifrət edirsən? Arzu böyük. o birisinin isə ürəyi xeyirxahlıqla döyünürdü? Bütün insanların iki ayağı. Arzu bu sorğu-anketi doldurandan sonra Ələsgər müəllimə verdi ki. həmin kitab Arzunun stolüstü kitabı idi. bütün bu hadisələr səhnədə baş verir. beşinci sinifdə oxuyan pionerlərin o anketi doldurmaq növbəsi idi. amma ikinci sualın cavabvında isə Atam Əsədulla və anam Fatma yazmışdı və pionerlər təcili iclas çağırıb pioner baş dəstə rəhbərinin iştirakı ilə o oğlanı ifşa etmişdilər. Nəriman Nərimanova. Pioner baş dəstə rəhbəri sevincək gəlib bu xəbəri Ələsgər müəllimə çatdırmışdı (pionerlər sizin qızınızla fəxr edə bilər. raykomdakı Cümşüdlü kimilər yəqin hər 112 . Ələsgər müəllim bu adda yazıçı tanımırdı. Abbas Mirzə Şərifzadəyə. xeyirxahlıq da bir olaydı də. 4. atasının fikrini bilsin. 5. Ələsgər müəllim o anketi alıb baxdı və: – Yaxşıdır. qara hərflərlə yazmışdı: Hüseyn Cavidə.. Sonralar maraqlandı və öyrəndi ki.. amma qoz boyda bir qəhər gəlib boğazına pərçim oldu. insanın quruluşu bir-birinin eyni idi. yenə səhnədir. ola bilər. o bığlı da o balaca qızla həmin şəkli səhnədə çəkdirib və haçansa pərdə bağlanacaq. Ülvi Rəcəbə. Ən çox sevdiyin ədəbi qəhrəman? Arzu bu dəfə mürəkkəblə yazmışdı: Pavlik Morozov.. Abbas Mirzə Şərifzadə – Otello əlində yanan şam tutub qaranlıq səhnəyə çıxırdı. Siyasi şüuru çox inkişaf edib. təbiətlər beləcə müxtəlif çıxırdı? Ürək bir olan kimi. bir ürəyi var idi. iki gözü.) Indi. tamaşa qurtaracaq.. yəni ikisi də məktəbdə partiya təşkilatının katibi idi. Ələsgər müəllim. Yusif Vəzir Çəmənzəminliyə. Dezdemonanın yatdığı çarpayıya tərəf yaxınlaşırdı və bu zaman adamın tükləri biz-biz olurdu. Çünki onlar sovet pionerlərinin xoşbəxt həyatını məhv etmək istəyirdilər!!! Bu üç nida işarəsini də Arzu qırmızı qələmlə yazmışdı. Mikayıl Müşfiqə. ikisi də bir zəmanədə yaşayırdı – Əflatun müəllim də. Arzu da bu anketi səhnədə doldurur.. Firidun müəllim də. ikisi də insan idi. Məktəbdə altıncı sinifdə oxuyan bir oğlan iki-üç gün əvvəl bu anketin birinci sualının cavabını Stalin yazmışdı.. – dedi. Ruhulla Axundova və bütün başqa alçaq faşistlərə. çünki atası ilə anasını Stalin babadan artıq tutub.

Ələsgər müəllimlə bir-birilərini yaxşı tanıyırdılar və bir-birilərinə etibarları var idi. hələ xalq düşməni kimi ifşa olunmamışdı) dodaqaltı deyinirdi: utanmasan. – dedi. familini əzbər bilirdi. sağlamlığını da içəri gətirdi. Sonra Xıdır müəllim tək gəldi. ümumiyyətlə. zəmanə. baməzə və nikbin bir adam idi. işlər əladır. tox oldu. Əflatun müəllim üçün dünyada adam ifşa eləməkdən maraqlı bir şey yox idi. indi hardadı. kimisə ifşa etmək həvəsi – ikinci yerdə. oynamağa nə var ki?. neçə vaxtıydı ki. Xıdır müəllim.. – Indi bunu ancaq biz qeyd edirik.şeyi zəmanənin. hər halda.. kimyanı da uşaqlara yaxşı öyrədəcəksən». Bir dəfə Ələsgər müəllim Əlibaba müəllimi kabinetinə çağırıb: «Vurmağı bir az azalt». Kələntər müəllim kimyadan dərs deyirdi. bədən tərbiyəsi birinci yerdə idi. dövrün. yeyib qurtara bilmirik! Heç nədən bir şey bişirir. idman dərsini də uşaqlara yaxşı keçirdi. amma araq içməyi bir az həddindən artıq xoşlayırdı. – dedi. Bir azdan Kələntər müəllimlə arvadı gəldi. Biz belə demişdik bəyəm?!». yaxşı da idmançı olsun. yox. çünki əvvəldən bəxtim gətirib. Əlibaba müəllim çox ciddi müəllim və ciddi adam idi. Xosrov müəllim arvadı ilə gəlib çıxdı və həmişə necə gəlib. mənim işim əladır. buna görə də dedi: «–Vurmayım. Kələntər müəllim o saat ortaya çıxıb oynayırdı və kişinin camaatın içində beləcə süzə-süzə oynamağını. buna nə eləsin? Zəmanə sənin üçün. Hamı. Hələ Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulmazdan əvvəl. Xıdır müəllim üçün. ixtisasını yaxşı bilirdi. yeddi qızı var idi. Dünya bina olandan bəri Əhrimənlə Hörmüz nahaq yerə həmişə bir-biri ilə vuruşmayıblar ki? Yusif Vəzir Çəmənzəminli bu barədə yazmışdı də. cürbəcür rəqəmlər söyləyirdi. hətta qonaqlığın səbəbkarı və həmin məqamda qonaqlıqdan daha artıq.. Deməli. idmançıların hamısının adını. idman da istehsalatdı. bir də içki barədə Əlibaba müəllimə bir söz demədi. bir diləyini də bildirdi ki. Bayramlar münasibəti ilə məktəbdəki təntənəli gecələrdə. şəxsən sən öz əlinlə kiminsə ölümünə qol çəkmisənsə (günahsızın! fağırın! ailə başçısının!). Nəhayət. Qarın da ki. amma bu Xıdır müəllim idmanla çox maraqlanan adam idi. indi də özünü bir balaca düzəldib gəlmişdi. vəssalam. nə iş gəlib başına. Arzu belə ağıllı olmaqla. nə eləyim? Görmürsən nə qayırırlar bu köpək uşağı. amma sən. özü də dadlı xörək bişirir ki. Ələsgər müəllim bu ucaboylu. Kələntər müəllim deyirdi: «–Əşşi. siyasətin boynuna yıxacaqlar. yuxarı sinif şagirdləri musiqi çalanda.. dərslərini bilməklə yanaşı. evdə çıxaracağı divar 113 . deməli. elə bil. gələcək yubileylərini isə bütün elmi ictimaiyyət qeyd edəcək! Görərsiz! Düzdü. Arzunu çox səmimi təbrik etdi. «Məşədi Ibad»ı rus dilinə tərcümə etmək istəyirdi. Ələsgər müəllim cəld yerindən qalxıb. özü Əhrimənin qurbanı oldu. əzginiş işləri xoşlamayan Əvəz bəy (o vaxtlar ki. elə bil ki. Allah bilir. bu məktəbdə işləyirdi. Əflatun müəllimin tayı deyil. hər halda. hərə bir söz danışır. 1919-cu ildən partiyanın üzvü olan Əlibaba müəllim də düz on səkkiz il idi ki. kabinetin bağlı qapısını təzədən yoxladı və o vaxtdan sonra. sağlambədənli adama baxa-baxa fikirləşirdi ki. şərait yaradıb. yeddi qız atası olanda nə olar? Bizim arvad yarımca kilo ətdən o qədər çoxlu. Sonra Əlibaba müəllim tək gəldi: – Bizim Sofya Kovalevskayamızın bu gün ilk yubileyidi. adicə olaraq.. bu dəfə özü ilə birlikdə bayırdakı o qarın sevincini. arvadı evdar qadın idi və o boyda ailə təkcə Kələntər müəllimin maaşına baxırdı. hələ heç biri ərə getməmişdi. necə getməyindən heç kimin xəbəri olmayan bu adam. enlikürəkli. on yaşı tamam olur.

təbəssümlərində elə bir uşaq sadəliyi. Həmişə idmançı qadınlarla görüşən. Ələsgər müəllimgilin o balaca otağında. bu təzə ər-arvadın keçirdikləri gözəl gecələrin bütün gün ərzindəki davamı idi və irəlidə onları yeni bir gecə gözləyirdi. Firuzə xanım da təcrübəli arvad idi. elə bil. qonaqlıq Arzunun yox. təzə arvadının da hərəkətlərində. amma o gümrahlıq da.. elə bil ki. evdə çıxaracağı o divar qəzetində tənqid etmək üçün material toplayır. ağ bənizli bir qadın idi. gimnastikanı çox sevdiyi üçün. o şövqü də. Xıdır müəllim bir balaca həsəd aparmağa başlasa da. Ələsgər müəllimlə Firuzə xanım qonaqların hamısını girdə mizin arxasında yerbəyer elədi. belə işlərdə mükəmməl səriştəsi olduğu üçün. amma ən maraqlısı bu idi ki. dinməz-söyləməz Xosrov müəllimdi.qəzetinin eşqi ilə yaşayan Arzu da maraq və diqqətlə Xosrov müəllimə və Xosrov müəllimin təzə həyat yoldaşına baxırdı. elə hey gülümsəyirdi. bu baxışlardakı o açıq-aşkar məhəbbəti. bu bədəndəki ehtirasdan xəbər verirdi. dolu bədənli. o qədər həkimə getmişdi ki. Xıdır müəllim kimi belə işlərdə səriştəli olmaq. bir şövq var idi. Xosrov müəllimin gözlərindəki o sevinci. o gümrahlığı. elə bir açıq-aşkar vəfadarlıq vardı ki və illərlə qaraqabaq. nazik boğazının qalxıb-enən o iti hülqumuna baxmayaraq.. Xosrov müəllimin təzə arvadı otuz beş yaşlarında. uşaqları olmayan vaxtlar o qədər türkəçarə etmişdi. yaraşıqlı. onların şərəfinədi. heç inanmaq olmurdu ki. Bayırdakı o gözəl qar isə təzədən yağmağa başlamışdı və elə bil ki. bu adam həmin məlul. bilmədiyi şey yox idi və Firuzə xanım Xosrov müəllimin təzə arvadının da gözlərində açıq-saçıq bir məhəbbət görürdü. başa düşmək üçün. səsi də dəyişmişdi və bu səsdə də bir gümrahlıq. məclisdəkilərin hamısının birinci dəfə bir yerdə gördükləri bu ərarvada qanı qaynamışdı. bu baxışlar. elə bil. o paslı qab birdən-birə itib yox olmuşdu. o süfrəsi dolu mizin arxasında əyləşmiş o adamlar da – Arzu ilə birlikdə düz on bir nəfər idi – o qar təmizliyi ilə nəfəs alırdılar. o ağ saçlara. bu evdə və bu qonaqların arasında Xosrov müəllimgilə elə bir münasibət vardı ki. sevinci görmək. qeyri-idmançı bir qadına güclü meyl yarandı. bax. o həyat eşqi də açılmışdı. dinməzdanışmaz gəzib-dolanan Xosrov müəllimlə bugünkü Xosrov müəllim arasında elə bir fərq vardı ki. gözlərində bir eşqlə. ən yaxşı yerlərdə Xosrov müəllimlə arvadını oturtdu və ümumiyyətlə. Xosrov müəllimin arvadı da həyəcanlı idi (çünki xoşbəxt idi!).. elə bil ki. gimnast qadınlarla yaxınlıq edən Xıdır müəllimin ürəyində birdən-birə idman növləriylə (hətta gimnastika ilə!) məşğul olmayan. hamıya yaxşı bir söz demək istəyirdi və hərdən də arvadına elə baxırdı ki. amma o açıq-saçıqlıq arsızlıqdan yox. qıpqırmızı yanaqları bu bədənin sağlamlığından. xoşbəxtlikdən xəbər verirdi və bu. Xosrov müəllimin bu arvadı kimi. Xosrov müəllimin də. azadlığa çıxmışdı. Arzu Xosrov müəllimlə arvadını. təkcə Arzu mizin arxasında oturub diqqətlə Xosrov müəllimlə arvadına baxırdı və Ələsgər müəllimə elə gəlirdi ki. Firuzə xanımın xoşuna gəldi. xüsusən. o xoşbəxtliyi bir kişi kimi hiss edirdi. heç vacib də deyildi. Xosrov müəllimin özü tamam dəyişmişdi. həyat eşqini də əvvəlki Xosrov müəllimin simasında paslı bir qabın içinə yığmışdın və indi o əvvəlki Xosrov müəllim yox idi. gözlərinin ətrafındakı o dərin qırışlara. bədənində əzələ olmayan. necə vardısa. Xosrov müəllim tamam cavanlaşmışdı. eləcə də göz qabağında idi. istəklə işıldayan elə ifadə vardı ki. o şövq də. Xosrov 114 . Xosrov müəllim hamıya gülümsəyirdi..

müəllimlə arvadı həmişəki eyniliyə öyrəşmiş bu balaca otağa bir yenilik gətirmişdi və bu yenilik, elə bil ki, bayırdakı o qar kimi, bu dəm bu balaca otaqdakı adamların bütün qayğılarının, bütün dərd-sərlərinin üstünü örtmüşdü. Xıdır müəllim yalnız idman yarışlarına baxanda həyəcanlanan, qəmgin olan, yaxud ruh yüksəkliyi keçirən bir adam idi, amma o qış gecəsi, Ələsgər müəllimgilin o otağında, elə bil ki, Xosrov müəllimlə arvadının həyəcanı, xoşbəxtliyi ona da sirayət etmişdi və Xıdır müəllim də nəsə gözəl bir iş görmək, nəsə fərəhli bir söz demək istəyirdi. Hamı bir ağızdan Kələntər müəllimi masabəyi seçdi və Kələntər müəllim: – Qədəhləri doldurun, – deyib xüsusi bir şövqlə ayağa qalxdı, konyakla dolu qədəhini əlinə alıb (Kələntər müəllim məclislərdə həmişə konyak içirdi, çünki maaşı az və ailəsi böyük olduğu üçün, özü konyak ala bilmirdi), Arzuya baxa-baxa ilk söz demək istədi, amma bu zaman birdən-birə Xıdır müəllim də ayağa qalxdı, qollarının, pencəyinin üstündən də hiss olunan əzəmətli əzələlərini oynatdı: – Bir dəqiqə! Bir dəqiqə, əziz dostlar!– Xıdır müəllim içinə araq süzdüyü iri qədəhi yuxarı qaldırdı. – Icazə verin bu gözəl gündə ilk sözü mən deyim. Mən bir söz deyim, ondan sonra Kələntər müəllim nə qədər istəyir söz desin! Ürəyimdə sözüm var mənim, əziz dostlar! Gəlin bu gözəl axşamda bu ilk qədəhləri atamız və rəhbərimiz, əziz Stalin yoldaşın sağlığına içək! Yaşasın, min il yaşasın Iosif Vissarionoviç Stalin! Tarixin ən müdrik adamıdır yoldaş Stalin! Təsadüfi deyil ki, yoldaş Stalin 72 dil bilir!– Xıdır müəllim bu sözləri deyən kimi, arağın insan orqanizminə pis təsir etdiyini yaxşı bilsə də, qədəhi başına çəkdi və arağın hamısını içdi, sonra qədəhi ağzı üstə çevirib mizə qoydu, yəni ki, baxın, dibində bircə qram da qalmayıb. Məclisə bir anlıq sükut çökdü, sonra Ələsgər müəllim cəld ayağa qalxdı: – Gözəl sağlıqdır!– dedi. – Qalxın ayağa, dostlar! Xıdır müəllim ürəyimizdən xəbər verdi! Əziz Stalin yoldaşın sağlığına! Hamı, hətta Arzu da, arvadlar da ayağa qalxdı və başqa vaxt bütün məclis boyu heç yarım qədəh araq içməyən Ələsgər müəllim bu sağlığa əlindəki dolu qədəhi axıracan içdi. Kələntər müəllim də, Əlibaba müəllim də, Firidun müəllim də qədəhləri dibinəcən içdilər. Xosrov müəllim arvadının qulağına pıçıldadı: – Sənin sağlığına!.. – və o da qədəhi axıracan içdi. Hamı yerində əyləşdi. Xıdır müəllimin dediyi sağlıqdan sonra, məclisin əvvəlki ovqatı, elə bil ki, itmişdi və heç kim danışmırdı, çəngəl-bıçaqların səsində bir nigarançılıq var idi; təkcə Xıdır müəllimin kefi kök idi, dediyi sağlıq özünün xoşuna gəlmişdi, özünə ləzzət vermişdi və bayaq Ələsgər müəllimin mətbəxdə doğradığı soyutma toyuğun budunu iştahla yeyə-yeyə bütün içində bir fəxarət hiss edirdi. Xosrov müəllimin arvadının adı Gülzar idi, uşaq bağçasında tərbiyəçi işləyirdi və Xosrov müəllim dünyanın ən qəribə bir təsadüfü nəticəsində Gülzar xanımla tapışandan sonra elə bil ki, illərdən bəri dəmir çərçivəyə salınmış bütün hissləri, bütün düşüncələri azadlığa çıxmışdı. Hadrutdan sonra Xosrov müəllim nəinki hansı bir xoşbəxtliyisə arzulayırdı, hətta belə bir arzuya iddiası da yox idi, amma elə ki, Gülzar xanım birdən-birə, tamamilə, gözlənilmədən onun həyatının bir parçasına çevrildi, məlum oldu ki, əslində, Xosrov müəllimin bütün hiss-həyəcanı, bütün bədəni belə bir xoşbəxtliyin, belə bir məhəbbətin həsrətində imiş. Hadrut və

115

Hadrutdan sonrakı illər Xosrov müəllimi o qədər əzmişdi, o qədər yormuş, incitmişdi ki, indi həmin yorğunluğun, həmin acının yavaş-yavaş bədənindən çıxmasını, az qala, cismani hiss edirdi. Gülzar xanım yeddi ildən sonra uşağı olmadığı üçün, kişi bərbərxanasında dəllək işləyən birinci ərindən ayrılmışdı (o dəlləyin indi ikinci arvadından dörd uşağı vardı) və uşaq bağçasında tərbiyəçi işləsə də, əslində, səliqə-səhmanlı ev-eşik saxlamaqdan ötrü, ərdən ötrü yarandığı üçün, bütün fikrini-zikrini, bədənini çuğlayan qızğın hissləri öz içində boğa-boğa düz yeddi il tək yaşamışdı, bu müddətdə bu yaraşıqlı, ətli-qanlı qadına tamah salan çox olmuşdu, amma Gülzar xanım o adamların heç birini yaxına buraxmamışdı, hisslərin əlində yanıb-yaxılsa da, həyasından keçməmişdi və birinci əri o dəlləkdən sonra heç bir kişi ilə bir yastığa baş qoymamışdı. Qonşuluqda yaşayan Xosrov müəllim də birdən-birə, tamamilə, gözlənilmədən Gülzar xanımın həyatına daxil olmuşdi və tək yaşadığı o yeddi ilin xəyalları, şirin yuxuları bu iki ayda Gülzar xanım üçün həqiqətə çevrilmişdi. Xosrov müəllim ev yiyəsi və kişi idi, eyni zamanda, Xosrov müəllim – bu uzunboylu, ağsaçlı adam – Gülzar xanım üçün, elə bil ki, həm də övlad idi: bu iki ayda Gülzar xanım Xosrov müəllimə əri və övladı kimi xidmət edirdi. Xosrov müəllim əlini mizin altında Gülzar xanımın ağappaq və dolu əlinin üstünə qoydu; əlbəttə, bunu heç kim görmədi, amma Gülzar xanımın qırmızı yanaqları daha da pörtdü və bu qadında birdən-birə dəli ehtiras yarandı ki, indicə ərini qucaqlayıb bağrına bassın; gicgahı nəbz kimi vurmağa başladı və özünü güclə saxladı, əlini isə Xosrov müəllimin quru, amma hərarətli əlinin altından çəkmədi. Məclisin gərginliyi yavaş-yavaş ötüb keçirdi və Kələntər müəllim yenə də ayağa qalxdı, yenə də içinə konyak süzdüyü qədəhi əlinə götürdü, amma altdan yuxarı Kələntər müəllimə baxan Xıdır müəllim bu dəfə də birdən-birə ayağa qalxdı: – Əziz dostlar!– dedi. – Tamadadan min dəfə üzr istəyirəm ki, onu afsaytda qoyuram. Ancaq ürəyimə bir gözəl sağlıq gəlib ki, onu da bu gözəl məclisdə mən deməliyəm! Bu qədəhləri qaldıraq yoldaş Stalinin yaxın silahdaşı və tələbəsi, Azərbaycan bolşeviklərinin sevimli rəhbəri, Azərbaycan zəhmətkeşlərinin qayğıkeş atası, əziz Mir Cəfər Bağırov yoldaşın sağlığına! Yaşasın, min yaşasın yoldaş Mir Cəfər Bağırov! Yenə də məclisə bir anlıq sükut çökdü, amma bu dəfə Xıdır müəllim qədəhi o saat başına çəkmədi, nə isə hiss edib dayandı, bir-bir mizin arxasındakı adamlara baxdı. Xosrov müəllim heç vəchlə əlini mizin altında Gülzar xanımın əlinin üstündən çəkmək istəmirdi, amma birdən-birə, tamamilə, gözlənilmədən, tamamilə, qəflətən Xosrov müəllimə elə gəldi ki, yenə də Hadrutdakı o tonqalı görür, hətta o tonqalın istisini hiss etdi, bu isti, Gülzarın əlinin hərarətini çəkib Xosrov müəllimin ovucundan çıxartdı; bu həmin tonqalın istisi idi ki, illərdən bəri gecə yatdığı çarpayıda da, gündüzlər dərs dediyi sinif otağında da Xosrov müəllimi təqib etmişdi və bu məclisdə oturanlardan heç kimin, hətta, Gülzarın da o təqibdən, o təqibin ağrısından-acısından xəbəri yox idi. Xıdır müəllimin indicə dediyi sağlıq Xosrov müəllimin Gülzarla birlikdə bu iki aylıq həyatına o qədər yad idi, Gülzarla birlikdə, əslində, ilk dəfə cəmiyyət içinə çıxdığı bu məclisdəki hisslərinə, həyəcanına o qədər yabançı idi ki, heç özü də bilmədi ki, birdən-birə necə ayağa qalxdı və Xıdır müəllimə baxa-baxa əsəbdən titrəyən bir səslə:

116

– Mir Cəfər Bağırov yoldaş bizim rəhbərimizdi, düzdü, – dedi. – Amma niyə qoymursuz səhərdən bəri bu gözəl qızın – Xosrov müəllim uzun qolunu qaldırıb barmağı ilə Arzunu göstərdi – sağlığına içək, bu gözəl qızı təbrik edək. Bu dəfə o balaca otağa elə dərin bir sükut çökdü ki, məclisdəkilərin, o cümlədən də Xıdır müəllimin gözləri elə bərələ qaldı ki, özündən asılı olmayaraq, Xosrov müəllimin dizləri titrəməyə başladı, nə dediyini, necə bir iş gördüyünü, elə bil ki, indi başa düşdü və həmin məqamda ilk özünə gələn adam yenə də Ələsgər müəllim oldu, tələsik ayağa qalxdı: – Bir dəqiqə, bir dəqiqə, Xosrov müəllim, – dedi və həyəcandan udqundu. – Arzu qaçmır ki, buradakı özümüzünküdü, sağlığına da içəcəyik, təbrik də edəcəyik. Ancaq bu qədəhləri qaldıraq Xıdır müəllim deyən sağlığa. Doğrusu, bizi qabaqladı Xıdır müəllim, yaxşı da elədi... hamımızın ürəyindən dedi, sənin də ürəyindən dedi, Xosrov müəllim. Sağ olsun yoldaş Mir Cəfər Bağırov, onun sağlığına. O böyük insan başımızın üstündən əskik olmasın, həmişə bizə bu cür müdrik rəhbər olsun. Həmişə bizə yol göstərsin! Mizin arxasında əyləşənlər yenə də bir nəfər kimi ayağa qalxıb qədəhləri başlarına çəkdilər və Xosrov müəllim də birdən-birə titrəməyə başlamış əlini uzadıb mizin üstündəki qədəhi götürdü, arağı Mir Cəfər Bağırov yoldaşın sağlığına içdi. Xosrov müəllim başa düşmüşdü ki, səhv edib, bağışlanmaz bir səhv buraxıb və bu səhv ona çox baha başa gələ bilər. Gülzarı ondan ayıra bilər və Xosrov müəllim ölməyə hazır idi, amma yenə də tək yaşamaq istəmirdi, bu iki ayın istisinin yenə də həmişəlik bir keçmişdə qalmasını istəmirdi. Bundan sonra məclis heç cürə əvvəlki həvəsi, əvvəlki şövqü bərpa edə bilmədi; mizin arxasında əyləşən qonaqlar, elə Ələsgər müəllim də, Firuzə xanım da tez-tez ürkək nəzərlərlə Xıdır müəllimə tərəf baxırdı: Xıdır müəllim qaş-qabağını sallayıb papiros çəkirdi və heç kimə baxmır, heç bir söz demirdi. Xosrov müəllimin bütün içindən dəhşətli bir qorxu hissi baş qaldırmışdı və o tonqalın istisi, elə bil ki, bədəninin tüklərini ütürdü, elə bil ki, o bir nəfərin iki əlilə də başı üstündə fırlatdığı o məşəl indicə bütün sir-sifətini yandıracaqdı və Xosrov müəllim yenə də udqunduqca, uzun və ucu iti hülqumu enib-qalxdıqca adama elə gəlirdi ki, bu adam başdan-başa əzab-əziyyət içindədi. Təkcə Gülzar xanım, elə bil ki, heç nə başa düşmürdü (və yəqin elə doğrudan da belə idi!), eləcə gülümsəyirdi, eləcə məhəbbət, nəvaziş dolu nəzərlərlə ərinə baxırdı, sonra Gülzar xanım özü əlini mizin altında Xosrov müəllimin əlinin üstünə qoydu, amma Xosrov müəllim daha o əlin hərarətini hiss etmədi. Ələsgər müəllim dedi: – Indi Arzudan xahiş edək bir şer oxusun! Arzu özünün beləcə ad günlərində təzə əzbərlədiyi şerlər oxuyurdu və bu şerlər siyasi-ictimai mövzularda olurdu, çünki Arzu siyasi-ictimai mövzulu şerləri xoşlayırdı; həmin qış axşamı da ayağa qalxıb əllərini arxasına qoydu, ütülənmiş qırmızı ipək qalstuklu sinəsini irəli verdi və hər bir sözü xüsusi vurğu ilə tələffüz edə-edə şer dedi:
Bəşər dühasının sönməz ulduzu, Əziz rəhbərimiz, atamız Stalin! Ürəyimiz, sevgimizin sonsuzu Bil ki, əzəl gündən sənindir, sənin! Ey bütün ellərin şöhrəti, şanı,

117

Aparırsan bizi zəfərlərə sən! Əməlin qərq edib nura cahanı! Bir nəğmə çağlayır mənim sinəmdən: Eşq olsun Stalinə! Yaşasın Stalin! Həyatın mənası, Məzmunudur o!

Arzu şeri deyib qurtaran kimi, hamı əl çaldı və Ələsgər müəllim fürsətdən istifadə edib Xıdır müəllimə baxa-baxa bir daha yoldaş Stalinin şərəfinə sağlıq dedi və yenə də hamı, o cümlədən, Xosrov müəllim ayağa qalxıb qədəhləri dibinəcən içdilər. Arzu isə indi rus dilində bir şer söyləmək istəyirdi. Bu şeri keçən il «Oqonyok» jurnalında oxuyub əzbərləmişdi, oradakı bir parça, xüsusilə, xoşuna gəlirdi və Arzu yenə də hər sözü xüsusi vurğu ilə tələffüz edə-edə dedi: – Osip Kolıçev. «Priqlaşeniye k pesne». Otrıvok iz stixotvoreniya.
Vı bıli vçera Bezımennı, Sedaya zurna Suleymana, Djambula Sedaya dombra... Tak poyte je Stalinu Slavu Stixami, Podobnımi splavu Zolota i serebra!..

Yenə hamı əl çaldı və Ələsgər müəllim fikirləşdi ki, görəsən, yenə də qalxıb Stalin yoldaşın sağlığına içsinlər, yoxsa yox? Yox, lazım deyildi, bu lap ağ olardı və Ələsgər müəllim qaş düzəltdiyi yerdə vurub gözü də çıxarardı. Əlbəttə, Arzunun bu cür şerlər əzbərləməyi, əslində, Ələsgər müəllimin ürəyincə deyildi, amma nə etmək olardı, Arzu zəmanə uşağı idi və bu axşam Arzunun bu iki şeri söyləməyi lap yerinə düşdü; Xıdır müəllim, hər halda, tamam eşşək deyildi, qoy başa düşsün, görsün ki, məktəb müdirinin ailəsi necə ideyalıdır və Xosrov müəllimin bayaqkı hərəkəti də təsadüfi bir şeydir. Əvvəlcə, o vaxtlar ki, Əvəz bəy hələ ingilis casusu və terrorçu kimi ifşa olunmamışdı, belə ad günlərindən birində Arzu əllərini arxasında tutub, sinəsini qabağa verib (onda hələ pioner deyildi) əziz Stalin baba haqqında əvvəlcə Azərbaycan dilində, sonra da rus dilində şerlər deyəndə Əvəz bəy (Ələsgər müəllimin yanında oturmuşdu) dodaqaltı pıçıldadı: «–Yaxşı ki, fransız dilində də belə şerlər demir». Onda Ələsgər müəllim özünü eşitməzliyə vurdu, amma bir müddət ürəyi nigarançılıqla döyündü, diqqətlə mizin arxasında oturanlara, xüsusən, Əflatun müəllimə baxdı –yox, Əvəz bəyin o pıçıltısını heç kim eşitməmişdi və Əflatun müəllim də içib keflənmişdi, dünya da vecinə deyildi. Bu hadisə o vaxt olmuşdu – üç il bundan əvvəl, o vaxt heç kim Əvəz bəyin pıçıltısını eşitməmişdi, amma buna baxmayaraq, Əvəz bəy indi həyatda yox idi. Əvəz bəy güllələnmişdi və güllələnəndən sonra da məktəbdəki iclaslarda, mitinqlərdə, «izhari-nifrət» yığıncaqlarında hamı, o cümlədən, Ələsgər müəllim Əvəz bəyin adını çəkir, onu dönə-dönə ifşa edir, sayıq olmağa, maskalanmış xalq düşmənlərini görməyə çağırırdı. Pıçıltını eşitmək vacib deyildi, bəzən Ələsgər müəllimə elə gəlirdi ki, əlaqədar orqanlar uzaqdan-uzağa adamın ürəyinə də girir, düşüncəsini də oxuyur və 118

həmin vaxtlar Ələsgər müəllimin bütün əhvalı pozulurdu, güclə özünü ələ alırdı, Əflatun müəllimi tovlaya-tovlaya, qoltuğuna verə-verə, pişim-pişimlə məktəbdə camaatı yola verirdi. Arzunun on yaşı tamam olduğu həmin qarlı qış axşamı Xıdır müəllim eləcə papiros çəkir, hərdənbir araq içir, danışmır və fikirləşirdi. Xıdır müəllim dünyanın işləri barədə, insanların naşükürlüyü barədə, qeyrətsizliyi, vicdansızlığı barədə fikirləşirdi. Inqilabdan əvvəl biz nə idik? Heç nə, bir nəfər də fərli idmançımız yox idi. Bu boyda Azərbaycanda beş-altı dənə pəhləvan var idi, beş-altı dənə də ağırlıq qaldıran, vəssalam! Onlar da primitiviydi, beynəlxalq arenaya çıxmamışdılar. Bakının cəmi-cümlətani ikicə dənə idman klubu var idi: «Sokol», bir də ki, «Unitas», vəssalam. Elə Rusiyanın özündə nə var idi? Bircə Poddubnıydı, bir də ki, Zaikin də, başqa nə varıydı. Yoldaş Stalin ölkədə bədən tərbiyəsini bu cür inkişaf elətdirdi!.. Indi ölkədə altmış minə (minə!) qədər bədən tərbiyəsi kollektivi var, idmançıların sayı beş milyona yaxındı, minə qədər idman zalı var, stadionların sayı üç yüzü (üç yüzü e!) ötüb! Daha nə istəyirsiz, ay qeyrətsizlər?! Sovet gimnastları Antverpendə Üçüncü Fəhlə Olimpiadasında iştirak etdi! Bu qədər yüksəlişi görməmək olar? Kim eləyib bizim bu yüksəlişimizi? Yoldaş Stalin! Bəs Azərbaycanda kim eləyib bunları? Yoldaş Mir Cəfər Bağırov! Gimnastika, yüngül atletika, basketbol, voleybol... Inqilabdan əvvəl varıydı bunlar? Allahın topu yox idi, cındır əsgiləri basırdılar girdə torbanın içinə, ağzını tikirdilər, guya ki, topdu, Kömürçü meydanında futbol oynayırdılar... Bəs indi necə olur ki, adını da müəllim qoymusan, yeni nəsil tərbiyə edirsən, ay Xosrov müəllim, adamın dili də gəlmir sənə müqəddəs sovet müəllimi sözünü desin! – o boyda kişinin, o boyda rəhbərin sağlığına içmirsən? Üzdən baxırsan ki, fağırın biridi, amma, əslində, vələdüznanın cövhəridi bu Xosrov müəllim. Görmürsən zaraza, gedib özünə necə arvad tapıb alıb? Arvad deyil, balıqdı köpək qızı!.. Xıdır müəllim nifrət dolu nəzərlərlə Xosrov müəllimə baxdı və Xosrov müəllim də bu baxışların altında ağappaq ağardı, hiss etdi ki, kiçilir, tamam balacalaşır və dünyanın hər üzünü görmüş bu adam Xıdır müəllimin həmin baxışları altında az qaldı ağlasın. Xosrov müəllim sövq-təbii hiss edirdi: elə bir səhv buraxıb ki, bunun axırı mütləq pis qurtaracaq; iki aydı ki, Xosrov müəllim hər dəfə evdən çıxıb məktəbə gedəndə (məktəbdən başqa bir yerə getmirdi) Gülzarla bir yerdə yatdıqları çarpayıdakı döşəyin, balıncın o mehriban, o sevimli istisini də özü ilə aparırdı, sinifdə uşaqlara dərs keçirdi, amma boynunun ardında, kürəyində o istini hiss edirdi, o balınc istisi də, o döşək istisi də, əslində, Gülzar xanımın sim kimi tarım çəkilmiş, dolu və hamar bədəninin istisi idi və Arzunun on yaşının tamam oduğu həmin qış axşamı Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki, o istini güclə onun bədənindən, hisslərindən dartıb çıxarırlar. Kələntər müəllim bir az içəndən sonra, dostluqdan, etibardan, vəfadan, səmimilikdən, xeyirxahlıqdan gözəl sözlər dedi. Füzulidən və Seyid Əzim Şirvanidən müdrik misallar söylədi, Ələsgər müəllim məclisin siyasi səviyyəsini qaldırmağa çalışa-çalışa bir bəhanə tapıb yenidən Mir Cəfər Bağırov yoldaşın şərəfinə sağlıq dedi (və mizin arxasındakıların hamısı ayağa qalxıb qədəhlərini dibinəcən boşaltdılar), sonra Bakı ilə, Azərbaycan bolşevikləri ilə xüsusi bağlı olduqları üçün, yoldaş Stalinin yaxın silahdaşlarından və şagirdlərindən yoldaş Anastas Ivanoviç Mikoyanın və yoldaş Lavrenti Pavloviç Beriyanın şərəfinə sağlıq

119

dedi, mizin arxasında əyləşənlərin də hamısının haqqında ayrı-ayrılıqda sağlıqlar deyildi (bircə Xosrov müəllim və Gülzar xanım haqqında heç kim, o cümlədən, Ələsgər müəllim də cəsarət edib sağlıq demədi), hətta Firidun müəllim iki-üç xalq mahnısı da oxudu, amma bütün bunlara baxmayaraq, məclisdəki o gizli, o üstüörtülü gərginlik axıradək davam etdi. Təkcə Gülzar xanım dünyadan xəbərsiz idi, hətta sağlıqlarına söz deyilmədiyi də bu qadına təsir etməmişdi, eləcə mehribanlıqla, eləcə səmimiyyətlə hamının üzünə gülümsəyirdi, eləcə məhəbbət dolu gözləriylə Xosrov müəllimə baxırdı və Gülzar xanımın iri, qara gözlərinin dərininə çökmüş və o iri qara gözləri işım-işım işıldadan o xoşbəxtlik, o səadət də bütün məclis boyu o qadınla birgə oldu. Xıdır müəllim isə bütün idmançı iradəsini toplayıb özünü məcbur etdi ki, məclisin axırına qədər otursun və hamı ilə birlikdə bu mizin arxasından qalxsın, yoxsa belə çıxardı ki, Xıdır müəllim meydandan qaçır; yox, Xıdır müəllim meydandan qaçmayacaqdı, çünki rəqibin qarşısından geri çəkilmək, güzəştə getmək Xıdır müəllimin idmançı təbiətinə zidd idi, bu adamlar hələ Xıdır müəllimi yaxşı tanımırdılar. Gecə qonaqlar dağılandan sonra, Ələsgər müəllim, elə bil ki, bütün məclis boyu oynadığı roldan çıxa bilmirdi, şəstlə Arzudan soruşdu: – Hə, necə oldu? Gördün sənin yubileyini necə keçirtdik?! Arzu başı ilə təsdiq edə-edə: – Hə, yaxşı oldu, – dedi. – Ancaq divar qəzetində Xosrov müəllimi də tənqid edəcəyəm. Ələsgər müəllim hiss etdi ki, qızarır: – Niyə? – Bəs görmədin? – Nəyi? – Stalin babanın sevimli şagirdi Mir Cəfər Bağırovun sağlığına içmədi! Həmişə təmkinli Ələsgər müəllim o qədər yanıb-yaxıldı ki, özünü saxlaya bilmədi, əməlli-başlı hirsləndi: – Ay qız, sən necə adamsan? Bəs, o sənin sağlığına içmək istəyirdi də! – Nolsun? Sən özün dedin ki, mənim sağlığıma həmişə içmək olar. Ancaq rəhbərlərin sağlığına birinci içmək lazımdır. Sən də bir şeyi düz eləmədin. – Mən? Mən nəyi düzgün eləmədim? – Sən dedin ki, Arzu özümüzünküdür, onun sağlığına sonra içərik. Belə çıxır ki, rəhbərlər özümüzünkü deyil... Ələsgər müəllimin matı-qutu qurudu: – Mənim daha sənə heç bir sözüm yoxdur... – Nədi? Düz demirəm? Rəhbərlər özümüzünkü deyil? Ələsgər müəllim özünü ələ aldı: – Özümüzünküdü, əlbəttə... Ola bilsin ki, mən fikrimi düzgün çatdırmamışam. Amma sən də Xosrov müəllimi düz başa düşməmisən. Xosrov müəllim o cürə demək istəmirdi... – Bəs necə demək istəyirdi? – Istəyirdi ki... Bilirsən, elə şeylər var ki, sən hələ balacasan, başa düşmürsən... – Başa düşmürəm? – Başa düşmürsən... Sən ağıllı qızsan, amma elə şeylər var ki... – Çox yaxşı. Onda bizim divar qəzetimizdə sən mənə cavab yazarsan!

120

– Belə şeyləri yazmaq olmaz. – Niyə? Ələsgər müəllim gəlib qızının yanında oturdu, Arzunu öpdü, Arzunun xoşladığı maraqlı hadisələrdən danışmağa başladı, Arzunun fikrini yayındırmaq istədi, Firuzə xanım (fikrində Xıdır müəllimin yeddi arxa dönənini söyə-söyə) mətbəxdə çəngəl-bıçağı, boşqabları yuyub quruladıqca, Ələsgər müəllim Arzuya xoş sözlər dedi və birdən-birə özü də hiss etdi ki, o qarlı qış gecəsi qızına yaltaqlanır... Səhəri gün o qar yenə də hər tərəfi eləcə bürümüşdü, amma o qarın ağlığı, elə bil ki, dünən axşamkı təmizliyini itirmişdi və Ələsgər müəllimə elə gəlirdi ki, qarın o ağlığı nəsə gözəgörünməz bir çirkabla örtülüb; elə bil ki, o qar irin idi, nazik pərdəsini partladıb ətrafı batıracaqdı. Ələsgər müəllim gecəni çox narahat keçirmişdi, çarpayıda uzanıb hər iyirmiotuz dəqiqəlik mürgüdən, yüngül yuxudan sonra diksinib, ayılıb özünə ürək-dirək vermişdi: «Heç nə olmaz. Nə olacaq axı? Lap gözəl qonaqlıq keçdi. Bir söz idi dedi də... Sonrası yaxşı oldu, hər şeyi yuyub apardı. Dördgözün (Mir Cəfər Bağırov eynək taxdığı üçün camaat hərdən öz-özünə fikirləşəndə, ən yaxın, ən etibarlı adamla o tərəf-bu tərəfə baxa-baxa pıçıltıyla danışanda onu belə adlandırırdı: dördgöz) sağlığına iki dəfə içildi... heç nə olmaz...» və Ələsgər müəllim səhər qalxıb o soyuq havada mətbəxdəki əlüzyuyanın altında möhkəmcə yuyundu (soyuq havalarda heç vaxt belə yuyunmazdı), o soyuq su, elə bil, kişiyə bir toxtaqlıq, bir təpər verdi, amma evdən çıxıb ayağının altındakı qarı xırçıldada-xırçıldada məktəbə yaxınlaşdıqca, o nigarançılıq yenə də artmağa başladı. Məktəbdə Ələsgər müəllimin müdir otağına birinci girən adam Kələntər müəllim oldu və Kələntər müəllim o səhər çağı dünyanın ən qayğılı adamlarından biri idi. – Yaxşı məclis keçirdik. O gün olsun ki, Arzu balanın iyirmi illiyini keçirək! – Çox sağ ol... – Firuzə xanımın da süfrəsinə söz ola bilməz. – Hə. – Ələsgər müəllim gülümsədi, amma ürəyi daha artıq bir narahatlıqla döyündü, çünki Ələsgər müəllim gözlərindən görürdü ki, Kələntər müəllim də çox nigaran bir gecə keçirib. – Çox yaxşı keçdi məclis... – Kələntər müəllim gözlərini Ələsgər müəllimin gözlərindən yayındırdı. – Ancaq... bu zalım oğlu zalım Xosrov müəllimin başına Allah bir az ağıl qoysun... – Fikir vermə, keçdi, getdi... Bu barədə nə qədər az söhbət olsa, bir elə yaxşıdı... Guya ki, heç nə olmayıb, üstünü vurma!.. – Mən harda vuracağam üstünü? – Və birdən-birə o əhli-kef, o zarafatcıl, nikbin Kələntər müəllimin dodaqları tutrədi. – Qorxuram!.. – dedi. – Qorxuram!.. Yeddi qızın atasıyam... Ələsgər müəllim həmişə müdir otağındakı mizin üstündə olan qalın şüşə qrafindən stəkana su töküb Kələntər müəllimə yaxınlaşdı və suyu Kələntər müəllimə uzatdı: – Sakit ol, əşşi!.. Nə olacaq sənə? Sənə nə dəxli var? Qazan qaynasa, o bədbəxt oğlu Xosrovun başında qaynayacaq də... – Deyirsən mənə dəxli yoxdu? – Əlbəttə!

121

– Bəs sənə? Ələsgər müəllim təəccüb etdi və ürəyi daha şiddətlə vurmağa başladı: – Mənə? Mən də sənin kimi. Mənə də dəxli yoxdu!.. – Axı, sənin evində olub!.. – Nə olsun? Suyu içəndən sonra bir az özünə gəlmiş Kələntər müəllim çiynini çəkdi, sonra söruşdu: – Necə bilirsən, o köpək oğlu Xıdır gedib xəbər verəcək? – Köhnə bakılı olduğu üçün Bakı sakinlərinin çoxunu tanıyan Kələntər müəllim: – Bunlar, – dedi, – Xıdırgil nəsillikcə pis adam olublar!.. Bunun atası hambal Orduxan, deyirlər, bir kasa bozbaşdan ötrü hazırmış bütün Bakını satsın!.. Ələsgər müəllim bir söz demədi; əslində, bu kabinetə girən kimi, Xıdır müəllimi çağırmaq istədi, amma çağırmadı, fikirləşdi ki, «qarğa, məndə qoz var» olar. Xıdır müəllim olanda nə olar, o da adamdı, o da başa düşə bilər ki, başqalarını bədbəxt eləmək olmaz, ailələri var, uşaqları var, onları didərgin salmaq olmaz. Kələntər müəllimdən sonra, Firidun müəllim həyəcanla kabinetə girdi: – Bu əclafı görürsən?! Ələsgər müəllim, əlbəttə, bilirdi ki, söhbət kimdən gedir, amma Firidun müəllim həmişə ədəb-ərkanla danışan mədəni bir adam idi və onun beləcə həyəcanlanması, beləcə söyməsi Ələsgər müəllimin, onsuz da, pozulmuş əsəblərini daha da gərginləşdirdi: – Kimi söyürsən? Nolub axı, sizə? Kimi deyirsən? – Necə kimi? Xıdırı! Indicə yaxınlaşıb məndən soruşur ki, dünənki hadisəni bu gün partbüronun iclasına qoyacaqsan, yoxsa yox? Özü də elə-belə soruşmur e, hədəylə soruşur... Ələsgər müəllim özünü saxlaya bilmədi: – Bay sənin imanına tüpürüm!.. – Sən də belə adamı məclisə çağırırsan... – Sizə görə çağırırdım də!.. Deyirdim ki, bu imansızın sizlərdə işi olmasın!.. Mən nə bilim ki, Allah Xosrovun ağlını başından alıb? Nə bilim, qanadıma baxmışdım? Firidun müəllim kabinetdən çıxanda Ələsgər müəllim birdən-birə Əvəz bəyi xatırladı, daha doğrusu, Əvəz bəyin arvadını, qızını yadına saldı; indi Əvəz bəyə nə vardı ki, bu dünyaya bir gün gələn bir gün də köçəsi idi, dərd o arvadın, o qızın dərdi idi, xalq düşməninin ailəsi kimi, evsiz-eşiksiz didərgin düşmüşdülər, bax, bu yerdə deyiblər ki, vay qalanın halına... O tək arvad, o tək qız indi Qazaxıstanın o çöllərində nə eləyirdilər, hansı müsibətin içindəydilər?.. Indi bu nə işiydi belə, bu nə oyunuydu Xosrov çıxartdı?.. Taleyin işidi-nədi?.. Əlibaba müəllim içəri girdi: – Salam. – Salam. – Nə var, nə yox? – Nə olacaq? Sağlığın... – Bilirsən nə var? Dünən içməyimə baxma, araq tutmurdu məni. Bütün gecəni fikirləşmişəm. Iyirmi ilin partiyaçısıyam! Uşaq döyüləm mən! Sinəmi qabağa verib

122

Xosrovu müdafiə edəcəyəm! Mən hələ bolşevik vicdanımı itirməmişəm! Amma çoxları itirib! Çoxları çoxdan itirib!.. Mən... – Əşşi, hələ bir dayan görək də... – Ələsgər müəllim başa düşdü ki, Əlibaba müəllim də bütün gecəni özünə toxtaqlıq verib. – Nə olub? – Necə nə olub, a kişi, yatmısan? Bütün məktəb soruşur ki, dünən Ələsgər müəllimgildə nə hadisə baş verib helə? Xıdır yayıb hamıya... Kimi görür, deyir ki, baxarsız, nə oyun açacağam o uzun biqeyrətin, Xosrovu deyir, başına!.. Ələsgər müəllim yenə də özünü saxlaya bilmədi: – Nə alçağıymış, ə, bu? – Həyəcandan Ələsgər müəllimin bütün içi əsirdi, özü də öz ürəyinin tıppıltısını eşidirdi və elə bil ki, bu dəm o uzaq Qazaxıstan çöllərindəki Əvəz bəyin arvadıyla qızı deyildi, Firuzə xanımla Arzu idi. Ələsgər müəllim yaşadığı illərin qorxusunu heç vaxt bu qədər dərindən hiss etməmişdi, fəlakəti bu qədər yaxında duymamışdı. Qazaxıstanın o kimsəsiz çöllərində, o qar çovğununun içində, şikara baxan canavar gözləri kimi, çılğın kişi gözlərinin, şəhvətli baxışlarının altında iki nəfər kök ana-balanın – Firuzənin və Arzunun güzəranı Ələsgər müəllim üçün o qədər gerçək göründü ki, kişinin ürəyi bulandı, alnını soyuq tər bürüdü, mədəsindən sancı tutdu. Ələsgər müəllim təcrübəli adam idi, özünü ələ almağı bacarırdı, ən çətin məqamlarda da tədbirlə hərəkət edirdi, amma həmin qış səhəri məktəbdə on səkkiz il əyləşdiyi o müdir otağında Ələsgər müəllim uşaq kimi tamam bir ümidsizlik içində batırdı. Bir müddət otağa heç kim girmədi, amma bütün o müddət ərzində Ələsgər müəllimə elə gəldi ki, kimsə qapının arxasında dayanıb, ürəyi döyünə-döyünə içəri girməyə cəsarət etmir; beləydisə də, belə deyildisə də, qapı açıldı, Xosrov müəllim içəri girdi, eləcə qapının ağzında dayandı. Ələsgər müəllim başdan-ayağa bir yazıqlıq içində olan bu uzun, arıq adama baxdı: dünənki şövqdən, dünənki xoşbəxtlikdən əsər-əlamət yox idi və elə bil ki, Xosrov müəllim əvvəlkilərə, yəni Gülzarla tapışmadığı vaxtlara nisbətən də daha artıq bir qaragünlük içində idi. Ələsgər müəllimə elə gəldi ki, Xosrov müəllimin o ağ saçları da, əslində, bu gecə ağarıb və elə bil ki, Ələsgər müəllim Xosrov müəllimə yox, sonu lap yaxın olan əlacsız bir xəstəyə baxır, hətta bir anlıq, cəmi bircə anlıq Ələsgər müəllimə elə gəldi ki, Xosrov müəllim tabutun içində uzanıb və o tabutu indi gətirib qapının ağzında dik qoyublar; kişi özü gözünün qabağına gələn bu görümdən diksinib ayağa qalxdı və gəlib Xosrov müəllimlə üzbəüz dayandı. – Əşşi, – dedi Ələsgər müəllim, – sənə nə olacaqdı o... o... – Ələsgər müəllim bu yerdə özünü saxladı, ürək eləyib ONU (dördgözü) söymədi, – onun sağlığına içsəydin? Hə? Istəmirsən, ürəyində başqa sağlığa iç də, sənin ürəyinə girən var?! Uşaqsan sən, hə? Bu qədər müddətdi sən bu zırıltını görmürsən? Hə? Indi də sarını udmusan!.. Xosrov müəllim udquna-udquna, nazik boğazının uzun və iti hülqumu yuxarıaşağı qalxıb düşə-düşə: – Bilmirəm, – dedi, – vallah, bilmirəm necə oldu o sözlər ağzımdan çıxdı... Sizi də pis vəziyyətdə qoydum... Mən cəhənnəm, qorxuram sizə də söz gələ... Ələsgər müəllim bu dəfə əməlli-başlı səksəndi: – Bizə niyə? Biz nə etmişik ki?.. Xosrov müəllim:

123

– Nə bilim... – dedi. – Adamın ürəyinə hər şey gəlir... Bu vaxt kabinetin qapısı açıldı və gözlərindən qəzəb yağan Xıdır müəllim içəri girmək istədi, amma Ələsgər müəllimi Xosrov müəllimlə üzbəüz dayanmış görüb qapını bərk (nümayişkarcasına!) örtdü. – Bunu görmürdün orda sən, ay bədbəxt oğlu? – soruşdu. Ələsgər müəllim qapıdan gözünü çəkib yenə də Xosrov müəllimə baxa-baxa açıq-aşkar bir ümidsizliklə: – Bunu görmürdün orda sən, ay bədbəxt oğlu?– soruşdu. –Başına söz qəhətiydi sənin? Özün də təzə-təzə bədliyin daşını atmısan, təzə ailə qurmusan!.. Xosrov müəllim səhərə kimi yatmamışdı; qonaqlıqdan evlərinə gələndə əvvəlcə soyunub yerlərinə girdilər, tramvayla gəldikləri üçün soyuğa düşmüşdülər və bayırın o soyuğundan sonra dünyanın işlərindən xəbəri olmayan Gülzar xanım çarpayıda Xosrov müəllimi hamar dərili, dolu və isti qucağına basdı və o hamar dəri, o isti, o mehriban bədən Xosrov müəllimə hər şeyi unutdurdu, belə istinin, belə mehribanlığın içində Xosrov müəllimin iki aydan bəri davam edib gələn və bayaqkı məclisdə birdən-birə, az qala, tamam uzaqlaşıb getmiş o xoşbəxtliyi, elə bil, yenə də geri qayıtdı və o xoşbəxtlik məqamlarında Xosrov müəllim üçün dünyada nə Xıdır müəllim, nə Mir Cəfər Bağırov, nə də onun qorxusu var idi; Gülzarın tək-tənha yaşadığı o yeddi il ərzində öz içində əlbəyaxa olduğu, boğduğu hisslər indi hər dəfə təzə bir eşqlə qarşısını almaq istəmədiyi bir ehtirasla coşurdu və bütün bu iki ay ərzində onlar həmin eşqlə, həmin ehtirasla yaşayırdılar və həmin qarlı qış gecəsi də belə oldu, sonra Gülzar tamam taqətdən düşüb gözəl bir yuxu ilə yatdı və Xosrov müəllim iki ay bundan əvvələ qədər illərdən bəri tənha yaşadığı o balaca otağın qaranlığı içində lap başqa bir dünyanın – iki ay bundan əvvələ qədər Xosrov müəllim üçün səsçatmaz, ünyetməz bir dünyanın sirri, əfsanəsi kimi alaqaranlıqda Gülzarın ağ və dolu qollarına, iri və hərarətli döşlərinə baxdıqca birdən-birə yadına saldı ki, dünyada Xıdır müəllim var, dünyada Mir Cəfər Bağırov var və dünyada Xıdır müəllimlə Mir Cəfər Bağırov arasında – bu uzun məsafədə – get-gedə böyüyən, biri o birisindən uca elə adamlar (və o qədər adamlar!) var ki, Xosrov müəllim kimilərinin minini birdən büküb-bürmələyib maye azotun içinə basar, heç «uf» da deməz və o maye azotun soyuğu, elə bil ki, birdən-birə Xosrov müəllimin nəzərlərində Gülzarın isti bədənini buza çevirdi və indi o hamarlıq da buz hamarlığı idi. Xosrov müəllim səhərə kimi çarpayıda oturdu və həmin maye azot soyuğu içində ikisinin – Gülzarla Xosrov müəllimin arasına soxulmaq istəyən fəlakəti bir varlıq kimi hiss etdi. Hardasa uzaqlarda yanan o tonqalın şölələri də isti yox, həmin maye azot kimi, soyuq saçırdı... Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki, səhər açılacaq və o yenə də Ovanesin faytonuna minib YENIDƏN evdən çıxacaq, o gedər-qayıtmaz səfəri YENIDƏN başlayacaq, uşaqlar yenə də həmin o səhərdə olduğu kimi, səs-küy salacaq: – «Ata, sağ ol!..» – Bunu Cəfər deyəcək... – «Ata, tez gəl!..» – bunu Aslan deyəcək... – «Ata... Ata...» – bunu da iki yaşlı Azər deyəcək və Şirin bir dolu parç suyu yenidən onun ardınca atacaq və sonra Şirin də, altı yaşlı Cəfər də, dörd yaşlı Aslan da, iki yaşlı Azər də yenidən məhv olacaqlar, onu yenidən Hadruta buraxmayacaqlar və o tonqal yenidən alışıb yanacaq.

124

Xosrov müəllim çarpayıdan qalxmaq istədi, gedib əl-üzünü yumaq, bir az sakitləşmək istədi, amma kiçicik bir hərəkət də edəndə o gecəyarısı ona elə gəlirdi ki, Ovanesin faytonunda Şuşaya gedir, bu hərəkət də ona görədir ki, fayton yırğalayır və Şuşaya aparıb çıxaran o dağ yolu indi qapqara bir rəngə bürünmüşdü və Xosrov müəllim bu qara rəngi o qədər gerçək hiss edirdi ki, elə bil, indicə bu qara rəng bir şirə kimi, üz-gözünə, bədəninə yapışacaqdı və ən dəhşətlisi bu idi ki, Xosrov müəllimə o anlarda elə gəlirdi, elə bil, bu qara rəng indicə Gülzarın da o ağappaq bədənini bürüyəcəkdi. O gecə çağı çarpayıda oturmuş Xosrov müəllimin içindən eynilə o tonqalın kənarında olduğu kimi, bir zarıltı baş qaldırmağa başladı, daha doğrusu, bu səs insan zarıltısından daha artıq, bir zingiltini xatırladırdı və o zingilti get-gedə artırdı, amma bu vaxt deyəsən, Gülzar da Xosrov müəllimin içindən baş qaldırmış o səsi yuxuda eşitdi və... gülümsədi. Xosrov müəllim otağın qaranlığı içində Gülzarın sifətindəki o təbəssümü açıqaşkar hiss etdi. Gülzar yerində qurcalandı, qollarını daha da geniş açıb, Xosrov müəllimə tərəf çöndü. Gülzar ağappaq qollarını yastıq boyu uzatmışdı və qoltuğunun yumşaq tükləri də qaranlıq içində seçilirdi, döşünün biri ipək gecəköynəyinin yaxasından çölə çıxmışdı və Xosrov müəllim yenə də birdən-birə o döşlərin hərarətini hiss etməyə başladı, bu hiss, elə bil ki, onun içinə nəsə bir ilıqlıq gətirdi və həmin zingiltini kəsdi. Xosrov müəllim özünün başına gələcək müsibətdən qorxmurdu – müsibətdə onun üçün qorxulu bir şey yox idi – Xosrov müəllim Gülzar hisslərinin, Gülzar rəftarının bu iki aya dolmuş hərarətinin, istisinin donmağını, eləcə maye azota çevrilməyini istəmirdi. Sonra Xosrov müəllim Ələsgər müəllimi yadına saldı, Kələntər müəllimi yadına saldı, Əlibaba müəllimi yadına saldı, firidun müəllimi yadına saldı, bu adamların ailələri barədə fikirləşdi, Firuzə xanımı, Arzunu gözlərinin qabağına gətirdi və başa düşdü: elə bir səhv edib ki və bu səhvin nəticəsi elə ola bilər ki, Kələntər müəllimin yeddi qızından tutmuş Arzuyacan hamı küçələrə tökülər... Ələsgər müəllim gözlərini qapının ağzında dayanmış Xosrov müəllimdən çəkib mizə tərəf yaxınlaşdı, yenə Xosrov müəllimə nəsə demək istədi, amma demədi, təkcə əlini yellədi və köksünü ötürdü; elə bil, Xosrov müəllimin saçları doğrudan da bu bir gecənin içində ağarıb. Xosrov müəllim getdi. Ələsgər müəllim kabinetin məktəb həyətinə baxan pəncərəsinə yaxınlaşdı. Pəncərənin taxta sürahısına irili-xırdalı saxsı dibçəklər düzülmüşdü və o dibçəklərdə cürbəcür güllər bitmişdi, bu güllərin cürbəcür rəngi var idi və o rənglərin hamısı – qırmızısı da, sarısı da, bənövşəyisi də, yaşılı da indi Ələsgər müəllim üçün dünyanın dərdli, kədərli işlərindən xəbər verirdi... Bu gözəl gülləri Firuzə xanım bəsləyib, yetişdirib Arzu ilə məktəbə, bu otağa göndərmişdi və bu gözəl, bu zərif güllərin, çiçəklərin, əlbəttə, dünyadan xəbəri yox idi, bu gözəl, bu zərif güllər bilmirdi ki, bəzən insan nə günə düşür, bəzən insan ürəyində nələr çəkir, vicdan necə ağlayır... Ələsgər müəllim hiss etdi ki, kabinetin qapısı açıldı, amma geri çevrilmədi, bir müddət eləcə güllərə baxdı və bu otuz ilin müəlliminə birdən elə gəldi ki, kimsə onun kürəyini nişan alıb, indicə atacaq, güllə, indicə onun kürəyini deşəcək, o güllə

125

Xıdır Azərbaycan idmanına rəhbərlik edəcəkdi! O qarlı qış gecəsi Xıdır müəllimin içində elə bir qətiyyət yarandı ki. məqsədə doğru hücuma keçməli idi və bu məşqdən sonra. Özü də dayanıb gözləmək olmazdı. ona kömək əlini uzadan yeganə adam. heç kim ona kömək etməyəcəkdi və indiyəcən Xıdır nəyə nail olmuşdusa.. hücuma keçir. Xıdırın böyük vəzifələrdə heç kimi yox idi.keçib Firuzəyə dəyəcək. uzununa heç iki metr də hoppana bilməyən küt şagirdlərin içində itibbatacaq. Xıdır gərək özü özünü o mərtəbəyə qaldıra biləydi ki. Xıdırın qorxmazlığı. daha iti atdı və gəlib evə çatanda Əbdülü həmişəki kimi oyaq gördü. şirkətlər hambal Orduxanı Bakının ən məşhur hambalı. Xıdırın qabiliyyəti tək özünə yox.. belə düşmənə kim kömək eləyə bilər? Bəs. hamının qabağında protest elədi. qələbə qazana bilər? Heç bir komanda! Bir qara qəpiyə də dəyməyən adamlar görürsən ki. Xıdır müəllim nə vaxta qədər dayanıb gözləyəcəkdi? Hücuma keçmək lazım idi. Xosrov müəllim kimilərini ifşa edir. Xıdır hücuma keçməli idi. Görmədin. tramvaysürən Əflatun indi məktəb müdiri idi. ondan artıq bir şəxsiyyət olmayacaqdı. amma fərqi yox idi. həyəcanlı bir gecə keçirmişdi. satqın adamlar barədə düşünürdü. nə olur-olsun. Əbdül həmişəki kimi qardaşının yolunu gözləyirdi. Xıdır indi də özünü göstərə bilməsə. dallarını güclə çəkən o xəstə-xüstə müəllimlərin. bütün Azərbaycan idmanına lazım idi və Xıdır özü hərəkət eləməliydi. qarın içi ilə addımlarını daha möhkəm. haçan göstərəcək? Xıdır özünü göstərə bilməsə heç zaman bədən tərbiyəsi sahəsində rəhbər işdə olmayacaq. Əbdülün anadan olduğu il – 1929-cu 126 . bu vicdansız Xosrovun ifşası Xıdır üçün məşq olmalı idi. hətta Ələsgər müəllim kürəyində o güllənin göynəyən yarasını duydu və sərt hərəkətlə geri çevrildi. o uzaq yolu qarın altında piyada getdi: bu cür piyada getmək həm bədənə xeyir idi. istəyir basketol. həm də Xıdır müəllim fikirləşirdi. öz gücünə eləmişdi. Xıdır müəllim qapının ağzında dayanıb qəzəbli nəzərlərlə Ələsgər müəllimə baxırdı. Cəmiyyəti Xosrov müəllim kimi satqınlardan təmizləmək lazım idi. yüksək də mərtəbələrə qalxır. O boyda kişinin sağlığına içmək istəmədi. Arzuya dəyəcək. daha buna heç bir söz ola bilməz. Evləri şəhərin Bayıl tərəfində idi və dünən gecə Ələsgər müəllimgildən çıxanda tramvaya minmədi.. əfsanəvi hambal Dadaşdan da artıq tuturdular. ömrünün axırına qədər o əbləh məktəbdə. Xıdır gör nə günə qalmışdı ki. onsuz da. böyük oyunlar başlamalı idi. Xıdır? Xıdırın nəyi əskikdir? Özü də zəhmətkeş ailəsindən çıxıb! Kim Azərbaycan idmanına Xıdırdan yaxşı rəhbərlik edə bilər? Idmanı beş barmağı kimi bilir. Çünki Xıdır həyatdan geri qalır. Ancaq Xıdırı heç kim tanımır. Ancaq hələ hər şey irəlidə idi. Idmançıların hamısını tanıyır. Xosrov müəllim açıq-aşkar düşməndir. bu qeyrətsiz. elə bil. Xıdırın biliyi. həddən artıq sağlam və güclü olan bu adamın bədəninə daha artıq bir güc verdi. Düzdü. tramvaysürən Əflatun lap nazir də ola bilərdi. Xıdır müəllim də narahat. tramvaysürən Əflatun müəllim idi. Xıdır müəllimin atası Orduxan inqilabdan əvvəl və inqilabın ilk illərində Bakının məşhur hamballarından biri idi və bəzən hətta tərsanələrdə gəmilərə yük daşıtdıran sahibkarlar. həmin mərtəbə tramvaysürən əflatunlar üçün əlçatmaz bir priz yüksəkliyində olaydı. Və Xıdır cəmiyyəti düşmənlərdən təmizləyəcəkdi. – hücuma keçməsə. Xıdır hələ çox aza nail olmuşdu. Buna daha Ələsgər müəllimin yağlı dili də kömək eləyə bilməz. hücuma! Hansı komanda – istəyir futbol olsun. o qətiyyət.. Bəs. amma tramvaysürənliyində də qalacaqdı. sayıqlıq edir.

Əbdül böyük qardaşını adicə olaraq çox istəmirdi. – dedi.). getdi!. heç bir metr də hündürlüyə atdana bilməz. Vaxt var idi ki.. Inişil tutub basdılar əclafı. Nikolay Kovtun!. idmançıların arasında da elə əclaflar var idi ki. idmançıları yoldaş Stalinin adına layiq tərbiyə edəcəkdi. qürurlanırdı və Xıdır elə eləməliydi ki. xəyallar aləmində şirin bir gecə keçirmişdi və indi müdir otağının qapısı ağzında dayanıb qəzəblə Ələsgər müəllimə baxa-baxa: – Ələsgər müəllim.. müalicə etdiyi xəstələrə deyirdi ki. Kovtunun adı çəkiləndə Xıdırın ürəyi sevinclə dolurdu. çünki Kovtun birinci sovet idmançısıydı ki. istədiyinə nail olacaqdı və həmin gecə çarpayıda uzanıb yalnız səhərə yaxın yuxuya getməzdən əvvəl Xıdır müəllim o qarlı qış soyuğunda adamın canını qızdıran bir xəyal aləmində Azərbaycan idmanına rəhbərlik etdi.. Məsləhət görürəm sizə ki. tribunada partiya və sovet rəhbərləri ilə bir yerdə dayanıb idmançıların paradını qəbul etdi. hambal Orduxanın oğlanları heç kimin köməyi olmadan. Xıdır müəllim belə narahat və eyni zamanda. o düşmənin hərəkətini ört-basdır eləmək istəyirdiz! Belə zaşitaya keçməklə mənim vicdanımı susdura bilməzsiz! Mən açıq adamam. Mixail Ivanoviç Kalinin Kremldə Xıdır Qafarzadəyə bədən tərbiyəsi sahəsində görkəmli xidmətlərinə görə orden təqdim etdi və Mixail Ivanoviç Kalinin Kremldə Xıdırın əlini sıxdığı məqamda çəkilmiş fotoşəkil Sovet Ittifaqının bütün qəzetlərində. böyük xitabət kürsülərindən nitqlər dedi.. Bəlkə lap yoldaş Stalinin özü Xıdırı tanıyacaqdı. yeni stadionlar tikdi. əlbəttə. yeni komandalar yaratdı. onunla fəxr edirdi. Ancaq nə oldu? Əclaf. həm də analıq. o düşmənə qəyyumçuluq eləməyin! Özünüzə pis olar! Mən bu işi belə qoymayacağam! Lap Mir Cəfər Bağırov yoldaşın özünün qəbulunacan gedib çıxacağam! Xıdır Qafarzadə otaqdan çıxdı və qapını da ardınca çırpdı. «Krasnıy sport» qəzetində çap olundu. hətta ən məşhur idmançıların da maskasını sifətindən dartıb çıxaracaqdı. 127 ... xalq düşməni çıxdı! Yoldaş Stalinə nankor çıxdı! Ay əclaf. Yazıq gözəl insan. tez-tez teatra getmək heç onun özünün karına gəlmədi. sən 2 metr 01 santimetr hündürlüyə atdana bilərdin?! Ona görə də indi adını nifrətlə çəkirlər. yoldaş Stalin olmasaydı. Bu Xosrov müəllimi isə stadiona çıxartsan. Yazıq professor Fazil Ziya müayinə etdiyi adamlara. çünki yoldaş Stalin idmançıları çox sevir! Düzdü. rinqdə də həmişə açıq vuruşmuşam. kiçik qardaşı özündən də qat-qat uca mərtəbələrə qalxsın. Əbdülün əsl adı Əbdüləli idi. qoy hamı görsün ki. Bəlkə. sonra Xıdır müəllimin anası vəfat etmişdi və Xıdır müəllim kiçik qardaşı Əbdüllə tək qalmışdı.. – o cür düşməni qanad altına almaq olmaz! Ancaq siz onu qanad altına alırsız! Elə bilirsiz dünən başa düşmədim ki. Xıdır sayıq olacaqdı. siz niyə təzədən Mir Cəfər Bağırov yoldaşın haqqında sağlıq dediz? Ona görə ki. 2 metrdən hündürə atdanmışdı. hətta.. tez-tez teatra gedin!. öz güclərinə hansı yüksəkliyə qalxıblar! Xıdır hücuma keçəcəkdi! Xıdır öz istədiyini dartıb həyatın boğazından çıxaracaqdı. dünya rekordçusu olmuşdu! «Krasnıy sport» da şəkli çıxırdı!..ilin bir yay günü Kömürçü meydanında yüz iyirmi kilo soğan kisəsinin altında hambal Orduxanın ürəyi birdən-birə partlamışdı. yeni idmançılar yetişdirdi.. amma hamı onu Əbdül çağırırdı və bütün bu illər ərzində Xıdır Əbdülə həm atalıq eləmişdi. Ode.. o cümlədən. yoldaş Stalinə xain çıxırdılar (o ki qaldı bu düşmən Xosrov müəllim ola!... ancaq elədiyi qələtə bax!..

yaz çağları. bu alçaq Xıdırın xəbərçiliyndən sonra. əməliyyatların biri qurtarmamış o birisinin başlanması. Mir Cəfər Bağırov isə iş olan yerdə sakit dayana bilmirdi və buna görə də çox zaman yuxusuz olurdu.. Mir Cəfər Bağırov da işdə olurdu – lap gecə saat birdə də Stalin zənf eləyə bilərdi. xüsusən.. Bu köpək oğlu Xıdır Qafarzadəni qabaqlamaq lazım idi.. Cümşüdlüyə. az qala. Yoxsa Ələsgər müəllimi də dinc buraxmayacaqdılar və o zaman Firuzə ilə Arzu.. o təmkini. Ələsgər müəllimi də. bu əsəbi adamın yuxusuzluğuna da təsir edirdi. ürəyi döyünə-döyünə mizə yaxınlaşdı. 8 QƏBUL Həmin günün axşamı saat 9 radələrində Azərbaycan K(b) P MK-nın birinci katibi Mir Cəfər Bağırov iş otağında pəncərənin qarşısında dayanıb şəhərə baxırdı. Yoldaş Stalinin iş saatı. günortadan başlayıb gecənin yarısına kimi davam edirdi və bütün bu müddət ərzində. buna Ələsgər müəllimin daha heç şübhəsi yox idi və onda. iş qurtarmaq bilmirdi. təbii ki. Xosrov müəllimin dünənki hərəkətini şeytanlayacaqdı... Və Ələsgər müəllim gözlərini o dərdli güllərdən çəkib tamam taqətsiz halda.... o birilərinə kömək etməliydi. Bakının bütün aşağı hissəsi. həmin anlarda bir azdan görəcəyi işin nigarançılığı içində idi. əlbəttə... səhərlər isə tezdən durmağı uşaqlıq çağlarından adət etmişdi. eyni zamanda həmin anlarda dəhşətli bir nigarançılıq bu adamın bütün varlığını didib dağıdırdı.. Özü çatdırmalı idi. əsəb gərginliyi və yorğunluğu arasında elə bir qəribə təzad var idi ki... Tələsmək lazım idi... küçələrlə ora-bura gedən. Orqanlara məlumatı Ələsgər müəllim özü çatdırmalı idi. o zərif güllərə baxa-baxa yenə də Qazaxıstanın o kimsəsiz çöllərində. sakitləşdirirdi. iş də çox idi. bu nigarançılığı yalnız qorxu hissi. gedib lazımi orqanlara xəbər verəcəkdi. bu təzad onu qıcıqlandırmaq əvəzinə.. Xıdır müəllim.. görünür. elə bil ki. Arzuya kömək etməliydi. əksinə. özünə kömək etməliydi.. o ana-balanı – Firuzə ilə Arzunu gördü. Xosrovun hərəkətini Ələsgər müəllim özü xəbər verməli idi. Dənizin genişliyi...... Başqa əlac yox idi. dayanacaqlarda tramvay gözləyən 128 . Özü çatdırmasaydı. o qar çovğununun içində. Yox.... vahimə yaratmamışdı. Ələsgər müəllim.. o daimiliyi isə. Orqanlara yox. kompaniyaların. Firuzəyə.. o şəhvətli kişi baxışları altında o köməksiz iki nəfəri. və onda.. Xosrova kömək etmək mümkün deyildi. o biri müəllimləri də Xosrov müəllimə qata bilərdilər. doğrudan da. Raykoma..Ələsgər müəllim ən dərin bir pərişanlıq içində idi.. Ələsgər müəllim dibçəkdəki o gözəl.. Xosrov onsuz da məhkum idi.. ona kömək eləmək mümkün deyildi. uzaqdan-uzağa bir dinclik gətirirdi. sürətlə hadisələrdən hadisələrə adlaması. Özü deməliydi.... çöllərə düşəcəkdi.. bəzən bu pəncərənin qarşısına keçib dənizə baxmağı xoşlayırdı.. Qabaqlamaq lazım idi. O köpək oğlunu qabaqlamaq lazım idi.. dənizin bu pəncərədən görünən o genişliyi.. titrəyən əli ilə telefonun dəstəyini götürdü. təmkini və daimiliyi ilə Mir Cəfər Bağırovun yaşadığı və işlədiyi gündəlik həyatın tələsikliyi. Özü. dənizkənarı bulvar və dənizin özü buradan yaxşı görünürdü və Mir Cəfər Bağırov səhərdən gecənin yarısına kimi – həddən artıq işləyib yorulanda.. Amma həmin qış axşamı Mir Cəfər Bağırov Xəzərə yox...

adi bir bəndə olmaq və adi bir bəndə kimi də.adamlara baxırdı və o adamların. tək-tük faytonun hərəkəti müqabilində çox durğun. müşavirələrdə. əlbəttə. heç bir başqa münasibət qorxunun yaratdığı sədaqəti yarada bilməzdi. Mir Cəfər Bağırov adamların gözünün dərininə çökmüş o qorxunu görürdü və ümumiyyətlə. bəlkə lap hal-əhval tutardı. kimisi yerində quruyub qalacaqdı. 129 . qorxu hissi olmadan mümkün deyildi. dövrün böyük işlərini də görmək mümkün olmayacaqdı. Siyasi büronun başqa üzvləri də bilirdi. neçəsiylə salamlaşardı. çünki insanın təbiətində nankorluq var idi. bu adamların arasında olsaydı. heç ağlına da gəlmirdi ki. partiyanın sıraları da düşmənlərdən təmizlənməyəcəkdi. bu adamların arası ilə harasa tələsmək. bu görünən küçələrlə. onun əllərində ekzema xəstəliyi var idi. nə edəcəkdi. Mir Cəfər Bağırov burasını da yaxşı bilirdi ki. bax. bu dəqiqələrdə Mir Cəfər Bağırovun eynəkli gözləri onları müşayiət edir. ölkənin mənafeyi yoldaş Stalinin marağı və yoldaş Stalinin mənafeyi demək idi və Mir Cəfər Bağırov yoldaş Stalinə sədaqətlə xidmət edirdi. romantik hisslərə qapılan adam deyildi. səkilərin dibinə yığılmış qarın zəif ağartısı o sakit qış axşamında ora-bura gedən paltolu. küçələrin kənarına. kobud dodaqlarından bir təbəssüm qaçırtdı və vaxtından xeyli əvvəl ahıllaşmış qırx üç yaşlı bu adam iki əli arasında tutduğu bir dəstə karandaşı şaqqıldada-şaqqıldada bir-birinə sürtdü. partiyanın marağı. amma həmin qorxu hissi olmasaydı– Mir Cəfər Bağırov buna qəti əmin idi – zamanın. nə ideyalılıq. amma həmin qış axşamı birdən-birə bu adamın ürəyindən həsrətə bənzər bir hiss keçdi. karandaşların şaqqıltısı yenə də bu iş otağının sükutunu pozdu. onların hamısının gözünün dərinində bir qorxu. kimisi xorla salam verəcəkdi. bu adamlar məhz ondan qorxurlar. Sovet Ittifaqı da Mir Cəfər Bağırov üçün yoldaş Stalin demək idi. Mir Cəfər Bağırov boş xəyallara dalan. belə olardı. onun gözündən heç nə yayınmırdı. Allah bilir. çünki insanlar öz təbiəti etibarilə rahatbazdılar. bir təlaş hissi keçəcəkdi – bunu dəqiq bilirdi. pambıq planı da artıqlamasıyla dolmayacaqdı. əlbəttə. buna görə də çox zaman əlində bir dəstə karandaş olurdu və iri əllərini bu karandaşlara sürtdükcə ekzemanın qaşıntısını sakitləşdirirdi. indi o özü də adi bir bəndə kimi. Bu fikir Mir Cəfər Bağırovun qalın. ya da elə bu otaqdakı o mizin arxasında əyləşəndə hərdən diqqətlə vəzifəli və vəzifəsiz adamlara baxırdı və bu adamlar sir-sifətdən nə qədər müxtəlif olsalar da. kimisi də. amma bu ötəri hiss də keçib getdi və Mir Cəfər Bağırov yenə də iri əllərini karandaşlara sürtdü. Azərbaycanda isə partiya da. binaların qar basmış damlarını nəzərdən keçirdi. sədaqətli xidmət isə. on altı-on yeddi il bundan əvvəl olsaydı. papaqlı adamların. rəyasət heyətində oturanda. indi yox. Dənizin qaraltısı. yoldan ötən maşınların. indi isə bu adamlar Mir Cəfər Bağırovu o saat tanıyacaqdı. respublika da yoldaş Stalinlə birlikdə. bunu yoldaş Stalin də bilirdi. amma hamının da ürəyindən bir qorxu. iclaslarda. Heç bir ideyalılıq. Beriya da. bir təlaş hissi var idi. damları örtmüş. kimisi qaçacaqdı. sonra gözlərini o adamlardan çəkib dənizə tərəf baxdı. Partiya da. məruzələr– neft planı da yerinə yetirilməyəcəkdi. hətta ölgün görünürdü və Mir Cəfər Bağırov yenə də adamlara baxdı və fikrindən keçirdi ki. eyni zamanda Mir Cəfər Bağırov demək idi və Mir Cəfər Bağırov başqalarından da özünə eyni sədaqətli xidməti tələb edirdi. harasa getmək istədi. nə də saysız-hesabsız nitqlər. hazırına nazirdilər. qorxmasaydılar nə şüarlar köməyə gələcəkdi. onların neçəsini tanıyardı. tramvayın.

dəyişmək üçün nəyi vardısa. Küçədəki o adamlar bu pəncərədən çox kiçik görünürdü və onların ora-bura yeriməyi. hərəkətləri də buradan. Həmişəki kimi. yeni öhdəliklər qəbul edəcəkdilər. təklif etdi. qəbul öz ardıcıllığı ilə keçəcəkdi. işləmək və işləmək idi. həmişə beləcə sakit günlərdə olduğu kimi. adı Ələsgər (famili nə idi? Gözlərini qıyıb bir an fikirləşdi və parlaq hafizəsi o saat həmin oğlanın familini minlərlə tanış famillərin arasından dartıb çıxartdı: Babazadə). əmək adamları qurultay şərəfinə planları artıqlaması ilə yerinə yetirmələri barədə raport verəcəkdilər. qəbul otağında doqquzun tamam olmağını gözləyirdi). bir sözlə. Mir Cəfər Bağırov pəncərənin qarşısından çəkilib yazı mizinin arxasına keçmək istədi. hə. qonşuluqlarında özündən beş-altı yaş böyük bir oğlan var idi. liliputlar ölkəsinə düşüb və pəncərədən görünən bu adamların da hamısı liliputlardır. sonra özündə saxlamaq istədi. amma yazı mizi ilə üzbəüz divardan asılmış yoldaş Stalinin böyük şəklinin qabağında ayaq saxladı və şəklə baxdı. Mir Cəfər Bağırov da Azərbaycan K(b) P-nin XV qurultayının fevralın 25-də keçiriləcəyini elan etmişdi və bütün bu son günlər. papaqlı kiçik kuklalar idi və o hərəkət də kuklaların hərəkəti idi. bir dəfə həmin Ələsgər Babazadədən bir kitab götürdü. az qala. əslində. demək olar ki. bütün bunların hamısı qəzetlərdə çap olunacaqdı.Partiyanın XVIII qurultayının bu ilin. Uşaq vaxtlarında Qubada. çox kitab oxuyan oğlan idi. yoldaş Stalinin sadəliyini xüsusi nəzərə çatdırırdı. axşam respublikanın Xalq Daxili Işlər Komissarını çağırmışdı və düz saat doqquz tamamda Komissar kabinetə girəcəkdi (yəqin indi gəlib. amma Mir Cəfər Bağırov üçün qurultay daha artıq işləmək. əldə edilmiş böyük nailiyyətlərdən. göstərişlər alacaqdı. Küçədə ora–bura gedən o adamlar üçün qurultay. Qoz ağacından enli çərçivəyə salınmış bu şəkil rəssam R. günorta saat on bir radələrində) Mir Cəfər Bağırov «Azneft»dəki işlərin vəziyyəti barədə telefonla yoldaş Stalinə məlumat verməlidir. eyni zamanda yoldaş Stalinin baxışlarında səliqə 130 . sabah səhər (yəni ki. şən və qayğısız həyatdan danışacaqdı. paltolu. günün hadisələri haqqında məlumat verəcəkdi. dartıb kitabı onun əlindən aldı və Mir Cəfər Bağırovun indiki kimi yadına gəlirdi: həyətlərindəki alma bağının bir küncünə qısılıb hirsindən ağladı. müəllim oldu. elə bil ki. bayramvari mücərrəd bir şey idi – çıxış edənlər yoldaş Stalini tərifləyəcəkdi. ona elə gəldi ki. Conatan Sviftin «Qulliver» romanı idi və 1939-vu ilin həmin sakit qış axşamı iş otağının pəncərəsindən küçədəki adamlara baxan Mir Cəfər Bağırov birdən-birə o kitabı xatırladı. Yenə də iri əlləri arasındakı karandaşları oynatdı və divardan asılmış böyük saata baxdı: saat doqquza yeddi dəqiqə qalırdı. «svodka» nı göstərəcəkdi. Qulliver kimi. sonra Komissar qovluğu qoltuğuna vurub gedəcəkdi. suallara cavab verəcəkdi. amma Maloletkovanın əsərində ağla qaradan başqa heç nə yox idi və bu. gülməli görünürdü. ancaq qurultaya hazırlıq işləri ilə məşğul idi. sonra da gərək ki. Əvvəl bu portretin yerində yoldaş Stalinin yağlı boya ilə işlənmiş təmtəraqlı bir şəkli asılmışdı. Ələsgər Babazadə. Maloletkovanın karandaşla çəkdiyi portretin reproduksiyası idi və Mir Cəfər Bağırov bu portreti iş otağında yenicə asdırmışdı. saat ona on beş dəqiqə qalmış isə «Azneft»in yeni rəhbərliyini çağırtdırmışdı (onlar da yəqin elə indidən gəlib qəbul otağında gözləyirdilər) – Poskrebışev Moskvadan zəng çalıb bildirmişdi ki. amma Ələsgər Babazadə vermədi. rus dilində idi və çox xoşuna gəldiyi üçün balaca Mir Cəfər o kitabı iki dəfə oxudu. sonrasından daha xəbəri yox idi. yəni 1939-cu ilin marında keçiriləcəyi elan olunmuşdu və bütün ölkə qurultaya hazırlaşırdı.

xalq düşmənlərini ifşa edib sonuncusunun da axırına çıxmaq üçün. belə təsadüflər çox olurdu: Lavrenti Beriya ilə Mir Cəfər Bağırov çox zaman eyni cür düşünürdü. şəkildəki yoldaş Stalin yaraşıqlı idi. daha doğrusu. eşmə qara bığında bir nəhənglik. Mir Cəfər Bağırov gözlərini yoldaş Stalinin portretindən çəkdi. bığının rəngi kürən yox. saatlarla yoldaş Stalinlə söhbət edən. dodaqlarındkı o yalançı təbəssümə baxmayaraq yenə də bu adamın. siyasi ehtirasını qızışdırmaq üçün yoldaş Stalin bayraq idi və bu bayrağı həmişə uca tutmaq lazım idi. qara idi. partiya. amma ağ boşluq içində qalın qara hərflərlə təsvir edilmiş o imzada bir monumentallıq var idi. Azərbaycan Fövqəladə Komissiyasında birgə işlədikləri vaxtdan tanıdıqları adamları. Portretin aşağısında isə sadəcə «I. amma buradakı yoldaş Stalin əsl yoldaş Stalin deyildi. nə də həvəsi var idi. Bir dəfə Moskvada (beləcə bir qış günü idi) MK-nın qonaq otağında Beriya ilə (onda Beriya hələ Moskvaya köçməmişdi. Bu portret. Mir Cəfər Bağırov əlləri arasındakı karandaşları oynada-oynada çeşməyinin girdə şüşələri arxasından gözlərini bir müddət yoldaş Stalinin şəklinə zillədi və rəssamın uydurmasına – yoldaş Stalinin gözlərindəki o yalançı ifadəyə. oxşayırdı. sovet işçilərini bir-bir yadlarına salmışdılar..» Bu sözləri eşidəndə Mir Cəfər Bağırov diksinmişdi. Stalin» imzası yazılmışdı. göstərişlərinə. ona görə ki. fikir mübadiləsi aparmışdılar və o zaman Beriya yoldaş Stalin barədə yəqin ki. mühakimələrinə. amma hər dəfə yoldaş Stalinlə görüşəndə – iclasdan. saçının. eyni hisslər keçirirdi. Mir Djafar. amma yaxşı uydurması idi. neçə illər ərzində dəfələrlə yoldaş Stalinlə görüşən. milyonların ruhunu qaldırmaq. Hələ inqilabdan əvvəl yoldaş Stalin – Koba Bakıda gizlin inqilabi fəaliyyət göstərəndə. bu – rəssamın uydurması idi. bəşəriyyətin tarixində heç bir təkrarı olmayan. daha doğrusu. ya zarafatlarına həmişəki diqqətlə qulaq asarkən birdən-birə Mir Cəfər Bağırova elə gəlirdi ki. misli görünməmiş bu böyük rəhbərin.. ved on v suşnosti odinokiy çelovek. Ümumiyyətlə. Gürcüstan K(b)P MK-nın birinci katibi işləyirdi) gecənin yarısına kimi oturub söhbət etmişdilər. yəni yoldaş Stalinin daxilində bir tənhalıq hiss etdi. əslində. müəllimin içində hamıdan gizlin saxlanılan dəhşətli bir tənhalıq oturub. elə bil. Mir Cəfər Bağırov heç vaxt özünü tənha hiss etmirdi. Beriya yoldaş Stalinlə bağlı onun özünün ürəyindəki hissləri duymuşdu. həqiqətən. Bakıda yaşayanda camaat ona «Gürcü Yusif» deyirdi və Mir Cəfər Bağırov bütün 131 . ya yoldaş Stalinin iş otağındakı müşavirələrdən. yoldaş Stalinin xalqı işıqlı sabaha səsləyən gözlərində mehriban bir işıltı var idi. Moskvada evində. ona görə yox ki. yazı mizinin arxasına keçməzdən əvvəl yenə də pəncərəyə ötəri bir nəzər saldı: təkcə Azərbaycan yox. gözlərinin bu ifadəsini heç vaxt görməmişdi. bu hissi keçirirdi. bütün ölkəni qaldırmaq üçün. ömründə heç kimə deyə bilməyəcəyi sözləri Mir Cəfər Bağırova demişdi: «– A tı znaeş. çünki. özünü tənha hiss etmək üçün onun nə vaxtı. Yoldaş Stalinin ya nitqlərinə. bağında dəfələrlə yoldaş Stalinlə birlikdə nahar eləyən Mir Cəfər Bağırov rəhbərin portretdəki bu təbəssümünü. ya yoldaş Stalinin bağında oturub nahar eləməklərindən asılı olmayaraq. Azərbaycan rəssamları isə Mir Cəfər Bağırovun şəkillərini çox vaxt həyatda olduğu kimi çəkirdi və bu onun xoşuna gəlmirdi.ilə arxaya daranmış qalın qara saçlarında. bir əzəmət var idi. keçən günləri xatırlamışdılar. ya təkbətək söhbətdən. rəhbər. «Stalinskaya forma»nın yalnız yaxası görünürdü. yoldaş Stalinə oxşamırdı.

