Seçilmiş əsərləri

5

1

Redaktor: Dilsuz

ELÇIN E46 «Seçilmiş əsərləri» (10 cilddə), V-ci cild. Bakı, «ÇINAR-ÇAP» nəşriyyatı, 2005, – 494 səh.

E 4702060200
122

© «ÇINAR-ÇAP», 2005

2

ROMANLAR

3

ÖLÜM HÖKMÜ

4

1 GƏLƏCƏYƏ DOĞRU Axşam düşmüşdü, Bakının aşağısından – Xəzər tərəfdən yüngül bir yaz mehi əsirdi və həmin meh o aprel axşamı Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətindəki xartut, əncir, gilas ağaclarının təzə-tər yarpaqlarını güclə eşidiləcək bir xışıltıyla səsləndirirdi, o xışıltı həyətə yayılırdı və elə bil ki, o böyük həyətin həmin anlardakı müvəqqəti sakitliyinə, kimsəsizliyinə bir məhrəmlik gətirirdi. Əlbəttə, Gicbəsər o yarpaq xışıltısını eşidirdi, amma ağaclara tərəf baxmırdı; qarovulçu Əflatunun köşkünün damında dal ayaqlarını altına yığıb, qabaq ayaqlarını irəli uzadıb, o yüngül yaz mehinin əsdiyi səmtə – axşamüstü uzaqda qaralmağa başlayan dənizə tərəf baxırdı. Qarovulçu Əflatunun köşkünün damından üzüaşağı bütün Bakı görünürdü – Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı şəhərin dağlıq hissəsində idi – və o vaxt ki, gecə düşəcəkdi, o görünən binaların, küçələrin, dənizkənarı bulvarın işıqları yanacaqdı, onda Bakının bu görünüşü dünyanın ən böyük möcüzəsi olacaqdı, sirlərlə dolu naməlum bir aləmə çevriləcəkdi və yenə də neçənci gecə olacaqdı ki, Gicbəsər gizlincə qarovulçu Əflatunun köşkünün damına qalxıb, beləcə çöməlib gözlərini sirlərlə dolu o naməlum aləmdən çəkməyəcəkdi, o işıqlar bir-bir sönənəcən baxacaqdı, gecəyarısı Qəbiristanlıq Idarəsinə gəlib-gedən maşınlara, girib-çıxan, ora-bura vurnuxan adamlara fikir verməyəcəkdi, qaranlıq çökmüş Bakıda o uzaq və naməlum binaların, küçələrin, oradakı insanların və itlərin qoxusunu duymağa çalışacaqdı. Son günlərin bütün gecələri belə keçirdi. Amma bu gün dama tez qalxmışdı; bəlkə də gecəyə kimi elə beləcə burada qalacaqdı, bəlkə də düşüb gedib fırlanıb, gecə təzədən bura qalxacaqdı... Hər halda, bu axşam nəsə əvvəlki axşamlara oxşamırdı, bu axşam Gicbəsər daha artıq narahat idi, düzdü, gözlərini şəhərə zilləmişdi, başqa heç nəyə fikir vermirdi, amma hərdənbir diksinirdi, elə bil ki, nə barədəsə fikirləşirdi və fikirləri onu diksindirirdi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında Gicbəsərə fikir verən yox idi; hərgah fikir verən (və başa düşən adam!) olsaydı, görərdi ki, bu itə nəsə olub, əvvəllər həyətdə sülənən it deyil və ümumiyyətlə, axır vaxtlar nəsə gözə az dəyir; fikir verən (və başa düşən adam!) olsaydı, görərdi ki, bu itin qara və həmişə qəmgin gözlərində nəsə elə bir ifadə yaranıb ki, bu ifadə təkcə yemək axtarmaq, təpikdən qorunmaq, soyuqda isti yer, istidə sərin yer axtarmaq qayğılarından xəbər vermir... Gicbəsərin bütün ömrü Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında keçmişdi. Taleyi bu iti necə gətirib bu qəbiristanlığa çıxarmışdı – bunu heç kim bilmirdi və təbii ki, heç kim bu barədə düşünmürdü; amma Gicbəsəri Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətində ilk dəfə görən