əslində. Bu kitab. Axmaq menşeviklər başa düşmürdülər ki.. həqiqətən. əlbəttə.. Hələ Inqilabdan əvvəl Bakıda axmaq intelligent menşeviklər təbliğat aparırdılar ki. Komissar daha səbr edə bilmədi. elə ki. «Özünün «Zaqafqaziya bolşevik təşkilatlarının tarixinə dair» adlı qiymətli əsərində fövqəladə qüvvət və parlaqlıqla yoldaş Stalinin Zaqafqaziyada inqilabi fəaliyyətini.. Gəlib bu mərtəbəyə çatıb. Mir Cəfər Bağırovun qarşısıalınmaz. Həmin dəqiqələrdə Azərbaycan SSR Xalq Daxili Işlər Komissarı. Lavrenti «Zaqafqaziya bolşevik təşkilatları tarixinin məsələsinə dair» kitabında Kobanın Zaqafqaziyadakı və xüsusən. Koba qoçudu.. əla polad. bolşevizmin yaradıcısı və rəhbəri kimi onun rolunu. Bütün Azərbaycan yenicə Komissar təyin olunmuş bu adamdan qorxurdu. amma bu adamın özü qat-qat artıq dərəcədə Mir Cəfər Bağırovdan qorxurdu və hər gün də bu kabinetin qapısı ağzında dayananda həmin 132 .. Kobanı qoçu kimi. əllərini saçına çəkdi və gəlib qapının ağzında dayandı. amma bu təbliğatın nəticəsində Koba Bakı camaatının arasında daha da məşhurlaşdı. indi isə yoldaş Stalin həmin «dünya inqilabının» müəllimi və rəhbəri idi. «Koba» gürcücə «əla» demək idi və Kobanın adı ilə bağlı bütün işlər də əla görülməli idi. Bakıdakı fəaliyyətini yaxşı işıqlandırıb. yazdırmaq. Lavrentinin 1935-ci ildə Tbilisi partiya təşkilatı fəallarının yığıncağında söylədiyi məruzə idi və aradan keçən bu üç il yarımda 15 dildə 40 dəfə nəşr olunmuşdu. bütün Azərbaycan və Azərbaycan xalqına başucalığı gətirdi və bundan istifadə etmək lazım idi. Lavrenti bu nəşrlərlə xüsusi fəxr edirdi və onları qonaqlarına göstərməkdən zövq alırdı. çünki xalqı tanımırdılar. Bu kitab Azərbaycanda da 99 min nüsxə ilə – indiyəcən görünməmiş bir tirajla nəşr edilmişdi və Mir Cəfər Bağırov «Bakı və Azərbaycan bolşevik təşkilatları tarixindən» adlı yenicə çap olunmuş öz kitabında Beriyanın əsərini yüksək qiymətləndirmişdi. elə bil. ehtiraslı bir istəyi. onu tərifləyirdilər. lap çağadır. Amma bütün bunlar az idi. yoldaş Stalinin Bakı fəaliyyətini daha qabarıq yazmaq. yoldaş Stalini «çudesnıy qruzin» adlandırdı və onu «Stalnıy». yəni Stalin çağıranlardan biri oldu və bu da. amma hələ də sevinəndə uşaq kimi sevinir. Bu sözləri 30-cu illərin lap əvvəllərindəki çıxışlrından birində demişdi.. Menşeviklər heç vaxt xalqa yaxınlaşa bilməmişdilər. düz idi: yoldaş Stalin polad idi. coşğun. amma adi polad yox. ayağa qalxıb əynindəki formanı düzəltdi. məqsədi idi. Lavrenti. quldur kimi qələmə verəndə. Yoldaş Stalin demişdi: «V Tiflise eşyo bıl revolyutsionnım mladentsem i tolko v Baku dostiq stepeni uçenika mirovoy revolyutsii». çünki insan gücə tabedi. Leninlə birlikdə yeni tipli mübariz proletar partiyasını yaratmasını təsvir etmiş Lavrenti Pavloviç Beriya – yoldaş Stalinin sınanmış şagirdi və davamçısı partiyamız və dövlətimiz qarşısında müstəsna xidmətə malikdir». Mir Cəfər Bağırovun qəbul otağında oturmuşdu və gözlərini divardan asılmış saatdan çəkmirdi. xalqın psixolojisindən xəbərsizdilər. Kobanın Bakı ilə beləcə bağlılığı təkcə Bakıya yox. saat doqquza üç dəqiqə qaldı. Lenin. əslində. təbliğ etmək və bunu başqalarının.Bakını başdan-başa həmin gürcü Yusifin – yoldaş Stalinin memorial muzeyinə çevirmək istəyirdi – bu. hətta Lavrentinin özünün də gözünə soxmaq lazım idi.

). Komissarın özünü necə yığışdırdığını gözaltı müşahidə etdikdə. – Icazə olar? Mir Cəfər Bağırov öz yerində oturmuşdu və qalın barmaqlarını bir-birinə keçirib mizin üstünə dirsəklənmişdi. amma heç bir söz demədən Mir Cəfər Bağırovun nə ilə maraqlanacağını. sonralar Azərbaycan Baş Siyasi Idarəsinin rəisi idi. Mir Cəfər Bağırov özü bu qəfil fikirdən səksəndi və onun sağlam ürəyi bir an. cəmi bircə an bərkdən döyündü. özünü xüsusi bir ciddi-cəhdlə səfərbərliyə almağa sövq edirdi. adicə olaraq səliqə və ciddi-cəhdlə həmin əmrləri yerinə yetirirdi. o bir dəstə karandaş da qabağında idi. – dedi. haçansa yoldaş Stalin də öləcək və o vaxt yəqin yoldaş Stalinin də cənazəsi Lenin kimi. yeni müavinlər («Azneft»in əvvəlki rəhbərliyi xalq düşmənləri kimi ifşa olunub güllələnmişdilər). sadiq xidmətinə görə vəzifədən-vəzifəyə keçirildi. Komissar onun dəli xasiyyətinə bələd idi. hər dəfə birinci katibin qəbulunda olanda özünü ən ağlasığmaz suallara hazırlayırdı. şüşə sarfakanqın altında olacaq.. Komissara baxdı və soruşdu: – Bayırda hava soyuqdur? Komissar sövq-təbii qarşısındakı qovluğun içindəki kağızlara baxdı və elə bil ki.. qara rəngli çoxlu telefonlar düzülmüş mizin arxasında əyləşmiş katib-köməkçi başının hərəkəti ilə işarə etdi. Mir Cəfər Bağırov Azərbaycan çekistlərinə rəhbərlik edirdi. Komissar. yavaş-yavaş yoldaş Bağırovun. Mir Cəfər Bağırovu iyirminci illərin əvvəllərindən tanıyırdı.qorxu hissi onun bütün içini bürüyürdü. Komissar kürsüdə əyləşdi və qovluğu qabağına qoyub açdı. içəri keçmək olar və Komissar sonuncu dəfə özünü düzəltdi. cavabdeh olduqları sahələr üzrə rəqəmləri ürəklərində dönə-dönə əzbərləyirdilər. başını tərpətdi– bu hərəkət həm salam almaq. həm də içəri dəvət etmək idi. partiya işində çalışdı və nəhayət. Mir Cəfər Bağırov: – Otur. qovluq harasa yox ola bilərdi. kabinetin tavanından sallanmış sadə çilçırağın işığı şəklin üzərindəki şüşəyə düşüb onu parıldadırdı və bu zaman Mir Cəfər Bağırov bəlkə də ömründə ilk dəfə fikirləşdi ki. yəni ki. Mir Cəfər Abbasoviç.. Komissar mizin qarşısındakı kürsülərdən birinin yanına gəlib ayaq üstə dayandı. qoltuğundakı qovluğu yoxladı (guya ki. cəmi bir ay bundan əvvəl Bağırovun təqdimatı və Beriyanın razılığı ilə Azərbaycan SSR Xalq Daxili Işlər Komissarı təyin edildi. yeni baş mühəndisi. verilən əmrlər barədə heç bir mülahizə yürütmürdü. indi də əynindəki formanın bağlanmış düymələrini yenidən bir-bir yoxlaya-yoxlaya fikrən özünü qarşıdakı söhbətə hazırlayırdı. hətta ona elə gəldi ki. sonra qapını açıb içəri girdi və rus dilində: – Salam. yalnız bundan sonra Mir Cəfər Bağırovun bu dəfəki sualının bu qovluqdakı 133 . daha artıq vahimələnirdilər.. «Azneft»in yeni rəisi. Komissar isə o zamanlar orqanlarda sıravi işçi işləyirdi. qəbul otağında üzərinə eyni biçimli. trestlərin rəisləri hərəsinin əlində bir qovluq. nədən başlayacağını gözlədi. Mir Cəfər Bağırovu yaxşı tanıdığı üçün. eləcə də iyirminci illərin əvvəllərində Bağırovun rəhbərliyi altında Azərbaycanda işləmiş Beriyanın diqqətini cəlb etdi. gözlənilmədən beynindən keçən bu fikri Komissar da duydu və Mir Cəfər Bağırov gözlərini yoldaş Stalinin şəklindən çəkib. qəbul otağının bir küncündə oturmuşdular və Mir Cəfər Bağırovun qəbulunu gözləyən bu adamlar burada Komissarı gördükdə. o vaxtlardan ki. Mir Cəfər Bağırov yuxusuzluqdan və yorğunluqdan qızarmış gözlərini Komissardan çəkib yenə də üzbəüz divardan asılmış həmin şəklə baxdı. – dedi. Düz saat doqquz tamam olan kimi.

bu sualın nə üçün verildiyini başa düşmədi. Hələ 1922-ci ildə Partiya sıralarının təmizlənməsi üzrə Qafqaz Ölkə Komissiyası siyasi dustaqları şəxsən döydüyünə görə M. amma Mir Cəfər Bağırov fasiləsiz olaraq bütün sutka ərzində. kövrəklik yox idi və hərdənbir görünən o sentimentallıq. sonra yenə müavin işləyən Markaryanı 134 . Komissarın bu barədə fikri tamam qəti idi. Mir Cəfər Bağırov ürəyinin ən dərin bir guşəsində sentimental. Yox. Mir Cəfər Bağırov mənasız suallar verən.kağızlara dəxli olmadığını başa düşdü və bu sadə sualdan çaş-baş qaldı– Mir Cəfər Bağırov həmişə yalnız bilavasitə işdən danışardı və tabeliyində olan adamların hava haqqındakı fikirləri onu qətiyyən maraqlandırmırdı. camaatın yorğanını. Həmin müşavirədən sonra. incəliyə. şahmatçı yalnız oyun zamanı. gözlərindəki qəzəbi və soyuğu Komissar heç cürə unuda bilmirdi. bu kabinetdə çağırdığı müşavirədə Mir Cəfər Bağırovun necə qışqırdığını və onun sifətinin bəlkə də ən ibtidai insanlara məxsus (bir-birləri ilə ölüm-dirim vuruşuna çıxdıqları zaman) ifadəsini. qəddarlığıyla.Bağırova töhmət vermişdi və bundan düz on beş il sonra isə Mir Cəfər Bağırov respublika maarif naziri Məmməd Cuvarlinskini və kinofoto sənayesi idarəsinin rəisi Qulam Sultanovu şəxsən özü güllələmişdi. amma eyni zamanda. həm də şəxsi sadiqliyi yüksək qiymətləndirilən bir adam idi. hisslərlə yaşayan adam deyildi – Komissar bunu yaxşı bilirdi. bu adamda heç bir sentimentallıq. ayağa qalxdı. yoldaş Stalinlə böyük bir ehtiramla danışırdı. Mir Cəfər Bağırov yoldaş Stalin üçün adi rəhbər. sərtliyiylə özü özünü təsdiq etmək istəyir. məqamlar olurdu və Komissara elə gəlirdi ki. ürəyində bir nigarançılıq baş qaldırdı. şahmat taxtasının arxasında əyləşdiyi vaxtlar həmin hesablamaları aparırdı. amma eyni zamanda. daimi bir oyunçu idi. partiya xadimi deyidi. Fərq burasında idi ki. amma Mir Cəfər Bağırov Komissarın cavabını gözləmədi və: – Sən də maşında gəzirsən. – dedi. Düzdür. kövrəkliyi ətrafındakılardan gizlətmək. bir yaxınlıq var idi. kövrəklik əlamətlərinin özü də qəsdən göstərilirdi...C. amma lap qısaca bir müddət keçirdi və Komissar yanıldığını başa düşürdü. yəni bütün ömrü. kövrəkliyə yer yox idi – hər halda. Əlbəttə. döşəyini çarpayısından dartıb çıxarıb yununu müsadirə etdilər və respublikanın yun planı da eləcə doldu. amma nə cavab verəcəyini bilmədi və ümumiyyətlə. ildə-ayda bir dəfə elə anlar. Mir Cəfər Bağırov. həyatı ilə bu oyunun içindəydi. bu danışıqda bir məhrəmlik. Komissar birinci katibin qəbulunda olduğu vaxtlar bir neçə dəfə Mir Cəfər Bağırovun yoldaş Stalinlə telefon söhbətlərinin şahidi olmuşdu. Komissar başını çevirib yoldaş Stalinin divardan asılmış şəklinə baxdı və istəristəməz. sonra komissar. Respublikada yun üzrə planı yerinə yetirmək heç cürə mümkün olmadı və o zaman öz kabinetində – bax. Mir Cəfər Bağırov bəzən kefinə düşəndə Azərbaycan SSR Daxili Işlər Komissarının müavini. hərəkətin təsirini çoxgedişli və dəqiq hesablayan bir şahmatçının beyni kimi işləyirdi. qışın o oğlan çağında Mir Cəfər Bağırovun bilavasitə göstərişi və nəzarəti ilə inzibati orqanların işçiləri yunçuluqla məşğul olan rayonları kənd-kənd gəzib. kövrək adamdır və var gücü ilə o sentimentallığı. Mir Cəfər Bağırovun ürəyində heç bir nazikliyə. sonra üzbəüz divardakı şəklə işarə edib: – Necə şəkildi? – soruşdu. Mir Cəfər Bağırov hər hansı bir dəqiqə dünyanın ən gözlənilməz hərəkətini edə bilərdi və Komissar bunu da yaxşı bilirdi. Bir dəfə Azərbaycanda qışın sərt keçdiyi vaxtlardan biri idi. Mir Cəfər Bağırovun beyni hər bir sözün.

. həbs edirdi. bütün qəzetlər o şüarla çap olunurdu. menşeviklər. «Partiya əleyhdarına qarşı bütün vasitələrdən istifadə etmək olar!» – bu şüar isə heç yerdə yazılmırdı. Komissar daimi bir gərginlik içində idi. oğrular. Bayıl həbsxanasında o zaman 1500 dustaq var idi – canilər. görüm necə qaçır!. Gələcək – yəni bu gün. Bu günün isə yeganə dili esperanto yox. Yoldaş Stalin Bayıl həbsxanasında siyasi dustaqlarla qızğın mübahisələrə girişirdi. Koba Bakı qoçuları ilə tez dil tapdı.. amma əməl idi. Inqilabdan hələ xeyli əvvəl – 1909-cu ildə yoldaş Stalin Bakıda. sağ eserlər. Azərbaycanda partiya – Mir Cəfər Bağırov demək idi. sümükləri də çürümüş Şibayev bilirdi. qətldən qorxan Komissarın özü o yeganə dili ciddi-cəhdlə həyata tətbiq edənlərdən biri idi. partiyanın əsas şüarı idi. Axmaq Martınov!.. Bayıl həbsxanasında 38 nömrəli kamerada dustaq yatmışdı. 1907-ci ildə Sibirdə sürgündən qaçıb Bakıya gələn Kobanın üç qorxulu rəqibi var idi: Bakı polismeysteri polkovnik Martınov (köhnə tanış idi– əvvəllər Tiflis polisinin rəisi idi və Kobanı birinci dəfə Sibirə o sürgün etmişdi). Bakı erməniləri hələ indiyə qədər danışırdılar ki.. tovarişi. orada dustaqlar sərbəst gəzişirdi.«moy vernıy.. Bayıl həbsxanası XDIK -nın indiki zirzəmilərinə bənzəmirdi.. bir o qədər artıq canfəşanlıqla ifşa edirdi. tsennıy pyos» deyə çağırırdı və hamıdan da belə bir sədaqət tələb edirdi. Bakı qoçuları ilə birlikdə menşeviklərin gözünün odunu aldı. həbsdən. əslində. Partiya isə – yoldaş Stalin demək idi. Belə deyirdilər ki. 135 . «Bütün ölkələrin proletarları.. sonra eserlər Bayıl həbsxanasında Orconikidzeni təkləyib nöyüt iyi verənəcən döymüşdülər.. bir də ki. Amma necə? Bunu yalnız Koba. demokratlar. qətlə yetirirdi. Koba Voloqdadan qaçıb yenə Bakıya qayıtdı (indi sürgündən qaçan olsun. Marksın və Leninin əsərlərini oxuyurdu. həbslər və qətllər idi və həmin ifşadan. bu işləri məntiqi bir ardıcıllığa düzmək çətin idi və lap əvvəldən. Koba inqilabi vərəqələri gizlincə onun mətbəəsində çap edirdi!. Onda yoldaş Stalin demişdi: «Protiv partiynoqo protivnika vsyo dozvoleno!» Düzdü. menşeviklər. söz idi. ifşalar. çünki gələcəyin yeganə dilinə inanırdı. əyyaşlar. eser İliko Karzevadzenin ağzını partlatmışdı. sol eserler. siyasi müzakirələr aparırdı. əsrin əvvəllərində yoldaş Stalinin yaxın dostu Stepan Şaumyan həbs olunanda onu Bakı milyonçusu Şibayevin xahişi ilə qubernator özü azad etmişdi. polkovnik Martınov isə bir ildən sonra Balaxanı neft mədənlərində Kobanın gizləndiyi daxmanı tapdı və onu 1908-ci ildə Voloqdaya sürgünə göndərdi. millətçilər. esperantonu öyrənirdi. bolşevizm ideyalarını təbliğ edirdi. birləşin!» – bu şüar hər yerdə yazılırdı. Bir müddət Orconikidze də yoldaş Stalinlə bərabər Bayıl həbsxanasında yatmışdı və bir dəfə siyasi mübahisə üstündə Kobanın işarəsi ilə yumruq vurub. o zaman siyasi dustaqları dəmir buxovlarla aparanda Koba qışqırmışdı: «– Niçeqo. niçeqo! Eti kandalı nam eşyo priqodyatsya!» Komissar tez-tez o dəmir buxovların buz soyuğunu öz boynunda hiss edirdi. guya..). Komissar nə qədər çox qorxurdusa.. çünki Mir Cəfər Bağırovun özü də yoldaş Stalin üçün belə bir sədaqət sahibi idi. bir də ki. çünki yoldaş Stalinin (partiyanın!) işlərindən baş açmaq. Bakı qoçuları. lap cavanlığından yoldaş Stalin bir sirr içində idi. amma yoldaş Stalinin o zaman Bayıl həbsxanasında dediyi o sözlər bu gün. Şibayevi isə belə bir xahişə Koba məcbur etmişdi. amma bu. bir də bütün Zaqafqaziyadan və Orta Asiyadan gətirilmiş siyasi dustaqlar: bolşeviklər..

Komissar elə-beləcə ayaq üstə dura-dura və gözlərini də yoldaş Stalinin şəklinə zilləyə-zilləyə bunu fikirləşib udqundu. Yejov kim idi? Iyirminci illərdə Nikolay Ivanoviç Yejovu kim tanıyırdı? Heç kim! Haradasa Qazaxıstanda hansı bir işdəsə işləyirdi. indi. Yejovun da axırına az qalıb. hələ inqilabdan əvvəl Bakıdakı boşboğaz vəkillərdən biri idi. Bir neçə ay bundan əvvəl Yejovu eyni zamanda su nəqliyyatı komissarı təyin edəndə Komissarın dalağı sancmışdı. elə bil. o cümlədən. güllələdilər.. Yejov hələ yoldaş Stalinlə birgə fəxri rəyasət heyətinə seçilirdi. Komissarın özünə danışırdılar. ifşa olunmayacağına əmin olan bir qatildir. HenrixYaqoda da 1936-cı ildə Xalq Daxili 136 . nə qədər maskalanmış qolçomaqları cəzasına yetirmişdi. Yaqoda isə gəncliyində aptekçi idi. ən qəddar xalq düşmənlərindən biri elə Yaqodanın özüdür. Yaqoda adi qatil deyil. Yejov da vardı. sovet cəmiyyətinə nə qədər yabançı adamın – yüz minlərin səsini almışdı. çıxdı getdi işinin dalınca. köhnə Bakı bolşeviklərinin köməyinə çatmırdı. Amma nə olsun? Yoldaş Stalin ilk SSRI Xalq Daxili Işlər Komissarı vəzifəsinə Yaqodanı təyin etmişdi. Yaqodadan sonra Komissara elə gəlirdi ki. amma indi belə məlum olur ki. Yejov da daimi deyil. Yaqoda adında adam olmamışdı. Indi Yejov yalnız su nəqliyyatı komissarı idi – dünyanın bundan gülməli bir işi ola bilməzdi. Yaqoda nə qədər xalq düşmənini ifşa etmişdi. Komissar özü dörd-beş il bundan əvvəl hansı bir sıravi çekistisə tərifləmək istəyəndə «– Əsl yaqodaçıdır!» – deyirdi. yoldaş Stalinin ən layiqli davamçılarından biri olan Nikolay Ivanoviç Yejovun rəhbərlik etdiyi əsl bolşevik kəşfiyyatı tərəfindən ifşa olundu». bu cür etirafların imzalanmasında özü az iştirak etməmişdi.. Henrix Qriqoriyeviç Yaqodanın adı gələndə adam özünü yığışdırırdı. özü özünün sabahkı gününə əmin deyildi. özü də xain Yaqodanın təşkil etdiyi və sovet dövlətinin mənafeyinə qarşı yönəltdiyi satqın kəşfiyyat tərəfindən yox. bu menşevik SSRI prokuroru olub Yaqodanı qatillikdə ittiham etdi– buna görə də Komissar hər şey gözləyirdi. Hər şey məlum idi.. sonra məlum olmuşdu ki. Vışınski məhkəmədə demişdi: «Göründüyü kimi.. Məhkəmədə Vışinski Yaqodanı Nikolay Ivanoviç Yejovu tədricən zəhərləməkdə ittiham etdi və Yaqoda da bunu boynuna aldı. yerinə Lavrenti Pavloviç Beriya təyin olundu. Andrey Yanuaryeviç Vışınskini yaxşı tanıyırdı. Komissar. Yaqoda düşmən çıxdı. amma Komissar cəmi il yarım bundan əvvəl Kalininin imzaladığı fərmanla «Dövlət Təhlükəsizliyi Baş Komissarı» rütbəsi almış Yejovun başının üstündəki qara buludları görürdü. Komissar – milliyətcə rus olan bu adam – ilk gənclik çağlarında Bayıl tərəfdə dəllək işləmişdi. Hansı məzhəbə qulluq etdiyi məlum deyildi və işə bax ki.. Leninin vəfatının 15-ci ildönümü münasibətilə Böyük Teatrdakı matəm iclasına gələnlərin arasında yoldaş Stalinlə. zaman göstərdi ki. Lakin onun ümidləri burada da özünü doğrultmadı.Bütün bunları inqilabi fəaliyyət üstündə Bayıl həbsxanasında yatmış köhnə Bakı bolşevikləri yaxşı xatırlayırdı və indi xalq düşməni olmadıqlarını sübuta yetirmək üçün işgəncələr zamanı orqan işçilərinə. Onun çürümüş qarantiyaları məhv oldu. Düzdü. keçən ilin dekabr ayının əvvəllərində isə Yejov SSRI Xalq Daxili Işləri Komissarı vəzifəsindən azad edildi. O. Yaqoda və onun alçaq cinayətkar fəaliyyəti ifşa olundu. başqa rəhbərlərlə bərabər. amma bu. Komissar bu cür etirafların qiymətini yaxşı bilirdi.. hamısı xalq düşməni kimi ifşa olunub güllələnirdi. Yejov daimidir.

I.Işlər Komissarı vəzifəsindən gedəndən sonra. Bağırova xüsusi hörmətin ifadəsi idi. Yejov ehtiyatlı olmalıdır. əlbəttə.C. Onda məruzəni nə üçün Yejov özü eləmədi? Boyu balaca idi və Böyük Teatrın səhnəsindəki xitabət kürsüsündən görünməyəcəkdi..). Bəli. həqiqət idi və Komissar bunu bilirdi (Mir Cəfər Bağırov da bunu bilirdi. Terborxun. ona görə? Yoxsa ona görə məruzəni Mikoyana tapşırmışdılar ki. qısa bir müddət Xalq Rabitə komissarı (!) işləmişdi. Mikoyanın tərcümeyi-halından və gördüyü işlərin hamısından xəbərdar idi. Böyük Teatrdakı təntənəli iclasda Yejov yoldaş Stalinlə.. Andreyevlə. Bulqaninlə. o.I. Düzdü.. A. qabağı nə qədər kəssəydi də. Həmin təntənəli iclasda məruzəçi Yejov yox. Mikoyanla.. bütün Iraq neft kompaniyalarını əlinə almış milyonçu Qalust Gülbenkyan heç kimin xəbəri olmayan gizli alış-veriş nəticəsində öz şəxsi kolleksiyası üçün Leninqrad Ermitajından Rubensin. Mikoyan. Voroşilovla. Yejov özü öz daimiliyinə inanmışdı. bir neçə dəfə onun qəbulunda olmuşdu (hər dəfə də qəbul sona yetəndə Yejov tapşırmışdı: «– Peredayte moy bolşevitskiy privet tovarişu Baqirovu!» Yejov hələ ÜIK (b) P MK-da kadrlar şöbəsinə rəhbərlik etdiyi vaxtlardan M. Hələ dördbeş il bundan əvvəl ÜIK(b) P-nın XVII qurultayındakı– «qaliblər qurultayı»ndakı! – qısa çıxışında Mikoyan düz 30 dəfə yoldaş Stalinin adını çəkib onu tərifləmişdi. təkcə elə bu kifayət idi ki.. həqiqətə əsaslanıb xalq düşməni kimi güllələyəsən: Anastas Mikoyan elə bir əlverişli şərait yaratmışdı və vasitəçilik etmişdi ki. Kalininlə. Nikolay Ivanoviç Yejovun qılıncının dalı..). amma o zaman elə Yejov olmaq da az deyildi. Rusiyanı mənən qarət edirdi. Komissar Böyük Teatrın parterində oturub səhnəyə baxırdı. az qala.C. amma Komissarın 1937-ci ilin dekabrında gördüyü Yejov heç vaxt yadından çıxmırdı.C. Yejov elə bil ki. Xruşşovla. Iosif Vissarionoviç Stalin deyildi. bu gün insanları güllələmək üçün yalan lazım idi. örnək göstərmişdi. SSRI Xalq Xarici Ticarət komissarı Mikoyanı yalana yox. amma istər-istəməz tez-tez gözlərini Yejova zilləyirdi. əslində. köhnə tanışı. Rembrantın əsərlərinin həqiqi qiyməti müqabilində bir heç idi və ən başlıcası isə o əsərlər həmişəlik SSRI-dən çıxarılırdı. Molotovla. Təriflər söyləməkdə Mikoyan.Pyatkovun sədrlik etdiyi SSRI Dövlət Bankına müəyyən miqdarda valyuta keçirmişdi. M. Bautsun. Jdanovla.. görünür. yoldaş Stalinə baxırdı. M. balacaboylu. Nikolay Ivanoviç Yejovu müxtəlif iclaslarda. Onda çekistlərin iyirmi illiyi münasibətilə Moskvada. Anastas 137 . amma. əlbəttə. Vattonun.. Yejov. Düzdü. Rembrandtın. Bağırovu şəxsən tanıyırdı və göndərilən bu salamlar. onda hələ Kosiorla Çubar da xalq düşməni kimi ifşa edilməmişdilər və onlar da rəyasət heyətində idi.. Komissar. Qalust Gülbenkyan Q. A. amma o valyuta Rubensin. əsasən. Lankranın bir çox əsərlərini almışdı. Bağırovun özü də bir müddət ÜIK(b)P MK-da işləmişdi. Böyük Teatrın səhnəsinə sığışmırdı. əlbəttə. adamın gözünə o qədər böyük görünürdü ki. müşavirələrdə çox görmüşdü. usta idi və bu sahədə ona çatan olmazdı. o qara qiyafə dünyanın qara işlərindən xəbər verirdi. amma Komissar orasını da yaxşı bilirdi ki.Mikoyanın əynində boğazına qədər düymələnmiş «Stalin köynəyi» var idi və o köynək də Mikoyanın bığı və saçı kimi qapqara idi. bu... yoldaş Stalin boyda olurdu və o vaxt Komissar birdən-birə fikirləşdi ki. Yejovun özünü tərifləsin. Dmitrovla.Mikoyan idi. Hər şey qalsın bir tərəfə. Yejov həqiqət üstündə adam güllələmir. Yejova həqiqi cinayət lazım deyil. Kaqanoviçlə.. Xoze Diasla birlikdə zala daxi oldu.

daimi idi? Indi hamı. bu gecə Dövlət Təhlükəsizliyi Baş Komissarının müqəddəratı həll olunurdu? Yakov Xristoforoviç Peters – Dzerjinskinin vaxtında Fövqəladə Komissiyanın sədri idi. yoxsa elə sabaha qədər? Bəlkə elə. Indi də Beriya gəlib.M. o cümlədən də Mir Cəfər Bağırov tərifləmirdi? Keçən il Azərbaycan SSR Ali Soveti təsis edildi. Yaqodanı da güllələdilər.. qəbri Qızıl Meydanda. əslində. Beriya ilə əlaqədar nəsə ciddi bir hadisə baş verəcək. Beriya özü necə. çünki bizim cəza orqanlarının başında stalinçi xalq komissarı yoldaş Yejov dayanmışdır. sınanmış stalinçi Lavrenti Pavloviç Beriya Zaqafqaziyada dəstəbazlığın və atamançılığın ifşasında. Bir ay bundan sonraya qədər. bax. amma yoldaş Stalin üçün Mikoyanı öz yanında həmişə gözükölgəli saxlamaq və Mikoyandan istədiyi kimi istifadə etmək Rusiyanın mənən talan olunmasından artıq və vacib idi. bir qucaq valyuta bəhanəsi ilə Rusiyanın mənəvi sərvətlərini milyonçu yerlisinə ötürdüyünü bilirdi. doğrudan da...Axundovu. Əlbəttə. XDIK-ı işçilərinin əsas özəyinə bolşevikcəsinə qayğı göstərmiş. yəqin yoldaş Stalin də Mikoyanın Gülbenkyanla əlaqəsindən xəbərdar idi. burjua-millətçi qatillərin darmadağın edlməsində müstəsna rola malikdir».Mikoyan isə həmin yalanları quraşdıranlardan və həmin yalanlardan istifadə edənlərdən biri idi.R. Əfəndiyevi. O. dörd gündən sonra Beriya SSRI Xalq Daxili Işlər Komissarı təyin edildi. bizim xalqımıza alovlu məhəbbət və düşmənlərə nifrət təlqin etmişdir. onları Dzerjinski ruhunda. bizim partiyamızın ruhunda tərbiyə etmişdir ki.. dibi zülmət qaranlıq olan uçurumun lap kənarındadır və barmaqla itələsələr izi-tozu qalmayacaq. belə görünür ki. çox müəmmalı oldu və Komissar hərdən bu barədə də fikirləşirdi. Buna görə də bu gün bütün XDIK və ilk növbədə yoldaş Yejov sovet xalqlarının sevimliləridir». Yejov da. Menjinskinin də ölümü başdan-ayağa bir sirri-xuda idi. Mir Cəfər Bağırov mətləbə dəxli olmayan söz danışan adam deyildi və Komissar o zaman sövq-təbii ilə hiss etdi ki. o milli təəssübkeşliyi boğub yox edirdi. amma nə olsun? Bəyəm Yejovu hamı.. eləcə də bütün trotskiçi-buxarinçi.M. amma zəmanənin qorxusu o dəqiqə o daxili üsyanı.. hətta 1925-ci ildə vəfat etmiş.. Mir Cəfər Bağırov da Beriyanı tərifləyirdi. Yoldaş Yejov XDIK-da əsl sovet kəşfiyyatçılarının. Anastas Ivanoviç Mikoyan o zaman Böyük Teatrda dedi: «Xalq Daxili Işlər Komissarlığı xalq düşmənlərinə qarşı yoldaş Stalinin öyrətdiyi kimi mübarizə aparır. bütün çekist ordusunu daha da yüksəklərə qaldırsın. ilk deputatlar namizəd 138 .. Bəs.Qarayevi. Yoldaş Yejov çekistlərə sosializmə. Leninin mavzoleyinin yanında olan Nəriman Nərimanovu yenidən ifşa etdi və birdən-birə ilk baxışda heç bir dəxli olmadan dedi: «Bir sıra illər Zaqafqaziya partiya təşkilatlarına rəhbərlik etmiş. S. Keçən il dekabrın əvvəllərində S. Həmin «sevimli Yejov» indi Su Nəqliyyatı komissarı idi. Kirovun xaincəsinə öldürülməsinin dörd illiyi münasibətilə Azərbaycan KP Bakı komitəsinin xüsusi plenumu çağırılmışdı və Mir Cəfər Bağırov həmin plenumdakı məruzəsində xalq düşmənlərini – R. Belə işlər barəsində fikirləşəndə bəzən bir rus adamı kimi.. Komissarın içindən bir etiraz baş qaldırırdı. keçən il xalq düşməni kimi güllələdilər. gözəl çekistlərin özəyini təşkil etmişdir.. Yaqodadan əvvəl Birləşmiş Dövlət Siyasi Idarəsinin rəisi V. Hələlik belə idi. Dzerjinskinin özünün də ölümü. Ə.

sovet işçiləri Mir Cəfər Bağırovu öz aralarında elə beləcə də çağırırdılar: xozyain!). onların böyük bir qismi 37-38-də Mir Cəfər Bağırovun şəxsi rəhbərliyi və fəaliyyəti nəticəsində xalq düşməni kimi ifşa olunub güllələndi. Ən başlıcası isə. Komissar Bakıda arxivlərdən itirilən sənədlərin taleyini yaxşı bilirdi. Yoldaş Stalin yəqin ki. Mir Cəfər Bağırovun diqqətini cəlb etsinlər. yoldaş Stalinin icraçısı olmaqla bərabər. Beriya haqqında nələr var idi? Bunu yəqin ki. Voroşilovun haqqında o cür sözlər yazılmırdı. yoldaş Stalindən sonra ikinci bir lider yetişdirməməli idi (Kirovun yetişməsində Bakı proletariatının. Beriyanın da fəaliyyətinin böyük bir hissəsi Azərbaycanla bağlı idi. Yox. Mir Cəfər Bağırov yalnız Azərbaycan K(b) P MK -nın birinci katibi yox. azərbaycanlıların Sovet Azərbaycanında yaşayanlardan üç dəfə artıq hissəsi Cənubi Azərbaycanda. Türkiyə ilə sərhəddə idi. buna görə də bu respublikada yoldaş Stalinin ən etibarlı adamı rəhbər olmalı idi. amma bu adicə MK üzvü. Əlbəttə. daimi ancaq yoldaş Stalin idi. Kaqanoviçin. Azərbaycanın sahibi idi (partiya.. yoldaş Stalinin də. bu hüququ ona yoldaş Stalin vermişdi..göstəriləndə yoldaş Stalindən sonra ən tərifli sözlər Yejovun haqqında deyilirdi. yoldaş Stalinin ovucunda idi. eyni zamanda. Yeni il qabağı Moskvaya qayıdanda Bakının arxivlərindən axtarıb seçib götürdüyü qovluq-qovluq sənədləri də özü ilə apardı. daha böyük vəzifəyə aparmayacaqdı. Nəhayət. amma nə qədər qəribə olsa da. qəzetlərdə Yejovun haqqında elə tərifli sözlər yazılırdı ki. yoldaş Stalinin özünün də Mir Cəfər Bağırova ehtiyacı var idi: bütün Azərbaycan Mir Cəfər Bağırovdan qorxurdu və bu dəhşətli qorxu hissinə görə də hamı yoldaş Stalini sevməyə məcbur idi. Azərbaycan Iranla. eyni zamanda.N. Beriyanı tanıyan adamlar çox idi: düzdü. Bütün Azərbaycan 37-38-dən sonra Mir Cəfər Bağırovun əlində idi. əlbəttə.M. Bakı partiya komitəsinin birinci katibi idi. orden alsınlar. Mir Cəfər Bağırov ÜIK(b) P MK-nın adicə üzvü idi. Beriya SSRI Xalq Daxili Işlər Komissarı təyin edildikdən bir neçə gün sonra V. Mikoyanın. Azərbaycanda da daimi ancaq Mir Cəfər Bağırov idi. daha heç kim heç vaxt bilməyəcəkdi. Bakı proletariatı Leninqraddan sonra ölkədə ən güclü inqilabi ənənələrə malik fəhlə sinfi sayılırdı və buna görə də burada etibarlı adam olmalıydı. bu ixtiyarı. O sənədlərdə yoldaş Stalin haqqında. amma arxivlər qalırdı. o özü də heç vaxt Moskvaya işləməyə getmək istəməzdi: Moskvada o yalnız icraçı olacaqdı. deputat seçilsinlər. nə qədər istəsəydi. Azərbaycanda Bakı partiya təşkilatı SSRI-nin ən nüfuzlu partiya təşkilatlarından biri idi. Mir Cəfər Bağırov onlardan razı qalsın. həm də hakimi-mütləq idi (xozyain!). Azərbaycanda yoldaş Stalin daha artıq dərəcədə Mir Cəfər Bağırovun qorxusuna təriflənirdi. Azərbaycan şairləri yoldaş Stalini tərifləməkdə bir-biri ilə bəhsə girirdi ki. amma Mir Cəfər Bağırov rəqib deyildi və yəqin ki. ovucunu sıxa bilərdi (və sıxırdı!). heç Molotovun. Mir Cəfər Bağırovun özü də 37-38-dən sonrakı bütün yüksək vəzifəli partiya və dövlət xadimləri kimi. ifadələr qalırdı və bu kağızdakı faktlarla mübarizədə də Azərbaycanda ən etibarlı bir adam lazım idi. böyük rolu olmuşdu). Ölkənin tarixinin bu qızğın çağında Bakı proletariatı S. Mir Cəfər Bağırovu Beriya kimi Moskvaya. Iranın tərkibində qalmışdı. Bakıda yoldaş Stalini. çünki xalq düşməni kim ifşa olunmuş Hüseyn Cavidin də. Merkulovu özünə birinci müavin elədi və yenə də bir neçə gündən sonra Merkulov Mir Cəfər Bağırovun şəxsi qonağı kimi Bakıya gəldi. Mikayıl Müşfiqin də aqibəti onların gözünün qabağında idi. Azərbaycanda isə o. Azərbaycan 139 . Kirov kimi.

tarixində saray şairləri şahları. amma ədliyyə komissarı kimi o. indi bütün vaxtını şahmat oyununa həsr edir. Azərbaycan bir böyük şüşənin içinə doldurulmuş hava idisə. hər halda. turizmin də. yoldaş Krılenko özünü daha artıq dərəcədə kim hesab edir. Lakin mən Xalq Ədliyyə Komissarlığı kimi mühüm bir komissarlığın işində və rəhbərliyində kiçicik zəifləmə ilə belə. nə qədər cəmi bircə ayda Azərbaycan sovet poeziyası yoldaş Stalini tərifləyirdi. Bəli. onun çox bildiyini Mir Cəfər Bağırov da yaxşı bilir və Mir Cəfər Bağırov belə şeyləri qulaqardına vuran. Beriya ilə xüsusi yaxınlığını bildikləri üçün. mətbuatda dərc edilən fotomontajlarda yoldaş Stalin bir günəşə bənzədilirdi. hökmdarları o qədər tərifləməmişdilər ki. na nedostatki. o zamankı SSRI Xalq Ədliyyə komissarı Nikolay Vasilyeviç Krılenko nüfuzlu bir adam idi. çünki yoldaş Stalinin haçansa o tıxacı dartıb o şüşənin ağzından çıxartmağa heç bir mülahizə. Mir Cəfər Bağırov sessiyadakı çıxışında dedi: «–Yoldaş Stalin demişdir – kadrlar hər şeyi həll edir. SSRI Ali Sovetinin ilk deputatlarını Mir Cəfər Bağırovun üslubunda güldürdü: «Nelzya ne priznat reç tov. yaddan çıxaran adam deyil. Əgər əvvəllər yoldaş Krılenko vaxtının əsas hissəsini turizmə və alpinizmə sərf edirdisə. Kadrları diqqətlə seçmək. eyni zamanda. o cümlədən. bir də ki. hətta Siyasi Büro üzvləri ondan ehtiyat edirdilər. özümüz üçün aydınlaşdırmalıyıq ki. çox bilir. o Leninin yaxın silahdaşıdır. Krılenko. eləcə də yoldaş Krılenkonun rəhbərlik etdiyi komissarlığın işinə qeyri-ciddi münasibətilə barışa bilmirəm. Azərbaycan isə iki əllərini də o günəşə doğru uzadıb. Xalq Ədliyyə Komissarlığının rəhbərliyi özünə qarşı böyük təşəbbüskarlıq və ciddi münasibət tələb edir. söhbət kimdən gedir və yoldaş Krılenkonun simasında kimi görürük – alpinisti. yoxsa ədliyyə komissarını? Bilmirəm. no i na 140 . Mir Cəfər Bağırov yoldaş Stalinin bu şüşənin ağzına tıxadığı. əbədi yalnız yoldaş Stalin idi. yetişdirmək. narkoma yustitsii. Mən inanıram ki. burada isə Mir Cəfər Bağırov idi. Biz. onu dartıb çıxarandan sonra. indisə. hətta öz çıxışında Mir Cəfər Bağırova xüsusi istinad etdi. Yoldaş Stalin lazım olanda Mir Cəfər Bağırovdan Ittifaq miqyasında da istifadə edirdi və Mir Cəfər Bağırovun yoldaş Stalinlə. alpinizmin də. axırı Ədliyyə komissarı üçün çox pis qurtardı. bu isə heç kimə. amma SSRI Ali Sovetinin ilk sessiyasında Mir Cəfər Bağırov Krılenkoya elə hücum çəkdi ki. Cəmi il yarım bundan əvvəl. təbiəti etibarilə küt adam deyildi. Molotov bunu nəinki nəzərə aldı. yoldaş Molotov Xalq Soveti Komissarlarının yeni heyətini Ali Sovetə təqdim etdikdə bunu nəzərə alacaq». On ukazal v otnoşeniye tov. çox pisdir. Komissar ilk gənclik çağlarında dəllək olsa da. heç bir ehtiyac yox idi. şahmatın da inkişaf etdirilməsinin böyük tərəfdarıyam. irəli çəkmək və yeni kadrlar hazırlamaq Xalq Ədliyyə Komissarlığının bilavasitə vəzifəsidir. ətrafa hava yayılacaqdı. əvəzinə yeni bir tıxac pərçim eləyənə kimi. Baqirova vpolne obyektivnoy. o tıxac həmin şüşənin ağzında elə pərçim olub oturmuşdu ki. Komissar bilirdi ki.. gələcəyin maddi və mənəvi qələbələrinə doğru irəliləyirdi. ne tolko. hamı bilirdi ki. üstünü də surqucladığı tıxac idi və bu tıxac əbədi idi.. Mən bizim ölkəmizdə idmanın bütün növlərinin. çox bilməyin isə aqibəti onun gözünün qabağında idi. bütün bunları bilirdi və burasını da yaxşı başa düşürdü ki. Yoldaş Krılenko bu məsələlərlə məşğul olmur. Ittifaq komissarları. sovet ədliyyəsi sahəsində böyük nəzəriyyəçidir. ilk növbədə isə yoldaş Stalinin özünə lazım deyildi.

o cümlədən. Sovet Ittifaqı marşalı idi. Sessiyadan sonra lap qısa bir müddət keçdi. hələ 35-də.... Marşal Yeqorov. Sonralar onların münasibəti açıq ədavətə çevrildi və keçən il bilavasitə Mir Cəfər Bağırovun iştirakı ilə Zaqafqaziya hərbi hissəsinin komandiri A. məhkəmə cəmi 20 dəqiqə çəkdi və Krılenkonu güllələdilər. 141 . 36-nın əvvəllərində Azərbaycanda ifşa edilən xalq düşmənlərindən. elə bilirdi ki. O tərəfdən də hava haqqında sual. Postışevin – çoxlarının xalq düşməni kimi ifşa olunmasında Mir Cəfər Bağırov müstəsna rol oynayıb: Bakıda Mir Cəfər Bağırovun əmri ilə həbs edilən xalq düşmənləri öz ifadələrində terrorçuluq məqsədilə bu adamlarla əlbir olduqlarını göstərirdilər. Moskvada yaradılmış Mərkəz rəhbərlik edir və həmin Mərkəzin də başçısı Orconikidzedir. Komissar udqundu və: – Bəli. şəxsən yoldaş Stalinin əleyhinə qəsddə iştirak edib – yazıq bütün bunların hamısını boynuna aldı. Hələ də ayaq üstə dayanıb yoldaş Stalinin divardan asılmış şəklinə baxan Komissar bütün bunlardan xəbərdar idi və ürəyi də nigarançılıqla dolu idi. yanvar idi. Pyatakov və Preobrajenski ilə birlikdə sovet hökumətinin. amma Komissar bunu da yaxşı bilirdi ki. Yeqorovu xalq düşməni kimi ifşa etdilər və güllələdilər. – dedi.I. Mir Cəfər Bağırovla bir yerdə işləyən yüzlərlə partiya və dövlət xadimlərinin. turizma i şaxmatnoqo dela». şair Hüseyn Caviddən tutmuş. gərək ki. Eyxelin.. gözləri ayağının altını görmürdü.. mətin bolşevikin xatirəsini əziz tutur. Mir Cəfər Bağırov bu ifadələrin əsasında yazdığı gizli məktubları birbaşa yoldaş Stalinin özünə göndərirdi. Kosiorun.. düz bir il bundan əvvəl – 1938-in əvvəllərində. Bağırovla kəllə-kəlləyə gəlmək olar. Aleksandr İliç Yeqorov hələ 1923-cü ildə Qafqaz Qızıl Ordusuna başçılıq elədiyi vaxtlardan Mir Cəfər Bağırovla düz gəlmirdi.. professor Çobanzadəyəcən Azərbaycanda on minlərlə xalq düşmənlərinin. «Azərbaycan kontrevolyusion nasionalist mərkəz»ə. bilavasitə Yejovun əmri ilə bu şahmat həvəskarını – Krılenkonu həbs etdilər.. Indi hara baxırsan Orconikidzenin şəklidir. Maşınla gəzmək söhbəti.. Mir Cəfər Bağırov Komissarın ağarmış sifətinə baxa-baxa gülümsədi və: – Yaxşı şəkildir... koqda on qovoril nasçot alpinizma. Həmin ifadələrin alınmasında Mir Cəfər Bağırovun əmri ilə Komissar özü bilavasitə iştirak etmişdi. Bağırovu tanımayanların və yaxud tanımaq istəməyənlərin. Mir Cəfər Abbasoviç! – dedi. Bağırova yuxarıdan aşağı baxanların aqibəti də Komissarın gözlərinin qabağında idi. Rudzutakın. – Yaxşı şəkildir! – Otur! Komissar yerində oturdu.polojitelnıye storonı. Hamı ürəyi xəstə olduğu üçün həyatdan vaxtsız getmiş Orconikedzenin– yoldaş Stalinin ən yaxın silahdaşının. Mir Cəfər Bağırovun əmri ilə Orconikidzenin əleyhinə ifadələr alınırdı. hələ inqilabdan əvvəl partiya sıralarına soxulmuş yüzlərlə düşmənin ifşasında və onların aradan qaldırılmasında Mir Cəfər Bağırovun yaxın silahdaşlarından biri olan bu adam hələ də yoldaş Stalinin şəkli ilə bağlı sualın mənası barədə fikirləşirdi. Komissar burasını da yaxşı bilirdi ki. Azərbaycanda fəaliyyət göstərən əks-inqilabçılara – «Azərbaycan kontrevolyusion burjua – nasionalist təşkilat»a. keçmiş ədliyyə komissarını ittiham etdilər ki. Buxarin. bu ifadələrdə göstərilirdi ki..

. 1927-ci ildəki. 142 . Mir Cəfər Bağırovla Beriyanın dostluğu o vaxtdan – onuncu illərin sonlarından başlamışdı və 1921-ci ilin fevralında Bağırov Azərbaycan Fövqəladə Komissiyasının sədri təyin olunan kimi.. Bağırovun təkidi və xasiyyətnaməsi ilə Gürcüstün Fövqəladə Komissiyasına keçdi. sonra özünə müavin etdi.. bu etibar Bağırovla Beriya arasındakı dostluğun müqabilində heç nə idi – Komissar bunu da yaxşı bilirdi və həmişə də yadında saxlayırdı. Komissarın özünü ifşa etmək Mir Cəfər Bağırov üçün bir stəkan su içmək kimi bir şeydir. gələcəkdə birlikdə görəcəkləri işlər barədə söhbət etdiyi adamı. Nə isə. Düzdü. yarı sözdən Bağırovu başa düşmüşdü.. Azərbaycanın indiki xalq düşmənləri kimi ifşa olunmuş rəhbərləri yoldaş Mir Cəfər Bağırovu inzibati orqanlardan uzaqlaşdırmaq istədilər. ona etibar edirdi. amma bu tanışlıq.. Mir Cəfər Bağırov axşam oturub birlikdə piti yediyi. o dərinlikdə ki. onda Mir Cəfər Bağırov da öz növbəsində Beriyanın köməyi ilə iki ildən sonra adı dəyişmiş köhnə vəzifəsinə qayıtdı – yenidən Azərbaycan Dövlət Siyasi Idarəsinin rəisi oldu. əlbəttə.... Komissar bu hadisələrin müşayiətçisi yox. hələ də dustaqxanalarda istintaq altında yatan və xalq düşməni olduqlarını boyunlarına alan adamlardan birini onun üzünə durquzmaq. əvvəlcə Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası məxfi operativ hissə rəisi. O biri dünya gözəl bir dünyadı.Komissar bilirdi ki. Bu bir sirrixuda idi və artıq heç zaman aydınlaşmayacaqdı: Merkulov Müsavat dövrü ilə bağlı Bakıdakı bir zirzəmidə saxlanan (Komissar bir neçə dəfə o zirzəmidə olmuşdu və Merkulov gedəndən sonra bunun qorxusunu xüsusi çəkirdi.P.. zəhləsi gedən adamların çoxunu Komissarın əli ilə o biri dünyaya göndərmişdi. Bir ildən sonra Moskvaya getdi. Beriya Bağırovun rəhbərliyi altında Sovet hakimiyyətinin düşmənlərinə qarşı mübarizədə özünü göstərə bildi. ÜIK(b) P MK-da işləməyə başladı və artıq ÜIK(b)P Zaqafqaziya Ölkə komitəsinin birinci katibi olmuş L. o dərin guşə qədər də dərin bir təəssüf hissi var idi.. buradakı «seçildi» sözü idi. Komissar bu barədə fikirləşəndə o zirzəminin qəbir rütubətini bütün ruhu və vücudu ilə hiss edirdi) sənədlərin də hamısını Moskvaya aparmışdı. Zaqafqaziya Su Təsərrüfatı Idarəsinin rəisliyinə məsləhət gördülər. hələ Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulmazdan əvvəl Beriya Bakıda Azərbaycan Demokratik Respublikasının – Müsavat hökumətinin əks-kəşfiyyat xəfiyyə idarəsində xidmət edib və yəqin ki. iştirakçısı olmuşdu və bütün bu müddət ərzində yoldaş Bağırova sədaqətlə xidmət etmişdi. Komissarın ürəyinin ən dərin guşələrində. partiyanın gizli tapşırığı ilə bu işə girib. bu barədə nəinki danışmaq. 1933-cü ilin sonunda Mir Cəfər Bağırov Azərbaycan K(b) P MK-nın və Bakı komitəsinin birinci katibi seçildi və ən gülməlisi də. Komissar bilirdi ki (və beləcə çox bilməyi hərdən Komissarın özünü dəhşətə gətirirdi!. heç fikirləşmək də düz deyildi. cəhənnəm əzabı bu dünyadadı... ona görə də Azərbaycan Xalq Daxili Işlər komissarı təyin olunmuşdu və yoldaş Bağırov öz şəxsi düşmənlərinin. bax.. Bütün bu hadisələrin hamısı Komissarın gözlərinin qarşısında baş vermişdi. hər dəfə özü də ora enməyə qorxurdu. gecə əmr verib tutdururdu– Komissar dəfələrlə bunun şahidi və iştirakçısı olmuşdu. orada. Merkulovun Bakıya gizli səfəri ilə Mir Cəfər Bağırov şəxsən özü məşğul oldu. sağlığına qədəh qaldırdığı. Lavruşa Beriyanı (Lavrenti Pavloviçi) öz yanına gətirdi. marksizm– leninizm kurslarında oxudu.). Beriya özü şəxsən Komissarı tanıyırdı. Beriya yoldaş Stalinlə Bağırov arasında ünsiyyət yaratdı.

bir kiçicik restoran yarımqaranlığında bir küncdə oturub müştərilərinə tamaşa edə bilərdi.Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulanda o da gərək o ağıllı adamlara qoşulub qaçıb çıxıb gedəydi... onda görək necədir halın?. yaxud Almaniyada. Hər halda. Mir Cəfər Bağırov ilə Lavrenti Pavloviç Beriya dost idilər. münasibətləri. indi isə. hələ 37 də. Almaniya yox.. Yox.. indi də 39 başlayıb. nə də bacısının. intim (!) bir musiqi çalınaydı.. öz mənzilində qalsın. bunlar elə adamlardı və taleyin hökmü ilə elə bir yüksək mərtəbədə dayanmışdılar ki.. Gecənin yarısı tumanını batırmayacaqdı ki.. Məhəmməd Əmin indi. telefonla onun sağlığına badə qaldırırdı. siyasət xətrinə dostluq yox.. bir-birinə arxa olması yalnız həmin dostluğun (həqiqi dostluğun!) nəticəsi ola bilməzdi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə bu sözləri hələ on-on bir il bundan əvvəl demişdi. Krapotkin küçəsində. çekistlərin yaşadığı binanın bütün sonuncu mərtəbəsini – yeddi otaqlı böyük mənzili Mir Cəfər Bağırova verir: Moskvaya gələndə mehmanxanada yox..».. onda keçmiş Azərbaycan Demokratik Respublikasının başçısı və Müsavat Partiyasının lideri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə mühacirətdə olduğu dövrdə Türkiyə mətbuatında yazmışdı: «Azərbaycan xalqının cəlladı Bağırovu Su Təsərrüfatına başçı qoymuşlar. Isveçdə.. ürküsü yox. ilk tədbirlərdən biri də budur ki.. əvvəllər Tiflisə. Isveçrədə. bir tərəfdən də asta-asta yüngül. Mir Cəfər Bağırov hərdənbir məclislərdə konyak içib bir az keflənəndə birdən Beriyanı yadına salırdı: «– Qde moy Lavrenti?» – deyirdi. nə deyir? Ona nə var ki. Mir Cəfər Bağırovu Zaqafqaziya Su Təsərrüfatı Idarəsinin rəisi təyin etmişdilər. Komissar bunu da bilirdi ki. qorxu-ürkü idi. Indi hansı bir gözəl Avropa ölkəsindəsə (Fransada. O zaman ki..) kiçik bir dəllək salonu var idi.. bir-birinin əlindən tutması. bu cəhənnəmdən uzaq olaydı. nə anasının.. özü də bu yalançı dostluq.. o uzaq və uzaq olduğu qədər də xoşbəxt – hayıf.. orada yaşayan axmaqlar o xoşbəxtliyi başa düşmürlər – adada – Islandiyada. amma bu həqiqətlə bərabər.. Nə isə. lap restoranı var idi. Indi qorxusuz-ürküsüz bir ölkədə. Moskvada. çekistlər arasında belə şayiə gəzirdi və uzun illərin təcrübəsi nəticəsində Komissarın qulaqları ən qısadalğalı radio antennası kimi bir şeyə çevrilmişdi: kiçicik şayiələri də o saat tuturdu... kardonun o tərəfində. indi Bağırovun adamları gəlib onu aparacaq və onun səsi də işgəncədən it kimi zingildəyən o dustaqların səsinə qatışacaq.. bəzən də gülə-gülə və onun o gülüşü şaxta kimi adamı yandırırdı. Beriya SSRI Xalq Daxili Işlər Komissarı təyin olunandan sonra. Əlbəttə. Moskvaya – Beriyanın evinə zəng çalırdı. zənn edirəm ki.. bəlkə də dəllək salonu yox. görəsən. Uşaqlarının taleyindən də nigaran deyil. 38 də irəlidə idi. MK-nın qonaq evində yox. Zaqafqaziya çaylarının suları Azərbaycan oğullarının qanına bulaşmış əllərini yuyub təmizləməkdə ona kömək edəcəkdir. Ora yox. başqa bir səbəb də 143 .. qorxusu yox... Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin bu sözlərini Mir Cəfər Bağırov özü bir neçə dəfə misal gətirmişdi– bəzən qəzəblə. Kardonun o tərəfində rahatca oturub çaxır içə-içə Bağırovu söymək (hətta yoldaş Stalini də!) asandır. çünki Almaniyada da Hitler var idi.. həqiqi dostluq idi. ora da başdan-ayağı siyasət ocağı idi.. Nə arvadının aqibətindən qorxur. amma gəl özün bu qazanın içində qayna. qayğısız.

Mir Cəfər Bağırov mizin üstündəki karandaşları yenə də ovcuna yığdı və yerindən qalxıb otaqda var-gəl eləməyə başladı və onun bu hərəkəti Komissarın bütün içini yeyən şübhələrini daha da artırdı: Mir Cəfər Bağırov. yoldaş Stalinin Mir Cəfər Bağırova münasibətinə görə. lap elə həmin Ostaşko kimi. bu iş xüsusi əhəmiyyətə malik idi. Jdanov kimi (indi isə Beriya kimi!) yaxın əsabəsi deyildi. yoldaş Stalinə qarşı terrorçu planların hazırlanmasında iştirak etdiyini imzalamalı idi. Bağırova şəxsi xidmət göstərən ən yaxın və iş bacaran bir adama. Beriya özü də Bağırovdan qorxur və Beriya istəsəydi də Bağırovu məhv edə bilməzdi. belə idi işlər. Kalinin. adı yoldaş Stalinin ən yaxın silahdaşları və şagirdləri sırasında çəkilən Lavrenti Pavloviç Beriyanı cücərtdi. Ostaşko Bakı partiya komitəsinin keçmiş katibi. idarələrin. Mir Cəfər Bağırovun yaxından tanıdığı... yoldaş Stalinin Molotov kimi. onlarla əlbir olduğunu. ifadə Moskvaya göndəriləcəkdi. bəzən lap yaltaqlanırdılar.) minlərlə xalq düşmənindən birinə çevrilərdi. hətta Bağırova yaxın adam olduğu üçün Komissarın özünə də hörmət edirdilər... çünki Bağırov. Komissar hər dəfə Moskvada olanda. Kaqanoviç. Mir Cəfər Bağırov qayğıkeş bir bağban kimi. Mir Cəfər Bağırov bu işi şəxsən Sumbatov-Topuridzeyə tapşırmışdı və Komissar yaxşı bilirdi ki. əsəbiləşəndə var-gəl edirdi. iri əlləri arasındakı karandaşları bir-birinə sürtdü və o karandaşlar şaqqıldadıqca. xidməti unuda bilərdi və o zaman hər şey qurtarardı.. Əlbəttə. yoldaş Stalinin əlində Beriyanın özünə qarşı saxladığı bir kart idi. Voroşilov.var idi və Komissar bunu aşkar hiss edirdi: əslində. elə bil ki. hər gün görüşdüyü partiya işçisi idi və xalq düşməni kimi ifşa olunmuşdu. Bağırov Beriya haqqında çox bilirdi və Bağırovun Beriya haqqında belə çox bildiyini yoldaş Stalin bilirdi. qol-budaq atmaqdan ötrü onu qüdrətli (və fəhmli!) bir aqronoma – yoldaş Stalinə təhvil verdi. Postışevin və Kosiorun əleyhinə ifadə verməli idi. az qala. Ostaşko Rudzutakın. SSRI Xalq Daxili Işlər Komissarlığında Mir Cəfər Bağırova xüsusi hörmətin şahidi olurdu. sonra yenə arxasını ona tərəf çevirmiş Mir Cəfər Bağırova baxdı. Komissar istintaq altında yatan (hələlik yatan. hətta iclas vaxtı rəyasət heyətində oturanda da bəzən yoldaş Stalin kimi durub gəzinirdi. Komissar daha artıq bir nigarançılıqla gözaltı yoldaş Stalinin divardan asılmış şəklinə nəzər saldı. adətən. amma sevimlisi idi. Yuvelian Davıdoviç Sumbatov-Topuridze həmin 1937-ci ildə Azərbaycan SSR Xalq Daxili Işlər komissarı idi və saçını həmişə ülgüclə dibindən qırxdıran – elə bil ki. Mir Cəfər Bağırov. Əlbəttə. Mir Cəfər Bağırov kabinetin pəncərəsi qarşısında ayaq saxladı. yoldaş Stalinə görə. Andreyev.. daha doğrusu.. Beriyanı – indi pensie taxdığı gözləri ilə bütün Sovet Ittifaqına baxan irili-xırdalı şəkilləri yoldaş Stalinin şəkilləri ilə yanaşı.. Beriyanın yaxın dostuna tapşırırsa.. müəssisələrin divarlarından asılmış. qarpız kimi girdə başında ömründə tük bitməyib – bu adam Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduğu 1920-ci ildən etibarən Mir Cəfər Bağırovun əlinin altında 144 . deməli. Mir Cəfər Bağırov bircə dəqiqənin içində Komissarın illərdən bəri göstərdiyi sədaqəti.. daha vüsətli inkişaf etməkdən. bəslədi və gələcəkdə daha artıq.. Mikoyan kimi. Aydın məsələdir.. Bəli. qiymətləndirdiyi adam idi və buna heç bir şəkk-şübhə yox idi. Mir Cəfər Bağırov hər hansı bir işi Sumbatov-Topuridzeyə – uzun müddət Azərbaycanda orqanlarda rəhbər işlərdə işləyib.

. açıq-aşkar bir narazılıqla Sumbatov-Topuridzeyə baxdı. amma 1929-cu ildə Mir Cəfər Bağırov yenidən Azərbaycan Baş Siyasi Idarəsinin sədri təyin edildi və dərhal da Sumbatov-Topuridzeni orqanlara qaytardı. Kak xoroşo çto vı prişli. Kakoy je ya kontrrevolyutsioner? Kak xoroşo çto vı prişli. 145 . əlləri... Sumbatov-Topuridze də prokuror Vışınski kimi. na soratnikov tovarişa Stalina... Ostaşko milliyyətcə rus idi. bir də ki. Ostaşko kabinetə girən Mir Cəfər Bağırovu görən kimi özünü onun qabağında yerə atdı. amma əli uzun idi. imza atanda özündə olmadığını demişdi. ayaqları əsirdi.işləmişdi. amma bu sözləri deməyindən heç bir il keçməmiş. komsomolda axtarmırlar və buna görə də düşmənlə mübarizəni lazımi dərəcədə sərt aparmırlar... Mir Cəfər Bağırovla Komissar (onda hələ komissar deyildi) gecə saat on ikidə Sumbatov-Topuridzenin kabinetinə girəndə Ostaşko orada idi. Ostaşko imzaladığı ifadəsindən imtina etmişdi. Vı je znayete menya. partlamış dodaqları açıq qalmışdı. Tovariş Baqirov. tovariş Baqirov. ifadə imzalanmışdı. Tovariş Baqirov. əslində.. xırıltılı bir səslə: «– Kak xoroşo çto vı prişli.. vaxtı ilə tez-tez görüşdüyü. Kak xoroşo çto vı prişli. Vı ne mojete sebe daje predstavit. hətta rəhbəri – hamı ona yoldaş Stalinin varisi kimi baxırdı – 1937-ci ildəki məruzələrindən birində: «Bizim bir sıra yoldaşlar trotskiçiləri – xalq düşmənlərini hər yerdə axtarırlar. köhnə menşevik idi. Pomoqite. Tut fabrikuyet dela na rukovoditeley partii. Pomoqite. lakin öz aralarında. Eto ujas. Mir Cəfər Bağırovun köməyi və bilavasitə iştirakı ilə Kosarevin özünü tutub xalq düşməni kimi ifşa etdilər və güllələdilər. birlikdə Bakı zəhmətkeşlərinin bayram nümayişlərini qəbul etdiyi bu adam iyirmi üç günün içində o qədər dəyişmişdi ki. 1927-ci ildə Azərbaycan K(b) P MK-nın o zamankı katibi Əliheydər Qarayevin (indi xalq düşməni kimi ifşa olunub güllələnmişdi) təkidi ilə Mir Cəfər Bağırov Azərbaycan Fövqəladə Komissiyasının sədrliyindən götürülüb. U menya vımoqayut priznaniye v kontrrevolyutsennıx prestupleniyax. komsomol fəallarının sıralarını trotskiçi və digər əksinqilabi elementlərdən tələb olunan bir fəallıqla təmizləmirlər!» – deyə canfəşanlıq edirdi..» O zaman Mir Cəfər Bağırovun sifətindən Komissarın canına üşütmə salan bir təbəssüm keçdi və Mir Cəfər Bağırov təpiyi ilə vurub Ostaşkonu özündən uzaqlaşdırdı. amma bir gündən sonra. Beriyadan başqa ayrı bir nüfuz sahibi yox idi. yoldaş Stalindən başqa. Səhəri gün Sumbatov-Topuridze yenidən imzalanmış ifadəni Mir Cəfər Bağırovun mizinin üstünə qoydu və Ostoşko da daha bu ifadədən imtina etmədi.. lazım olanda gedib Moskvaya da çatırdı və onun üçün. Zaqafqaziya Su Təsərrüfatı rəisi təyin edildikdə. SSRI Ali Sovetinin ilk deputatlarından biri olan bu dazbaş adam Ostaşkonu şəxsən dindirmişdi və nəhayət. onu ilk baxışdan tanımaq mümkün deyildi: üz-gözü şişib qançır bağlamışdı.. Razve naşa sovetskaya kontrrazvedka. Sumbatov-Topuridzeni də orqanlardan kənar etdilər. Sovet komsomolunun Aleksandr Kosarev kimi dünənə qədər adlı-sanlı başçısı. Vı niçeqo ne znayete o koşmarax v NKVD. Mir Cəfər Bağırov Azərbaycanın hökmdarı idi. Iki nəfər çekist Ostaşkonun qollarından yapışıb sürüyə-sürüyə qonşu otağa apardı və oradan bir müddət Ostaşkonun heyvan kimi anqırtısı eşidildi. tovariş Baqirov. Komissar əvvəlcə Ostoşkonu tanımadı. pravitelstva. rəhbər partiya işçisi idi və buna görə də onun verəcəyi ifadənin xüsusi əhəmiyyəti var idi.

Sultan Məcid Əfəndiyev.. Aynanın əri.. sovet hökumətinin əleyhinə terrorçuluqla məşğul olduqlarını və Azərbaycan bolşeviklərinin sınanmış rəhbəri yoldaş Mir Cəfər Bağırov haqqında düşünülmüş iftira söylədiklərini etiraf edirdilər. Məmməd Cuvarlı və başqa keçmiş partiya.» Sadəlövh Sultan Məcid.. «prezident». əlbəttə. respublikada müxtəlif komissarlıqlara rəhbərlik etmiş Həmid Sultanovu da (onların hamısı inqilabdan əvvəl partiyanın üzvləri idi) tutdurub güllələtmişdi və nəhayət. həmin xalq düşmənləri taqsırlarını boyunlarına alırdılar. Azərbaycan Mərkəzi Icraiyyə Komitəsinin sədri. SSRI Mərkəzi Icraiyyə Komitəsi sədrinin – «ümumittifaq ağsaqqalı» M. əslində. Zaqafqaziya Xalq Komissarları Sovetinin sədri Qəzənfər Musabəyov səs eşidən kimi.. inandığı adamlardan biri – Borşev və «Boksyor» ləqəbli müstəntiq Musatov dindirirdi və vurduğu hər zərbədən sonra «Boksyor» ləzzətlə soruşurdu: «–Hə. – dedi. Mir Cəfərə bu döşümdən verdiyim südü haram elə! Onu dünya işığına həsrət qoy!» – deyə qarğış yağdırmağını da Komissara çatdırmışdılar. 37-38-ci illərdə xalq düşməni kimi ifşa olunub güllələnmiş Ruhulla Axundov. sonralar – Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Sultan 146 . Hüseyn Rəhmanov. Elə bilirdi Bağırovun əlindən qurtara biləcək. Ostaşkoya vurduğu o təpikdən birini də onun sifətinə endirə bilər. Bu kağızdakı məlumat bilavasitə Mir Cəfər Bağırovun özünə aid idi və Komissar.Kalininin müavini Sultan Məcid Əfəndiyevi isə Mir Cəfər Bağırovun orqanlarındakı ən yaxın silahdaşlarından. bu məlumatı lap axıra saxlamışdı. Həmid Sultanov. Ayna Sultanova. – Təzə nə var? Komissar həyəcandan açıq-aşkar titrəyən barmaqları ilə özündən asılı olmayaraq. yoxsa yox?. yoldaş Stalinə arxalanırdı.Indi bu qış axşamı Mir Cəfər Bağırovun qarşısında oturmuş Komissar qətiyyən şübhə etmirdi ki. dövlət rəhbərləri istintaqın ilk çağlarında Mir Cəfər Bağırov haqqında iftiralar söyləyirdilər və həmin iftiralar bu kabinetdə verilən məlumatlarda ilkin olaraq söylənirdi (şahidsiz söylənirdi!). Mir Cəfər Bağırov yenidən öz yazı mizinin arxasına qayıtdı və: – Hə. Qəzənfərin bacısı. Ayna Sultanova isə güllələnəndə: «–Stalinin adı ilə ölürəm» – demişdi. amma qalın bığına da dən düşmüş birinci katib. Dadaş Bünyadzadə... Vaxtıyla iclaslarda görünəndə hamının ayağa qalxıb əl çaldıqları (indi hamı ayağa qalxıb Mir Cəfər Bağırova əl çalırdı!) bu nüfuzlu adamların – Azərbaycanın keçmiş partiya və dövlət rəhbərlərinin istintaq zamanı döyülüb nə günə düşdüyünü Komissar öz gözləri ilə görmüşdü. vaxtilə Qəzənfər Musabəyovgillə Mir Cəfər Bağırovgil Qubada qonşuluqda yaşamışdılar və Qəzənfərin anası öz çağası ilə – Qəzənfərlə bərabər.. Komissar burasını da bilirdi ki. burnunun altında ensiz. Yoldaş Stalinlə 1907-ci ildən tanış idi. öz süd anasını – Qəzənfərgilin anasını da həbs elətdirib Bayıl həbsxanasına saldırmışdı.. boynuna alırsan terrorçuluğunu. Mir Cəfəri də döşləriylə əmizdirmişdi.. qovluğun içindəki ən sonuncu vərəqi dartıb çıxartdı. Qəzənfər Musabəyov. Əliheydər Qarayev. Mir Cəfər Bağırov təkcə Qəzənfər Musabəyovu tutdurmamışdı. sonra. Döyülüb ağzı-gözü qana bulaşmış o qoca arvadın Bayıl həbsxanasında qışqıra-qışqıra: «Ay Allah. Azərbaycan SSR Xalq Ədliyyə Komissarı Ayna Sultanovanı da. ZSFSR Mərkəzi Icraiyyə Komitəsi sədrlərindən biri. Bakıda birlikdə gizli fəaliyyət aparmışdılar. kameradakı dəmir çarpayının altına girirdi və onu oradan çıxarıb növbəti istintaqa aparmaq müsibət olurdu. gicgahının tükləri ağarmış.

Mir Cəfər Bağırov isə kefinin kök vaxtlarında Kalinini «Keçisaqqal» deyə çağırırdı. məktublar ünvana yetişdi.. onların hamısı cəzasına çatıb ləğv edilmişdi.. – dedi. arvadı Zivər xanımın vasitəsilə Moskvaya göndərdi. 37–38 daha qurtarmışdı... – Xosrov Ələkbərli. bir nəfər xalq düşməni həbs edilib. ailələri sürgünə göndərilmişdi.Krupskaya xüsusi olaraq yoldaş Stalinin yanına getdi və bütün bunların nəticəsi o oldu ki. 147 . – Bu cür düşmənlər idi də. tapmayanda da yoldaş Stalinə yaltaqlanırdı. Komissar bu naqolay vəziyyəti hiss etdi və nəsə demək istədi..Krupskaya ilə görüşüb söhbət etdi.. özü indi Bakıda yaşayır.. Zivər xanım köhnə tanışları N.. Kalinin öz canının hayında idi və imkan tapanda da. Indi həbs edilən xalq düşmənlərinin ifadəsində Mir Cəfər Bağırovun adına rast gəlmək olmurdu. Elə ki. amma cümləsini dəqiq qura bilmədi: – Sizlə. Mir Cəfər Bağırov çeşməyinin girdə şüşələri arxasından diqqətlə Komissara baxdı və sidq-ürəkdən təəccüb etdi. – Hadrutdan? – Bəli. – Kim çatdırıb? – Bu gün məktəb müdirinin özü zəng eləyib rayon partiya komitəsinə xəbər verib. – Harada olub bu əhvalat? – Dünən axşam... rast gələndə də məhbuslar bu adı ehtiramla çəkirdilər. Komissar əlindəki kağıza baxa-baxa udqundu və: – Bu gün bir nəfər. söyüb məni?– soruşdu. Məktəb müdirinin qızının ad günündə.. – Sizin sağlığınıza içməkdən imtina edib. xalq düşməni kimi həbs olunub.. bu sadəlövh qoca yoldaş Stalinə və Kalininə məktublar yazdı. – Kimdir? Komissar gözlərini kağızdan çəkməyərək: – Müəllimdir. Bugünkü məlumat isə bir az başqa cürə idi. Hadrutda taunu yayan. Mir Cəfər Bağırov eləcə gülümsəyə-gülümsəyə o bir dəstə karandaşı yenə də iri əllərinin arasına alıb. daha Qəzənfər Musabəyov. – Mir Cəfər Bağırov ayağa qalxıb kabinetdə var-gəl eləməyə başladı və bu adamın kobud cizgili sifətində bayaqkı təbəssümdən əsər-əlamət qalmamışdı. – dedi. Mir Cəfər Bağırov Sultan Məcidi sıxışdırmağa başladı. Komissar tələsik: – Yox. Sultan Məcidi burjua millətçisi və terrorçu kimi güllələdilər. yaxud Sultan Məcid Əfəndiyev kimi tanınmış və nüfuzlu adamlar qalmamışdı. Kalininə ümid edirdi. Mir Cəfər Bağırov birdən-birə gülümsədi: – Nədi. Sadəlövh qoca.. bir-birinə sürtdü.Məcid Moskvada Şərq Xalqları Kommunist Təşkilatları Mərkəzi Bürosu sədrinin müavini idi və yenə də yoldaş Stalinlə birgə işləyirdilər. yox. – Hardandır? – Əsli Hadrutdandır. N... çıxıb getdi işinin dalınca. onlar barədə qaldırılan cinayət işinin əsassız olduğunu yoldaş Mir Cəfər Bağırova çatdırmağı xahiş edirdilər.. yəni nə olsun ki... – dedi. Sizi.

bağışlanmaq haqqında müraciət etməyə ixtiyarı yox idi. onların müdafiə olunmağa. ya gecə isə. Mir Cəfər Abbasoviç. Mir Cəfər Bağırov soruşdu: – Ələsgər Babazadə? – Bəli. Mir Cəfər Bağırovun gözlərinin qabağına gəldi... Mir Cəfər Bağırov ayaq saxladı: – Nə? – Famili Babazadədir. Düzdü. kağızların arasından çıxırdı. – O kimdir? – Məktəb müdiri. elə bil ki. yoldaş Bağırov bu adamı tanıyır. Komissar dərhal: – Düzdür.. – Komissar gözünü kağızdan çəkib Mir Cəfər Bağırova baxdı və başa düşdü ki. elə bil ki. – dedi. eləcə də Beriyanın Azərbaycandakı şəxsi düşmənlərinin hamısı terrorçu kimi güllələnmişdi. məktəb müdiri işləyir. terrorçuları evinə yığır?– soruşdu.. Mir Cəfər Bağırovun «Azneft»in rəhbərləri ilə hələ də müşavirə apardığı vaxt Ələsgər müəllim də. Qəribə idi.. Mir Cəfər Abbasoviç. axşam. Məsələ burasında idi ki. Yoldaşlar onu çox yaxşı xarakterizə edirlər. Kələntər müəllim də. Mir Cəfər Bağırov heç vaxt özünü tənha hiss etmirdi. amma o xoş təsirdə bir nisgil var idi və həyətdəki alma bağının bir küncünə qısılıb hirsindən ağlayan o uşaq. 1 dekabr 1934-cü il qanununa görə terrorçuluqda təqsirləndirilən adamlar dərhal güllələnirdi. neçənci hadisəydi ki. «Qulliverin səyahəti» kitabının bütün bu illər ərzində unudulub getməmiş xoş təsirini yenidən hiss etdi. söhbət indicə təriflədiyi adamdan getmirdi. Komissar üçün hər şey aydın idi: məktəb müdiri terrorçu kimi güllələnməli idi. Iyirmi ilə yaxındır ki. Mir Cəfər Abbasoviç. Əlibaba müəllim də və Xıdır müəllimin özü də bir-bir evlərində yuxudan oyadılıb terrorçu kimi həbs olundu və ailələri bir daha o adamları görmədi. çünki əbədi bir keçmişdə qalmışdı. Yenə birdən-birə o uzaq uşaqlıq çağları yada düşdü. Mir Cəfər Bağırov təzədən yazı mizinin arxasına keçdi və hər dəfə Komissarı üşüdən soyuq ifadə ilə: – O necə məktəb müdiridir ki. – Komissar məktəb müdirinin Mir Cəfər Bağırovla yerli olduğunu da qeyd etməyi lazım bildi (məlumat üçün bu kabinetə girməmişdən əvvəl burada adı çəkiləcək adamlarla bağlı bütün göstəriciləri öyrənirdi): – Əsli qubalıdır.» Mir Cəfər Bağırovun. Mir Cəfər Abbasoviç? Famili Babazadədir. kimsə birdən-birə Mir Cəfər Bağırovun yadına düşür. Mir Cəfər Bağırovun orqanlarda işləyən yaxın silahdaşlarından biri – Atakişiyev. Firidun müəllim də. eləcə də gözlənilmədən həmin adamın adı pırtlayıb bu cür qovluqların. daha da bərkdən gəldi və hələ də özü ilə bağlı şübhələrdən yaxa qurtarmamış Komissar susub Mir Cəfər Bağırovun növbəti sualını gözlədi.Bu dəfə karandaşların şaqqıltısı. Həmin gecə saat bir ilə iki arası. 148 . amma hərdən uşaqlıq çağlarını xatırlayanda bütün içinə bir həsrət yayılırdı və illər keçdikcə bu həsrət də artırdı: o gözəl. .. o qayğısız uşaqlıq çağları bir də heç vaxt geri qayıtmayacaqdı.. tabeliyində olan əməliyyat işçilərindən həmişə tələb edirdi: «– Dayte v priznaniyax kusoçek terrora..

onlara elə gəlirdi ki. yəni hara istəsən gedə biləcəyin küçələrdən. gah belə çıxırdı ki. Xosrov müəllim idi. Şair bu Bir Nəfəri kamerada ilk dəfə görəndə diksinmişdi və öz-özünə fikirləşmişdi ki. Qızıl Orduda siyasi işçidi (daha doğrusu. hətta oxşar girdə şüşəli çeşmək. and-aman eləmirdi. kameradakılar Bir Nəfərə də kömək eləməyə çalışırdılar. – Nəşriyyat müdiri idi. yaxud Redaktorun. təzədən kameraya gətiriləndən sonra da. kameradakı adamlar (məhbuslar?!) gecə-gündüz hər hansı bir vaxt istintaqa çağırıla bilərdilər və çağırılırdılar da. o Dramaturqun. bu ki. Keşlə həbsxanasında gedən istintaq onun şəxsiyyətini tamam sındırmamışdı və kamera yoldaşlarının şübhəsini hiss edib bununla barışmışdı. Filosof və Dilçi. elə bil ki. bunun vasitəsilə bizdən söz alsınlar. sutka məfhumu yox idi. üzgözünün qanını silirdilər. Istintaq isə hər gün. Onlardan Sovet hökumətinin. Azneftdə mühəndisdi. bu dərəcədə Mir Cəfər Bağırova oxşayır. həmin şübhəyə («Yalandan döyüblər ki. oxşar ensiz. daima davam edirdi. idi!).. məhbuslar (??? – bu adamların hüquqi vəziyyəti müəyyən deyildi. YA ÖLÜM?» Bakının qərb tərəfində yerləşən Keşlə həbsxanasında bir kamerada on iki nəfər idi: Şair idi. Kitabxanaçı idi. o quyu o qədər dərin idi ki.») baxmayaraq. ağzı görünmürdü və o 149 . amma onların hamısını birləşdirəcək bir məfhum var idi: xalq düşməni!) bu Bir Nəfərə kömək edirdilər. oxşar burun. söhbətini kəsirdi. sözündən gah belə çıxırdı ki. daha doğrusu. Redaktor idi. Kitabxanaçının taleyini bölüşə bilməzdi.9 «OLUM. Məktəb müdiri idi. oxşar çənə. onu taxtına uzadırdılar.. bir də Bir Nəfər. yerində uzanıb gözlərini çeşməyinin girdə şüşəsi arxasından tavana zilləyirdi. ondan çəkinirdi. Bu Bir Nəfərin danışığı dolaşıq idi. Bir Nəfər sifətdən Mir Cəfər Bağırova oxşayırdı: eynilə bir boyda. ya gündüz istintaqa çağrılıb. görünür.. partiya işçisidi. O Bir Nəfər çaşbaş danışsa da. sifətlərinin quruluşu oxşar. gah da belə çıxırdı ki. Dramaturq idi. qalan on bir nəfər o Bir Nəfərə etibar etmirdi. dörd professor idi – Ədəbiyyatşünas.. amma cod tüklü bığ. çünki burada gün. onlar kim idi: məhbus? istintaq altında yatan? cinayətdə şübhələnən şəxs? şahid? – məlum deyildi. Düzdü. istədiyin vaxt başını qaldırıb baxa biləcəyin göydən. Mir Cəfər Bağırova bu qədər oxşayan bir adam heç vaxt həqiqi məhbus ola bilməzdi. onun həqiqi məhbusluğuna inanmırdılar.. bilmədikləri adlardan ibarət siyahıların altına qol çəkməyə məcbur etmək istəyirdilər (və çəkdirirdilər!). istədiyin vaxt əlini uzadıb toxunacağın ağacdan o qədər uzaqda idi ki. Bir Nəfərin istintaq zamanı aldığı yaralar da onları inandırmaq üçündür. hansı qurd ürəyi yemiş bunu tutub xalq düşməni kimi bu kameraya soxmağa cürət edib?.. şəxsən yoldaş Stalinin əleyhinə birgə mübarizə apardıqları adamların adını tələb edirdilər və onları tanımadıqları. Bunun sövqtəbii bir səbəbi bəlkə də onda idi ki. hər halda. Mir Cəfər Bağırova qarşı qəsddə iştirak etdiklərini boyunlarına qoyurdular. döşəməsinə. hərdən yersiz suallar versə də. buranın sement divarlarına. amma gecə. kamerada bəraət almağa çalışmırdı. Folklorçu. Bu kamera dünyadan. tavanına bir quyu ümidsizliyi hopmuşdu. o Şairin. onun yanında sözünü.. Istintaq zamanı onu çox döyəndə.

bir tərəfdən dolur. Kələntər müəllim də. o qədər tutulan var idi ki. istədiyin vaxt tramvaya minə bilərsən. dinməz ayağa qalxırdı.. Əlibaba müəllimin də. bunu təsdiq etmək üçün kameraya salınmışdın. elə bil. amma insanlar kimi o məhbuslar da müxtəlif idilər. qapı açılırdı. Xosrov müəllim o yazıqlardan bir neçə saat əvvəl. heç olmasa. nəcisi şalvarını bulayırdı və onu qollarından yapışıb bağırda-bağırda. Elə ki. Amma bu kamerada da dünya kimi. hər halda. istədiyin vaxt sahilə gedib dənizin səsinə qulaq asa bilərsən. doğrudan da. Xıdır müəllimin də güllələndiyini. Cümşüdlünün hər gün gəlib məktəbdəki o «izhari-nifrət» 150 . Ələsgər müəllim də. Kələntər müəllimin də. istədiyin vaxt suyu qızdırıb çimə bilərsən. təqsirkar olmadığını deyirdi. bu quyu dibindən kənardakı həyatda – o yerdə ki. – Yaşasın yoldaş Stalin! O kameradakı məhbuslar. düzdü. məhbusu hara isə aparırdılar. Ələsgər müəllimin də. Xosrov müəllim adi xalq düşməni idi. daha insan deyildilər. müstəntiq Ələkbərovun ya o güllələnmiş terrorçular dəstəsindən xəbəri yox idi. dinməz kameradan çıxırdı. bax. çünki sən xalq düşməni idin və sən bunu inkar etmək. tək həbs olunmuşdu və zəmanə elə zəmanə idi. bəlkə də azad edirdilər. kiməsə nəyisə başa salmaq üçün yox. ya o dəstəni yadından çıxarmışdı. orada bəzən qəribə. heç bir əmr verilmirdi. bu barədə heç nə demirdi və o zaman Xosrov müəllim üçün burada təəccüblü bir şey yox idi.. o terrorçu müəllimlərə lənətlər yağdırılmasını. ayağından yapışıb buraxmaq istəmirdi. Bu kameradan. Xıdır müəllimin özü də həbs olunub terrorçu kimi tələsik güllələndikləri halda.. – deyirdilər. bir tərəfdən boşalırdı. Məhbus da var idi ki. ürəyini boşaltmağa məqam tapırdı və bəlkə də ömründə dilinə gətirmədiyi ən pis küçə söyüşləri ilə keşikçilərə hücum edirdi və süpürləşə-süpürləşə üç-dörd nəfər köməkləşib onu kameradan çıxarırdı. bu. məhbusu güllələnməyə aparırlar. Firidun müəllim də. həmin o Keşlə həbsxanasında yatdığı günlərdə məktəbdə dalbadal «izhari-nifrət» mitinqlərinin keçirilməsini.. Xosrov müəllim hələ də istintaq altında idi. bu. inildəmək üçün yararlı bir yer idi. Xosrov müəllimin cinayət işi tələsik güllələnmiş o terrorçular dəstəsindən ayrı düşmüşdü və ümumiyyətlə. familiyanı çağırıb heç nə əlavə etmirdilərsə. yalnız familiya çağırılırdı və daha heç nə əlavə edilmirdi. qurma yay ilə hərəkət edən mexanizmə çevrilirdi. ayağa qalxırdı. özünü yerə çırpırdı. heç bir məntiqlə uyuşmayan hadisələr baş verirdi və o ağlasığmaz hadisələrdən biri də bu idi ki. dəhşət idi. elə bil. familiyanı çağırıb: – Istintaqa. Məhbus var idi ki. Qəribədir. Məhbus da var idi ki. qışqırırdı. Firidun müəllimin də. bir müddət susub (bəlkə hələ də nəyəsə ümid edib?!): – Mənim vicdanım təmizdir!– deyirdi. kameradakı o biri məhbusların əlindən. lal olurdu. istintaq zamanı müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov Xosrov müəllimi terrorçu kimi ittiham etmirdi. nəhayət ki. hətta sidiyi. nəfəs almaq. Məhbus bunu bilirdi. deməli. Familiyanı çağırıb: – Şeyləri götür!– deyirdilərsə.quyunun dibindən başını qaldırıb lap ölənə qədər bağırsaydın da səni eşidən olmayacaqdı. deməli. sürüyə-sürüyə kameradan çıxarırdılar. Elə ki. bir gəldi-gedərilik var idi. ağlamaq. çünki Xosrov müəllimin özünün o terrorçular dəstəsindən xəbəri yox idi. söyürdü. hətta ağlasığmaz. görünür. Əlibaba müəllim də. istintaqa aparırdılar. hətta belə bir dəli ümid var idi ki. quyunun o dibi də o dəhşətin yanında. bu o demək idi ki. elə bir dəhşət idi ki.

Dilçi də. «izhari-nifrət» mitinqlərindən savayı. heç inildəməyə də halı yox idi. Nəşriyyat müdirinə. Dramaturqa. Folklorçu da. tamam şərti idi.. qəzet kimi bir şey idi və gətirəcəyi xəbərlər saysız-hesabsız məhkəmə iclaslarından. işgəncə vermişdilər ki.. 151 . amma dünən gecə on üçüncü o məhbusu – xalq çalğı alətləri orkestrinin bədii rəhbəri idi və istintaq zamanı qışqırmaqdan səsi batmışdı. Kitabxanaçıya. ona kömək eləmək istəyən Şairə. qabaqcıl təsərrüfatçı sayılan və sayı tükənməyən.. həmişə on üç məhbus olurdu (bu kameranın norması belə idi) və dünənə kimi («dünən» məfhumu bu kamerada «bu gün» və «sabah» məfhumları kimi. Kitabxanaçı da.. atasının zirzəmidə gizlətdiyi o kitabları tapıb əşyayi-dəlil kimi «Pavlik Morozovçular dəstəsi»nə təhvil verməsini və bütün dəstə üzvləri ilə birlikdə vaxtıyla Əvəz bəyin bağışladığı o kitabları. familiyasını çağırdılar və daha heç nə demədilər. Folklorçuya. Kameraya on üçüncü yeni məhbusu gətirəcəkdilər və kamera heç zaman qurtarmaq bilməyən bir ümidlə o on üçüncü məhbusu gözləyirdi – o on üçüncü məhbus bu quyu dibindən kənardakı o uzaq həyatdan nəsə yeni bir xəbər gətirə bilərdi. sonra bu kameraya gətirmişdilər və o adamı o qədər döymuşdülər. kamerada qalmaq istəyirdi. böyük alim.) elə bil ki. dünənə qədər rəhbər sayılan.. Redaktor da. dəyişirdi. əvvəlcə istintaqa aparıb. bəlkə qəddar pantürkist idi (bəlkə elə hamısından idi?) və bunları boynuna almaq istəmirdi?– elə bil. yaxınlaşıb onu qaldırmaq. Filosofa. o məhbus isə özünü yerə atdı. onu ifşa etməsini. «bu gün»süz və «sabah»sız idi. Filosof da. amma o bədbəxt oğlunu ayaqlarından tutub sürüyə-sürüyə apardılar. hər dəfə kameraya salınan o on üçüncü məhbus (adamlar dövrə vururdu. Xosrov müəllim də. Xosrov müəllimə və o Bir Nəfərə baxdı. Dilçiyə. dırnaqları ilə kameranın sement döşəməsini qaşıyıb. iki nəfər keşikçi on üçüncü yeni məhbusu qollarından tutub sürüyə-sürüyə bir kisə torpaq kimi kameranın ortasında sementin üstünə atdılar və həmin cırıltıyla da qapını örtdülər. qıfılını çəkib bağladılar və addımlarının əks-sədası həbsxananın dəhlizindən bütün kameralara yayıla-yayıla getdilər. özü də pis apardılar. Nəşriyyat müdiri də. o on üçüncü məhbus da həmişə kameraya gətirilən axırıncı dustaq olurdu. O on üçüncü məhbusu. batmış səsiylə çığıra-çığıra. o quyunun dibində nəsə kiçicik bir nur səpələyən işıqdan da bəhs edə bilərdi. qurtarmaq bilməyən xalq düşmənlərini ifşa edən yığıncaqlardan. Məktəb müdirinə. böyük yazıçı. görünür.. əslində. Ədəbiyyatşünasa. o qədim əlyazmalarını yandırmasını bilmirdi. sonra təzədən Dramaturqa baxdı və qançır olub şişmiş göz qapaqlarının altından gülümsədi. Arzunun hər gün xitabət kürsüsünə qalxıb Ələsgər müəllimin iç üzünü açmasını. Dramaturq da. Ədəbiyyatşünas da. yaxud maskalanmış müsavatçı idi.. Redaktora. Qapı açıldı və Şair də.. «dünən»siz.mitinqlərində iştirak etməsini. o Bir Nəfər də cırıltısına heç cürə alışa bilmədikləri bir nigarançılıqla qapıya tərəf baxdılar: indi kimin familiyasını çağıracaqdılar və familiyadan sonra nə deyəcəkdilər (deyəcəkdilərmi?)? Amma heç kimin familini çağırmadılar. Kamerada. – ingilis casusu idi? yoxsa buxarinçi idi? bəlkə trotskiçi.) bu kamerada da on üç məhbus var idi. Məktəb müdiri də. burada zaman vahidi eyni idi. nədənsə yapışmaq.

Redaktora. Hamlet o kamerada o monoloqu söylədikcə.... əzmək. amma buna baxmayaraq.Bu adamın sifəti elə bir gündə idi ki. Nəşriyyat müdirinə. yox idi. Folklorçuya. onun şişib qançır-qançır göyərmiş simasına. elə bil ki. yalnız Hamletin o monoloqu ilə yaşamaq istəyirdi. yenə də bir-bir Şairə. Ədəbiyyatşünasa. bu adama elə bil ki. Şuşaya gedən o faytonun ardınca bir dolu parç su atan Şirini də. Bakının qərb hissəsindəki Keşlə həbsxanasının o kamerasında hamının yadından çıxdı. hətta sement döşəməsini. nə də Xıdır müəllimlər. təkcə bir onun barəsində bu qədər məlumat toplayırlar. iki yaşlı Azəri də. bütün taleyini yadından çıxarmaq istəyirdi.. yumruğun altında yadlaşmışdı. yaranmışların nəsibi olan minlərlə əzabları bir yuxu ilə bitirmək. bütün dünyanı. Yer üzündən qaldırmaq... sonra hər biri kiçicik bir çəllək kimi ətli barmaqlarını bir-bir mizin üstündə oynada-oynada soruşurdu: – Hadrutda rus dilində ərizələr yazmağını boynuna alırsan? Müstəntiq Ələkbərov Xosrov müəllimin bütün tərcümeyi-halına bələd idi və Xosrov müəllim təəccüb edirdi ki. çox ah-nalələr eşitmiş o kameranın belə yəqin ki.. bütün həyatını. amma bu sifət həm tanış idi.. Hadrutda rus dilində ərizələr yazırdın? 152 .. Belə bir son istənilməzmi?. hər şeyi – altı yaşlı Cəfəri də. elə bil ki. Filosofa. Danimarkadakı Elsioner qəsrindən tutub gətirib bura atmışdılar. Hamletdir!. unutmaq istəyirdi. Kitabxanaçıya. ya ölüm. dörd yaşlı Aslanı da. Müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov tez-tez ətli dodaqlarını yalayırdı və istintaq otağında kiçik yazı mizinin üstündəki elektrik lampasının işığını düz Xosrov müəllimin gözlərinin içinə salıb: – Deməli. bəs yerdə qalan o saysız-hesabsız xalq düşmənlərini ifşa etməyə necə vaxt tapırlar? – Hə. yenə də müstəntiq Ələkbərovla üz-üzə gətirirdi. – qışqırdı. – Hamletdir! Yavaş olun! Yavaş qaldırın! Bu.. Xosrov müəllimə və o Bir Nəfərə – tamaşaçılarına baxdı. amma ayağa qalxa bilmədi. onu tanımaq mümkün deyildi... elə bil ki. yalnız Hamlet var idi. bu adamlar ki. Bu kameradakılar da o on üçüncü məhbusu yalnız indi tanıdı. Xosrov müəllim heç cürə özü ilə bacarmırdı. o on üçüncü məhbusu. Məktəb müdirinə.... əsl familiyası. Və bir müddətdən sonra. belə. boynuna alırsan də ki. ölmək. yerində dizlərinin üstündə oturdu. o ölü xoruzu da. . uymaq. – deyirdi. bu qədər. Hamlet yerində dikəldi. Budur məsələ! Hankı daha şərəflidir? Düşmən qəzanın bu ağır toqaqlarına dayanmaq və ya fəna silabinin coşğun dalğalarına qarşı qoyub onu qorutmaq. tavanını da dəlib keçəcək bir səslə Cəfər Cabbarlının tərcüməsində öz şah monoloqunu söyləməyə başladı: – Olum. bir şövq gəldi və o ayağa qalxmaq istədi. gecə yatanda qollarını geniş açan Gülzarı da – hər şeyi unutmaq. hardansa bir qüvvə. Şair onu tanıdı və həyəcanla: – Hamletdir!. dünyada nə Əflatun müəllimlər. yalnız Hamletə qulaq asmaq. doğrudan da. amma Xosrov müəllim heç nəyi unuda bilmirdi və fikir dəli bir ehtirasla onu istintaqda keçirdiyi saatlara çəkirdi. orta əsrlərdən. həm də təpiyin. Azərbaycanda bütün xalqın sevə-sevə Hamlet adlandırdığı (səhnədə Hamletin unudulmaz surətini yaratdığı üçün) o artistin əsl adı. Qəlbin iztirablarını.... o tonqalı da.. Dilçiyə. divarlarına həmişəlik hopacaq. Dramaturqa. birdən-birə bir işıq gəldi və Hamlet çox məhbuslar görmüş.

Xosrov müəllim udqunurdu, gur işığa görə heç nə görməyən gözlərini yumurdu, yenə udqunurdu, uzun hülqumu nazik boğazında enib-qalxırdı, başı ilə dediklərini təsdiq edə-edə: – Yazırdım... – deyirdi. Müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov Xosrov müəllimin bu etirafından ləzzət alırdı, ətli dodaqlarını yalaya-yalaya, üçqat buxağını qaşıya-qaşıya bərayi-ehtiyat bir də soruşurdu: – Deməli, yazırdın? – Yazırdım... – Kimə yazırdın? – Camaat gəlib xahiş edirdi, mən də yazırdım... – Yox, yox, bir dəqiqə!.. – Müstəntiq Ələkbərov ətir iyi verən yumşaq və ətli barmağını Xosrov müəllimin uzun burnunun qabağında saxlayırdı. – Bir dəqiqə dayan!.. Bilirsən ki, məni azdırmaq mümkün deyil! Mən Ələkbərovam, başa düşdün? Müstəntiq Ələkbərov! Başa düşdün, yoxsa yox?! – Və müstəntiq Ələkbərov qadın kimi gülürdü. – Mən səndən soruşuram ki, o ərizələri kimin adına yazırdın? Sualıma cavab ver! – Rəhbərlərin adına... Müstəntiq Ələkbərov ciddiləşirdi və elə bil ki, bir sıçrayışla qarşısındakını məhv edəcəkdi, soruşurdu: – Buxarinin adına yazırdın? – Nə bilim?.. – Hə, yoxsa yox? – Bəlkə də... – Bəlkəni əkiblər, əvəzinə noxud bitib! – Müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov çiyinlərini ata-ata gülürdü.– «Bəlkə» olmaz! Hə, yoxsa yox?! Cavab ver! – Ola bilər! – Deməli, hə! Rıkovun da adına ərizə yazırdın? – Rıkov Xalq Komissarları Sovetinin sədri idi də... – Aha! Deməli, yazırdın! – Camaat xahiş edirdi... Hərənin bir dərdi-səri var idi... Xahiş edirdilər, mən də hökumətin sədrinə yazırdım də... – Bax, belə... Gör nə açılır iç üzün sənin? Adamı belə danışdırarlar! Müstəntiq Ələkbərovdan heç nə gizlətmək mümkün deyil!.. Deməli, Buxarindən, Rıkovdan kömək istəyirdin, hə? Zəhmətkeşlər arasında təbliğat aparırdın ki, Buxarin, Rıkov sizə kömək edəcək, hə? Cavab ver, hə? Xosrov müəllim susurdu, arıq boğazının uzun hülqumu enib-qalxırdı, birdən deyirdi: – Axı... Axı, yoldaş Stalinin də adına ərizələr yazırdım! Ən çox yoldaş Stalinin adına yazırdım! Yoldaş Stalinin adı hər dəfə belə anlarda Keşlə həbsxanasındakı o istintaq otağına gərgin bir sükut gətirirdi və o sükut içində Xosrov müəllim müstəntiq Ələkbərovun mütəkkə kimi yoğun bədənində ürəyinin, elə bil ki, birdən-birə narahat döyüntüsünü eşidirdi. O sükut davam edirdi, müstəntiq Ələkbərov nə deyəcəyini bilmirdi və qəflətən Xosrov müəllimin üzünə tüpürürdü.. – Əclaf oğlu, əclaf! Məni provakasiyaya çəkmək istəyirsən?!

153

O bir lopa tüpürcək Xosrov müəllimin üzündən süzülüb dizlərinə qoyduğu əlinin üstünə tökülürdü... – Ölmək... Uymaq... Uymaq?.. Bəlkə də röyalar görmək? Budur, işdə məsələnin çətin yeri... Həyatın boranları keçdikdən sonra bu ölüm yuxusunda biz nələr görəcəyik? Budur yolun keçidini kəsdirən, budur bizi uzun həyatın sürüntülərinə məcbur edən!.. Buna görədir ki, fəlakət bu qədər sürəklidir... O fəlakət, elə bil ki, Hamleti yenidən titrətdi və eyni zamanda, Hamletə daxili bir güc gəldi, Hamlet yerindən tərpəndi, dırnaqları gömgöy qançır bağlamış yalın ayaqlarını kameranın sement döşəməsinə qoydu, taxtın üstündən qalxdı və o dəm Hamletin sifətindəki o yaralar görünmürdü, o dəm gözlərinə gəlmiş işıq sifətinə yayılmışdı və həmin işıqlı gözləri ilə bir-bir Şairə, Dramaturqa, Ədəbiyyatşünasa, Folklorçuya, Filosofa, Dilçiyə, Nəşriyyat müdirinə, Məktəb müdirinə, Kitabxanaçıya, Redaktora, Xosrov müəllimə və o Bir Nəfərə baxdı, Hamletin o işıqlı gözləri elə bil ki, o quyunun dibində o adamların ürəyinə ilıq, hətta isti bir şüa saçdı, eyni zamanda, o ürəkləri qəhərlə doldurdu, o qəhər onların boğazına pərçim olub qaldı. – Yoxsa dünyanın bu zülm fəsadına, hökmranların təkəbbürünə, güclülərin təhqirinə qaytarılmış, tapdanmış bir eşqin acı iztirablarına, qanunların boşluğuna, hakimlərin utanmazlığına, rəzillərin xidmətlərinə qarşı coşan nifrətlərə kim dayanmaq istərdi? Halbuki bir xəncər bizi bunların hamısından əbədilik qurtara bilər!.. ... Müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov ətli dodaqlarını yalayırdı, üçqat buxağını qaşıyırdı və ətli barmaqları ilə kiçik yazı mizinin üstündə qarşısına qoyduğu kitabı vərəqləyirdi. Bu, Veniamin Kaverinin «Konets xazı» kitabı idi, Xosrov müəllimi evdən aparanda axtarış zamanı Hadrutdan (həyatının Hadrut parçasından!) o yeganə yadigarı müsadirə etmişdilər və indi istintaq zamanı həmin kitab onun əksinqilabi fəaliyyəti ilə bağlı əşyayi-dəlil idi. – Deməli, belə... Bu kitab sənindir, hə? – Bəli... – Əlbəttə, sənindir!.. Bunu necə danasan. Hə? – Mən danmıram ki... – Dana da bilməzsən! – Bəli... Mənimdir, mənim kitabımdır, danmıram... – Istintaqa kömək eləmək istəyirsən, ona görə danmırsan? Xeyr!.. – Müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov ətir iyi verən barmağını Xosrov müəllimin gözlərinin qabağına gətirib hədələyirdi. – Xeyr! Ona görə boynuna alırsan ki, başqa əlacın yoxdur!.. Müstəntiq Ələkbərov səni divara dirəyib!.. Oxumusan bu kitabı? – Bəli... – Neçə dəfə oxumusan? – Bir dəfə... – Düzünü de! – Düzünü deyirəm də... – Sən dedin, müstəntiq Ələkbərov da inandı, hə? Cəmi bir dəfə oxumusan, hə? – Bəli... – Danmaq istəyirsən, hə? Istintaqı səhv yola yönəltmək istəyirsən? Baxarıq!.. Hardandı səndə bu kitab?

154

– Bağışlayıblar... – Kim bağışlayıb? – Professor Zilber... Bu kitab onun qardaşının kitabıdır... Professor Zilber Hadrutda bağışlayıb mənə... – Yəhudidir? – Bilmirəm... – Deməli, bilmirsən, hə?.. Yaxşı... «Çeloveku uvidevşeqo i perejivşeqo ad.» Bunu sənə yazıb də? – Bəli... – Bu yazını da ki, sən oxumusan? – Hansı yazını? – «Çeloveku uvidevşeqo i perejivşeqo ad.» – Əlbəttə, oxumuşam... – Bax, belə!.. Deməli, xalq sosializm qurur, amma sən cəhənnəmdə yaşayırsan də?! Sovet Ittifaqı, Sovet Azərbaycanı sənin üçün cəhənnəmdir, hə? Cavab ver, tez cavab ver! Hə, yoxsa, yox? Fikirləşmə! Cavab ver! – Yox... O vaxt Hadrutda taun epidemiyası var idi... – Bəlkə elə yəhudilərə qoşulub o epidemiyanı sən özün yaymısan Hadrutda, hə? – O adam Hadrutu taundan qurtardı... – Xosrov müəllim bu sözləri söyləyəndə professor Zilberin sifəti gözlərinin qabağına gəldi, elə bil ki, professor Zilber yenə də Hadrut xəstəxanasında olduğu kimi, gəlib Xosrov müəllimin çarpayısının kənarında oturmuşdu... Müstəntiq Ələkbərov mizin üstündəki elektrik lampasının işığını Xosrov müəllimin gözlərinə salmışdı, amma Xosrov müəllim bu dəm o Keşlə həbsxanasının istintaq otağında o gur işıqla yox, professor Zilberlə üz-üzə oturmuşdu və professor Zilber yenə də tauna qarşı mübarizə aparırdı, çünki professor Zilber səhv etmişdi, professor Zilber elə bilirdi ki, tauna qalib gəlib, amma taun davam edirdi... Və Xosrov müəllimin xəbəri yox idi ki, professor Zilber də xalq düşməni kimi həbs olunub, xəbəri yox idi ki, bu – artıq professor Zilberin Hadrutdan sonrakı həyatında ikinci həbsdir: birinci dəfə 1934-də həbs edildi, ikinci dəfə (yəni indi...) yaz-yay gənə ensefalitinin virusunu kəşf etdikdən sonra həbs edildi və sonralar – 1940-cı ildə hələ bir dəfə də həbs ediləcəkdi... Əlbəttə, Xosrov müəllim falabaxan deyildi və bütün bunlardan xəbərsiz idi. Xosrov müəllim bilmirdi, amma müstəntiq Ələkbərov professor Zilberin xalq düşməni kimi həbs olunduğunu bilirdi və dilini qalın dodaqlarına çəkə-çəkə: – Elə bilirsən heç nədən xəbərimiz yoxdur?.. – deyirdi. – Neçə dəfə oxumusan bu kitabı, boynuna al?! Neçə dəfə?.. – Bir dəfə oxumuşam... Müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov yenə bir an susurdu və yenə də birdən-birə Xosrov müəllimin üzünə tüpürürdü: – Əclaf oğlu, əclaf! Istintaqı azdırmaq istəyirsən? Svoloç!.. Xosrov müəllimin sifəti elə bil ki, zibil yeşiyi idi, müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov hirslənib tüpürmək istəyəndə, ora tüpürürdü. – Acı həyatın ağır cəbrini nifrət və göz yaşlarıyla kim daşımaq istərdi? Yalnız bir qorxu... Orada nə olacaqdır?.. Orada... O bilinməz vadidə ki, oradan bu vaxta

155

qədər kimsə qayıtmamışdır... Iradə sarsılır və bizi bilinməz bir aləmə atılmaqdansa acı iztirablara dayanmağa məcbur edir. Qorxaq fikrin müdhiş etirafı, qəti bir iradənin iti boyası, təfəkküratın zülmətinə qarşı solur. Düşündükcə tələsik həyəcanların cəsarəti sönür... Fikir işə keçməyir... Sus, Ofeliya! Gözəl pəri, öz dualarında mənim də günahlarımı xatırlat... Artist məhbus idi, tamaşaçılar məhbus idi, yalnız Şekspir bütün dövrlərin Şekspiri idi, Şekspir əbədi bir azadlıq içində idi, onun üçün keçilməz divar, aşılmaz sərhəd yox idi və müstəntiq ələkbərovların tüpürcəkləri arasından da, Hamletin bədənindəki o qançırların gömgöylüyü içində də Şekspir o quyunun dibinə gəlib çıxa bilirdi... Sonra Hamlet gülümsədi, gülümsəyə-gülümsəyə yerində səndirlədi, amma yıxılmadı, özünü saxlaya bildi, əlini uzadıb, guya ki, tamaşaçılardan bir dəstə gül aldı, o gül dəstəsini iylədi, sinəsinə sıxdı və dedi: – Bu, mənim səhnədə aldığım sonuncu gül dəstəsidir!.. Hamlet yerinə tərəf addım atmaq istəyəndə dizi büküldü, üzü üstə sementin üstünə yıxıldı, burnu, dodaqları partladı, qan ağzının suyuna qarışıb sementə yayıldı. Şair cəld onun qolundan tutub qaldırdı və Hamlet bu cavan Şairə baxa-baxa, elə bil ki, o monoloqunun davamını söylədi: – Əlini məndən çək, zavallı!.. Məgər sən mənim kim olduğunu bilmirsənmi? Mən xalqın düşməniyəm, mən terrorçuyam, mən casusam!.. Əlini çək, yoxsa bir xəstəlik kimi, sənə də yoluxar!.. Əlini çək, Şair!.. Ah, zavallı!.. Yoxsa artıq sənə də yoluxub bu xəstəlik?.. Hamletin gözündəki o işıq artıq Danimarka şahzadəsinin yox, qızdırmalı xəstə bir təfəkkürün işıltısı idi. Şair, Hamleti öz yerində uzatdı. Elə bir sükut çökdü ki, Keşlə həbsxanasındakı o kamerada heç zaman belə bir sükut olmamışdı. Nə qədər keçdi? Bir saat? Üç saat? Beş saat? Sonra qapının qıfılı yenə də cingildədi, qapı yenə də cırıldadı və Hamletin familiyasını çağırdılar, daha heç nə əlavə etmədilər. Hamletin durub getməyə taqəti yox idi, iki keşikçi onun qoltuğundan yapışdı və ayaqları sementin üstü ilə sürünə-sürünə Hamleti apardılar. Hamlet bir kəlmə də söz demədi, sonuncu tamaşaçıları ilə vidalaşmadı. Bəlkə də Hamlet heç bilmirdi ki, hara gedir... Yenə qapı cırıldadı, qıfıl bağlandı. O kameraya yenə sükut çökdü və həmin sükut içində Filosof pıçıldadı: – Görəsən, Lenin sağ qalsaydı, indi onu da həbs edərdilər?.. Bu pıçıltını kameradakıların hamısı eşitdi, amma daha heç kim qorxmadı; qorxmadı ki, bu pıçıltını keşikçilər də eşidər... Və ömrünü marksizmə həsr etmiş Filosofun aylardan bəri Keşlə həbsxanasındakı o kamerada hovlanmış qızdırmalı zehni dəqiq cizgilərlə, aydın rənglərlə Marksın, Engelsin simasını onun gözlərinin qarşısında canlandırdı və Filosofa elə gəldi ki, Marks da, Engels də, onunla birlikdə Keşlə həbsxanasındakı o kamerada məhbusdur, yəni tamamilə hüquqsuz, dünyanın hər hansı bir qanunqaydasından kənar edilmiş, tamam bir ümidsizlik və kimsəsizlik içində olan məxluqdur, Marksa, Engelsə də Hamletə verdikləri kimi, işgəncə verirlər – dişlərini

156

sındırırlar, dırnaqlarının altına iynə yeridirlər, təpiklə vurub qabırğalarını sındırırlar, partlamış dodaqlarının qanı saqqallarından süzülüb axır... Müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov Marksın, Engelsin də üzünə tüpürür, onlardan da tələb edir ki, yapon-alman casusları olduqlarını boyunlarına alsınlar, trotskiçi, pantürkist, müsavatçı olduqlarını, yoldaş Mir Cəfər Bağırovu öldürmək istədiklərini, bilavasitə yoldaş Stalinə qarşı çevrilmiş terrorçu sui-qəsddə iştirak etdiklərini boyunlarına alsınlar... və Filosofun qızdırmalı zehni qızmar bir günəş altında Karl Marksı, Fridrix Engelsi ağappaq əhəng çəkilmiş daş bir hasarın qarşısında gördü, ikisinin də kürəyi o ağappaq hasara söykənmişdi, ağappaq köynəkləri cırılmışdı və çılpaq sinələri güllə gözləyirdi, Filosof tüfəngləri görmürdü, amma bilirdi ki, o çılpaq sinələrə tüfənglər tuşlanıb... və Filosof o görünməyən tüfənglərin sahiblərinə qışqırmaq istəyirdi ki, bunlar Marksdır, Engelsdir, bunları güllələmək olmaz, bunları güllələməyin, amma səsini çıxara bilmirdi, qorxurdu: tutub özünü güllələyərdilər... və atəş açılmazdan əvvəl Marks da, Engels də sinələrini daha da irəli verdilər, son güclərini toplayıb əllərini irəli uzatdılar: «– Yaşasın yoldaş Stalin!..» qışqırdılar... yaşasın yoldaş Stalin!.. yaşasın yoldaş Stalin!.. yaşasın yoldaş Stalin!.. yaşasın yoldaş Stalin!.. ....... ....... sonra o görünməz tüfənglərin tətiyi çəkildi, Marksın da, Engelsin də sinəsindən qan fışqırdı... sonra Marks da, Engels də yox oldu, görünməz oldu... və o ağappaq daş divardakı iri qan ləkələri qızmar günəş altında qıpqırmızı parıldadı... Və həmin gecə Xosrov müəllim heç vaxt yuxusuna girməyən bir adamı Keşlə həbsxanasındakı o kamerada yuxuda gördü. Xosrov müəllim bütün ömründə Mir Cəfər Bağırovu cəmi bir dəfə görmüşdü: 1935-ci il aprel ayının 28-də Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasının 15 illiyinə həsr olunmuş təntənəli iclasda; raykomdan Cümşüdlü məktəbə üç dəvətnamə göndərmişdi və Ələsgər müəllim o dəvətnamələrdən birini Xosrov müəllimə verməyi məsləhət bilmişdi. O, iclasda böyük zalın axırıncı cərgəsində oturmuşdu, Mir Cəfər Bağırov isə səhnədəki rəyasət heyətində əyləşmişdi, amma tez-tez qəzetlərdə, jurnallarda şəklini gördüyü üçün Azərbaycanda hamıya elə gəlirdi ki, Mir Cəfər Bağırovu yaxından görüb. Və Keşlə həbsxanasındakı həmin gecə Xosrov müəllim Mir Cəfər Bağırovu yuxusunda gördü: Mir Cəfər Bağırovun sifəti bir zülmət içindən, elə bil ki, dərin, çox dərin bir quyunun dibindən çıxdı, sürətlə yaxınlaşdı və o sifət Xosrov müəllimin qarşısında dayandı. Xosrov müəllim bu sifətə baxdı, girdə çeşmək şüşələrinin arxasından ona zillənmiş o gözlərə baxdı və elə yuxunun içində Xosrov müəllimin bütün bədənini soyuq bir tər bürüdü, çünki Mir Cəfər Bağırovun girdə çeşmək şüşələrinin arxasından zillənmiş gözlərində on il bundan əvvəl Hadrutun dörd

157

kilometrliyində yanan o tonqalın şöləsi var idi və o şölə taun saçırdı. Xosrov müəllim əllərini irəli tutub, üzünü kənara çevirib o taundan qorunmaq istəyirdi, qaçmaq istəyirdi, amma üzünü hara çevirirdisə də, əllərini nə qədər irəli uzadıb itələmək, özündən uzaqlaşdırmaq istəyirdisə də, girdə çeşmək şüşələrinin arxasından zillənmiş o gözlər ondan əl çəkmirdi, o gözlərin saçdığı taun qapqara mazut kimi Xosrov müəllimin sifətinə, yaxasına yayılırdı və bu zaman uzaqdan elə bil ki, diridiri o tonqalda yanan altı yaşlı Cəfərin, dörd yaşlı Aslanın, iki yaşlı Azərin qışqırtısı eşidildi və o qışqırtını eşidən Şirin də tonqalda yana-yana canavar kimi uladı... – Sən taunsan! Taunsan! Taunsan! Taunsan! Sən taunsan! – Xosrov müəllim o gecəyarısı Keşlə həbsxanasındakı o kamerada o Bir Nəfərin yaxasından yapışıb silkələyirdi və var gücü ilə bağırırdı, o Bir Nəfəri – Mir Cəfər Bağırovu didib dağıtmaq, parçalamaq istəyirdi: – Taun! Taun! Sən taunsan! Taun! Beləcə qeyri-insani cığırtıyla yuxudan oyadılmış o Bir Nəfərin, elə bil ki, səsi batmışdı, bir söz deyə bilmirdi, yaxasını Xosrov müəllimin qaxac, taxta kimi qupquru əllərindən qurtara bilmirdi və az qalırdı boğulsun. – Taun! Taun! Taun! – Xosrov müəllim dəli kimi qışqırırdı. Yuxudan oyanıb özünü yetirmiş Şair, Xosrov müəllimi qucaqladı, Xosrov müəllimi kənara çəkməyə çalışdı, amma cavan Şairin buna gücü çatmırdı, Xosrov müəllim isə heç cürə özünə gələ bilmirdi və soyuq tər axan nazik boğazının damarları şişə-şişə həmin qeyri-insani səslə qışqırırdı: – Taun!.. Taun!.. Taun!.. Xosrov müəllim Bir Nəfəri boğmaq, öldürmək istəyirdi, Şair onunla bacara bilmirdi, sonra Filosof, Redaktor köməyə gəldi və üçü bir yerdə Bir Nəfərin yaxasını Xosrov müəllimin əlindən aldı, Xosrov müəllimi çəkə-çəkə yerinə gətirdi. Xosrov müəllim tövşüyürdü, ürəyi elə çırpınırdı, elə bil, doğrudan da, indicə sinəsini deşib çıxacaqdı və Xosrov müəllim yavaş-yavaş özünə gəlirdi. Yerindən necə qalxmışdı, o Bir Nəfəri Mir Cəfər Bağırov bilib üstünə necə getmişdi?– yadında deyildi... Sonra kameraya sakitlik çökdü və o sakitlik içində birdən-birə o Bir Nəfər uşaq kimi hönkürə-hönkürə ağlamağa başladı. – Bəs SIZ məndən nə istəyirsiniz? SIZ, SIZ axı, SIZ niyə məni incidirsiz?.. Sonra günlərin bir günündə yenə qapının qıfılı cingildədi, qapı yenə cırıldayacırıldaya açıldı, Xosrov müəllimin familiyasını çağırdılar və: – Şeyləri götür, – dedilər, Xosrov müəllimi təxribatçılıqda təqsirləndirib ona on il həbs cəzası kəsdilər, Sibirə, Tomsk vilayətinin Kolpaşevo rayonuna, vaxtilə yoldaş Stalinin sürgün olunduğu Narıma göndərdilər. Iosif Vissarionoviç Stalin inqilabdan əvvəl Narımda sürgündə olmuşdu, indi isə Iosif Vissarionoviç Stalinin tutduğu adamları Narıma göndərirdilər. I. V. Stalini 1912-ci ilin yayında Peterburqda həbs edib iyulun axırlarında siyasi dustaq kimi «Kolpaşeve» gəmisi ilə Tomsk şəhərindən Narıma göndərmişdilər. O zaman Tomskda polis idarəsi «Iosif Vissarionoviç Cuqaşvilinin 1912-ci il iyun ayının 8-dən etibarən, açıq polis nəzarəti altında 3 il müddətində Narıma sürgün edilməsi haqqında» yeni bir gizli iş açmışdı. Yoldaş Stalin kəndli Yakov Aqafonoviç Alekseyevin Poloy gölünün sahilindəki balaca taxta evində yaşadı və elə həmin il sentyabrın 1-də Tümenə gedən gəmi ilə Narımdan qaçdı.

158

amma nəsə başqa bir iy gəlirdi və Xosrov müəllim heç cürə müəyyən edə bilmirdi ki. Eybi yox. çeçen... – Ancaq zalım uşağı. bu nə iyidir. tanımadımı? – Xosrov müəllim bunu bilmədi və özü də bu barədə heç nə demədi və heç nə soruşmadı. Xosrov müəllimin Narımda gördüyü ilk tanış adam Qırmızı Yaqub oldu. heç nə demədi. terrorçu və casus kimi güllələnmişdilər. onlara. özbək.Yoldaş Stalindən başqa da bir çox bolşeviklər Narımda sürgündə olmuşdular və yoldaş Stalin o bolşeviklərin köməyi ilə qaçmışdı.. Bu sual sonralar da Xosrov müəllimin yadından çıxmırdı. Məmmədağa Ələkbərov sürgündə ölən müsəlman dustaqların dəfnində mollalıq edirdi və belə bir xidmətə görə hər dustaq öz yemək payından kəsib Məmmədağa Ələkbərova verirdi. Nə eləyir ki. 159 . Bəs. amma hərdən Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki. Bu adam heç arıqlamamışdı.. Məmmədağa Ələkbərov Xosrov müəllimi tanıdımı. Xosrov müəllim əsgi-üsgü ilə yumaq kimi qalın sarınmış əllərini əllərinə vuravura yerində hərəkət edən Qırmızı Yaquba baxdı. ləzgi.. məllim. bu adam da siyasi dustaq idi.. özü özü ilə danışdı: – Yəni qalib dəldiz tauna?. elə Narımın özündə inqilabi fəaliyyət göstərmişdi.. bir-birilərinə bənzəyirdilər. Məmmədağa Ələkbərovdan daha ətir iyi gəlmirdi. elə bil ki. şaxtanın içində Qırmızı Yaqubla yox. Qırmızı Yaqubu da o Ob çayının sahilində Məmmədağa Ələkbərov müsəlman qaydası ilə torpağa tapşırdı və başqa azərbaycanlı. Buxarinçi nə eləyir?. biz səninnən taun görmüşük. məllim. yenə də 1899-cu ildən partiyanın üzvü Veniamin Davıdoviç Veqman... – dedi. Məmmədağa Ələkbərovu müşahidə edirdi. amma o gözlənilməz görüşlərdən ən unudulmazı 1947-ci ilin yay günlərindən birində Ob çayının (Iosif Vissarionoviç Stalin 1912-ci ilin sentyabrında qayığa minib bu çayla sürgündən qaçmışdı) sahilində baş verdi: Xosrov müəllim Tümen vilayətindən gətirilən siyasi dustaqların arasında Məmmədağa Ələkbərovu gördü. o uzaq Sibir torpağında. əslində. belinə 15 il basıb Sibirə göndərirlər?.. mən buxarinçiyəm. qazax. biz səninnən.. heç başa salmadılar ki. Böyük Oktyabr inqilabının qələbəsindən sonra yüksək partiya və dövlət işlərində işləmiş və 1937-38-ci illərdə xalq düşməni. əkiz qardaşlar kimi. hətta Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki. tatar.. 1899-cu ildən partiyanın üzvü Aleksandr Vasilyeviç Şotman. onlarla başqaları dəfələrlə Narımda sürgündən qaçmışdı. Xosrov müəllim bir küncdə oturub beləcə diqqətlə Məmmədağa Ələkbərova baxırdı. guya... tauna qalib gəlmişik.. Qırmızı Yaqub qırx beş dərəcə şaxtada üz-gözünü bürümüş əsgi-üsgünün altından güclə eşidilən səsiylə: – Dedilər ki. xarici görkəm etibarilə və yəqin ki. buxarinçi nə deməkdir. o buzun. diqqətlə baxanda.. uçitel. Mir Cəfər Bağırov özünü gizlətməkdən ötrü dönüb Məmmədağa Ələkbərov olub. bu adamla Mir Cəfər Bağırov qətiyyən bir-birinə oxşamasalar da. Sibirə necə gəlib çıxıb?. xasiyyətcə də.. Sibir nədir ki. sonra. Ayrı-ayrı vaxtlarda inqilabi fəaliyyətlərinə görə II Nikolay polisinin Narıma sürgün etdiyi bolşeviklərdən 1898ci ildən partiyanın üzvü. Lenin öləndən sonra altı il Sovet hökumətinə başçılıq etmiş Aleksey Ivanoviç Rıkov. şəxsiyyətlərinin miqyasına görə də başqa-başqa insan tipləri olsalar da.. O uzaq Sibir torpağında Xosrov müəllimin çox gözlənilməz görüşləri oldu.

Bakının bütün ərazisini öz aralarında bölüşdürmüş kimsəsiz məhəllə itlərindən gizlənə-gizlənə.). bir-birindən xəbəri olmadı. Gicbəsər səksəkə içində yatdığı o bir neçə saat gecə ərzində tez-tez gözlərini açıb qaranlığa baxmış və indi o qaranlıq qırmızıya çevrilmişdi. Xosrov müəllim düz on yeddi ildən sonra. 1956-cı ilin payızında Bakıya qayıtdı. Xosrov müəllim də öz yemək payının bir hissəsini ayırıb Məmmədağa Ələkbərova verdi. otuz illik ayrılıqdan sonra o qısa görüş qoca bir arvadla qoca bir kişinin səmimi görüşü idi. parçalanmışdı və o balıqların qıpqırmızı qanı suyun üzünə çıxmışdı. əzirdi. o yük altında çənəsi zindan kimi. qəzet köşkündə oturub qəzetjurnal satmağa başladı. bütün ömrü boyu təzə. kiçicik tərpənəndə ağrı daha da artırdı və Gicbəsər dan yerinin o qırmızısına baxabaxa bir azdan ayağa qalxmaq. elə bil ki. yerimək. bir müddət o binanın divarının dibində dayanıb qulaq asdı. bəraət aldı. elə bil ki. suyun altında sürü-sürü balıqlar yaralanmışdı. elə bil ki. səmimi görüşdən sonra bu iki nəfər bir də heç vaxt bir-birini görmədi.qabardin. sayı-hesabı qurtarmaq bilməyən maşınlardan. Gicbəsərin zədələnmiş boğazının qanı boynunun çirkli qəhvəyi-qara tüklərində qaysaq bağlamışdı və o zədənin ağrısı gecədən bəri itin bütün bədənindən keçirdi. Gicbəsər də həmin qırmızıya baxırdı.. amma daha müəllimlik etmədi. Qəribə idi. qırğız dustaqlar kimi. Bir dəfə – altmışıncı illərin ortalarında – Xosrov müəllim Bakıya gəlmiş Gülzarla görüşdü və az qala. divarlara. bir azdan iti gözləyən o əzab-əziyyətin ağır yükü indidən Gicbəsəri sıxırdı. inquş. kin-küdurətdən. gözlərini də yola dikib Xosrov müəllimi gözləməmişdi və bir nəfər dərbəndli sürücüyə ərə gedib Dərbəndə köçmüşdü. balkar. Xosrov müəllim o qarlı qış günü tutulub gedəndən sonra Gülzar onunla əlaqə saxlamamışdı (yəqin ki. tacik. gizlənmək. «– Sürük burdan!») xəbər verirdi və dənizkənarı bulvarda qarnı üstə kol dibində uzanıb çənəsini qabaq pəncələrinə söykəmiş Gicbəsər hələ tam açılmamış yuxulu gözlərini kolun yarpaqları arasından o üfüq və dəniz qırmızısına zilləyib baxırdı. qaçmaq.. əlaqə saxlaya bilməmişdi. 10 DAN YERININ ŞƏFƏQLƏRI Həmin gün dənizin üzərində üfüq xətti boyunca qıpqırmızı bir səhər açılırdı və dan yerinin o qırmızısı Xəzərin suyunu da qıpqırmızı qızartmışdı. elə bil ki. vurulan təpiklərdən. atılan daşlardan («– Paşol!».. 160 .. qanlı ət həsrətində olmuş Gicbəsər üçün o sübh çağı üfüqün və dənizin o qırmızısında nəsə xoşagəlməz bir cəhət vardı. motosikletlərdən qoruna-qoruna. hasarlara qısıla-qısıla gecə gəlib dənizkənarı bulvarla üzbəüz böyük binalardan birinin həyətinə girdi. axtarıb yeməyə nəsə tapmaq əzab əziyyətini əvvəlcədən hiss edirdi və elə bil ki. Dünən Gicbəsər Bakının bu it üçün tamamilə yad küçələrini dolaşa-dolaşa. hiddətdən qızarmış gözlərdən. qaraçay. qabaq pəncələrinin üstünə pərçim olmuşdu. iki yaxın qohum görüşürdü və o qısa. o dan qırmızısı o əlçatmaz təzə ət parçasından yox. trolleybuslardan. avtobuslardan.

bəzi yerlərdə hətta əti üstündə qalmış çolpa sümükləri idi.. Gicbəsərin üstünə cumub o nemətləri qaçırtmaq istəyirdilər. o gecənin qaranlığında. başını yerdən qaldırmayaraq hərdənbir gözləriylə altdan yuxarı açıq-aşkar bir minnətdarlıqla qapısı cırıldayan o eyvana tərəf baxırdı. eləcə bir biganəlik içində dayanıb baxmaqlarından yəqin Gicbəsər başa düşmüşdü ki. qığırdaqları. elə bir şey hopmamışdı ki. heç kəs olmadığını və görmədiyini yəqin edib qəzet bükməsini zibil yeşiklərinə tərəf tulazladı. Pişiklər hirslə fışıldayıb kənara çəkildilər. tələsik bir acgözlüklə o gözəl artıqları təpişdirə-təpişdirə yeməyə başladı: bir az kolbasa qırıqlarıydı. laxlamış. ondan qorxmurdular və hətta elə bil ki. Pişiklər əvvəllər heç vaxt görmədikləri bu itin qocalığını və ən əsası isə. orada yeməli bir şey yoxdu. hərdən sakitlik çökürdü və futbol şərhçisinin tələsik danışığı eşidilirdi. Gicbəsər. Pişiklər Gicbəsərin beş-altı addımlığında dayanmışdılar və birdən-birə peyda olmuş bu naməlum itin divar dibində gözəl qoxusunu duyduqları o gözəl nemətləri təpişdirməyinə baxırdılar – acıqla. əlində qəzet bükməsi tutmuş bir qadın eyvana çıxıb həyətə tərəf boylandı. nəsə yağlı xörəklərə dəymiş o gözəl xörəklərin ətrini və tamını özündə saxlamış çörək parçaları idi. taqətsizliyini yəqin ki. o tərəf-bu tərəfə baxdı. səfilliyi. Bağlama şappıltı ilə zibil yeşiklərinin yanında asfaltın üstünə düşdü və Gicbəsər cavan vaxtlarındakı bir cəldlik və ehtirasla üç böyük sıçrayışa özünü o Allah payına yetirdi və qəzet bükməsini yerdən qapdı. itin gözlərinə də işıq gəlirdi. elə bil ki. seyrəlməyə başlamış dişləri ilə o çolpa sümüklərini tələsik mədəsinə ötürdükcə Gicbəsər hiss edirdi ki. didərginliyi daha o aclığa dözə bilmirdi. Gicbəsər isə əlləri paydan çıxmış o pişiklərə məhəl qoymadan gözəl ətri gələn bükməni tələsik həyətin divar dibinə gətirdi və ağzının suyu axaaxa. neçə gün idi ki. taybatay açıq bu həyət darvazasının həyətinə Bakının başqa böyük-kiçik binalarından. demək olar ki. dişlənmiş. meydanlarından fərqli olaraq..havanın qoxusunu yoxladı: bütün bina televizorla futbol oyununa baxırdı və hərdən bütün bina birdən səs salırdı. həyətlərindən. amma bütün bunlar az idi (görünür. amma. Gicbəsər binadan gələn bu səsdə qorxulu bir şey hiss etmədi. bu həyətin asfaltına. amma Gicbəsər o kolbasa qırıqlarını da. çörək. Gicbəsəri ürkütsün və it başını aşağı sallayıb balaca qara gözləriylə diqqətlə baxa-baxa asta addımlarla zibil yeşiklərinə tərəf getdi. qabaq pəncələrinin köməyi ilə o bükmənin kağızını didişdirib cırdı. yumurta qalıqlarını da daha yeyib qurtarmışdı və indi qəzet parçalarını iyləyirdi. sümükləri də. həyətin yuxarı başındakı zibil yeşiklərinin üstünə çıxmış üç-dörd pişikdən savayı başqa ins-cins yox idi və bir sözlə. içi zibillə dolu dəmir yeşiklərin üstünə qalxmış o pişiklərin hərəkətsizliyindən. nəsə yeməli idi. cırıltı gələn səmtə baxdı: yuxarı mərtəbədəki binalardan birinin həyətə baxan eyvan qapısı cırıldayacırıldaya açıldı. bədəninə bir qüvvə gəlir. kinlə baxırdılar. Düzdü. Bu vaxt bir cırıltı səsi o gecə çağı həyətin futbol müşayiətli sakitliyini pozdu və Gicbəsər o saat ayaq saxlayıb başını binaya tərəf çevirdi. sınmış. 161 . indicə yediklərinin asfalt üstündəki yerini yalayırdı. bu böyük binanın divarına. heç nə yeyə bilməmişdi və həmin günlərin yorğunluğu. hər halda. çünki Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından çıxdığı o səhərdən sonra. doğranmış soyutma yumurta qalığıydı. bağlarından. amma Gicbəsər nəsə tapmalı idi. başa düşmüşdülər. ikinəfərlik məclisin artığı idi).

162 . iy duymaq. qara itin hirsli və qorxunc hənirtisi müqabilində o qədər yazıq. artıq gec idi. bu Qara it şəhərin küçələrində son on-on beş nəsil boyu kimsəsiz əcdadlarının çəkdikləri əzab-əziyyətlərin hayıfını almaq üçün (kimdən və nədən?!) bu dünyaya gəlmişdi. cavan və sağlam qara erkək it bütün bu ətrafda yaşayan itlərin gözünün qorxusu. əyləci basırdılar və maşın əyləclərinin o tükürpədici səsi Gicbəsəri. böyük. bu qaranlıq gecə kimi qapqara bir it sonuncu həmlələrlə atılıb iti dişləri ilə Gicbəsərin boqazından yapışdı. Ağrının və o qəfil həmlənin xofundan Gicbəsər elə zingildədi ki. Prospektin hər iki tərəfi ilə şütüyən maşınların sürücüləri boynundan qan axan və tövşüyə-tövşüyə başını götürüb qaçan. bax. Gicbəsər isə artıq həyətdən çıxıb bayaqkı o dəhşətli qorxunun qovduğu bir sürətlə o böyük bina ilə dənizkənarı bulvarın arasındakı geniş prospekti keçirdi.Bina birdən küy saldı (görünür. az qala. Bu iri. hər bir naməlum it Qara itin düşməni idi və bu əraziyə. Deyəsən. ürküsüz idi və o küyün özü də indi dünyanın birdənbirə beləcə gözlənilməz Allah payından xəbər verirdi. Qara itin bədənində müxtəlif cinsli itlərin qanı qaynayırdı və son on-on beş nəsil boyu bu müxtəlif qanlar bir-birinə qarışıb Qara iti dünyaya gətirmişdi və elə bil ki. başının ağası idi və bu ətrafdakı bütün küçə qancıqlarının da əsl sahibi. doğulan küçüklərin əksəriyyətinin atası da o idi. qol vurmuşdular). dağılmaqda olan beynində bir ümid yarandı. elə bil ki. maşınlara fikir verməyən bu iti vurmasın deyə. bütün ömrü boyu eşitdiyindən fərqli olaraq. o kolbasanı.. möcüzəydi. həmin eyvanın qapısı yenə cırıltıyla açıldı və bu dəfə qadın yox. bayaq həyətə Gicbəsər üçün Allah payı atılmışdı. Eyvandan ikinci bir kartof atıldı. kişi eyvana çıxdı (yəqin ki. Gicbəsər boğulurdu və bərəlib. Bu. sonuncu dəfə!) həmin dəhşətli fəryadla zingildədi. amma o küyün Gicbəsərə dəxli yox idi. Qara itin hirsini-hiddətini lap artırdı – it daha da bərkdən və acıqlı hürdü. hirsli bir səslə o eyvana tərəf hürdü. çolpanı. həmin böyük binada yaşayan və o aprel gecəsi televizorun qabağında oturub futbola baxan adamların bəzisi yerlərindən qalxıb pəncərələrdən həyətə tərəf boylandılar. Gicbəsərin o qəzet bükməsindəki nemətlərdən sonra. yumurtanı yemiş kiçik məclis əhlinin biri idi) və səbətə yığılmış kartoflardan bir yekəsini götürüb zərblə itlərə tərəf atdı: – Poşol!. amma o kartof Qara itə dəyməsə də. Gicbəsər eləcə qəzet qırıqlarını iyləyirdi. bu zingilti o iri. Bakının bu hissəsinə ayaq basmamalı idi. O aprel gecəsi həyətə yayılan o «Poşol!» sözü. Gicbəsər üçün o qədər doğma səsləndi ki. yenə qol vurdular və o böyük bina yenə də sevinclə bir hay çəkdi və Qara itin hürməyi binanın o hayına qarışdı. hədəqəsindən çıxan və yerdən-göydən imdad uman gözlərini o böyük binanın yuxarı mərtəbələrinə (cırıldayan qapılı o eyvana tərəf!) dikib bütün gücünü toplayıb bir dəfə də (yəqin ki. itin boğulub sönməkdə. asfaltın üstünü yalayırdı və o pişiklərin birdən-birə necə qaçıb aradan çıxmağından xəbəri olmadı. Yuxarı mərtəbədən zərblə atılmış o iri kartof isə Qara itin böyrünə dəydi və hikkədən yerə-göyə sığışmayan Qara it Gicbəsərin boğazını buraxıb başını yuxarı qaldırdı və yoğun. köməksiz bir fəryadla səsləndi ki. elə bil ki. nə idi? – o eyvandan ki. hənirti eşitmək qabiliyyəti də korşalmışdı və hər şeyi o zaman başa düşdü ki. o küy qorxusuz.

güclü it gəlib Gicbəsəri burada tapa bilərdi. keçib bulvara girəndən sonra özünü sıx bitmiş zeytun ağaclarının arasına verdi və bir an ayaq saxlayıb dərindən nəfəsini dərə-dərə arxaya – o böyük binaya tərəf baxdı: o cavan. orada Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı olmalıydı. yemək tapmaq lazımdır... Sübh tezdən işə başlamış Bakı Sanitariya Idarəsinin furqonlu maşını dənizkənarı bulvara girib hələ su buraxılmamış fəvvarənin yanında dayandı və əyinlərinə ağ xalat geymiş iki nəfər maşından düşüb diqqətlə o tərəf-bu tərəfə baxmağa başladı. bu itin bütün bədənində elə bir taqətsizlik... maşın qorxusunu üstələmişdi. Gicbəsər bütün gecəni burada keçirmişdi və indi üstünün. 163 .. Gicbəsərin boğazının ağrısını bütün bədəninə yayırdı. o sağlam. kənarlarının yarpaqları səliqə ilə qayçılanmış o kolun dibindən o qırmızıya baxırdı və yəqin başa düşürdü ki. elə bir ağrı var idi ki. elə bil ki. o sağlam Qara itin səsisəmiri gəlmirdi... çənəsini qabaq pəncələrinin üstünə dirəyib yuxulu qara gözləri ilə eləcə o qırmızıya baxırdı. Və indi beləcə qıpqırmızı bir səhər açılırdı. cavan. Gicbəsər heç olmasa. Gicbəsərin gözlərinə daha artıq bir kədər gətirdi və it elə həmin kolun dibində torpağın üstünə çökdü. arxayın bir yer tapmaq. benzin. Irəlidən külək əsmədiyi üçün dənizin sakit uğultusu eşidilirdi. Bir müddət gözlərini o tərəflərə dikdi və bu dəm itin Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı tərəflərə baxan gözlərində bir biganəlik vardı. çünki butün gecə ərzində o Qara itin xofu Gicbəsərin içində olmuşdu. rezin. o tərəflərə ki. təkərlərin. bütün bulvar bomboş idi. artıq vaxtdır. qalxmaq lazımdır.. tərpənmədən Bakının dağlıq hissəsinə sarı baxdı. dəmirin iyini duyması bir oldu və Gicbəsərin içində ilişib qalmış o nigarançılıq daha artıq bir həyəcanla baş qaldırdı. It gözlərini o qırmızıdan çəkib heç bir hərəkət etmədən. bulvardakı asfaltdan isə küçələrdəki maşın. Gicbəsərin qulaqları özündən asılı olmayaraq şəkləndi və itin o sübh çağı birdən-birə bulvara girmiş maşının səsini eşitməsi ilə. amma hələ də dərindən ləhləyə-ləhləyə zeytun ağaclarının arasından keçib üstü səliqə ilə qayçılanmış kollardan birinin arxasından bulvara baxdı: asfalt salınmış uzun və geniş sahil boyunca heç kəs yox idi. Qara it isə çayın o biri tərəfində qalmışdı. çayın o coşğunluğu – sürətlə ötən o maşınlar Gicbəsəri bayaqkı o dəhşətli qorxudan xilas etmişdi və indi də Gicbəsəri qoruyurdu.daha artıq qovurdu və it o prospekti. nəhayət ki. o böyük binaya tərəf nəzər salmaq istəyirdi. içindəki nigarançılığı. Gicbəsər boynundan axan qanın istisini hiss edirdi və o yaranın yeri nəbz kimi vururdu. amma başını arxaya da çevirmirdi – kiçicik bir hərəkət belə. Maşının sürücüsü sinəsini sükana dirəyib gərnəşdi və əsnəyəəsnəyə deyindi: – Bu vaxt itlər də yatıb!.. o geniş prospekt Gicbəsərin ömründə heç vaxt görmədiyi coşğun bir çay idi və Gicbəsər o çayı keçib canını qurtarmışdı. amma qalxmırdı. arxadan isə – o zeytun ağaclarından o tərəfə o böyük bina ilə bulvarın arasındakı prospektdə orabura ötən maşınların səsi gəlirdi və o maşınların işığı da hərdən zeytunların arasından keçib kolun dibinə zəif bir işıq salırdı. elə bil. başını arxaya çevirmək. benzinin. yağ iyi gəlmirdi. Dəniz də qapqara bir qaranlıq içində idi və göz baxdıqca uzanan bu genişliyin beləcə kimsəsizliyi. Gicbəsər nəfəsini dərdi. amma Gicbəsər daha bunların fərqində deyildi.

Atəşin boğuq səsi dənizə. ayaqları büküldü və it böyrü üstə qarnından.Maşından düşmüş o iki nəfər sanitardan birinin əlində tüfəng var idi. belə bir məqamda başa düşdü ki. Gicbəsər o kolun ardından. budaqların arasından həmin maşını da. Gicbəsər arxa ayaqlarını qaldırdı. yalnız xəstə yox. plan it cəsədi tələb edirdi. yarpaqların. sonra zarımağa çevrildi. şəhərdən cürbəcür epidemiyalar yayılmasın. düz Gicbəsərin arxa tərəfdən dibinə uzandığı o dekorativ kola tərəf yeriməyə başladı. səs çıxarmaq olmaz. Qara itin ayaqları bir-iki an havada çapaladı. başını isə kolun dibindən çəkmədi. tüfəngi çiyninə keçirdi. qabaqlarına çıxan kimsəsiz küçə itlərini vuracaqdılar və bu minval ilə şəhərdə təmizlik işləri aparacaqdılar. yəni instruksiya belə idi. Dalbadal açılan iki boğuq atəş səsinin yüngül əks-sədası yenə də ətrafa yayıldı və o qara itin acıqlı hürüşü əvvəlcə zingiltiyə. it axtaracaqdılar. nə də həvəsləri var idi. başı aşağı düşdü. sıx zeytunluq başlayırdı və imkan tapıb o ağaclığa atılmaq və buralardan qaçıb qurtarmaq lazım idi. onlar üçün hər hansı kimsəsiz küçə iti quduz və xəstə idi. amma bu vaxt gözlənilməz bir hadisə baş verdi: görünür. Gicbəsər kolun ardından bütün bunların hamısını görürdü və bu hadisənin gözlənilməzliyi. sürünəsürünə ikinci kolun arxasına keçdi. ayaqları qanrıldı və o Qara it hərəkətsiz qaldı. Ikinci sanitar da həmkarının ardınca gəlirdi. nəsə bəd bir əməl hazırlanır və buralardan qaçıb getmək lazımdır. o sağlam Qara it bir göz qırpımında zeytunların arasından sıçrayıb asfalta çıxdı və irəli qaçıb həmişəki hikkəsi. ikinci sanitar da eyni yekə əlcəkləri cibindən çıxarıb əllərinə geydi və hər iki sanitar o axmaq Qara itə yaxınlaşdı. Atəş açan sanitar. yoğun və acıqlı səsi ilə sanitarların üstünə hürməyə başladı. gözə görünməsin. Gicbəsərin izinə düşmüş və sübh tezdən xəlvətcə ona yaxınlaşmaqda olan o cavan.. Əlitüfəngli sanitar diqqətlə o dekorativ kola tərəf baxırdı və itin hansı səmtə yatdığını müəyyənləşdirmək istəyirdi. bulvara. qılçının ağrısını unutdurmuşdu. maşınların hələ tək-tük ötdüyü o geniş prospektə yayıldı və elə həmin anda da Gicbəsər arxa qılçının yuxarı hissəsinin kənarında əvvəlcə bir zərbə. odur ki. amma əlitüfəngli o sanitar. Bu adamlar şəhəri quduz və xəstə itlərdən təmizləməli idilər. görünür. elə bil ki. sanitarlar furqonun qapısını açıb Qara itin 164 . sinəsindən axan qanın içinə sərildi. uzun müddətdən bəri bu işlə məşğul olduğu üçün. amma elə qaçıb getmək lazımdır ki. Gicbəsər səsini çıxarmayıb baxırdı və elə ki. o biri arxa ayaqlarından yapışıb Qara iti qaldırdılar və furqona tərəf apardılar. az qala. xüsusi bir sövq-təbii yaranmışdı. itin kolun ardından donbalmış arxa hissəsinin qəhvəyi qara tüklərini o saat gördü və tüfəngi sinəsinə sıxıb tətiyi çəkdi. Özünü gözəl bir hədiyyə kimi güllə qabağına verən o Qara it sanitarların bu səhərki siftəsi idi və bəxtləri beləcə gətirsəydi bugünkü planlarını yerinə yetirəcəkdilər. sanitarlar kimsəsiz küçə itlərinin daldalana biləcəyi yerləri gəzəcəkdilər. ümumiyyətlə. təmizlik olsun deyə. xalatının cibindən yekə göy əlcəklər çıxarıb əllərinə geydi. təzədən yerə sinib. Bu ikinci koldan sonra. yaxınlaşan sanitarları da görürdü və bu it yəqin hiss edirdi ki. amma it zingildəmədi. amma bu iki nəfərin o gülünc instruksiyaya əməl etməyə (yəni itlərin xəstəliyini müəyyənləşdirməyə) nə vaxtları. Qara it yerində yırğalandı.. sonra da ağrı hiss etdi. biri qabaq ayaqlarından. O tüfəngli sanitarda. sonra uzanmış itin beli gərildi. itə boğazının.

. Tüfəngsiz sanitar bayaqkı dekorativ kola tərəf baxıb: – Bəs o birisi nə oldu? – soruşdu. yaltaqlanırdı ki. onu irəli çəksinlər. əlbəttə. yaxud Vasilinin vasitəsilə hərdənbir Məmmədova cib xərcliyi verirdi... Ağakərimə işarələr vururdu. Vasiliyə. dondurma sexi. qayış sexi. – dedi. Tüfəngli sanitar da başını çevirib əvvəlcə o kola.cəsədini içəri atdılar.. amma indi Məmmədovun özü yeri düşəndə Mirzəibiyə. Ikisi də maşına mindi. Könlündən rayon milis şöbəsinin rəisliyi keçir.. amma – insan... acından ölmür. Əbdül Qafarzadənin sayəsində indi mayor olmuşdu. It ölüsü daşıyıram.. qanundan dəm vururlar.. pivəxanalar... Ağakərimin. o axmağın qolundan yapışıb göstərdi ona həmin qanunları. Gicbəsər cəld sıçrayışlarla özünü zeytunluğa verdi və ağrılarına baxmayaraq var gücü ilə qaçıb bu yerlərdən uzaqlaşdı. Ayda hər birindən çox yox. rəis müavini olmaq istəyir.. naşükürdür– indi özünü daha sahə müvəkkilliyinə sığışdırmırdı. Sonra o furqonlu maşın yerindən tərpəndi. hələlik. gör nə qədər eləyir!. Əvvəllər Əbdül Qafarzadə Mirzəibinin.. yaxud Daxili Işlər Nazirliyinin özündə ağız açsın... 11 ƏBDÜL QAFARZADƏ Həmin aprel günü Əbdül Qafarzadə ikinci dəfə Rayon Icraiyyə Komitəsinin binasından çıxıb trolleybusla Qəbiristanlıq Idarəsinə gələndən sonra iki nəfər içəri girib bir balaca qanını qaraltdı. kişi gedib Bakı Şəhər Milis Idarəsində. Əbdül Qafarzadənin bu cür miskin adamları görməyə gözü yox idi. burada sahə müvəkkili olandan sonra özünü düzəldib – ərazisində nə qədər istəyirsən kababxana. Nə isə. eyhamlarla (birbaşa deməyə ürək eləmirdi) Əbdül Qafarzadə üçün pul təklif edirdi ki. keramika fabriki. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı neçə ildən bəri sahə müvəkkili işləyən milis mayoru Məmmədovun ərazisinə daxil idi və o bu işə gələndə baş leytenant idi. Biri tösmərək oğlan idi.. heç olmasa. Hər halda. gedib yuxarılarda işini düzəltsin. ölüləri üçün yer istəyirdilər və rüşvət əleyhinə mübarizə aparırdılar. Axmaqlar!. o birisi şalban kimi arıq və uzun bir tip idi (bayaq iclasdan qayıdanda da gözləmə otağında gördüyü bunlar idi). qəsdən burada idi. xüsusilə. sonra zeytunluğa tərəf baxdı. Bu tösmərək axmaq da Sovet Ittifaqının qanunlarını köməyə çağırırdı və Sovet Ittifaqındakı qanun keşikçisi mayor Məmmədov da. Dan yerinin o qırmızısı yavaş-yavaş çəkilib gedirdi və Bakıda yeni gün başlayırdı. elə bil. itin hansı istiqamətdə qaçıb canını qurtardığını düzgün müəyyən etdi və sidqürəkdən təəssüflənə-təəssüflənə: – Qaçıb getdi əclaf!. axır vaxtlar Əbdül Qafarzadəyə. dükan. əfəl və mənasız məxluqat olduqları üçün ciblərində də bir qəpik olmur və buna görə də ədalət uğrunda mübarizə aparırlar. Məmmədov da adam 165 . Acın biri idi. elə beşcə yüz manat alsa. Sürücü növbəti dəfə əsnəyib motoru işə saldı və yenə də deyindi: – Katafalkada işləmək bundan yaxşıdı!.

Əbdül Qafarzadənin də cikinə-bikinə bələd idi (hər halda. iştahla yeyəcəkdi və Qarateli də məcbur edəcəkdi ki. Əlbəttə. Odur. bugünkü qəzetləri rahat oxumaq olar. o gözəl katibə qızın haradan ağlına gələ bilərdi ki. Azərbaycanlı belədir də. ümumiyyətlə. Bədurə ilə yaxşıca bir söhbət eləmək lazımdı.qıpqırmızı boyadığı dodaqlarından bir təbəssüm keçdi. bu təzə qızın məsələsi isə gələcəyin işidi. Amma indi Əbdül Qafarzadə bir az pendir-çörək yeyəcəkdi. ya da ki. qız gah əlində tutduğu o əzik manatlara. Əbdül Qafarzadə kimi bir adam niyə nahar üçün pendir-çörək istəyir? Niyə Bakının gözəl kababxanalarından (bu kababxanalardan biri elə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının yanında idi və «Əlvida» adlı həmin kababxananın da əsl sahibi Əbdül Qafarzadə idi) özü üçün yemək gətirtmir? Bunun səbəblərindən biri çox sadə idi: Əbdül Qafarzadə indi burada əməlli-başlı nahar eləsəydi. bəzi xahişlər. raportlar. Bədurə öz qocalığı ilə heç cürə barışa bilmirdi və indiyə qədər də Əbdül Qafarzadəni qısqanırdı. Qaratel dilinə.. xüsusən. gah da Əbdül Qafarzadənin indicə kabinetə girib ardınca örtdüyü içi pambıq dolu qəhvəyi meşin qapıya baxırdı. Əbdül Qafarzadə icazə vermişdi ki. indi qocalıblar. – Əbdül Qafarzadə buna qətiyyən şübhə etmirdi – o iki nəfəri bura katibə qız yox. Əbdül Qafarzadə yaxşı görürdü. indinin yox. iyirmi ildən artıq Qəbiristanlıq Idarəsində işləyən bu arvada belə gəlirdi!) və buna görə də öz küncündə oturub makinadakı yazısını davam etdirə-etdirə təzə katibə qıza baxdı. heç nə vurmurdu. bu qız səhlənkarlıq eləmişdi və o iki nəfəri icazəsiz içəri buraxmışdı. mühasib Yevdakiya Stanislavovna.. Makinaçı Bədurə xanım bu Qəbiristanlıq Idarəsinin də. Indi isə bərk acımışdı və təzə katibə qızı çağırıb çörək və pendir almaqdan ötrü mağazaya göndərdi. dükan pendiri ilə dükan çörəyi yeyəcəkdi. bir az yesin.. camaat bunun haqqında bu qədər danışır. Əbdül Qafarzadə ona kömək edəcəkdi. Idarə işi olmayanda (bu Idarədə isə makinaçı işi çox az idi – əsas etibarilə Əbdül Qafarzadənin yuxarı təşkilatlara göndərdiyi arayışlar. evə gedəndə daha çörək yeyə bilməyəcəkdi və o da evdə çörək yeməyəndə. kassir Marqarita Iosifovna.. Hər halda. işdən sonra isə. getgedə ağlını itirən Bədurə buraxmışdı. Əbdül Qafarzadənin verdiyi iki əzik-üzük manata baxabaxa çaşbaş qalmışdı: bu kişi ki. gedib evdə xörək hazırlayacaqdı (əgər Qaratel yenə də sözə baxmayıb ağrıya-ağrıya özü kişinin işdən qayıtması üçün xörək hazırlamayıbsa). o cavan. amma indi sakitcə öz küncündə oturub dissertasiya çap edirdi.. adicə qəbirqazanlar kimi. Bir də ki.. O gözəl katibə qız.. işdə səhlənkarlığı xoşlamırdı. amma hələ qəti qərara almamışdı.idi və özünü oda-közə vurub adam kimi yaşamaq istəyirdi. amma Əbdül Qafarzadə cavan və gözəl qızları xoşlayırdı və o səhlənkarlıq üstündə hissə qapılıb bu qızı qovmağın hələ vaxtı deyildi. Əlbəttə. iyirmi iki il bundan əvvəl birinci dəfə Əbdül Qafarzadə ilə tanış olanda beləcə çox çaşbaş qalmışdı. Ola bilsin ki. bunu heç kim görməsə də (bəlkə heç Bədurənin özü də indi bu fikirdə deyil!.. Əbdül Qafarzadə isə səhlənkarlığı. başlarını da aşağı salıb işlərini görürlər. Axır ki.). Bədurə xanım da iyirmi iki il bundan əvvəl bu idarəyə gələndə. Nə isə. Cavanlıqlarında bəyəm Əbdül Qafarzadə ilə az oyundan çıxmışdılar?. dünyanın beləcə qəribə işləri o cavan katibə qızın ağlına haradan gələ bilərdi? 166 . vəssalam) Bədurə xanım öz müştərilərinin işini yazsın və Bədurə xanım da bir ucdan cürbəcür – ədəbiyyatdan tutmuş fəlsəfəyəcən – dissertasiyaları makinada yazmaqla məşğul idi. cibindən iki dənə əzik manatlıq çıxartdı və bu adam da nahar zamanı adicə qəbirqazanlar kimi.

bu üç nəfər isə Əbdül Qafarzadənin nəzarətçiləri. bəzən bundan da artıq qiymətə satılırdı (baxırdı müştəriyə və havaya. Əlbəttə. Liviyada tərcüməçi. bir qohumluq var idi. Bu üç nəfərin – Mirzəibinin. üç otaqlı. döşəməsi və divarları ağ kaşı ilə hörülmüş otaqlar qışın oğlan çağında da istidən tərləyirdi. araq şüşəsinin hər biri üçqat. qəbirqazan vəzifəsində işləyən Vasili Mitrofanovun. əksinə. sonra da. gündüz həyatı da. nə Mirzəibi Qəbiristanlıq Idarəsinin ocaqxanasında barmağını bir işə vurmuşdu. iş düzəldənləri. yükdaşıyanı (belə bir ştat da var idi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının təkcə gecə yox. çilingər Ağakərimin. alkoqolik qəbirqazanlar və onların Qəbiristanlıq Idarəsinin ştatında olmayan başqa alkoqolik dostları morqa su çəkmişdilər. cəmiyyətdə tamam başqa-başqa mövqe tutmuşdular. nə Ağakərim çilingərlik edirdi. dörd nəfər 167 . Gecələr morqda gedən bu alverin öz sistemi yaranmışdı və Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı bu gecə həyatının müqəddəratı. dülgəri. çilingəri. Misirdə. üçü də bir nəfər kimi kişiyə xidmət edirdilər. günortanın beləcə tələsikliyindən sonra qollarını geniş açıb ləzzətlə gərnəşdi. Elmlər Akademiyasında elmi işçi işləmişdi və təxminən on il bundan əvvəl Əbdül Qafarzadə onu ocaqçı vəzifəsinə götürmüşdü). maşınlar gəlib Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətinin örtülü darvazası qabağında dayanırdı. Bir neçə il bundan əvvəl üç yox. soba qurmuşdular və o soba elə yanırdı ki. bir də ki. əsasən. çünki öz sahiblərini yaxşı tanıyırdılar. Bütün bu işləri alkoqolik qəbirqazanlar və onların alkoqolik dostları görürdülər. Məsələ burasında idi ki. axşam düşürdü və xüsusən. restoranlar bağlanandan sonra. tabutu maşından düşürdüb qəbirə aparmalı idi). Qəbiristanlıq Idarəsinin bənnası. ocaqxanadan qaz çəkmişdilər. Vasilinin. Ağakərimin Əbdül Qafarzadəyə xidmətlərində elə bir səliqə-səhman var idi. Fərid Kazımlı da. Burun da tamam başqa-başqa adamlar idi. birdən-birə Burunu xatırladı və səhərin o narahatlığından. etibarlı adamları idi. o saat yuxarı qalxırdı). öz aralarında da elə bir işgüzar münasibət yaranmışdı ki. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətində kiçik morq binası var idi və bu birmərtəbəli. bu üç nəfərin əlində idi. gecə yarıya çatırdı. morqda araq alveri gedirdi. yaxud da taksidə gəlmiş müştəri üçün qəbiristanlığın qarovulçusu Əflatun həvəslə morqa qaçırdı. beşqat bahasına. kim olduğunu bilirdilər. elə ki. Gündüzlər morqda demək olar ki. onlar bir-birlərinə qətiyyən mane olmurdular. amma elə ki. Burun isə bu adamların. necə deyərlər. ağ əhənglə ağardılmış binada heç vaxt ölü olmurdu (kim gəlib öz ölüsünü basdırmamışdan əvvəl morqa qoyacaqdı?).Əbdül Qafarzadə kabinetində öz mizinin arxasına keçib qəzetləri oxumağa başlayanda. bu morqda həyat qaynamağa başlayırdı. nə də Vasili Mitrofanov qəbir qazırdı. gülümsədi. adam olmurdu. məhrəm müştərilər özləri maşından düşüb morqa tərəf gedirdi. təkcə bir-iki alkoqolik keflənib kiçik otağın döşəməsində yatırdı. qarlı-çovğunlu gecələrdə burada arağın qiyməti qızdırmalı xəstənin qoltuğundakı termometrin civəsi kimi. nədənsə. qazancı Əbdül Qafarzadənin Qəbiristanlıq Idarəsindəki üç nəfər yaxın adamının əlində idi: ocaqçı Mirzəibinin (bu adam universitetin şərqşünaslıq fakültəsini bitirmişdi. bayaq Fərid Kazımlının qəzetin arxasında gizlənməyini yadına saldı. gecələr şəhərdə ərzaq dükanları. amma o dəm Əbdül Qafarzadə üçün bu iki adamın arasında nəsə bir yaxınlıq. özbaşına şəriki idi. qeyri-rəsmi.

. Ağakərim qolugüclü. Işçilər bu araqları. Ağakərim. çünki uzun illərdən bəri Əbdül Qafarzadənin əlinin altında işlədikləri üçün. dostlarına. Tallinndən. Ağakərim də.. Irəvandan buranın sorağını eşidib. öz hesabını bilirdi. Mirzəibi də. Vasili də bədbəxt Alyoşanın nə üstündə öldürüldüyünü dəqiq bilmirdilər. 168 . bu hələ ancaq qəbir qazmaq əməliyyatı idi. nərd oynayırdı. Işçilərin bu xırda alveri morqda mərkəzləşdirilmiş araq satışının müqabilində. bəzən keflənib qalmış müştərilər yıxılıb yatırdı. taksi sürücülərindən tutmuş alkoqoliklərəcən hamı ilə Əbdül Qafarzadənin adından o danışırdı. amma elə ki. Qəbiristanlığın işçiləri. Morqun ikinci və ən böyük otağı qumarxana idi. Hətta bəzən alkoqolik qəbirqazanlar da qırsaqqız olub ölü sahiblərindən qopardıqları və hamısını içə bilmədikləri bir-iki şüşə arağı həmin otaqda saxlayıb satırdılar. Işi isə alkoqoliklər görürdü. Qəbiristanlıq Idarəsinin ayrı işçilərinin də burada öz şəxsi araqlarını saxlayıb satmaq ixtiyarı var idi. Vasili günorta adam göndərib xüsusi dükanlardan aldırırdı (dükan müdirləri isə araqları dövlətdən yox. qalan qismi isə ştatda deyildi. Bu adamların bir qismi qəbirqazan ştatında idi. şəxsi alış-veriş idi. Bu araqları Mirzəibi. nə Mirzəibi. Qəbiristanlıq Idarəsinin əsas işçi qüvvəsi alkoqoliklər idi. başlarından vur. Tiflisdən. qəbrin birinin qazılmasının xərcini təyin edirdi. süpürgəçi Nastyadan tutmuş hərdənbir makinaçı Bədurə xanıma qədər qəbiristanlıq işçilərinin və alkoqoliklərin bu xırda alverinə göz yumurdu. zər atırdı. Alyoşanı yoldan çıxartdı. Vasili Mitrofanov isə. əsasən. Bundan başqa. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı nizam-intizam işləri də ona baxırdı və «Əlvida» kababxanasına da o nəzarət edirdi. yuxarısı isə 300-350 manat (bəzən hətta 400 olurdu). şəhərin başqa yerlərindən. Mirzəibi. taksi sürücüləri (xüsusən. Vasili də. Ağakərim də. Mirzəibi də. əsasən. nə də Ağakərim indiyə kimi də o bədbəxt Alyoşanın günahını dəqiq bilmirdi) və Alyoşanı dənizdən tapdılar: gecə güllə ilə dənizkənarı bulvarda vurub dənizə tullamışdılar. Vasili ölü sahibləri ilə danışıq aparırdı. Ağakərim. külək isə cəsədini aparıb Zığ tərəfə çıxarmışdı. maaş almırdılar. Morqun otaqlarından birinə araq yığılırdı. tanış tapıb gələn oyunçular (xırda oyunçular) həmin otaqda kart. Bu üç nəfər qəbiristanlığa gəlmiş ölü sahibinin imkanını o saat hiss edirdi və həmin imkandan asılı olaraq da pul tələb edirdilər – aşağısı yüz manat. amma günlərin bir günündə şeytan. başlarını dolandırsınlar. Burun). Ümumi işlərdən başqa bu üç nəfərin hərəsinin öz müəyyən xidmət sahəsi var idi: Mirzəibi Əbdül Qafarzadənin pul məsələlərinə baxırdı. hətta Kislovodskdan. amma kim tərəfindən öldürüldüyünü tamam dəqiq bilirdilər.. Rostovdan.. Əbdül Qafarzadəni satmışdı (nə Vasili. Lap dibdəki üçüncü kiçik otaqda isə içmiş alkoqoliklər. dükandan yox. əslində.idilər (dördüncü nəfər indi adını da çəkməyə cürət etmədikləri Quba yəhudisi Alyoşa idi) və dördü də Əbdül Qafarzadənin ən yaxın adamları idi. bir növ şəxsi mülkiyyət. nəsə bəd bir iş tutmuşdu. ölü sahiblərindən pay götürürdülər və hərə də öz arağını tanıyırdı. Əbdül Qafarzadənin eşq-məhəbbət məsələlərinin həlli ilə məşğul olurdu. ucuz qiymətə ayrı-ayrı şəxslərdən götürürdü – araqlar əldəqayırma idi). aşıq. sərt və kobud adam idi. qudurdular. kişinin xasiyyətinin bəzi cəhətləri bu adamlara da keçmişdi: kasıb-kusubda işin olmasın. bəzi müştəriləri. qoy necə bilirlər. qohumlarına yad olmuş bu adamlar. Ailələrindən ayrılmış.

buna Əbdül Qafarzadə özü icazə vermişdi və arağı qəzetə büküb gətirib müştəriyə ötürürdü. taksi sürücüləri səhər iş vaxtlarını qurtarıb maşını qaraja sürməzdən əvvəl Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına baş çəkirdilər və onlara çatacaq məbləği də ya qarovulçu Əflatundan. hər on manatdan 40 qəpik götürsün.yalnız iş cədvəlinə qol çəkirdilər. Xüsusi cidd-cəhd göstərdiyi üçün hər on manatdan 30 qəpiyi də ayrıca qarovulçu Əflatunun payına düşürdü. heç olmasa. Vasiliyə. hərgah müştəri özü buranı tanımırdısa. ağıllı və tədbirli bir adam idi. vasitəçilərə verdiyi puldan əlavə. öz payını bir az artırsın. Düz dörd il idi ki. hər dəfə Burun gələndə özü qollarını çırmalayıb gözəl özbək plovu bişirirdi və düz dörd il idi ki. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı o nəşə alverindən götürülən qazancdan Ağakərimə. müştəriləri hörmətlə yola salan. Bakıya qayıdıb o nəşəni beş-altı taksi sürücüsünün. arağın qiymətini Qəbiristanlıq Idarəsinin darvazası ağzındakı keşikdə oturan qarovulçu Əflatun deyirdi. Alkoqoliklər qazdıqları hər qəbir üçün Ağakərimdən. misal üçün arağın şüşəsi 25 manata. ağzından vururdu. Vasilidən – hansı onları çağırıb iş tapşırmışdısa – bir-iki manat alırdılar. Ağakərimdən. heç vaxt narazılıq. gülərüz. çünki hər araqdan bir manat onun özünə çatırdı. Qarovulçu Əflatun gecələr bura gələn taksi sürücülərini tanıyırdı və xüsusi dəftərində hesab aparırdı: hər alınan araq şüşəsindən 1 manat 50 qəpik taksi sürücüsünün payına düşürdü (müştəridən aldıqları 3 manatdan əlavə). 24 manat verirdi. bir də ki. üçqat baha qiymətə nəşə də almaq mümkündü və burasını da bilirdilər ki. orta hesabla min manata üç min manat təmiz qazanc əldə edirdi. taksi sürücülərini gülərüzlə qarşılayan qarovulçu Əflatun dəftərdə yalnız özünün başa düşəcəyi bir xətlə doğru-dürüst qeydlər aparırdı. nəşəni gətirən əsas adam Burundur. pulu Əflatun müştəridən alıb morqa gedirdi. Müəllim Sayzulla Mirzəmuhəmmədov on iki uşağın atası. Bu adam hələ müharibədən əvvəl 169 . Mirzəibidən. maşından düşmək istəmirdisə. məhəllədəki beş-altı cavanın vasitəsilə satdırırdı və yol xərcindən. nə də müəllim Sayzulla Mirzəmuhəmmədov aldığı pulu sayardı. inciklik olmurdu – yay-qış həmişə burnunu çəkə-çəkə araq dalınca qaçan. ya da Vasilidən. Burun. taksi sürücüsü əvvəlcə müştəridən özünə üç manat götürürdü. Mirzəibidən alırdılar. Burun hər dəfə Səmərqənddən gətirdiyi nəşənin xeyli bir hissəsini gecələr Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında satdırırdı və həmin nəşə alverindən gələn qazancın hər on manatından dörd manatı qəbiristanlığın sahiblərinə (yəni dolayısı ilə Əbdül Qafarzadəyə) çatırdı. Mirzəibiyə məbləği isə Əbdül Qafarzadə özü müəyyən edirdi və lazım bildiyi vaxtlar onlara verirdi. maaşlar isə bir yerdə və bütün köpüyünə qədər Əbdül Qafarzadəyə verilirdi. amma bu cəhdlərdən heç bir şey çıxmamışdı. oradan da Səmərqəndə uçurdu. bu iki nəfərin arasında qarşılıqlı hörmət və etibar var idi: nə Burun aldığı nəşəni tərəzidə çəkib yoxlayırdı. çünki Burun xəsis idi və qarovulçu Əflatun bu barədə çəkinə-çəkinə bir söz deyən kimi. orta məktəblərdə otuz ildən artıq fizika dərsi deyən müəllim Sayzulla Mirzəmuhəmmədovdan əla növlü nəşə alırdı. dünyagörmüş. Gecələr taksi sürücüləri – təxminən on-on iki adam– kefinə içmək düşmüş müştəriləri bura gətirirdilər. qardaşı Gülbala ilə birlikdə iki aydan. Qarovulçu Əflatun bir neçə dəfə burnunu çəkə-çəkə cəhd eləmişdi ki. gecələr morqda qarovulçu Əflatunun vasitəsilə ikiqat. qırsaqqız olub ölü sahiblərindən bir arağın pulunu qoparırdılar. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına lap yaxından bələd olanlar bilirdilər ki. üç aydan bir Daşkəndə. Bu haqq-hesabda hər şey dəqiq idi və demək olar ki.

on beş il həbsdə yatmış. Bakının ilk tramvay sürücülərindən biri olmuşdu. Əbdül Qafarzadə həmişə yüz ölçüb bir biçirdi. ya Vasili. Dava-mərəkə hərdənbir qumar gedən otaqda başlamaq istəyirdi. canla-başla kişiyə xidmət edirdi. Vasili də. orta məktəblərdən birinə təsərrüfat işləri üzrə müdir müavini və ilk partiya təşkilatı katibi göndərilmiş. bir sözlə. Burun gecələri taksidən çox. qumarın.Əbdül Qafarzadəgilin məhəlləsində yaşamış. daha sonralar yüngül fırıldaq üstündə iki dəfə həbs olunmuş. burada ikinci bir söhbət ola bilməzdi. həyatından da razı idi. həyatın hər üzünü görmüşdü və nəhayət ki. ömründə heç vaxt onu aldatmayan fəhmi morqdakı bu gecə həyatını qəbul etmirdisə. çətin yaşanmış o uzun-uzadı illərdən sonra gəlib Əbdül Qafarzadəni tapmışdı və daha on ildən artıq idi ki. Əbdül Qafarzadə bunu o saat biləcəkdi– Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı qəbir daşları da. qardaşı Gülbala ilə birlikdə Əbdül Qafarzadənin kabinetinə girdi. morqdakı qumarxanada keçirirdi və onun buradakı nüfuzu tamam sözsüz idi. Bütün bunlara baxmayaraq. arağın da qazancının hər on manatından altı manatı ona verilirdi. çünki burada bəzən ortalıqda oynanan pulun miqdarı 10-15 min manata qalxırdı. ya da Mirzəibi Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının gecə həyatından Əbdül Qafarzadəyə çatacaq bir həftəlik məbləği gətirib verirdi və bu məbləğ az olmurdu: qumarxanadakı kiçikliböyüklü bütün uduşun 7%-i yer sahibi kimi Əbdül Qafarzadəyə çatırdı. Vasilini də. hər halda. müharibə dövründə özünü axsaqlığa vura-vura çayçı işləmiş. deməli. əsəblər gərginləşirdi. amma burnu həddən artıq böyük olduğu üçün ləqəbinə çevrilmişdi. bircə manat da səhv eləsələr (aldatmaqdan söhbət gedə bilməzdi!). hətta mətbəədə linotipçi işləyən böyük oğlu Kolxoza «Jiquli» maşını almağa söz vermişdi. vaxtıyla Əbdül Qafarzadənin böyük qardaşı Xıdırla oturub-durmuşdu. Burunun əsl adı Soltanmurad idi. amma bundan sonra Əflatun müəllimin maarif sahəsindəki irəliləyişi dayanmışdı. amma Burun qoymurdu ki. nəşəxorluğun əvvəl-axır zibili çıxacaq. məktəbdə yeyintiyə yol verdiyi üçün partiyadan çıxarılmış. başqa bir məktəbdə müdir işləmişdi. Gözləri bərələ qalmış Ağakərim də. dava qızışsın. sonra günün günorta çağı əmanət kassasını qarət etdiyinə görə yenidən on beş il həbsə məhkum olmuş və bu müddətin də on ilini yatıb çıxmış bu adam 170 . çünki bunun heç bir mənası yox idi. bilavasitə Əbdül Qafarzadənin özü ilə bağlı heç kim heç nə sübut edə bilməzdi. Mirzəibi də ağızlarını açıb bir kəlmə söz deyə bilmədilər. sözü ki. Əbdül Qafarzadənin gizli casusları idi. otuzuncu illərdə partiyaya keçmiş. buna ehtiyac yox idi və günlərin bir günündə Əbdül Qafarzadə Ağakərimi də. çünki Ağakərim də. Ağakərimi də. On səkkiz yaşındaikən adam öldürmüş. Burun bu xəbəri eşidəndə özündən çıxdı. Vasilini də. günorta. nəşəni də qadağan elədi (araq alverini isə hələlik saxlamışdı). Düzdü. Bu məbləğ də dəqiq hesablanırdı. amma. dedi. morqdakı bu gecə həyatı Əbdül Qafarzadənin ürəyincə deyildi və gecə-gündüz həmişə oyaq olan fəhmi ona deyirdi ki. Vasili də.qurtardı. Mirzəibini də söyüb biabır elədi. bu araq alverinin. Mirzəibi də çox yaxşı bilirdilər ki. Əlbəttə. hədələdi və bu adamların yalvarıb-yaxarmaqlarına baxmayaraq. o qədər razı idi ki. Mirzəibini də kabinetinə çağırıb morqun gecə həyatını – qumarı da. elə bil ki. Əbdül Qafarzadə özü gecələr bir dəfə də olsun ayağını Qəbiristanlıq Idarəsinə basmamışdı və hər həftənin cümə günü ya Ağakərim.

Ağappaq ağarmış və hirsindən yerində. burnu adi burun. yəni ki. çünki bu dəm Soltanmurad Əbdül Qafarzadənin çeşməyin ardından diqqətlə baxan boz gözlərində elə bir soyuqluq hiss edirdi ki. Əbdül Qafarzadə kabinetində tək idi və onda da indiki kimi qəzetləri beləcə dəstəçin yığıb oxumaqla məşğul idi. Zaxodu-zadı yuyurlar onuynan. amma Burun gözlərini Əbdül Qafarzadədən çəkməyərək əli ilə qardaşını saxladı və təkcə: 171 . Qardaşlar təkcə taksi sürücüləri arasında yox. yumşaq kürsüdə oturub mizə dirsəklənmiş bu boz gözlü. – Özü də çətin tapılır. Burun özündən xeyli hündür və canlı qardaşını əli ilə kənara itələdi və düz Əbdül Qafarzadənin qabağına yeridi: – Bağlayırsan morqu. Burun hirsdən oynayan gözləri ilə Əbdül Qafarzadəyə baxa-baxa və dərisi qaralıb codlaşmış boğazının iri damarları şişə-şişə: – Bilirsən mən kiməm?! – qışqırdı. hə? Əbdül Qafarzadə əlindəki qəzeti mizin üstünə qoydu. Buruna baxdı. Burun: – Yox! – qışqırdı. milis işçilərinəcən camaatın arasında tanınan adamlar idi. sən öləsən. Burunun sədəf rəngli «Qaz24»ü də Bakının küçələrində öz sahibindən az məşhur deyildi. elə bil. amma indi yerindən tərpənə bilmirdi. Bax. uçunan Gülbala. bir yeşik göndərsin evə. qardaşı Gülbalaya baxdı.Bakının bütün yuxarı məhəllələrində məşhur idi. şəhərin sex və restoran müdirlərindən tutmuş. QDR buraxır. birdən özünə gəldi. qonşudan gəlməyib!. – Əbdül Qafarzadə diqqətlə Burunun gözlərinin içinə baxdı. iki doğma qardaşdı. hə... bağlayıram və ürəyində də fikirləşdi ki. ağzını açıb bir söz də deyə bilmirdi. Burunun ürəyi az qalırdı sinəsindən qopub çıxsın və bu dəqiqə o öz doğma anasını da öldürərdi. Əbdül Qafarzadə həmişəki kimi aram-aram: – Hardan biləsən? Evdə bişməyib. uşaqlaruva!. – səni elətdirərəm o cür paraşok! O yekə burunun var a. onu da ət maşınından keçirtdirib yedirdərəm arvaduva. amma onun taksidən götürdüyü qazanc Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı gecə həyatından götürdüyü qazancın heç onda biri də deyildi. Paraşokdu. yüz əlli kilo da çəkisi olan keçmiş boksçu idi və o da taksi sürürdü. Burunun kiçik qardaşı Gülbala təxminən iki metr boyu. – dedi. əllərini bir-birinə sürtüb: – «Domal» bilirsən nədi?– soruşdu. az qala.. bu soyuq ömrünün çoxunu həbsxanalarda keçirmiş. qara qalstuklu. dirsəklərinin ikisini də mizin üstünə qoydu. amma birinin burnu o boyda. kriminal aləmdə canavar hesab olunan bu adamın bütün içini birdən-birə üşütməyə başlamışdı. Itə-qurda gərək ağız açasan ki. Əbdül Qafarzadə gözlərini qarşısında dayanmış əlli dörd-əlli beş yaşlı bu dəlisov adamdan çəkməyərək altındakı kürsünü düzəldib yerini rahatladı. eynəkli adam dediklərinin hamısını indicə yerinə yetirdə bilər. Həmin məhəllələrin «blatnoy» cavanları arasında ən etibarlı andlardan biri Burunun canı idi: «Soltanmurad canı!» Həbsdən qayıdandan sonra Burun taksi sürücüsü işləyirdi. ümumiyyətlə. sonra başını tərpətdi. Soltanmurad. Soltanmurad təkcə duyğuları ilə yox. Əbdül Qafarzadəyə tərəf yerimək istədi. o birisinin isə özü zırpı. bütün bədəni ilə hiss edirdi ki.. dünyanın qəribə işləri var.

– deyə bildi. Əbdül Qafarzadə isə boz gözləriylə çeşməyinin altından o qəzet bükülüsünə ötəri bir nəzər salıb: – Lazım deyil. 1 May var. Sonra bir müddət görünməmişdi. Novruzdan başqa bayram tanımır. Əbdül Qafarzadə eləcə kömək əlini uzadandan sonra Burun əlində bir qəzet bükülüsü kişinin kabinetinə girdi ki. Iranda yaşayır... Iki yüz milyondan çox sovet adamı necə. Əbdül Qafarzadə Ağakərimə tapşırdı və morqu hərəsindən ayı 70 manata altı tələbəyə – hər otaqda iki nəfər – kirayə verdilər. Bir dəfə isə Əbdül Qafarzadə Ağakərimi yanına çağırtdırdı: – Novruz bayramından başqa bayram yoxdu. Burun da elə!.. Onda Novruz bayramının ərəfəsiydi və həmin vaxtdan etibarən Burun bütün Novruz bayramlarında Əbdül Qafarzadəni hədiyyə ilə təbrik etməyə başladı. axşamüstü Burunun sürdüyü taksiyə dörd nəfər cavan oğlan oturdu. Uzaq kəndlərdən gəlib Bakıda 172 . amma günlərin bir günü Əbdül Qafarzadənin kabinetinin qapısı açıldı və Burun içəri girdi: – Mənə kömək elə. amma bu özünü elə aparır ki. sonra da şalvarını çıxardıb çıxıb getdilər. Səmərqənddəki fizika müəllimi Sayzulla Mirzəmuhəmmədov Burunu elə aldadıb və Burunun başına elə bir iş açıb ki. o işin altından çıxa bilmir. Gülbala da üç dəfə Əbdül Qafarzadəyə hücum etmək istəmişdilər. Əlbəttə. indi Burun çapalayır. bəyəm? Burun sovet adamı döyül? 7 Noyabr var. sonra sərt hərəkətlə geri dönüb qardaşını da ardınca çəkə-çəkə kabinetdən çıxdı. Burun öz aləmində Əbdül Qafarzadədən intiqamını bu cür aldı. arvad-uşaq – hamı küçədə asılmış o şalvarı görmüşdü.. maşını Zuğulbaya tərəf sürdürdü.– Baxarıq!. elə bil. amma hər dəfə də elə bir rüsvayçılıqla geri çəkilmişdilər ki. ürəyi darıxan vaxtlar yadına düşəndə kefi kökəlmişdi. Əbdül qədeş! Məlum oldu ki.. – Bayramlarda təbrik eləyərsən. hörmətsizlik olar. Bu gözəl və ləzzətli iş o yerə gəlib çıxmışdı ki. amma aradan təxminən iyirmi-iyirmi beş gün keçmiş köhnə «Inturist»in restoranında təsadüfən Vasili ilə rastlaşdı. həmin rüsvayçılıq Əbdül Qafarzadəyə ləzzət vermişdi. Get çatdır ona! Bundan sonra Burun Əbdül Qafarzadəni bütün bayramlarda təbrik edirdi və Əbdül Qafarzadə də o hədiyyələri gülümsəyə-gülümsəyə xüsusi bir ləzzətlə qəbul edirdi. Əbdül Qafarzadə ilə nəşə davası eləyən Burun indi onun yanında siqaret çəkməyə cəsarət etmirdi ki. konyakdan yaşarmış sifətinə də bir dənə yağlı sillə şəkdi. Xomeyninin bacısı oğludu. Mən yuxarıları təbrik eləyirəm. Konstitusiya günü var... Əbdül Qafarzadə bu restoran əhvalatından o saat xəbər tutdu və iki gündən sonra... Bakıdan bir az aralanmış maşını saxlatdırdı. Və Əbdül Qafarzadə Buruna kömək elədi. özünü saxlaya bilməyib cavan qızın yanında (Vasili restorana növbəti cavan və gözəl bir qızla gəlmişdi) Vasilinin başına yarımçıq bir şüşə konyak boşaltdı.. hörmətini bildirsin və hədiyyə versin. – dedi. Həmin hadisədən sonra Burun daha Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında görünmədi. Bundan sonra Burun da. Həmin axşamın səhəri o şalvarı bayraq kimi Burunun yaşadığı evin küçə qapısının üstündən asmışdılar və məhəllənin bütün cavanları. dördü də Burunun üstünə düşüb onu huşunu itirənəcən döydülər.

... ya yemişə baxırdı ki.. Biz də sənin kölgəndə dolanırıq!. həmişəki kimi– yəni cavan vaxtlarında olduqları kimi. əlbəttə. yer üzündəki adamlar Əbdül 173 .. amma hər şeydə gərək qaydaqanun və dəqiqlik olaydı. bircə baxışından kişinin nə istədiyini başa düşürdü və elə buna görə də Əbdül Qafarzadəyə bəlkə də ən yaxın adam idi (əlbəttə. amma buna baxmayaraq. min bərəkət versin!. Əbdül Qafarzadənin isə. göy gözləri dolmuşdu. sarışın. birdən-birə xəyala dalmışdı. şey.. Düzdü. kabinetdən necə çıxdı. gülümsədi. Vasili iş çox olanda həmin tələbələrə də alkoqoliklər kimi pulsuz qəbir qazdırırdılar. Əbdül Qafarzadənin nəzərləri altında qıpqırmızı qızarıb pörtmüş o katibə qız heç bilmədi ki. arıq. cavabdeh Əflatun idi. bu işdən xəbəri yox idi) və Əflatun da o pulu gətirib verirdi Əbdül Qafarzadəyə. Makinaçı Bədurə xanımdan tutmuş baş mühasib Yevdokiya Stanislavovnayacan.. Həmin aprel günü Əbdül Qafarzadə əvvəlcə Fərid Kazımlının. Tələbələr hər ay 420 manat pulu qarovulçu Əflatuna verirdilər (kirayənişinlərin məsuliyyəti qarovulçu Əflatunun boynunda idi. Qəbiristanlıq Idarəsində işlədiyi bu on iki ildə həmin zəmanəti yüz faiz doğrultmuşdu. sonra da Burunla qardaşını yadına saldı.. kiçik məbləğlərdən imtina edən adam deyildi – hər məbləğin öz yeri və öz qiyməti var. Bütün bunlar Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının mətbəx söhbətləri idi. eyni zamanda Əbdül Qafarzadə bu qıza elə baxırdı. nədənsə. Əlbəttə. ayda dörd yüz manat Əbdül Qafarzadə üçün bir şey deyildi.. bu qadınların hər biri öz vaxtında Əbdül Qafarzadənin sevimli qadınları olmuşdu. yəni işdi-şayət. Bir dəfə fasilə zamanı qadınlar bir yerdə oturub evdən gətirdikləri naharı yedikləri zaman baş mühasib Yevdokiya Stanislavovna. Əbdül Qafarzadə onları işdə saxlayırdı və həmişəki kimi də hörmət edirdi. bu qadınların bəzisi daha qocalmışdı. o adı nədi. qalanını özü götürürdü.. bizim başımızın üstündən əskik eləməsin!.» Nə isə.. Göygöz. qollarını geniş açıb ləzzətlə gərnəşdi.. sonra: – Vasilini çağır bura. Allah sənin cibinə o adı nədir. – dedi. Əbdül Qafarzadə bu pulun 20 manatını qarovulçu Əflatuna verirdi (qarovulçu Əflatun da həmişə eyni sözlərlə o pulu alıb cibinə qoyurdu: «–Allah səni. bazarda qarpıza. zəngi basıb o cavan və gözəl katibə qızı çağırdı və katibə qız içəri girəndə Əbdül Qafarzadə on gündə birinci dəfə bu qızı təpədən-dırnağacan əməlli-başlı nəzərdən keçirdi.» – demişdir. bu qadınları Əbdül Qafarzadə özü bir-bir seçib işə götürmüşdü. dərindən köksünü ötürüb: «– Abdul vsex nas nadul. ömründə heç vaxt və heç kim ona beləcə açıq-saçıq baxmamışdı.. ailə üzvlərindən başqa: ümumiyyətlə. həm də bir qadın kimi gözəl idilər.»).texnikumda oxuyan bu tələbələr sakit adamlar idi və Ağakərim. Mirzəibi.. Kassir Marqarita Iosifovna isə baş mühasibin sözlərinə belə düzəliş vermişdi: «– Abdul vsyu Sovetskuyu vlast nadul!... Qəbiristanlıq Idarəsində işləyən qadınların. şey. Əbdül Qafarzadə böyük pullar qazandığı üçün. yaraşıqlı və ilk baxışda sadəlövh görünən bu oğlan Əbdül Qafarzadənin bircə təbəssümündən. Əbdül Qafarzadə Vasili Mitrofanovu Rostovda yaşayan dostlarının zəmanəti ilə işə götürmüşdü və Vasili də qoca anası ilə birlikdə Rostovdan köçüb Bakıya gəldiyi. bu kirayənin üstü açılsaydı. elə bil. bir də ki. demək olar ki. hamısı öz işlərinin gözəl mütəxəssisləri olmaqla bərabər. alandan sonra içi necə çıxacaq.

Vasilinin belə axmaq bir işlə məşğul olmağını qəti qadağan etdi. Krasnodar və Rostov vilayətlərində işləyən pullu kolxoz sədrlərinin. özü də ki. balaca Əbdül (əvvəllər o yazıq Orduxan!. məruzələrdə. lap dəllək də olsaydın. qoca anasını da götürüb Bakıdakı saysız-hesabsız dostlarının birinin evinə gedirdi və yalnız Əbdül Qafarzadə sifariş göndərəndən sonra. Sevil. Ömər. rayon əmək qabaqcıllarının fəxri lövhəsinə vurdurmuşdu və ümumiyyətlə. Əbdül Qafarzadə hərdənbir kefinin kök çağlarında gülə-gülə Vasiliyə deyirdi: «Hayıf adın qəbirqazandı də!. Vasili Mitrofanov Rostovda bəzi vəzifəli və pullu adamların eyş-işrət məsələlərinin yüksək səviyyəli təşkili ilə özünə pul qazanırdı (və az da qazanmırdı!). bir də ki. Əbdül Qafarzadə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına fahişə gətirməyi və ümumiyyətlə. Soçidə... rayon səviyyəli rəhbər partiya və sovet işçilərinin müvəqqəti istifadəsinə verirdi. deputat da eləməmişdi. Yurmalada sanatoriyaya gedirdilər və qızlar da Vasilidən bir aylıq anaşalarını (bəziləri morfiyə. qalan bütün insanlar). hətta mətbuatda Vasilinin adı tez-tez nümunə çəkilirdi. kokainə keçmişdi və Vasili də onların qarasına deyinə-deyinə 174 . amma Bakıda.. qırx faizi isə Vasiliyə çatırdı). amma onu partiyaya keçirmişdi və bir müddətdən sonra Qəbiristanlıq Idarəsi ilk partiya təşkilatının katibi seçilmişdi – fəhlə. başqa işdə işləsəydin.» Düzdü. rus– həm sarsılmaz xalqlar dostluğuna bir nümunə idi.Qafarzadə üçün iki yerə bölünürdü: ailə üzvləri. Vasili bir daha Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına fahişə gətirmədi. Əbdül Qafarzadə Vasilini Sosialist Əməyi Qəhrəmanı eləməmişdi. Əbdül Qafarzadə Vasiliyə Bakıda ikiotaqlı mənzil almağa kömək etmişdi və Vasili əntiqfiruş əşyalarla. səni lap deputat eləyərdim! Neyniyim? Qəbiristanlığın üzü qara olsun!. Hərdən o mənzil Əbdül Qafarzadəyə lazım olurdu və o zaman Vasili evin açarını gətirib verirdi Əbdül Qafarzadəyə. iki dəfə medal almışdı və indi Əbdül Qafarzadə onu ordenə təqdim etmək istəyirdi. indi səni geroy eləmişdim. Bakıya gələndə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının gündüz və gecə həyatına bələd olandan sonra buradakı əlverişli şəraiti o saat düzgün qiymətləndirə bildi və bir müddət əvvəlki peşəsindən istifadə etməyə başladı. bütün ölkə indi səndən danışırdı! Vallah. həm də ki. sovxoz müdirlərinin.). Əbdül Qafarzadə Vasilinin şəklini. özü ilə bir gecəlik fahişə apara bilərdi (fahişə əlavə olaraq müştəridən nə qoparacaqdı – bu onun öz işi idi və baxırdı həmin fahişənin səriştəsinə və bacarığına!). Ermənistanın. Əbdül Qafarzadənin sədaqətə verdiyi qiymət idi... gözəl rəngkarlıq əsərləri ilə xüsusi zövqlə bəzədiyi o ikiotaqlı mənzildə təkcə anası ilə bir yerdə yaşayırdı. eləcə də qonşu Gürcüstanın. Bayıl tərəfdə yaşayan və anaşaya öyrənmiş bəzi cavan rus qızlarından istifadə etməyə başladı: həmin qızları anaşa ilə təmin edirdi və onları Azərbaycanın rayonlarında. öz mənzilinə qayıdırdı – üç saatdan sonra. tanış qızları vaxtaşırı Rostovdan Bakıya qonaq dəvət elədi. qabaqcıl bir fəhlə kimi. yəni Qaratel. Vasiliyə müəyyən miqdarda (bu baxırdı fahişəyə və müştəriyə!) pul verib (bu pulun altmış faizi fahişəyə... yaxud üç həftədən sonra. O rayon xadimləri məzuniyyətə çıxıb Kislovodskda. doroqoy. cürbəcür zəfər raportlarında. yaxud nəşə almaqdan başqa. amma Vasilinin get-gedə qızışan bu fəaliyyəti uzun çəkmədi. Bakıdakı fahişələrlə işgüzar əlaqəyə girdi və gecələr Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına gələn müştərilər araq. Bizdə qəbirqazana qiymət qoyan yoxdu. Dağıstanın rayonlarında.

Pribaltika respublikalarından hansı bir görkəmli təsərrüfat rəhbərininsə haqqında təriflərlə dolu yazılar dərc edilirdi və bu həmin Sosialist Əməyi Qəhrəmanı. Vasili bu qızlardan da haqq alırdı. daha əvvəlki oyunçular yox idi.. o işə ki. amma yeni nəsil tamam cırtqoz adamlardan ibarət idi. Yurmalada sanatoriyalara yaxın gözəl evlərdə kirayə qalırdılar. Daşkənddə. amma özləri bir qara qəpiyə dəyməzlər. özlərini aparmaqlarıyla Əbdül Qafarzadəyə bab idilər. fahişə!). siqareti arxasında gizlədirdi). Italiyadan. Yunanıstandan. gədə-güdə deyildilər. həmişə öz yerini bilirdi. bir də ki.. kimisi öldürülmüşdü. burada yalnız Əbdül Qafarzadənin özünün intim işlərinin vasitəçisi və təşkilatçısı idi. yaxud Rostov vilayətindən. arvad qarışdı (özü də ki. Soçidə. əsasən. yaxud Kislovodskda qumar oynamışdı. işgüzar məsələlər həll eləmişdi. çünki bütün sovet qəzetləri. elə Israilin özündən gəlirdi. bu məhrəmlikdən sui-istifadə etmirdi. əsasən. amma qocalırdılar. tədbirləriylə. iaşə və məişət xidmətini. Əbdül Qafarzadə şəxsən onunla Odessada. Çoxdan idi qumar oynamırdı və məsələ onda deyildi ki. həmin təsərrüfat rəhbəri olurdu ki. sonuncu dəfə qumar toplantısına gedəndə (Riqaya yığışmışdılar) bir gecədə yüz on min manat nəqd pul uduzmuşdu – qumar. uduzmağı da bacarmalıdır. məsələ onda idi ki. bunlar belə idi. iki məsələ ilə bağlı gedirdi: ya məhəbbət məsələlərinə görə.anaşadan xeyli baha olan bu narkotikanı tapıb almağa məcbur olurdu) alırdılar. kolxoz sədrininsə. köhnə dostlardan da salamat qalanlar (Əbdül Qafarzadə kimi!) az deyildi. qumardır və qumar oynayan kəs udmağı bacardığı kimi. başqa şəhərlərdə yaşayan bu adamlar sanballarına görə. yəni həmin ərazilərin bir partiya-sovet rəhbərliyi var idi. Əbdül Qafarzadəyə bu dərəcədə məhrəm adam olsa da. qızlar özləri də pis qazanmırdılar. ya da ki. deyirdi. xırdaxuruş oğurluqla işləri olmazdı. bəzən isə gizli rəhbərliklə rəsmi rəhbərlik arasında da yaxşı bir əlaqə yaranırdı. SSRI-nin başqa şəhərlərində yaşayan dostlara ehtiyac olanda. Türkiyədən. Əlbəttə. yüngül sənaye zavod fabriklərini. kişi olan kəs işlərini gərək elə qursun. Vaxtıyla Moskvada.. içki də içmirdi və Əbdül Qafarzadə də bunu yüksək qiymətləndirirdi. təmkinləriylə (ağır oturub batman gəlirdilər!).. yaxud Irəvanda. Vasili. fahişəliyi əllərinə almış həmin gizli rəhbərlik. radio-televiziya səhərdən axşamacan mənfur kapitalist ölkələrindəki mafiyadan yazırdı.. Hərdən bu barədə fikirləşəndə Əbdül Qafarzadə öz-özünə gülümsəyirdi. qəyyumlarına kef verirdilər. o rayon xadimlərinin hesabına Kislovodskda. Bakıda həll edirdi. göstərirdi və bəzən elə həmin qəzetlərin özündə Orta Asiyadan hansı bir Sosialist Əməyi Qəhrəmanı. Leninqradda. narkotika alverini. Irəvanda. kişinin yanında siqaret də çəkmirdi (əlində siqaret olsaydı. amma indi o dünyagörmüş kişilərin yerini ağzından süd iyi gələn adamlar tutub və düzdü.. Tiflisdə. onda o işin axırı olmaz! Buna görə də Vasili Mitrofanov Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının işlərindən başqa. çoxu ölmüşdü. Əbdül Qafarzadəni görən kimi. Tallində. onları Bakıya dəvət edirdi). qumara (işgüzar məsələləri. AFRdən. ticarəti. fahişədən asılı olmasın: ümumiyyətlə. bunların pulları əvvəlkilərdən də artıqdır. Əbdül Qafarzadə başqa şəhərlərə ezamiyyətə. Bu yeni nəsil daha böyük əraziləri idarə edirdi. təzədən Bakıya qayıdırdılar. yəni yalnız pullarının çoxluğuna görə yox. Əbdül Qafarzadə belə hesab edirdi ki. özünün ezamiyyət məsələlərini Vasiliyə həvalə edirdi. kimisi sovet vətəndaşlığından çıxıb Israil adı ilə xaricə getmişdi və indi soraqları ABŞ-dan. 175 . o möhtərəm rayon xadimlərindən də.

Brejnevin ömrünün sonuna az qalıb. Əbdül Qafarzadənin dəvəti ilə Bakıya köçəndən bircə il sonra. onu düzəltmək mümkün deyil. nazirlər var idi. çünki pulu çox qazanırlar. elə belə də olacaq! Bir cəmiyyətdə ki. bu vəzifə sahiblərinin özləri də cırlaşıblar və cırlaşmaqda da davam edirlər. elə ola bilərdi ki. bir-birilərini öz işləri ilə tanış edərdilər və gələcək işgüzar görüşləri hazırlayardılar. hər halda. kömək əli uzadardılar.. hər halda. – Qastinisada iki nəfərlik yer lazımdı sabaha. amma iş burasında idi ki və Əbdül Qafarzadə günlər keçdikcə buna daha artıq dərəcədə əmin olurdu ki. bu yeni nəsil özünü aparır– düz deyildi. bəstəkarlar. amma belə görünür ki. o cür ki. kef məclisləri də. morfi vurdurması da. amma şər deməsən. çünki dağıla bilər. məsləhət verərdilər. Düzdü. başqa iş görürlər. əvvəlki kimi qalmışdı. özlərinin nəşə çəkməsi. Vasili içəri girəndə Əbdül Qafarzadə gözünü qəzetdən çəkib: – Moskvaynan danış. qəti düz deyildi! Əvvəllər Moskvadan tutmuş Xersonacan ölkənin cürbəcür şəhərləri ilə zəngləşərdilər. qolundan tutub gəzdirirdilər.. hər dəfə restoranda yeyib-içəndən sonra xörəkpaylayanlara yüz manat. görkəmli artistlər. iki yüz manat artıq pul verməkləri də. əslində. rəislər. elə birisi də iş başına keçə bilərdi ki (buna Sovet Ittifaqı deyərlər – və tarix deyərlər!– nə desən. elə birisi gələ bilərdi ki. rüşvəti də çox verirlər. Partiya və sovet işçiləri. əslində. Əbdül Orduxanoviç? Əbdül Qafarzadə Fərid Kazımlının baldızı oğlunun qarasına üz-gözünü turşudub: 176 . buna görə də seçdiyi rəhbərlik özünə bab olmalıdır!). Düzdü.. daha heç nədən çəkinməyib açıq-aşkar malikanələr tikdirməkləri. işgüzar əlaqələr isə. görünür. Brejnevdən sonra kim gələcəkdi? Əlbəttə. pulun gücünə yüz faiz inanırdı. əvvəlkindən asan qazanırlar. indiki bu professorların. işlər lap Brejnevin vaxtından da yaxşı getsin (və Əbdül Qafarzadə.. əmin idi ki. Sovet Ittifaqında birinci şəxsin əxlaqından və əqidəsindən çox şey asılıdır. çünki alan da çoxdur. Əbdül Qafarzadə dünyada heç nəyə inanmasa da. yanlarında gəzdirdikləri qəhbələri ən son dəblə geyindirməkləri və qaş-daşla bəzəmələri də.. təəccüb etdi və təmiz Azərbaycan dilində (dil öyrənməyə. respublikaların. çünki əsas məqsəd başqa idi: bir-birilərinə fikir söyləyərdilər. bu yeni nəslin də əlinin altında (!) professorlar. məşhur həkimlər olurdu. camaatın gözü qabağında şəxsi «Mersedes» lərində gəzməkləri də Əbdül Qafarzadənin ürəyincə deyildi. gəmidə oturub gəmiçiyə bu qədər açıq-aşkar meydan oxumaq olmazdı və Əbdül Qafarzadənin fikrincə. Vasili. Düzdü. adam heç nə başa düşmürdü. azərbaycanca təmiz danışırdı) soruşdu: – Moskvaya gedirsiz. inzibati orqan işçiləri nə qədər rüşvət alsalar da. yazıçılar olurdu. kefin özüdür... eyş-işrət də. şəhərlərin rəhbərliyi.. əvvəlki kişilər yox idi. ola bilər!). Tarix göstərir ki. Bu cavan adamların gündəlik güzəranının zahiri cəhətləri: içdikləri viski də. xüsusi istedadaı var idi. xeyir gəlməz. bu dərəcədə bir söz deyib. Indi isə məqsəd qumarın özüdür. .Yeni nəslin həyat tərzi qətiyyən Əbdül Qafarzadənin xoşuna gəlmirdi və buna görə də daha qumara getmirdi. Əvvəllər o kişilərin oturubdurduqları adamlar professorlar olurdu. bir bahənə olardı. dünyanın işlərini bilmək olmaz. bir yerə yığışardılar və o zaman qumar da.. aləmi qatışdırsın bir-birinə. iclaslarda danışanda da o qədər ağzını marçıldadırdı ki. rəssamlar.. əlbəttə. – dedi. amma. bunun axırı yaxşı qurtarmasın. vilayətlərin. bu yeni nəsil nümayəndələri kimi.

Rozanın bədəni. Düzdü. hamar və sağlam bədəni. mənə de. Ancaq sənin sağlığın lazımdı.. tanıdı. Əbdül Orduxanoviç? – Get məşğul ol. o hisslər. ümumiyyətlə. dərdini-sərini götürüb apardı. Əbdül Qafarzadənin bu sözlərindən heç nə başa düşmədi. – Lyüks olsun. o yaz ab-havası xatirədə də təzə. o duyğular həmişəlik Əbdül Qafarzadə ilə qaldı və hərdən beləcə qəflətən yada düşürdü. Əbdül Qafarzadəyə layiq bilmişdi. təzə duyğular baş qaldırdı. yəni keçən yaz – o gözəl. Vasili bu qadının gözəlliyini. Əbdül Qafarzadə Rozanı birinci dəfə görəndə bu qadının bədənini necə təsəvvür etmişdisə. beləcə aşiq vaxtlarında Əbdül Qafarzadə pula pul demir. buna görə də həmişəki kimi: – Başqa bir şey lazım deyil. Vasili Mitrofanovu yoldan çıxarmaq istədi. Rozanın o balıq kimi sürüşkən bədəni birdən-birə sürüşüb qucağından çıxdı. – tanış adamlar gedir. kişinin içinə bir cavanlıq həvəsi gətirdi. bu cavan adam Əbdül Qafarzadəyə xidmət etdiyi bütün bu müddət ərzində ilk dəfə az qaldı «xəyanət» yoluna düşsün. hətta şeytan. həvəsini də saxlayacaq. Rozanın gözəlliyi. dingding dingildəyən.– Yox. elə bil ki. o cür idi. bilirdi ki. işvəsini o saat qiymətləndirmişdi və buna görə də onu özünə yox. qarnının dərininə çəkilmiş göbəyi. Vasili. təravətli qalmışdı və birdən-birə yada düşən o xatirələr yenə də o gözəl günlərdəki kimi. beş ildən sonra. duydu. – Əbdül Qafarzadə çeşməyini gözündən çıxarıb dəsmal ilə şüşəsini təmizləyə-təmizləyə yüngülcə gülümsədi. amma o yaz təravətli təzə hissləri. – dedi. Mən gedə bilərəm. – Çox sağ olun. hərdən yada düşüb adamın qanını qaynadan o yaz çağlarında – iyirmi səkkiz yaşı var idi və ömründə çox qadınlar görmüş Əbdül Qafarzadə bilirdi ki. Rozanın iyirmi səkkiz yaşı var idi. axşam evdə olacağam. – Baş üstə. zəng elə. bütün qayğılarını. o unudulmaz. hərarətli döşləri başdan-başa bir xoşbəxtlik idi və bu xoşbəxtlik keçən yaz Əbdül Qafarzadə kimi bir adamın belə. köhnə üçmərtəbəli bir bina ilə üzbəüz əmanət kassasında işləyirdi. daha gec olacaq. canlı və həmişə isti. dolu baldırları. daraqoy.. Rozanın əsl sevilməli vaxtıdı. Vasili kabinetdən çıxdı. amma daha indiki Roza olmayacaq və Roza adamın ağlını başdan çıxarmağı bacarırdı. ən gözəl qadınlarından biri hesab olunurdu və onunla ilk dəfə Vasili özünün saysız-hesabsız məclislərindən birində tanış olmuşdu. amma o Moskva söhbətindən sonra Vasilinin kabinetdən çıxması ilə otağa qəribə bir yaz ab-havası doldu və Əbdül Qafarzadə. Roza Səkkizinci kilometrdə. Əbdül Orduxanoviç? – Olsun də. amma heç nə başa düşməyəndə də sual verib belə şeyləri aydınlaşdırmaq Vasilinin xidmət üsuluna daxil deyildi. əlbəttə. daraqoy. hətta üç ildən sonra. yəqin şövqünü. Rozanın ağappaq. Əbdül Orduxanoviç? – soruşdu. təzə hisslər. Roza indiki Roza olmayacaq. indi ömrünün hansı çağıdır. 177 . Vasili Əbdül Qafarzadənin zövqünə bələd idi və tamam əmin idi ki. Roza özü də yaxşı bilirdi ki.. əlbəttə. – Xalası ərinin pulu çoxdu. işvəsi o qədər təsirli idi ki. – Yox. tanış-bilişlərinin arasında Bakının nəinki Səkkizinci kilometrdə. az qalmışdı ağlını başından çıxarsın. Əbdül Qafarzadə bu qadına bir könüldən min könülə aşiq olacaq və Vasili burasını da çox yaxşı bilirdi ki.. beş ildən sonra. bu yaz ab-havasını o saat hiss etdi. doğrudan da. gözəlliyini saxlayacaq. təzə duyğuları özü ilə aparmadı.

sonra Roza Moskvaya gəldi. təzədən ayıltmışdı. ən hərarətli uşaqlıq xatirələrindən biri və bəlkə də birincisi Asatur əmisinin ildə-iki ildə bir dəfə Moskvadan Bakıya gələndə ona hədiyyə gətirdiyi iri bir qutu rəngli karandaşlar idi. öyünməmişdi. Əbdül Qafarzadədən qoparılacaq qazancı bu qadınla yarıbayarı bölərdi və əlbəttə. canında hələ bu qədər gənclik ehtirası var imiş. heç hansı bir ziynətlə. həmin Moskva səfərini də on beş günlük nəzərdə tutmuşdu və o on beş günün birinci beş günü gecəli-gündüzlü bütöv bir an – hisslərlə. yaşılı. Son vaxtlar. o karandaşların qırmızısı. 178 . Əbdül Qafarzadə bu «xəyanət»dən xəbər tutar. cavan olmağına baxmayaraq. tək adam idi və Vasilinin təklifinə yəqin ki. özünü məcbur etdi və «– Lənət şeytana!»– dedi. daş-qaşla o dəqiqələrdə Roza ilə öyündüyü kimi. elə bil. boş vaxtlarında qədim Assuriya haqqında çox kitablar oxumuş Əbdül Qafarzadəyə elə gəlirdi. iri qara gözləri işım-işım işıldayan bu qadın Bakıdakı əmanət kassalarının birindən yox. bu qadınla Bakıda gizli və tələsik görüşmək istəmədi. kişini təzədən yeni bir həyata qaytardı. həmişəki kimi. həmin anlarda Roza. sonra da Əbdül Qafarzadə gəldi və Əbdül Qafarzadə heç vaxt ağlına da gətirə bilməzdi ki. on üç. qürur hissi keçirməmişdi. həyəcanların yalnız xatirəsini. çəhrayısı. bu dəfə də. Əbdül Qafarzadənin bütün ömründə əldə etdiyi ən qiymətli şəxsi əmlak idi. Roza kimsəsiz. xüsusən. Əbdül Qafarzadəyə sədaqətlə xidmət göstərsin. Roza milliyətcə aysor idi və elə anlar olurdu ki. o hisslərin. həyəcanlarının rənginə çevrilirdi və həmin vaxtlar Rozaya elə gəlirdi ki.Vasili Roza ilə əlbir ola bilərdi. həyəcanların özlərini qaytarıb gətirdi. əvvəlcə Vasili Moskvaya gedib hazırlıq gördü. Bəzən elə bil ki. sadəlövh. elə bil. qazanc da həmişəkindən çox olardı (çünki Vasili Mitrofanov Əbdül Qafarzadəni xərcə salmağın ən incə yollarını belə yaxşı bilirdi və Rozanın köməyi ilə bu yollardan gizlincə istifadə edərdi). Əbdül Qafarzadə istədiyi vaxt Sovet Ittifaqının istədiyi şəhərinə istədiyi müddətə ezamiyyət götürürdü. hil çeynəyə-çeynəyə (Əbdül Qafarzadənin hil iyindən xoşu gəlirdi) otaqlarda çılpaq gəzirdi və çarpayıda uzanıb. narıncısı on iki. o qədim dövrlərdən gəlib onun ömrünə daxil olub. heç restorana da getmədilər (ümumiyyətlə. bu ehtiraslı qadına baxmaqdan doymayan Əbdül Qafarzadə heç vaxt heç hansı pulla. sarısı. Əbdül Qafarzadə Rozanı görəndən sonra. Roza Moskvanın lap mərkəzindəki o üçotaqlı lüks mehmanxana nömrəsində əyninə heç nə geymirdi. həmin beş gündə nə Əbdül Qafarzadə. razı olardı. təbiəti etibarilə xudmaniliyi xoşlamayan Əbdül Qafarzadənin restoranlarda oturmaqla arası yox idi və o beş gündə Roza heç imkan tapıb əmisi Asatura zəng də eləyə bilməmişdi). amma Vasili bircə anlıq belə təsəvvür edəndə ki. amma keçən yaz Moskvadakı o Rozalı günlər. səmimi hisslərinin. nə də Roza o üçotaqlı lüks nömrədən çıxdılar. həyəcanlarla dolu nəhəng bir an kimi ötüb keçdi. amma Vasili çox çətinliklə də olsa. Roza Əbdül Qafarzadəni bir yeniyetmə oğlan kimi. həyat daha yaşanıb qurtarmaq üzrədir. o Rozalı günlər otuz il bundan əvvəlki hisslərin. Roza ilə kişinin arasında sadiq bir vasitəçi olsun. yazıq Orduxandan sonra Əbdül Qafarzadəyə elə gəlirdi ki. dünyanın çox üzünü görmüş və görmədikləri barədə də nəzəri təsəvvürü olan bu adamın bütün içi uçum-uçum uçunurdu və həmin qorxu hissi Vasilini məcbur etdi ki. on dörd yaşlı bir qız uşağının – Roza üçün həmişəlik bir keçmişdə qalmış təmiz. yaxud kresloda oturub bu sağlam. Rozanın ən işıqlı. təəssüratını yox.

179 . Vasya. hətta eşq aləminə. necə deyərlər. – dedi və bu sözləri elə yanıqlı. demişdi ki. paklıqdan xəbər verirdi. O beş gündə o üçotaqlı nömrədən dişardakı həyatı təkcə Vasili Mitrofanovun zəngləri yada salırdı.. heç bir şeyi lazım deyildi. hər halda. bunu demişdi və özü öz sözlərindən nigaran qalmışdı. Rozaya beləcə təbrik açıqcaları göndərirdi. yüz ilin ağacıydı. kədərli vaxtlarında kamançaya qulaq asardı. çünki birdən Əbdül Qafarzadə Ticarət Nazirliyində işləyən o adamı görmək istəyərdi. bir dəfə də axşam zəng eləyirdi: «– Bir şey lazım deyil. ehtirasla çağırmağına baxmayaraq. sim kimi tarım çəkilmiş bədəninin müqabilində özü özünün yekə və tüklü qarnından. çünki Əbdül Qafarzadə dünyadakı rozalara və qeyri-rozalara yaxşı bələd olduğu üçün. sarının. onunla görüşmək. elə ürəkdən dedi ki. hətta göz yaşı var və belə anlarda Rozanın özünün gözləri dolurdu. Rozanın o ağappaq. Vasili də həmin mehmanxanadakı nömrələrdən birində qalırdı və hər gün bir dəfə səhər. utanmışdı. gəlib vanna otağında Rozanı iri Çin məhrabasına bürüyüb qucağına alırdı. Roza yalan deyir və öz kefini pozmamaq üçün dərininə getmədi. evinə getmək istəyirdi və bu barədə Əbdül Qafarzadəyə də demişdi. Roza Moskvada Asatur əmiyə mütləq zəng etmək. həyəcanları kimi. danışıqlar aparanda və Roza bu gözəl Moskva səfərinə razılıq verəndə o qırmızının. amma Asatur əminin tramvaysürən olduğunu deməmişdi. eləcə də hər il ad günündə Rozaya təbrik açıqcaları göndərirdi və Asatur əmi bütün dünyada yeganə adam idi ki. Əbdül Qafarzadə heç özü də bilmədi necə oldu ki. əmisi SSRI Ticarət Nazirliyində işləyir. qəmli. 8 Martda. çarpayıdan qalxan kimi. amma Moskvadakı o yaz günlərində Əbdül Qafarzadənin ürəyi də.. narıncının işıltısında qəribə bir mütəəssirlik. o üçotaqlı lüks nömrədə Rozadan başqa Əbdül Qafarzadəyə dünyanın heç bir ləl-cəvahiratı. kişinin səsini heç vaxt beləcə mütəəssir eşitməmişdi. Əbdül Qafarzadə onunla birlikdə duşun altına da girmirdi.. əyninə paltar geyirdi. Amma Roza nahaq yerə nigaran qalırdı. 7 Noyabrda. təzədən çiçəkləmişdi və kişi dünyanın bütün dərdini-sərini unutmuşdu. ürəyi kamança istədi. onunla tanış olmaq istəyərdi. Əbdül Orduxanoviç?» Əbdül Qafarzadəyə nə lazım olacaqdı? – keçənilki o gözəl yaz günlərində.. sövq-təbii ilə o saat başa düşdü ki.. Rozanın anası qonşuluqda yaşayan dul azərbaycanlı bərbərə ərə gedəndən sonra. məhəbbət işlərinin bütün incəliklərinə yaxşı bələd olan Rozanın gülə-gülə. Vasili. çəhrayının. amma həmin beşinci günün axşamı Vasili zəng eləyəndə Əbdül Qafarzadə: – Ürəyimə kamança düşüb. Rozadan fərqli olaraq. amma. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulması münasibətilə 28 Apreldə. adətən. şövqlə. bir təmizlikdən. amma bütün bayramlarda – Yeni ildə. Bakıya gəlmirdi. çəhrayının.. özü özünün yaşından həyalanırdı. ürəkdə nəsə varmış. 1 Mayda. Əbdül Qafarzadə heç vaxt o lüks nömrədə çılpaq gəzmirdi. yəni Rozanın atası vəfat edəndən. elə bil. on üç-on dörd il idi ki. Vasili Mitrofanov Əbdül Qafarzadənin adından Roza ilə.. o yaşılın. sarının. görünür. bu gözəl qadın həyatının indi beləcə çiçəkləyən bir çağında heç bir səbəb olmadan için-için ağlamaq istəyirdi. yaşılın. çarpayıya aparırdı.. Asatur əmi Moskvada tramvay sürürdü və doğma qardaşı.birdən-birə xatirələri bürümüş o qırmızının. narıncının o mütəəssir işıltısı bir gecə vaxtı yenə də xatirələrə dolmuşdu və həmin xatirələrdə Asatur əminin siması Rozanın o uşaqlıq hissləri.

doğrusu. bura mehmanxana nömrəsi yox. ürəkdən sevməyə başlayıb. «Kəsmə şikəstə»nin bu sədaları ilə Rozanın o iri qara gözləri. O gecə çarpayıda Əbdül Qafarzadənin böyrünə qısılıb yuxuya gedən Roza o üçotaqlı lüks nömrənin sakitliyi və qaranlğı içində kişinin ürəyinin döyüntüsünü aydınca eşidirdi və o döyüntüdə heç vaxt duymadığı bir doğmalıq duyurdu. abşeronlu gülsatanlardan Roza üçün bir qucaq qönçə qızılgüllər aldı. oyun havalarını çaldı. yəni ki. bu çalğıdan həzz aldılar. bu mahnını rəhmətlik Xıdır çox xoşlayırdı və indiki kimi Əbdül Qafarzadənin yadında idi: Xıdır qışın soyuğunda da həyətlərindəki krantdan axan buz kimi suyun altında yuyuna-yuyuna «Sarı bülbül»ü oxuyurdu – «Sarı bülbül» həmənki «Sarı bülbül» idi. o «Segah» Moskvadakı o mehmanxana nömrəsində o qədər sirli. yanında uzanmış bu kişi 180 . təzədən muğamata qayıtdı. bu yekə və tüklü qarınlı. Vasili özündən razı halda Əhməd Şirkərimə baxdı və başını tərpətdi. həqiqətən. hətta o yad. o ağappaq tarım bədəni arasında bir doğmalıq var. elə həmin axşam Əhməd Şirkərimi o üşotaqlı lüks nömrəyə gətirdi və Əbdül Qafarzadə ilə Roza da səliqə ilə geyinib Əhməd Şirkərimin çalğısına qulaq asdı. Əbdül Qafarzadənin musiqini beləcə qiymətləndirməsindən vəcdə gəlmiş Əhməd Şirkərim ayağa qalxdı.. sonra Əbdül Qafarzadə əlini pencəyinin döş cibinə saldı. ünyetməzliyindən xəbər verirdi və Əbdül Qafarzadə də gözlərini yumub kamançanı dinləyə-dinləyə o qədimlərə. Əhməd Şirkərim kamançanı köklədi. eyni zamanda. gözlənilməz. Əhməd Şirkərim «Kəsmə şikəstə»ni çalıb qurtarandan sonra. kamança ilə birlikdə Bakıdan gətirdiyi skripkasını qoburdan çıxartdı. o səsçatmaz ünyetməzliyə getmişdi. dünyanın qədim çağlarından. məhrəmanə səsləndi ki.. zaman doğmalığıydı. – dedi.. gəlib Rozanın qarşısında dayandı və yenə də gözlərini yumub Rozaya ithaf etdiyi «Oçi çernıe» çaldı. Xıdır isə çoxdan haqq dünyasında idi və elə bil ki. axırda «Kəsmə şikəstə» çaldı və Əhməd Şirkərim gözlərini yumub kamanın simlər üstündəki get-gəli ilə həmahəng başını yırğalayayırğalaya o «Kəsmə şikəstə»ni çaldlqca Əbdül Qafarzadəyə elə gəlirdi ki. həmin anlarda Rozaya elə gəlirdi ki. Əbdül Qafarzadənin ürəyini sızıldadan bu xatirələri kamançanın diliylə söyləyirdi – Əbdül Qafarzadənin gözləri yaşardı. tarixin səsçatmazlığından. kamançanı sevməyən. muğamatı da başa düşməyən Vasili ilə Roza da. yaşlı kişini. eyni zamanda. gördün də. Sonra Əhməd Şirkərim Azərbaycan xalq mahnılarını. Roza yuxuya gedə-gedə elə təsəvvür etdi ki. birdən-birə bu dərəcədə doğma olmuş kamança da. Vnukova aeroportundan taksini birbaşa Moskva Mərkəzi Bazarına sürdürdü. öz evidi. Timsah dərisindən tikilmiş və az qala otuz ildən bəri cibində gəzdirdiyi iri portmanesini çıxartdı və Əhməd Şirkərimin qabağına on dənə yüzlük sayıb: – Halal olsun. O şax yüzlüklərdən. təzədən harada isə həzin-həzin çalmağa başladı. Əhməd Şirkərim də bundan xəbərdar idi.. həmişəki kimi. o mehmanxana nömrəsinə qəribə bir sükut çökdü və bu sükutun özündə də bir qədimlik var idi. vaxt. sonra Əbdül Qafarzadənin xahişi ilə «Sarı bülbül» çaldı. kamançanın bu səsiylə. o çalğının uzaq səsi sakitlik içindən süzülüb gəldi. gözlərini yumdu və əvvəlcə bir «Segah» çaldı və o «Segah»ı o qədər ürəkdən çaldı ki. bu doğmalıq qan doğmalığı deyildi. elə bil.Vasili səhər tezdən Bakıya uçdu və axşam reysi ilə məşhur kamança çalan Əhməd Şirkərimlə birlikdə Moskvaya qayıtdı.

181 . tələsik yerindən qalxıb telefonun dəstəyini götürdü. soruşuram. Qaratel mama xəstələnib. Bakıda nəsə olub. Necəsiz? – Nə olub? – Çto? – Nə olub. söhbət Ömərin öz anasından. arxalanmaq olar və belə bir etibar hissi. çtob ya pozvonil vam. ağırdı.. dyadya Abdul.. sağlam adamıydı. ağırdı? – Hə. Roza bir ər-arvadlıq doğmalığı. Səkkizinci kilometrdə Rozanın işlədiyi əmanət kassası ilə üzbəüz köhnə üçmərtəbəli binanın üçüncü mərtəbəsində. – Mama xəstələnib. Ona oçen boitsya. dyadya Abdul. Moskvadakı bu altı gündə bütün içini bürümüş o yaz təravəti də bircə anın içində çıxıb getdi işinin dalınca. bütün bədəni uçunmağa başladı (Orduxanın ölümü onu qəfil ölümlərdən beləcə qorxutmuşdu. Biz də gəlmişik bura.. Yuxudan oyanmış Roza əlini qaldırıb başının üstündəki branı yandırdı və qalxıb çarpayıda oturdu. zəng Bakıdandır.. – Mənim anam yox e. rahat nəfəs aldı. küçə pəncərələrinin yuxarısı ilə damın arasında daşdan belə bir yazı yonulmuşdu: 1867. Amma elə həmin gecə telefon zəng çaldı və telefonun səsindən Əbdül Qafarzadə başa düşdü ki. sənin anan yazıq. o rəqəmin qədimliyi. yəni Mürşüd Gülcahaninin arvadından gedir və ürəyi sakit oldu. hər ehtimala qarşı. Əbdül Qafarzadənin birdən-birə bir uşaq kimi. Əbdül Qafarzadə tələsik soyuq su ilə əl-üzünü yuyub geyinməyə başladı.. Bakıda. yəni Rozanın yaşadığı həyat. – Balam. MƏŞƏDI MIRZƏ MIR ABDULLA MƏŞƏDI MIR MƏMMƏDHÜSEYN OĞLU Və əmanət kassasının pəncərəsindən o yazıya baxanda həmişə Rozaya elə gəlirdi ki.də onun əridi. o qədimliyin içindədi. – Zdravstvuyte..). Sevil skazala. Danışan Ömər idi... Eto Omar qovorit.. nə qədər çalışdısa da özünü ələ alsın. bu etibarsız dünyada yalnız o qədimliyə etibar etmək. Məşədi Mirzə ömrünün həmin uzaqlığı müqabilində özünün.. a to ya ne bespokoil bı vas. mümkün olmadı və daha heç nə soruşmayıb. dəstəyi aparatın üstünə atdı. – Ciddidi vəziyyəti? – Çto? – Soruşuram ciddidi vəziyyəti. Sizin kvartiradan danışırıq. arxayınçılıq duyğusu o cavan qadının bütün bədəninə bir sakitlik. nömrəsini Qaratelə vermişdi (başqa şəhərlərdə olanda həmişə belə edirdi). ailə mehribanlığı hiss etdi və tamam yuxuya getməzdən əvvəl Əbdül Qafarzadənin tüklü sinəsini yüngülcə tumarladı. Indi o üçotaqlı lüks nömrədə yuxuya getməzdən əvvəl Əbdül Qafarzadənin tüklü sinəsini yüngülcə tumarladıqca Roza elə bilirdi ki. Əbdül Qafarzadə elə başa düşdü ki. dyadya Abdul. keçirdiyi hiss-həyəcanlar bir uşaq oyunudur. bura gəldiyi birinci gün Bakıya zəng eləyib. O Roza xoşbəxtliyi də. rahatlıq gətirirdi. çarpayıda yox. adyal sinəsindən sürüşüb baldırlarının üstünə düşdü və indi Rozanın branın işığında görünən döşləri də adi qadın döşləri idi.

iyirmi dörd nəfərlik yapon servizinin müqabilində üç min manat pul bir heç idi. – Bəs mən? – Sən nə qədər istəyirsən. hətta indinin özündə – əsrin təqvimi səksəni adlayandan sonra da hərdənbir o qızları yuxuda görürdü... hətta fikirləşirdi ki. Roza gözlərini qıyıb diqqətlə Əbdül Qafarzadəyə baxdı: – Nə? – Bu pul sənindi. Roza gələcəkdə daha artıq pozulsun. Roza. nədi. deyirdin o kişinin adı? Hə.. televizorun qabağına atıldı və o üç min manat pulu televizorun üstündən qapıb yerə çırpdı: – Mən kiməm bəyəm səninçün? Mənə pul verirsən? Za usluqu?. bəlkə Rozanı Vasiliyə alsın.– Çto sluçilos? – Mən gedəsi oldum. o vaxtdan bir daha Roza ilə yaxınlıq eləməsələr də (Əbdül Qafarzadə təkrarı xoşlamırdı). get-gedə gec-gec. 12 GÖRÜŞ Xosrov müəllim həyatda heç vaxt Kələntər müəllimin qızlarını görməmişdi.. Rozaya aldığı su samuru xəzindən şubanın. üç min manat pul götürüb televizorun üstünə qoydu və hələ də yuxulu gözləri ilə ona baxan Rozaya dedi: – Bu sənindi. amma Rozanın o gecəki hərəkəti. o unudulmaz Moskva yazından sonra Əbdül Qafarzadə tez-tez Roza barədə fikirləşirdi. Bayaqdan bəri susub heç nə deməyən Roza birdən-birə pişik kimi yerindən sıçradı. pis əllərə düşsün. Əlbəttə. Asatur. timsah dərili o yekə portmaneni cibindən çıxartdı.. əlbəttə.. Əbdül Qafarzadə pencəyini geyinə-geyinə özü zəng eləyib Vasilini yuxudan durquzdu. tapşırdı ki. amma hələ qəti qərara gəlməmişdi. yayda onu Vasilinin vasitəçiliyi ilə Xalq Təsərrüfatı Institutunun qiyabi şöbəsinə qəbul elətdirdi ki. mirvari boyunbağının. – Hara? – Bakıya. get onu gör. O üç min manat isə eləcə o lüks nömrənin döşəməsinə səpilib qaldı və Əbdül Qafarzadə çıxıb gedəndən sonra Roza. O qızların sifəti 182 . sidq-ürəkdən bu cavan qadının xoşbəxt olmağını istəyirdi. səni Bakıya gətirəcək. Get. «Mən kiməm bəyəm səninçün? Mənə pul verirsən?» – sözləri Əbdül Qafarzadənin o qədər xoşuna gəlmişdi ki. qızıl bilərziyin. brilyant üzük və sırğa komplektinin. Əbdül Qafarzadə elə həmin gecə Bakıya uçdu. haçan istəsən. o şax yüzlikləri bir-bir yerdən yığıb götürməli oldu. aşağı düşüb mehmanxananın birinci mərtəbəsində onu gözləsin. ümumiyyətlə. sonra əlini pencəyinin döş cibinə saldı.. amma əvvəllər tez-tez. gələcəkdə ixtisaslı iqtisadçı olsun. gəz-dolan burda. istəmirdi ki. o gözəl. Vasya da burda qalacaq.

Kələntər müəllimin isə.. Heç nədən bir şey bişirir.. işlər əladır. vəssalam. Kələntər müəllim batdı o dənizdə. o sifətin bütün cizgilərini bir-bir gözlərinin qabağından keçirmişdi. Hadruta aparan yolu kəsmiş yolbəndin yanında dayanan Qırmızı Yaqubu görmüşdü. çünki Kələntər müəllimin də gözlərindən axan yaş o qayığı doldururdu. Kələntər müəllimin qızlarıdı. əslində bu..) yayda istirahət eləməyə getdi. Onda Arzu Xosrov müəllimə demişdi: «– Əşşi. Deməli.. bunlar yuxudur. avqust ayı idi. o arvadla Kələntər müəllim arasında bir oxşarlıq tapmaq istəyirdi və o qədər baxırdı ki. – o rəngbərəng ölü xoruzu görmüşdü. başa 183 .. yeddi qız atası olanda nə olar? Bizim arvad yarımca kilo ətdən o qədər çoxlu. səfil arvad görürdü. sonuncu dəfə. o səfil arvada baxırdı. bir dəniz əmələ gətirirdi və Xosrov müəllim yuxuda qorxurdu ki. dayanıb o dilənçi... Bakının isti vaxtlarıydı.. Xosrov müəllim bilirdi ki. bunu Bakıya gələndən sonra öyrəndi. – Çünki əvvəldən baxtım gətirib. elə bil ki. Kələntər müəllim isə balaca bir qayıqda oturub o dənizdə üzürdü: «– Əşşi.) Xosrov müəllimə də toxtaqlıq verirdi: «– Su aydınlıqdı. gözlərindən axan su sel kimi. Xosrov müəllimin yuxuda gördüyü qızların sayı çox olurdu... Xosrov müəllim bir müddət harada dilənçi. o qayıq yox olurdu. Kələntər müəllim də yox olurdu və Xosrov müəllim bilirdi ki. amma Xosrov müəllim yuxuda bilirdi ki. Xosrov müəllimin həyatda heç üzlərini də görmədiyi o qızlar idi. səbrlə. amma o qızların sayı nə qədər çox olsaydı da. heç cürə özü ilə bacara bilmirdi.. mənə nə vardı e..) sifətinə baxmışdı. tox oldu. Xosrov müəllim sonuncu dəfə qatara 1956-cı ildə Tomsk vilayətindən Bakıya qayıdanda minmişdi. Deməli. əslində.. bütün bunlar yuxudu. günlərlə beləcə bir ümumi vaqonun pəncərəsi qarşısında oturub bir-birini əvəz edən yol mənzərələrinə baxmışdı.» Düzdü.. Kələntər müəllimin arvadı idi– aradan keçən bu uzun illər ərzində Xosrov müəllim o arvadın sifətini yadından çıxarmışdı – tez-tez o qızlara da. sifətləri iki-üçqat tül arxasında idi.. Onda yetmişinci illərin sonu idi və Xədicə arvad düz deyirdi: Xosrov müəllim uzun ömründə birinci dəfə (və belə görünür ki. yeyib qurtara bilmirik. – deyirdi. dilənçi qorxub qaçırdı. özü də dadlı xörək bişirir ki. tələsmədən Xıdır müəllimin (onda hələ Xıdır müəllimin on yeddi il əvvəl– 1939-cu ilin həmin qış günlərindən birində güllələndiyini bilmirdi. daha doğrusu. özü də batar və o qızlar da elə hey ağlayırdı. sonra yenə də qorxurdu ki. Qarın da ki. Xosrov müəllim poçtdan məzuniyyət pulunu aldı (köşkdə işlədiyinin sonuncu ili idi. Ovanesin Şuşaya qalxan faytonunu görmüşdü. çox güman ki. o dənizin də suyu çoxalıb doğrudan-doğruya adamı boğurdu. o dənizdə boğulub ölər.yox idi. küçələrdən keçirdi. sonra təqaüdə çıxdı). Kimsə. Su aydınlıqdı. bu qızlar Kələntər müəllimin qızlarıdı və Kələntər müəllimin o qızları bir ucdan ağlayırdılar. elə bilirdi ki. Kələntər müəllimə də bütün bunları yuxuda görən (və yuxuda da bilən ki. Və Kələntər müəllim gülürdü. Hadrutun altı kilometrliyində yanan o tonqala baxmışdı. amma bunu bilə-bilə də o dənizdə batmaqdan qorxurdu. o mənzərələrin heç birini görməmişdi. illərdən bəri yığdığı iki yüz manatın üstünə qoydu və «Bakı – Kislovodsk» qatarında ümumi vaqona bilet alıb axşamçağı Bakıdan çıxdı.» Və Arzu o sözləri deyəndən sonra. ağlamaqdı. gülmək deyil. yazığın yeddi qızı qalmışdı. yenə də Xıdır müəllimi tanımaq. tək canımıydı. onlar Kələntər müəllimin o yeddi qızı idi. mənim işim əladır.. amma Xosrov müəllim bilirdi ki.. amma.. kimyanı da uşaqlara yaxşı öyrədəcəksən».

o ümumi vaqonun tər qoxusuna. ürəyi partlamırdı və belə məlum olurdu ki. amma içindən nəsə pis. Həmin avqust axşamı Xosrov müəllim Kislovodska gedən qatarın ümumi vaqonuna qalxdı. indicə öləcək. çünki on yeddi illik ayrılıqdan sonra Bakıya gedən o qatarda.. Xosrov müəllim bilirdi ki. elə ki. Xosrov müəllim vaqonun içinə keçib yerini tapdı (yenə pəncərənin kənarında idi). kolbasa. – deyib bərkdən güldü və soruşdu: – Məni tanımadın? Xosrov müəllim bu kök.. Tomsk vilayətindən gələn o qatar da. dünya yaşadıqca elə Xosrov müəllim də yaşayacaqdı... bəd bir hiss əvvəlcədən baş qaldırmağa başladı. – Kim tualetdə biyabırçılıq eləsə. bu qadını yaxşı tanıyır. adda-budda ağarmış saçları sir-sifətinə tökülmüş. Niçeqo sebe!. bu qadını hardansa yaxşı tanıyır. – Proxodi. Narımın o soyuğu da – hər şey bir-birinə qarışırdı. sıxılırdı. bir az keçəndən sonra o kök bələdçi qadın sağ əlini şəhadət barmağının uzun dırnağı ilə dişlərinin arasında qalmış duzlu xiyar qırıntılarını təmizləyə-təmizləyə. sərnişinlərin biletlərini yoxlayayoxlaya gəlib Xosrov müəllimin qabağında dayandı. – deyirdi. əsgini verəcəyəm əlinə. sarımsaq qoxusuna qarışıb az qaldı kişinin ürəyini bulandırsın.. Davay. Bələdçi qadın bütün vaqon eşitsin deyə bərkdən: – Tualeti təmiz saxlayın!– qışqırdı. qatar yola düşdü. özünə yudurdaciyəm!– Sonra dırnağı ilə dişlərini qurdaladığı əlini Xosrov müəllimə tərəf uzatdı. bu bələdçi qadını hardan tanıyır? Və elə ki. Xıdır müəllim Xıdır müəllim yox.. gözləri əməlli-başlı bir maraqla işıldadı.. o ümumi vaqonun pəncərəsi qarşısında oturduğu günlər də keçmişdə qalmışdı və illər bir-birini əvəz etdikcə Hadrutun altı kilometrliyində qalanmış o tonqal da. o ümumi vaqonun pəncərəsindən baxa-baxa Xıdır müəllim haqqında fikirləşəndə birdən-birə müstəntiq Məmmədağa Ələkbərovun sifəti gəlib qonurdu şüşəyə... bəs.. indicə ürəyi partlayacaq.. kişi lap əmin oldu ki. amma ölmürdü. bileti bələdçiyə göstərib yerini soruşmaq istədi. Xosrov məllimsən sən? – soruşdu. sürətlə gedən vaqonun işığında diqqətlə Xosrov müəllimə baxdı və birdən: – A-a-a. güləndə dodağının kənarlarından əprimiş metal dişləri görünən qadına baxırdı. lap yaxından tanıyır.. müstəntiq Məmmədağa Ələkbərovdu. balaca əl çamadanını taxta oturacağın altına qoydu və ümumi vaqonun cürbəcür iylər qarışmış ağır və həddən artıq isti havasıyla nəfəs ala-ala fikirləşdi ki. amma kim olduğunu heç cürə yadına sala bilmirdi. bu 184 ..düşmək istəmişdi və hərdən ona elə gəlmişdi ki. Bələdçi qadın Xosrov müəllimin biletini alıb baxdı: – Fiktivni döyül ki?.. amma kim olduğunu heç cürə yadına sala bilmirdi. sıxılırdı. yaşlı bir qadın olan bələdçi öz kupesində oturub o cırhacır bürküdə yekə bir duzlu xiyarı əlinə alıb xırçaxırç yeyə-yeyə köhnə bir kitab oxuyurdu və heç başını da qaldırmadan: – Davay. – A kişi. bir kütlə əmələ gətirirdi və bəzən elə olurdu ki. amma o bələdçi qadın bileti götürmək əvəzinə. – Davay tez elə! Bileti ver görüm! Xosrov müəllim əlində hazır tutduğu bileti bələdçi qadına uzatdı.. amma çox kök. Ələsgər müəllimin evindəki o qonaqlıq da. o kütlə sıxılırdı.. səni güllələməyiblər?! Hardan xortdamısan sən belə?. bir qoz boyda olub Xosrov müəllimin boğazında ilişib qalırdı və o cür vaxtlarda kişiyə elə gəlirdi ki. soyutma yumurta.. soğan.

.. gözləri sulandı və əsnəyəəsnəyə də: – Səni gördüm.qadını. kimisi narahat bir yuxu ilə yatmış o sərnişinlərə baxdı. heç üzlərini görmədiyi Kələntər müəllimin o yeddi qızı Xosrov müəllimin yuxusuna girməyə başladı və Xosrov müəllim o eyni 185 . sərnişinlər oturduqları yerdə yavaşyavaş yatmağa başladı. heç ağlına da gəlməzdi ki. mənə nə vardı e. Ələsgər müəllimin qızı!.. sonra qatar Dərbənd stansiyasından keçdi və əlbəttə. sonra dizinə düşüb parusin şalvarının balağına yaş ləkə salırdı. sonra dedi:– Je vu felisit....... hə?... – dedi. Arzuyəm də. Mən elə bilirdim.... hərgah Gülzar sağıydısa. Sonra gecənin bir aləmi o bələdçi qadın (Arzu!. Niyə yatmırsan sən? Xosrov müəllim gözlərini qaranlıq pəncərə şüşəsindən çəkib çiyinlərini birbirlərinə söykəmiş... Xosrov müəllim eləcə udqunurdu və heç nə demirdi.. – Tanımadın?. – Yenə əsnədi və yenə də əsnəyə-əsnəyə həmin sözləri dedi:– Əşşi.. Bələdçi qadın (Arzu!) yenə də güldü: – Elə əvvəlki kimi danışıb-eləyən döyülsən.) yenə də gəlib dayandı Xosrov müəllimin qabağında və iri döşlərinin lifçiyinin kənarları görünən açıq sinəsinin tərini əlindəki yaş dəsmalla silə-silə: – Niyə yatmırsan. Kələntər məllimin isə. ay Xosrov məllim?. beynində. çoxdan güllələyiblər səni... Arzu dərindən əsnədi. heç nəyi xatırlamırdı. O çağa isə çığırırdı.. indi sümüylərin də çürüyüb!... amma kim idi bu qadın?. kişinin alnından süzülən tər gəlib burnunun ucundan sallanırdı. hisslərində hər şey bir-birinə qarışmışdı və o qarışıqlıq içində ən gözlənilməzi bu idi ki. Xosrov müəllim Dərbənddən keçən o qatarın apardığı sərnişinlərin arasındadı. Xosrov müəllim haradansa uzaqlardan yenicə doğulmuş bir çağanın cığırtısını eşidirdi. – Yatmaqdan yaxşı şey var dünyada? Həsrətəm mən doyunca yatmağa. – çox şey yadıma düşdü. – dedi. və o pis. madmuazel. Bələdçi qadın: – Mənəm də!. bilirdi ki. səs-küy də kəsildi. – Pojarnı!.. tanıyırdı. əlbəttə. birdən-birə nəsə çox uzaqlara getdi.. Hardan gəldin çıxdın e.... – Əlivi çək!.. sən bu vaqona?... hər şey Xosrov müəllimin yadında idi və eyni zamanda. Bu vaxt vaqonun işığı söndü və sərnişinlər hay-küy saldı: – Sapojnik!. Milsianer qonşu vaqondadı! Sonra işıq da yandı. amiranə və xırıltılı səsi eşidildi: – Oğurluq eləməyin a!. o bəd hiss gəlib yenə də Xosrov müəllimin boğazına dirənmişdi və kişi udqunduqca nazik boğazının uzun hülqumu eləcə enib-qalxırdı. sonra Arzuya baxdı və heç nə demədi.. – dedi.. bilirdi... Qəribə idi. ağzından spirt iyi gəldi. bu qadın kimdir.. – Atanda!. Kim idi o çağa? Cəfər idi? Aslan idi? Azər idi? Yoxsa elə bu Arzu idi? Kim idi?. yazığın yeddi qızı qalmışdı! Və həmin də gecədən sonra. o gecə vaxtı.Vay səni!. boyunlarını büküb kimisi şirin. – Və bu kök bələdçi qadın da susdu.. Ancaq. Yaduva gəlir?. tək canımıydı!. yaxşı qalmısan vallah!. Və o hay-küy içində o bələdçi qadının (Arzunun!) bu vaqonun əsl sahibi kimi.

uzun qoca yox oldu. kiloyarım alma aldı. evdə də çox narahat idi. o yuxu da Hadrutun altı kilometrliyində yanan o tonqal kimi.. Sonra qış başladı.. qatar gəlib dayanmışdı Kislovodskda. Bakıya bir-iki günlük qar yağdı.. pəncərələrin. nə də o bağa gəlib-gedən cavanlar bunun fərqinə vardı. sonra əriməyə başladı və qarın əridiyi o günlərdən birində– bir bazar günü idi– Xosrov müəllim bazara getdi.. baş vermişdi. Arzu ünvanını yazıb Xosrov müəllimə vermişdi və Xosrov müəllim də o vaxtdan o ünvanı cibində gəzdirmişdi və indi də Səkkizinci kilometrdə avtobusdan düşüb o ünvanı soraqlaşasoraqlaşa gəlib üçmərtəbəli köhnə bir bina ilə üzbəüz dayandı. hər gün gəlib o bağçada oturdu və bir gün yenə də hardansa uzaqlardan gələn o çağa çığırtısını eşitdi və Xosrov müəllimə elə gəldi ki. eyvan sürahılarının taxtasının rəngi quruyub tökülmüşdü və qar əridiyinə görə o sürahılardan. beynindəki bir yumaq kütlənin içinə dolmuşdu. bu adam məsləhətlər vermişdi. Xosrov müəllim professor Fazil Ziyanı bir-iki dəfə Ələsgər müəllimin o qonaqlıqlarında görmüşdü və o vaxtdan bəri bu adamı birinci dəfə yadına gətirirdi. O üçmərtəbə köhnə binanın daş divarları qapqara qaralmışdı.. Xosrov müəllim Kislovodskdakı o sakit bağçada diqqətlə professor Fazil Ziyaya baxırdı. Xosrov müəllim Kislovodskda bir ay qaldı. o bağçaya gəlibgedən cavanlar hərdən öz-özünə danışan o uzun. çöldə də. bir kilo da narıngi alıb avtobusa mindi və Səkkizinci kilometrə yollandı. sonra uzaqdan gələn o çağa çığırtısı altı yaşlı Cəfərin. hətta professor Fazil Ziya gəlib Xosrov müəllimlə yanaşı oturdu. nəyidisə. O zaman səhər tezdən ki.. hər gün müftə «Narzan» içdi. elə bil. müstəntiq Məmmədağa Ələkbərovun o tüpürcəkləri kimi. o skamyalar. ağaclar kimi adət etdilər. Xosrov müəllimin ömrünün bir hissəsi idi.. Arzu dünyaya gəlmişdi və aradan keçən bu müddət ərzində heç dəyişməmişdi. kiloyarım gözəl ətri gələn heyva aldı.. həqiqətən. o çağanı üsulluca ana bətnindən çıxaran professor Fazil Ziyanı gördü. MƏŞƏDI MIRZƏ MIR ABDULLA MƏŞƏDI MIR MƏMMƏDHÜSEYN OĞLU Bu bina Xosrov müəllimdən otuz üç yaş böyük idi və Məşədi Mirzə Mir Abdulla Məşədi Mir Məmmədhüseyn oğlu adlı o şəxsin tikdirdiyi bu bina o vaxtdan 186 . Kislovodskın o gözəl havasından sonra Bakının hisli-paslı havasına təzədən öyrəşə bilmirdi. Xosrov müəllim Bakıya qayıtdı. sonra o arıq. sonra payız başladı və Xosrov müəllim nəsə o ilki payızı çox pis keçirdi... dörd yaşlı Aslanın.. kirayə qaldığı evin yaxınlığında sakit bir bağça var idi. iki yaşlı Azərin səsinə çevrildi və professor Fazil Ziya da birdən-birə oldu professor Lev Aleksandroviç Zilber. dam ilə üçüncü mərtəbədəki pəncərələri arasında daşdan yonulmuş və indi güclə sezilən bir yazı var idi: 1867. O binanın lap yuxarısında. damdan damcı-damcı çirkli su tökülürdü.yuxuya o qədər öyrənmişdi ki. bəzən gecə təngnəfəs olub yuxudan ayılırdı və səhərə kimi yerində oturub yata bilmirdi. O bir ay ərzində Kislovodskdakı o bağçada oynayan uşaqlar. arıq qocaya da oradakı skamyalar kimi. yollar göstərmişdi.. o ağaclar da eləcə o baxçada qaldı. Xosrov müəllimin o bir ay ərzində Kislovodskdakı o sakit bağçada belə görüşləri tez-tez olurdu. amma o nə o bağda oynayan uşaqlar. Gülzarın bir sürücüyə gedib Dərbəndə köçməyi kimi.

vermişellərin. ruh deyilən bir şey vardısa. yerdəki. Xosrov müəllim əlini qaldırıb 7 nömrəli qapını döymək istədi. Xosrov müəllim elə bilirdi (və buna yüz faiz əmindi!) ki. Ümumiyyətlə. haçansa bir dəfə də bu dünyada yaşayıb.. ay çinədanları yırtılmışlar?! – Və Arzu qarşısında dayanmış Xosrov müəllimi görəndə bir balaca duruxdu. indi ikinci dəfədir ömür sürür. yəni elə bil ki. ölü dirilib. o bina da adam idi. – A-a-a. – O qədər yemək verirəm bunnara ki. Arzu bir əlində içində vermişelli sup qalığı olan boşqab tutmuşdu. darısqal dəhlizdə Arzunun tuluq kimi şişman və lırt bədəninə toxuna-toxuna ayaqqabılarının üstündən geydiyi qaloşlarını çıxartdı. əzələləri oynayan bədənindən gəlir. elə bil. başını yana tutdu və çox qəribədir.. keç içəri! – dedi. çünki ona elə gəldi ki. əslində. ay balam?! Indicə çörək vermədim sizə. 187 . illərdən bəri pas atmış dəmir torla çəpərə almışdılar və çirkli qar suyunda islanmış o taxta-tuxtanın arasında on-on beş toyuq Xosrov müəllimi görən kimi. həmin bina ilə tanışdır. ikinci ömürüdür.. hətta elə bil səksəndi. çiyinləri süzülmüş göy rəngli köhnə bələdçi köynəyinin yaxasını bağlaya-bağlaya: – Keç. – dedi. hətta Xosrov müəllimin tükü ürpəşdi. hərdən Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki. tapa bilməyib dəhlizdə yerə qoydu. zibilin iyi o əldəqayırma hindən yox. əlindəki kağız torbacıq üçün bir yer axtardı. – Sən hardan gəlib çıxmısan bura. bunnarı bir-bir Stavropoldan alıb gətirmişəm. Xosrov müəllim içəri girdi. elə həmin anda da Xıdır müəllim Xosrov müəllimin yadına düşdü. paltosunu soyunmağa başladı.. aclıqdan çıxmışdılar. kartof qırıntısının bir qismi ilişib dəmir torda qaldı və Stavropoldan gəlmiş o toyuqlar o çirkli-qış günü. Xıdır müəllimin sağlam bədəni. əslində. Qoy bunu verim o acgözlərə. Xıdır müəllimin o sağlam.. doğrudan da. bir-birlərinə macal vermədən.. Xosrov müəllim həyətə girdi və birinci mərtəbədəki yeddi nömrəli qapının ağzında dayandı.. Arzu: – Bu saat!. elə bil. – Xoş gəlmisən!. yəni ona elə gəlirdi ki.da beləcə lal-dinməz dayanıb dünyanın işlərinə tamaşa edirdi və o dəm Xosrov müəllimə elə gəldi ki. onu hardansa tanıyır... qaqqıldamağa. astarı üzündən baha başa gəlir!. mən bunu hardan tanıyıram?. Qapının sol tərəfində.. uzun illər boyu yaşadığı ömür. tordakı o sup qalığını dimdikləməyə başladılar. Xosrov müəllimin belə bir xəbərsizliyindən Ələsgər müəllimin ruhu yəqin ki. asfaltın üstündə üç dənə taxta yeşikdən hinə oxşayan bir şey düzəltmişdilər.. – Tələsik həyətə çıxıb boşqabdakı sup qalığını dəmir tordan toyuqlara atdı.. – dedi. tanış gəlirdi və fikirləşirdi ki. Xosrov müəllim. ay kişi? Səni görəndə qorxuram e.. Ancaq yumurtaları dadlı olur şoqəriblərin. istəristəməz. özünə bir o qədər də təskinlik tapmırdı... O hindəki zir-zibildən elə kəskin bir iy gəlirdi ki. Arzu kənara çəkildi.. başını dik tutub sərrast addımlarla şax gəzməyi gözlərinin qabağına gəldi. çəpərin içindəki o kiçik sahədə bir-birlərinə toxuna-toxuna ora-bura qaçışmağa başladı... bu toyuq zılının. o biri əli ilə evdə geydiyi. onları Ələsgər müəllimin verdiyi məlumata görə həbs etmişdilər və hərgah dünyada. 1939-cu ilin o qış günü onları Xıdır müəllimin şeytançılığı ilə tutmuşdular və Xosrov müəllim heç vaxt bilməyəcəkdi ki. amma bu zaman Arzu özü toyuqların qarasına deyinə-deyinə qapını açdı: – Bunnar necə acgöz heyvandı belə.

– Xosrov müəllim əyləşmək istədi. o toyuqların acgözlüyü öldürəcək!. Ay səni!. – Və birdən Arzu yenə də güldü. – Otur burda. – Sonra gedib dəhlizin başında yanan qaz plitəsinin üstündən çayniki götürdü.. Arzu oturacağında. – Iç.. Nolsun e. divanın yanındakı küncdə iki dənə yanaşı kürsünün üstündə.. Sofya cəmi qırx bir il yaşadı. – Və Xosrov müəllimlə birlikdə o darısqal dəhlizdən otağa keçdi.. Bir danış görək də.. elə bil ki..... qırxdan da artıq!. qazanın üstünə qoydu. biri ilə alma mürəbbəsindən götürüb Xosrov müəllimin stəkanına saldı. Elə bil. stəkanları çayla doldurub gətirdi. – Necə lazım deyil?. Bəs səni necə oldu güllələmədilər? Birdən stukaç-zad olarsan a?!.Oxuyuram özümçün gözəl-gözəl kitabları!.. elə hey udqunurdu. nə var. anam rəhmətlik Ordubaddan gəlmiş ləpə qoyardı stolun üstünə?.. qoy çay gətirim sənə! – Arzu ayağa qalxıb divanın yanındakı dolabın gözünü açdı. hə? Nə qırx il.. suplu dodaqlarını yudu. «Əziz dostlar! Tamadadan min dəfə üzr istəyirəm ki. sonra əllərini sövq-təbii bir-iki dəfə evdə geydiyi köhnə bələdçi yubkasının ətəyinə sildi: – Gəl e.. az qala. bizimkilər kimi oğru döyüllər!. – Çox yaxşı iş görmüsən gəlmisən!. nə yox?. – Qupqurusan. uzun hülqumu nazik boğazında enib-qalxırdı və bayırdakı o hinin iyi dəhlizdən keçib otağa da gəlirdi. həm də kiminsə bir başqa adamın (bir başqa Arzunun!) təbəssümü gəlib qonmuşdu üzünə. altıva sal. amma budəfəki gülüşü başqa idi.. Dayan.. amma mən əllini keçmişəm. rəngini itirib açılmış göy gözlərindən çəkdi.. Saratovdan almışam.» – Yaxşı sveji çay var... krantı açıb tələsik əllərini.. söykənəcəyində dəmir yayları hiss olunan köhnə divanın üstündən kiçik və girdə bir döşəkçə götürdü. indicə bu qadının sifətindəki o təbəssüm həm onun özününkü idi. Xosrov müəllim bir söz demirdi. – dedi. lazım deyil. zapasın-zadun yoxdu sənin!. Arzunun isə sifətindəki o təbəssüm hələ keçib getməmişdi. – dedi. – Yaxşı mürəbbədi. gəl görək!. – Dayan. – Elə əvvəlki adamsan a!.. tavana qədər üst-üstə qalanmış kitablara baxdı.. Bir müddət heç biri bir söz demədi. – Və dolabın elə həmin gözündən də iki dənə çay qaşığı gətirdi.. Öldürsə məni.. bankanı gətirib Xosrov müəllimin qabağına qoydu. – Arzu bərkdən güldü və gözlərinin altı torba bağlamış. onu afsaytda qoyuram..Arzu içəri keçib əlindəki çirkli boşqabı dəhlizdəki krantın altındakı başqa çirkli boşqabların. döşəkçə verim. divardakı mismardan asılmış məhrəba ilə tələsik də qurulandı. – Yadıva gəlir. Xosrov məllim!.. taxta sümüklərivi kəsəcək. – Əlibaba məllim yadıva gəlir? Mənə deyirdi ki. – Yox. güldükcə ətli buxağı sinəsinə yayılan bu arvadın əprimiş metal dişləri göründü.. Xosrov müəllimin altına basdı və özü də gəlib kişiylə üzbəüz oturdu. Xosrov müəllim gözlərini Arzunun sulanmış və elə bil ki. onu da bu gözəl məclisdə mən deməliyəm!. Sofya Kovalevskaya olacayam. qoy qaşıq da gətirim.. basmadüymələrlə otağın divarına sancılmış fotoşəkillərə.. sonra Arzu yenə də güldü: – Vay səni. Oturacaqsan.. Özü də ucuz. Orda xalturit eləmirlər. Ancaq ürəyimə bir gözəl sağlq gəlib ki. girdə mizin arxasındakı taxta kürsülərdən birini çəkib yer göstərdi. heç ölmək fikrim də yoxdu!. iki dənə stəkan-nəlbəki götürdü. heç qırx il keçməyib.. Niçeqo sebe!. 188 . yarım litrlik bankada yarımçıq alma mürəbbəsi götürdü.

. ayrıca da bir ev kirayə eləyib məni saxlayırdı. Pozğunun biri idi!. bunların qarnına şiş girsin! Indicə bir boşqab sup verdim e. hə də.. Arzu: 189 .. Yadıva gəlir? Raykomda işləyirdi. gorbagor oldu.. əyyaşın.. Yaxşı ki. onlara!.... indicə stəkanı əlindən yerə salacaq. bu stəkanın içindəki heç çay deyil. gəlib tapdı məni. hayhayım gedib. çayıvı iç!.. müharibənin axırlarında. Iç. Qonşuların yanında mənim saçımı yolurdu. şəkillərə baxırsan. – Eh.. Məndə sağ yer qoymamışdı. Saratovdan almışam... heç ağzıvı açıb bir kəlmə söz deməyəsən?. sifətində yazılıb ki. bunun atası o oğraş idi. – Bunu görürsən.. nədənsə kişiyə elə gəlirdi ki. Ər-arvad.. üçmərtəbəli binanın yuxarısındakı o yazı kimi: 1867. Arzu ayağa qalxıb o şəkillərə yaxınlaşdı: – Üçü də oğlanlarımdı!.. Yaxşı. qatarların getdiyi uzaq-uzaq yollardan və o uzaq-uzaq yollar boyunca yaşayan milyon-milyon gəldi-gedər insanın hərəsinin öz taleyindən deyirdi. elə bil ki.... Özün təksən? Təksən də. çayıvı iç.. hə?– Arzu bu dəfə lap bərkdən. Əntiqə mürəbbədir. bunun atası Cümşüdlüdü. qəhbə!. Arzu sözünü kəsib diqqətlə qulaq asdı və o sakitlik içində həyətdəki toyuqların qaqqıltısı aydın eşidilirdi. Divardan asılmış o şəkillərdən bir-birinə oxşamayan oğlanlar Xosrov müəllimə baxırdı və o dəm Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki.. kimsəsizin birisən!. Doymaq bilmirlər ki!.. yerə töküləcək. Bunu görürsən. ikisini də qovdum yanımdan! Əh. – A kişi. heç olmasa. MƏŞƏDI MIRZƏ MIR ABDULLA MƏŞƏDI MIR MƏMMƏDHÜSEYN OĞLU – dünyanın ölüm-itimindən xəbər verirdi.. neynirsən məni... Ancaq arvadı çatlağın biri çıxdı.. qonşular onnan fərlidir?. amma 20 yaş verərdin. guya ki. Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki. lap ürəkdən güldü.. doymaq bilmirdi köpək oğlu!. Sonra guya bizə yazığı gəlirdi... Bəs kim qulluq eləyir sənə? Bəlkə məni alasan. məni nümunə göstərirdi. bu. Kök idim də... oğraş! Göydən düşmüşdüm də əlinə.. bu... – Eşidirsən o toyuqların səsini? Vay. çay da. atasına oxşamır.. anamı dəlləkxanaya süpürgəçi düzəltdi. Cəhənnəmə yazsınlar! Belə şeylər mənə kar eləməz!. Mən də burada olmayanda həyətin uşaqları gəlib yumurtalarını oğurlayırlar.. Xosrov müəllim stəkanı ehtiyatla qaldırıb çayı içməyə başladı. gözünə təpirdi məni.. 15-16 yaşım var idi. vaxtından əvvəl yetişmişdim!... şüşələr sınacaq... – Arzu gülə-gülə Xosrov müəllimə baxdı. mənim nəyimə baxasan?. Və ümumiyyətlə. vayvayım qalıb!. O vaxtdan elə gözü varıymış məndə köpək oğlunun. Görmürsən. o alma mürəbbəsi də mizin üstünə. pozğunun biri idi oğraş!. Qonşular da bir tərəfdən milisə şikayət yazırlar ki... toyuqlara atılan o sup qalığı kimi bir şeydi.Arzu yenə də bərkdən güldü və Arzunun o əprimiş metal dişləri. Məktəbdə «izhari-nifrət» mitinqlərində gəlib mənə əl çalırdı. öləndə heç üstünə gələn də olmadı! Özünün arvad-uşağı vardı. sən gəlmisən bura ki.. mən danışım də.. Hə.. anam ölən kimi. bayırdakı hindən gələn o qoxunu fotodakı həmin oğlanlar da hiss edirlər. – Sən danışmırsan.. guya bu toyuqlar həyəti batırırlar. – dedi..

Keçən il mənə pasılka göndərmişdilər. şəkillərini göndərmişdilər. Alıb o qəhbəni bura gətirmək istəyirdi.. qumar oynayırdılar. amma birdən-birə.. Arzu gəlib yenə də Xosrov müəllimlə üzbəüz oturdu və Xosrov müəllimin içib qurtardığı boş stəkana işarə edib: – Yenə çay gətirim sənə? – soruşdu. çox sağ ol. qovdum evdən! Indi içib keflənəndə gəlir əclaf. modnı geyinən qəhbələrdən biridi!.. məni qorxudur ki. – dedi... 190 . onu da bu gözəl məclisdə mən deməliyəm!. Atamdan sonra axı. Arvadı da.... bizim evi aldılar.. Bunu assori qəhbəsinə verim.... amma sonra həyətdəki o hindən gələn qoxunun içində əriyib yox oldu.. orada sberkassada işləyir. Bu ev də onunkuydu. hə? Düzdü.. Bunun arvadı rusdu. Bəs sənin o arvadın nə oldu? Təzə almışdın e!.. Adı da Gülzarıydı.. onu afsaytda qoyuram.. Oğlanlarımın arasında fərlisi elə budu. «Əziz dostlar! Tamadadan min dəfə üzr istəyirəm ki. əlçatmaz. Rozadı adı.. Mən sənə ev verərəm? Ay sən öləsən! Ancaq neyniyim?. ancaq zay çıxdı. Kim alacaqdı onu? Ancaq bu axmaqla zaksa getdilər. arvadı da aldı orda. Tualet də həyətdədi. Özünü sırıyıb bu axmağa!. Bu əclafa atamın adını qoymuşdum... Rostovda satdım getdi. bizim yanımızda. ikisi də sir-sifətdən xalis rusdu.. Mənnən qalırdı. səni suda verəcəyəm.... Əsgəriydi orda. – Yaxşı mürəbbədi e! Saratovda pis şey satmırlar. üçüncü oğlumdu. ancaq iki otaqdı.. bu. Pravadnik adamam.– Hə. ode. belə bir şəhər? Barnaul! Milsianerdi orda. özüm yenə küçələrə düşüm?. Özü yaxşı kafelşikdi. rəhmətə gedib. deyəsən. oğlumdu. amma əfəldir. Elə türmədə də öldü yazıq. Ancaq ürəyimə bir gözəl sağlıq gəlib ki. – Onda mürəbbə ye! – Istəmirəm.. o qəhbənin evində qalır.» – Evim pis döyül. elə bil ki. ünyetməz bir uzaqlıqda qalmış Gülzarın qucağının istisini duydu və o hərarət o çirkli qış günü Xosrov müəllimin sümüklərinə nəsə bir ilıqlıq gətirmək istədi. görmüşəm bəyəm? Yolum heç düşməyib Barnaula. elə bil... evin yarısı mənimdi!.. qaz da var. ev qalırdı bunun ixtiyarına. yadımdadı.. Yüz oyundan çıxırdı burda. Bu da ki... Yaxşı ayaqqabıydı. pravadnikiydi o da.. sağ ol. O vaxta qədər orda-burda qalırdım. Əfəl olmasa... çıxıb gedirdim. içində konfet varıydı. gözünü çıxarmaq istəyirdi.. Hə?!.. Əclaf gəlib hər dəfə aləmi qatır birbirinə!.. bilirsən nə qədər pul qazanar?. görürsən. tanıyıram. bir də bir ayaqqabı. kalidorda da. su da var. kuxnam yoxdu..... Nə bilim. – əclafın biri çıxdı!.. anamla məni də atdılar küçəyə. – dedi və divardakı fotoşəkildən baxan ikinci oğlunu göstərdi.. Sonra da bir assori qızına aşiq oldu. eşitmisən. köçüb gəlib yığışdım bura.. nə var. atası da elə milsianer idi. ayağımı sıxdı. stansiyalarda xırda alver eləyir. istəsə. Hələ ki. – Arzu əlini üçüncü oğlunun fotosuna tərəf elə uzatdı ki. yaxşı adamdı... Piyaniskalıq eləyirdilər.. Şəklini asmışam burdan də. – Barnaulda yaşayır... özündən böyükdü yaşda. Ələsgər idi adı. arvadı öləndən sonra ona ərə getdim. tutdular yazığı ki. Xosrov müəllim cavab vermədi. ancaq hayıf... nə var. əsgərlikdən sonra da elə qaldı orda.. gedib milsianer işləməz ki!. Atası pis adam döyüldü. Neynim?. indiyə qədər tamam yaddan çıxmış.. Iki də uşaqları var.. Xosrov müəllim: – Yox..

.. – Bir az meyvədi. Xosrov müəllim!. sonra paltosunu geyinməyə başladı və Arzu da o darısqal dəhlizdə Xosrov müəllimlə üzbəüz dayanmışdı. sənə gətirmişəm. Gətirim? – Yox... Varonejdən əntiqə göbələk qurusu almışam........ gözlərini darısqal dəhlizdə ora-bura gəzdirdi. – dedi..... yaxşı da elədi.. çox sağ ol.. day. sağlığına da içəcəyik. sənin də ürəyindən dedi. o cür arvadlar kişisiz qala bilməz!. bir yaxşıca istirahət elə!. – Bu qədər acgöz heyvan görməmişəm. Səni göndərmiyəceyəm mağazaya araq dalınca!. araq da içə bilmirsən.. Onda. hə? Nə deyirsən? – Yox. yaxşıca başıvı yuyum sənin. bu gözəl qızı təbrik edək?» «Bir dəqiqə.. – dedi. O çaydanın qapağı elə-eləcə titrəyirdi.. hə səni? Yadıma gəlir. – Bəs mən sənə nə bağışlayım? – Arzu. Xosrov müəllim: – Sağ ol.» Toyuqlar lap bərkdən qaqqıldamağa başladı. – Yüz qram da araq verərəm sənə.. əyilib qaloşunu geydi.– Gözləmədi.. – Hə? Nə bağışlayım? – Sağ ol.. – Niyə? Otur də. Axırda mənim özümü də yeyəcəklər!.. bizi qabaqladı Xıdır müəllim.. Hamımızın ürəyindən dedi. – Neynəsin e... hə? Tək adamsan. özümüzünküdü. Xosrov müəllim ayağa qalxdı.. «Niyə qoymursuz səhərdən bəri bu gözəl qızın sağlığına içək. Yanaqları od tutub yanırdı... Arzu deyəsən axtardığını tapdı: 191 . – Arzu güldü.. təbrik də edəcəyik. indi qapı açılacaq. elə bil. – Qorxma e!. birinci dəfə görürmüş kimi. vurarsan! Hə? Yoxsa.. elə qocalmısan. bir dəqiqə. – Yox. niyə belə tez gedirsən? Qoy bir su qızdırım. köhnə bələdçi köynəyinin dəqiqədə-bir açılan yaxasını düymələyirdi. papağını qoydu.. Özümdə var e!. burdadı. – Nə oldu? – Mən gedim. – Nə çox sağ ol e?. elə bil.. yazıq? Kişisiz çətin olur də... Arzu dəhlizin döşəməsindəki o kağız torbaçığı göstərərək: – O nədi elə? – soruşdu. indiki kimi görürəm onu. Aldadıblar da məni! Stavropolda bunların qarnını necə doldururmuşlar?. Xosrov müəllim! Arzu qaçmır ki. sağ ol. Dəhlizin yuxarı başındakı qaz plitəsinin üstündə çaydanın suyu qaynayırdı və qapağını titrədirdi. Ancaq bu qədəhləri qaldıraq Xıdır müəllim deyən sağlığa! Doğrusu. Arzu: – Bilirlər ki. Xosrov müəllim dəhlizə keçdi. qoy sənə bir sup bişirim! – Yox.

.... və o səs də kəsildi.. amma bir müddət hinin o qoxusu da. açıq qapının ağzında dayanıb bərkdən.. bir dəniz əmələ gətirirdi. Xosrov müəllim qapını açıb həyətə çıxdı. və həmişə Kələntər müəllimin o yeddi qızını yuxuda görürdü.. bilirsən sənə nə bağışlayacağam? Bax!. xüsusi ahənglə bərkdən söyləməyə başladı: Vı bıli vçera bezımennı. Və Xosrov müəllim o üçmərtəbəli binanın həyətindən uzaqlaşdı.. Toyuqlar daha da bərkdən qaqqıldadı. amma hərdən qorxurdu ki. Sonra üstündə 1867... Sedaya zurna Suleymana. və o qızlar bir ucdan ağlayırdılar. toyuqlar da o üçmərtəbəli binada. və hərdən o çağa eləcə qışqırırdı.. və o çirkli qış gecəsi də Xosrov müəllim Kələntər müəllimin o yeddi qızını yuxuda gördü. – Sonra xırıltılı səsiylə sözləri eynilə qırx il bundan əvvəlki kimi... o qoxu da yox oldu. Djambula sedaya dombra. sərrast tələffüz edə-edə. Kələntər müəllimin bu yeddi qızının arasındadı.. amma o da o yuxunun içindədi. o solğun işıltı da həmin əprimiş metal dişlərin işıltısıdı.... əslində.... o qayıqlar batacaqdı. özü görünmür.. amma elə yuxudaca Xosrov müəllim bilirdi ki... toyuqlar doğrudan da o arvadı yeyərlər.. Hindən gələn o qoxu adamın beynini deşirdi...... MƏŞƏDI MIRZƏ MIR ABDULLA MƏŞƏDI MIR MƏMMƏDHÜSEYN OĞLU yazılmış o köhnə üçmərtəbəli bina da. və o qızların gözlərindən axan su sel kimi küçələrdən axırdı.. o qayıqların heç bir imdad yeri yox idi.. o on yaşlı çoxbilmiş əlaçı qız da.. siçanlar zirzəmidə çağanı yeyən kimi. 7 nömrəli mənzildə yaşayan o bələdçi arvadı isə heç vaxt yuxuda görmədi...... 7 nömrəli mənzildə yaşayan o kök arvadı eləcə yeyərlər.. o üçmərtəbəli binada. podobnımi splavu Zolota i serebra!. o bina ilə üzbəüz əmanət kassası da arxada qaldı.– Hə. get-gedə lap qışqıra-qışqıra şer söyləyən Arzunun xırıltılı səsi də Xosrov müəllimi müşayiət etdi. 192 . və o dənizdə həmin əprimiş metal dişlərin işıltısı altında qayıqlar üzürdü. Tak poyte je Stalinu slavu Stixami...

. daş hasarlar da qurtarmaq bilmirdi ki. amma yollar daha tamam maşınsız idi. batmaq istəmirdi. 13 QUZU BUDU Gecə dərinləşdikcə yollarda maşınlar azalırdı. Gicbəsər çox ac idi. daş hasarlarla tikilmişdi. asfaltın üstünə bir əmin-amanlıq çökməyə başlayırdı və Abşerona gəlmiş yazın ab-havası get-gedə aşkar hiss olunurdu və həmin aprel gecəsi dişində kiçik bir quzu budu tutmuş Gicbəsər asfalt yol boyu axsaya-axsaya daha qaçmırdı. bir-birini əvəz edən Bakı kəndlərindən ötmüşdü və ayaqları bu iti hara aparırdısa. Gicbəsər neçə gün idi ki. amma axsaya-axsaya sürətlə addımlayırdı. neft buruqlarının arasından keçib. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı torpaq sahələri nəzərə almasan. yerli itlərin təqibindən qaçıb. o böyük şəhəri arxada qoymuşdu. yabançılıq var idi. Düzdü. bu dəmir torlar qurtaran kimi. hər iki tərəfdəki evlərin. yaşamaq istəyirdi. başını tərpədə bilmirdi. Ət çox soyuq idi. böyük binalar. çünki hər iki tərəf Bakı sakinlərinin bağları. amma elə indidən itin dişlərinin arasından axan su adda-budda asfalta tökülürdü.Xosrov müəllim də Kələntər müəllim kimi. və Xosrov müəllim səksəni keçəndən sonra da. Gicbəsər yalnız asfaltdan çıxanda. o qəbristanlığın tarixi elə bu şəxsin qəbri ilə başlayır. torpağın üstündə olanda özünü sərbəst hiss edirdi və görünür. Məşədi Mirzə Mir Abdulla Məşədi Mir Məmmədhüseyn oğlu adının bu uzunluğuna müqabil uzun da bir ömür sürə bilmişdimi?. torpağa. amma Gicbəsərin ağzında olan hissə yavaş-yavaş qızmışdı və bu daş hasarlar. ora da gedirdi. it yoldan çıxsın.) keçirməyinə baxmayaraq. böyük həyətlər arxada qalmışdı və Gicbəsər bu müddət ərzində zavodların yanından. əlbəttə. Gicbəsər bu əti yeyəcəkdi. Gicbəsərin qaçmağa taqəti yox idi. amma o aylı-ulduzlu erkən yaz gecəsinin 193 . zədələnmiş boğazı get-gedə daha artıq göynəyirdi.. bu sakitlik Gicbəsərin bütün içinə bir arxayınçılıq gətirmişdi və Gicbəsər bu həndəvərdə başqa bir it iyi də duymurdu. Xosrov müəllimin Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı qəbirlərdən xəbəri yox idi və bilmirdi ki. asfalt yollar beləcə ən sakit..... sürətsiz olsa da. dişindəki bu soyuq budu tez yemək istəyirdi. o aydınlıq gecədə uzanıb gedən o asfalt yolda və ümumiyyətlə. elə bil ki. həyətlərin də işığı yanmırdı və o dəm o gecənin işığı təkcə ayda. gözünü açıb gördüyü bütün asfalt yollarda Gicbəsər üçün bir yadlıq. ən səssiz vaxtlarında da Gicbəsər üçün gizli bir qorxu mənbəyi idi. xüsusi sahələri idi və bu yerlərdə hər bağ da hərənin öz qalası idi. o qayıqda üzürdü. bütün ömrünü asfalt üzərində (Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətində. Gicbəsərin yaralı ayağı ağrıyırdı. Sakit olsa da. ulduzlarda idi. maşınsız.. bu dəmir tor çəpərlər haradasa qurtaracaqdı və Gicbəsər də yoldan çıxıb rahatca o kiçik quzu budunu yeyəcəkdi.. O gecəyarısı Gicbəsərin dişində balaca quzu budu tutub getdiyi o asfalt yol Abşeronun dənizkənarı kəndlərindən birindəki bağlararası yol idi və bu yolun hər iki tərəfi dəmir torlarla çəpərə alınmışdı. bunda ibtidaidəngəlmə nəsə bir sövq-təbiilik var idi... böyük küçələr. bu dəmir torlar.. aramla gedirdi. görəsən.

hətta bəzən dalbadal mal əti yeyəndə zəiflədiyini hiss edirdi. elə bil ki. – Tvoya ta baranina ujasno vanyayet!. diş həkimi Nəcəf Ağayeviçin soyuducusundan çıxmışdı. təzə ağ balığı üstün tuturdu və buna görə də bu ər-arvad heç vaxt qoyun əti almırdı. tanış-bilişi bu bağı tanımırdı. Nəcəf Ağayeviç hər şənbə günü Nadejda Fyodorovna ilə birlikdə «Jiquli» maşınlarına minib Bakıdan 35 kilometr aralıdakı bağlarına gəlirdilər.. toyuğu. şəhərdəki saysız-hesabsız işlərini daha cəld və daha artıq bir şövqlə görürdü və qoyun əti yediyi günlərdə gecələr Nadejda Fyodorovna da ərindən razı qalırdı.. evə girəndə Nadejda Fyodorovna adəti üzrə birinci növbədə fin soyuducusunun içinə baxdı və tamaşa etdikləri operettanın o gözəl təsirindən hələ də çıxmadığı üçün üzgözünü xüsusi bir nifrətlə turşudub: – Oy!.sakitliyi. şəhər partiya komitəsinəcən hər yerə giribçıxmasından sonra. illərdən bəri – o zamandan ki. fitnə-fəsadından çox uzaq olan bir ada kimi. Sov. bağa gecə gəlib çıxdılar və dəmir qapılarının saysız qıfıllarını açdıqdan sonra.. bu bağda istirahət edirdilər.– dedi. ağırlaşmışdı. nəhayət ki. bu bağı. bazar günü axşam sərini təzədən Bakıya qayıdırdılar. dana ətini. Nəcəf Ağayeviç o şaqqanın yuxarı hissəsini – qabırğaları. şəxsən L. elə bil ki. Nəcəf Ağayeviçlə Nadejda Fyodorovna bu şənbə Bakıda Musiqili Komediya Teatrında Offenbaxın «Gözəl Yelena» operettasının ilk tamaşasına getdikləri üçün. Nadejda Fyodorovnanın qoyun əti ilə arası yox idi. əbədi bir toxluğa və əbədi bir rahatlığa doğru gedirdi. bu kiçik budu isə yeməyə macal tapmamışdı və o bud keçən bazar günündən bağdakı soyuducuda qalıb ağırlaşmışdı. qoyun əti Nəcəf Ağayeviçə. Mojet proydet zapax. Qoyun ətini Nəcəf Ağayeviç üçün rayonlardan. təmir olunmuş gözəl üçotaqlı bina ilə birlikdə hökumətdən kirayəyə götürmüşdü – bura bir nəfər də ayaq basmamışdı.. yağsız çoşka ətini. Moskvaya. elə bil. həyat yoldaşım isə rusdur. Gicbəsərin dişində apardığı o balaca quzu budu. qüvvət verirdi. qolu yeyib qurtarmışdı. hinduşkanı.. Nəcəf Ağayeviç beynəlmiləl ailəsini.I. doğrudan da. hərdənbir pay gətirirdilər. Nadejda Fyodorovna daxilən yenə də Offenbaxın operettasına qayıtmışdı və bu yaraşıqlı qadından çıxmayan bir səxavətlə: 194 . Bakının ətraf kəndlərindən gəlmiş müştəriləri. gərgin əməkdən sonra istirahət etməyə yerimiz yoxdur!»).IKP MK-ya.Brejnevə yazdlığı ərizələrdən («Beynəlmiləl ailə qurmuşuq. Bu körpə quzu şaqqasını da keçən həftə pay gətirmişdilər. Məsələ burasında idi ki. hərc-mərcliyindən. heç kim onları narahat edə bilmirdi. amma Nəcəf Ağayeviç hər ehtimala qarşı: – Seyças vımyu. yəni xəstələri nəğd verəcəkləri puldan əlavə. həmin anlarda bir məlhəm kimi. (nəhayət!). Nəcəf Ağayeviç bağa telefon da çəkdirmişdi və bu beynəlmiləl ailə hər şənbə. bazar günü dünyanın bütün alış-verişindən. Nəcəf Ağayeviç isə qoyun ətini xoşlayırdı. Nəcəf Ağayeviç gəlib sellofana bükülmüş əti soyuducudan çıxartdı. burnuna tutub iylədi – ət. Bu ər-arvadın heç bir qohumu.. mən azərbaycanlı. Nadejda Fyodorovnanın rayon Icraiyyə Komitəsindən tutmuş. xalqlar dostluğunu əsas tutub Azərbaycan KP MKya. gecə bağda qalırdılar. itin Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından çıxdığı vaxtdan bəri keçən bütün günlərinin əzab-əziyyətinin üstünə yayılırdı və Gicbəsər o asfalt yolla.

otuz il qəzetlərdə ədəbiyyat şöbələrinə müdirlik edib qarınlarının marağını və təəssübünü Azərbaycan bədii ədəbiyyatının marağına və təəssübünə çevirmiş Muxtar Xudavəndə kimilərinin. elə bil ki.. ya qeyri-varlığınsa o əti ağzından qapacağından qorxa-qorxa qulaqlarını qısıb axsaya-axsaya qaçdı. amma o dumanın da. elə bil ki.. – Çto uvideli tvoi dikari v baranine. o quzu budunun ağzında saxladığı isinmiş hissəsi. Səlim Bədbin ac qarnına 195 . hər ay Israildən içi pal-paltarla dolu bağlamalar gətirdən alverçidən (daimi müştərisindən) aldığı enli və uzun donunun balaqları çətir kimi hava ilə doldu. Səlim Bədbin nəşriyyatda redaktor işləyirdi və bu «Jiquli»ni də iki ildən bəri qaytarıb qurtara bilmədiyi borc pulla almışdı ki. Nəcəf Ağayeviç əlində tutduğu o kiçik quzu buduna baxdı. bir-birinə qarışmışdı. təşvişə salmadı. heç bir bəd əməl ola bilməzdi. o böyük xartutun kötüyündən bir qüvvə də aldı. evdən çıxdı. Nəcəf Ağayeviçin dəmir darvazası tərəflərdən uzaqlaşdı.. üç metrlik daş hasara aldığı həyətdən də çıxdı və əti bağın dəmir darvazası ilə üzbəüz ucalmış xartut ağacının dibinə qoydu – qurd-quş götürüb aparacaqdı.. hansı bir başqa itinsə. aziat!. əzazil və nadan Islamzadə kimilərinin. öz şəxsi mənafelərini güdən. qrafoman və əqidəsiz Mürşüd Gülcahani kimilərinin.. gənc tənqidçi qoyub vətənin və millətin yox.. azaldırdı. ne kak ne poymu?. Abşerondakı o aydınlıq gecədə. o əti ağzına alan kimi. boğazının ağrısını da. haçansa bayırın soyuğunda. gənc nasir. Səlim Bədbinin bədii nailiyyətlərinə paxıllıq edən bəzi başqa həmqələmlərin gözünə girsin. Və bu vaxt Gicbəsər uzaqdan gələn maşının iyini duydu. . və bütün bu görümlərin hamısı Gicbəsərin beynində bir dumana bürünmüşdü. adını gənc şair. nəşriyyat müdiri. səsini eşitdi və qəribədir. Irəlidə gedən «Jiquli»də dörd nəfər əyləşmişdi: maşının sahibi və sürücüsü gənc nasir Səlim Bədbin. həmin gecə sakitliyi içindəki yaxınlaşan o səs Gicbəsərə heç bir bəd əməldən xəbər vermədi. hardasa..– Da bros tı etu baraninu!– dedi. o maşının ardınca ikinci bir maşın da döngəni buruldu və Gicbəsər sürətini bir az artırıb yolun kənarına çəkildi. qatmaqarışıqlığın da içində indi nəsə bir ilıqlıq. dənizə gedən o yolda heç bir pis iş. çovğununda isti bir yerdə yatmasını. o aydınlıq aprel gecəsi həyatının yaxşı məqamlarını itin yadına salırdı: haradasa. Gicbəsəri diksindirmədi. yaralanmış qılçı ağrıdığı. mülayimlik hiss edirdi (indicə yeyəcəyi o quzu buduna görə?) və həmin hiss Gicbəsərin ayağının ağrısını da. Maşının işığı göründü. haçansa ağappaq bir qancığın onun dalına düşməsini. Nəcəf Ağayeviç dərindən köksünü ötürüb evə qayıtdı: o gözəl operettadan sonra kefi qalxmış Nadejda Fyodorovnanı hələ gecə də razı salmaq lazım idi. elə bil.. haradasa. sonra Nadejda Fyodorovnaya baxdı və arvadının o gözəl ovqatını pozmasın deyə. Aziat tı vsyo je. o ətlə bərabər. O əti o böyük xartut ağacının dibindən tapan isə Gicbəsər oldu və taqəti qalmadığı. əməkdar incəsənət xadimi Ərəstun Bozdağlı. qabaqda onunla yanaşı oturmuş tanınmış şair. hansı bir başqa varlığın. arxada da iki nəfər gənc şair.. a.. haçansa – çox-çox uzaqda qalmış vaxtlarda tumarlanmasını. boynu sızıldadığı üçün güclə addımlayan bu it. Nəcəf Ağayeviçin bağı bağların arası ilə dənizə gedən əsas asfalt yolun kənarında idi və o böyük xartut ağacının yanından qaçıb bu yola düşmüş Gicbəsər addımlarını yavaşıtmışdı. – Və Nadejda Fyodorovna gözəl Yelenanın ariyasını zümzümə edə-edə otaqda dövrə vurdu.

bütün ömründə bizi bircə dəfə qonaq edib. – Bizdə ən böyük vəzifə Əbdül Qafarzadənin qohumu olmaqdı. Ərəstun məllim? Qəbiristanlığın direktorudur. – dedi. Onda Əbdül Qafarzadələrin də üzünə tüpürəcəyik. Söhbət Mürşüd Gülcahanidən düşəndə Səlim Bədbin özünü saxlaya bilmirdi və bu dəfə də nifrətlə üz-gözünü türşudub: – Həmin toya görə indi Islamzadə ona yaltaqlanır.. Ərəstun Bozdağlı gözlərini Səlim Bədbinin solğun sifətindən çəkib əzəmətli başını arxaya çevirdi. birotaqlı mənzilinin mətbəxində.. Ikinci kitabının nəşri uğrunda illərdən bəri apardığı mübarizə Səlim Bədbinin əsəblərini tamam korlamışdı və gənc nasir bütün içindən axıb gələn bir hiddətlə sükanı sıxa-sıxa: – Eybi yoxdu. külək sürətlə gedən maşının içində qıy vursa da. – Əbdül Qafarzadənin? Bayaqdan bəri arxada oturub hıçqıra-hıçqıra sükut edən gənc dost: – Onun üzünə desəydi.. o zaman daha Əbdül Qafarzadələr olmayacaq. «Jiquli»nin bütün pəncərələrini açdırsa da.. Zalım oğlu.. oğlunun toyunda. o da ki.sükan arxasında oturanda da maşını elə şəstlə sürürdü ki. dünən nəşriyyatın mühasibatından pul almış Səlim Bədbin bu gün dostlarını və həmişə gənclərlə yaxınlıq eləyən. lakin xəsis. – Bir dəfə üzünə dedim. qələmi ilə millətin qeyrətini çəkməyə çalışan Səlim Bədbinin nəhayət ki. ikinci hekayələr kitabı çapdan çıxmışdı və qabaqcıl cavanları gözü götürməyən. qoçaq? – soruşdu. Mürşüd Gülcahani kimi naftalin iyi verən soxulcanlar hiddət və qeyzlərindən bilmirdilər nə eləsinlər. – Bu millətin də oyanan vaxtı olacaq. – dedi. Əməkdar incəsənət xadimi. – Necə tanımıram. canlı adam hər dəfə də havanı dərindən ciyərinə çəkib deyirdi: – Tarixi bir qonaqlıq oldu. gənclərlə oturub-duran Əməkdar incəsənət xadimi şair Ərəstun Bozdağlını Abşerondakı gözəl kababxanalardan birinə dəvət etmişdi. «Pravda» qəzetinin baş məqalələrinə oxşayır. kababxanadakı məclisdən sonra. On il Allahın hər verən günü gecələr üç uşağı və arvadı yatandan sonra. yoğun səsi ilə bərkdən və acı-acı güldü. igid? Dabbaqda gönünə bələdəm. Tanıyırsız də onu. dörd-beş saat o kababxanada oturub qoyun və ağ balıq kababı yeyəyeyə yeni kitabı əməlli-başlı yumuşdular və həmin aylı-ulduzlu şənbə gecəsi dəniz sahilinə gedib Xəzərin mənzərəsinə tamaşa etmək istəyirdilər.. Əməkdar incəsənət xadimi Ərəstun Bozdağlı yenə də gənc qələm dostunun solğun bənizinə baxdı: – Deməli. indi sümüyü çürüyürdü Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında. igid.. Mürşüd Gülcahani yetmişi keçib. səhərə kimi işləyə-işləyə özünü ədəbiyyata həsr edən. – dedi.. onların yazısından bir şey başa düşməyən mühafizəkar müdir Islamzadənin müqavilədə o kitabın qonorarını ən aşağı məbləğlə müəyyənləşdirdiyinə baxmayaraq. igid? 196 . hər halda. az qala. Xəsis və quru. tanınmış şair Ərəstun Bozdağlı həmin tarixi məclisdə çox içsə də. əməkdar incəsənət xadimi şair Ərəstun Bozdağlıya hava çatışmırdı və bu yekəpər. arxadan gələn «Jiquli»də də Səlim Bədbinin dostlarından üç nəfər cavan qələm əhli əyləşmişdi. ayıqlığını tamam itirməmişdi və təəccüblə Səlim Bədbinin o aydınlıq gecədə daha da zəif və solğun görünən sifətinə baxa-baxa: – Kimin üzünə dedin.

.... ustad... Bədbəxt millət... Maşının işığı yaxınlaşdıqca Gicbəsər nəsə daha artıq həyəcanlanmağa başladı və bu işıq itin üstünə düşəndə. – Səlim Boran. Maşın asfaltın üstündə vurnuxduqca Ərəstun Bozdağlı başı şüşəyə dəyməsin deyə.. Səlim Bədbin bayaqkı hiddətdən sonra əmələ gəlmiş bir ikrah hissi ilə: – Camaat yeməyə ət tapmır.... qoçaq. elə bil ki.. – Zəhmətkeş ətidir o. bunun ağzındakı ətə bax. – Fəhlə ətidir. sükanı sürətlə sağa-sola fırladıb. – Itdi.... dəhşəti 197 ... amma yaralı ayağına... iti eləcə sürətlə. əzəmətli əllərini qabağa dirəyib: – Sən Bədbin yox.. Boransan. – dedi.. mənəviyyat və millət məsələlərindən canlarını qurtarıb açıq-aşkar bir ovçu ehtirası ilə gözlərini irəlidə qaçan.. nədənsə ürküb sürətini artırdı. elə bil ki.. qaçmağa başladı. Gicbəsər. . özünü yolun sağına.. Maşında oturanlar birdən-birə qabaqlarında peyda olmuş bu heyvanı tanımadılar: – Canavar. nəyisə qabaqcadan hiss edib. həyatını və ağzındakı əti xilas etmək üçün. – dedi. – Qov.. daş hasarlar qurtarmaq bilmirdi. kolxozçu ətidir o. Mütləq gələcək. dediqodu ilə məşğul olanlardan intiqam alırdı.. ustad... əqidəsiz Mürşüd Gülcahani və məşhur müftəxor Muxtar Xudavəndə kimilərindən. – dedi. Gicbəsər onu qovan o maşının qorxusunu. fürsət düşdüyü üçün ədəbiyyat.... – Qov. itdi.... adını gənc yazıçı qoyub paxıllıq edənlərdən. soluna atan itdən çəkmirdi və qışqırırdı: – Qov onu. Səlim Bədbin maşının sürətini artırıb asfaltın üstü ilə iti qovmağa başladı və it yolun sağına-soluna tərəf atıla-atıla qaçıb qurtarmaq üçün.. – Hə. – Qov. – Ət aparır.... – Camaat əti talonla yeyir. hə. maşının qazını artırıb iti təqib edirdi. – və bu sözləri deyə-deyə gənc nasir Səlim Bədbin kövrəldi (millətdən söhbət düşəndə həmişə beləcə kövrəlirdi)... – Yazıq millət. Ərəstun Bozdağlı nəhəng qolunu irəli uzadıb: – Bu it də Mürşüd Gülcahani kimi hərisdi. – Qov onu. elə bil. dəhşətini bütün varlığı ilə hiss edirdi. bir sığınacaq axtarırdı. amma bütün bu cəhdlərin hamısı boş idi – dəmir torlar.. taqətsizliyinə baxmayaraq.. Gənc nasir Səlim Bədbin iki əli ilə də sükanı sıxıb.. – Qov. nəhayət ki... gələcək. eləcə dəli kimi qaçmağa məcbur edən yalnız o maşının qorxusu. çaqqal. xeyr. zədəli boğazına.. bu qovhaqovla nəşriyyat müdiri Islamzadədən. o gözəl məclisin xumarından ayılıb. dəmir tor çəpərlərin. O gün gələcək.– Xeyr. çaqqaldı. daş hasarların arasından bir imdad yeri. millət oyanacaq. Arxada oturanlar isə.. – Yox. O zaman yalnız millətini sevən insanlar yaşayacaq.

elə bil ki. – Qov. böyük darvazanın kənarındakı dəmir torda yenə bir yırtıq tapdı (xoşbəxtlikdən bu bağın yiyəsi həyət-bacaya yaxşı fikir vermirdi. meynəliyin həmin gecə dincliyini pozdu.... hətta o Qara itin onu boğazlamağı da indi bu dəhşətin yanında bir heç idi. – Qov onu. o balaca quzu budu da indi bu itin özünün bədəninin bir hissəsi idi. Gicbəsəri. – Qov.... torun yırtılmış yerinin iti uclu məftilləri itin bədənini necə kəsdi. cızdı. tüklərini yoldu.. cızdı. dişlərinin arasında sıxdığı o kiçik quzu budu da Gicbəsərin yadından çıxmışdı və Gicbəsər bu qovhaqovda... it yırtıqdan keçib əncir ağaclarının arası ilə qaçdı və üzümlüyə girdi. xartut. sən müftə? – Qov. Bu dəfə yolun sağ tərəfindəki dəmir torun aşağısında Gicbəsər bir yırtıq tapdı və bütün gücü ilə özünü o yırtığa təpdi. Qov. Gicbəsər iki maşının arasında qaçırdı və bu maşınlardan arxada gələni onu qovur.. o aprel gecəsi Abşeronun göyündəki ayıulduzları da dağıtdı. o başqa itin hənirtisi gələn kimi.deyildi. – Qov.. Bura bağ həyəti idi və Gicbəsər ləhləyə-ləhləyə... Gicbəsərin əngi elə sıxılmışdı ki və it ağzının o kipliyinə o qədər güc sərf etmişdi ki. bitib qurtarmaq bilməyən uzun bir dəmir və daş qəfəsə salmışdılar – bu qəfəs uzanırdı.alça. qanatdı.. daha hər şey.. nar. – Qov. irəlidə gedən isə iti qabağa buraxmırdı və o şənbə gecəsi. Gicbəsər qaça-qaça özünü təzədən yolun sağ tərəfinə atanda gənc nasir Səlim Bədbin (Boran) iti keçdi və bu dəfə it iki maşının arasında qaldı.. Asfalt yoldakı o iki maşının dibinəcən sıxılan əyləclərinin səsi bütün o ətrafdakı əncir. ağzından çıxa-çıxa o həyətdə başqa bir it hiss etdi. ağzındakı kiçik quzu budu dəmir tora ilişib necə yerə düşdü. Qov. uzanırdı. – Ay əclaf.. elə bil. ürəyi az qalırdı o quzu budu ilə birlikdə ağzından çıxıb asfaltın üstünə düşsün. – Qov. arxadan gələn ikinci «Jiquli» də işığı Gicbəsərin üstünə salmışdı və o maşında oturmuş cavan qələm əhli də ehtirasla qışqırırdı: – Qov onu. iydə. ərik. elə bil. bütün ömründə duymadığı bir dəhşət içində idi...) və zəhmli hənirtisi yaxınlaşan o başqa it onu qamarlamamış özünü həmin yırtığa dürtüb eşiyə çıxdı.. biz əti talonla yeyirik.. canı. gilənar. motorların və əyləclərin tükürpədən səsindən maşınlardan gələn dəli qışqır-bağırdan canını qurtarmaq istəyirdi. Abşerondakı o asfalt yolda Gicbəsər yəqin ki. bəlkə də daha artıq dərəcədə ağzındakı o əti yerə sala biləcəyinin qorxusu idi. badam ağaclarının..... sonu görünməyən. – Qov.. qanatdı.. dəmir məftillər yenə də üz-gözünü. – Qov onu. 198 . bədənini kəsdi. Gicbəsər heç özü də hiss etmədi ki. it daha nəfəs ala bilmirdi.. az qala.

təkcə qılçı və boğazı yox. həmin dəm Əbdül Qafarzadəyə elə gəldi ki. 14 ƏBDÜL QAFARZADƏ Əbdül Qafarzadə o aprel günü cavan katibə qızın dükandan alıb gətirdiyi pendir-çörəyi yeyəndən və Bədurə xanımın həmişəki kimi. hər şey Gicbəsərin dəniz kənarında beləcə düşüb qalmasına bağlı imiş. Artıq uzaqdakı o maşınların motoru yenidən işə düşdü və Gicbəsər get-gedə itib yox olan o motor səsini sona qədər eşitdi. O aprel gecəsi diş həkimi Nəcəf Ağayeviçin fin soyuducusundan çıxmış o balaca quzu budu da toza-torpağa batıb elə-eləcə o tor dəmir çəpərin yanında qalmışdı və əlbəttə. amma bu – Gicbəsərin əzablarını qətiyyən azaltmadı. bütün dünyanı yadından çıxarmışdı. ləhləyələhləyə. hərəkətsizliyə qapanmış sakinləri idi. ömrün vəfasızlığından deyən bir şəhərcik idi və pəncərədən görünən bu saysız-hesabsız qəbirlərin başdaşları da həmin kədərli. böyrü üstə dəniz kənarındakı nəm qumun üstünə düşüb qaldı. bu hissi özündən uzaqlaşdırsın.. o nişastalı ağappaq xalat və tüklü sinə ilə bu Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı arasında da nəsə bir yaxınlıq. o dəhşətli qüvvələr ondan uzaqlaşdı. o rənglənmiş saç və bığla. qəbiristanlıq tamam başqa bir dünyadan – təpədən dırnağacan kədərli. yalnız dənizin səsini eşidirdi və bu uğultu özündən. aşağı düşməyən eyni bir uğultuyla uğuldayırdı və bu uğultu elə bil ki. bir azdan gec olacaqdı. ümumiyyətlə. başqa qurd-quş. bu qəbir daşları gözünün qabağına gəldi və səhər sübhdən günəşin gətirdiyi o təmizlik. həmin fərəhsiz və əlacsız şəhərciyin əbədi bir sükuta. gizildəyə-gizildəyə dənizə tərəf getdi.. elə bil ki. dəniz dalğalı deyildi. bəlkə də həmin əti tapardı. Düzdür. Əbdül Qafarzadə bu gün sübh tezdən gözünü açanda qışdan sonra birinci dəfə günəşin istisini hiss etdi. bax. Əlbəttə. Maşınların uzaqlaşıb itən o səsində indi bir təmkin. Gicbəsər başa düşdü ki. başqa itlər (elə həmin həyətdəki it) gəlib o quzu budunu tapacaqdı. Əbdül Qafarzadəyə elə gəldi ki. ayağa qalxmadı. bir aram var idi. yəni dənizdən savayı başqa heç nədən xəbər vermirdi. həyatın mənasızlığından. həkim Bronşteyn ilə professor Mürsəlbəyli tamam başqa-başqa adamlar idi. qəmli dünyadan. kabinetdəki bu pəncərə yadına düşdü. nədənsə. Gicbəsərə heç bir rahatlıq gətirmədi.. Yüngülcə meh əsirdi. amma yuxarı qalxmayan. əla dəmlədiyi hil qarışıq hind çayından iki armudu stəkan içəndən sonra. tamam fərəhsiz.Irəlidə isə dəniz uğuldayırdı və Gicbəsər dili ağzından çıxa-çıxa. amma indi. Gicbəsər indi qalxıb geri qayıtsaydı. sonra. o ətin ardınca getmədi və Gicbəsər elə bil ki. kabinetindəki pəncərənin qabağında dayanıb buradan aşağı-yuxarı – bütöv mənzərəsi görünən Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına baxırdı. günəşin o hiss olunan şüalarında bir nikbinlik. ulduzlarla heç uyuşmurdu. amma Gicbəsər. elə bil. bir ruh yüksəkliyi var idi. göydəki o ayla. həkim Bronşteynin rənglənmiş saçı və bığı ilə professor Mürsəlbəylinin ağappaq nişastalı xalatı və tüklü sinəsi arasında nəsə bir yaxınlıq var və ən qəribəsi isə bu oldu ki. bütün bədəni ağrıya-ağrıya. tamam əlacsız bir dünyadan xəbər verən. o qorxulu. hətta doğmalıq var. o 199 .. elə bil ki. bu çox xoşagəlməz bir hiss idi və Əbdül Qafarzadə çalışdı ki.

bu adam Bədurə xanımın bütün həyatını məhv etmişdi (hər halda. elə bil ki. amma çox diribaş. bu hiss çox ötəri olurdu. köməksizliyinin. kimsəsizliyinin. adamda bəzən bir həvəs əmələ gəlir ki. nə də sonuncu insandır və bir halda ki. Qarovulçu Əflatun Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına elə öyrənmişdi ki. o da ata idi və o atanın balası bu qəbiristanlıqda yatırdı. o şey ki. Əbdül Qafarzadənin də içindən hərdən belə bir həvəs baş qaldırır ki. deməli. kədərli. onu görən kimi dik ayağa qalxan cavan katibə qızın yanından ötdü və Qəbiristanlıq Idarəsinin həyət qapısı ağzında dayanıb irəlidəki bütün yamac boyu torpağa döşənmiş qəbirləri gözdən keçirdi. Axır vaxtlar kişidəki bu həvəs.. makinanın yazısız dilləri üzərində gəzən barmaqlarını saxlayıb bir anlıq qəhərlənirdi də (sonra barmaqlar yenə avtomat kimi. meşədə. elə bil ki. həmin aprel günü də qarovulçu Əflatun burnunu çəkə-çəkə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının həyətində ora-bura girib çıxırdı və qapının ağzında 200 . dəhşətli bir adam idi. bir xəfiflik gətirirdi. sərkərdələri (Napoleon!). bulvarda gəzməyə çıxsın. Əbdül Qafarzadə olanda nə olar. dövlət adamları (Lenin!) həyatın bu mənasızlığı müqabilində ruhdan düşməyiblər.hərarət. qayışbaldır adamın sutka ərzində nə vaxt yatmağı məlum deyildi. əslində. Bədurə xanımın özünə belə gəlirdi və illər keçdikcə bu tək qadın daha artıq bir əlacsızlıqla. özü də bu. daha artıq bir ədavətlə. belə idi. kişi yenə qəbiristanlığı gəzməyə gedir. az qala. öz böyük işlərini görüblər.. Bədurə xanımın dünyasında Əbdül Qafarzadə. amma bununla belə. çeşməyi təzədən gözünə taxdı. bir çirkab içində yox olub getdi. əlbəttə. günah idi və dünyanın faniliyinin. o kədər. şairləri (Füzuli!). iri çeşməyinin arxasında fikrə dalmış boz gözlərini görəndə başa düşdü ki. gündüzlərini də gəlib burada keçirirdi və bu kiçik boylu. İllərdən bəri dillərinin üstündəki hərflər pozulub oxunmaz olmuş makinasında bu dəfə Bakının meyvə-tərəvəz köşklərinə meyvələrin maşınlarla daşınmasının iqtisadi məsələlərinə həsr olunmuş bir namizədlik dissertasiyası çap eləyən Bədurə xanım (bu makinada Bədurə xanımdan başqa heç kim heç nə çap edə bilmirdi) gözləmə otağından keçib həyətə adlayan Əbdül Qafarzadəyə baxdı. hətta qocalmağının yeganə təqsirkarı hesab edirdi). bir ehtiyaca çevrilmişdi. dünyaya gəlmiş və bir gün də dünyadan köçəcək nə birinci. nə üçün fikirləşib özünə dərd edirsən? Əbdül Qafarzadə dəsmalını çıxarıb çeşməyinin şüşələrini sildi. böyümüşdü. bir sümük olan arıq. necə deyərlər. səndən asılı deyil. dünyanın böyük-böyük alimləri (Ibn Sina!). qüssəli bir həvəsdir. işə başlayırdı). həmin yüngüllük o hissə bir zəriflik. çəmənlikdə gəzsin və Bədurə xanım da Qəbiristanlıq Idarəsində işlədiyi bu uzun illər ərzində bilirdi ki. qəbiristanlığı gəzsin. kin-kidurətlə Əbdül Qafarzadəni öz tənhalığının. belədir. qəbiristanlığa çirkab bir şey kimi baxmaq da. hətta. əllərini arxasında birləşdirib sinəsini qabağa verdi və fikirli-fikirli kabinetdən çıxdı. sonra qalın və tüklü barmaqları ilə boz gözlərinin ətarafını ovxaladı. həyatın mənasızlığının bir ümidsizlik gətirdiyi belə anlarda Əbdül Qafarzadə çalışırdı təskinliyi onda tapsın ki. o qüssə də artmışdı. bir dəri. nəfəs alınası havaya. bir halda ki. amma baş qaldırırdı və həmin ötərilik. çox yüngül idi. amma bununla bərabər. həmin mənasızlıq barədə heç fikirləşmək də düzgün deyil. həmişəki kimi. avtomat kimi. Belə məqamlarda Bədurə xanımın Əbdül Qafarzadəyə yazığı gəlirdi. artmışdı. yaxud dağda. yeyiləsi çörəyə dönmüşdü və elə bil ki. qəbiristanlıq dünyanın ən bədbin bir yeri idi. ürəyinin lap dərinlərində hərdən bu adamla bağlı nəsə doğma bir hiss də baş qaldırırdı.

alkoqolik qəbirqazanlar Əbdül Qafarzadənin heç adını da bilmirdilər. dili ağzında böyük olduğu üçün kələ-kötür danışa-danışa: – Salaməleyküm. bilsələr də. ayaqyolu iyi verən köşkə girib yenə də alkoqoliklərin qarasına eləcə deyinədeyinə təmizlik işləri aparırdı. heyvani bir vahimə ilə qorxurdular. yuyurdu. əlbəttə. mənə görə qulluğun? Bir şey-zad lazımdı? Qarovulçu Əflatun bütün Qəbiristanlıq Idarəsində yeganə adam idi ki. yəni Əbdül Qafarzadədən dəhşətli dərəcədə. Alkoqolik qəbirqazanlar çilingər Ağakərimin zindan kimi ağır təpiyinə.. Şayiə gəzirdi ki. buna dözə bilmirdilər. Əbdül Qafarzadəni adı ilə çağırırdı (və bununla təkcə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yox. hələ indi də yaşayardı) və deyirdilər ki. evdə arvadının. bu. qapını qıfılla bağladırdı. şey. amma Əbdül Qafarzadə onları eşşək kimi döydürəndən sonra. kişinin üstünə yüyürdü. yəni güllələnməyə məhkum olunmuşları bu gedib həbsxanada güllələyir və xüsusi maaş alır. amma civə kimiydi. ölmüşdü. bənnadan. çünki hərdənbir nədən ötrüsə alkoqoliklərə acığı tutanda. çünki qarovulçu Əflatun nə qədər iyrənc məxluq olsa da. Bunun bir anası vardı. dəhşətli bir cəza idi və onlardakı o heyvani qorxu hissini də həmin cəza yaratmışdı. təkcə alkoqolik qəbirqazanlardan başqa. qalan camaat isə – dülgərdən. Əbdül Qafarzadəyə pis təsir edərdi. bişirirdi. içəridə zarıldayan alkoqolikin qarasına: «– Öl. Bəlkə də elə-belə deyirdilər. oğlu Kolxozun və üçü ərə getmiş. Əbdül!– dedi. nə olmuşdu?. araq müştərilərini gözləyə-gözləyə hərdən köşkə yaxınlaşırdı. qəzəblənəndə Əbdül Qafarzadə çilingər Ağakərimi çağırırdı. Əflatun cəlladdır.. qarovulçu Əflatunun köşkünə saldırırdı. başqa sözlər də deyirdilər.. yalan sözlər idi bəlkə? Adamın adı çıxınca. o adı nədir. yaşı yüzdən keçmişdi. taksiləri. guya. Əflatundan heç nə soruşmamışdı.. Heç vaxtıyla bu köşkdə qalan Gicbəsər də (bu it axır günlər gözə dəymirdi – itmişdi.. Birdən-birə xərçəng xəstəliyindən öldü (xərçəng tapmasaydı. köpək oğlu!» – deyirdi. nəvələrinin yanında da göz-görəti fəxr edirdi). bu qarovulçu Əflatundan nə desən çıxar. öyrənə bilərdi).. baha qiymətə narkomanlara satırmış. fotoqraf Əbülfəzdən tutmuş makinaçı Bədurə xanıma kimi.. Əbdül Qafarzadə bu şayiəni dəqiqləşdirmək üçün. Xıdırla dost olmuşdu və doğrudan da məlum olsaydı ki.. amma deyirdilər. gözünü açandan məhəllədə Əflatunu elə beləcə görmüşdü – bu adam qocalmırdı və bunlar nəsillikcə beləcə çox yaşayan. beləcə batırmırdı. Nə desən olar. bax.dayanmış Əbdül Qafarzadəni görən kimi. beləcə qıvraqdılar. bu müsibət bir işgəncə idi. tapşırırdı ki. yadlarında saxlamırdılar. bir sutka ərzində onlara bircə qram da araq verməsinlər (heç su da verməsinlər) və alkoqolik qəbirqazanlar. – Bu adı nədi. hamı kişiyə «Əbdül Orduxanoviç» – deyə müraciət edirdi. başqa yerlərdən də öyrənməmişdi (istəsəydi. Əbdül Qafarzadə qarşısında dayanıb qulluq gözləyən bu balaca adama baxdı. yumruğuna dözərdilər.. süpürürdü. Alkoqoliklər beləcə cəza alanda qarovulçu Əflatun bütün sutka ərzində bayırda qalırdı. kim bilir. sutka tamam olandan və alkoqolik azad ediləndən sonra. soyuq havalarda gecələr darvaza boyu ora-bura yüyürə-yüyürə (yağış yağanda isə işlər lap pis olurdu). alkoqolikləri yerə yıxdırıb yaxşıca döydürürdü. bir yerdə dayanmaq bilmirdi. bu Əflatun cəlladdı. şey.) it ola-ola bu köşkü bu alçaq alkoqoliklər kimi. canı çıxsa yaxşıdır. 201 . guya o arvadın ağrılarını sakitləşdirmək üçün aptekdən verilən narkotik dərmanları bu əclaf Əflatun anasına vermirmiş.. ikisi hələ də ər gözləyən qızlarının. amma bu adamdan..

xoşbəxtlik deyilən bir şey varsa. qəpik-quruşunu qazanır. şey. bu canavar dünyada Əbdüldən çəkinsinlər. var – beşdə alacağı yox. adamın bədəninə üşütmə salırdı. – Yox.. hətta Orduxan bu dünyadan köçəndən sonra. çox sağ ol. vəssalam. Əflatun iclaslarda Mir Cəfər Bağırovu çox görmüşdü. Nə olar. bu Əflatun dünyanın elə ən xoşbəxt adamıdı ki. – Əbdül Qafarzadə bu sözləri dedi və fikirləşdi ki. Əbdülgil də məhəllənin uşaqları ilə qaçıb gedib o tramvaya minirdilər. Əbdül Qafarzadənin ürəyində Orduxanın o dəhşətli yarası ilə bir yerdə Xıdırın da yarası öz yerində qalırdı – Orduxanın o dəhşətli yarası Əbdül Qafarzadənin ürəyində Xıdırın yarasını yox etməmişdi.. tuncdan tökülmüş Xıdırın yanında balaca Əflatun həmişə kiçiklik etmişdi. münasibətləri çox yaxşı olsa da. onda. qoy yaşasın. civə kimi bir şeydi. əslində.. ailəsini dolandırır. yeyən olsun. birdən-birə partiyaya keçəndən. Allah ona min kərə rəhmət eləsin. indi də o sillələrin. həyatdan da razıdır. Xıdır ilə Əflatunun münasibətləri yaxşı idi. doğrudan da. dünyadı. eləcədi. Əflatun. sağlam olsun.. Xıdır indi qırx ildən artıqdır ki. əslində.» – deyə-deyə burdan vurub ordan çıxır. Yazıq Xıdır gərək indi sağ olaydı. amma o yara sağalmırdı. amma bu balaca adam.Onda Əflatun tramvay sürürdü. Hər dəfə Xıdır yadına düşəndə Əbdül Qafarzadənin ürəyində. bu işin üstündə Əbdülü o qədər döymüşdü ki. o təpiklərin yerini hiss edirdi. illər keçirdi. bu adamdan da vaxtilə Mir Cəfər Bağırovdan qorxduğundan az qorxmurdu. qalın dodaqlarının təbəssümündə hiss edirdi. gedə-gedə tramvaydan atılırdılar və bir dəfə Əflatun bunu Xıdıra xəbər vermişdi və yazıq Xıdır. heç nə lazım deyil. Xıdır istəyirdi ki. Bakı maarif işçilərinin filarmoniyanın binasında keçirilən siyasi yığıncağında filarmoniyanın qapısından içəri girən Mir Cəfər Bağırov dəhliz boyu hər iki tərəfdən divar dibinə çəkilib heykəl kimi dayanmış adamlarla görüşəndə Əflatunla da əl tutuşmuşdu və Mir Cəfər Bağırovun çeşməyin altındam baxan gözləri. partiya fəalı idi. elə bil. bu Əflatun necə vardısa. Bir dəfə – 1939-cu ilin yazı idi.. Əbdül Qafarzadənin də baxışlarında.. beləcə yaxından üzbəüz dayananda onu Mir Cəfər Bağırova oxşadırdı və təbiət qarovulçu Əflatuna zəngin hisslər bəxş etməsə də. bu balaca adam. bədəni. həmin daxili soyuğu. sifəti heç zaman qarovulçu Əflatunun yadından çıxmırdı. dünyada yoxdu. elə bil. yadına düşəndə. 202 . Xıdır istəyirdi ki. Bakıdakı bütün iclaslara gedirdi. o gözlərdə. hamı Əflatundan qorxub çəkinirdi və Əflatun da partiyanın yolunda canını qoymuşdu.. tramvay sürməyi buraxıb məktəbdə müdir müavini işləməyə başlayandan sonra da o pis zəmanədə Əflatun Xıdırın yanında qudurmamışdı. əksinə. hərgah dünyada. Və qarovulçu Əflatun Əbdül Qafarzadə ilə də. o sifətdə elə bir daxili soyuqluq vardı ki. ömrünün axırına kimi Əflatuna çörək verəcəkdi. Əbdül güclü olsun. Əbdül Qafarzadənin hərdənbir beləcə «balaca adam» lara həsəd aparmağı var idi və ona elə gəlirdi ki. Əbdül yem olmasın. «o adı nədi. Qarovulçu Əflatun bir müddət eləcə dayanıb Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına tərəf gedən Əbdül Qafarzadənin ardınca baxdı. Doğrudan gözəl vaxtlar idi. bu həsəd hissi tamam sidq-ürəkdəndir. burnunu çəkə-çəkə. Xıdır bir dəfə də Əbdülü papiros çəkmək üstündə beləcə döymüşdü.. əlləşib-köməkləşib Xıdırı həmin məktəbə idman müəllimi düzəltmişdi və Əbdül Qafarzadə bunu heç vaxt yadından çıxartmayacaqdı. o gözəl vaxtlarda ki.. təptəzə yara yeri ağrıyırdı. onda verəcəyi. bax..

Çox soyuq olanda adyalın üstündən paltosunu salırdı. yox. böyük qardaşının həyəcanını o saat duyurdu. oxunurdu). mülayim. söhbət hansısa bir idman yarışından. amma hiss edirdi ki. Əbdül heç nə soruşmurdu. o sözlərdə də Xıdırın bədənindəki əzələlər kimi bir güc. oxunanda Əbdül Qafarzadənin bütün daxili aləmi riqqətə gəlirdi və hər dəfə elə bil ki. Əbdül bunu bilirdi və orada nəsə bir hadisə baş vermişdi. özü qışda da üstünə adyal salırdı. yat!» Xıdır o sözləri elə dedi ki. az qala. bu elə bir «nəsə»dir ki.. Xıdırı kaş o məktəbə heç düzəltməyəydi. soyunub yerinə girdi. Həmin qış gecəsi Əbdül qalın yorğanın altında yatmaq istəyirdi. Əntiqə günlər hələ bunnan sonradı. otağın qaranlığında Əbdülün də yatmadığını hiss etdi: «– Sən niyə yatmırsan?» – soruşdu. kimisi əlindəki siqareti gizlədirdi. lazım bilmirdisə Əbdülün sual verməyi hörmətsizlik olardı. çünki Əbdül dünənki gecədən hiss etmişdi ki. Xıdırın işləri yaxşı olacaq.Əbdül Qafarzadə eləcə fikirli-fikirli Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətindən çıxıb Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının içinə girdi və onu görəndə özlərini yığışdıran – kimisi gülməyini saxlayırdı. Xıdır o məktəbdə satqın adamların. Həmin qış gecəsi Əbdül yenə də qalın yorğanın altında idi. amma bilirdi ki. çünki bir-birlərini çox istəsələr də. Əbdül bilmirdi ki. Xıdır hərdən baş barmağını qaldırıb özündən. O qalın yorğan evdə tək idi və Xıdır o qalın yorğanı Əbdülə vermişdi.. «– Yat» – dedi. – dedi. kefinin kök çağlarında olduğu kimi. Bu «nəsə» dünən gecə olmuşdu. iki qardaş mizin arxasında oturub çörək yedilər. amma səhərə kimi yata bilmədi. amma mizin arxasında Xıdırla üzbəüz oturub o gözəl ət qızartmasını yedikcə o on yaşlı balaca oğlan başa düşürdü ki. çünki Əbdül Xıdıra o qədər öyrənmişdi ki. Xıdırla baqlı bütün hissləri açıq elektrik xətti kimi həssas idi. O qalın yorğan 203 . amma yata bilmirdi. Xıdırın işləri yaxşı olacaq. o «Sarı bülbül» Xıdırın bəxtsiz taleyi üçün çalınırdı. bu dəfə nəsə daha böyük bir iş olacaq və o böyük iş Xıdırı da. nəsə olub və bu «nəsə» xeyirliyədir. Ikinci növbədə oxuyan Əbdül qonaqlığın səhəri məktəbdən qayıdanda Xıdır evdə idi. Xıdır qonaqlıqdan gec gəldi. Hər şey əla olacaq. soğanla qoyun əti qızartmışdı ( Xıdırın bişirdiyi o sonuncu xörəyin. kimisi danışığını kəsirdi – işçilərinə fikir vermədən. fitlə «Sarı bülbül» çalırdı (indi də hər dəfə «Sarı bülbül» çalınanda. Əbdülə bir şüşə limonad. Əflatun. Əbdül yatmayacaq. Sənin üçün də əntiqə olacaq. Bizimki hələ bunnan sonradı. bu iki qardaş arasında böyük-kiçiklik var idi. o işçiləri heç görmədən Idarədən uzaqlaşdı. xatırladıqca o dadı ağzında hiss edirdi). özünə bir qrafin pivə almışdı. – Yat. Əbdülü də daha artıq xoşbəxt edəcək.. bir inam var idi və balaca Əbdül onda o qalın yorğanın altında Xıdırın dediyi o «əntiqə» sözünün ürəyə yayılan.. idmanla bağlı nədənsə gedir. Əvvəlcə Əbdülə elə gəlirdi ki. o ət qızartmasının dadı indiyə kimi Əbdül Qafarzadənin yadında idi. iyirmi yaş kiçik olan qardaşına göstəriridi «– Əla olacaq işlər. alçaqların qurbanı oldu və 1939-cu ilin o qarlı qış gecəsi üç nəfərin qapını döyərək içəri girib Xıdırı aparmaqları bütün təfərrüatı ilə Əbdül Qafarzadənin yadında idi. Xıdır daha da böyüyəcək. əla» – deyirdi. xoş. hətta yorğandöşəyin içinə bir nəvaziş gətirən təsiri ilə yuxuya getdi. lazım bilirdisə Xıdır özü deyəcəkdi. bu dəfə söhbət idmandan getmir. bu nə hadisədir. Və qonaqlıqdan qayıtdığı o gecə Xıdır: « – Yat. Xıdırı o qədər istəyirdi ki. Xıdır məktəb müdirinin qızının ad gününə getmişdi.

O on yaşlı uşaq o saat başa düşmüşdü ki. həmişəlik apardı. ) O onluq lampanın işığında Xıdırın sifətində elə bir mehribanlıq vardı. bəd əməllərindən qoruyurdu. Bu azad və xoşbəxt ölkədə özü özünə bir gün ağlayacaq. o üç nəfər Xıdırı otaqdan çıxarır. Xıdırın o sözlərindən sonra Əbdülün ürəyinə bir arxayınlıq gəldi. bir yoxluğa apardı.. nə də balaca Əbdülün xəbəri vardı. Xıdırın hərdənbir baş barmağını qaldırıb dediyi o «əla» lardan sonra bu üç nəfərin gecəyarısı bu cür gözlənilməz gəlişi. öz maşınını həmişəlik o oğlana bağışlayıb. əslində. o üç nəfər içəri girdi. ümumiyyətlə. bu doğmalıq o üç nəfərin sifətindəki. bir qarnı tox. bu üç nəfər xeyir işdən ötrü gəlməyiblər və qorxudan daha çox anlaşılmaz bir təəccüb. hər bir adam öz taleyini öz çiyinlərində daşımağı bacarmalı idi. özündən başqa bir köməyi. indən belə qocalıb əldən düşmüş bibisinin himayəsində bir qarnı ac. kimsəsiz və köməksiz böyüyəcək. təkcə soyuqdan qorumurdu.. Amma əziz Stalin baba canavardır – bunu o balaca axmaq hardan biləydi?. Stalin baba sovet idmançılarının dostudur – bunu yazıq Xıdır tez-tez deyirdi – Stalin baba Kursk vağzalında bir yetim oğlanı ac görüb ağlayıb. «Qorxma. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına nəsə kiçicik bir həyat əlaməti gətirirdi. çünki Xıdır kimi güclü adama kim nə edə bilərdi? (Bu balaca axmaq – Əbdül – o zaman Stalin baba haqqında ancaq gözəl nağıllar eşitmişdi: Stalin baba yetmiş iki dil bilir. palçıq idi. Əbdül qalın yorğanı üstündən bir tərəfə atıb ayağa sıçradı. bir dayağı olmayacaq. o palçıq da qəribə idi.. dəli kimi qışqırdı və o zaman Xıdır arxaya çevrilib otaqda yanan onluq nöyüt lampasının işığında Əbdülə baxdı. Iki gün əvvəl yağış yağmışdı və qəbiristanlığın içi ilə gedən yeganə asfalt yolun hər iki tərəfindəki torpaq hələ də qurumamışdı.. sonra da Xıdırı qabaqlarına qatıb apardılar.Əbdülün üzünü görmədiyi atasından. danışığındakı soyuqluqdan. yorğan-döşəkdən qalxmış yuxulu Xıdıra geyinməyi əmr elədilər. yadlıqdan o qədər seçilirdi ki. bütün bunlardan nə yazıq Orduxanın xəbəri vardı. sinəsini qabağa verərək asta-asta addımlayan Əbdül Qafarzadə qəbiristanlıqda heç zaman duymadığı bir quruluq hiss 204 . dünyanın buz kimi üşüdən işlərindən. ən şirin cəhəti o idi ki. bu dəm elə bil ki. Əbdül o arxayınçılığa baxmayaraq ağlamağa başladı. sonra maşın yerindən tərpəndi və o maşının səsi içində apardığı Xıdırla birlikdə Əbdülgilin evindən uzaqlaşdı. Hər şey keçib gedir və bütün bunlar da həmişəlik bir keçmişdə qalmışdı. güclə xatırladığı anasından qalmışdı və o yorğanın ən gözəl. o qalın yorğanla Əbdülü elə bil ki. dodaqlarındakı təbəssümdə elə bir doğmalıq vardı ki və bu mehribanlıq. Xıdır onu özünə qıymırdı. nə Sevilin xəbəri vardı. – dedi. Xıdırla bu cür hörmətsiz rəftarı o on yaşlı uşağı çaşdırıb mat qoymuşdu və həmin uşaq yalnız o vaxt özünə gəldi ki... o maşın Xıdırı. Amma o çirkli gölməçələr də. axşamüstü mizin arxasında oturub yedikləri o gözəl qızartmadan sonra. hərəkətindəki. Küçədə maşının çırpılan qapısının səsi eşidildi. – qayıdacağam». heyrət hissi o uşağın kiçik varlığını bürümüşdü: dünən gecəki o gözəl «əntiqə» sözündən sonra. çünki o aprel günü əllərini arxasında birləşdirib. bütün bunlar Əbdül Qafarzadənin həyatının qisməti idi və bütün bu acı xatirələr yalnız ona məxsus idi. Əlbəttə. adda-budda xırda gölməçələr var idi. 1939-cu ilin o qarlı qış gecəsi o on yaşlı uşağın ağlına gələ bilməzdi ki. o on yaşlı uşağın ağlına gələ bilməzdi ki. Sonra qapı döyüldü. Əbdül sakitləşdi..

. Əbdül Qafarzadə. yəni Qəbiristanlıq Idarəsinin müdirinin Bakının çox mükəmməl kişilərindən biri olduğunu yaxşı bilirdi. Əbdüll Qafarzadənin Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına gəlib-gedən mollaların heç biri ilə xüsusi tanışlığı yox idi və ümumiyyətlə. Molla Əsədulla yaxınlıq eləməsə də. indicə tökülüb dağılacaqdı. kişinin ağzında da bir quruluq var idi və bu quruluq da öz növbəsində. Iki gün bundan əvvəl Əbdül Qafarzadə. guya. duzsuzun. iki stəkan çay içdiyinə baxmayaraq. fikirlərə. bu bulağın başında Molla Əsədullaya tamam-kəmal bir salam verdi: – Əs-səlami əleyküm. çünki indi əsl mollaları barmaqla saymaq olardı. axşamlar boş vaxtlarında (o vaxtlar ki. pul qazanırdı. buna görə də Əbdül Qafarzadənin yarıistehzalı. qəbiristanlıqdan qalxıb Əbdül Qafarzadənin özünün bədəninə keçmişdi. bu dəm kişinin bədəni də. qulağını qumdan təmizləsin. elə bil. yazıçıdır) Mürşüd Gülcahani bir müddət Molla Əsədullagilin həyətində yaşamışdı (faytonçu Əliməmmədin – çoxdan rəhmətə gedib – qızı Ədiləni almışdı və öz evi olmadığı üçün Əliməmmədgildə qalırdı. yerə töküləcəkdi. Allah bilir. Əbdül Qafarzadənin qudası (deyirdilər ki. Iki gün bundan əvvəl Molla Əsədulla bu bulağın qabağında idi. bax. bu quruluq hissi Əbdül Qafarzadənin həmişəki təmkininə güc gəldi. mövhumat başqa şeydir: din – ciddi məsələdir. əksəriyyəti fırıldaqçı idi.. kişi sürətlə addımlaya-addımlaya. o necə yazıçı olub. xatirələrə keçirdi və indicə o fikirlər. bu qəbir daşları da. elə bil ki. o xatirələrdə qupquru qum olub o qəbir daşları kimi. indi bulağın qabağında onunla üzbəüz dayanmış bu 205 . qanıb-qandırmazın biri idi. mövhumat isə nadanlıq və cəhalətdir. belə adamlarla zarafatın axırı onun üçün yaxşı qurtarmaz) və bu salama tam dəstgahı ilə cavab verdi: – Əleyküm əs-salam və rəhmətullahi və bərəkətühü!1. bu adamların hamısı haqqında məlumatı var idi və o cümlədən. molla dayı. qum saatındakı kimi. Əbdül Qafarzadəyə elə gəldi. bu adamın mollalardan xoşu gəlmirdi.) və Molla Əsədulla uzaqdan-uzağa da olsa. gözləri də. yarızarafat salamını ciddi qəbul etdi (başa düşürdü ki. elə bil. düşüncələrə. qupquru quma dönmüşdü. qulaqları.edirdi. yolun kənarında düzəltdirdiyi bulağa tərəf gəldi. Qafarzadələrin ailəsinə bələd idi. qəhvəyi rəngli Buxara papağını başından götürüb bulağın daş sürahısının üstünə qoymuşdu və tələsmədən əl-üzünü yuyurdu. iç-ciyəri də qupquru qum idi. az qala qaça-qaça üç il bundan əvvəl qəbiristanlığın ortasında. xüsusən. Birdən-birə baş qaldırmış bu quruluq hissi o qədər gücləndi ki. axır vaxtlar dinlə çox maraqlanırdı. Bu quruluq hissi. burnu. içinə dolmuşdu. dadaş. evdə ikisi olurdu – Qaratellə Əbdül Qafarzadə və Qaratel də taqətsiz halda divanda uzanıb gözlərini yumurdu) kresloda oturub özü dəmlədiyi hil qarışıq hind çayından içə-içə dini kitablar oxuyurdu və hər dəfə də bu qərara gəlirdi ki. Əbdül Qafarzadənin gəldiyini görəndə dərhal suyun yanından kənara çəkildi və qız əli kimi zərif əlləri ilə ağappaq qısa saqqalını sığalladı. din başqa şeydir. bu adamın. indicə süzülüb asfaltın üstünə töküləcəkdi. düşüncələr də. saçı da o qupquru qumla dolub və kişi az qaldı əlini arxasından çəkib saçını. Əbdül Qafarzadə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı dəfn mərasimlərində iştirak edib pul qazanan mollalarla şəxsən tanış olmasa da. elə bil ki.

hətta bir nəfər keçmiş sirk artisti. tanıyıram. sələmçilik. itkin düşən arvadların. – Hamısını? 206 . sədəqəsi verilmiş malın isə bərəkətini artırar». Quranı bilirdi. oğulları. ataları. Bizim indiki dilimiznən desək. müharibənin bütün dörd ilinin dördünü də ərləri. Qəbiristanlıq Idarəsində işləyən ocaqçı Mirzəibiyə satdığı (əsasən. yəni Quranda bir şey yazılıb bu barədə? – Əlbəttə. yəni ki. mollalığa sonralar başladı. sırğanı Əsədulladan geri götürə bilmirdi və bütün o varidat qalırdı papaqçı Əsədullaya. əksinə. dadaş. Xruşşovun vaxtında. lotereya. bilərziyi. eyni zamanda dünaynın ən qəribə məxluqu idi: Əbdül Qafarzadə yaxşı bilirdi ki. öldürülən. Riba qadağandır. müharibədən xeyli keçmiş – N. yaxud anasından. bir müəllim ədası ilə Əbdül Qafarzadənin sualına cavab verdi: – Ribanın mənası müamilə deməkdir.. Molla Əsədulla mollalıqdan çoxlu pul qazanmağına baxmayaraq. dadaş!.. – Bay? Başıva dönüm sənin. qardaşları cəbhədə vuruşan. düzdü. qızıl saatını. misal üçün. borcun faizi. o şeyə ki. hərdənbir – oğlanlarını evləndirəndə. yazılıb. doğrudan da. buna görə də həmin istehzasını – zarafatını davam etdirdi: – Riba nə deməkdir.. – Əlbəttə. ribanın kiçik bir ünsürü var. Cəmi məxluqatın əşrəfi olan insan. əslində heç Qurandan xəbərləri də yox idi: həbsxanadan çıxmış keçmiş dələduzlar. dadaş? – dedi. molla dayı? Molla Əsədulla nə diksindi. o da qadağandır. indi bu qəbiristanlığa elə lotu mollalar gəlib gedirdi ki.. Əbdül Qafarzadə iki gün bundan əvvəl boz gözlərini qıyıb çeşməyinin üstündən düz Molla Əsədullanın gözlərinin içinə baxdı və: – Bizim bu qəbiristanlığa gələn mollaları tanıyırsan? – soruşdu. boyunbağısını müamilə ilə girov götürüb və o dörd ildə – 1941 ilə 1945 arasında bir padşah xəzinəsi qızıl yığıb. Belədir. sələm almağı isə haram etmişdir». dadaş. dadaş və nəinki riba özü qadağandır. Uşaqlarına bir qarın çörək almaqdan ötrü sonuncu üzüyünü gətirib yüksək faizlə Əsədullanın yanında girov qoyan arvadların çoxu sonradan pul tapıb gəlib o nişan üzüyünü. «riba» sözünü izah edəndə heç utanıb-qızarmırdı. ona satırdı) qızılların hamısı gəlib çatırdı Əbdül Qafarzadəyə. Qurandan sitatlar gətirirdi. molla dayı. dadaş.Molla Əsədullanın da hansı yuvanın quşu olduğunu yaxşı bilirdi. yəni ki. Bir başqa ayədə də deyilir ki. əlbəttə! Bəs necə yazılmayıb? Quranda deyilir ki. dadaş. «Allah sələmlə qazanılan malın bərəkıtini məhv edər. uşaqların sonuncu qızıl üzüyünü. nə də gözünü qırpdı. amma hər halda. Molla Əsədulla yenə yaxşı idi.. ya qızlarını ərə verəndə – yığdığı o qızıllardan xırım-xırım satırdı və Molla Əsədullanın heç xəbəri də yox idi ki. «Allah alış-verişi halal. vaxtilə elmi ateizmdən mühazirələr oxuyan keçmiş müəllimlər. Əsədulla o vaxtlar papaq tikən idi. nənəsindən qalmış yeganə qızıl boyunbağını. yaxud ata-babadan qalmış o qızıl saatı. bu qızılları Mirzəibinin vasitəsilə Molla Əsədulladan Əbdül Qafarzadə alırdı. heç olmasa. indi beləcə mömin bəndə olub mollalıq edən bu adam – Molla Əsədulla.S. Molla Əsədulla: – Niyə tanımıram.

indi yəqin sümükləri də çürüyüb qəbirdə!. düzdü. sonra. ümumiyyətlə.– Çoxunu! – Molla Əsədulla bu sual-cavabların mənasını başa düşməsə də – müdir onun biliyini yoxlayırdı. qumu malaya çevirdi (dəfn mərasimi zamanı qəbirlərin üstünü. elə bil.... indi keşişlər də mollalardan geri qalmırdı. Hə. elə bil. uşaqlarını da. yaş əlini boynuna-boğazına çəkdi. Əbdül Orduxanoviç. nəyinsə intiqamını alırdı və soruşdu: – Sən öləndə bu mollalardan hansı gəlib sənin üstündə yasin oxuyacaq? Əbdül Qafarzadənin hərdən sözü beləcə şax.. çeşməyini tələsik gözündən çıxartdı. çünki bu sualla. Əbdül Qafarzadəgilin qonşuluğunda bir 207 . o quruluq hissinə də bir nəmlik gətirdi. elə bil ki. amma Molla Əsədulla da köhnə qurd idi. Əbdül Qafarzadənin fikrinə... gələcəyin təəssüfünü. nədi? – səbrlə və ciddi cavab verirdi. belə mala ilə hamarlayırdılar). şəkil çəkdirməyi xoşlamırdı.» Sonra nə deyəcəkdilər? Gör fikir onu hara aparıb çıxartdı. – Çoxunu tanıyıram. bunların hamısı lotu-potudur. yaxşı bilirdi ki. Əbdül Qafarzadə indicə verəcəyi suala əvvəlcədən gülümsədi... deməli.. Gorbagor olsun! Yetim-yesirin puluyla bəslədi özünü də. sonra nə deyəcəklər? – Nə deyəcəklər?. rəyinə bir genişlik gətirdi və kişi elə bil.. mollalar açıq-aşkar qudurub. – özüm çox adamın üstündə yasin oxuyacağam!. Əbdül Qafarzadə. yavaş-yavaş yox olub gedirdi. Bu da Əbdül Qafarzadədi. əclafın. ovcunu su ilə doldurub üç-dörd dəfə üzünə çırpdı. alçağın biri idi. həmin qəbiristanlığın müdiri idi. Ancaq. Molla Əsədulladan kiminsə. Hərgah Molla Əsədulla bu mollaların çoxunu tanıyırdısa. qəbirlərdən birinin içindən çıxdı və o saat da fotoaparatı gözünün qabağına tutub bulağın yanında Əbdül Qafarzadə ilə Molla Əsədullanın şəklini çəkdi: – Çox gözəl dayanmışdız. dadaş. elə bil ki. beləcə üzə deməyi vardı. heç gözünü də qırpmadı və əlini narın və ipək kimi yumşaq ağ saqqalına çəkib: – Mən hələ ölənəcən. şəkil çəkdirdiyi anlarda.. – dedi. professor Mürsəlbəylinin ağappaq nişastalı xalatı və tüklü sinəsi ilə bu qəbir daşları arasındakı yaxınlıq. sonra nə deyəcəklər? Iki gün bundan əvvəlki o görüşü niyə indi beləcə yadına saldı? Həmin aprel günü Əbdül Qafarzadə az qala qaça-qaça özünü bu bulağa yetirdi.. o qumu yuyub apardı. gələcəkdəki yoxluğu hiss edirdi: haçansa kimsə bu şəklə baxıb deyəcək: «–Bu. bir balaca özünə gəldi. Molla Əsədulladır. Bu vaxt hardansa birdən-birə fotoqraf Əbülfəz peyda oldu. əsl bədii foto olacaq! Bir azdan gətirib sizə verəcəyəm! Molla Əsədullanın o ikibaşlı sözlərindən sonra. fotoqraf Əbülfəzin birdən-birə beləcə peyda olması və onların şəklini çəkməsi iki gün bundan əvvəl Əbdül Qafarzadəyə pis təsir etdi. bax. Bulağın suyu elə bil ki. neçə il idi ki. Sonra. doğmalıq hissinin ürəyində özünə yer tapmış çöküntüsü də. bayaqkı o gözlənilməz (və xoşagəlməz) hissin – həkim Bronşteynin rənglənmiş saçı və bığı ilə. Əbdül Qafarzadə həmişə birdən-birə qəflətən doğan bu cür suallardan qaçırdı və bu dəfə də tələsik fikirləşdi ki. deyəsən.. bir vaxtlar Bakıda Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı var idi.

görünür. otuz il bundan əvvəl olduğu kimi. gözü tanış adlara sataşırdı – bu adamlardan kiminləsə yaxın. Düzdü. səhərdən axşamacan araq içib qarımış bacısı ilə söyüşürdü. Bu əldəqayırma mollalar. əlbəttə. verməzdilər. kədərli bir təəssüb hissi doğururdu. Ağakərim Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının daimi dilənçilərindən də həftədə on beş manat pul yığırdı. kiminləsə uzaq tanış idi və indi onların hamısı torpağa tapşırılmışdı. Əbdül Qafarzadə də kefinə düşəndə o pulun üstündən bir dənə. heç tanış da olmayan bütün bu adamlar indi torpağın altında idi. bir növ. qoymazdı ki. sonrasına hələ baxacaq. bu dəm Əbdül Qafarzadə birdən-birə nəsə bir nikbinlik. hətta bəzən üç dənə iyirmibeşlik götürüb Ağakərimin cibinə basırdı. Mollaların hər birinin hər həftə verdikləri o iyirmi manat.keşiş yaşayırdı. indi bu adamlardan biri beləcə gəzərdi. Dilənçiləri də sıxmaq lazım idi. əslində.. mollaları yaddan çıxarmamışdı və bu işi çilingər Ağakərimə tapşırmışdı.. bir ruh yüksəkliyi də hiss etdi: o yaxın və uzaq tanışlar. amma belə deyildi. bir də ayaqlarını bura bassınlar. sinəsini qabağa verə-verə qəbirlərin arası ilə gedən Əbdül Qafarzadə tamam qət etdi ki. bundan sonra bu lotu-potu mollaların (o cümlədən. kim idi bu əldəqayırma mollaların şikayətinə baxan? Gedib hökumətə şikayət edəcəkdilər. yer pulu idi. elə ola bilərdi ki. kim də bu pulu vermək istəmədi. kefinə düşəndə iki dənə...) alacaq. bu. Indi əllərini arxasında birləşdirib. Əbdül Qafarzadə həmişə qəti bir qərara gələndə özünü yüngül hiss edirdi. Çilingər Ağakərim hər bazar günü Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına gəlib-gedən mollaların (təxminən on beş molla idi) hər birindən iyirmi manat pul alırdı və hamısını bir yerə yığıb bazar ertəsi işə gələn Əbdül Qafarzadəyə verirdi. lap sıxıb sularını çıxarmaq lazımdır.. Dilənçilərin də vergisini mollalar kimi həftədə otuz manata qaldırmaq lazım idi!. bu mollaların (Molla Əsədulla qarışıq) dərsini vermək lazımdı. indi də belə oldu. Əbdül Qafarzadə isə qara torpağa qarışmış olardı. əlbəttə.. Ağakərim də onları Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından qovardı. ictimaiyyətə yad ünsürlərə qarşı yaxşı mübarizə aparırsan! Mollalar bunu yaxşı bilirdi və belə bir soyğunçuluğa görə ürəklərində həm hökuməti. amma dilənçilər də qudurmuşdular və Əbdül Qafarzadənin eşitdiyinə görə. sağ adam Əbdül Qafarzadə idi və bunun özündə də. otuz manat (hələlik. o naxışı. elə sümsük it kimi bir şey idilər və həftədə gətirib o otuz manatı verməkdən başqa əlacları yox idi. həm də Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının sahiblərini söyə-söyə pulu Ağakərimə verirdilər. amma o kədərli təəssüf hissi ilə bərabər. amma Əbdül Qafarzadə on il. iyirmi il. molla gəlirdi və bulaqdan uzaqlaşıb qəbiristanlığın içinə doğru gedən Əbdül Qafarzadə fikirləşdi ki.. onlardan biri əvvəllər– inzibati orqanlarda işləmiş Məmmədağa Ələkbərov adlı. it kimi qovduracaq buralardan. Mollalar kimə şikayət edəcəkdilər? Heç biri rəsmi molla kimi məsciddə qeyd olunmamışdı. arvada oxşayan alçaq gizlincə bir «Jiquli» almışdı (hökumətdən də pensiya alırdı).. otuz manat. sağ və salamat idi. Bayaqkı o quruluq hissi keçib getmişdi və Əbdül Qafarzadə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı qəbirlərin arası ilə addımladıqca başdaşlarına həkk olunmuş şəkillərdə bəzən tanış sifətlər görürdü. onları daha artıq sıxmaq lazımdı.. Əbdül Qafarzadə. o bəxti bəzi vaxtlar Əbdül Qafarzadə az qala cismani hiss 208 . amma Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına keşiş gəlmirdi. hökumət də Qəbiristanlıq Idarəsinin müdirinə bir dənə təzə Fəxri Fərman verəcəkdi ki. bir bəxt var idi. bir naxış. Molla Əsədulladan) hər birindən həftədə iyirmi manat yox.

ya da Vasilinin üstünə göndərirdi. çünki özü bilavasitə pul haqq-hesabı eləmirdi. Bakı sakinləri şəhərin mərkəzində. ya Mirzəibinin. qəsəbənin bütün küçələrini. əli pulla oynayan başqa adamlara qismət olurdu. qəbirlərarası torpaq yollara. qalan vaxtlar isə mühasibat öz işini yalnız Ağakərimin. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında ölülərini basdırmaq üçün yer almaq istəyən adamlar ya Ağakərimlə. ya da Vasilinin göstərişlərinə əsasən. analarının heç vaxt ölməyəcəyinə. ya atalarının.. panel binaları bir-birindən seçilməyən mikrorayonlar idi və o mikrorayonlarda yalnız köməksiz. o bəxt həmişə onun taleyinin üstündə idi və həmişə də belə olacaqdı – Əbdül Qafarzadə buna tamam inanırdı. ya Mirzəibinin. amma o dərin nöqtəyə enmək istəmirdi. qururdu. sovet sədri şəhərin. hamısını tanıyırıdı. Əslində. ölünü dəfn etmək çox çətin iş idi. hansı xidmət göstərilirdisə mühasibatda dövlət pereskurantı ilə pulu alınıb qəbzi verilirdi. surəti saxlanır. əlbəttə. onları yenə də ya Ağakərimin. o naxış. əsasən. adətən. yuxarılarla əlaqəsi olmayan. kasıb adamlar yaşayırdı. Təzə salınmış sadə və səliqəli qəbiristanlıq şəhərdən xeyli uzaqda idi və o qəbiristanlığın şəhər sakinləri arasında heç bir qiyməti-hörməti yox idi. ya Mirzəibi ilə. bu ölülər qanunla dəfn olunurdu. cığırlara bələd idi. bəzi uşaqların özlərinin. yazılıb mühasibat dəftərində qeydiyyatdan keçirilirdi. Bəzi ölülərin burada ata-baba sahəsi var idi və onları gətirib həmin sahədə dəfn edirdilər. əsli isə cırılıb tullanırdı (guya ki. Bayaqkı o quruluq hissindən sonra. burada yeri yox idi. qohumunun vəzifəsinin yüksəkliyinə. indi keçirdiyi bu hiss. hörmətli adamlar isə bilavasitə Əbdül Qafarzadənin özünə müraciət edirdilər. ya Mirzəibi. dənizə yaxın yerlərdə mənzil alıb yaşamaq istədikləri kimi. müştəridədir) və hər ayın axırında da baş mühasib Yevdokiya Stanislavovna maaşdan əlavə yenə də ya Ağakərim. ya da Vasili ilə danışıqlar aparırdı. Qəbiristanlığın mərkəzində basırıq olmayan geniş bir sahəni isə Əbdül Qafarzadə vəzifəli adamların qohum-əqrəbası üçün saxlamışdı və bu sayaq ölülər üçün qəbir yerini Fərid Kazımlı zəng çalıb sifariş verirdi. Bu qəbiristanlıq köhnə olduğu üçün. rahat yollu (yəni o yeganə asfalt yolun kənarlarında) su kəmərinin yaxınlığındakı qəbir yerlərinin qiymətini çox baha müəyyən eləmişdi və bu yerlər. həmişə yaşayacaqlarına inam hissinə bənzəyirdi və Əbdül Qafarzadə özü də ürəyinin hansı bir dərin nöqtəsində isə bunu başa düşürdü. Əbdül Qafarzadə də Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı təzəli-köhnəli bütün qəbirlərin. xərcləri beşqat. Əbdül Qafarzadə qəbiristanlıqda görümlü yerdə olan. dalanlarını. lap dəhşətli günləri də olmuşdu. Hər bir yaxşı. təzə salınmış o səliqəli-səhmanlı qəbiristanlıq isə elə bil ki. ya da Vasili 209 . bələdiyyə rəisi.edirdi. tək-tük hallarda isə Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi M. Əbdül Qafarzadə vəzifəli adamların ölülərinə verilən qəbir yerindən ötrü. binalarını tanıdığı kimi. sayılan. mağaza və restoran müdirlərinə. bəzən lap onqat artıq çıxırdı. ölülərini də Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında dəfn etmək istəyirdilər. demək olar ki. amma hər halda. özünə bir qəpik də pul götürmürdü. Qəribli özü zəng edirdi – bu baxırdı ölmüş adamın yaxınının. amma o adamların ki.P. işgüzar mer. planı doldurmaq üçün gündəlik nə qədər qəbz lazımıydısa. Qəbiristanlıq Idarəsininm mühasibatı yalnız bu zaman – vəzifəli şəxslərin ölüləri dəfn olunarkən bilavasitə ölü sahiblərindən qəbir yeri üçün. Əbdül Qafarzadə bu adamlara qəbir yeri götürməyə icazə verəndən sonra. Əbdül Qafarzadənin çətin günləri olmuşdu. sahəsi bitib-tükəndiyi üçün burada yer götürmək. xidmət üçün pul alıb qəbz verirdi. Bu ölü sahiblərinin xərci də az çıxırdı. düzdü..

. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında üstünü ot-alaq basmış. daha heç kimin ziyarət etmədiyi xeyli miqdarda köhnə qəbirlər var idi və Əbdül Qafarzadə bəzən həmin qəbirləri də təzədən qazdırıb. tonqan az eləməzdi. yığsaydın. Heç ton olmasın. ətrafında söyüd.) necə oldu ki. indicə bu adamın içində baş qaldırmış o nikbinlikdə. Əbdül Qafarzadə əllərini eləcə arxasında birləşdirib. Lap əlli kiloqram olsun. gül-çiçək əkirdilər. özü də yalnız məcazi mənada yox. ya da oğullarının. iyirmi qat baha qiymətə alırdılar (həmin pula birotaqlı kooperativ mənzil tikdirmək olardı) və əlbəttə. ömrünün sonunu yaşayan qocalar idi... bu qəbirlər Qəbiristanlıq Idarəsində heç bir qeydiyyatdan keçmirdi. Bu əməliyyat illərdən bəri elə qurulub qaydasına düşmüşdü ki. həmin aprel günü Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı qəbirlərin arası ilə gedən Əbdül Qafarzadə bir fotosoyuqluğu.. Əbdül Qafarzadə bu cür adamlar üçün qəbir yerinin qiymətini xüsusi qaldırırdı və ürəyində bu adamların hamısını. yeni sahələr kimi camaata verdirirdi. Bir ton qızıl. Iki gün bundan əvvəl o fotoqraf Əbülfəz (o əclafı buralardan qovmaq lazımdır!.. bağ. hər şey Bədurə xanımın 50 yaşının tamam olması münasibətilə Əbdül Qafarzadənin hədiyyə alıb bu qadına bağışladığı yapon qol saatı kimi dəqiq işləyirdi (Bədurə xanımın 50 yaşının tamam olmasını isə Əbdül Qafarzadədən başqa Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında heç kim bilmirdi – Bədurə xanım bunu faciəli bir sirr kimi gizlədirdi). ayaqları onu hara aparır. çəkdi də. burada torpağın altında nə qədər qızıl diş protezləri var idi. Əbdül Qafarzadə bir anlıq ayaq saxlayıb başını daha da qaldırdı və yalnız ətrafındakı qəbirlərə yox. hətta özlərinə heykəl də qoydururdular. kassir Marqarita Iosifovna isə 300 manat pul alırdı... ruh yüksəkliyində yavaş-yavaş bir nigarançılıq əmələ gəlirdi və yarımca saatın içində bu cür müxtəlif ovqatlara düşməyi onu yorurdu. Bəzi adamlar isə hələ sağ ikən özləri üçün Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yer götürürdülər. bütün qəbiristanlığa baxdı: bu Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı bir xəzinə idi.. unudulmuş.. bir fotocansızlığı hiss etdi və həmişə belə məqamlarda olduğu kimi. təsərrüfatı barədə fikirləşməyə başladı. elə həqiqi mənada xəzinə idi. Əbdül Qafarzadə fikrini yayındırmaqdan ötrü öz işi barədə. nar. əncir ağacı.. Bu adamlar.. o köhnə qəbirlərdən çıxan sür-sümükləri isə alkoqoliklər dərin qazdıqları quyuya tullayırdılar.) qırx beş-əlli yaşlarında cavan və sağlam adamlar da ev. sinəsini irəli verib. əsasən.vasitəsilə Əbdül Qafarzadədən 500 manat. əlbəttə. yəqin ki. Hər halda.. maşın alandan sonra özlərinə qəbir yeri də götürürdülər.. axmaq hesab edirdi. yüz kiloqram olsun. kürəkənlərinin pullarına Əbdül Qafarzadədən həmin yeri on beş. qəbri qazdırıb hördürürdülər. o gül-çiçəyi sulayırdılar. 210 . qəbirlərin arası ilə asta-asta addımlayıb gedirdi və özü də yaxşı bilirdi ki. ya öz pullarına. özləri də həftədə bir-iki dəfə gəlib gələcək qəbirlərinin yanındakı o ağacları. yaxud alverə qurşanıb birdən-birə pul qazanan (və s. hətta boş qəbrin üstündə günbəz tikdirirdilər. gəlib o bulağın üstünə çıxdı və Molla Əsədulla ilə birlikdə şəklini çəkdi? Niyə gəlib o şəkli çəkdi? Yəni bunun bir mənası var? Çəkdi. amma axır vaxtlar yavaş-yavaş bir dəb əmələ gəlirdi: sex açıb dövlətin müəssisəsini əslində öz şəxsi gəlir mənbəyinə çevirən.

qəbiristanlıqdan aşağıda isə bütün şəhər görünürdü.. o abidənin yüz illərlə ömrü olsun.. ikisi də haqq dünyasında idi. eşidəcəkdi? Heç kim.. Pudlarla qızılın müqabilində cəmi 2 il həbs – bu lap gülməli idi. skeletlərin çənəsini götürüb protezləri çıxaracaqdılar. Düz üç il idi ki.. yəqin elə gecə ikən. istəyirdi burada elə bir abidə ucaltsın ki. bu qədər qızıldan (havayı.. axı. heç vaxt üstü açılmazdı – hər halda. ayaqları onu hara aparır.. Bilirdi. bütün fəaliyyətində ilk dəfə qəti bir qərara gələ bilmirdi və bundan əzab çəkirdi.. hər dəfə ürəyinə saplağına qədər xəncər soxan o dəli hiss bir ildırım kimi. gecə düşəndən sonra gəlib qəbirləri açacaqdılar. bu fikir Əbdül Qafarzadəyə rahatlıq vermirdi və kişi bütün həyatında. 1913-cü ildə bu dünyadan getmiş və Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında torpağa tapşırılmış o Məşədi Mirzə Mir Abdulla Məşədi Mir Məmmədhüseyn oğlu arasında heç bir fərq yox idi. tamam havayı qızıldan!) keçmək də düzgün deyildi. yenə də təzədən pırtlayıb çıxırdı və Əbdül Qafarzadə hər bir yeni ideyasını həyata keçirməzdən əvvəl hərtərəfli hazırlıq gördüyü üçün. bu Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında dəfn eləmişdilər və Orduxanın qəbri qəbiristanlığın yuxarı hissəsinin qurtaracağında.Nə vardı ki. bilirdi ki. o yazığın qəbri çəkir onu. Yenə o dözülməz. həmin qəbir dünyadan nakam getmiş o gözəl.. heç bir mənası və heç bir əhəmiyyəti yoxdur! Amma yenə də qəti qərara gələ bilmirdi. Son üç ildə bu fikir itirdi. iki alkoqolikə tapşıracaqdı. bilirdi ki. o rəhmətliklərin ki. Kim biləcəkdi.. nə isə kiçicik bir təskinlik idi. Koroğlunun. o günahsız məxluqa layiq olsun.. Düz altı il bundan əvvəl o soyuq dekabr günü Orduxanı da burada. get. bu yerin axar-baxarlı olması. dünyada gor eşməkdən murdar bir iş ola bilməzdi. kiçik bir təpəciyin üstündə idi. qarşıda bütün qəbiristanlıq. arxitektorlarını bu işə cəlb etsin. meyitlərin. böyük mükafatlar almış – heykəltəraşlarını. Bakının ən görkəmli – Babəkin. yüz ölçüb bir biçdiyi üçün. kef elə. iki ili yat. nə mənası var? Əbdül Qafarzadə dəfələrlə özü özünün bu sualına cavab verirdi ki. Hərgah bu işin üstü açılsaydı da. hətta həmişə kabinetindəki seyfdə saxladığı Azərbaycan SSR Cinayət Məcəlləsini götürüb baxmışdı da. bu da əvəzində sənin üçün bir pud qızıl! Qalan ömrünün sonuna kimi ye iç.. Əlbəttə. bilirdi ki. – amma Əbdül Qafarzadə bu əməliyyatı elə tədbirlə keçirə bilərdi ki. indi o qızıl diş protezlərinin onlar üçün nə əhəmiyyəti. elə yuxuda ikən o yazığın qəbri sövq-təbii onu özünə çəkirmiş və sübh tezdən birdən-birə ovqatının o cür təlx olması da yəqin elə həmin sövq-təbiinin nəticəsi idi. Əbdül Qafarzadənin içindən keçdi: bu torpağın altında onun öz balası da yatır və onun balasının da qızıl dişləri var idi... Əbdül Qafarzadə elə Mirzəibinin özünə tapşırardı ki. Azərbaycanda indiyə qədər belə hadisə olmamışdı – Əbdül Qafarzadə bunu dəqiq bilirdi və elə buna görə də Cinayət Məcəlləsinin 231-ci maddəsində belə bir işdən ötrü cəmi 2 il həbs cəzası nəzərdə tutulurdu. niyə hər dəqiqədə bir ovqata düşür. amma o biri tərəfdən də baxanda. O vaxt Əbdül Qafarzadə özü bu yeri seçmişdi. bütün başqa qəbirlərdən seçilsin.. sonra da qəbrin üstünü əvvəlki qaydasında düzəldəcəkdilər. açılsaydı da.. indi az qala sümükləri də çürüyür (heç çürüməsin! nə fərqi var? Dünən ölən adamla. başına dönüm sənin. Kimin xəbəri olacaqdı? Heç kimin. Leninin. elə bil ki.). Kirovun. batırdı. o təpəcəyin arxa tərəfi Sulu dərə idi. Əbdül Qafarzadə əvvəlcə Orduxanın qəbrini elə düzəltdirmək istəyirdi ki.. əvvəllər isə Stalinin heykəllərinə görə yüksək adlar. lap gedib Moskvadan məşhur 211 .

o narı sulayırdılar.. o sütül söyüd ağacını. yayın cəhənnəm istisində də gəlib görürdülər. Sevilin zövqündə bir qız zərifliyi var idi və Orduxanın qəbrində də o qız zərifliyi hiss olunurdu. güllər. o biçilmiç təzə tər otun ətri.. Vasili də.. şərait var idi. Hər halda. irili-xırdalı adi çay daşları gətirtmişdi və Əbdül Qafarzadə bu altı ildə bura o qədər gəlmişdi ki. ehtiyatlı olmaq lazım idi – dünyada hələ heç kim ehtiyatdan zərər çəkməmişdi. kiçik bir çarhovuz. toyda da deyəcəkdilər. bir az aşağıda yayda qıpqırmızı güllər açan. hasar hörülmüş o çay daşlarını da bir-bir tanıyırdı. çiçəkləri. yenidən çeşməyi gözunə taxdı və indi o çeşməyin tərtəmiz şüşələrinin arxasından baxan o boz gözlərdə bir dünya dərd. çarhovuzun yanında hələ qol-qanaq açmamış sütül bir söyüd ağacı.. o cür dəmdəstgahlı qəbir. Sevil atasından xahiş etmişdi və qəbir sahəsini kvadrata almış o qısa hasar üçün mişar daşı yox. Yaşıllıq. dərk edirdi ki. səliqəli və yaraşıqlı idi. o çəhrayı qraniti dəsmal ilə tər-təmiz silib par-par parıldadırdılar. ya Mirzəibi. vəfadarlığı az qalırdı Əbdül Qafarzadəni kövrəltsin və bəzən kövrəldirdi də. dəsmalını cibindən çıxarıb çeşməyinin şüşələrini sildi. mərmər yox. bu işi hər gün – qışın qarında-çovğununda da. Iran olsaydı. doğmalıq var idi... altıncı il idi keçirdi. belə məqamlarda kişinin uçum-uçum uçunan ürəyinə bir təpər gətirirdi. amma yavaş-yavaş həmin istək soyudu və Əbdül Qafarzadənin həmişə ayıq olan zehni bu dəfə də o ehtiraslı atalıq hissini üstələdi. elə bil ki. onun şüuru. Sovet Ittifaqı qəribə bir ölkə idi. Türkiyə. əlbəttə. şəxsən ya Ağakərim. çox 212 . Hər gün. amma ürək bunu heç vəchlə qəbul eləmirdi. Mirzəibinin. camaatı da aldada-aldada nə qədər istəsən şəxsi varidat qazanmağa imkan. payızda ovuc dolusu iri-iri bar gətirən nar ağacı. bu iş bir növ rituala çevrilmişdi. həftədə bir dəfə. ən azı. ayda 135 manat maaş alan bir adamın camaatın gözü qabağında öz oğlu üçün o cür cəh-cəlallı bir qəbir düzəltdirməyi düzgün deyildi. iki dəfə.. amma kişi heç cürə bu yazıya alışa bilmirdi. çəhrayı qranitdən başdaşı və üstündə də yazı: QAFARZADƏ ORDUXAN ƏBDÜLƏLI OĞLU (1951-1976) Hər dəfə çəhrayı qranitin üstündə həkk olunmuş bu yazını oxuyanda Əbdül Qafarzadənin bütün bədəni uçunurdu. Orduxanın qəbri sadə. burada hökuməti də. elə bil ki.. bu geniş qəbir sahəsini səliqə ilə kvadrata almış qısa daş hasarın dişarını da silib süpürürdülər. yasda da və əlbəttə. o çəhrayı qranitin eləcə tərtəmizliyi. ya da Vasili gəlib Orduxanın qəbrinin ətrafındakı gülləri. təzə-tər otların üstünü eyni ölçüdə biçirdilər. çiçəklər. ələm var idi.. Ağakərimin belə bir sədaqəti. bu qız zərifliyi ilə Orduxanın taleyi arasında bir yaxınlıq. Vasilinin. bu çəhrayı qranitin. camaatın diqqətini cəlb edəcəkdi. əlbəttə. Kapitalist ölkəsi olsaydı. Sevil də. başqa məsələ. Ağakərim də. o nar ağacının yanında ağ mərmərdən sinə daşı. Həmin aprel günü Əbdül Qafarzadə yenə də o çəhrayı qranitlə üzbəüz dayandı. amma o varidatı açıq xərcləməyə imkan yox idi. o ağ mərməri. torpağın üstündəki təzə süpürgə izi. söz-söhbətə səbəb olacaqdı. bu ağ mərmər daşın altındakı onun balasıdır. Qəbiristanlıq Idarəsinin başqa işçiləri yox. Mirzəibi də bunu Əbdül Qafarzadənin qarşısında özlərinin mənəvi borcları bilirdilər və Əbdül Qafarzadə də hər dəfə bura gələndə bunu görürdü.sovet sənətkarlarını bu işdən ötrü Bakıya gətirsin. o ağ mərmərin..

– Pust on vseqda pomnit yeqo. bu hissdən qaçmaq istədi və Qarateli yadına saldı. bacısının xatirələrində qalmışdı.. – deyirdi. özü bura gəlsin.. Qaratel hərdən için-için. təkcə adamlar adamlara oxşamır. köhnə ailə albomlarında qalacaqdı və həmin aprel günü o ağ mərmərlə.. balaca Əbdül qəbiristanlığa gəlsin. ağaclar da adamlara oxşayır: bax. Orduxanın saralıb solmuş şəkilləri yəqin ki. – deyirdi.. dava-qırğın salsın. yaxşı övlad idi. hərəsinin də bir dərdi. Sevil də.. döyənəkli bir ovuc olub Əbdül Qafarzadənin ürəyini sıxdı və kişi fikirləşdi ki. mənim nənəmin qardaşıdı. Pust znayet kem on bıl dlya nas!. papa. o zaman o söyüd. Kənardan baxanda nə var ki?. çünki Orduxan öləndə balaca Əbdülün cəmi iki yaşı var idi.» Qaratelin taqəti yox idi ki..» Orduxanla bağlı əlli ildən sonrakı o danışıq elə bil ki.. atası bu dolmuş gözləri görsün və ürəyi daha artıq sıxılsın: sağ olsun. Bu gözlənilməz müqayisə kişini diksindirdi və bu dəfə Əbdül Qafarzadə o çəhrayı qranitin üstündə yazılmış o ƏBDÜLƏLI sözündə qara torpaq nəmliyi. istəmirdi ki. heç nə qalmamışdı bu dünyada. daha evə sağ qayıtmayacaqdı. nəsillər bir-birini əvəz edəcəkdi... bir də ki. Orduxandan da Xıdır kimi. Orduxanın səsini. o qızlarla birlikdə qəbrə gedəcəkdi. Qarateli buralara qoymurdu. deyəsən. Dünyada nə qədər ev var. təkcə özü atasının. nənəsi üçün də. – dirimi buraxmırsız balamın yanına. bu kimdi. Orduxan anası üçün də. o çəhrayı qranitlə üzbəüz dayanmış Əbdül Qafarzadə elə bil ki. Əbdül Qafarzadənin özünə oxşayacaq. qeyrətli bacı idi.. günahsız.. bura onun qəbridir. hər şey vaxta baxsa da.. yəni bilirdi ki. əlli il bundan sonra öz gələcək törəmələrinin Orduxanın o saralıb-solmuş şəklinə baxa-baxa dedikləri sözləri eşitdi: «– Ana. köməksiz. dünyaya gələn yeni Qafarzadələr isə. bu vaxtından uşağın ürəyi qısılsın.. Orduxanın xatirəsi o dostlarla.. amma həyat da öz işini görürdü. babası üçün də həddən artıq əziz bir adam olub. ölümü apararsız onun yanına. bu hiss kişinin içinə bir havasızlıq gətirdi və Əbdül Qafarzadə özünü ələ alıb bu hissi uzaqlaşdırmaq istədi. bu sütül söyüd. amma vaxt gələcək bu söyüd də qol-budaq açacaq və o zaman bu söyüd daha Orduxana oxşamayacaq. Qaratel bircə dəfə də bura gəlsə idi. illər keçəcəkdi. Orduxanın gülüşünü tamam yaddan çıxarmışdı. yəqin dostlarının.. amma Sevil « – Net.zaman da balaca Əbdüllə birlikdə maşını sürüb bura gəlirdi. qadınların xatirələrində qalmışdı. səssiz-səssiz ağlaya-ağlaya: «– Eybi yoxdur. yəni Sevilin törəmələri (onların famili nə olacaqdı? Allah bilir. elə bil ki. təmiz. 213 . Əbdül Qafarzadə istəmirdi ki. vaxt heç nəyə baxmırdı.Balaca Əbdülün famili Gülcahani idi və Əbdül Qafarzadə bunu da daxilən heç cürə qəbul edə bilmirdi) Orduxan barədə heç nə bilməyəcəkdilər. balaca Əbdül Orduxanı daha tamam yadından çıxartmışdı. Orduxan adında bir dayısı olub. bir faciəsi var. bu qəbir də onlar üçün müqəddəs bir yerdir. qara torpaq zülməti hiss etdi. amma Orduxanın özünün sifətini. Əbdül Qafarzadə də. anasının.» – və Sevil dolmuş gözlərini gizlədirdi. gəzdiyi qızların. Orduxan özüdür. kobud. çünki ikisi də yaxşı bilirdi.. belə?» « – Nə bilim.

Əbdül Qafarzadənin gizli işləri çox idi. Əlbəttə. o bəbəksiz gözlərlə birlikdə çəhrayı qranitin üzərində yavaş-yavaş əriyib yox oldu. heç kimin də xəbəri olmayacaqdı. o sapsarı baxışların sahibi Nikolay Romanov idi. Oğluna ağlayıb. əslində. o ağ mərmərə. qışın o oğlan çağında Bakıda şıdırğı bir payız yağışı yağırdı və həmin o yağışın səsi indiyə qədər Əbdül Qafarzadənin yadından çıxmamışdı və nə qədər ki. qızıl beşliyin üstündəki sifət idi və elə bil. tamam başqa bir dünyadan gəlirdi. Əbdül Qafarzadənin dərdini bölüşdü: «– Hər şey var.. ələmi idi. yağış yağışdı. elə bil. xüsusi bir inilti. amma o səsdə bu dünyanın dəhşətli bir ağrısı. hər şey bununla qurtaracaq. donub qalmış o sapsarı sifəti birdən -birə titrədi. o qəbiristanlıq sakitliyi içində. əlbəttə. o sapsarı bəbəksiz gözlər heç nə görmədi. Qaratelin o dəli fəryadı da. amma ayaqları onu bu ağ mərmərin. qaraşın. qalın çeşməkli adama daha da zəndlə baxdı və soruşdu: «– Nə var. bu çəhrayı qranitin yanına dartıb gətirəndə bilirdi ki. yoxsa öz gününə? Bu dəm saqqallı bir adamın tanış siması. dünyanın bir dərdli adamı nəhayət ki.. sapsarı şəkli. Nikolay Romanov taleyinin ağrısı. bu altı ildə o qədər özü öz içində ağlayıb ki. bu ağrı. bütün bədəninin nəmi çəkilib və bayaqkı o quruluq hissi də elə buna görə yaranmışdı. yaşayacaqdı. dəhşətli bir ələmi var idi. ümidsizlik var idi. heç Allahın da xəbəri yox idi. həlak olsun. bu dərd. o cəllad günün yağışının şırıltısında Əbdül Qafarzadənin ürəyinə hopmuş xüsusi bir ahəng. nə yox?» Sonra o sapsarı sima ən dərin bir təəssüf hissi ilə ən yaxın bir həmdərd kimi. heç hara baxmadı və o sarı sima. bu sirdən dünyada heç kimin xəbəri yox idi və əlbəttə. başqa bir dərdli adam tapıb. o qara günün.. o amansız. heç nə yoxdu. görünür.. tamam başqa bir keyfiyyətdə idi. Heç vəchlə o dəhşətli. Sevilin o 214 . o yağışlı qış gecəsini xatırlamaq istəmirdi. amma o 27 dekabr gününün. yenidən onu öldürəcək. elə bil. heç vaxt yadından çıxmayacaqdı. Hə?» Sonra o sapsarı sima yenə də dondu. iri sümüklü. keçmiş imperator II Nikolay və o sarı da qızıl sarısı idi – II Nikolayın bu dəm çəhrayı qranitdən baxan siması qızıl onluğun. bu.. tərpəndi və II Nikolay qarşısında dayanmış bu hündürboylu.Əbdül Qafarzadə. o aprel günündə II Nikolayın hissiz-həyəcansız. çünki xəbəri olsaydı. O sapsarı baxış elə bil ki. bu işdən. qoymazdı. Altı il bundan əvvəl. O saqqallı adam. bu sözlər elə bil ki. o 27 dekabr günü. güclü bir maqnit kimi Əbdül Qafarzadənin bütün içini çəkib çıxarırdı və belə anlar Əbdül Qafarzadə. az qalırdı ki. bu dəhşətli xatirə yenidən gəlib gözlərinin qabağından keçəcək. amma bütün o gizli işlər içində bu adamın elə bir sirri var idi ki. Yox. II Nikolayın özünün içindən tökülüb gəlirdi. Əbdül Qafarzadə heç vəchlə o saqqallı kişinin o sapsarı baxışları ilə beləcə üz-üzə dayanmaq istəmirdi. doğrudan da. nə yox?» Əbdül Qafarzadə bu sözləri aydın eşitdi. o çəhrayı qranitə baxa-baxa fikirləşdi ki. yenidən onu qocaldacaq. elə bil ki.. amma eyni zamanda o səs Əbdül Qafarzadənin də halına acıyırdı: «– Nə var. birdən-birə o çəhrayı qranitə həkk olundu və o saqqallı kişi o aprel günü qəbiristanlıqda Əbdül Qafarzadəyə elə baxırdı ki.

O dəfn mərasimində Əbdül Qafarzadənin saysız-hesabsız tanışlarından (təkcə Azərbaycanın yox. daha doğrusu.» – dedi və elə həmin gün də Vasili ilə Mirzəibi akademiki təyyarə ilə Moskvaya yola saldı. amma sonra fikrini dəyişdi – Orduxan partiya işində işləməli idi. idmanla bağlı arzuları indi Əbdül Qafarzadəyə. Azərbaycanın yığma voleybol komandasında oynayırdı. əlbəttə. bu yerdə Orduxanı dəfn elədilər. buna görə də universiteti bitirdikdən sonra uşağı aspiranturada saxlatdırdı ki. dekabrın 31-də axşam Əbdül Qafarzadənin evinə gəlirdilər. «məni prokuror elə!». izzət də öz yerində: deputat. nə də Sevilgil Yeni ili bayram eləmirdilər və Sevilgildə ənənə belə idi ki. deyirdi ki. sürücü– nökər. o kövrəkliyin. sex müdirinin də.. Mirzəibi də. 215 . o şıdırğı yağış şırıltısının həmin xüsusi ahəngi.hönkürtüləri də.. dostlar isə öz adlarından başsağlığı vermək üçün nümayəndələr göndərmişdilər) savayı. amma o dəfn gününün heç bir təfərrüatı Əbdül Qafarzadənin yadında deyildi. Sən saydığını say. ordenlər. prokuror olsun (yazıq Orduxanın görkəmi. dekabrın 28-də isə bu Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında. yaraşığı. qadınların ağlamaqdan qızarmış gözlərində o dəm əbədi görünən bir matəm var idi. Vasili də. hərə öz evinə gedir. o bədbəxtin görünür. SSRI -nin bir çox şəhərlərindən də gəlmişdilər və şəxsən gələ bilməyən tanışlar. həmin iniltisi. alnına belə yazılıbmış: qrip oldu. amma o sadəlövhlükdə bir kövrəklik. qripin fəsadı böyrəklərinə verdi və heç kim uşağı xilas edə bilmədi. ümidsizliyi bir tərəfə idi. restoran müdirinin də. Mirzəibi də. gör fələk nə sayır?. Ağakərim də.. Orduxan həm də gözəl idmançı idi (əsl idmançı!). yeyib-içib məclis keçirmir). Bakının az qala bütün cavanları da iştirak edirdi. Hörmət. qohumun. çünki Əbdül Qafarzadə o dəfn mərasiminə qədər dünyanın ən dəhşətli bir gecəsini keçirmişdi. IKP MK-nın gül kimi sanatoriyaları. çünki Sovet Ittifaqında raykom katibindən yaxşı vəzifə yox idi. qripdən getdi. Orduxan bircə həftənin içində getdi. maşın. hər il dekabrın 27-dən yanvarın 2-nə kimi yeddi gün Ömər evdə. çalmağa məcbur idi.. ordan-burdan söhbət edib çay içirdilər. univermaq müdirinin də hamısının bir yerdə qazandığı raykom katibinin qazancının yanında bir heç idi. gözəl qızların. Sov. üç dəfə SSRI yığma komandasında oynamışdı və xəstəliyindən üç-dörd gün əvvəl yenə də Moskvadan teleqram almışdı ki. royalda Şopenin və Skryabinin fortepiano üçün qəmli pyeslərini çalırdı. Əbdül Qafarzadə oğlunu Azərbaycan Dövlət Universitetinin hüquq fakultəsinə qoymuşdu ki. tanış-bilişin o ağlayışı da bir tərəfə idi. bir əzizlik var idi və Orduxanın beləcə məşhur idmançı olmağı Əbdül Qafarzadə üçün elə bil ki.. Hətta Vasili ilə Mirzəibinin təcili uçub bir günün ərzində Moskvadan gətirdikləri akademik Ivan Sergeyeviç Frolovski də Orduxanı müayinə edib rentgen şəkillərinə baxaraq: «– K sojeleniyu uje pozdno. Vaxtilə Xıdırın idmana həvəsi. o əzizliyin davamı idi. elə bil. 25 yaşlı Orduxan Bakının ən sayılan hörmətli oğlanlarından biri idi və Qaratel tanınmaz-bilinməz qızların zənginin əlindən az qalırdı qayçını götürüb telefon xəttini kəssin – Orduxan Bakının gözəl qızlarının sevdiyi oğlan idi. o vaxtdan Vasili də. raykomun birinci katibi olmalı idi (özü də Bakı rayonlarından birinin!). çıxıb gedirdilər və Əbdül Qafarzadə dəqiq bilirdi ki. bax.. Dekabrın 27-də vəfat etdi (o vaxtdan nə Əbdül Qafarzadə. Ağakərim də Yeni ili qeyd eləmirdilər. onu SSRI yığma komandasının məşqlərinə dəvət edirlər. qoy əvvəlcə müdafiə eləsin.. sadəlövh görünürdü.

Əbdül Qafarzadə belə hesab edirdi).S.» – deyəndən sonra Əbdül Qafarzadə başa düşdü ki.. konyakın miqdarını və həcmini əvvəlcədən danışılandan da xeyli artıq eləmək lazım idi). Şeyxülislamın evinə adam göndərdi ki.. kişinin beynində qəribə bir aydınlıq yarandı: taledən qaçmaq mümkün deyildi. soyuğu da. atasının əlini buraxmadı. yəni dekabrın 27-sinin bütün təfərrüatı Əbdül Qafarzadənin yadında idi. elə bil ki. Əbdül Qafarzadənin əlindən yapışdı: «– Heç hara getmə. Ağakərimin vasitəsilə evə göndərtdi və Sevilə də tapşırdı ki.. Səhər saat 8-ə işləmiş Orduxan birdən yerindən dikəldi.. anasının yanında olsun. adətən.. Boyus.. atasını beləcə köməksiz görürdü. Əbdül Qafarzadə isə çeşməyinin altında gözlərini yumdu. həmin 27 dekabr günü Əbdül Qafarzadənin beyni əlacsızlığın. oğlu ölümdən qorxur. akademiki lap yaxşı hörmətlə Moskvaya yola salsınlar (bu o deyən söz idi ki. tapşırıqlar verdi. akademikə veriləcək nəğd pulun. Əbdül Qafarzadə boz gözlərini diqqətlıə akademik I.. evə başsağlığı verməyə gələn saysız-hesabsız adamları da sonralar bəzən gözlərini yumub bir-bir xatırlaya bilirdi (o vaxtdan keçən müddət ərzində o adamların da bir qismi indi bu Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yatırdı). ən savadlı mollalardan birini sabah üçün ehtiyatda saxlasın. şəfqət bacıları gəlib xəstə ilə məşğul olanda da əlini atasının əlindən ayırmadı (o əlin istisi də.Frolovskiyə zilləyib dedi: «– Ya moqu ustroit yeqo daje v kremlyovskuyu bolnitsu.» – sözləri o ölüm xofunun ifadəsi idi və həmin dəqiqədən də Orduxan gözlərini yumsa da.» – dedi. məktəbi və universiteti rus dilində oxusa da..S. həyəcanların üstünə su səpirdi.. Səhər saat 5 ərəfəsində Orduxan. yoldaşlarıyla da. saat kimi dəqiq işləyirdi. Orduxanı layiqincə dəfn eləmək lazım idi.» I. fələyin qarşısında tamam gücsüzlüyün əlindən elə oyanmışdı ki. professor. elə bil ki.. «– Heç hara getmə. diksinib gözlərini açdı. Yağış həmin 27 dekabr günü başladı. Özünü öldürən Qarateli palataya buraxmadı. Səhər saat 8-ə düz on beş dəqiqə qalmış Orduxan atasının qollarının üstündə son dəfə nəfəsini dərdi və gedər-gəlməzə uçdu.Dekabrın 26-da günorta Binə aeroportundan birbaşa xəstəxanaya. daha heç bir möcüzə baş verməyəcək.» – pıçıldadı. beyin bəzən dərddən alovlanıb yanmaq istəyən hisslərin.Frolovski dərindən köksünü ötürüb: «– Ne pamojet. Orduxanın gözləri doldu. fələk Orduxanı aparır və həmin dəqiqədən də son günlərin əzab-əziyyətindən. qara kürünün. Orduxan üçün xüsusi ayrılmış palataya gələn (Vasili və Mirzəibinin müşayiəti ilə) akademik Ivan Sergeyeviç Frolovski: «– K sojeleniyu uje pozdno. Əbdül Qafarzadə Vasiliyə və Mirzəibiyə tapşırdı ki. həkimlər. Orduxanın cənazəsini xəstəxanadan əvvəlcə Təzə pir məscidinə apardılar. Bütün iyirmi altı illik ömrü ərzində Orduxan yəqin ilk dəfə idi ki. özü isə bütün günü və gecəni Orduxanın çarpayısının kənarında oturdu. yuyub kəfənə bükdülər. bu son məqamda Azərbaycan dilində «–Ay ata. dörd divar boyunca da kürsülər 216 ..... çto seqodnişniy den posledniy den yeqo jizni. həmişə rus dilində danışsa da. sonra evə gətirdilər və o günün. Orduxanın cənazəsini qonaq otağındakı mizin üstünə qoymuşdular. qızlarla da. ölürəm axı. iztirablarından sonra. dost-tanışlara sifarişlər. o əlin söylədikləri də həmişə Əbdül Qafarzadə ilə birgə idi və birgə də olacaqdı – hər halda.» dedi və çarpayının kənarında balasının yanında oturmuş Əbdül Qafarzadə hiss etdi ki.. royaldan tutmuş televizoracan otaqdakı bütün əşyaları boşaltmışdılar və o qırx kvadrarmetrlik otaqda hər tərəfə xalı-gəbə döşəmişdilər. qohum-əqrəbaya xəbər göndərdi. evdə də.

bircə qurtum da su.. Mirzəibi. o dəm Əbdül Qafarzadənin hissləri beyninin nəzarəti altında idi. Əbdül Qafarzadə o yağışın səsinə qulaq asmağa başladı və yavaş-yavaş Axund Fətulla Ağanın səsini də. Mürşüd Gülcahani. bütün bu xatirələrin. amma akademik I. belə bir məqamda heç nədən çəkinməyəcək. qoy çığır-bağır salsınlar ki. Vasili. elə-eləcə xatirələrə dalsın. Sov. Şeyxülislamın şəxsən göndərdiyi və Bakının məşhur savadlı mollalarından biri olan doxsan yaşlı Axund Fətulla Ağa cənazənin baş tərəfində. Əbdül Qafarzadə bütün gün ərzində bir tikə də çörək yeməmişdi. Qoy nə deyirlər-desinlər. qət etdi ki. yeganə oğlunu əsl müsəlman qaydasıyla. miz gətirib çadıra düzdülər və özləri də səhərə kimi həmin çadırda oturdular. otaqda təkcə yaxın adamlar qaldı: bəzi qohumlar. hələ qurumamış. çay içməmişdi və gecə saat bir radələrində cənazə qoyulmuş o böyük otağın 217 . necə qət etmişdisə. bütün uşaqlıq.. amma buna baxmayaraq. başa düşəndə ki. cavanlıq çağları Əbdül Qafarzadənin gözlərinin qabağından keçməyə başladı: gözünün qabağına gələn o görümlər suyun içində idi. IKP-nin üzvü idi (1956-cı ildə şəxsiyyətə pərəstiş ifşa olunandan.Frolovski deyəndə ki: «– K sojeleniyu uje pozdno. içinə işıq çəkdilər. bu hörmət xüsusi də qiymətləndiriləcəkdi!) evinə getməyib gecəni cənazənin yanında oturmuş Axund Fətulla Ağa. o qata enməsin. qonşuluqdakı məktəbdən xeylaq kürsü. tez-tez o biri otağa keçib Qaratelə sakitləşdirici iynələr vuran həkim Bronşteyn. Əbdül Qafarzadə o vaxt iyirmi ildən artıq idi ki. «əl-rəhman»la götürəcək. beynindəki o laya. elə bil. başsağlığı vermək üçün gələn saysız-hesabsız kişilər. bütün bu iztirabların arxasında beynində nəsə bir lay. yaş fotoşəkillər idi və o su təkcə eşikdə yağan o yağışdan axıb gələn xatirələrə dolmamışdı – heç kim Əbdül Qafarzadənin göz yaşlarını görmürdü (çünki yox idi!). arvadların qonşu otaqdan gələn vay-şivənini də eşitmədi. Orduxanın cavan dostları o kürsülərdə otururdular.». partiya üzvlüyü ilə dindarlıq bir araya sığmaz. Yağış başlayandan sonra. Ömər.. Qadınlar o biri otaqda oturmuşdular və onların ağlayışı. Əbdül Qafarzadə isə cənazənin yanında əyləşmişdilər. elə bil ki.düzmüşdülər. kişinin görünməyən o göz yaşları bir sövq-təbii ilə o xatirələrə dolurdu.. dostlar. həyətdə qurdular. beynində nəsə bir qərar yaranıb və yeganə oğlunun cənazəsinin yanında oturmuş bu adam var qüvvəsi ilə çalışırdı ki. daha heç bir səs yox idi dünyada və o yağış səsinin müşayiəti ilə Orduxanın anadan olduğu gündən başlamış qollarının üstündə can verdiyi vaxtacan. vay-şivəni kişilər oturan otaqda da aydınca eşidilirdi və Əbdül Qafarzadəyə başsağlığı vermək üçün gələn dəmir kimi möhkəm kişilərin də gözlərini yaşardırdı.. daha doğrusu. Gəlib-gedənlərin sayı gecəyə yaxın seyrəlməyə başladı. bir qat yaranıb. Xıdır günahsız güllələnmiş şəxs kimi bəraət alandan sonra. həmin 27 dekabr günü Axund Fətulla Ağa həlim səsiylə əzbərdən Quran oxuduqca. Ağakərim. daha heç bir möcüzə baş verməyəcək.. elə də eləyəcəkdi (elə də elədi!). bütün dünyada təkcə o yağışın səsi idi. partiyaya keçmişdi və indi iyirmi beş illik partiya stajı var idi). yeniyetməlik. vəssalam. gedib hərbi hissədən nəhəng bir çadır alıb gətirdilər. çünki əslində həmin qərarın nə olduğunu bilirdi və özü özünün çıxardığı o qərardan qorxurdu.S. xüsusi hörmət əlaməti olaraq (aydındı ki. soba yandırdılar. Orduxanın dostları o qış gününün get-gedə bərkiyən şıdırğı yağışına baxmayaraq. Əbdül Qafarzadə hiss edirdi ki.

sonra iki əli ilə boş rəfin kənarlarından yapışıb sərt bir hərəkətlə özünə tərəf çəkdi və rəf divarın içindən çıxdı.. Belə olmaz axı. dinin (o cümlədən. yaxud nəfəsini dərirdi. həmin rəfdəki tarixə. cənazənin yanında oturub boz gözlərini çeşməyinin arxasından naməlum bir nöqtəyə zilləmiş Əbdül Qafarzadəyə yaxınlaşdı. nəyəsə qulaq asırdı. Əbdül Qafarzadə yuxuya getməzdən əvvəl bəzən onları varaqlayardı. Əbdül Qafarzadə qucağındakı sellofan bağlamaları çarpayıya tökdü. qudası onu başa düşmədi və ümumiyyətlə. yağışın bayırdan gələn şırıltısına qulaq asdı. Əbdül Qafarzadə isə ayağa qalxdı. etibarsız bir yer kimi görünürdü.. Ayaq üstə hərəkətsiz dayandı. əlli adda da ləl-cəvahirat var idi: brilyant üzük və sırğalar.. özünü ələ alırdı. Həmin üçüncü rəfin arxasındakı o sellofan bağlamalardan heç kimin. Əbdül Qafarzadə boz gözlərini o naməlum nöqtədən çəkdi. Bu – qara günün varidatı idi. otaqda oturanların xeylaq seyrəldiyini gördü və ərkiçatan adam kimi yerindən qalxdı. əlli ədəd (Əbdül Qafarzadə bütün bu rəqəmləri dəqiq bilirdi) qızıl Nikolay onluğu. 100000 (yüz min) dollar. qışqırmaqdan səsi batmış Qaratel elə hey inildəyirdi) qabağından keçib yataq otağına girdi və qapını ardıyca açarla bağladı – Əbdül Qafarzadəgilin beşotaqlı mənzilində hər otağın qapısının da ayrıca açarı var idi.. bir tikə çörək ye. bütün qohumluqları ərzində Mürşüd Gülcahaninin bu adama ilk (və sonuncu!) dəfə yazığı gəldi. çarpayıların arasından keçdi. özü belə düşünürdü) və mənzilində saxladığı bu ehtiyat Əbdül Qafarzadəyə rahatlıq vermirdi. sonra cəld və qəti hərəkətlə yuxarıdan üçüncü rəfin şüşələrini açdı. əslində.... bəzisini oxuyardı və bu rəfləri də üç-dörd il bundan əvvəl usta çağırıb öz layihəsi ilə divarın içinə saldırmışdı. sonra işığı yandırıb. xristian və yəhudi dinlərinin də) şərhlərinə aid kitabları bir-bir çıxarıb Qaratelin güzgülü tualet mizinin üstünə yığdı. yazıçının yuxusu qaçdı.. divara vurulmuş kitab rəflərinin qarşısında dayandı. təkrarən pıçıldadı: – Get bir stəkan çay iç. qadınlar oturan otağın (ağlamaqdan. əlli ədəd qızıl Nikolay beşliyi. dünyanın işlərinə etibarı olmayan Əbdül Qafarzadənin ehtiyatı idi (hər halda. Bağlamalarda 500000 (beş yüz min) manat pul.bir küncündə oturub özündən asılı olmayaraq. hətta Qaratelin də xəbəri yox idi. içində 500000 manat pul olan bağlamanı götürüb rəflərin arasında əvvəlki yerinə atdı. həmin üçüncü rəfin arxasındakı o gizli yer həmişə Əbdül Qafarzadəyə. bir tikə çörək ye. tumbanın üstündəki ortası çəllək kimi şişman büllur güldanı götürdü və səliqə ilə 218 . o böyük otaqdan çıxdı. Bu həmin kitablar idi ki. daş-qaşla bəzədilmiş boyunbağılar. daha bir söz deməyib küncdəki kürsüsünə tərəf qayıtdı. bilərziklər. elə bil. başını çöndərib Mürşüd Gülcahaniyə baxdı və həmin an yazıçı Mürşüd Gülcahaniyə elə gəldi ki. onu heş tanımadı da. Sabah da bütün günü ayaq üstə olacaqsan. o yerin o etibarsızlığı həmişə kişini səksəkə içində saxlayırdı. mürgü döyən Mürşüd Gülcahani gözünü açıb təzədən ətrafa baxdı. Əbdül Qafarzadə həmin rəfin arxasındakı nazik sellofan bağlamaları çıxartdı və həmin bağlamaları qucağında tutub bir müddət yenə də hərəkətsiz dayandı. Əbdül Qafarzadə elə-eləcə Mürşüd Gülcahaniyə baxdı və birdən gülümsədi və oğlunun cənazəsi yanında oturmuş qudasının o gecəki həmin təbəssümündən Mürşüd Gülcahaninin kürəyinə bir üşütmə düşdü. əyilib kişinin qulağına pıçıldadı: – Get bir stəkan çay iç.

ağır və iri güldanı bərk-bərk böyrünə sıxıb qaranlıq pilləkənləri aşağı düşdü. bu ehtirası heç cürə boğmaq mümkün deyildi. sonra boş mətbəxin qabağından keçib girişdəki asılqandan paltosunu götürdü. yenə də uşaq vaxtlarındakı kimi o qalın yorğanın altındadır və o nəvaziş də həmin yorğanın içindəki nəvazişdir. o şıdırğı yağış şırıltısının müşayiəti ilə həmin qızıllara baxmaq. paltosunu cəld əyninə geydi. hətta nəvaziş var idi. Kişi ovcunu tərpətmədən (qorxurdu ki. həmin kiçik qızıl sikkələri gözü ilə görmək istədi. Əbdül Qafarzadəyə elə gəlirdi ki. donmuş siması var idi. paltar dolabını açıb həmişə üst gözdə saxlanılan təzə dəyişiklərin. Orduxanın yoldaşları. sol əli ilə bağlamadakı qızıl Nikolay beşliklərinin bir qismini ehtiyatla ovcuna boşaltdı. ip ilə bərk-bərk bağladı (elə bil. ehtiyatla qapını açdı. əvvəlcədən yüz dəfə məşq edibmiş kimi. qəribə bir zəriflik.sellofana bükülüb iplə bağlanmış həmin bağlamaları – dolları. elə bil ki. həm də o qalın yorğan Əbdül Qafarzadəni hamıdan. qızıl Nikolay beşlikləridir və Əbdül Qafarzadə o gecə yarısı. qızıl sikkələr yerə dağılar) başını aşağı əyib qalın çeşməyinin ardından o Nikolay beşliklərinə baxırdı və həmin gecə yenə də bu adamın içindən dəli bir ehtiras baş qaldırdı: o bir ovuc qızıl beşlikləri və ümumiyyətlə. güldanı sellofanların üstündən o köynəyə bükdü və o böyük bağlamanı sağ əli ilə böyrünə sıxıb qətiyyət və eyni zamanda. valyuta dükanından aldığı fransız gecə köynəyi idi – dolabdan götürüb. qəflətən dərin bir sükut çökdü. sonra elə bil ki. Bütün bu dəqiqəyəcən hər bir işi. hər şeydən. büllur güldanı bu sellofanlara səridi. cavanlar hamısı çadırın içinə yığılmışdılar və çadırdan gələn işıq həyət boyu bir-birinin yanında dayanmış 219 . özü ilə bir sərinlik gətirdi. ləl-cəvahiratı bir-bir gülqabının içinə yığmağa başladı və sonuncu bağlamanı gülqabının içinə pərçim eləyəndə Əbdül Qafarzadənin bütün içindən dəli bir ehtiras baş qaldırdı: əli ilə hiss edirdi ki. sonra əlinə keçən bir köynəyi – bu. yataq otağından çıxdı. ağlasığan və sığmayan bütün qüvvələrdən qoruyurdu. Qaratelin həmişəki kimi. yalnız II Nikolayın o sapsarı. Qaratelin inildədiyi otağın. elə bil ki. amma bu dəfə bu dəli ehtirası üstələyə bildi və ovcundakı qızılı elə-eləcə büllur güldanın içinə boşaltdı. sürətlə görən Əbdül Qafarzadənin birdən-birə ürəyi şiddətlə döyünməyə başladı. içinə mürəbbə yığılmış balonun ağzını bağlayırdı). qızılları. amma eyni zamanda. güldana pərçim edib doldurduğu bütün o qızılı təzədən saymaq istədi. Əbdül Qafarzadə sinədolusu nəfəs aldı. Qaratelin iniltisi eşidilməz oldu. bayırdakı o şıdırğı yağışın şırıltısı da eşidilməz oldu və Əbdül Qafarzadə o dərin sükutun yaratdığı daxili bir çəkisizlik içində titrəyən barmaqları ilə o sonuncu bağlamanın ipini ehtiyatla açmağa başladı. bu – qarşısıalınmaz bir ehtiras idi. təzə köynəklərin sellofanını cırıb çıxartdı. Əbdül Qafarzadə sağ əlinin ovcunu qarnının üstündə tutub. Həmin sonuncu sellofanın içində qalmış qızıl beşlikləri də tələsik büllur güldana boşaltdı. ona elə gəldi ki. Həyət qaranlıq və adamsız idi. şlyapasını başına qoydu və üçüncü mərtəbədəki mənzilindən çıxdı. sonra o sellofanla güldanın ağzını örtdü. soyuqqanlıqla. ayrı-ayrılıqda o qızıl sikkələrdə qəribə bir yüngüllük. ovcunda qalmış sonuncu sikkəni işığa tərəf yuxarı tutub diqqətlə baxdı – bu dəm Əbdül Qafarzadə üçün dünyada heç kim və heç nə yox idi. Qızıl Nikolay beşlikləri bir yerdə ağır idi. bu sonuncu bağlamanın içindəki. hər tərəfi o şıdırğı yağışın şırıltısı bürüdü və yağışın o səsi. ürəyinin döyüntüsü bütün otaqlara yayılıb. kişi nəfəsini dərib qapıya tərəf baxdı.

Əbdül Qafarzadə dayandı. eyni zamanda. sürücünü öldürməyə hazırdır – heç bir tərəddüd keçirməz və öldürər. hərarət bütün daxilini bişirirdi. Bakı küçələrinin adamsızlığı içində qətiyyən qorxu və tərəddüd hissi keçirmirdi – qərara almışdı. birbaşa Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına tərəf sürdü. Bu dəm Əbdül Qafarzadə özü də hiss edirdi ki. amma hərdənbir yanından ötən taksiləri saxlamırdı. o bağlamanı qucağına aldı. sonra cibindən bir dənə onluq çıxarıb əvvəl başdan sürücüyə verdi və həmin zibil maşınını Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına tərəf sürdürdü. belə də olacaqdı. Kakoy dojd a?! – deyib maşınını üzüyuxarı. amma bu rus sürücü qırmızı onluğu cibinə basdı. sorğu-suala başlayacaqdı. topuğa qədər palçığa bata-bata qəbiristanlığa girdi və o zibil maşınının səsi sürətlə uzaqlaşa-uzaqlaşa (sürücü o qırmızı onluğa baxmayaraq yəqin bu yerlərdən və bu sərnişindən tez uzaqlaşmaq istəyirdi) yağışın şırıltısı içində eşidilməz olanacan köhnə bir qəbrin yanındakı hündür küknar 220 . Mirzəibinin. sürücü rus idi. həyəcanları üstələdi. azərbaycanlı.. Nəhayət ki. Əbdül Qafarzadə qaranlıq ağaclığın arası ilə sürətlə addımlayıb həyətdən çıxdı və eləcə sürətli addımlarla da öz küçələrindən uzaqlaşdı. o ki. qala belə bir yağışlı-çovğunlu qış kecəsi və həmin anda Əbdül Qafarzadə fikirləşdi ki. Əbdül Qafarzadənin həyata keçirməyə başladığı bu əməliyyatla işıq bir-birinə tamam zidd idi. bu.. Külək yağışı Əbdül Qafarzadənin sifətinə çırpırdı. ayaqlarını islatmışdı. Ağakərimin maşınlarını güclə işıqlandırırdı. gecənin yarısı bu zibil maşını Bakının küçələrində nə eləyirdi? Allah bilirdi. elə bil. o yağışın. marağından alışıb yanacaqdı.. o böyük və ağır güldanı böyrünə sıxmış Əbdül Qafarzadə gecənin o çağında. ya erməni olsaydı. Əbdül Qafarzadə o iri maşının sürücüsünün gözü ilə özü özünü uzaqdan gördü: gecənin yarısı. ona görə ki. köhnə torpaq yolun yanında saxlatdı. o işıq bütün bu gecə əməliyyatına yad və yabançı idi. tərləmişdi və bütün içi buğlanırdı. taledən isə qaçmaq mümkün deyil.. bu – taledi. Əbdül Qafarzadə qalxıb kabinkada oturaraq əli ilə üz-gözünün suyunu sildi. Buralarda günün günorta çağı da heç kim olmurdu. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının arxa tərəfində. əksinə. elə bil. o şıdırğı yağışın altında qara paltolu. lazım gəlsə. qarşıdan gələn iri bir maşın faralarının işığı o şıdırğı yağışı yararaq Əbdül Qafarzadənin üstünə düşdü və Əbdül Qafarzadənin sövq-təbii ilk istəyi bu oldu ki. Yaxşı ki. Maşın gəlib qabağında dayananda Əbdül Qafarzadə gördü ki. nə də o qış küləyinin soyuğunu hiss edirdi. qara şlyapalı hündür bir kişi böyrünə bir bağlama sıxıb bomboş küçə ilə sürətlə addımlayır. küləyin içində. Zibil maşınından düşüb. Hər halda. yağışın altında. qaçıb həmin işıqdan gizlənsin – ona görə yox ki. qızdırma içində idi. o maşını saxlamaq lazım idi. amma həmin dəm bu adam nə yağışın. təkcə: – Çert!. o. vəssalam. sağ əli ilə bağlamanı qaldırıb bərk-bərk sinəsinə sıxdı və sol əlini qaldırdı. Vasilinin. Əbdül Qafarzadə zibil maşınını Qəbiristanlıq Idarəsinin yox. Bu adamın dəqiq işləyən beyni yenə də bütün hissləri. bu külək ona kömək eləmək üçün beləcə əsir.maşınları – Orduxanın dostlarının. Yağış Əbdül Qafarzadənin bütün üst-başını. az qala. çünki taksi sürücüləri onu tanıya bilərdilər. qohum-əqrabanın. zibil maşınıdır.. qorxurdu. bu yağış da ona kömək eləmək üçün beləcə şıdırğı yağır.

Vasiliyə.. qəbirdən çıxıb kənarda yenə də aşağı çöməldi. amma buna baxmayaraq. ona elə gəlirdi ki. açarla. mişar daşlarını öz yerinə qoydu. qəbrin kənarına qoyduğu büllur güldanı götürüb ehtiyatla həmin deşiyin içinə soxdu. təkcə tez-tez qəbrin kənarına qoyduğu o böyük bağlamaya baxırdı. ayağa qalxıb bir-iki ovuc torpaqla qəbrin aşağısını tamam hamarladı. o təpəciyə tərəf addımladı. kənarlarını də mişar daşlarıyla səliqə ilə hörmüşdülər. Əbdül Qafarzadə bunu başa düşürdü. yağış təzə qəbri korlamasın. ürəyindəki o nigarançılıq bütün ətrafı basıb-bürümüş o şıdırğı yağışın altında. buranı ən mötəbər vəzifə sahiblərinin də qohumlarından gizlətmişdi. bu dəm o həndəvərdə heç kim yox idi və heç kim də gəlib o bağlamanı oradan qaçıra bilməzdi (hətta bayaq o küknar ağacının altında xüsusi dayandı ki. əlbəttə. hərçənd o rus sürücü görkəmindən əfəlin birinə oxşayırdı). sonra eşib çıxartdığı torpaqla da basa-basa o bağlamanın üstündən deşiyin ağzını örtüb hamarladı. bu yeri Əbdül Qafarzadədən başqa dünyada heç bir kimsə bilməyəcəkdi və yəqin ki. Əbdül Qafarzadə açarla qazır. amma o qaranlıq içində gözünə nə taxta. elə bil. amma hava rütubət olduğu üçün. Əbdül Qafarzadə hər addımına bələd olduğu qəbiristanlığın içi ilə palçığa bata-bata o təpəciyin yanına gəlib çıxdı və torpaq sürüşkən olduğu üçün az qala iməkləyəiməkləyə təpəciyə qalxdı. barmaqlarını mişar daşlarının arasına salıb suvağı çıxarır və heç nə barədə fikirləşmirdi. indi bütün Bakıda heç kimin var-dövləti beləcə etibarlı bir yerdə saxlanmırdı. zibil maşınının çıxıb getməyini gözləri ilə görsün. əlindəki o bağlamanı qazılmış qəbrin kənarına yığılmış torpağın üstünə qoydu. o talvar yağışın qabağını tamam ala bilmədiyi üçün. ürəyində bir nigarançılıq var idi. bütün ətrafda heç kimin olmadığını dəqiq elədi və sürətlə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının yuxarı hissəsinə. fəhmi kişiyə deyirdi ki. sonra yenə əli ilə üz-gözünün suyunu sildi. lazım olacaq. növbəti dəfə həmin yerə baxanda o bağlamanı orada görməyəcək. Orduxanın cənazəsini xəstəxanadan Təzə Pir məscidinə aparanda Əbdül Qafarzadə Mirzəibiyə. Ağakərimə bu yeri nişan vermişdi və oğlunun qəbrini burada qazdırmağı tapşırmışdı. nə də dəmir parçası sataşdı. barmaqları ilə o iki mişar daşın altında təxminən yarım metr dərinliyində. Bu yer Əbdül Qafarzadənin şəxsi ehtiyatı idi. saxla.ağacının altında dayanıb gözlədi. O yağışlı qış gecəsi qara gün üçün saxlanmış o varidat Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında beləcə basdırıldı. sonra birdən-birə yağışın yuyub təmizlədiyi o küknar ağacının iyini hiss etdi. elə bil ki. diqqətlə ətrafa baxdı. 221 . çıxartdığı qırıntılarını torpaqla qarışıq mişar daşlarının arasına yeritdi. bu adamı daha da tələsdirdi və o iyirmi dəqiqənin ərzində qəbrin aşağısından iki mişardaşı çıxartdı. o bağlama enində bir deşik açdı. cəmi bircə an indicə qonaq otağındakı mizin üstündə qoyub gəldiyi o cənazəni xatırladı. Bu iy ölü yerinə gətirilən əklillərin iyinə bənzəyirdi və Əbdül Qafarzadə bir an. Təpəciyin üstündə qəbri qazıb qurtarmışdılar və axşam yağış başladığını görüb orada tələsik bir talvar da düzəltmişdilər ki.. kabinetin və seyfin açarlarını) çıxartdı və təzə qəbrin içinə girdi. Qəbrin aşağısını da. sonra əlini paltosunun cibinə salıb həmişə özü ilə gəzdirdiyi açarları (mənzilin. əlini uzadıb qəbrin içində ayaqlarının izini də palçıqla hamarladı. mişar daşlarının arasındakı suvaq hələ qurumamışdı və Əbdül Qafarzadə aşağı çöməlib açarlardan ən uzunu ilə qəbrin aşağısına döşənmiş mişar daşlarının arasını sürətlə qazıb-qaşımağa başladı.

Əbdül Qafarzadə qəbrin kənarında oturub nəfəsini dərdi. Mürşüd müəllim bayaqdan elə bilirdi ki.. 222 .. səhərə kimi bu otaqda. paltosunun. corabının yaşını hiss etdi və birdən-birə bu adamın bütün içindən fəvvarə kimi bir hönkürtü qopdu. əllərini yanında uzatdı. nəhayət.. Mürşüd Gülcahani arakəsməyə göz gəzdirdi ki. bütün bu əməliyyat başa çatdı və yalnız bundan sonra. Mürşüd Gülcahani yataq otağına girəndə Əbdül Qafarzadə arxası qapıya tərəf. Əbdül Qafarzadə evə gəlib çatanda səhər saat 5-ə az qalırdı. şlyapanı hara qoysun. ay Allah?!. Mürşüd Gülcahani bir-iki addım irəli atıb dayandı. arakəsmədə rastlaşdılar və yazıçı qudasını beləcə suyun-palçığın içində görəndə. yəni onun beyni bu məqamda da tam dəqiqliyi ilə işləyirdi. Əbdül Qafarzadə yağışın altında əsgiyə dönmüş şlyapasını. o gecə çağı o hönkürtü həmin yağışın və həmin gecənin özünün hönkürtüsü idi. pencəyinin. cənazənin yanında oturaq. nədir?. bütün varlığının cızdağını çıxaran bir inilti qopdu: «– Bu nə gündü mən düşmüşəm. Özünü öldürmək istəyirmiş. özü gedib yatıb. – dedi. Amma.» Qonaq otağında qoyub gəldiyi o cənazə də indi Əbdül Qafarzadənin gözlərinin qabağında idi və bu adam o təzə qəbrin kənarında həm dünyadan getmiş və sabah bu qara torpağa tapşırılacaq oğlu üçün ağlayırdı..Hər şey qurtardı... ayaqqabıları ilə o gözəl Təbriz gəbəsinin üstünə çıxmağa cürət eləmədi və sidq-ürəkdən gələn həzin və asta bir səslə: – Belə olmaz. köynəyinin. maykasının. həmin yağışlı qış gecəsi öz vəziyyətinin bütün dəhşətini dərk edirdi. palçıqlı ayaqqabıları ilə hələ inqilabdan əvvəl toxunmuş və təravətini olduğu kimi saxlamış gözəl Təbriz gəbəsinin üstündə dayanmışdı. bu sifətdə adam görməmişdi( özü də ki. Əbdül Qafarzadə mənzilin açıq qapısından içəri girəndə Mürşüd Gülcahani tualetdən çıxırdı. bu adam Əbdül Qafarzadə idi!). özünü ələ al. Yeganə təskinlik o idi ki. biz isə məcburuq ki. hətta ürəyində qudasının qarasına deyinirdi də ki. bunu heç kim bilməyəcəkdi və o dəhşətin yeganə şahidi Əbdül Qafarzadə özü idi. şalvarının. hər şey yenə də üç-dörd saat bundan əvvəlki kimi idi.. kürəyini qəbrin içindən çıxarılmış torpağa söykədi (sabah o torpağı Orduxanın cənazəsi üstünə tökəcəkdilər). otağın düz ortasında. çadırdan gələn işıq da eləcə maşınların üstünə düşmüşdü və Əbdül Qafarzadə yenə də qaranlıq ağaclıqdan keçib üçüncü mərtəbəyə qalxdı. həm də öz gününə. Təzə qazılmış qəbrin kənarından gələn o hönkürtü yağışın şırıltısına qarışıb Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının Sulu dərəyə yaxın hissəsinə yayılmışdı və elə bil ki. əlindəkiləri boş bir kürsünün üstünə atıb Əbdül Qafarzadənin ardınca yataq otağına tərəf getdi. sinəsindən dağlanmış yağ kimi. yaş sifətinin rənginə və ifadəsinə baxanda yerində donub qaldı: ömrünün az qala qırx ilini yazıçılığa həsr etmiş Mürşüd müəllim ömründə bu görkəmdə.. sən demə. suyu tökülən bu soyuq paltonu. tumanının. evdə deyilmiş.. Əbdül Qafarzadə gedib yataq otağında yatıb. gözlərinin yaşı sir-sifətində hələ də qurumamış yağışa qarışdı. Həyət dayanmaq bilməyən yağışın altında eləcə bomboş idi. suyu axan palçıqlı paltosunu çıxarıb Mürşüd Gülcahaninin üstünə atdı və ardınca arakəsmənin parket döşəməsində iri ayaqqabılarının palçıqlı izlərini sala-sala birbaşa yataq otağına keçdi. Əbdül Qafarzadə yenə də özünü kənardan gördü... ay qardaş.

. elə bil ki. amma belə məqamlarda.... ürək də dəmirdən deyildi və bütün bu iztirabları beləcə ürəyinin içinə salanda dözmürdü... Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının ensiz torpaq cığırları ilə Qəbiristanlıq Idarəsinə tərəf yollandı. təkcə oğluna görə gəlmirsən bura!. hər halda...... meyit üzünü. təkcə oğluna görə gəlmirsən bura!.. o çəhrayı qranitlə üzbəüz dayanmış...... yaş balaqları tamam palçığa batmış şalvarıyla birlikdə özünü üzüqoylu çarpayının üstünə atdı.....Əbdül Qafarzadə sərt hərəkətlə üzünü arxaya çöndərdi...... Əbdül Qafarzadə üzüaşağı gələ-gələ o çəhrayı qranitin üzərindəki ƏBDÜLƏLI 223 . Əbdül Qafarzadə geri çöndü və yenə də əlləri eləcə arxasında asta addımlarla o təpəcikdən aşağı endi. və II Nikolayın da sapsarı donmuş sifəti təzədən o çəhrayı qranitin üzərinə həkk olunurdu və II Nikolayın o sapsarı donmuş sifəti birdən-birə adamın tükünü ürpərdən bir ifadə ilə gülümsəyirdi – elə bil ki..... bir müddət keçir və hər şey yenə də öz qaydasına düşürdü... palçıqlı ayaqqabılarıyla. əllərini arxasında birləşdirib çeşməyinin ardından baxan boz gözlərini QAFARZADƏ ORDUXAN ƏBDÜLƏLI OĞLU (1951 – 1976) sözlərinə dikmiş Əbdül Qafarzadənin ürəyində həyəcanla və bütün varlığını yandırıb-yaxan inamsızlıq hissi ilə dolu bir istək var idi: heç olmasa..Indi o qara gecədən altı il keçmişdi.. təkcə oğluna görə gəlmirsən bura!........ hər dəfə yalnız (yalnız və yalnız!) oğluna görə bu qəbri ziyarət edir. Əbdül Qafarzadənin bədəninə bir üşütmə gətirirdi.... Həmin aprel günü o ağ mərmərlə. təkcə oğluna görə gəlmirsən bura!... dizləri əsə-əsə. düzdü. bəzən də dibdə qalmış çöküntü kimi.. amma həmin yağışın səsi indiyəcən Əbdül Qafarzadənin yadından çıxmamışdı. özü özünü əmin etsin ki... o yaş alt paltarının soyuğu da hərdən yada düşəndə. dedim sənə! – Sonra yaş pencəyiylə. bu adamın içinə bir şeytan girirdi və təngnəfəs ola-ola nəbz kimi elə hey vururdu. amma. Kişi özü də hiss edirdi ki.. qıpqırmızı qızarmış və qapaqları da qızarıb şişmiş gözlərindən nifrət və qəzəb yağa-yağa Mürşüd Gülcahaniyə baxdı.............. Mürşüd Gülcahani ürəyi uçuna-uçuna.... yataq otağından çıxdı.. . hər dəfə oğlunun qəbrinə gəlib-gedəndə yüz il qocalır.... təkcə oğluna görə gəlmirsən bura!... iniltisi də bütün bu altı il ərzində onunla birgə olmuşdu – bəzən açıq-aşkar........ dodaqlarını tərpədibgülümsəyir.. ... . o yağışın kişinin ürəyində hopub qalmış xüsusi ahəngi də.. o yaş kostyumun........ Yox... boğuq bir səslə bağırdı: – Itil burdan! Itil! Itil. dözməzdi. ..

düzdü. (Allah) rəhm edən. bu istək insanın bütün içindən axıb gəlir. Tələbə tamam sakit idi və o köşkəbənzər yerin boş gözlüyündən o aprel gecəsinin zülmətinə tamaşa edirdi: yer ilə göyün zülməti bir-birinə qarışmışdı və lap dərinliklərdə o qaranlıq içində güclə sezilən bir-iki ulduz görünürdü. dəqiq işləməyə başladı. adda-budda didilib sökülüb cındıra dönmüş yun şala bürünərək ayaqlarının yanında yanan o «kerosinka»nın istisini hiss edirdi. insan özü özünü o yoldan sapındırmağı xahiş edir. Əbdül Qafarzadə Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətinə girib öz kabinetinə tərəf getdi. Quranın elə birinci «Fatihə surəsi» insanın belə bir müraciəti. belə olmazdı. Yox. kişinin içində bir sakitlik yaranmağa başladı. Bizi doğru yola yönəlt!» Bunu insan özü istəyir. bircə dəfə verilmiş o ömrün. çənin içindən çıxıb aydınlaşdı.sözlərini xatırladı və bu dəfə kişinin daxilini bəlkə də həmin dəqiqəyəcən heç vaxt duymadığı bir vahimə bürüdü. özünə işgəncə verə-verə yaşamaq düzgün deyildi. Ancaq Sənə ibadət edirik və yalnız Səndən kömək diləyirik. tələbə taxta kətildə oturub əyin-başının üstündən yenə də əvvəlki qarovulçulardan yadigar qalmış. Tələbə Murad İldırımlı gecəni Bayıldakı şəxsi maşın dayanacağında keçirdi. istər-istəməz. Əvvəlki qarovulçular meyvə-tərəvəz daşımaq üçün işlədilən taxta yeşikləri söküb daldalanmaq üçün burada köşkə bənzər bir şey düzəltmişdilər və qış arxada qaldığı üçün tələbə gecələr burada daha dəhşətli soyuq içində olmurdu. həyəcanlar yavaş-yavaş sakitləşməyə başladı. baş qaldırmış o vahimənin üstünə közmüş kimi. elə bil ki. nə üçün Allah həmişə hamını doğru yola yönəltmir və nə üçün əyri yol da mövcuddur ki.. 15 HƏR ŞEY KEÇIB GEDIR. cəmi bircə dəfə verilmiş bu ömrü beləcə iztirablarla. Cəza gününün sahibidir. nə idi? Öz tarixinin hansı bir məqamında isə insan çox sadə və eyni zamanda. belə bir inamı və istəyi ilə başlayırdı: «Rəhm edən. dünyanın ən müdrik bir həqiqətini dərk edib: adam bir dəfə yaşayır və bir dəfə. bağışlayan Allahın adı ilə (başlayıram). bunu insan şüuru da dərk edir: «Bizi doğru yola yönəlt!» Bəs. beləcə içini yeyə-yeyə. o ömür özüözlüyündə bir əbədiyyət idi və həmin əbədiyyəti yaşamağı bacarmaq lazımdır. O hisslər. əslində. ürəyi bulanır. əvvəli və sonu var idi. əvvəlki qarovulçulardan yadigar qalmış köhnə «kerosinka»nın istisi o köşkə bənzər yerə kifayət edirdi. bir an ayaq saxladı. ona elə gəldi ki. Əbdül Qafarzadənin beyni yenə də. su səpib söndürdü və nəhayət ki. dumanın.. amma. hətta gözlərinin qabağına haçansa hansı bir qəbir daşınınsa üzərində yazılacaq QAFARZADƏ ƏBDULƏLI ORDUXAN OĞLU (1929 – ?) sözləri gəldi. onu soyuq tər basdı. başı gicəllənir. yaşdan idi. hər halda. bağışlayandır. Tələbə o uzaq ulduzlara baxırdı və düşünürdü. məgər hər şey Allahın əlində deyilmi? Quranın ki «Bəqərə surəsi»ndə insana müraciətlə deyilir: 224 .

ay fağır? Nöş canuva cəfa eləyirsən belə?!» Əlbəttə. yəqin elə belədir. kinküdurətin əzabından canını qurtarmaq üçün durub M. dərsdən sonra evə qayıdırdı. günah işlədən insanlar cəzalanacaq? Bəlkə tələbə bütün bunları öz insan ağlı ilə fikirləşir və mahiyyətdən xəbəri yoxdur? Yəqin elə belədir. Yuxusuzluqdan tələbənin gözləri yumulurdu. göylərin və yerlərin səltənəti Allaha məxsusdur və Allah da Quranın dəfələrlə yazdığı kimi. məhəllə camaatı narazılıqla gah Xosrov müəllimə. tələbəni yorurdu və elə ki.. baldan bir pay gətirib Muxtar Xudavəndənin evinin qapısını döyəydin. o yazıq Xədicə arvadı torpağa tapşırmaq üçün yer ala bilməyiblər. səhər açılırdı. köhnə qəzetjurnalları vərəqləyirdi. o da olar». ümumiyyətlə. bədii əsərlər oxuyurdu. tələbə birbaşa universitetə gedirdi. belə olsa. belə bir qadirlik var. toyuqdan. nə üçün O kiminsə pis əmələ yardım göstərməyinə və ümumiyyətlə.«Məgər sən bilmirsən ki. ingilis dilini öyrənməyə çalışırdı və hekayələr yazırdı. F. belədir. Günaşırı Bayıldakı o şəxsi dayanacaqda qarovul çəkdiyi gecələr tələbə Murad İldırımlı üçün ayıqlıqla yuxu arasında keçirdi.. gərək kənddən ətdən. bəs. O hekayələr isə heç harada çap olunmurdu (indiyə qədər bir yazısı da dərc edilməmişdi!). bu əziyyətin səbəbi ayda gətirib sənə 70 manat verməkdən ibarətdir. gah də tələbəyə 225 . adildir. motaldan. Qiyamət günündə həmin günahların əvəzi veriləcək. amma bunun mətləbə dəxli yox idi. – Nöş əziyyət çəkirsən sən belə. yəni Qiyamət günündə. indi kənddəkilər özləri yeməyə bir şey tapmırdılar. xəyalların. ya gərək tapşırılaydın. bir halda ki. nə üçün bu səltənətdə doğru yolla bərabər. nə də ayıq qalırdı. nə üçün o həmin əyri yolları doğru yollara çevirmək üçün bir dəfə «OL!» demir? Axı. heç cürə yuxuya gedə bilmirdi. Bir işin yaranmasını istədiyi zaman. hətta marqarin yağı alıb kəndə aparırdılar.. ona (o işə və ya şeyə) «OL!» deyər (fövran). sessiya imtahanlarına hazırlaşırdı. o yazıq Xədicə arvad kirayənişininə baxıb: «– Anan ölsün sənün.. bununla barışır? Yenə də «Bəqərə surəsi»ndə deyilirdi: «Göyləri və yeri icad edən (yoxdan yaradan) Odur. mürgü içində zehni işləyirdi. bəs. amma təsəvvür etdiyi erotik görümlər universitetdə bir yerdə oxuduqları qızların simasında gözlərinin qabağına gəlirdi və bütün görümlərin. ya qatmaqarışıq bir xəyal aləminə qapılırdı. göylərin və yerin səltənəti (hökmranlığı) ancaq Allaha məxsusdur və sizin Ondan başqa bir haminiz və yardımçınız yoxdur?» Bir halda ki. Axundov adına Respublika Dövlət Kitabxanasına gedirdi. nə yata bilirdi. amma elə ki.. ya gərək pul tapıb bir-iki dəfə restorana aparaydın.. pis əməl olmaz və hamı cənnətlik olar. Əlbəttə. Bəs. pis əməlin mövcudluğuna imkan verir? Yalnız ona görə ki. ya heç vaxt həyatda görmədiyi. çünki. yaxşı əmələ qarşı yaxşı əvəz verilməz. Allah hər şeyə qadirdir!» Bir halda ki. Muxtar Xudavəndə havayı yerə hekayə çap etmirdi.. pis əmələ yardım göstərənə isə ondan (o işin günahından) bir pay veriləcəkdir. illərlə qəzetlərin. nə üçün.. Yəqin. öz otağında dəmir çarpayıda uzanıb o göyümtül adyalı üstünə çəkirdi.. Düzdü. Dünən Xosrov müəllimlə birlikdə Tulkü Gəldi Qəbiristanlığından qayıdanda və məlum olanda ki. Quranın «Nisa surəsi»ndə deyilirdi: «Yaxşı əmələ yardım göstərən şəxsə ondan (o işin savabından) bir hissə.. gəlib Bakıdan ucuz hökumət pendiri. Cəza günündə. jurnalların Muxtar Xudavəndə kimi ədəbiyyat şöbəsi müdirlərinin mizlərinin gözündə yatıb qalırdı. o zaman heç cəhənnəmə də ehtiyac olmaz. ya da ki. tələbə cavab verə bilmirdi ki... pis əmələ qarşı pis əvəz. əyri yol da mövcuddur və Allah nə üçün belə bir mövcudluğu qəbul edir. bu nə gündü düşmüsən belə?! – deyirdi.

. nədə idi? – tələbə bunu özü üçün dəqiqləşdirə bilmirdi. meyit sabaha kimi ağırlaşmasın. o miskin kənddən də elə bu qətldən ötrü Bakıya gəlib. o mömin arvadı aparıb Bakı Şəhər Sovetinin çöllü-biyabanda açdığı Təzə Qəbiristanlıqda basdırmaq günah bir işdir və məhəlləyə yaraşmaz. elə günorta oturduğu yerdə oturmuş Balaniyaz. dörd il bundan əvvəl uzaq dağların qoynundakı o kimsəsiz. dünyaya gəlib və o yazıq Xədicə arvad elə bu qətl naminə vəfat edib. – Gərək elə əvvəldən belənçinə ələyəydik!.. yəni yalnız onun şəxsiyyətində deyildi – tələbə bu adamı bütün ömründə birinci dəfə görürdü – məsələ onda idi ki. amma müdiri öldürəcəkdi və o anlarda 226 . elə bu qətl naminə dörd il Bakıda tələbəlik edib. məhəllədə pul yığmaq lazımdır və o pulu aparıb Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının sahiblərinə vermək lazımdır ki. elə bil ki. bütün təqsirlər Xosrov müəllimlə bu yöndəmsiz tələbə kirayənişindəymiş kimi. bir-biri ilə məsləhətləşən məhəllə kişilərinə. belə də olacaq. hər şey tam dəqiqliyi ilə qət edilmişdi: Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının müdiri qətlə yetirilməliydi və tələbə bütün varlığıyla hiss edirdi ki. kinlə onlara baxıb təsbehinin dənələrini daha artıq bir sürətlə çevirə-çevirə bu dəfə də gözlərini Balaniyaza zillədi. Məsələ yalnız o müdirdə deyildi. özü. bəlkə də elə bu qətl naminə təkcə Bakıya yox. bu qətl yolunda həlak olub. bütün bu hadisələrdən qat-qat uca.. sol əlini havada yellədi. Molla Əsədullanın o sözlərinin də. hərgah belə eləməsə. mərhuməyə torpaq ayırsınlar və bu gün daha keçdi. amma o adam ölməli idi və bu qətli məhz tələbə Murad İldırımlı yerinə yetirməli idi.baxa-baxa bir-biri ilə pıçıldaşdı. dünyadakı pis-pis adamların qarasına qarğış eləyən məhəllə arvadlarına baxa-baxa tələbə başa düşdü ki. o çeşməkli və dəhşətli adamı öldürəcək. Day bunnarı da əliboş ora göndərmiyəydik!. Xədicə arvadı dədə-baba qəbiristanlığında dəfn eləmək lazım idi. yox. Molla Əsədulla özünü saxlaya bilmədi. əlbəttə. əslində. çörəkçi Ağabalanın əsgərlikdən təzə qayıtmış oğlu dodaqaltı söyüş söyə-söyə yerində qurcalandı və həmin anlarda tələbə Murad İldırımlı başa düşdü ki. iyirmi yeddi illik ömrünün ən məsul dəqiqələrini yaşayır. sonra Molla Əsədulla belə bir məsləhət verdi ki. ay-hay.. ümumiyyətlə. yəni ki.. gözlərindəki o ədavətin də. hətta lal sükut içində dayanmış Xosrov müəllimin gözlərində hələ də keçib getmək bilməyən o ağrının da daha tələbə Murad İldırımlı üçün heç bir təsiri və mənası yox idi. Xədicə arvad vəfat etməyib. öldürməsə. Məhəllə camaatı məsləhətləşib bu qərara gəldi ki. çünki birdən-birə heç vaxt bu dərəcədə hiss etmədiyi bir qətiyyət bu cavan adamın bütün varlığına hakim kəsildi: tələbə Murad İldırımlı Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının müdirini öldürməli idi və öldürəcəkdi! Həmin dəqiqələrdə bir-biri ilə pıçıldaşan. Çörəkçi Ağabalanın əsgərlikdən təzə qayıtmış oğlu tələsik quru buz dalınca getdi ki. arvadı sabah Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında dəfn etsinlər. Xədicə arvadın cənazəsinin üstünə düzsünlər. həyətə toplaşmış məhəllə camaatının pıçhapıçı da. çünki Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı o təhqirə görə.. – Bu sözləri də Molla Əsədulla dedi. hətta tələbəyə elə gəldi ki. o qoca arvadı. bu adamı nə üçün öldürdüyünün səbəbini izah edə bilməyəcəkdi.. hesabla daha artıq dərəcədə milis mayoru Məmmədovu öldürməli idi. Istintaqda. yəni tələbə Murad İldırımlı bu həyatda yaşaya bilməyəcək.. cavab verə bilməyəcəkdi. ali bir məqamda idi və iti gözlərini artıq qaranlıq düşmüş həyətin günc-bucağında gəzdirirdi.

Sən gedib oradan necə yer alacaqsan. arxayınlıqla. insanları «Əzizimin cəfası» romanını oxutmağa məcbur edir. şübhəyə saldı və kişi pul yığmaq məsələsini daha təkid etmədi. heç zaman bu dərəcədə (və ümumiyyətlə!) hiss etmədiyi bir sakitlik və qətilik içində məhəllə kişilərini inandırmağa çalışdı ki. inamla danışması.. Tələbə Murad İldırımlı sözləri heç zaman bu cür tələffüz etmədiyi bir səlistliklə deyə-deyə. tələbənin miskinliyini bir daha məhəllə camaatına göstərdi və dedi: – Nəlbəki boyda boyun var sənün!. Rayondan gəlmiş bu cavan adamın. 227 . Balaniyaza da təsir etdi və Balaniyaz gözlərini həyətin künc-bucağından çəkib heyran-heyran tələbəyə baxdı və özünü saxlaya bilməyib: – Molodçik! – dedi.. daha doğrusu.. gözlərinin ifadəsi ilə. Belə yer alanuydun. Molla Əsədulla bu dəfə açıq-aşkar bir nifrətlə Balaniyaza baxdı. O yazıq Xədicə arvadın evinin həyətə baxan pəncərəsindən – tələbənin kirayənişin qaldığı otağın pəncərəsindən gözlərini həyətə dikmiş və kişilərin görəcəkləri tədbirdən. hə?!. deyəsən. Xosrov müəllim isə eləcə lal sükut içində tələbəyə baxırdı. alçaldan həmin sözlər o dəm tələbə Murad İldırımlıya qətiyyən təsir etmədi və eyni sakitliklə. pul yığmaq lazım deyil. Bir də ki. Əl-əlbət!. – Allah sənün canuvu sağ eləsin!.. Həmişə sıxılan. Bu qədər adamın içində onu bu dərəcədə kiçildən. Balaniyaz da başını tərpədə-tərpədə məhəllə arvadlarının dediklərini təkrar edirdi: – Əl-əlbət belədür!. qətiyyətlə bir də təkrar etdi ki.. həyəcanlanan bu yöndəmsiz kirayənişinin birdən-birə belə bir sakitliklə. Süz ağıllı olursuz!. görünür. sabah Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında mütləq yer verəcəklər. səhər tezdən yenə ora gedəcək və mütləq yer alacaq. çünki o yazılmamış romanın müəllifi elə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının həmin müdirinin özüdür. hətta... vallah!. – Allah sənün kimi oxumuşları bizim başımızın üstünnən əskik eləməsin!... alaydun də! Avara ələmə camaatı!.. sabah səhər Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında Xədicə arvad üçün mütləq yer götürəcək. müdir həmin adamdır. gələcəkləri qərardan xəbərdar olmağa çalışan məhəllə arvadları da ərlərinin artıq xərcə düşməyəcəkləri üçün açıq-aşkar bir fərəhlə tələbə Murad İldırımlıya baxa-baxa səhər Molla Əsədullanın dediyi sözləri təkrar eləməyə başladılar: – O rəhmətlik arvad sənün xətrüvü o qədərnə çox istəyirdi ki!.. molla bilirdi ki. əvvəlinci elə gərək Molla Əsədullanın özü pul verəydi. ilk baxışda bu cürə nəzərə çarpmayan adamlardan nə desən gözləmək mümkündü. cəmiyyətdəki həmin qüvvədir ki. bu yöndəmsiz kirayənişinin beləcə bir qətiyyəti Molla Əsədullanı da. vaxtıyla məhəllədə kirayənişin olmuş bir beləsi indi Mərkəzi Komitədə işləyirdi və dəniz kənarında beşotaqlı mənzili var idi.tələbəyə elə gəlirdi ki. əgər pul yığsaydı.. elə bil ki. sonra tələbəni başdan ayağacan süzdü.. dodaqlarının acı bir rişxəndlə dolu təbəssümü ilə... – Səni oğlunnan çox istəyirdi.

yoxsa gizli məhəbbət qurbanlarıdı. oğrun-oğrun maşınların arasından keçib qarovulçu köşkünün yanından ötürdülər və qaranlıqda gözdən itirdilər. bütün içini murdarlayacaq. maşın eləcə dayanacaqda qalırdı. çıxıb getmişdi). hətta bir-iki dəfə tələbəyə göz vurub sataşmışdılar da. yağ.. tələbə də həyəcandan boğula-boğula addımlarının sürətini daha da artırmış. daha içində qız. amma o dayanacaq qoxusunda daha heç bir həyəcanlı və sirli şey yox idi və məsələ bunda deyildi ki.).. geyimlərini aydın görmürdü. Tələbə Bayıldakı bu şəxsi avtomobil dayanacağının iyini buraya iki-üç tin qalmış hiss edirdi və əvvəllər benzin. amma səsini çıxartmırdı. tələbəyə elə gəlirdi ki. hərəkətlərindən bunu o saat müəyyən edirdi (hər halda.. dayanacağın qoxusu ilə o qədər həmahəng olurdu ki. içindəkilər çıxırdı. qadınlar da olurdu. hündür. Tələbə indi də o dayanacaq qoxusunu hiss edirdi. Bu cür vaxtlar bəzən şəxsi maşın sahibi qadını irəli ötürürdü. Həmin maşın dayanacaqdakı başqa maşınların arasında dayanırdı. köşkün əldəqayırma qapısını açıb heç bir söz demədən tələbənin cibinə üç manat. yanlarında oturmuş və maşının pəncərəsindən görünüb tanınmasınlar deyə çox zaman sifətlərini gizlətməyə çalışan qızlar. Sonra o maşın ya təzədən dayanacaqdan çıxıb gedirdi və bir muddətdən sonra yenə qayıdırdı. sakitliyi ilə. hirs və pərtlik onu boğurdu. cibində nəsə murdar bir şey gəzdirir və o murdar şey içinə girəcək. pencəyinin döş cibində gizlətdiyi o uzun çörək bıçağının soyuğu hərdən bu «kerosinka»nın istisini kəsir və o zaman tələbə bıçağın o buz soyuğunu bütün bədəni ilə hiss edirdi. bu.. iri sümüklü bir qadın da var idi (deyirdilər guya hardasa Mənzil Istismar Idarəsinin rəisidir) o qadın bura hərdənbir cavan oğlanlar gətirirdi. məsələ onda idi ki. dəmirqarışıq bu dayanacaq qoxusunda tələbəni hərdən həyəcanlandıran sirli bir gecə ovqatı olurdu.. sonra həmin üçlükləri. amma oğlanla qız. özü isə. gecənin qaranlığı.. Əvvəllər həmin üçlüyü. Ürəyi döyünə-döyünə köşkdəki gözlüyə bənzər açıqlıqdan o kişiyə. Indi o köşkə bənzər yerdə şala bürünüb taxta kətilin üstündə oturmuş tələbəyə elə gəlirdi ki. elə bil 228 . çünki bəzən gecələr dayanacağa gələn maşınlarda maşın sahiblərindən – sürücü oğlanlardan. həmin aprel gecəsi Bayıldakı o şəxsi maşın dayanacağında heç kim yox idi. hər dəfə həyəcanlanırdı. beş manat pul basırdı və belə hallar o qədər sürətlə baş verirdi. kişilərdən başqa. yaxud kişiylə qadın maşından çıxmırdı və lap sakitlik olanda tələbə həmin maşından gələn səsləri eşidirdi. pul qazanan fahişədir (onların bir qismini axşamlar şəhərdə «Azərbaycan» kinoteatrının qabağında görmüşdü. beşliyi uzun müddət eləcə cibində gəzdirirdi. bilmirdi ki. axşamüstü məhəllədə birdən-birə bütün varlığına hakim kəsilmiş o qətiyyət. amma bu hiss tez də keçib gedirdi.. tələbəyə belə gəlirdi. etiraz etməyə macal tapmırdı. amma yerişlərindən. ya da ki.Tələbə məhəllədən çıxıb Bayıldakı şəxsi maşın dayanacağına gələndə yolda avtobusdan düşüb Bayıl tərəfə gedən marşrutla ikinci dəfə avtobusa minməzdən əvvəl təsərrüfat malları dükanına girdi və iki günlük yemək-içməyinin pulunu verib bir manat doxsan qəpiyə uzun və iti bir çörək bıçağı aldı. tələbə özündən çıxmağa. bəzən qaranlıqda onların sifətlərini. o qıza.. beşlikləri aparıb Bakının Təzə Pir məscidinin ətrafındakı küçələrdə oturmuş dilənçilərə verməyə başladı. Şəxsi maşın sahibləri arasında orta yaşlarında. o qoxu «kerosinka»dan gələn nöyüt iyindən fərqlənirdi. Bayıl tərəfin həmin gecə qaranlığı və sakitliyi içində əriyib yox olurdu. qadına baxan tələbə o saat müəyyən edirdi ki. nə eləsin. qadın olmurdu.

. tülkü burdadı!.. o meşin qapı da kürən-sarımtıl tülkü rəngində idi.... ədəbiyyat şöbəsinin müdiri Muxtar Xudavəndə. o saysız-hesabsız izdiham lal oldu və hərəkətsiz dayandı. Yalnız əyninə keşiş paltarına bənzər bir libas geymiş Əbdül Qafarzadə ortada dayanıb yoğun bir səslə Sovet Ittifaqının himnini oxuyurdu və Əbdül Qafarzadənin başının çevrəsində par-par parıldayan kürən-sarımtıl rəngli qövsi-müqəddəs var idi. ağsaqqallı Süleyman peyğəmbər. Hamı tülkünün ardınca qaçırdı. tülkü özü görünmürdü.. elə bil..... Molla Əsədulla..tülkü gəldi!.... dəqiqədə-bir həyəçanlanmırdı.ki. elə bil ki. –. bir dəridən ibarət idi.. tələbə Murad İldırımlının bütün dünyasını dəyişmişdi. və tələbənin beyni bu sözləri pıçıldamağa başladı: tülkü burdadı!.... vaxtı ötmüş xınadan qıpqırmızı qızarmış saçları pırpızlaşıb çiyinlərinə.tülkü gəldi!... –... bax!.... tülkü burdadı!. bax!. milis mayoru Məmmədov. –... haçansa divara vurulmuş və illərdən bəri qurumaq bilməyən suvaq indi birdən-birə qupquru qurumuşdu. əsəbiləşmirdi. ağsaçlı..tülkü gəldi!.. tülkü gəldi!. o kürən-sarımtıl tülkü rəngli meşin qapı taybatay açıldı........... milisioner Əsgər. –. uçurdu.. daha o izdihamın arasında heç kimi tanımaq mümkün deyildi. hamı qışqırırdı..... hamı tülkünün ardınca qaçırdı və hamının üstünə par-par parıldayan kürən-sarımtıl bir işıq düşmüşdü.... –.tülkü gəldi!. Mənzil Istismar Idarəsinin rəisi qadın.. Qarabasma idi?. çörəkçi Ağabalanın əsgərlikdən qayıtmış oğlu. –.. kövrəlmirdi.... qaçmırdı. bir sümükdən. içəridə o qədər insan var idi ki... içəridəkilər də – hamı bir-birinə qarışdı. ucubucağı görünməyən bir kütlə bu kürən-sarımtıl işıq altında çığır-bağır sala-sala tülkünü axtarırdı. və Xədicə arvad da küpəgirən qarı kimi. 229 .tülkü gəldi!.. bütün çalarlarına elə bir sərtlik gətirmişdi ki. heç kimin sifəti yox idi. Yuxu idi?.tülkü gəldi!. Xədicə arvad uçurdu.. –.tülkü gəldi!... daha əvvəllərdə olduğu kimi. Balaniyaz.. o dünyanın hisslərinə. –. birdən-birə bir sükut çökdü.... –... görümlərinə...... gənc yazıçı Səlim Bədbin....tülkü gəldi!... sinəsinə tökülmüşdü və Xədicə arvad da tülkünün ardınca qaçırdı..... Tülkünü təqib edənlər də.... Sonrakı nə idi? Mürgü idi?. və Xosrov müəllim yanpörtü çiynini dirəyib Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı müdirinin otağının içi pambıqla dolu meşin qapısını tutub saxlamışdı.. bir zərrə belə nəmi qalmamışdı. amma hamı onu təqib edirdi. içəri izdihamla dolu idi. Əməkdar incəsənət xadimi Ərəstun Bozdağlı..

Kunayev.... alçaldılmış hiss etmədi. sonra Leonid İliç Brejnev əlini kürən-sarımtıl rəngli saçlarına çəkdi. şlyapa başında. elə bil ki. tutalım müdiri öldürdü (və öldürəcəkdi!). Romanov. iri ağ hərflərlə yazılmış şüarlar idi: «On birinci beşilliyin planlarını rəşadətlə yerinə yetirək!» «Yaşasın sovet xalqlarının sarsılmaz dostluğu!» «Sov. daha qəbir daşlarından xəbər vermirdi.. Şerbitski.. hamısı kürənsarımtıl rəngdə idi: Suslov. qırmızı çit üstündə. bəs o yazıq Xədicə arvad üçün qəbir yerini kim alacaq və məhəllə camaatı o arvadı gətirib burada necə dəfn edəcək? Xosrov müəllim tələbəyə baxa-baxa tez-tez udqunurdu və udqunduqca da nazik boğazının ucu – iti.. həyəcanlanmadı. açıq-aşkar tələbəni gözləyirdi və tələbə içəri girən kimi... çünki bu cavan və inadkar adamın içindəki o qətiyyət bütün bu uzun gecə ərzində zərrə də olsun azalmamışdı: Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının müdirini öldürməli idi və bu gün öldürəcəkdi. Ustinov. əksinə.. onların gözləri bir-birinin içinə baxdı və yalnız bu dəm tələbə fikirləşdi ki..Hər tərəf qırmızı transparantlar idi.... uzun hülqumu qalxıb-enirdi... I. əlbəttə.IKP-nin XXV qurultayının tarixi qərarlarını həyata keçirək!» «Sovet Ittifaqı Kommunist Partiyasının leninçi Mərkəzi Komitəsinə eşq olsun!». dünən milis mayorunun onu buradan itələyib qovmasını bütün təfərrüatı ilə yadına saldı..... Pelşe. 230 . gözləmə otağının həyət qapısına zilləmişdi.... Tələbə müdirin gözləmə otağının qapısını açıb içəri girdi və dünən axşamdan bəri ilk dəfə ürəyi həyəcanla və bir az da nigarançılıqla döyündü: Xosrov müəllim plaş əynində... Əbdül Qafarzadə də indi «Beynəlmiləl» oxuyurdu. .. rəhbərin maşının pəncərəsindən çıxan əli göründü. özünü təhqir olunmuş. amma əvvəlkilər kimi... Hələ gəlməyib!. Kirilenko.. Tixonov. kipriklərinin dibi şişib qızarmış. və Siyasi Büro üzvlərinin də şəkilləri bir-birindən seçilmirdi.. – deyirdi və telefon zəngi əvvəlki kimi astadan civildəsə də. Çernenko. tələbə indi bu balaca gözləmə otağında da birdən-birə bir işgüzarlıq hiss etdi... nə də Xosrov müəllimə və indicə içəri girən tələbəyə fikir verirdi. Qromıko. sonra hamı bir yerdə – heç kimi sifətdən tanımaq mümkün olmayan bütün bu izdiham L. və hər tərəf Leonid İliç Brejnevin şəkilləri ilə dolu idi və bu şəkillərin də hamısı kürən-sarımtıl rəngdə idi... Brejnevlə birlikdə «Beynəlmiləl» oxudu.. Andropov..Səhər tələbə Murad İldırımlı Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına gələndə və Qəbiristanlıq Idarəsinin darvazasından içəri keçəndə. bədənini tarım tutdu və ağzını marçıldada-marçıldada Əbdül Qafarzadənin bayaqkı keşiş səsiylə «Beynəlmiləl» oxumağa başladı.. O gözəl və cavan katibə qız isə yenə də tez-tez o qıpqırmızı telefonun dəstəyini qaldırıb: – Yoldaş Qafarzadə yoxdur!. Qrişin. öz yerində oturub makinanın dillərini döyəcləyirdi. Makinaçı qadın dünənki kimi.. bu arvadın gözlərinin altı daha artıq torbalanmışdı. bütün gecəni yatmayıb ağlamışdı və indi başını bir an da olsun makinanın üstündən qaldırmırdı.. nə cavan katibə qıza baxıb dünənki kimi güclə seziləcək bir təbəssümlə gülümsəyirdi... dünən oturduğu yerdə – gözləmə otağının küncündəki kürsüdə oturmuşdu və bu dəfə gözlərini müdirin içi pambıq dolu qəhvəyi meşin qapısına yox.

Axı.. səssiz-səmirsiz də içəridən çıxdı. ürəyi partlayacaq. amma axı.. tələbə Murad İldırımlının içinə də sirayət etdi. Xeyirlə Şər də nisbi məfhumlar... öldürə biləcəkdimi? Daha doğrusu. içindəki o ağırlığı da əritdi. Əbdül Qafarzadə də insan deyildi. hər halda.. amma bir insanın. nisbi qüvvələr idi. Bundan başqalarını isə istədiyi şəxsə bağışlar.. insan idi!. bıçağı o biri insanın ürəyinin başına sancmağa haqqı varmı? Insan bu sualı minilliklər boyu verirdi və minilliklər boyu da öldürürdü. elə bil ki. öldürə bilər (və bəlkə də öldürəcək!). öz qorxaqlığına bəraət qazandırmaq istəyirdi? Yalançı fəlsəfəyə qapılırdı? Yox. yer üzündəki bütün insanlar. bu cavan adamın içində birdən-birə dözülməz istisi adamın nəfəsini kəsən buxar qaynadı və o buxar indicə sinəsini dağıdıb dişara çıxacaq. həyatında birinci dəfə idi ki. Nə üçün? Qorxurdu? Bu qorxu haradan gəlmişdi birdən-birə? Bəs.. qərara aldın! Bıçağı cibinə qoydun! Indi isə qorxursan! Çünki qorxaqsan! Çünki miskin və mənasız bir məxluqsan! Yox. Nə üçün? O da anasının qarnından çıxmamışdı? O da bu hava ilə nəfəs almırdı? Onun uşaqları yox idi? O da ağrı-acı hiss etmirdi.. o təmizlik dünən tələbə üçün bütün bu ətrafda hökm sürən meyit ab-havasını tamam yuyub. Xosrov müəllim gözləri ilə nə deyirdi elə? Elə bil ki.. Tələbəyə elə gəldi ki. həqiqətən.. bu tərəddüdlər içində tələbə. bütün canlılar ölümə məhkum idi və «yaxşı insan». «pis insan» əslində nisbi məfhumlar idi. bir az da beləcə qapı ağzında dayansa. Bu nə idi? Tələbə öz miskinliyinə. Allaha şərik qoşan (şərik çıxan) şəxs. tələbə Murad İldırımlı Allah deyildi! Amma. şübhəsiz ki. suala cavab vermək əvəzinə öldürürdü.. Tələbə Murad İldırımlı isə Allah deyildi! 231 . – Yoldaş Qafarzadə yoxdur!. Onsuz da. haqq yolundan çox uzaq olan bir azğınlığa düşmüşdür». insan idi. əlbəttə. birdən-birə oyanmış bu şübhələr. bu balaca gözləmə otağının havası ilə bir az da nəfəs alsa. özünü tənə etmirdi. – Yoldaş Qafarzadə yoxdur!.. insan öldürsün? Tələbə Allah deyildi! Insanın ölüm hökmünü yalnız Allah verə bilərdi! Allahın səlahiyyətinə şərik çıxmaq olardımı? Quran yazırdı: «Allah ona şərik qoşmağı əsla bağışlamaz. Tələbə içəri girdiyi kimi. qətiyyətsizliyinin pərtliyini çəkmirdi.Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətindəki o qarışqa qaynaşmasının. bu balaca gözləmə otağına dolmuşdu.. öz daxili məhkəməsi ona haqq versin ki.. elə bil ki. Xosrov müəllim də yerindən qalxıb tələbənin ardınca Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətinə çıxdı. gözəgörünməz dalğalar kimi. sevinmirdi? O. o tələsik itaətlərin həyəcanı. o tələsik tapşırıqların.. qorxmur. əridib yox eləmişdi və bu açıq havada o gün şüalarının təmizliyi. bir yüngüllük gətirdi və dünən axşamdan bu tərəfə ilk dəfə tələbədə bir şübhə oyandı: Qəbiristanlıq Idarəsinin müdirini. tələbə kim idi ki.. bir insan – tələbə Murad İldırımlı başqa bir insanı – müdiri öldürə bilərmi? öldürməlidirmi? buna haqqı varmı? Qəribə idi. «yaxşı quruluş» və «pis quruluş» da nisbi idi və ümumiyyətlə. – Yoldaş Qafarzadə yoxdur!. öz qorxaqlığının. Həmin aprel səhəri göyün üzündə kiçicik bir bulud da yox idi və günəşin Qəbiristanlıq Idarəsinin üstünə düşmüş şüalarında elə bir təmizlik var idi ki. tələbə hiss edirdi ki. qorxaqlıq deyil. özü özünə nifrət etmirdi ki. bu.

. . – Hə. o yazıq Xədicə arvadın qəbir yeri məsələsi düzələcək. – Muxtar Xudavəndə sağ əlinin baş barmağı ilə çiyninin üstündən arxanı – gözləmə otağını göstərdi. Muxtar Xudavəndə həyətə çıxdı. tələbəni hansı bir qəfil həmlədənsə qorumaq istəyirdi... Sənnən xoşum gəlir. çiçəyin nə üçün açmasının.. haçansa bu qəbiristanlıqdakı məna açılsaydı.. özünü redaksiyaya dürtmürsən ki. amma özü yaxşı hekayədi! Kəpənəklərlə oturub-durur!... yerin. özüm oxudum! Sənnən bir şey çıxacaq! Özün qaraqabaqsan. – Yox.. gah Muxtar Xudavəndəyə baxırdı. Vaxt tapdım. Nurlu bulağın yüngül şırıltısında da hiss etmədiyi bir müdriklik. tələbə Murad İldırımlı nəyə görəsə inanırdı ki.. amma bu qəbir daşları dünənki kimi soyuq deyildi və bütün buralara hakim kəsilmiş o lal sükut da dünənki kimi müdhiş deyildi. elə bil. tələbə Murad İldırımlını da görən kimi tanıdı: – Sən buralarda nə gəzirsən? – Sonra nəsə yadına düşdü.. adamın yerə baxanı. Xosrov müəllim dinməzcə dayanıb gah tələbəyə baxırdı. deyim sənə. elə bir yerdə gizlətsin ki..Onlar Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətinə qayıdanda... hə?! Nə isə.. qəbir daşlarının arası ilə dolaşırdı.. insanın nə üçün dünyaya gəlməsinin. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının içinə girmişdi və dünənki kimi. ay səni!. göyün... o təhlükədən xəbəri yox idi... Kəpənək saxlayır. onun haqqında «Kommunist» qəzeti üçün oçerk yazıram.. Xosrov müəllim tələbədən bir addım arxada gedirdi və elə cidd-cəhdlə addımlayırdı ki.» Necədi. narahat bir azadlıq içində hiss edirdi və indi daxilində bir istək var idi: cibindəki o soyuq bıçağı elə bir yerə atsın. Tələbə Murad İldırımlı isə o dəm o saysız-hesabsız qəbir daşları arasında özünü Bakıya gəldiyi bu dörd ildə heç zaman duymadığı narahat bir sərbəstlik. hə!. əksinə. – Hə. deyim sənə.. oxudum! Heç kim mənnən xahiş eləməmişdi. qəribə idi. bir məna hiss edirdi və elə bil ki. düzdü!. işlənmiş mövzudu. bax.» – Hə. Dəqiqədə-bir. deyim sənə. .. Dağ boyda 232 . hə!. diqqətlə qulaq asırdı və tez-tez udqunurdu... bu gün o saysız-hesabsız qəbir daşlarının lal sükutunda tələbənin heç vaxt heç harada – o uzaq dağların. yazımı çap eləyin! Afərin!. hansı bir möcüzəsə baş verəcək və Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yer alıb məhəlləyə qayıdacaqlar və doğrudan da.o gecəyarısı o tonqal isə eləcə yanırdı. kəpənək saxlayır.. deyim sənə. amma hekayən işıqlıdı. Adı nədi? – «Hər şey keçib gedir. o həmlədən ki... o zaman yaşayışın da sirri açılardı. xoşuna gəlir? Addan çox şey asılıdı! Mən.. adını qoyardım «Kəpənəklərə həsr edilmiş ömür. bütün kainatın sirri açılardı. deyim sənə. . Qırmızı balıqlar saxlayır. Əbdül Qafarzadəni deyirəm. indi tələbənin o pusqudan. – Hekayən yaxşı hekayədi!. tələbə ilə Xosrov müəllim yaxınlaşanda gözləmə otağının qapısı açıldı.. hə!..Tələbə Murad İldırımlı özü də hiss etmədən Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətindən çıxmışdı. o geniş düzlərin sakitliyində və yalqızlığında da.o qurbağalar da eləcə quruldayırdı... Amma mən sənin yerində olsaydım. Anektodu bir az tanışdı. o sıx meşələrin. hə? Balıqlarla məşğuldu.. suyun lal axanı. heç kim onu görməsin və heç vaxt onu tapmasın. – kişinin haqqında.. udqunduqca da uzun hulqumu eləcə qalxıb-enirdi.

. əslində Təzə Pirin ətrafında oturan o dilənçilər kimi yalvarır və tələbə özü öz sözlərinə mat qalırdı. Muxtar Xudavəndə daha ayrılmaq istəyirdi: – Nə «mən». bir halda ki. mövzusuna layiq olsun. bu yaxşılıq yerdə qalmazdı. hamı Muxtar müəllimi tərifləyir... gəl məni oxu desin! Muxtar Xudavəndənin kefi açıq-aşkar yuxarı idi və tələbə «bu adamı heç vaxt bu cür həvəsli. əlbəttə. Bizim sizdən xahişimiz var. bir başqası yox. Muxtar müəllim hamıya kömək eləmişdi. bütün ləyaqət hissi yox olub getmişdi. bütün cavanlar Muxtar müəllimin təmizliyindən danışır. Muxtar müəllim savab qazanacaqdı. Onu demirəm. müdirlə danışsın. tələbə ömrü boyu Muxtar müəllimə dua eləyəcəkdi. rekorddu! Indi.. Mən. ona heç kim kömək eləməyəcəkdi. medalları var! Özü də.... Muxtar Xudavəndiyə yalvarırdı. Eynilə dilənçi kimi yalvarırdı. Muxtar müəllim fağır-füqəraya əl tutan adamdı.. o yazıq Xədicə arvad üçün burada qəbir yeri götürə bilsinlər. deməli. bu cür çox danışan görməmişdi. deyim sənə. Muxtar müəllim kömək eləməsəydi. Və tələbə heç özü də gözləmədiyi bir tələsikliklə xahiş etməyə başladı ki.. görünür.. tələbə indi özü öz üzünə tüpürürdü. Muxtar müəllim kömək əlini uzatsın. Muxtar müəllim kömək eləsin. hər yerdən qovulmalıydı. uşaqları xoşbəxt olacaqdı. Muxtar Xudavəndə mudirin – oçerkinin gələcək qəhrəmanının otağından cibiboş çıxmamışdı.. o arvada heç kim kömək eləməyəcək.. oradakı o sərbəstliyi. o arvadı basdıra bilmirdilər.. azadlığı – hər şey. dünən milis mayoru Məmmədov.kişidi! Əmək veteranıdı! Dörd ordeni var. qalmışdı öz daxmasında. əlbəttə.. düz etmişdi. bu böyük dünyada beləcə kiçikliyi tələbənin gözlərini doldururdu və dolmuş gözləriylə də yalvarmağını davam edirdi.. kolxozda işləmir e. ağ yalan deyirdi. – Bilirsiz. kasıbdılar. xeyirxahdı. dünyadan qovulmalıydı. öz miskinliyinə nifrət edirdi və beləcə köməksizliyi. dünyanın ən lazımsız bir varlığı idi.. Tələbə bu sözləri deyirdi və özü də başa düşürdü ki. onu buradan iti qovan kimi qovmuşdu. Muxtar müəllim kömək eləməsə. – Yox. Tələbə heç vaxt bu cür alçalmamışdı. Məhəllədə hamı oturub tələbəni gözləyirdi və hamı tələbənin üzünə tüpürəcəkdi və o tüpürcəkləri üzündən silmək üçün. oçerkə gərək elə bir ad qoyasan ki. tələbə bir də heç vaxt heç nə barədə Muxtar müəllimdən bir xahiş etməyəcək.. həqiqətən. ilk dəfə idi ki.. hamı deyir ki. yaltaqlanırdı. indi də o yazıq arvadın ölüsünə kömək eləməliydi. deyim sənə. o yazıq arvadın bu dünyada heç kimi yoxdu. 233 . oxucunu çağırsın. tələbə kimi adamlar təkcə buradan yox. bayaq qəbiristanlıqda hiss etdiyi o müdriklik. təmənnasız kömək eləyəndi. birdən-birə (ən başlıcası isə özü üçün gözlənilmədən) belə bir miskinliyi üzə çıxmışdı. məhəllə camaatının pulu yoxdu. o sözləri deyə-deyə öz yazıqlığına. qəbiristanlıqda işləyir! Burada əmək veteranı olmaq bilirsən nə deməkdi?! Altı dəfə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət heyətinin Fəxri Fərmanını alıb! Altı dəfə e. Biz. «biz» salmısan? Imkan tapan kimi çap eləyəcəyəm hekayəni! Imkan tapanda. özü özünü bu cür alçaldırdı və yalvardıqca da ikinci bir duyğuyla fikirləşirdi ki.

. üşüyərək belini qısmışdı.. daldada onun haqqında ağızlarına gələni demişdilər. .. qardaşının igidliyindən. canavar vurmağından. əksinə. düz iyirmi altı il ədəbiyyat şöbəsinin müdiri işlədiyi müddətdə heç bir gənc yazıçı ona bu cür sözlər deməmişdi... Siz burda durun. – Yaxşı da. əbədi bir uzaqlıqda qalacaq və indiki kimi tələbəyə əzab verməyəcək... Tələbənin Züleyxa nənəsinin Murad İldırımlı adında bir böyük qardaşı olmuşdu.. onların hamısı haqqında kitab yazmaq. Bu həyat necə şeydi?... təkcə nənəsi uzun qış gecələri odunsuzluqdan sönən ocağın soyuğunda həmişə ürək dolusu qardaşından danışardı. dünyaya ardı-arası kəsilməyən adamlar gəlir və bütün ömürləri boyu da. Bu həyat nə olan şeydi ki. heç bir dəxli olmadan nənəsinin qardaşının xatirəsinə həsr etmişdi: «INQILAB YOLUNDA CANINDAN KEÇMIŞ MURAD ILDIRIMLININ XATIRƏSINƏ» – hekayənin yuxarısına belə bir ithaf yazmışdı. Bu günlər də keçib gedəcək...Xosrov müəllim əllərini qara plaşının ciblərinə soxub və bü cür mülayim havada elə bil ki.. Yaxşı.).. öd kisəsiydi!) bu cavan adam – tələbə Murad İldırımlı indi arvad kimi yalvarışlarıyla elə bir həmləyə keçmişdi ki.. Həmişə sir-sifətindən zəhrimar yağan (elə bil ki.. Eybi yox.. cınqırığını da çıxarmadan tələbənin yalvarışlarına qulaq asırdı və diqqətlə tələbənin üzünə baxırdı. əlləri ilə yox. hamısının təntənəli yubileyini keçirmək mümkün deyildi.. ağzını açıb bir kəlmə deməyən adama baxırdı. gah da bu uzun. üç qoyunun hörmətini tələb eləmişdilər.. gedim görüm neynirəm. xeyirxahlığının qədrini bilməmişdi.. arıq. Muxtar Xudavəndə bərəlmiş gözləriylə. dünyada özündən sonra heç bir yadigarı qalmamış qardaşının adını qoymuşdu: Murad. . yəqin banditlərlə mübarizədə vuruşmuşdu. iyirminci illərdə Hadrutda həlak olmuşdu (necə həlak olmuşdu? – tələbə bunu bilmirdi. elə bil. yaramazlar. deyim sizə. sonra təzədən yazmışdı. Nə üçün insan bu cür bir həyatdan əl çəkə bilmirdi. Yüngül bir meh əsdi və tələbə o yüngül mehi... Bir yerdə gəldik.. bir şaqqa ət pay gətirəndə.. hətta özünü bir az itirmiş halda gah tələbəyə. sonra yenə də pozmuşdu. elə bil. ürəyi o qədər həyəcanla döyünürdü ki.. Qoy gedim kişiylə danışım..... Xosrov müəllim də döyüntünün səsini eşidirdi. Indi gəlib kabinetinə. Eybi yox...) və indi heç bir yerdə onun adını çəkmirdilər (o qədər eləcə qurban gedənlər olmuşdu ki. əslində. – Muxtar Xudavəndə bu sözləri dedi və gözləmə otağının qapısını açıb yenidən geri qayıtdı. Muxtar Xudavəndə o həmlənin qabağında dayana bilmədi. Bu da keçib gedəcək... paltarının altından bütün bədəni ilə hiss etdi.. çekist idi. hər şey keçib gedir.. inqilabçı idi. sonra dəxli olmadığı üçün pozmuşdu. 234 .... həyatdan getmək qorxusu ilə yaşayır? Hər şey keçib gedir. sübh tezdən çılpaq atın belinə sıçrayıb kəndin aşağı başındakı Nurlu bulağa suvarmağa aparmasından və bu zaman kənd qızlarının nəvəsinə də nakam getmiş.o gecə yarısı o tonqal isə eləcə yanırdı.. onu o sırtıq Ərəstun Bozdağlıdan da artıq müftəxor bilmişdilər... və o qurbağalar da eləcə quruldayırdı.. Kefi kökdü.. Həmin hekayəni keçən ilin payızında yazmışdı və qəribə idi. yalnız sifəti ilə. heç vaxt Muxtar Xudavəndənin mənəvi təmizliyindən danışmamışdı...

sarısı gözlərinin qabağına gəldi. atasının adı Yusif. canlı idi. heç bu barədə fikirləşmirdi də. çaydanı su ilə doldurub plitənin 235 . Zoologiya Institutunda baş elmi işçi işləyirdi. yaz günəşinin altındaydı. yuxulu payız gecəsi üstünə saldığı yun adyalın yumşaqlığından və istisindən ləzzət ala-ala və elə hey dünyanın qəribə. hətta əsəbiləşdirən hər şey indi gözəl və əvəzedilməz idi. sübh tezdən işə başlayan trolleybusların səsini azaltmaq üçün ikiqat küçə pəncərələrini kip örtmüşdülər və buna görə də yağışın səsini eşitmədi. avtobusların. Onun adı Məlik. Maşınların. yağış yağır. o qırmızı da. yəqin məəttəl qalardı və fikirləşərdi ki. bu nə işdi belə və yəqin ki. heç kimin heç vaxt inanmayacağı hadisə isə srağagündən dünənə keçən gecə başladı. o qıpqırmızı narlar da işım-işım işıldayırdı. yuxulu payız gecəsi heç vaxt fərqinə varmadığı. elmlər namizədi idi. ən başlıcası isə. elə bil ki. Həmin ağlasığmaz. ikisi qız (Aytən və Zəhra – lap kiçik qızına anasının adını qoymuşdu). Haçansa gördüyü həmin nar ağacı indiki kimi gözlərinin qarşısında idi: çiskinli bir payız günü idi (payızın sonları idi). ömründə duymadığı bir rahatlıq içində idi və bu dəm hər şey ona ləzzət verirdi: həmişəki çarpayısının indiyəcən fikir vermədiyi genbolluğu da. famili isə Əhmədli idi və Məlik Yusif oğlu Əhmədlinin qırx yaşı var idi. o xəzan yarpaqlarının qırmızısı. bir sevinc gətirirdi. o sarı da həmin dəm elə bil.. üstündəki yun adyalın yumşaqlığı və istisi içində gözlərini yumub həmin sayrışan nar qırmızısına. varanda da onu qıcıqlandıran. hətta gecənin yarısı hərdənbir küçədən keçən maşınların kip örtülmüş ikiqat pəncərənin arxasından nisbətən zəif eşidilən səsi də ləzzət verirdi. həmişə üstünə saldığı yun adyalın bugecəki yumşaqlığı və istisi də. Bunu nə vaxt görmüşdü. dünyanın gözəl işlərindən xəbər verirdi və dünyanın gözəl kəpənəklərinin rəngini xatırladırdı.. astaca yerindən qalxıb küçəyə baxmaq.. nəfəsi ilə ciyərinə çəkdi və Tahirə oyanmasın deyə. dörd uşağı – iki oğlan (Adil və Kamil). yağış o nar ağacının sapsarı yarpaqlarını tərtəmiz yumuşdu. xəzan sarısına baxa-baxa.Hər şey keçib gedir. ağlasığmaz işləri barədə fikirləşə-fikirləşə hiss etdi ki. beşinci mikrorayonda üçotaqlı mənzili. harda görmüşdü? – bilmirdi. Tahirə qəflətən işığı yandırıb ərinin gecənin yarısı yerində uzanıb beləcə özözünə gülümsəməyini görsəydi. yağışa tamaşa eləmək istədi. evli idi. həmin sakit. yadına gəlmirdi və əslində... amma birdən-birə haçansa gördüyü o iri narların. amma o kip örtülmüş pəncərələrdən belə o payız yağışının qoxusu birdən-birə yataq otağına doldu və həmin yağış qoxusunu həmin dəqiqə də duydu. «Jiquli» maşını və evinin cəmi üç kilometrliyində qarajı var idi. qaranlıq içində işıldaya-işıldaya gülürdü və adamın içinə bir hərarət. bayaqkı sualını bir də təkrar edərdi: « – Sənə nə olub?» O yenə də gülümsədi.. görəsən. o gecə sakitliyi içində Tahirənin hərdən dərindən nəfəs alması da. işım-işım işıldayırdı və o xəzan yarpaqlarının arasındakı iri narları da yağış tərtəmiz yumuşdu. yumşaltmışdı və o sarı yarpaqlar çiskin içində. eşikdə yağan yağışın şövqünü duya-duya öz-özünə gülümsəyirdi. Həmin sakit. Bu hadisəni kimə danışmaq olar? Buna kim inanar? Srağagün adi günlərdən (kimin ağlına nə gələrdi!) biri idi: səhər tezdən yerindən qalxıb mətbəxdəki qaz plitəsini yandırdı.

çünki Ibrahim (o da baş elmi işçi idi) institutda işləyən yeganə adam idi ki. bu xəbər hamının qanını qaraltdı. gecə vəfat edib və bu gün onu dəfn edəcəklər. nə də yeməyinə-içməyinə fikir verirdi və günlərin bir qəmgin günündə .ötən yazın son günləri idi – az qaldı infarkt olsun. Nə isə. nə piyada gəzirdi. müdafiə banketlərinə. nəfəsi çatmırdı. həmişə hər yerə arvadı ilə birlikdə gələrdi (təntənəli iclaslara.) maşınla getmirdi. sonra mətbəxdə divardan asılmış radionu yandırıb son xəbərlərə qulaq asa-asa uşaqlarla birlikdə səhər naharı elədi. çünki tanış-biliş minirdi maşına. Zəhranı da vaxtından əvvəl bağçadan götürüb evə apardı. amma institutun işi də həmişəki qayda ilə davam etdi və Məlik Əhmədli Əminənin dəfninə çatmaq üçün günün ikinci yarısı işdən tez çıxdı. Tahirə çayın axırıncı qurtumunu içə-içə: – Yazıq palma. hərdən ürəyi döyünürdü. Məlik Əhmədli də həmişəki kimi. Həmin yazıq Əminənin. yuyundu. «Jiquli»ni qarajdan çıxarıb əvvəlcə həmişəki kimi. əvvəlcədən hazırlayıb yazı mizinin üstünə qoymuşdu.) qurtarandan sonra bu adamları gərək bir-bir aparıb evlərinə qoyaydın – birinin evi şəhərin o başında. mərasim (məclis. yas yerlərinə (eləcə də müdafiə banketlərinə. maşını qaraja salıb bağladı və avtobusa minib Ibrahimgilə getdi. institut işçilərinin uşaqlarının toy məclisinə və s. Əlbəttə. bu yaraşıqlı. iclas. o birinin evi bu başında. Bundan sonra Tahirə də qorxdu. çörək dükanına sürdü. xərçəng xəstəliyinə tutulmuşdu. Zəhranı maşına mindirib bağçaya apardı (Kamil ikinci növbədə oxuyurdu və məktəbə özü gedəcəkdi). ömründə ilk dəfə xəstəxanaya düşdü və iyirmi gün xəstəxanada yatdı. ərinin buterbrodunu da yaddan çıxmasın deyə.. çünki başı kəpənəklərə o qədər qarışmışdı ki. mehriban adamın heç qırx yaşı tamam olmamışdı. sonra işə sürdü. Son xəbərlərin axırında diktor maraqlı bir məlumat verdi: – Bütün dünyada ən tənha ağac Böyük Səhranın Terer vahəsində bitən palmadır. geyinib evdən çıxdı. kəpənəklərə həsr edilmiş oturaq həyat Məlik Əhmədlini vaxtsız qocaltmağa başlamışdı. yaddan çıxan bir şey olmasın. Tahirə də. amma qollarının. yazıq beş-altı ay idi ki.. uşaqlar da durmuşdu. Məlik Əhmədli buterbrodu (pendir-çörək idi) portfelinə qoydu. nə idman edirdi. əslində. 236 .. nümayiş. qılçalarının oynaqları ağrıyırdı. özü yadından çıxmışdı. Bərk külək əsirdi. sonra maşını qaraja sürdü. Əminənin ölümü hamıya ağır təsir etdi.. onun üçün səhər idmanı idi. – dedi. Işdə məlum oldu ki. əzab-əziyyətdən qurtarıb. Adil və Aytən Tahirənin dərs dediyi məktəbdə oxuyurdular və Tahirə onlarla avtobusa minib məktəbə getdi. yas yerlərinə) və buna görə də institutda işləyənlərin çoxu Əminəni tanıyırdı. həmin palmaya ən yaxın ağac onun 1000 kilometrliyindədir. təzyiqi qalxdı. bir sözlə. gah ürəyində sancılar olurdu.üstünə qoydu. Son zamanlar özünü nisbətən yaxşı hiss edirdi. təzə çörək alıb evə qayıtdı. indi səhər tezdən bu üç kilometr yolu tez-tez piyada getmək. üzünü qırxdı. Nə isə. özü də qorxdu və sağlamlığına fikir verməyə başladı. gah böyründə. kağız-kuğuzlarına da baxdı ki. Tahirə çayı dəmləmişdi. amma Məlik Əhmədli avtobusa minmədi (evlərindən qaraja avtobusla cəmi bir dayanacaq yol idi). üç kilometri tez-tez addımlaya-addımlaya qaraja getdi. bayram nümayişlərinə. Ibrahimin arvadı yazıq Əminə axırı ki.

o dəm o keçib gedən qatarların səsi. elə gizlənirdi ki. işi düz gətirməyəndə kəpənəklər. əlbəttə. Səhər radiodan eşitdiyi o tənha palma birdən-birə Məlik Əhmədlinin yadına düşdü və həmin palma tənhalığının miqyası ilə. arvadların hönkürtüsü. yəqin ki. elə bil. Məlik Əhmədliyə elə gəldi ki. Əminəni. yaxşı günü də olub. Zəhra kəpənək bu boyda yer üzündə təkcə Ismayıllı dağlarında yaşayırdı. brezenti bərkitmirlər. köməyə gəlirdi. qohumların. o zərif. elə bil ki. ünyetməzliyin müqabilində insan ömrü. bir uzaqlıqdan. məftillə Əminə adında cavan bir qadının ömrünün sonunu düyünləyirlər. salamat qalırdı və Məlik Əhmədli bunu fikirləşib gülümsədi. düz on səkkiz il idi ki. yekə-yekə ağacları gövdəsindən sındırırdı. əslində.Külək lap bərkimiş. O yazıq Əminə dünyada nə gördü? Kim bilir. qanı qaralanda. Külək az qalırdı nəhəng brezent çadırı qoparıb aparsın və dörd-beş oğlan brezenti məftil ilə dəmir dayaqlara bərkidirdi və Məlik Əhmədli də qabağına gətirib qoyduqları isti çaya limon salıb içə-içə həmin oğlanlara baxırdı. Məlik Əhmədli o yazığı yaxından tanımırdı. ikimərtəbəli bir binada idi. heçə dönməyi Məlik Əhmədlini sarsıtdı. həyətdə çadır qurmuşdular və Məlik Əhmədli çadıra girib tanımadığı adamların arasında oturdu. kökündən dartıb çıxarırdı. amma o yüngül kəpənəklərə. kəpənək ömrü kimi bir şey idi. Ibrahimlə yazıq Əminənin toylarının 10 illik yubileyi idi – gəldiyi evi axtarıb tapanacan əməlli-başlı üşüdü. yaxınların vay-şivəni bir-birinə qarışdı. əslində. o kövrək kəpənəklərə heç nə edə bilmirdi. o gözəl qadının birdən-birə beləcə yox olmağı. qəribə idi. insan ömrü ilə iki günlük kəpənək ömrü arasında heç bir fərq yoxdur. Zəhra. bəlkə məhəbbəti də olub. o ətli-qanlı. o cavan. bəlkə nəsə də görüb. Məlik Əhmədli Yer kürəsində indiyədək məlum olmayan bir kəpənək növü kəşf etmişdi və həmin gözəl kəpənəyə rəhmətlik anasının və kiçik qızının adını qoymuşdu. bəlkə elə öz ərini sevirmiş. bundan xəbər tuturdu. Ibrahimgilin evi Bakının kənarlarındakı köhnə məhəllələrdən birində. Ibrahimgilin evinin arxa tərəfindən keçən elektrik qatarlarının səsi arasında nəsə bir yaxınlıq. həmişə çətinə düşəndə. Ibrahimgilin evinin arxa tərəfindən elektrik qatarları keçirdi və indi də arabir o qatarların səsi gəlirdi. bir münasibət var idi. ömrünü lepidopteroqluğa həsr etmişdi. yazıq Ibrahim də arvadının cənazəsindən bir az kənarda dayanıb qıpqırmızı qızarmış 237 . Yazıq Əminənin cənazəsini həyətə çıxardılar və Ibrahimin qapıbir qonşusu tarzən Abdulla tarı sinəsinə sıxıb gözlərini yumdu və yanıqlı bir «Segah» çalmağa başladı. elə bil ki. yəni bu o deyən söz idi ki. bunlar hamısı artıq sona yetdi və Məlik Əhmədli fikirləşdi ki. gülərüz cavan qadını gözlərinin qabağına gətirdi və doğrusu. çox dərindən həyəcanlandı. ürəyi bərkdən döyünməyə başladı. ünyetməzlikdən xəbər verirdi və həmin uzaqlığın. kəpənəklər özlərinə elə yer seçirdi. hava da xeyli soyumuşdu və Məlik Əhmədli haçansa bir dəfə – deyəsən. sevinci də olub. Məlik Əhmədli düz on səkkiz il idi kəpənəkləri öyrənməklə məşğul idi və bu müddət ərzində Zəhra kimi bir kəpənəyi dünya entomologiya elminə bəxş etmişdi. Məlik Əhmədli universiteti bitirdikdən sonra. bu oğlanlar. Məsələ burasında idi ki. Külək get-gedə daha da bərkiyirdi və Abşeronda bu cür küləklər şiddətlənəndə bəzən taxtapuşları götürüb aparırdı. çünki Zəhra kəpənəyin qurdunun yediyi Məxməri çiçəklər təkcə o dağlarda bitirdi. amma hər halda.

Məlik Əhmədli «yox» mənasında başını buladı və Uzun Cəfərqulu da bir söz deməyib açıq-aşkar narazılıqla ora-bura baxa-baxa. arvadların. 238 . sonra yaxın adamlar Əminənin cənazəsini çiyinlərinə qaldırıb irəli düşdü. professor Fazilzadə idi. dost-tanış da maşınlara minəcəkdi. Burada tabutu – o yazıq Əminənin cənazəsini maşına qoyacaqdılar. həyətə toplaşan camaat başını qaldırıb evin arxa tərəfinə baxdı. Məlik Əhmədlinin də ürəyinə nəsə kiçik bir yüngüllük gətirdi. Institutda təsərrüfat işlərinə baxan Uzun Cəfərqulu adamları aralaya-aralaya Məlik Əhmədliyə yaxınlaşdı və heç vaxt açılmayan boğuq səsi ilə: – Maşınlasan? – soruşdu. bir qismi də bir-birini yeyir və Əminə də həmin torpağa qarışacaqdı. Küçədə elektrik qatarlarının səsi nəinki eşidilirdi. Bir azdan Əminənin cənazəsi torpağa tapşırılacaqdı və bir müddətdən sonra o cavan. ötüb keçəndə hətta yeri bir az titrədirdi də və Məlik Əhmədli ötüb keçən o elektrik qatarının hərəkətini bu dəfə. deyibgülürdülər.. qəbiristanlığa gedib Əminəni torpağa təhvil verəcəkdi. kəpənəklər idi və kəpənəklərin də içərisindəki ən gözəl kəpənək Zəhra kəpənək idi. Abdulla o yanıqlı «Segah»ı çalıb qurtardı. yer üzündəki bütün insanlar həmin torpağa qarışacaqdı. cücülərin bir qismi bitkini yeyir. bir qismi bitkilərin kökünü yeyir. Ibrahim də siqareti tullayıb əlləri ilə üzünü qapadı. Yer üzündəki həşəratların isə ən gözəli.. yeyib-içən adamlardan biri də o yazıq Əminənin özü idi.gözlərini yerə dikmişdi və titrəyən barmaqları arasındakı siqareti sumürə-sümürə tüstünü ciyərinə çəkirdi. Izdiham küçəyə çıxdı və üç-dörd yüz metr irəlidə dayanmış maşınlara tərəf getdi. – Gördün də yazıq Ibrahimin başına nə iş gəldi? – Beləcə. cücü yaşayır və bu həşəratın. çiyinləri titrəyə-titrəyə ağladı. əlbəttə. amma xəstəxanadan sonra siqareti tərgitmişdi və cibində siqaret yox idi. təəssüflə Məlik Əhmədliyə müraciət edən. qohum-əqrəbanın hönkürtusü. elə bil ki. o gözəl Zəhra kəpənəyin yüngüllüyü. – Maşını gətirmisən? – Yox. onda da həmin məclisdə tarzən Abdulla tar çalırdı. Məlik Əhmədli küləkdən üşüyə-üşüyə bütün bunları fikirləşib bir siqaret yandırmaq istədi. bütün sinirləri ilə hiss etdi. o gülərüz qadın tamam torpağa qarışacaqdı. vay-şivəni daha da artdı. yeyib-içirdilər və deyib-gülən. elektrik qatarından narazı halda başını buladı. necə deyərlər. o yaraşıqlı. Cənazənin üstünə yaşıl ipək örtük salmışdılar və külək götürüb aparmasın deyə. həyətə toplaşmış camaat da cənazənin ardınca getdi. institutun şöbə müdiri. Yenə də arxa tərəfdən keçib gedən elektrik qatarının səsi gəldi və o səs qısa bir müddət Abdullanın çaldığı tarın səsini üstələdi. O vaxt ki. adamları aralaya-aralaya başqa maşınlı bir kəs axtarmağa başladı. sonra səs ötüb getdi və camaat yenə də cənazəyə baxdı. bir qismi çürüntüləri yeyir. paltar sərilən iri taxta sancaqlarla o örtüyü dörd tərəfdən də tabutun qıraqlarına bərkitmişdilər və Məlik Əhmədli də tabutun kənarlarındakı o iri taxta sancaqlara baxa-baxa həyətin bir kənarında dayanmışdı. Məlik Əhmədligil Ibrahimlə yazıq Əminənin toyunun 10 illik yubileyinə gəlmişdilər. Yerin üz qatındakı torpağın tək elə bircə kvadratmetrində mindən artıq həşərat.

boynunun. qalan maşınlar da onun ardınca qəbirirstanlığa tərəf tərpəndi.. iki-üç kişi örtüyü tabutun üstündə güclə saxlayırdı. – Ə. qatar lap bir metrliyə gəlib çatanda yüngülcə yerindən qalxıb relslərin arasındakı taxtaya qonurdu. amma hər dəfə belə yerlərə gəlmək lazım olanda maşını xarab olurdu. Iri kağızlara tikilib laboratoriyanın divarlarından asılmış quru kəpənəklərə. külək aparmasın və: – Ə. qanadlarının. vicdan haqqı. Musa Bağırlı da yüngül maşın tapa bilməmişdi. – Sonra Məlik Əhmədlinin qolunu buraxıb iki əlilə də başındakı şlyapanı lap gözlərinin üstünəcən aşağı basdı. yuyulmuş paltarları sərmək üçün işlədilən iri taxta sancaqları qoparıb yaşıl ipək örtüyü tabutun üstündən aparsın. başının hissəciklərinə baxdı və o zaman Məlik Əhmədli özü özünə dünyanın ən miskin. sxemlərdə yüz dəfə. o cümlədən. həmin elektrik qatarına minib əlçatmaz. amma bircə an. ayaqlarının. ünyetməz bir uzaqlığa yola düşür və bu yol onu tənha palma ağacına çatdıracaq və hər şey. sonra gözəl Zəhra kəpənəyi kəşf etdi. yəni ki. Məlik Əhmədli başını buladı və Musa Bağırlı da tələsik uzaqlaşdı. kəpənək yenə də yüngülcə qalxıb bayaqkı yerinə qonurdu və Məlik Əhmədli cənazənin ardınca gedəgedə bir anlıq təsəvvüründə göz işlədikcə uzanıb gedən dəmir yolu relsinin üstünə qonmuş o ağappaq kəpənəyi gördü. vaqonlar sürətlə kəpənəyin başının üstündən keçib gedirdi. bu həyat nə mənasızdı!. cəmi bircə an Məlik Əhmədliyə elə gəldi ki. yüngül maşın tapmayanlar xüsusi sifarişlə gəlmiş avtobusa mindi və bu dəfə də cənazə aparan maşın irəli düşdü. ona elə gəldi ki. yaxşı bir karbürator ustası tanımırsan? Məlik Əhmədli qəbiristanlıqda daha artıq üşüyə-üşüyə başını buladı. molla da. – Maşının var. Külək qəbristanlıqda lap fironluq edirdi. Məlik Əhmədli avtobus pəncərəsindən küçənin aşağı başında Ibrahimgilin evinə sarı baxdı. günlərin bir günündə laboratoriyada oturub yenicə izinə düşdüyü kəpənəyi (gələcəyin gözəl Zəhra kəpənəyini!) öyrəndiyi vaxt birdənbirə bütün ömrü özünə boş və mənasız göründü. Camaat maşınların yanında dayandı. ayrı-ayrı şəkillərdə.. 239 . mənimkinin karbüratoru buraxdı. Və az qalırdı ki. Cənazəni içinə xalça-gəbə döşənmiş açıq yük maşınına qoydular. Ə. tanımıram. Kəpənəklər qatardan qorxmurdu. ə? – Bunu da baş elmi işçi Musa Bağırlı soruşdu.. Altı-yeddi il bundan əvvəl. – dedi. Musanın özünün də maşını var idi. Küləyin əlinlən hərə bir tərəfdə daldalanıb dayanmışdı. camaatla birlikdə avtobusda oturub qəbiristanlığa getmir. relsin üstünə qonurdu. ən bədbəxt bir adamı kimi göründü. o evin arxasından keçən elektrik qatarlarının səsi daha eşidilmirdi. Ibrahim də həmin üstü açıq yük maşınına qalxıb cənazənin ətrafında ayaq üstə dayandılar. – Ə. yaxın kişi qohumlar. avtobusa minib qəbristanlığa gəlmişdi və indi bir əli ilə Məlik Əhmədlinin qolundan tutdu. hətta o gözəl kəpənəklər də əbədi bir keçmişdə qalacaq. o biri əli ilə də başındakı şlyapanın kənarından yapışdı ki. min dəfə böyüdülmüş kəpənək gözlərinə.Professor Fazilzadə də qalın şüşəli çeşməyinin arxasından izdihama baxa-baxa uzaqlaşdı. Adamların bir qismi yüngül maşınlara mindi. – bu külək də o yazıq ölənin baxtındandı e!.. amma bir neçə gündən sonra həmin hisslər tamam keçib getdi. dünyada kəpənəklə məşğul olmaqdan əbləh bir iş yoxdur.

elə bil. ürəyində nəsə bir narahatlıq var idi. həmin gecə Məlik Əhmədli Ibrahimgildə ləngiməsəydi. amma mağarda oturanlar Ibrahimə elə diqqətlə qulaq asırdılar ki. tarixə qədərki dövrlərin.. qısa bir müddətə olsa da. amma əksəriyyət üzrxahlıq edib gedirdi və həyətə ən yaxın adamlar girirdi.. yenə paltarlar yuyulacaqdı və yuyulmuş paltarlar həmin sancaqlarla zivədən asılacaqdı. Hava tamam qaralmışdı və külək də elə şiddətlənmişdi ki. Külək elə qıy vururdu ki. camaatla bir yerdə çıxıb getsəydi. həmişə olduğu kimi. üşüyürdü. elə bil. bəlkə heç o ağlasığmaz hadisə də baş verməyəcəkdi. Məlik Əhmədli getmək istəyirdi. küçədə dayanmaq mümkün deyildi. evlərinə də buradan xeyli yol idi. sonra o boyda brezent çadırı təzədən göyə qaldırdı və çadır elə bil ki. Ibrahim də hamını həyətdəki mağarda qurulmuş məclisə dəvət edirdi. yəqin ki. bu vıyıltı içində elektrik qatarlarının güclə eşidilən səsi də daha Məlik Əhmədlini narahat etmirdi. xalı-gəbə ilə birlikdə evə qayıtmışdı. yaşıl ipək örtüklə. Adamlar bir-bir Ibrahimə yaxınlaşıb başsağlığı verirdi. dinozavrlar zamanının nəhəng kəpənəyi kimi. elə bil ki. bu küləyi də yaddan çıxarmışdılar. brezent çadırın boş yerlərini şappıldadırdı. gecə saat on birə. Ibrahim qızarmış gözlərini. küləyin beləcə qıy vurmağı da. sabah yuyub həmin taxta sancaqlarla zivədən asacaqdılar və burada qeyritəbii nə var ki? Mağarda söhbət elə gətirib çıxardı ki. azalmışdı. o heyrətamiz görüş olmayacaqdı?. Camaat yenə də eyni minvalla maşınlara doluşdu və hamı geri qayıdıb Ibrahimgilin evinin qabağına yığışdı. kədər var idi ki. Kim bilir. Məlik Əhmədli də evə qayıtmaq istəyirdi. dərdini yadından çıxarmışdı və Məlik Əhmədli də Ibrahimin sözünü kəsib onu yenidən öz dərdli dünyasına qaytarmaq istəmirdi. ikimərtəbəli binanın üstündən uçub qaranlıqda yox oldu. dovşanlarla məşğul idi və bütün bu müddət ərzində yorulmadan yeni dovşan cinsi yetişdirmək üzərində çalışırdı. amma o dəm Ibrahimin qıpqırmızı qızarmış gözlərində o qədər dərd. Məlik Əhmədliyə təsir edirdi? Mağarda Məlik Əhmədligilin qarşısındakı mizin üstünə ağ süfrə salınmışdı və elə bu süfrənin özünü də (əgər qonşudan. Bu zaman külək birdən-birə elə qıy vurdu ki. bir-iki gün keçəcəkdi. brezent çadırı bir göz qırpımında məftillərdən qoparıb göyə qaldırdı və aparıb Ibrahimgilin ikimərtəbəli binalarına çırpdı. amma Ibrahim qoymadı: – Məni tək buraxmayın. 240 . mağarın dəmir qurğusunu tir-tir titrədirdi. – dedi və Məlik Əhmədli də həyətə girib mağarda oturdu. ağrıdığı üçün hərdən kip-kip qırpa-qırpa dovşanlardan danışmağa başladı və Ibrahim. hətta üşüməyi də. çünki yenə də üşüməyə başlamışdı. Ibrahim də elə ürəkdən danışırdı ki. cəld heyvanların ağlına məəttəl qalırdı.. Burada təəccüblü. on ikinin yarısına ancaq gedib çıxacaqdı. amma bayaq yaşıl ipək örtüyü dörd tərəfdən də tabutun üstündə tutub saxlamış o taxta sancaqlar heç cürə yadından çıxmırdı. adam bu uzunqulaq. yaxud prokatdan götürməyiblərsə) ola bilsin ki. vaxtı da. Ibrahim iyirmi beş ildən artıqdı ki. yaxud xüsusi mənası olan nə vardı ki. o taxta sancaqlar da yəqin ki. bu dəfə də dovşanlardan elə maraqlı şeylər danışırdı ki.Əminəni torpağa tapşırdılar.

bu sərnişin haçansa – qırxıncı-əllinci 241 . uzaqbaşı bilet pulunu sürücüyə verəcək. amma sonra başa düşdü ki. şəhərə tərəf gedirdi və Məlik Əhmədli irəlidəki böyük küçələrdən birində düşüb beşinci mikrorayona gedən avtobusa. sifətinin quruluşu üçbucağa bənzəyirdi. o cür kobud və eybəcər kəpənək ola bilməzdi. kürsüləri aşırdı. Məlik Əhmədli kepkasını gözünün üstünə çəkib boynunu bədəninə qısmışdı və çətinliklə nəfəs ala-ala üzü küləyə gedirdi. təskinlik vermək vaxtı deyildi. hətta tarixə qədərki dövrdə də o cür kəpənək olmamışdı və heç vaxt da olmayacaqdı. nigarançılıq. naziksümüklü adamın qəribə. sifarişlə idi?) tramvay gəlib düz tinin ucunda dayandı. tinin qabağındakı küçədən tramvay yolu keçir və elə bu vaxt. yaxud trolleybusa. Ibrahimgilin binasının arxa tərəfindəki küçə tamam bom-boş idi və həmin küçənin aşağı hissəsində dəmir yolu gedirdi. külqabını yerə çırpdı. nə də bir adam gedirdi ki. kiminin şərfini boğazından çıxardı. sonra da damların üstündən uçurduğu o brezent çadır Məlik Əhmədlinin yadına düşdü. bilet vəsiqəsi yox idi və tramvayın içində də bilet almağın qaydasını və qiymətini bilmirdi. yerində rahatlanıb dərindən nəfəs aldı. qonşular özlərini güclə öz qapılarına yetirdilər. elə bil. Məlik Əhmədlinin. o yerə ki. Srağagünün bütün təfərrüatı bundan ibarət idi. kimi aşağı tərəfə dağılışdı və Məlik Əhmədli də bu yerlərə yaxşı bələd olmadığı üçün. yox. dəmiryoluna gəlib çıxıb. alnı isə geniş idi. bütün sifətini. Tramvayın içi bomboş idi. sürücü qapısının pəncərəsindən isə tramvay sürücüsünün başının ardı görünürdü. uzaqbaşı taksiyə minə bilərdi. qənd-qabını. soruşasan ki. elektrik qatarları buradan keçirdi. həmin heyrətamiz hadisənin başlanğıcı hələ irəlidə idi. amma həmin ağlasığmaz görüş. ağ süfrəni uçurub mağarın dəmir qurğularına ilişdirdi. kimi həyətdən çıxıb yuxarı tərəfə. sifarişlə (bəlkə elə doğrudan. qayğı oxudu və ümumiyyətlə. işıq söndü və ağız deyəni qulaq eşitmədi. Məlik Əhmədli o yeganə sərnişindən üç-dörd skamya aşağıda oturdu və fikirləşdi ki. Məlik Əhmədli beləcə çətinliklə qarşıdakı tinə çatdı və birdən ona elə gəldi ki. Tramvayın hara getdiyini bilmirdi. Tramvayın həmin yeganə sərnişini gözlərini pəncərə şüşəsindən çəkib diqqətlə Məlik Əhmədliyə baxdı və Məlik Əhmədli bu adamın gözlərində çox dərin bir narahatlıq. qapısı açıldı və Məlik Əhmədli də tramvaya mindi. əlini plaşının yaxasından içəri salıb üstündən sinəsinin sol tərəfini ovxaladı – nəsə ürəyi sancırdı və bu sancı Məlik Əhmədlinin bütün bədənini qəribə bir qorxuya. saxlayasan. qeyri-təbii bir görkəmi var idi. heç vaxt. Son on beş-iyirmi ildə tramvaya minmədiyi üçün və ümumiyyətlə. çünki o cür ağır. bu alçaqboylu. tərtəmiz qırxılsa da. daha Ibrahimlə sağollaşmaq. heç olmasa. hətta. Bayaq küləyin birdən-birə qaldırıb divara çırpdığı. hətta boğazını da gömgöy göyərtmişdi. elə bil. paltarı da qəribə idi. kiminin papağını apardı. vahiməyə bürüyürdü. Bakının əsas hissələrində daha tramvay olmadığı üçün. oradan elektrik qatarları keçirdi.Külək mağarda uzun mizin üstündəki çay stəkanlarını. yalnız bircə sərnişin vaqonun yuxarı tərəfində pəncərənin yanında oturub şüşənin arxasından ora-bura baxırdı. nədənsə. saqqalının tükləri çox sıx olduğuna görə. avtobus dayanacağı hansı tərəfdədi. o cür nəhəng. hər halda. təbii ki. özü də bilmədən binanın arxa tərəfinə sarı getdi. çənəsi çox nazik. amma. Küçədən nə bir maşın keçirdi ki.

Sərnişin eyni tələsikliklə: – Yaxşı! Yaxşı! – dedi. – dedi. hətta təəccüblənməyə. çünki bu dəm.. Mən kəpənək deyiləm!.. yəni.. sərnişin bu dəfə də özü özü ilə danışır və fikirləşdi ki. sirk artisti idi.. Ola bilər!. amma. əlbəttə. Məlik Əhmədliyə baxdı. Mən yanılmışam! Hə. nə idi? Necə oldu bir göz qırpımında Məlik Əhmədliylə üzbəüz oturdu? – Yox!. tramvay vaqonunun zəif işığında da par-par parıldayan qara rezin qaloşu da ayaqqabısının üstündən ayağına keçirmişdi. Xeyr!. durmaq və gəlmək deyildi. Niyə? Məlik Əhmədli belə başa düşdü ki. tanımadığı bu adam Məlik Əhmədli ilə kəpənəklərin yaxınlığını hardan bilirdi? Bu qəribə sərnişin: – Getməliyəm mən? – soruşdu – Necə bilirsiniz?. – dedi. doğrudan da. lakin ən qəribəsi onun dediyi sözlər idi. O qəribə sərnişin: – Yox! Yox!. Bu adam kim idi. kimdənsə çəkinirdi.. kəpənəklər barədə fikirləşmirdi və bir də ki.. Məlik Əhmədlinin fikirləşməyə.. Getməliyəm? Hə?. heyrət etməyə.. yəni 1986-cı ildə yuxudan ayılıb həmin köhnə dəbli makintoju. ürkəklik var idi. – Siz insansız!. Məlik Əhmədli təəccüblə: – Mənimləsiz? – soruşdu və tramvayda o tərəf-bu tərəfə baxdı ki. bu. ümumiyyətlə. tramvay əvvəlki kimi bomboş idi və Məlik Əhmədli: – Mənim sizinlə nə işim? – dedi. Insansız!. Onda deyin! Tez deyin!. axı. Sərnişin elə tələsik danışırdı ki.illərdə – yuxuya getmişdi və indi. bu sualı eşitmədi və – Insansız!. Məlik Əhmədli bu sözlərə lap mat qaldı. – Hə. – Hə!. sərnişinin sözləri Məlik Əhmədliyə gülməli göründü və gülümsəyib: – Bəs siz kimsiniz? – soruşdü. – dedi – Məndə işiniz olmasın!. Kimdir?... elə bil.. Sözləri elə tez-tez deyirdi ki. – dedi – Nə bilim? – Və hiss etdi ki. Məlik Əhmədli bütün bu əhvalatdan əməlli-başlı xoflana-xoflana və ürəyi də şiddətlə döyünə-döyünə: 242 . kimsə başqa bir adam da var.. harasa tələsirdi və eyni zamanda.. Sərnişin elə bil ki... baxdı və birdən xalis bir qorxu ilə: – Məndə işiniz olmasın!. boğazına bağlamışdı. bu adam nəsə ruhi xəstədir.. şərfi.. ürəyi şiddətlə vurmağa başlayır. bu adam – ömründə görmədiyi. görünür. Həmin adamın səsində açıq-aşkar bir məzlumluq. sonra birdən-birə zəndlə Məlik Əhmədliyə baxdı və: – Nə kəpənək? – soruşdu.... durub onun yanına gəlmədi. Ola bilər!. Vaxtım yoxdur!. – Xeyr!. eləcə birdən-birə öz yerində yox oldu və Məlik Əhmədli ilə üzbəüz oturdu. bəlkə.. Oldu! Siz insansız! Bütün bu qəribəliklərə baxmayaraq. amma bu zaman həmin sərnişinin birdən-birə onunla üzbəüz oturduğunu gördü.. gözbağlayıcı idi. Sərnişin elə bil ki. yaxud narazılığını bildirməyə vaxtı qalmırdı və bu dəfə də çiyinlərini çəkib: – Bilmirəm. qalstuku təzədən əyninə geymiş.

Tez eləyin!. axı.... axı. – dedi. iki istəyinizi yerinə yetirməliyəm!. Istəyinizi! Istəyinizi deyin!. min il... doğrudan da. Sərnişin.. Deyin! Məlik Əhmədli ağzını açırdı desin ki.. Deyin istəyinizi!.. bu sərnişin kim idi. – Deyin!. – Tez eləyin!. incəliyini duydu və bu hiss.. amma bu zaman birdən-birə ürəyi bərk sancdı.. iki.. Tələsirəm axı!. duyurdu ki. fikirləşməyə qətiyyən vaxt qalmırdı və bu zaman elə bil ki. naməlumluq yoxdur....... hətta bir səksəkə içində baxan iri qara gözlərinə. – dedi və onun bir az xırıltılı səsində bir tərəfdən hökm. – Tez eləyin!... Tez deyin!. amma burasını tam aydınlığı ilə hiss edirdi. bayırın o küləyini yardı.. Deyin!. bu duyğu. bu.. Iki arzunuzu deyin! Tez eləyin! Tələsirəm!. Get-gedə sərnişin daha artıq tələsirdi və sözləri də daha artıq bir sürətlə deyirdi. Ikinci istəyinizi deyin!.. Iki arzunuzu deyin!. bəlkə cin idi.... Sərnişinin danışığının sürəti Məlik Əhmədliyə də sirayət etmişdi və bu sürətin müqabilində. Məlik Əhmədli qarşısında oturmuş bu narahat sərnişinin ürkək-ürkək. gözəl Zəhra kəpənək. Tələsirəm!. bu tələsiklik onun özünün xəstə təfəkkürünün məhsulu idi? Yox. mütləq nəsə deməlidi və bu görüş adi görüş deyildi. lap gəlib Məlik Əhmədlinin həyəcandan titrəyən əlinin üstünə qondu.. – Dəqiq deyin! Dəqiq! Dəqiq! Deyin! Neçə il? Məlik Əhmədli: – Yüz.. Tez eləyin!. – Tez eləyin. – dedi – Yox. Tez deyin!. enli alnına.. mən sizin istəyinizi. Tez!. özü ilə bir sakitlik gətirdi. Məlik Əhmədli: 243 . Bir. axı!. heç bir duman yoxdur. şeytan idi – Məlik Əhmədli bunu bilmirdi.. bir tərəfdən də açıq-aşkar yalvarış hiss olunurdu.. Deyin!. nazik çənəsinə baxa-baxa başa düşdü ki.– Nə deyim? – soruşdu və mindikləri tramvay vaqonunda sürücünün qapısına tərəf baxdı: qapının şüşəsində sürücünün başının ardı görünürdü və ətrafda hər şey öz həmişəki adiliyində idi. zərifliyini. Hə? Yox!.. bu qəribə görüş. bir dənə də kəpənək kəşf etmək istəyirəm.. Sərnişin: – Deyin!. – Deyin!. bu tramvay da real idi. Mən tələsirəm!. şüşədən başının ardı görünən o sürücü də real adamdır və Məlik Əhmədli hər şeyi dəqiq görür. Mənim vaxtım qurtarır!. Deyin!. elə bil. Məlik Əhmədli Zəhra kəpənəyin yüngüllüyünü hiss etdi.. bəlkə başqa bir planetdən uçub gəlmişdi. Ikincisini də deyin!. Tez! Mən tələsirəm. Min il yaşamaq istəyirəm... sövq-təbii əlini ürəyinin üstünə qoydu və heç özü də gözləmədiyi halda: – Çox yaşamaq istəyirəm. onun payına dünyanın ən qəribə bir qisməti düşüb. hərdənbir zəng çalıb relslərin üstü ilə taqqataraq gedən bu tramvayın içinə girdi. real bir aləm idi. iki istəyinizi. bu qəribə sözlər.. Yox! Iki... Deyin!.. Mən onları yerinə yetirməliyəm!. Axı. tələsik: – Neçə il? – soruşdu.. Bəlkə Məlik Əhmədlinin özünün psixikası xarab olmuşdu və bütün bu oyun. elə bil ki.. elektron maşın idi. Sərnişin: – Bəs ikincisi? Bəs ikincisi? – soruşdu.

Ikinci istək də olmalıdır!. dəlidirlər. axı.. ağlasığmaz idi. Qolunun. beləcə rahat və sinədolusu nəfəs almamışdı. tullanmaq istədi... oynaqlarının ağrısı yox oldu. heyrətamiz. bütün bədənini beləcə qıvraq. onlar da hər şeyi real hesab edirlər. O gecəyarısı. yuxudan oyanmaq üçün. Ikincini sabah deyərsiz! Axşam saat doqquzda! Gözləyəcəyəm sizi!. əvvəlcə sol əli ilə tramvayın əltutanından yapışdı və Məlik Əhmədli açıq-aşkar bir dəqiqliklə gördü ki. avtobusa.. bədənində bir kəpənək yüngüllüyü var. Vaxt yoxdur!. Yox. sonra çətir kimi yuxarı qalxdı.. Yox!. elə bil. bütün bunlar qarabasma deyil. bir sözlə. Birinci istəyiniz yerinə yetdi! Hə? Oldu! Yerinə yetdi!.. amma heç vaxt bilməyəcəkdi ki. çünki bu günə qədər əbədi bir keçmişdə qalmış o uzaq illərdə – on yeddi-on səkkiz yaşlarında özünü necə hiss edirdisə. alnını ovuşdurdu və bu zaman birdən-birə onun ürəyinin döyüntüsü kəsildi.. bayırda əsən o külək kimi. yüngülcə – lap o Zəhra kəpənək kimi! – Məlik Əhmədliyə toxundu. neçə illər idi ki. sonra Məlik Əhmədli gözlərini sərnişinin asılı ayaqlarından çəkib sifətinə baxmaq istəyəndə sərnişin artıq tramvayda yox idi. ona elə gəldi ki. normal ağla sığışan iş deyildi. – Olsun!. beləcə yüngül hiss etməmişdi. axı.. tramvayın içində yanan bu zəif elektrik işığı kimi. dəlilər də özləri bilmirlər ki. axı. həmişəki kimi yeyəcəkdi. elə bil. Məlik Əhmədli yerindən qalxıb hərəkət etmək. bu külək. sərnişinin ayaqları yerdən üzülüb. elə bil ki. Bu duyğu da indicə baş vermiş görüş kimi.. sonra. bu. Tez eləyin! Mən işimi-gücümü atıb ancaq sizinlə məşğul ola bilmərəm ki!. Həmin gecə Bakının nisbətən geniş küçələrindən birində tramvaydan düşəndən sonra heç bir trolleybusa. o boş tramvayın içində Məlik Əhmədli qəflətən başa düşdü ki. yatacaqdı. O sürücü iş vaxtını qurtarıb öz evinə gedəcəkdi. Məlik Əhmədlini soyuq tər basmışdı. Sərnişin sürətlə bu sözləri deyib eyni sürətlə də ayağa durdu. – dedi və doğrudan da. həqiqətdir: bax. nə işi vardısa. Mən getməliyəm!.. bu isti bütün bədəninə bir hərarət gətirdi. neçə illər idi ki. özünü ayıltmaq üçün. axı. taksiyə minmədi və Abşeronda qopmuş bu şiddətli külək də Məlik Əhmədlinin həvəsini azaltmadı. daha artıq bir şövq gətirdi və Məlik Əhmədli beşinci mikrorayona aparıb çıxaran uzaq bir yolu pay-piyada getməyə başladı. zəkası isə bunu heç cürə qəbul edə bilmirdi ki. özü öz cismində o gözəl Zəhra kəpənəyin yüngüllüyünü duydu. ağlı. onun başına heç bir fikir girmirdi. haçansa onun sürdüyü tramvayda dünyanın ən möcüzəli bir görüşü baş verib. qılçının. əksinə. indi də özünü eləcə hiss edir. Məlik Əhmədliyə elə gəldi ki.. heç bir normal təfəkkür bu tramvay görüşünü qəbul edə bilməzdi və Məlik Əhmədli fikirləşdi ki. Ikincisi də olsun!. qaçmaq. bütün bədəni birdən-birə cavanlaşıb.. səhərdən bəri yerində əyləşib tramvay sürən o sürücü kimi. Şiddətli külək əsən o payız gecəsi Bakının beşinci mikrorayona qalxan küçələri bomboş idi və həmin bomboş küçələrdən keçərək evinə gedən Məlik 244 . hətta elə bil ki. onun hissləri bu görüşü qəbul edirdi.– Daha ikincisi yoxdur. Tez eləyin!. bədəninin qanı dəyişir və həmin təzə qanın istisini duydu. görəcəkdi. tramvay biletinin pulunu təkcə elə peysəri görünən o sürücüyə verməyi də yadından çıxardı. həmişəki kimi. Məlik Əhmədli əli ilə alnının soyuq tərini sildi. taqqataraq gedən bu tramvay kimi.

güzəranında indiyədək heç vaxt hiss etmədiyi bir tələsiklik duydu. nankorluğu da.. Yeni tikilmiş mikrorayon binalarının pəncərələrinin. qaz plitəsinin yanındakı kibriti götürüb həyət eyvanına çıxdı. demək olar ki. elə bu dəmin özündə həmin tələsiklik bu yatmış binaların üstünü alıb pusquda dayanmışdı. yuxulu-yuxulu qapını açıb: – Nə gec qayıtdın? – dedi. amma bu soyuqluğun özü də bir sağlamlıq ovqatı gətirirdi və həmin ovqat içində gözəl Zəhra kəpənək yenə də Məlik Əhmədlinin yadına düşdü. bax. bu bir sirr olub həmişə ürəyində qalacaq və yaxşı ki. 245 . Tahirə oyanıb gəlib «–Niyə yatmırsan? – soruşsun. müdrikliyindən. min ilin genişliyindən. Külək qıy çəkib vıyıldayırdı və bu külək vıyıltısı o dəm dünyanın əbədiliyindən və bu əbədiliyin özünün müqabilində belə. səssizcə soyunub yerinə girdi. min il yaşayacağını nəinki təfəkküründə dərk etmişdi. ağlasığmaz işinə indi tamam inanmışdı. Tahirə indi ərinin beləcə yüngül pencəkdə eyvana çıxdığını. elə bil ki. yalnız Məlik Əhmədliyə məxsus idi. elə bil ki. özünü saxlaya bilməyib ağlaya-ağlaya çığır-bağır salardı: «– Uşaqlarımı yetim qoymaq istəyirsən mənim?!» Tahirə nə biləydi. Məlik Əhmədli eyvandan içəri qayıtdı: belə bir gecədə yatmaq istəmirdi. xəsisliyi də. Məlik Əhmədli bir yeniyetmə çevikliyi ilə pilləkənləri birnəfəsə qalxıb evə girəndə uşaqlar çoxdan yatmışdı. amma bu dəhşətli tələsiklik var idi və əslində. üstəlik də siqareti beləcə sümürüb tüstünü ciyərlərinə çəkdiyini görsəydi. bu min il əhvalatına heç kim heç vaxt inanmayacaq. onu beləcə paypiyada gedən görüb həmin sirdən xəbər tutardı. indi küçədə kimsə olsaydı. o dəm gizli bir xəzinə idi və həmin xəzinə. çünki Məlik Əhmədliyə elə gəlirdi ki. Insan ömrü o qədər qısa idi ki. amma bunu da istəmirdi ki. insanları yataqdan çıxarıb öz ritminə salacaqdı.Əhmədli dünyanın beləcə heyrətamiz. gülümsədi.. siqareti pencəyinin ətəkləri arasında yandırdı və dərin bir qullab vurub tüstünü ciyərlərinə çəkdi. plaşını çıxarıb mətbəx kürsüsünün üstünə atdı. yeri soyuq idi. az qalardı ürəyi getsin. vəfasızlığı da – hər şeyi o tələsiklik əmələ gətirirdi. Tahirə də əynində gecə köynəyi. indi küçələr beləcə bomboşdur. tələsirdi və əslində. Bu sirr. külək söndürməsin deyə. anadan olduğu dəqiqədən etibarən. bəs həqiqəti necə deyəydi? Mətbəxin işığını söndürüb yataq otağına keçdi. – Nə olub?» Tahirəyə nə cavab verəcəkdi? Belə bir gecədə yalan danışmaq istəmirdi. təmkinindən xəbər verirdi.. yırtıcı bir heyvan öz şikarını gözləyirdi. Məlik Əhmədli mətbəxə keçdi. bunu cismən hiss edir. öz sənətini ürəkdən sevən lepidopteroloq. səhərin gözü açılan kimi hücum edəcəkdi. – O yazığı dəfn elədiz? – soruşdu və verdiyi suala cavab gözləməyib yataq otağına getdi. duyurdu və qırx yaşlı elmlər namizədi. fikirləşmək və gözləmək üçün insanların vaxtı çatışmırdı. Əlbəttə. namərdliyi də. Bəlkə də insanların çoxunun bu tələsiklikdən xəbəri yox idi. camaat səhər tezdən durub işə gedəcəkdi və Məlik Əhmədli bu yatmış binalara baxa-baxa yer üzərindəki bütün insanların gündəlik həyatında. mətbəx dolabının yuxarı gözündən hərdənbir evinə gələn qonaqlar üçün saxladığı siqaretdən birini götürdü. hardan ağlına gələydi. yerinə girdi və o saat da yatdı. hər şeyi – paxıllığı da. hamısı sönmüşdü. bu min ildə hələ nə qədər gözəl kəpənəklər kəşf olunacaqdı.. dünya entomologiya elminə Zəhra kimi bir kəpənək bəxş etmiş Məlik Əhmədli burasını da çox gözəl başa düşürdü ki.

– dedi. sonra ayağa qalxdı və yollarına davam etdi. əlçatmaz. amma gələcəkdə – yüz ildən. o yaz çağı çəmənin rənglərini eləcə güldürən günəş şüaları da həmin nəğməni oxuyurdu. səkkiz yüz yaşı var! Və elə bil. Lalə ləçəyinə qonmuş o gözəl kəpənək ovçuların ardınca baxdı-baxdı və: – Naşükür insanlar. beş yüz ildən sonra – onu göstərib deyəcəklər ki. ömür bir iynədir.. qanadlarını yığdı. Zəhra kəpənəyin duyğuları ilə hiss etdi. tamamilə. amma nə Tahirə olacaqdı. Yer üzündə heç kim bilmirdi ki.. o mənzərə içində kiçicik bir hadisəni. güllər. dörd yüz il ömür sürmüş Musa peyğəmbər əleyhissəlam Turi-Sina dağının yaxınlığında bir daxmada yaşayırmış. nə də Yazıq Ibrahimin bundan xəbəri var idi və onlardan heç kim və ümumiyyətlə. bu cavan adam. narıncı. O gözəl kəpənək təkcə bülbülün. canlı bir gələcəklə ünsiyyətdə olacaqlar. Iki ovçu gəlib o gözəl kəpənəyin yanında.. birdən-birə Məlik Əhmədlini o uzaq gələcəyin xofu basdı. bir göz 246 . bütün xırda böcəklərin də.. bənövşəyi. çəməndə oturdu ki. gah o böyrü üstə çönürdü və Məlik Əhmədli qaranlıqda ağ bənizi güclə sezilən Tahirəyə baxa-baxa fikirləşdi ki. yəni yalnız gələcəyin insanları olacaqdı. elə bil. əslində. ya da bəlkə o gözəl Zəhra kəpənəyin nəsli tamam kəsiləcəkdi və həmin gecəyarısı beşinci mikrorayondakı evinin yataq otağında. Ovçular ömrün qısalığı üçün ah çəkdi.» Ikinci ovçu ürəkdən gələn bir təəssüflə: – Elədir. bu böyük alim dünyanın ən böyük möcüzəsidir. nə uşaqlar olacaqdı.Külək yataq otağındakı pəncərənin şüşəsini titrədirdi. göyümtül güllərin. O zaman heç kim olmayacaqdı. Düzdü. çəməndəki sarı. gah bu böyrü üstə. iki yüz ildən. nə professor Fazilzadənin. bunu heç kim bilməyəcək. nə Musa Bağırlının. qəhvəyi. sapı çox qısa. O gözəl kəpənək günəşin istisindən ləzzət ala-ala. Bir gün camaat Musaya tənə edir: «– Niyə özünə bir ev tikmirsən?» Musa əleyhissəlam belə cavab verir: «– Mənim nə ömrüm var ki..Əlbəttə. onun beş yüz yaşı var! Yeddi yüz. otlar da oxuyurdu. Tahirə də narahat idi. bu dünyada cəmi üç gün yaşayacaqdı və o üç günlük ömrün iki günü artıq həmin kəpənək üçün əbədi bir keçmişdə. çiçəklərin. öz çarpayısında uzanmış Məlik Əhmədli qəflətən. o ovçuların kənardakı lalə ləçəyinə qonub qanadlarını yığmış o gözəl kəpənəkdən xəbəri olmadı. ünyetməz bir uzaqlıqda qalmışdı.. cücülər yox.. – Atalar yaxşı deyib. Zəhra kəpənəyin gözləri ilə gördü.. elə bil ki. – dedi. bax. hələ özümə bir ev də tikim!.. ya bəlkə neçə milyard nəsli dünyaya gəlib gedəcəkdi. bir az nəfəslərini dərsinlər və əlbəttə.. o çəmən nəğməsini təkcə quşlar. cücülərin də səsini. Ovçulardan biri o birinə dedi: – Belə rəvayət eləyirlər ki. nə Uzun Cəfərqulunun. sabahdan canlı bir tarixlə.. sonra yenə də Zəhra kəpənək onun gözlərinin qabağına gəldi: bu min ildə Zəhra kəpənəyin neçə milyon. minillik ömür müqabilində.. Çarpayının soyuğu Məlik Əhmədlinin içinə sirayət etdi və bayaq qəbiristanlıqdakı kimi üşüdü. çəmənin səsinə qulaq asdı.. çiçəklər də. nəğməsini eşidirdi və elə bil ki. təkcə cırcıramanın yox. . yamyaşıl otların rəngindən sevinə-sevinə uçub gələrək qırmızı bir lalənin zərif ləçəyinə qondu. O gözəl kəpənəyin cəmi üç günlük ömrü var idi. böcəklər... birdən-birə təsəvvüründə yaranmış bir mənzərəni. .

çünki bu qədər insanı axıra qədər yadda saxlamaq yəqin ki. sonra başqaları. qaranlıq onu qovur.. tanımadığıbilmədiyi kəslərin canlı soy kökü olacaq. yaxud Zəhranı Adillə çaşdıracaq.. o özü də həmin taxta sancaqlar kimi bir şeydir.. çünki ona elə gəldi ki. kimsəsiz. uşaqları da yaddan çıxaracaq. çox uzaq bir keçmişdə qalacaq. o tərəf-bu tərəfə çöndü və Məlik Əhmədli qaranlıq içində diqqətlə arvadına baxdı: Tahirə nəyin nigarançılığını çəkir. uşaqları bir-bir. onun bircə anın içində cavanlaşmış. Bayaq tramvaydan düşəndən sonra beşinci mikrorayona tərəf getdiyi o bomboş küçələr yadına düşdü və Məlik Əhmədliyə elə gəldi ki. Məlik Əhmədlinin bir-bir o qaranlıq pəncərələri gəzən gözləri həsrətlə doludur. Məlik Əhmədliyə elə gəldi ki. çünki Adil də. sonra dünyadakı bir çox yad adamların. nəfəsi tıncıxdı. Zəhra da dünyada olmayacaq. siqareti plaşın ətəkləri arasında yandırıb eynilə Ibrahim kimi. sonra o uşaqların uşaqları. mətbəx dolabının yuxarı gözündən yenə bir siqaret çıxarıb bayaqdan kürsünün üstündə atılıb qalmış plaşı elə gecə pijamasının üstündən əyninə geydi və həyət eyvanına çıxdı. elə bil. o ki. lap yüz ildən sonra Adil də. Məlik Əhmədli isə qalacaq və haçansa yəqin bu adamları yadından da çıxaracaq. o bomboş küçələr. ulu baba olacaq. bir çatışmazlığı yoxdur. qalacaq. Kamil. amma o həmin taxta sancaqlar kimi qalacaq. hətta bu Musa Bağırlı da bu dünyadan gedəcək... Tahirə niyə narahatdır. Aytən. əhəmiyyətsiz göründü. Tahirə yenə yerində vurnuxdu. Məlik Əhmədli o qədər həyəcanlanmışdı ki. Suçlu bir hiss Məlik Əhmədlinin bütün içini ələ almışdı. həmin minillik ömrün yoludur. həyəcandan titrəyən barmaqları arasına aldı və sümürdü. sonra Adil. Aytən də. qaranlıq bir tunelə girib qaçır. Kamil də. Əminənin cənazəsinin üstündəki yaşıl ipək örtüyə sancılmış taxta sancaqlar Məlik Əhmədlinin gözlərinin qabağına gəldi və Məlik Əhmədli gözlərini yumub alnını ovuşdurdu. insanlar gəlib-gedəcək.qırpımlıq vaxtdan sonra Tahirə dünyada olmayacaq. adbaad gözlərinin qabağına gətirəndə və fikirləşəndə ki. Kamili Aytənlə dəyişik salacaq. baba olacaq. çünki insanlar Əminə kimi gəldi-gedərdi. amma bu uzun tunel qurtarmır ki. altmış ildən. Yazıq Ibrahim də bir gün bu dünyadan köçəcək. ürəyi bayaq tramvaydakından daha artıq bir sürətlə döyünməyə başladı və Məlik Əhmədli yerindən qalxıb soyuq çarpayısında oturdu. sonra onların uşaqları. Beşinci mikrorayon binalarının bütün pəncərələri qaranlıq idi və bu dəm o qaranlıq pəncərə şüşələrinin arxasında yatmış adamların heç birinin xəbəri yox idi ki. sağlamlaşmış bədəni belə həmin həyəcana dözə bilmirdi. ehmallıca otaqdan çıxıb mətbəxə gəldi. Kamil də. bütün narahatlığı Məlik Əhmədli üçün kiçik. başqaları. Uzun Cəfərqulu da gedəcək. adi insandır.. daha yataq otağında dayana bilmədi. amma o özü elə hey yaşayacaq.. naşükürlüyün ifadəsi kimi göründü.. başqaları. 247 . əslində. tuneldən çıxmaq istəyir.. Aytən də. dəhşətli bir xəyanət işləmişdi.. qurtarmır və Məlik Əhmədlinin ürəyi darıxdı. Tahirə hansı qayğıdan belə narahatdır? Birdən-birə adi adamların bütün qayğıları. professor Fazilzadə də. eləcə bomboş. Zəhra da uzaq. Məlik Əhmədlinin ürəyi az qalırdı sinəsindən qopub çıxsın və o. dovşanlarla kimsə – bir başqa alim məşğul olacaq. mümkün deyil və yəqin ki. sonra o alim də köçəcək. tənha. çox qısa bir müddətdən sonra – əlli ildən. Zəhra dünyadan köçəcək. qaçır.

elə bil.. Iş vaxtı axıra çatanda Məlik Əhmədli də quru kəpənəkləri tamam bərpa edib qurtarmış.. bilirdi ki. ayağı qopmuşdu. amma bu sakitliklə bərabər. qarajdan gətirib qapının ağzında saxladığı «Jiquli»yə mindi. Həmin gecəni səhərə kimi yata bilmədi və əlbəttə. Axşam saat doqquza işləmişdi və dünənki sərnişinlə görüş yerini müəyyən etməsələr də. buna görə də hər şeyi əvvəldən axıra kimi özü etdi. hər halda. sınmış qanadları. Məlik Əhmədli. dünən Ibrahimgilin həyətində.). elə bil ki. Gecə külək Məlik Əhmədlinin işlədiyi laboratoriyanın pəncərəsinin gözlüyünü vurub açmışdı və ağ kağızlara (düzdü – o ağ kağızlar illərdən bəri saralmışdı) tikib laboratoriyanın divarlarından asılmış quru kəpənəkləri yerə tökmüşdü – quru kəpənəklərin bir qismi əzilmiş. Məlik Əhmədli evdən çıxanda özünü sakit hiss edirdi (hətta özü də beləcə sakitliyinə təəccüb edirdi). qəribə idi. qopmuş qıçları mikroskop altında elə dəqiqliklə yapışdırıb bitişdirdi ki. basma kağız mürəkkəbi. Məlik Əhmədli: – Heç nə. mürəkkəbi yox. elə bil. Və bütün bu müddət ərzində. yox. Bu elə zərif bərpaçılıq işi idi ki. əlbəttə. demək olar ki. Musa Bağırlının maşınının yanında saxladı (Musanın maşınının karbüratoru. evə apardı. sonra da instituta getdi. nəsə hiss etmişdi. oturub uşaqlarla birlikdə nahar elədi və Tahirə yenə də zəndlə ərinə baxıb: – Sənə nə olub? – soruşdu. amma. səhər tezdən zəndlə ərinin sifətinə baxdı və: – Sənə nə olub? – soruşdu. əvvəlcə gedib Zəhranı bağçadan götürdü. gecəykən öz-özünə düzəlmişdi. Məlik Əhmədlinin özünün içindən axıb gəlir. küləyin bu bəd işindən. Musa Bağırlı artıq çıxıb getmişdi. o «Segah» da Məlik Əhmədlinin bütün bədəninə. laboratoriyanın divarlarından asmışdı. o özü də yavaş-yavaş həmin uzaq və tənha palma ağacına çevrilir. Məlik Əhmədli özünə belə izah edə bilmədiyi bir sövq-təbiiliklə hiss 248 . Tahirə deyəsən. maşını institutun həyətində. yazıq Əminənin cənazəsi üstündə tarzən Abdullanın çaldığı o «Segah» uzaqlardan süzülüb gəlib laboratoriyada eşidilirdi. az qaldı onu lap uşaqlıq dövrlərindəki kimi. tərtəmiz şəffaf suyu özünə çəkən kimi.Yenə o uzaq səhradakı tənha palma Məlik Əhmədlinin yadına düşdü və ona elə gəldi ki. bütün günü həmin qurudulmuş kəpənəklərin bərpası ilə məşğul oldu. maşını yox idi. – Heç nə. ağlamaq tutsun. Institutdan çıxıb «Jiquli»yə mindi. bir qisminin qanadı sınmış. Məlik Əhmədli onu laboratoriyanın texniki işçilərinə etibar edə bilməzdi. Bütün mikrorayonu bürümüş həmin gecə qaranlığı Məlik Əhmədlinin ürəyini daha artıq sıxdı. bu yuxusuz gecədən heç kimin xəbəri olmadı. Zəhranı bağçaya apardı. pis əməlindən xəbəri olmayan adam həmin quru kəpənəklərə baxanda heç nə hiss etməzdi. uzaq bir səfərə çıxır və o səfər dünyanın tanınmaz-bilinməz yerlərinədir. onun ürəyində elə bir hiss vardı ki. o «Segah» institutun həndəvərində çalınmır və güclə süzülüb gələn o tar səsi dünənki günün zəif əks-sədasıdı. görünür. sonra Zəhra ilə birlikdə həyətə düşdü. Məlik Əhmədli. – dedi və çayla pendir-çörək yeyə-yeyə mətbəxin eyvana açılan qapısının şüşəsindən bayıra baxdı: külək gecəkinə nisbətən xeyli azalmışdı. fikrinə-xəyalına hopmuşdu.

Yaxşı!.. Tez eləyin!. iri qara gözlərinin ifadəsi və işıltısı da – hər şey dünənki kimi idi. Bakının ən az adamlı yerlərindən biri idi və indi də. Məlik Əhmədlinin ürəyinin döyüntüsü azaldı... – Yaxşı!. Həmişə deyirəm!.. Mən deyirəm!. evdə nahar vaxtı da daima bu gecə görüşünü gözlərinin qabağına gətirmişdi və indi sərnişinə deyəcəyi sözləri. Mənim ikinci istəyim odur ki.. – Deyin istəyinizi!. Sərnişin eyni tələsikliklə makintojunun cibindən kiçik «Biseptol» paketi çıxartdı. həm də bircə anın içində baş verdi: «Jiquli»nin qapısı açılmadı.. Həmin yeri maşınla tapmaq bir o qədər də asan olmadı. elə bil ki. burnunu çəkdi və: – Deyin!. elə bil ki. Deyin!.. Məlik Əhmədli «Jiquli» ilə iki dəfə dövrə vurub Ibrahimgilin evinin qabağından ötdü. yorğun addımlarla tramvay yolu boyunca uzaqlaşıb gözdən itdi və o sərnişin uzaqlaşdıqca. Özün gəl!. heyrətlənməyə vaxtı qalmadı: – Niyə gecikirsiz. – Mən getdim!. Tez eləyin!. azı. Məlik Əhmədlinin yanında oturdu və həmin dəqiqə də o qədər tez-tələsik deyinməyə başladı ki. Məlik Əhmədlinin ürəyi yenə də şiddətlə döyünürdü və o sərnişin də indi dünyanın ən məzlum adamına oxşayırdı. Tez eləyin!. Çox!. Bilmirəm!. Oldu!.. belə. – Sərnişin bu dəfə.. – dedi. bir-iki dəfə öskürdü.. axı? Nə üçün?. öskürə-öskürə «Jiquli»nin qapısını açdı. ayağının oynaqlarındakı o gözəl. Işim çoxdur!. dünənki birinci istəyimi ləğv edəsiniz! Araya dərin bir sükut çökdü və həmin sükut içində soyuqlamış sərnişinin teztez burnunu çəkməyi eşidilirdi. Mənim işlərim var axı!. yüngülcə Məlik Əhmədliyə toxundu. – Və o sərnişin dünən tramvayda olduğu kimi. – dedi.. Hə!. dünənki tramvay dayanacağındadır... Gəl.. dünən gecə getdiyi küçəni tapdı və maşını həmin küçə ilə üzüyuxarı... Mənim vaxtım yoxdur!. nəhayət. qanını dəyişirdilər və bu dəyişməni duyduqca. Məlik Əhmədli gəlib tramvay dayanacağına çatanda saat ona iki dəqiqə işləyirdi və hər şey çox gözlənilməz oldu... tələsir. təkcə səsi. baş aç!. Gözləyə bilmirəm mən!. küləyin tamam zəifləməsinə baxmayaraq. bütün bədəninə bir rahatlıq gəldi. Məlik Əhmədli bütün gün ərzində – laboratoriyada qurumuş kəpənəkləri bərpa edərkən də.. qaranlıqda gözdən itdikcə Məlik Əhmədli bütün bədənində bir dəyişmə hiss edirdi. bilmirdi nə eləsin.. Sərnişinin üçbucağa oxşayan sifəti də.. sonra əlinin. Ola bilər!.edirdi ki.. baş aç də!... soyuq dəymiş adi adamlar kimi burnunu çəkə-çəkə. görünür.. elə bil. Məlik Əhmədlinin yenə də təəccüb etməyə... Işim çoxdur!. bütün bu tərəflərdə heç kim yox idi.. amma dünənki sərnişin qabaq oturacaqda. Insandan baş açmaq çətin məsələdir!. min dəfə özözünə təkrar etmişdi: – Mənim. Özün gəl.. maşın sürərkən də. Mən bütün vaxtımı sizə həsr edə bilmərəm ki!. Çox!. burnunu çəkdi..... tramvay dayanacağına tərəf sürdü. geyimi də. sonra bayaq maşına girdiyi kimi yox. tamam özünü itirmişdi. görüş yeri dəmir yolunun qarşısındakı tinin ucunda. daha artıq xırıldayırdı və burnunun ucundan da bir damla su sallanmışdı. Buralar... tamam kəsdi. maşından düşdü. Deyirlər ki.. Tez eləyin!. – Çox çətindi!.. o 249 . özü özü ilə danışırdı. sonra o sərnişinin yadına düşdü ki... elə bil. axırıncı həbi paketdən qoparıb tələsik uddu. Oldu!.

Humanist bir insandır. Xosrov müəllim arxada müdirin kabinetinə addımladılar. özü üçün sübut edəcəkdi. – dedi. hətta çox ərkyana bir minnətdarlıq var idi. deyim sənə. xəzan sarısı dünyanın ən gözəl kəpənəklərinin rənginə bənzəyirdi. sovet qanunlarını gördün? Tələbə cavab vermədi. . bu qəzetlərdə yazılan döyül e. nədənsə.. əslində. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının müdiri mizin arxasında oturub mətbəə iyi verən təzə qəzetləri oxuyurdu və içəri girənləri görüb: – Hə. bunnar kimdi belə? – Sonra çeşməyinin arxasından baxan boz gözlərini zəndlə tələbəyə zillədi. içi pambıqla doldurulmuş qəhvəyi meşin qapını açdılar. İllər keçəcəkdi. çarpayısında uzanıb əllərini başının altında çarpazlamışdı və gözlərinin qabağına gələn həmin nar qırmızısı. Və bu zaman Məlik Əhmədli qabaq oturacaqda qalmış boş «Biseptol» paketini gördü. Boyun oldu ki.. yaxşı epizod olacaq! Sözümü yerə salmadı! Amma. amma ürəyi yuxadan da nazikdir!.əziz. O dəm Məlik Əhmədlinin bütün varlığında həmişə ürək sancısına da. bu heyrətamiz əhvalat da artıq keçmişin xatirəsi idi. bu xatirə də tamam keçmişlərdən uzun-uzun illərin arxasında qalacaqdı və Məlik Əhmədlinin yadigar saxladığı o «Biseptol» paketi həmişə bu xatirənin həqiqiliyini. tələbə Murad İldırımlıya yox. «Biseptol-480». o gözəl və cavan katibə qızın və qızarıb şişmiş gözlərini eləcə çap elədiyi kağıza dikmiş makinaçı qadının yanından ötüb. sizsiz? – soruşdu. görəsən. deyim sənə. – Mən də deyirəm. Məlik Əhmədli iki günün küləyindən sonra o gecə yarısı Bakıya yağan payız yağışının qoxusunu hiss edə-edə fikirləşdi ki. Bax. o sevimli ağrılar geri qayıtdı və Məlik Əhmədli burasını da hiss etdi ki.. ömrüm boyu bu minnətin altından çıxa bilməyəcəyəm! – Bu son sözləri deyəndə Muxtar Xudavəndə. bax. o boyda vücudu var. – Hə!.. Xosrov müəllimə baxdı.. Məlik Əhmədli də dünyanın xoşbəxt adamlarından biri idi.. oynaqlarındakı o ağrıya da çox səmimi. çox-çox əsrlər bundan əvvəl qədim filosof. – Gedin! Gözləyir sizi. Muxtar Xudavəndə gözləmə otağının qapısını açıb özündən son dərəcə razı halda yuxarıdan aşağı tələbəyə baxdı və: – Keçin içəri.. oçerkin bir epizodu eləyəcəyəm... tələbə irəlidə. heç olmasa. başuva 250 .. Hər şey keçib gedir. mən tələsirəm... Və bu ağlasığmaz. deyim sənə. – Kişiynən danışdım. ürəyi bir balaca sancdı. Müdirin boz gözləri gülümsədi: – Day bir də qanunbazlıq eləməyəcəksən ki? Tələbə cavab vermədi.. Rus demişkən... onun bu hərəkəti boynuma elə minnət qoyur ki. qaldırıb baxdı: işlənib qurtarmış adi dərman paketi idi. gedin yanına! Xudahafiz. . başuva dönüm sənin.Hər şey keçib gedir.Tahirə bu dəfə tamam rahat yatmışdı. sovet qanunundan dəm vurmağın axırı dünənki kimi olur! Gördün ki?! Qanun. bez dobra! Elə yaxşı oldu! Deyim sənə. kömək eləyəcək! Elə onun bu humanizmini də. dünyanın ən sadə və ən müdrik sözlərini deyib: . – Nə oldu. net xuda. Tələbə ilə Xosrov müəllim gözləmə otağından girib.... O.

– Taunsan sən! Taun! Tanıdım mən səni! Taun! Taun! Taunsan sən!. boğduqca da gicgahlarının. Bütün bu gözlənilməz hadisə o qədər qəflətən baş verdi ki. Əbdül Qafarzadə xırıldaya-xırıldaya Xosrov müəllimin barmaqlarından yapışdı.. Makinaçı qadın üzünü tələbəyə tutub çığırdı: – Nə dayanmısan balqabaq kimi?! Gəl kömək elə də! Görmürsən öldürür?! Tələbə də Xosrov müəllimin qara plaşından yapışıb dartmağa başladı. Xosrov müəllim isə qopmurdu. taxta barmaqlar Əbdül Qafarzadənin boğazından qopdu və Xosrov müəllim səndirləyə-səndirləyə dal-dala getdi. Səs-küyə makinaçı qadın.. nə Əbdül Qafarzadənin ağlına gələrdi ki. kürəyi zərblə divara dəydi. heyvani bir ehtirasla Əbdül Qafarzadənin üstünə atıldı və hər iki əlinin arıq və uzun barmaqları ilə kişinin yoğun boynundan yapışıb var gücü ilə boğmağa başladı. sağ əlinin pəncəsi ilə Xosrov müəllimin sinəsinə zərbə endirdi və o zərbə elə güclü oldu ki.. boz gözləri ilə çeşməyinin arxasından diqqətlə ona baxan bu adam bədən tərbiyəsi müəllimi həmin Xıdır Qafarzadənin doğma qardaşıdır – onların ikisi də bunu bilmirdi. yumruqları ilə qara plaşın içindəki sür-sümüyü döyəcləməyə başladı. nə də Xosrov müəllimin ağlına gələrdi ki. Əbdül Qafarzadə ayağa qalxa bildi. mənəm qanun! – Əbdül Qafarzadə sağ əlinin uzun barmağını öz sinəsinə tuşladı və bu adamdan çıxmayan bir açıqlıqla təkrar etdi: – Mənəm qanun! – Sonra Xosrov müəllimə baxdı. dartıb boğazından qoparmaq istədi. Və bu dəfə dünyanın ən gözlənilməz bir hadisəsi baş verdi: Xosrov müəllim yaşına və cansızlığına yaraşmayan bir cəldliklə. – Bu kimdi belə dedin? Əlbəttə. Xosrov müəllimin qızdırmalı adamlar kimi işıldayan gözləri böyüyüb az qalmışdı hədəqəsindən çıxsın və dayanmaq bilmədən var gücü ilə qışqırırdı: 251 .dönüm! Qanun – adamdır! Bax. Xosrov müəllim var gücü ilə sıxırdı və var gücü ilə də qışqırırdı: – Taun! Taun! Taun!. – Ninarmalnı! – Sonra sol əli ilə qıpqırmızı qızarmış boğazını ovxaladı. tələbə yerində quruyub nə edəcəyini və nə deyəcəyini bilmirdi. arıq boğazının damarları şişə-şişə qışqırmağa başladı: – Sənsən! Bütün müsibətləri başımıza açan sənsən! Məni öldürən sənsən! O tonqalı sən qalamışdın! Sən taunsan! Taun! Taun! Taun!. – Taun! Taun! Taun!. Əbdül Qafarzadə: – Əclaf! – dedi. Nəhayət. amma Xosrov müəllimin taxta barmaqları Əbdül Qafarzadənin yoğun boğazından qopmurdu.. Əbdül Qafarzadə dünənki kimi soruşdu: – Atondu? Tələbə yenə cavab vermədi. Xosrov müəllimin isə barmaqları qopmaq bilmirdi. katibə qız qaçıb kabinetə girdilər və ikisi də çığırbağır sala-sala. indi sükut içində qarşısında dayanmış və gözləri indi nəsə xəstə bir işıltıyla işıldayan bu arıq və uzun kişi vaxtıyla – çox-çox illər bundan əvvəl Xıdırla bir məktəbdə işləmişdi və Xıdırla birlikdə həbs olunmuşdu.

.... 252 . uzun və arıq adama.. – Taun! Taun! Taun!. gözləmə otağından Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətinə çıxdı... kimi maraqla.. – Və beləcə qışqıra-qışqıra da kabinetdən gözləmə otağına. o tonqal yanırdı.. Su ağzından sıçrayıb ətrafa yayıldı. Qarovulçu Əflatun Qəbiristanlıq Idarəsinin darvazası qabağında ayaq üstə dayana bilməyən üç nəfər – iki kişi və bir qadın – alkoqoliki söyə-söyə.. elə sənin kitablarındı... Əbdül Qafarzadə isə hələ də öz kabinetində ayaq üstə dayanıb qızarmış və o taxta barmaqların yeri ağrıyan boğazını ovxalaya-ovxalaya.. dayanacaqlarda toplaşıb troleybus.. özü də afərin desin! Neqodyay! Bədurə xanım tələsik gözləmə otağından bir stəkan soyuq su gətirdi və Əbdül Qafarzadə hirslə stəkanı arvadın əlindən alıb iri qurtumlarla içməyə başladı və birdən-birə bərkdən öskürdü. ay Mürşüd məllim? Heç görükmürsən. yöndəmsiz oğlana baxırdı və yəqin hamı fikirləşirdi ki. mizin üstündəki təzə qəzetlər də qıpqırmızı qızardı.. üzlərinə tüpürə-tüpürə içəri buraxmırdı.– Taun! Taun! Taun!. onun ardınca qaçan gödəkboy. – dedi. Taun!.... – dedim. ay Mürşüd. o gecə yarısı o tonqal isə eləcə yanırdı. Fəxrimizsən də!... «– Sağlığın. o qurbağalar da eləcə quruldayırdı. kimi də ləzzətlə gülümsəyə-gülümsəyə iti addımlarla qışqıra-qışqıra gedən bu köhnə qara plaşlı. O Muxtar Xudavəndənin..» Guya ki. avtobus gözləyənlər – kimi təəccüblə. Bədurə xanım bərkdən qışqırdı: «Vaxsey!. maşallah.. bu tərəflərdən qovurdu (bunlar həmin iki kişi və həmin qadın idi ki. Qarovulçu Əflatun üzünü alkoqoliklərdən çəkib. bu işə çox təəccüb etdi. Tələbə də Xosrov müəllimin ardınça qaça-qaça Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətindən çıxdı və hələ bundan sonra da bir müddət Xosrov müəllimin get-gedə uzaqlaşan səsi eşidildi: – Taun!. Hara baxırsan. . 16 MÜRŞÜD GÜLCAHANI Ömründə mənə zəng eləyən deyil. – qışqıra-qışqıra baş alıb getdi.» « – Əşşi. . Kişi qan qusur!. . boz gözlərindən dəhşətli bir qəzəb yağa yağa: – Əclaf! – deyirdi.. Taun!. « – Taun! Taun! Taun!» – deyə qışqıra-qışqıra darvazanın bala qapısından adlayıb küçəyə çıxan uzun və arıq kişiyə baxdı. Küçədən ötənlər. sonra yenə alkoqolikləri söyməyə başladı. nə yox. Bakının küçələrində yenə də dəliyə rast gəliblər.. o gün gördüm ki. öskürəyi get-gedə artdı. yanırdı. dizləri titrədi və taqətsiz halda özünü güclə kürsünün üstünə salıb oturdu və bu zaman ağzından qan açıldı. məni görməkdən ötrü gözünün ucu axır... mizin üstünə töküldü.. başuva dönüm sənin!. Xosrov müəllim eləcə: – Taun! Taun! Taun! – deyə qışqıra-qışqıra gedirdi.. – iş-güc qoyur ki... – bəsdi bu qədər yazdın-pozdun da.. Amma bir az istirahət elə. xırıldayaxırıldaya öskürdükcə qan yaxasına.. – Eybi yox!. iki gün bundan əvvəl Dar dalanda Gicbəsərlə görüşmüşdülər və indi fəhmləri onları dartıb Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına gətirmişdi). oğraşın dalına bir paz soxdurum ki. Əbdül Qafarzadə az qalırdı boğulsun. zəng eləyib: «– Nə var.

Uşağa da bunun adını qoyublar. çağırdı məni. istəyirsən sənin kitabını buraxım. vicdansız onu da buraxmayacaqdı. özünüz özünüzü çap eləyirsiniz. Mürşüd Gülcahani. Özü də dünyanın işinə bax ki. – deyir. Mən də gəlib deyirəm. daha mənim üzüm gəlmir (səndə üz varıydı ki. Bir qırmızı sifəti var ki. ay vicdansız. istedadlar qalıb bir tərəfdə. onda nəşriyyatdan işdən çıx. ay alçaq?! Əxlaq pozğunusan. elə ki. utanıb-qızarmır. 253 . bu. Yazıların da. zəmanə pis zəmanədir. o Ömər binəva Əbdül Qafarzadənin bu atbalaxanım qızına rast gəldi.. mənim kimi yazıçını belələrinə möhtac eləyir. sonra da durub çıxıb gedirəm evimə. qızı tapşırsın. day. lakin iyirmi ildir o boyda nəşriyyata rəhbərlik eləyir. çünki ikisi də bir yuvanın quşudur. bu Əbdül Qafarzadəylə qohum oldum (Allah kəssin belə qohumluğu!). Neyləyim. Sənnən bir kommunist kimi danışıram!» Yalançının atasına lənət! Səndən kommunist olar. deyəcəkdim bunları üzünə. Azərbaycanda ən böyük vəzifə nazir-zad deyil. Nə deyəsən bu vicdansıza? Eh. – Abdulçik zanimaetsə!» Özü də yanımızda oturub başlayır kitab oxumağa.. – Lap elə üzümə beləcə deyirdi vicdansız. bunu da ki. Allaha şükür. bilirəm axı.canına bax!» Gərək mütləq bir işarə vursun. Gedib otururam. o da keçir mətləbə. Viranə qalsın belə vəzifə! Mən boyda adamın gedib oğlumun – yeganə ovladımın evində bir stəkan çay içməyə ixtiyarı yoxdur. Indi bəs nə olub. Mürşüd müəllim (əvvəllər mənə müəllim-zad deməzdi. rüşvətxorsan.. çölüm yandırır. Bizdə adını cavan yazıçı qoymuş sırtığın biri var. nəşriyyatlar Mürşüd Gülcahaninin romanını çap eləyir. rüşvətlə kitab buraxırsan. Əvvəllər heç beş ildə bir dəfə mənim kitabımı plana salmırdı. o saat bunun o atbalaxanım qızı: « – Tixo. içim. bir balaca sancsın. bilirsən də. Neyləyim. Bakıda bilməyən yoxdur! Lakin nə edəsən. böyük-böyük yazıçılar əlindən qan ağlayırdı (elə indi də ağlayır!). yalandan hal-əhval tutdu. alan olmur. bir də buralara gəlmə!» Lakin. o boyda Islamzadə ki. özümü də nəşriyyatda pisikdirəcəkdi. Islamzadəni deyirəm. qəbiristanlıq müdiri hara. ay riyakar?! Işə bax də. deyərlər özünüz özünüzü çap eləyirsiniz? Hə? Noldu bəs sənin kommunistliyin. Mürşüd müəllim. var. təxəllüsünü «Bədbin» qoysun. Ömər yazıq cıqqırığını çıxartmağa qorxur. heç olmasa. öz nazirindən elə çəkinmir ki. Bir dəfə düz gözlərimin içinə dedi: « – Bilirsən nə var. hər il kitabımı salır plana. deyirəm. elə-eləcə Mürşüd deyərdi. Sonra deyəcəklər ki. mənim kimi adamı. elə ki. – Özün nəşriyyatda redaktor işləyirsən. heç olmasa. de Əbdül qardaşımıza.. bununla. o Islamzadə ilə bu Qafarzadə canbir qəlbdirlər. üzümə hırıldaya-hırıldaya deyir ki. nəşriyyat müdiri hara. bunun dostudu. mən də ona.. demirəm. əliəyrinin biridir. sarı. ən böyük vəzifə Əbdül Qafarzadənin qohumu olmaqdı. gözləyirəm görüm sözünün canı nədi. yoxsa Əbdül Qafarzadə olmaz axı. dərd yarıdı! Hamısı cuhudların yazdıqlarıdı. elə ki. sən Allah. məlul-məlul mənə baxır. seyrək dişlərinin arasından tüpürcək sıçrada-sıçrada: « – Yaxşı deyil! – deyirdi. çönüb oldu başqa adam. hər dəfə «Abdulçik» eşidəndə. Qafarzadədən çəkinir. mən də. daha ondan nə gözləyəsən?). bütün Bakıya məlumdur. gəlməsin?!). Hərdən görürsən ki. gördüm ki. fırıldaqdı. lakin əlac nədir. hamısı boş şeydir. Incimə e. Bizim nəşriyyatın müdiri Islamzadə ki. nə yaşa baxır. vicdansız). özü də tamahkarın. adı Səlim Bədbindir (bir adam ki. bununla qohum olduq. qızımı institutda filan müəllim kəsib. yenə beş ildən-bir kitabımı buraxırdı. bəs niyə qorxmursan ki. lakin vicdanım haqqı. sən də kommunistsən.. nə abır-həya bilir. – Çıxanda da gözlərinə döndüyüm tənqidçilər başlayırlar bizi tənqid eləməyə ki. Islamzadə Qafarzadəyə yaltaqlanır. Kitab da bir kitab ola. camaatı cəlb eləmir. özümü alçaldıram.

mən doqquz – Türkiyədə idi. Əbdül onu yığma komandaya saldırmışdı. bu uşaq ki.. onnan oynayırdı. cəzalandırdı onları.. çalğıya bu qədər meyl göstərir. camaatın arvadına sataşmaq idi... ulduz çıxarıb taxım döşümə. fağır uşaqdı. Işi-peşəsi camaatın arvadını əlindən almaq idi. gəlinivi gördüm. Görmürsən gözlərindən cin yağır? O gün o sırtıq Səlim Bədbin nəşriyyatda. camaatın içində mənə deyir: «– Mürşüd müəllim. Mürşüd əmi. yəni Əbdül Qafarzadəyə çəkib. Əbdül Qafarzadəgili deyirəm.vicdan haqqı. ucuzluğa getmədim. Ifritədir də. üzüyola. atanın da. voleyboldu – nədi. Deyir. siz özünüz hökumətdən bir ulduz alıb taxaydınız döşünüzə! Nəvəniz də fəxr eləyərdi ki. həftə səkkiz. məni görəndə heç oturduğu yerdən tərpənmir də. düz demir.» Özü də çox mənalı-mənalı deyirdi. babası başqa yazıçılar kimi. Dedim: « – Bax. Uşaqda nə təqsir var?.» Uşaq ağzını açmağa macal tapmamış. romantika nədir?! Ikinci budur ki. başıma bir vedrə qaynar su tökürlər... göydə ulduzlar bərq vururdu. Öməri hər üzünə aldada bilər.. o da maşını Bakının küçələrində 100-lə sürürdü. Soruşacağam harda gördün? Nə bilim nə deyəcək? Allah bilir.. oturduq pəncərənin qabağında. niyə məni heç kim tanımır?! Özüm təvazökaram. balası. Ömər bizdən gizlədir. verim sənə!. guya. bunlardan nə desən çıxar. geroydur! Heç Allahın medalı da yoxunuzdur! Ona görə də heç kim tanımır sizi!» Uşağın əlindən dartıb götürüb apardı o biri otağa. Bunların da. oğulun da pozğunluğunu. Bir dəfə uşağın saqqızını oğurladım. guya.. lakin elə ki. bir oğlu varıydı Orduxan adında. daha kimə nə deyəsən? O Stalin ki. Mən boyda yazıçı ömrümdə bircə dəfə Bolqarıstanda turist olmuşam. I Abdulçik toje!» Uşağın familini də. nə bilim nə cavab verəcək?! Üstündən keçdim. lakin bunun o Orduxan oğlu Hindistandan vurub ABŞ-dan çıxırdı. Bir həftənin içində qripdən getdi. Cavan oğlanıydı. dəyişdirib Qafarzadə eləmək istəyir. nə də MK-da dostum. ona görə: «Moy papa oçen muzıkalnıy çelovek! Mı vse v neqo poşli!.. atasında görür. indi mənim kimi adamlara. əlimi salım torbaya.. Kimə deyəsən?. Axşam idi. mənim kimi sənətkarlara qiymət qoyan kimdir? Brejnev deyiləm ki. çünki göydə Allah gördü bu ədalətsizliyi. elə bil. göydən götürüm.. mənə heç nə demədi.. Yazıq Ömər. Olsun sənin ulduzun!. Braziliyada idi. ay ifritə! Nə gedib Moskvada oturub redaktorları qonaq edirəm. Üçüncüsü də. bu ölkəni yaratdı! Bir də ki. Gül kimi tərtəmiz. ifritə!. lakin bunu Əbdül Qafarzadənin qızı hardan başa düşsün? Uşağın istedadını da Ömərdə görmür.. bir dəfə də Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət heyətinin Fəxri Fərmanını almışam.. Düzdür. deyəsən. lakin arvadbazın biriydi. Uşağa da istədim romantika aşılayım. bunu görür: «–Dedulya!» – deyib cumur üstünə. Əbdül Qafarzadənin qızı nə bilir ki. dörd dənə medalım var. Iş o yerə çatıb ki. o ulduzları görürsən? O ulduzlardan hansını istəyirsən. düşüb bu canavarların cənginə. özü də idmançı idi. aldım qucağıma. heç özümün də xəbərim olmur – vermişdi oğluna. incə qəlblidi. harda görüb. o saat ifritə anası çımxırdı: « – Yaxşı olardı ki. Əbdül Iraq konsulunun «Mersedes»ini mənim adıma alıb – beləcə mənim adımdan o qədər istifadə edir ki. o ifritədən nə desən çıxar.. tanışım var! Öz vicdanımla və istedadımla yazıram! Lakin indi kimdi vicdana və istedada qiymət qoyan?! Bir ölkədə ki. atasının qızıdır! Soruşacağam sən hardan tanıyırsan mənim gəlinimi. bəlkə də elə aldadır. Yaponiyada idi.. babasına. başıaşağı. Yazıq Ömər. Mən də daha camaatın içində ucundan tutub. heç uşaq da məni vecinə almır. Stalin boyda bir dahini gorbagor eləyələr. nə burdan onlara başqaları kimi ərməğanlar göndərirəm. Bu atbalaxanım.. Mənim daxili aləmimdə lirik hisslər baş qaldırdı. mən 254 .

Yazıçıyam axı. Nə isə. özünü göstərir. Deyir ki... yəhudidi. «– Mürşüd.. Altı ildi arvadı ölür. özümü ona göstərim». – deyir. – elə... Hə. oldu... yəni bunun da mənə işi düşə bilər?. qorxutdun məni. Özünə bir şlyapa alasan. Başımda onun ölməyi haqqında bir roman var. cəzalandırır. deməli. məsləhət gördü ki. at kimi də sağlamdı!. ay Əbdül.» Mən də onun o zarafatına guya ki. Lakin daha oxuya bilməyəcək. mən də professoram: sənin oğlun da. zarafat deyildi. makinada o yazsın. maşın almaqla deyil ki. toyuğun budunu sümüyüylə bir yerdə yeyir. ay Mürşüd!. belə danışım də. Mən də yaxşı cavab verdim.. Yeni il ərəfəsində ölmüşdü... Əbdül Qafarzadənin sayəsində Ömər olub konservatoriyada professor.. Çoxdan tanıyıram onu.. elə demaqoqluqla da gəlib o mərtəbəyə çatıb. «– Buyur» – dedim. belə lap möhkəm cavab verdim. – dedi. « – O sənin bir dostun var e. Mürsəlbəyli bizim kəndlidi. Nə isə. həkim Bronşteyn də bunların ev həkimidi.. Yəhudi ki. o saat tutdum.. professor. əslində.. özümün də xoşuma gəldi. tərifləyirlər. – dedim.. Səmədbəylidi. özümü bir yaxşı mütəxəssisə göstərim. 255 .ateistəm. buna nə olub belə? « – Sən hara. mənə baxıb gülür: «– Mürşüd.. – dedi. xəsislik yaman şeydi. Güldü. dedim: «–Yazıçının gərək kitabı olsun də!» Güldü. Danışığınızadını da bilən deyil. Bədurə. həqiqət idi... Mən də deyirəm görəsən nə olub? Vallah. həkim hara. Dünən həkim Bronşteynin yanına getmişdim. At kimi sağlam adamdı. Uşaqlara ev almaqla. Ömərgilə də on beş gündə bir dəfə gəlib o baxır. Lakin sən bu Əbdülün öz canından qorxmağına bax də. quda olanda nə olar. nədi?» «– Mürsəlbəylini deyirsən bəlkə?» «– Hə. lakin qorxuram. Şüursuz həyatın axırı belədi də. Bu Əbdül Qafarzadə ki.. ondan sonra di gəl də.. xəsisin biridi!» O da güldü.. çox diqqətlə. lakin budəfəki gülməyində nəsə bir sınıqlıq var idi. o səfeh arvad da bədbəxt oldu. Bu qədər müddətdə birinci dəfəydi mənə belə söz deyirdi. aşnası elədi. ürəyindəkiləri deyir: « – O qudavın deyirlər o qədər pulu var! Bir az da versin sənə də. Tanıyıram. Bir-iki ay bundan qabaq küçədə rastlaşmışıq. mən də. Bu Əbdül onu tovlayıb öz yanına apardı. deyirəm Əbdülə ki. mənə görə səndən pul almaz. səliqəli yazır.. Sonra da. lakin həkim Bronşteyn ki.. sənə bir işim düşüb. yox.. naqqalın biridi. Fikirləşdim ki. Əhmədbəylidi..» «– Hansı professor?» – soruşdum. Azərbaycanlı psixologiyasıdı də. əllinci illərdə redaksiyada işləyirdi.. Bədurə yaxşı çap eləyir. yaxşı həkimdi. lap kiçik bir işdə də görürsən ki.. yəqin indi bu da bir fırıldaqdı. lakin mənim o zarafatım da. – axı.. zarafat eləyir... mən də məcburam ki.. tək-tənha qaldı. o atbalaxanım qız.» Qulaqlarıma inanmadım. özünə bir söz deyib. düşüb əl-ayağa.. zarafatla cavab verdim: «– Əşşi. lakin yenə də sınıq güldü – yazıçıyam də!. nədi. xəsisin biridi. sənin kitablarındı». var..» Yəni sataşır ki. Əbdül də oxuyub başa düşə. lakin görünür...» Şahların saray həkimi olan kimi. yeddi gün səhərdən axşamacan pianinoda ölü havaları çalsın. Harayhəşirçinin biridi.. – nə böyük işdi. yəni mənim o gəlinim hər il Yeni ildə yazıq Öməri məcbur eləyir ki. – qırx ildi canımı qoymuşam elmin yolunda. bütün Bakı onun gözəlliyindən danışırdı. mənim gözümdən şey yayınar? Bunun o üzdəniraq idarəsində bir makinaçı var.» Neyləyim. əslində. təzə romanımı istəyirəm verəm ki.. yazıçıyam axı. nədi. ay Əbdül?» – dedim. qırx ildi elə bu əzik şlyapada gəzirsən. oturub qələmə almaq lazımdı. o gün zəng eləyib deyir ki... mənə görə nəşr eləyirlər sənin kitablarını. ərə getmədi. Orduxan öləndən sonra. – Mürsəlbəyli. heç vecinə deyil. – dedi. guya ki. « – Yox. hansı bir qüvvəsə var. Istəyirəm bir səninlə gedək. yazaram. «– Əşşi. lap hazırdı. bir şey yoxdu. Kimə deyəsən?.. « – Gedək də. lakin. «–Hara baxırsan. özü də demaqoqun biridi.. Yəni ki..

. Nə eləyirsə.. mənə zəng eləyib şer istəyirdi. adam deyil ki... lakin elə üzünə də möhkəm dedim. zad nədir? Əsər oxuyansan sən? Əsər başa düşənsən?» Ürəyimdə dedim. ustad. Gecənin bir aləmi birdən-birə ayağa qalxıb otaqdan 256 . Nə isə. tanış idilər. görüşdülər. bunun oğlu ölmüşdü. – dedim. yəni ki. lakin Mürsəlbəylinin yanında o canavar gözlərində bir məlulluq vardı.. Kişiyə ikinci dıxaniye gəlib!» Ürəyimdə: «– Sən nə bilirsən. Mürsəlbəyli də. telefonda ağlayırlar. bu Əbdül də taqətsiz dəvə kimi düşdü onun dalınca. incimə məndən!. O vaxt ki. Oğluvun qayınanası olanda. bizi gülə-gülə qarşıladı. Nə olacaq. başladım onları gözləməyə. ətdən olan divara etibar yoxdu. bir yerdə gedək Mürsəlbəylinin yanına. – Roman nədir. dolandır özün də. can doğrudan da. Görüşüb getdik. elə o Bədurənin özünü dolandır də. «– Toydan iki gün sonra. hal-əhval tutdular. boğazının yoğun yerinə salıb toyda məhəbbət haqqında uzun bir şer oxudu. indiki kimi yadımdadı. Əbdül o qədər canının hayında idi ki. pulun yoxdu? Bir elə kitabın çıxır.. amma təzə-tər çiçəklər üçün. sıxıb şirəsini çıxarmısan (onda bir gözəllik. oğlu öləndən sonra düşdü. heç kimə fikir vermirdi. zalım. nənəm yaşındadı. bir hiss yarandı. odur ki. yaman yağış yağırdı. ömrümdə belə təlaş içində görməmişdim. «– Sizinçün yazıram də..» – dedim. ay bisavad. şirin şeydi də. Gözlərini görmürsən?! Lakin bir hadisə yadıma düşür. professor olmaqnan deyil.. canavardı də. Əbdül olanda nolar. maşallah. Bu da bütün günü oturmuşdu oğlunun cənazəsinin yanında. – dedi..» Adını şair qoyub. belə ki. arvadbazlığından Qaratelin xəbəri yoxdu. Mürsəlbəyli iki daşın arasında mənə sataşdı: «– Mürşüd Gülcahani də ki. Deyir: «– Apar başqa makinaçıya ver romanını. ustad. bir təlaş vardı ki.. Hə. gecə adamın yuxusuna girirdi).. cənazəni hələ basdırmamışdılar. belə pul paylayansan.. Bunu. ustad!. Indi belə qorxuya düşmüşdü. lakin camaatın arasında tanınır də. Mən də oturdum Mürsəlbəylinin kabinetində. oxu. Ərəstun Bozdağlı qaynar bulaqdı. bu Əbdülü. Bir dəfə Ədilə (mənim arvadım) özü bunun şahidi olub. indi qocalıb heydən düşüb. mən doqquz. Düzdü.. doğrusu. day demir ki. bekara adamdı. mən verim!» Sən ki. mənim ürəyimdə intiqamıydı-nəyidi. Ona məhəbbət şeri düşmür. mən yazıçıyam axı. özündən də müştəbehdir. ay vicdansız. məndən pul almayanda kasıb düşəcək Bədurə? Tək adamdı də. Toydan sonra bir dəfə nəşriyyatda ona rast gəldim. özü heyvandı də.. üzünə vurmadım. Bədurədən bıqdığı vaxtdan bəri.. həmin Bədurə ilə Qaratel cici-bacıdırlar. ustad. Sıxıb.yaxşı deyil. O vaxt Ömərin elçiliyinə gedəndə bu Mürsəlbəylini də tapıb aparmışdım ki. Bu Əbdül Qafarzadə camaata ağıl dərsi verir.. adam ol. bir-birinin dalınca romanlar yazır.. canavar gözünə oxşayır. onu. mənə dedi ki. lakin belə bir hadisə olmuşdu: Ömərgilin toyuna o şair Ərəstun Bozdağlını da çağırmışdım. yaman boz gözləri var. bir bədən varıydı ki. oğlunun qayınanası yaman şorgözdü. Qaratelin özü də elə az aşın duzu deyildi. Düzdü. Əbdül xahiş elədi ki. – Telefonumu tapıb. Allaha pis getməsin. kefli idi. hər şey gizlin qalır. qoy çax-çuxunu eləyib özünü dolandırsın.. bu söhbətə qarışmadı. ateist olsam da. Bədurə hamısını bir-bir zəng çalıb Qaratelə danışır. düşdü qabağa. Ərəstun Bozdağlı da həmişəki kimi... bir kəlmə də dinib-danışmırdı. nolar. arsızın biridi axı. hörmətli olsun. zəngləşib dərdləşirlər. heç özüm də bilmirəm necə yarandı. lakin oğlu ölən günü gözündən bir damcı da yaş axmadı. Nə isə. getdilər yapon aparatlarında müayinə keçirməyə. canavar. gərək gördüyümü deyim. Bədurədən əl çəkdiyi. mən dəqiq bir şey bilmirəm. həftə səkkiz. yoxundu pul. Mürsəlbəyli porsuğa oxşayır. pul nəyinə lazımdı onun? Əbdül elə bilir ki. sarısını udmuşdu. lakin özünün heç ağlına da gəlmir ki. səxavətlisən.

. lap Allahın bacısı oğlu ol! Sən mənə ziyan vurursan. Səlim Bədbin.. özünü öldürməyə gedibmiş. vicdansız. meyit sifətiydi. oğlunun cənazəsini qoyub gedib yatar. anadan əmdikləri süd burunlarından gələrdi! Mir Cəfər Bağırov bilirsən neyləyərdi bunları? Baş barmağıyla.çıxdı.. sovet hökumətinin əleyhinə əsərlər yazırlar. nə mənası var? Doğrusu budur ki. bizim sovet ədəbiyyatına həyatımızın işıqlı cəhətlərini vəsf edən bu cür əsərlər lazımdır! Bütün mətbuat mənim romanımdan yazırdı. sonra da tökülüb qalsın mağazalarda.. palçığın içində idi. hətta tərifləyib göyə qaldırırlar. onu görəndə qorxdum. Lakin indi nə eləyəsən? Biri sovet adamına qara yaxır. Təpədən dırnağacan suyun. vəssalam.. Bu cür ziyankarlığa ancaq Sovet hökuməti dözür. əvvəlcə jurnallar buraxır. çünki indi əsl sənətkarın qədrini bilən. ««Şən həyat» kolxozunda» romanımı onda yazmışdım. hər şeyi başa düşdüm.. qapı açıldı. lakin mənimki həmişə gətirmir!. adamın döşündə bərq vururdu!. özü də mənə baxır. ona baxan kimi.. dərsliyə ondan parçalar saldılar. Mənim başım çox çəkib. həyatımıza qara yaxırlar. erməni dilinə 257 . iş o yerə çatıb ki.. olmazın çirkabına baş vurur. mən də məcburam udum da bütün təhqirləri. lap az qalmışdı. rus dilinə tərcümə olunub. uddum. lakin birdən-birə it kimi üstümə hürdü. Kimdi onları çap eləyən? Mərkəzi Komitəyə şikayət yaza bilməyəcəkdilər ki. Yazıçıyam də. Səhəri özümü o yerə qoydum ki. sən yazıçı döyülsən! Lap istəyirsən kiminsə qohumu yox. Əbdül Qafarzadə olanda nə olar. onu rüşvətxor kimi göstərir. sən bizim hökumətin qeyrətini çəkirsən? Yazdıqlarının hamısı rüşvətxorlardan. altı ildi keçib. bunların da həmin əsərlərini çap eləyirlər. Kapitalist deyir ki. axırda spisat eləyib yandırsınlar. sonra kitabları çıxır. Lotu-potunun işi keçir indi. hərc-mərclikdir. lakin indi də yadıma düşəndə tüklərim biz-biz olur. əsl sənətkara qiymət verən yoxdur. sırtıq ki. bezdarnı əsərlərini çap elətdirsinlər. Iki ilin içində üç dəfə çap elədilər.. Özlərinə tanış-biliş axtarmayacaqdılar ki. Doğrusu. əsərimizi çap eləmirlər. lakin qeyrəti çatmayıb. sifəti də elə bil ki. özünü bir az toxdatsın. Mən neyləyim ki. camaatın içində bağıra-bağıra: «– Bizim yazıçıların çoxu.. Axı. – kapitalist ölkələrində olsaydılar. deyirəm. Gecənin yarısıydı. Istədim deyəm ki. bəzən hökumət özü bunlara mükafat da verir!. Redaksiyalarda məni çox incidiblər. dedi ki. Mən elə başa düşdüm ki. Mənə elə qışqırdı ki. bu girdi içəri. Stalindən sonra sovet sənətinin atasını yandırıblar. bir sözlə. Indi müsbət qəhrəmanlardan əsər yazan yazıçının özünə mənfi qəhrəman kimi baxırlar! Stalinin vaxtında belə şeylər ola bilərdi? Adamın atasını yandırardılar. Mənim kitablarımı bu Əbdül Qafarzadəyə görə nəşr eləyir. O gün bizdə işləyən o cavan yazıçı. elə bil. gedib yatıb – bundan nə desən gözləmək olar. neyləyim. çap eləmirəm. Təhqir elədi məni. mənfi qəhrəmanlar yaradırlar. Əsl sovet mükafatları Stalin mükafatlarıydı ki. yazığım gəldi ona. gəlmədi. müsbət qəhrəmanlar qalır bir tərəfdə. Xeyli keçdi. O kişinin vaxtında belələrinin ixtiyarı nə idi. bunu onun sifətindən oxudum. istədim ki. başa düşdüm ki. mənfilərdəndi! Lakin bir söz demədim. əliəyrilərdən. öldürə bilməyib özünü. heç nə olmayıb. yoxsa eləməz. Az qala. ay alçaq. – deyir. Moskvada nəşr edildi. acından ölərdilər. Mən də alacaqdım də. heç yerlərində izləri də qalmazdı. yazdığını nəinki çap eləyirlər. ən dəhşətlisi də budur ki. tualetə getmişdim. arakəsməyə çıxanda bir də gördüm ki. mən səni niyə çap eləyim?» Bu sözləri deyir. Lakin neyləyəsən. başlarına bir oyun açardılar ki. Gedib ürək-dirək vermək istədim. Mir Cəfər Bağırov o romanın adını məruzəsində qeyd elədi. Islamzadə kimiləri üçün sənətin heç bir əhəmiyyəti yoxdur. bunları taxtabiti kimi elə sıxardı ki.. cınqırıqlarını çəksinlər? Vallah.

nə olsun? Iosif Vissarionoviç bığının bir tükünü tərpətsəydi. ruslar o boyda Semyon Babayevskinin indi heç adını da çəkmirlər?. beş dənə qəhrəmanlıq ulduzu taxıb. Brejnev indi döşünü qursağına qədər orden-medalla doldurub. görmürsən. gözlərindəki o təşviş də yavaş-yavaş yayındı. tutdular. lakin kim bilmir ki. məndə nə var. hanı onlar?».. güllələdilər.. bir azdan əsl kommunistləri tutub güllələyəcəklər. Brejnev də İliçdir! Düzdür. marşal olub (ay Allah. yəqin generalissmus da olacaq. üç-dörd ay keçəndən sonra da işdən çıxartdılar. – Bütün için şüşə kimi tərtəmizdi! Nümunəvi!» «– Bir dərman-zad lazım deyil? Heç nə atmayım?» Mürsəlbəyli gödək qolunu (bu gödək qollarıyla. professor?» – soruşdu. amma mən öz romanımı nəşr elətdirməkdən ötrü Əbdülə dayı deyirəm. partiyanı ləğv eləmək istəyirdi! Görmədin. Xruşşovu ki demirəm.. Ərəstun Bozdağlı kimisinə fəxri ad verirlər.. xalq sevir Stalini. var. Mənimki əvvəldən gətirmir. cəmi iki dənə qəhrəman ulduzu var idi döşündə. Mürşüd Gülcahani. Stalin mükafatına təqdim edildi. dünyada bundan fağır adam yoxdu. Hətta dedim ki. mən bu sözləri dedim. onun o boz gözlərində bir təntənə varıydı: yəni ki.. elə də bərkdən güldü ki. ye. dünyanın işlərinə bax də. aləmi batırdı getdi! Antisovetçikin biri idi. əvvəlcə Siyasi Büroya namizəd seçdilər. məhkəmə elədilər. axırı ki. müharibədə polkovnikin biriydi.) irəli uzadıb. ay canım?.. Xalqın sözü var: biri soruşur: «– O hünərli atlara nə oldu. görürsən də... mən də o gün partiya iclasında onu o ki... Bir saatdan çox oturub gözlədim Mürsəlbəyliynən Əbdülü. Leninçi rəhbərlik stilinin bariz nümayəndəsi!. ürəyin nə istəyir. elə bil. sözdü! Nə etmək olar.. ona hər şey yaraşırdı. ellə sürün!. yeməyim-içməyim necə?» «–Ürəyin nə istəyir. cavab verirlər: «– Igid kişilər o hünərli atları çapıb getdilər!. «– Bəs. elə bil. «Əməkdar incəsənət xadimi» olur. ürəyi də tıp-tıp içindədi.. lənətə gəlmiş. Mürsəlbəyli yoğun qarnını qabağa verib: «– Sənin kimi kişidə nə ola bilər?!» – dedi.. üstünə də düşdülər ki. zalım oğlu... Ode.... Nə isə. ««Şən həyat» kolxozunda» romanı konfliktsizlik nəzəriyyəsinin bariz nümunəsidir. daha sinəsində bir sıraya sığışmır. bu elə bir dərddi ki.. BMT-də ayaqqabısını çıxarıb xitabət kürsüsünü döyəclədi?! Gör kimlər gəldi tutdu Stalinin yerini?! Görməli günlərimiz varıymış!. O boyda kişini!.. mən neyləyim axı. görürdüm ki... bütün təriflərin hamısı elə-belə.. özü də elə soruşdu. indi özünə «Qələbə» ordeni verib. Dəyişib deyəndə xaraba qalıb.. ətli əlini tərpədə-tərpədə: «– Heç bir dərman lazım deyil!» – dedi.. təriflədim. gəlib çıxdılar. göyün üzündə nə qədər ulduz var. Bu hələ bir yana... Dünya dəyişib. iki sıra düzüb. hamısı onun döşündədi. zəmanəmizin böyük dövlət xadimi. Məşədi Ibadı da rəhmətlik Mirzəağa oynayır. Neyləyim? Yorğana bürün. Gədə-güdə zəmanəsidi indi!. – «Axı. Mənim mükafatım da çıxıb getdi işinin dalınca. vallah. «Məşədi Ibad»a baxır. Əbdülün sifətinin rəngi göz-görəti dəyişməyə başladı.. Indi antisovetçiklər moddadı. deməklə qurtaran deyil. Brejnev kimisinin mini yox olardı! Camaat bilmir bunu? Lap yaxşı bilir. sən 258 . hə.tərcümə edildi. amma adam baxanda elə bilirdi ki. Mir Cəfər Bağırovu da Stalin öləndən sonra. O cür romanı o vaxtdan bəri bir dəfə də olsun təzədən nəşr eləmədilər.» Stalin elə bir adam idi ki... lakin nə olsun e. «– Yəni heç bir şey yoxdu məndə?» Mürsəlbəyli: «– Heç bir şey! – dedi. Əbdül mənə baxdı. təbiət özü rəmzi eynilik yaradıb: Lenin də İliç idi.. Brejnev təsadüfi adamdı?. Lakin mənim baxtımdan Stalin öldü.. bu gödək barmaqlarıynan necə cərrahlıq eləyir. Nə isə.. iç!» Mürsəlbəyli bu sözləri deyəndə. doğrudan da Stalinin ölən günləridir!). Sülh uğrunda sarsılmaz mübariz. həmişə də sevəcək! Brejnevi kimdi ürəkdən istəyən. Əbdülün sifəti ağappaq ağarmışdı.

Professora bax də. bağda ərik qurtardı. – dedi. Nə isə. Əbdül yekə əlini şalvarının cibinə soxub üç dənə – yazıçıyam axı. görüşdük. lakin elə hey deyinir.. Nə eləyəsən. vallah. Bircə saatın içində mənim iki aylıq maşımı. «– Qudan xərçəngdi!» – dedi. orada redaktor işləyirəm). deyinir. «– Nə deyəydim bəs? – dedi. düz ikicə ayımın zəhmət haqqıdı. Mürsəlbəylidən ayrıldıq.. Faytonçu Əliməmmədin qızıdı də. apar qaytar özünə. Mən obyektiv adamam... Belə-belə işlər... Böyük adamlardan kimsə deyib ki. gərək hər gün yemək-içməyini.» – dedi. Axşam nəsə gözlənilməz bir hadisə baş verdi (kimin ağlına gələrdi?): bir də gördüm ki.... telefon zəng çaldı. xəstəxanadan çıxdıq.. mənim gözümdən heç nə yayınmaz. Lakin nə üç yüz manat? Mənimlə ağızucu sağollaşıb. çatdırar Əbdülün 259 . cibinə basır.. özü də halallıqdan dəm vurur!. eşidərsən». onu da indiyə qədər necəydisə. Doğrusu. Ayrıldıq. vicdansız!. Bağda ərik var idi. «– Bəs. xərçəngsən. Sən də gəl «Kukla teatrı»nın qabağına». o əclaf Islamzadə mənim kitablarımı nəşr eləməyə başlayana qədər. mədəm də məni bu cür harın adamların yanında xəcil eləyir. Xərçəngin ən pisindəndi». Mürsəlbəyli indi çıxarıb üç yüz manatı verəcək ki. cərrahiyyə-zad kömək eləməz. «– Axı.. əxlaqsız arvad təzə kişi ilə yaxınlıqdan əvvəl naz eləyir. Bizim nəşriyyatda işləyən o sırtıq gədənin. lakin mənim kefim nə istəyir. vergiləri çıxandan sonra. pəhrizini gözləyəsən. «– Gələrsən. pis adam deyil.. adamın xoşbəxt olmağı üçün iki şərt vacibdir: bir işə gedəndə həvəslə getsin.. qıvraqdı!. Otuz beş ildir ki.. Deyəydim ki...otuz ildi yazvasan. deyinir. «– Bilirsən nə var. eləcə də yeyib-içəçəyəm.» – dedi və güldü. Mənim iki aylıq maaşımı. professor!» – dedi. çıxıb getdi dəniz kənarında hava almağa.. mən də getdim nəşriyyata. Mürsəlbəylidi. Lakin mənim. hər tərəfə metastaz verib. məndən də utanmır e.» Elə bil. Dəstəyi də asdı. doğrusu. Elə dedi ki. O üç yüz manat mənim düz iki aylıq maaşımdı. «– Xeyir ola?» – soruşdum. – gedirəm bulvara hava almağa. deyinir.. a kişi? Yaponların aparatına söz yoxdu! Ağ ciyərini xərçəng basıb.. gör gəlib nə vəziyyətə düşmüşük də. – Adını da yazıçı qoymusan!. o qədər çörəklə turşu-şoraba yedim ki. heç bir əlacı yoxdu. o rəhmətlik faytonçu Əliməmməd də ətiacının biri idi.. bir də evə qayıdanda həvəslə qayıtsın. axırda mədəm də oldu beləcə yara. xudahafiz! Get təzə romanını yaz. On illərlə mən o maaşa baxmışam. Əbdül də: «– Sənin üçün halaldır. həmişəki gülüşüylə güldü. cəmi də bir ay-iki ay ömrün qalıb?» «– Bəlkə səhv eləyirsən?» «– Nə səhv. gördüm ki. Ömərə xəbər verərəm. salam-məleyk var idi. Ay canım. professora!. – Sənin qudanın işləri xarabdı». – o saat saydım – üç dənə şax-şax yüzlük çıxarıb Mürsəlbəylinin xalatının cibinə basdı. O vaxtlar yavanlıq olmadığı üçün. bununla qohum olana qədər. billah. Sovet hökumətidi ki. Mürşüd? – dedi. günorta dedin heç nəyi yoxdu?» – soruşdum. «– Necə yəni xarabdı?» – soruşdum.. Heç olmasa. üzr istəyirəm. Əbdül Qafarzadə. tumdu. «– Əşşi. üstündən bir əxlaqsızcasına naz da eləyir!. dəstəyi götürdüm. dözür bu zırıltıya! Nə isə.. o getdi qəbiristanlığa.. gör halallıqdan kim danışır də!. Geyinib getdim.. Gülcahani. sir-sifətində bir dəyişiklik yoxdu. salam-məleyk qurtardı!. elə bil. o Səlim Bədbinin sözü olmasın. elə bil. qayınatam olanda nə olar. bayaq mənə zəng eləyib təlaş içində bura gələn adam deyildi.» «– Bir azdan ağrısı başlayacaq.» «– Day demə!. məhəttəl qaldım. – dedi. Ədilə də ki. Mürsəlbəyli yalandan: « – Bay!. «– Sənə vacib sözüm var.. Işə bax. nəşriyyatdan lap zəhləm gedir (otuz ildən artıqdır. Bu nəyə lazımdı?... – dedim. Yazıq əzabla öləcək!» Fikirləşdim ki. daha sınıqlıq-zad yoxuydu bu gülüşdə «– Yaxşı.. çırtlayır. – sən də yaman vasvasıymışsan e!. əlimə gələn puldu...

Bax də. Qərara alıblar ki. Indi də hərdən görürəm onu. Orda-burda da pul gizlədib yəqin. deyirəm də.. öz işləridi. – dedi. Birdən yadıma düşdü. Mənim nə borcuma?. Buna görə də 9 ədəd OVX-14 markalı aqreqat hazırlayıblar. ateistəm. Bir sözlə.. Qafarzadə öləndən sonra da bunların əsarətindən qurtarmayacaq. nə avadanlıq lazımdı... çatdırmaz. kimsəsizlik var idi və çörəkçi Ağabalanın arvadı özünü saxlaya bilməyib ağlamsındı: – Yazıq Xədicə xala. o Molla Əsədulla da.. Işə bir bax. Islamzadə o romanı nəşr edəcək? Mənimki.. əlimdəki roman da yarımçıqdı. işgüzar. bütün rayonda pambıq yığımına ciddi hazırlıq işləri gedir. ümumi sayı 880-dir. düzdü. onlar kimə qalacaq? 17 KAK DELA? Xədicə arvadı Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yox. Pambıq məhsulunun 70 min tonunu maşınlarla yığmağı qərara alıblar.. vay. Qəbiristanlıqda şəkil çəkib.. Doğrusu. Lakin bu Əbdül öləndən sonra. gəlib onun üstündə yasin oxuyacaq.. Təzə qəbiristanlığı görürdü. Əbülfəzdi -nədi adı. Buradakı qəbir daşlarının o eyniliyində. alıblar.. qabaqlar redaksiyalarda işləyirdi. belə cəzalandırır də. gətirməyəcək də..arvadına. Allahdan təvəqqe edəcək ki. Tərs kimi.. quruluşları da bir-birinə bənzəyən qəbir daşları göz işlədikcə bütün bu ətrafı bürümüşdü və bu az müddətdə Bakıdan xeyli aralıdakı o Təzə qəbiristanlıq elə böyümüşdü ki.. avaranın biridi!. tanıyıram.. yan-yana düzülüşündə bir yetimlik. qiyamət bir əsər olacaq. qoca tülküdü. dünyanın heç bir şəhəri o cürə sürətlə böyüyə bilməzdi. qəbir yerlərinin eyni ölçüdə xırda bostan sahələri kimi. olsun ki. Əbdül Qafarzadə öləcək. sonra da satacaq Ömərə.. lakin görünür. indi təmtəraqlı adlar keçmir: «Göytəpə kolxozu» Bu kolxozda 1400 hektar pambıq becərirlər.. Təkcə «Göytəpə kolxozu»nda yox. fırıldağın biridi.. hələ indiyə qədər bu kolxoz sədri kimi sanballı müsbət qəhrəman surəti yaratmamışam. 260 . Əbdül Qafarzadənin də dəfn mərasimində şəkillər çəkəcək yəqin. Dünyadı də. təvəqqe eləyənə bax. Ədiləgilin dədə-baba evi Bakının yuxarı məhəllələrindən birinin həyətində idi. ölü yiyələrinə sırıyır. yenilikçi bir kolxoz sədrinin fəaliyyətindən bəhs edir. Kolxoza sadə ad qoymuşam. bünövrədən gətirməyib. Vallah. O həyətdə Molla Əsədullla adında bir dələduz yaşayırdı.. dərman tədarük ediblər. bura lap mikrorayondu ki! Hələ illərin istisinə-soyuğuna düşməmiş və ölçüləri də.. Axı. bunun 90 faizini maşınlarla toplasınlar.. O qəbiristanlıqda bir fotoqraf var.. Pambıqyığan maşınları təmir eləyib qurtarıblar. Gününü Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında keçirir. Nikbin.. Bakıdan xeyli aralıdakı Təzə qəbiristanlıqda dəfn elədilər və çörəkçi Ağabalanın arvadı birinci dəfəydi ki. – Ağəz. hətta bəzi səhvləri də olacaq. Əbdül Qafarzadə də ölə bilərmiş. Yazıq Ömər. qızına. ay canım.. onu behiştə göndərsin. vay!... Çoxlu təzə maşın alıblar. mən müasir yazıçıyam – ictimai problemlər mənasında. behiştə getmək istəyənə bax. yana-yana: – Vay. nəsə bir qüvvə var ki. Bitkilərin yarpağını rayonda ilk dəfə yerüstü aparatların qüvvəsiylə tökürlər.

qoca mömin arvadın ruhuna yaraşdırmayan məhəllə arvadları birdən-birə çörəkçi Ağabalanın arvadının üstünə çımxırmağa başladılar: – A-a-a. qəbrinin üstündə məqbərə tikəcəkdilər? Hər halda. olsa-olsa. Xosrov müəllim əllərini qara plaşının ciblərinə soxub yeni qazılmış qəbrin aşağı tərəfində məhəllə kişilərinin arasında dayanmışdı və hələlik içi boş qəbrə baxırdı. N.. ən böyük vəzifə sahibi Molla Əsədullanın qardaşı oğlu idi ki. Molla Əsədulla da arvadların arasından ötüb təzə qazılmış qəbrə tərəf gedəgedə: – Əslində. Məhəllə camaatı – kişilər də. olacağa çarə yox idi. Indi hər şeyi pul həll edirdi. S.. bunu üzə vursa da.. bundan sonra daha ölülərinin üzü bu tərəfədir – bu Təzə qəbiristanlıq tərəfə. nə də bu keçmiş rus dili müəlliminə yarıtmadıqlarına görə...» Xədicə arvadı basdırdıqları o aprel axşamı Xosrov müəllimə elə gəldi ki. məhəllənin isə elə bir adamı yox idi. öz acizliyi ilə barışırdı.. Müqəddəs bir şəxs ölərdi. – Nöşün pis deyirsən. indi ələyirlər.. Indi müqəddəslik yoxdu ki. Xosrov muallim. dünya dəyişmişdi və o aprel axşamı ki.. onda məqbərə tikərdilər. söz verib. çörəkçi Ağabalanın əsgərlikdən təzə qayıtmış oğlu kimi. bura?.. S. Kak dela?» «– Niçeqo. yazıq Xədicə arvadın meyitini köhnə qəbiristanlıqda – məhəllə camaatının dədə-babasının dəfn olunduğu Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında torpağa tapşırmaq istəyən. məqbərə də onunkidi!. amma yerinə yetirməməyi – Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yer almağı bacarmadıqlarına görə acıqla baxmırdılar. bir halda ki. Xruşşov da Bakıdan xeyli aralıdakı bu Təzə qəbiristanlıqda dəfn olunub və birbirinə bənzəyən o qəbirlərdən biri də N.. qəbirsannıqdı də!. məhəllə daha o kola girə bilmirdi. «– Zdravstvuyte. 261 . Xədicə arvadı gətirib Təzə qəbiristanlıqda dəfn eləyirdilər. indi hər şeyi tanışlıq. istəməsə də. Onsuz da son vaxtlar illər ötdükcə. – Burda ki. sonraların işidi. Dünya dəyişirdi. məhəllənin isə pulu yox idi. Kimin pulu var. əlbəttə. Dünya get-gedə elə bir kola çevrilirdi ki.. Molla Əsədullanın özünün necə. hədə-qorxu ilə kifayətlənirdi. day!. Müsəlman qəbri gərək torpaqdan seçilməsin. adam döyüllərdi begəm?. arvadlar da daha nə kirayənişin tələbəyə.. arvadı aparıb dədə-baba qəbiristanlığında torpağa tapşırsınlar. qəbir gərək torpağa qarışsın. A kak vaşi dela?» «– Toje niçeqo.» «– A-a-a!... yanıqsılanmaq lazım deyildi. torpaqdan seçilməyəcəkdi. – müsəlmançılıqda qəbirin üstü gərək torpaqla bərabər olsun.. o. ağəz.. daha üstəlik. məhəllə sövq-təbii hiss etdi ki. Daha doğrusu. Xruşşovundur. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yer tapılmamışdı. O təmtəraq ki. bir alimi-üləma köçərdi dünyadan. bir halda ki. Xruşşovu yuxuda görmüşdü.. bu qədər məxluq basdırıblar. o da 8-ci kilometr qəsəbəsində notarius işləyirdi və Xədicə arvadın yasına da heç gəlməmişdi. dünya dəyişdikcə məhəllə istəsə də. daha nəzərləri ilə məzəmmət etmirdilər. olsun ki... vəssalam!. – dedi. Nikita Serqeeviç!.... da. Nolub e. əvvəllər belə şeylər olmayıb!.. Əlbəttə. Xədicə arvadı gətirib burada dəfn eləyirdilər. bəs. məhəllə kasıb idi. o yazıq Xədicə arvadın qəbri. sonra gözlərini qaldırıb camaatın başı üstündən Təzə qəbiristanlığa baxdı və birdənbirə iki-üç il bundan əvvəl – təxminən 1978 – 1979-cu illərdə gördüyü və o vaxtdan bəri yadından çıxmayan bir yuxunu xatırladı: onda N.Bu vaxt maraqlı bir hadisə baş verdi: iki gündən bəri ağlayan. S. yaxud ki. tapşırmaq həll edirdi... Tələbə fikirləşirdi ki. Xruşşov əyninə yaxası naxışlı Ukrayna köynəyi geyib iki əliylə də tutduğu nəlbəkidən xortuldada-xortuldada çay içirdi.... məhəllənin gücü çatmamışdı ki. Təzə qəbiristanlıq söhbətini yaxına buraxmayan. daha bu mərasimi isbatdan çıxarmaq lazım deyildi.. vurmasa.

. dörd yaşlı Aslanla. Məlik Əhmədli doğrudan da. təzədən uçuşmağa başlasınlar. bu Təzə qəbiristanlıqda o Zəhra kəpənək kimi çoxlu kəpənəklər uçuşmuşdu. Əlbəttə. elə məhz belə də olacaqdı. o özü. professor Zilber də bu Təzə qəbiristanlıqda dəfn olunub. Xədicə arvad varidatını harada gizlədib?. – Nolar sən deyəndə? Anam elə çox istəyirdi səni ki!.. yuxanın. həyatda var idi və doğrudan da o qəribə sərnişinlə görüşmüşdü və elə bil ki.. iki yaşlı Azərlə görüşəcəkdi. amma tələbə Murad İldırımlıya elə gəldi ki... arvadların çaldığı halva düzdü. De ki. onda yaşayışın mənası nə idi və Xosrov müəllim səksən illik bir ömrün əzablarına nə üçün dözmüşdü. çörəyin qalanını yığışdırdı. Xosrov müəllim öləcəkdi və mənalımı. 262 .. çünki bu yer üzündə Xosrov müəllimin özündən savayı heç kimi yox idi). bu ömür nə üçün bu qədər uzanmışdı? Molla Əsədulla qəbrin baş tərəfində dayanıb Quran oxuyurdu və molla oxuduqca tələbə Murad İldırımlı bir-bir ətrafdakı məhəllə kişilərinə baxırdı. – dedi.Yazıq Xədicə arvadı Təzə qəbiristanlıqda torpağa tapşırıb axşam qaranlığı geri qayıdandan sonra.. uzun bir ömür sona yetəcəkdi və hərgah bu qəbiristanlıqda dəfn olunacaqdısa. Balaniyaz birdən-birə ayağa qalxdı.. Ələlbət. uje dünən müştəri tapmışam!.. Sabahdan çıx burdan! Satıciyəm buranı! Əl-əlbət.). Sonra Balaniyaz həyətdəki süfrə arxasında oturub dinməzcə çay içən Xosrov müəllimə tərəf işarə etdi: – Ona da sən de. son vaxtlar Xosrov müəllim nə qədər öz dünyasına qapılsa da və bəzən oradan çox çətinliklə ayrılsa da.. Tələbə də qalxıb Balaniyazın arxasınca həyətin yuxarı başına. təmizliyi yenə də birdən-birə ağ xalatları Xosrov müəllimin yadına saldı. iki ildən sonramı.. mənasız. göyərtinin. süfrəyə qənd. məhəllə kişiləri həyətdə ehsan süfrəsinin arxasında oturub arvadların bişirdiyi bozbaşı yedikləri vaxt Balaniyazın gözləri yenə də həyətin kənar-bucaqlarında gəzirdi. ayaqyolunun kənarındakı o damcılayan kranta tərəf getdi və orada üz-üzə dayandılar. dünyanın yetimliyindən.Təzə qəbir daşlarının eyniliyi. Balaniyaz yenə də qarşısındakı bu gödəkboy kirayənişinə yox. çünki başqa cürə ola bilməzdi. həmişə nəsə axtaran iti gözlərinin güclə seziləcək işarəsi ilə Murad İldırımlını çağırdı. Xruşşov da.. Məlik Əhmədli də bu adamların arasındadı. elə bil ki. hərgah cənnət və cəhənnəm də boş bir əfsanə idisə və heç kim cəhənnəm odunda yanıb öz cəzasını almayacaqdısa. gözləyirdilər ki. Elə ki. professor Zilber də burada dəfn olunmamışlar və yəqin ki. məhəllənin yeniyetmələri bozbaş kasalarını. Balaniyaz dünən də siçan axtarmırmış.. haçansa – üç gündən sonramı.. çox istəyirdi!.. çox güman ki. pendirin. hərgah o dünya da yox idisə. sabahdan çıxsın burdan! – Balaniyaz birinci dəfə tələbənin gözlərinə baxdı. – sən day özüvə başqa yer tap!. əlacsızlığından xəbər verəcəkdi.. indi gizlənmişdilər. nəsə bəd bir xəbər eşidəcək. yəni Xosrov müəllim burada dəfn olunacaq (hərgah morqda sahibsiz qalmasa və sümükləri çıxarılıb təbabəti öyrənən gələcək həkimlər üçün dərs vəsaitinə çevrilməsə. ağ xalatlar isə öz növbəsində professor Lev Aleksandroviç Zilberi gözlərinin qabağına gətirdi və Xosrov müəllimə elə gəldi ki.. başa düşürdü ki. onda tələbə başa düşdü ki. həyətin künc-bucağına baxa-baxa: – Sən.. amma bir qismini də tanımırdı və o dəm tələbəyə elə gəlirdi ki. müştəri axtarırmış. xüsusən. qızıl axtarır. hərgah o dünyadakı o görüş də olmayacaqdısa. o zaman onun da qəbir daşı bu saysız-hesabsız qəbir daşları kimi. Xədicə arvadın oğlu bu dəfə siçan axtarmir. pul. Amma o biri dünyada Xosrov müəllimin ruhu mütləq altı yaşlı Cəfərlə.. yox. bilmək istəyir ki. bu adamlar buradan getsin... çay gətirməyə başladı. . mənasızmı (çox güman ki. bu adamların çoxunu sifətdən tanıyırdı.

bu itin bütün bədəninə bir ağrı yayırdı.Balaniyaz yazıq Xədicə arvadın o otaqlarının da. taxtaları da. sarı. elə bil. Tələbə Murad İldırımlının bu gecə yatmağa yeri var idi. onların dostudur»... elə bil. qırmızı rəngi get-gedə lap aydınlaşdı. Çünki Allah səbr edənlərlədir. o qayalarla. Gicbəsər yerində dikəldi. buludlar da ağappaq ağardı və o ağ buludlar yavaş-yavaş seyrəlməyə başladı. sahilə cuman dalğalar ağappaq köpüklənmişdi və Giçbəsər qara gözlərini dənizin və topa-topa axan buludların bozluğu içində o ağlığa dikmişdi. dəmir dirəkləri. elə bil. özündən sonra isə bir qəmginlik. o ağappaq dalğalarla vidalaşdı. iri və rəngbərəng brezent çətirlər yağışın altında tamam islanmışdı. amma o şimşəyin səsi gəlib bu bomboş çimərliyə çatmadı. qərbə tərəf axan topa-topa yaz buludlarının arasından hərdən bu yerlərə gün işığı düşürdü və o zaman o rəngbərəng brezent də. qərb tərəfdə isə günəşin altında qırmızımtıl rəng aldı. uzun kətillərlə vidalaşırdı. o dalğaların da köpüyü ağappaq idi və Abşeron sahilindəki həmin aprel axşamı bütün bu rənglərin hamısında bir qüssə var idi. Sonra yağış birdən-birə başladığı kimi. əriməyə başladı. Bəs sabah? Quran deyirdi: «Ey iman gətirənlər! Səbr və ibadət etməklə – Allahdan kömək diləyin. 18 INTIHAR Axşam düşhadüş idi və o aprel axşamı kimsəsiz çimərlikdəki talvarların. o balaca mətbəxin də bütün künc-bucağını axtaracaqdı. Qövsi-qüzeh özü ilə bu kimsəsiz sahilə bir sevinc gətirdi... divarları qarış-qarış taqqıldadacaqdı. Xosrov müəllim necə olacaqdı? O da bu gecə burada qalacaqdı. yəni iki gecəlik aqibəti məlum idi. bir azdan tamam yox oldu – qövsi-qüzeh də birdən-birə dövrə vurduğu kimi. sahilə çırpılan o dalğalara baxırdı. elə bil. sarı. birdən-birə də kəsdi və uzaqda güclə sezilən üfüq xəttindən buludların arası ilə yavaş-yavaş qövsi-qüzeh görünməyə başladı və o qövsi-qüzehin yaşıl. uzun kətillərin qışdan sonra hələ də rəngini itirməmiş rəngbərəng taxtaları. göy. döşəmənin. bu bomboş çimərliklə. Dənizin o dalğaları həmin qəmginlik. talvarların və uzun kətillərin rəngbərəng dəmir dirəkləri. Bir müddət beləcə davam etdi. talvarlarla. Bəs. islanmış rəngbərəng çətirlərlə. sonra o yaşıl. buludlara verdi. sonra Gicbəsər başını aşağı salıb geri döndü və asta addımlarla qayaların arasından keçib çimərlikdən uzaqlaşdı. bir həzinlik yaydı getdi. həzinlik içində ağlığından. bunu artıq gözləriylə görürdü: Balaniyaz özü siçovul idi və o siçovul ora-bura qaça-qaça bütün buraları axtaracaqdı. Sonra da bu evi satacaqdı. qırmızı yavaş-yavaş buludların arasında. 263 . bu dənizlə. o balaca arakəsmənin. Çimərliyin düz qarşısında üfüq xəttindən qalxmış o qövsi-qüzeh buludların arası ilə dövrə vurub buralardan xeyli uzaqlarda yenə də üfüq xəttində qurtarırdı. itin qara gözləri də o qəfil qövsi-qüzeh kimi. sabah da Bayıldakı şəxsi maşın dayanacağında qalacaqdı. elə bil ki. amma o ağrıya baxmayaraq Gicbəsər bir-iki addım irəlilədi. buludların bir hissəsi qırmızımtıl. Uzaqda bir-iki dəfə şimşək çaxdı. bir hissəsi isə ağ idi. birdən-birə də o kimsəsiz çimərliklə. o gün işığına sevinib parıldayırdı. Kiçicik hərəkət belə. Bomboş çimərliyin yuxarı hissəsindəki qayalığın önündə dal ayaqları üstə çöməlib qabaq ayaqlarını qumluğa dirəmiş Gicbəsər gözlərini o ağappaq dalğalardan çəkdi və qövsi-qüzehə baxdı. tələbəyə belə gəlirdi və hətta tələbə. Dəniz bomboş idi. tavanın köhnə taxtalarını qaldıracaqdı və anasının qızıllarını axtaracaqdı – hər halda. göy.

təhlükədən xəbər verirdi və Gicbəsər də indi o təhlükəyə doğru gedirdi. məftillərlə cızılmış sir-sifəti göynəyəgöynəyə dikdirin üstünə qalxdı və oradan ətrafa baxdı. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı da o tərəflərdə idi və əlbəttə. yaş burunlarında. Boynunun əzələləri çox ağrısa da. dəmir də sürətdən. daha da artmışdı. relslər yağlı idi və Gicbəsər eləcə asta addımlarla küçüklərdən uzaqlaşdı. qəfil hücumlardan. küçüklər başa düşdü ki. It yan-yörəsini iylədi və kənardakı tənha akasiya ağacına tərəf baxdı: ağacın dibində iki körpə küçük bir-birinə ilişə-ilişə ora-bura vurnuxurdu və bu küçüklərin tükü də eynilə Gicbəsərinki kimi. qumluqda ayaq saxladı. ya da uzanaydı. gedib ora çıxardı. Küçüklər də dayanıb gözlərini yumdu və qum sifətlərinə dəydi. Gicbəsər başını qabaq ayaqlarının arasından aşağı əyib. qayalığın da ab-havasında təmizlik var idi. əmcək axtarırdılar və altdan yuxarı Gicbəsərin qarnını iyləyə-iyləyə. burnunu Gicbəsərin burnuna dirədi və Gicbəsər bu iki küçüyün təmiz nəfəsini hiss etdi. Küçüklərdən biri burnunu Gicbəsərin burnuna dirədi. mazut da. mazut iyi gəlirdi. sonra Gicbəsər addımlarını yeyinlətmək istədi. canını dişinə tutub birtəhər gedib yenidən Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına çıxa bilərdi – üç günəmi. Gicbəsər. Bakı tərəfin işıqları yavaş-yavaş sayrışmağa başlamışdı və orada Gicbəsər üçün heç bir naməlumluq yox idi. daha irəli. bir ümid içində idilər. sonra başını qaldırıb gözlərini yavaş-yavaş uzaq işıqları görünən Bakı səmtinə dikdi və Gicbəsərin Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı tərəflərə baxan gözlərində bir qüssə var idi (həsrət yox. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından çıxdığı müddətdə o qədər zəifləmişdi ki. küçüklər isə yaxınlaşırdı və bu zaman Gicbəsər bir anlığa dayanıb arxa ayaqları ilə küçüklərin üstünə qum sıçratdı. amma Gicbəsər nə çöməldi. Gicbəsər qayalığın üst tərəfində. irəlidən isə benzin iyi. o benzin də. küçüklərin o etibarını. Küçüklərin gözləri təzə açılmışdı və onlar Gicbəsəri əvvəlcə hiss edib. o yağışdan sonra təmizlik. dəmir iyi. bu itin o uzaq sayrışan işıqlara baxan qara gözlərində indi tamam bir biganəlik var idi. qayaların arasından bir az yoxuş qalxdığı üçün ləhləyirdi və qabırğaları sayılan arıq böyürləri havadan teztez dolub boşalırdı. bir-birlərinə ilişə-ilişə o tərəf-bu tərəfə vurnuxurdular. amma it biganə gözlərini o uzaq işıqlardan çəkdi və akasiya ağacının altına qayıdıb orada əvvəlki tək vurnuxan o iki küçüyə baxdı. zərbələrdən. Gicbəsər başını aşağı salıb. qəhvəyi-qara idi. Uzaqlarda yenə də səssiz şimşək çaxdı. ikinci küçük də vurnuxavurnuxa. Küçüklər başdan-başa bir etibar.Çimərliyin də. Küçüklərin ikisi də Gicbəsərin ardınca getdi və bir az beləcə getdilər. nə də uzandı. bu itin bədəni o qədər yaralı idi ki. ya gərək yerə çömələydi. Qarşıdakı qumsal dikdirin o tərəfindən dəmir yolu keçirdi və get-gedə dənizdən uzaqlaşan o dəmir yolunun sal dirəkləri mazuta bulaşmışdı. sürüşə-sürüşə bu böyük itin yanına qaçdılar. həmlələrdən. qıçlarına dırmaşmaq istədilər. Küçüklər Gicbəsəri 264 . qarnının altında vurnuxdular. ümidini duyurdu. Gicbəsər gözlərini Bakı səmtindən çəkdi və yenə də qabaq ayaqlarının arasından qarnının altında vurnuxan küçüklərə baxdı. dəmir iyinə doğru getdi. sonra görüb quma bata-bata. o mazut iyinə. o böyük itin ardınca getmək lazım deyil. yeriyəndə də. beş günəmi. əlbəttə. özünə yer axtara-axtara nəhayət ki. xüsusən. bütün bədəni ağrıya-ağrıya. ayaq üstə dayananda da ağrıyırdı. qarnının altında vurnuxan küçüklərə baxdı. Gicbəsər ayaqüstə dayana bilmirdi. asta addımlarla irəliyə getməyə başladı. hər halda. qüssə). amma bacarmadı. elə bil. dodaqlarında yapışıb qaldı.

sonra lap bir qarışlığında hiss etdi və sonra hər şey bitdi. yalnız qatarın səsi bütün bu ətrafa yayıldı. o tənha akasiya ağacını da arxada qoydu. daha doğrusu. amma it relslərin arasından kənara çıxmırdı. dörd ayağı üstə dura bilməyib dikdirin başında yerə çöməldi. şərqdən isə ay çıxırdı və o aylı-günəşli aprel axşamı qumsal dikdirin başında çöməlmiş Gicbəsərin gözlərindəki qüssə. sonra o hisslər bir-birinə qarışdı və hər şeyi dəhşətli. 265 . sonra həmin hərarətin həmişəlik itib gedəcəyini. Qatarın sürəti təkcə relsləri yox. elə bil. Akasiyanın altındakı küçüklər bir-birini iyləyə-iyləyə sərçə kimi civildəyirdilər və o civilti dənizdən gələn uğultu müqabilində o qədər zəif idi ki. çınqıldan isə təzədən dirəyin üstünə pəncəsini qoyduqda itin bütün əzələləri. qaranlığa qarışdı. amma Gicbəsər relslərdən kənara çıxmırdı və başını aşağı salıb eləcə irəliləyirdi. elə bil. yazıqlığa. indicə dəhşətli bir zərbə alacaq və itin bütün fəhmi onu dartıb kənara atmaq istəyirdi. hərarətli bir əlin o küçükləri tumarlayacağını. elə bil ki. o sal şalban parçalarını da titrətməyə başlamışdı və Gicbəsərin ürəyi də eləcə bir sürətlə döyünürdü. Sonra qatar uzaqlaşıb gözdən itdi. relslərin arasına girib eləcə astaca-astaca getməyə başladı. yaralarının üstü qaysaq bağlamış dərisi dözülməz bir ağrı ilə ağrıyırdı. şəffaf bir duman kimi. dikdirdən düşüb dəmir yoluna çıxdı. uzaqdan sürətlə gələn təkərlərin səsini relslərdən eşitdi və it başını daha da aşağı saldı. əksinə. haçansa yekə. o küçüklərin dəmir tor çəpərlərin. relslərin tən ortası ilə irəliləməyə başladı. elə bil. Arxadan gələn qatar sürətlə yaxınlaşırdı və Gicbəsər o sürəti indi daha cismani hiss edirdi. Gicbəsərin qara gözlərinə yenə də birdən-birə dərin bir qüssə çökdü. dözülməz bir aclıq. acizliyə. qayalığı da. özünü o fəhminin ixtiyarına buraxmırdı. həmin uzaq işıqları da. dikdirin hər iki tərəfini – o qumluğu. gözlərindəki o qüssə (həmişəki qüssə!) daha da artdı və itin qılçaları titrədi. hansı bir zərbədənsə sövqtəbii qorunmaq istəyirdi. Gicbəsər relslərin titrəyişini hiss etdi. dözülməz bir susuzluq əvəz etdi. Relslərin arası ilə yerimək çətin idi – relslərin bərkidildiyi mazutlu sal dirəklərin arası çınqılla doldurulmuşdu və hər dəfə dirəkdən çınqıla. Qərb tərəfdə getdikcə qırmızısını tamam itirən buludların altında günəş batırdı.görmürdülər və bir-birini iyləyə-iyləyə təzəcə gözlərini açdıqları bu dünyanı öyrənirdilər. dözülməz bir ağrı. It o sürəti lap yaxınlığında duydu. ümidsizliyə bürüyürdü. uzanıb gedən o yağlı-mazutlu dəmir yolunu da. Bu yerlərə sakitlik çökdü. daş hasarların ətrafında. bayaqkı o qövsi-qüzeh kimi əridi. Qatar sürətlə bu yerlərdən keçdi. o qara gözlərin də ifadəsi itdi. Gicbəsər ayağa qalxdı. gecə düşdükcə. Başqa heç bir səs eşidilmədi. amma Gicbəsər bütün varlığını zorlayıb o fəhmini boğurdu. amma relslərin arasından kənara çıxmadı. küçələrin üstündə böyüyəcəyini əvvəlcədən hiss etdi. bədəninin ağrısına baxmayaraq addımlarını gücü çatınca dəqiq atmağa. nə də relslərin arasından çıxırdı. Giçbəsər hiss edirdi ki. asfalt yolların. amma nə arxaya baxırdı. dikdirin üstündən sonuncu dəfə uzaqlarda sayrışan o Bakı işıqlarına tərəf baxdı və başını aşağı saldı.

.Günəş tamam batmışdı və qərbə axan buludların arasından hərdənbir ay görünürdü. 266 . Gicbəsərin bir yığın qanlı sür-sümükdən və qəhvəyi-qara tüklərdən ibarət cəsədi relslərin arasında qalmışdı. Uzaqlarda yenə səssiz bir şimşək çaxdı.. 1984 – 1988.

İLYAS ƏFƏNDİYEV: ŞƏXSİYYƏTİ VƏ SƏNƏTİ (Sənədli romandan fraqmentlər) 267 .

o. bacarıqlı. Qarabağın içində isə – Füzuliyə. üç cümlə ilə uşaqlıq dövrünün koloritini. at çapan. İlyas Əfəndiyevin «Geriyə baxma. o dövrün mənəvi dəyərlərinə ehtiramı. Ancaq təxminin yüz ildən sonra – XIX əsrin sonlarında «Əfəndi uşağı» nəslinin bu ənənəsi pozulub: Xoca Əhməd Əfəndinin nəticəsi Hacı Axund Molla Ağaməhəmmədin böyük oğlu Məhəmməd. geniş əlaqələrə malik. həmişə onunla birlikdə idi. Bütünlükdə. İlyas Əfəndiyevin ulu babası Xoca Əhməd Əfəndi XVIII yüzilin sonlarında Ərzurumun Kars mahalından gəlib Qarabağda. İlyas Əfəndiyev 1993-cü ildə uşaqlıq çağlarını xatırlayaraq yazırdı: «Mənim dünyada fərəhləndiyim. çünki belə deyildi. nəsillikcə din xadimi olmaq əvəzinə. orada öldürülmüş çar palkovniki Koryaginin şərəfinə «Qaryagin» adlandırılıb) rayonunun Saracıq deyilən obasında yurd salıb. «Əfəndi uşağı» Xoca Əhməd Əfəndidən gələn dini ənənələri davam etdirib və o nəslin nümayəndələri bütün Arazboyu Qarabağın tanınmış. xüsusən. avtobioqrafik əsərlərdir və o romanlarda. qoca» və «Üçatılan» romanları.». Mən deyə bilmərəm ki. fəxr etdiyim iki şey var idi: bunun biri Göydəmir atımızın Füzulidə. məişətinin. ümumiyyətlə. ikincisi. Qarabağ elatının etnoqrafik xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi baxımından zəngin bir mənbədir. elə bil. həmin ənənəyə uyğun. İlyas Əfəndiyev ən dəruni hisslər ilə Azərbaycana. ziyalı bir tacir kimi bütün Füzuli və ümumiyyətlə. nişan vuran bir adam idi. «Çovğunlu bir qış günündə». amma bir cəhət də həqiqət idi: keçmiş həmişə İlyas Əfəndiyevin içində idi. Bizim görkəmli tənqidçimiz Yaşar Qarayev yazırdı: «Azərbaycan tarixi barədə klassik sənədlər – yeddi «Qarabağnamə» var. 90-cı illərin əvvəllərində yazdığı bir sıra xatirə-esselərdə. «Axund Molla Şükürün cənnət bağı necə oldu?»da həyatının ilkin mərhələləri. hərdən uşaqlıq illəri haqqında danışdığı xatirələr. ticarətə meyl edib və gənc yaşlarından etibarən. güman ki. görkəmli din xadimi. indiki Füzuli (o zamankı Qarabulaq. eləcə də 80-ci illərin sonlarında.. bəlkə də. işgüzar. İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığını mən səkkizinci «Qarabağnamə» hesab edirəm».1. həm də igid. müşahidələrin dərinliyi. Qarabağ camaatının hörmətini qazanıb. psixologiyasının. «Orfey quyudan çıxandan sonra nə gördü?. çoxdan haqq dünyasına köçüb getmiş insanlara. elə buradan gəlirdi. özün bütün vaxt. Şuşada heç bir cıdırda məğlub olmaması. savadlı və nüfuzlu din xadimləri olublar. Azərbaycanın içində – Qarabağa. islamşünas alim kimi məşhurlaşıb və onun nəsli «Əfəndi uşağı» kimi hörmət və nüfuz qazanıb. soyu-kökü haqqında ətraflı yazıb və bu əsərlər yalnız onun özünün həyatının yox. sonralar isə. İlyas Əfəndiyev keçmişlə yaşayırdı. öz nəsil-nəcabətinə bağlı bir adam idi və onun. sərt xarakterə malik. gələcəklə yaşayan bir adam idi və onun yaradıcılığındakı daimi yenilik meyli də. atamın tapanca ilə 268 . xalqımızın yaxın keçmişdəki güzəranının. orada evlənib. O. onu əhatə edən adamların xarakterini verə bilmək bacarığı adama elə təsir edirdi ki. zaman qanunlarını pozub. şəxsiyyətindəki xüsusiyyət – həmişə təzəlik. əslində. yenilik sorağında olması da. qabağından yeməyən. əksinə idi. o xatirələrdəki etnoqrafik detalların zənginliyi. ilkin dini təhsilini başa vurduqdan sonra. onunla birlikdə onun o uşaqlıq dövrünə getmisən.

bunu sənə boy görüncəyi verirəm. qoy Isfəndiyar bəy Şuşa realnı məktəbini bitirsin. atasının da xəstə olduğunu eşidib Füzuliyə qayıtmasını təsvir edir və yazır ki. Ağcəbədidə qumaş dükanları.sərrast nişan vurması idi. 16 yaşlı Bilqeyis xanımı qaçırmışdı və yeniyetməlik vaxtlarımda babamla nənəmin bu tarixçəsi Romeo və Cülyettanın hisslər aləmindən xəbər verən çox romantik bir əhvalat kimi mənə təsir edirdi. yumurtanı havada necə vurduğunu çox görmüşdüm». Aralıq düzələndə. qış vaxtı ata-anasının. Ağdamda. Xanmuradın bağışladığı o üzüyü də aparmışdılar. Bilqeyis xanımı götürüb mənim faytonumda Ağdama qaçıranda.. onu 269 . çadır qurub suyunpalçığın içində həyətdə yaşadıqlarını. Vladiqafqazda. onu Horadiz stansiyasından evlərinə köhnə tanışları – Həbib kişi öz faytonunda aparır. özünün cavan vaxtlarından danışırdı: – O vaxt atan (tacir Məhəmməd– E. Məhəmmədin elə gənc yaşlarında da ailə qurduğu Bilqeyis xanım isə. kiminlə qaçdıqlarını mən danışandan sonra. Ağdam qəzası o zaman Gəncə quberniyasına daxil idi və Bayram bəylə qubernator Xudadat bəy arasında səmimi və məhrəm bir münasibət var idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yarandıqda. məxmərlərini də atlarına çul etmişdilər». Atanın kimlərdən olduğunu. Yadıma gəlir. Bakıda. On birinci ordunun bir batalyonu bizim evlərdə yerləşmişdi.. var-yoxumuzdan heç nə qalmayıb. bu iki müxtəlif təmayüllü nəslin qohumluğunun da maraqlı bir tarixçəsi var idi: gənc Məhəmməd.) cavan. dostları ilə mərcləşib neçə metr hündürlüyə atılan almanı.» Şuşadakı rus gimnaziyasını bitirmiş Bayram bəy yalnız Füzuli tərəflərin deyil. mebellə dolu qalmışdı. Novruz bayramında atamın. 1988-ci ildə çap etdirdiyi «Çovğunlu bir qış günündə» adlı sənədli hekayəsində İlyas Əfəndiyev. Əsgərlər atamın Peterburqdan gətirdiyi mebelləri sındırıb taxtalarını ocaqda yandırmış. Həştərxanda. bacı-qardaşlarının öz evlərindən çıxarıldığını. qaçaq Xanmurad barmağındakı brilyant üzüyü çıxarıb Bilqeyis xanıma verib dedi: – Bacı. 1934-cü ildə Pedaqoji Institutun tələbəsi ikən. Şuşada. «Qədim Xorasan kürkünə bürünərək faytonun qozlasında əyləşmiş Həbib dayı keçən günlərdən. gözəl bir oğlan idi. Tərtərdə. hörmət-izzətinə görə. Yevlaxda. «Əfəndi uşağı»ndan fərqli olaraq. Pirağbulaq dərəsində Qaçaq Xanmuradın (XX əsrin onuncu illərindlə bütün Qarabağ mahalında məşhur bir qaçaq olub– E. Biz qorxub Qaryagin şəhərindən kəndə qaçmışdıq. Inqilabdan sonra tez-tez gəlib. onu Ağdam qəzasının rəisi (naçalniki) təyin edirlər. nənəm Bilqeyis xanım tez-tez xatırlayırdı ki. bütün var-yoxu əlindən çıxmışdı. evimizi axtarıb. Bolşeviklər gələndə soldatlar o binada yerləşdirilmişdi və sonralar bu barədə İlyas Əfəndiyev yazırdı: «On birinci ordu Azərbaycanı istila edəndə atamın mağazaları.) dəstəsinə rast gəldik. Orasını da deyim ki. əslinəcabəti ilə bütün Qarabağda məşhur olan Bayram bəyin qızı idi və o... Təbrizdə şərikləri var idi və Füzulidə tikilən ilk ikimərtəbəli böyük daş bina da onunku idi. bütün Qarabağın çox sayılan adamlarından biri idi və bu nüfuzuna. üstəlik. bizdən əsassız olaraq qızıl. Tacir Məhəmmədin Füzulidə müxtəlif mallar satılan doqquz dükanı. Tehranda. tamam dünyəvi bir nəslin nümayəndəsi idi. «Xudadat bəy dədəmə (yəni Bayram bəyə) demişdi ki. biz şəhərə – öz evimizə qayıdanda gördük ki. Bərdədə. tapanca tələb eləyən başabəla inzibati işçilər anamın dədə-babadan qalma ziynət şeyləri ilə birlikdə. Evlərimiz xalça-gəbəylə.

rus ədəbiyyatını dərindən bilən. İlyas Əfəndiyevi narahat edən cəhət o idi ki. Axund hamamının yanındakı birmərtəbəli binanın ikiotaqlı darısqal mənzilində sona yetdi. ağayanalıq.. ailəcanlılıq timsalı kimi təsvir etmişdi və bütün bunları. 270 . Babası rəhmətə gedəndə (Əfəndiyevlər ailəsinə sonralar da çox zülm çəkdirmiş yerli bolşeviklər 1923-cü ildə onu zəhərləyib öldürmüşdülər) İlyas Əfəndiyevin doqquz yaşı var idi. hər axşam da telefonla bu rolun ilk ifaçısı Ismayıl Dağıstanlıya zəng edirdi. vətənpərvərlik. özü də dövrün hakim ideologiyası üçün çox mühüm olan bir mövzu ilə bağlı. amma müəllif onu ləyaqət. Bura orasını da əlavə edim ki. nüanslarını çatdırırdı. Böyük bəy – o dövrün ibarələri ilə desək.» Isfəndiyar bəy – Bilqeyis xanımın kiçik qardaşı idi. rolu təhlil edirdi. dünya mədəniyyətinə yaxşı bələd olan Isfəndiyar bəyin başına dünyanın min bir müsibəti gəldi və onun ömrü 1956-cı ildə Bakının keçmiş Poluxin küçəsində. əsər Dövlət Mükafatı aldı. o qətlin ağrısı-acısı bizim evdəki xatirələrdən çəkilib getməmişdi.. igidliyi ilə «plov yemirəm ki. İlyas Əfəndiyev bütün bunlar barədə Nigar Rəfibəylidən bəhs etdiyi «Şairənin qisməti» adlı essesində yazıb və ümumiyyətlə. Amma mən. amma tale ona başqa bir həyat yolu hazırlayıbmış: o. eyni zamanda. sovet yazıçısı tərəfindən. İlyas Əfəndiyev. Sonralar mən «Mahnı dağlarda qaldı»nın əsasında «Mən hələ qayıdacağam» adlı kinossenari yazdım və rəhmətlik Kamil Rüstəmbəyov o ssenari əsasında eyniadlı film çəkdi və o film bir o qədər uğurlu alınmasa da.. Teymur bəyi də Fransada diplomatiya məktəbinə göndərəcəyik. «sinfi düşmən» idi. çünki bu obraz və ümumiyyətlə. Teymuru isə – Bilqeyis xanımın dayısı oğlu Teymur bəy Bağdadbəyov idi və o yaraşıqlı. ömrünün sonuna qədər Bayram bəyi tez-tez və xüsusi bir hərarətlə xatırlayırdı. Orasını da deyim ki. necə deyərlər. savadlı gəncə də diplomatlıq qismət olmadı – 1919-cu ildə erməni millətçiləri Şuşada xaincəsinə qətlə yetirdi və aradan nə qədər illər ötüb keçsə də. hətta mat qalırdım ki. o yaşda uşaq bütün bunları necə yadında saxlayıb. mərdlik. deyəsən. İlk dəfə 1971-ci ilin 12 fevralında göstərilən bu tamaşada Böyük bəyin (Bayram bəyin!) obrazı İlyas Əfəndiyevin düşündüyü kimi də alındı və o dövrün ədəbi təsnifatı ilə desəm. mən. günorta teatrdakı məşqlərdən sonra. nüfuzlu tənqidçilər də onu elə yüksək qiymətləndirdilər ki. amma onun Bayram bəylə bağlı xatirələri çox səlis v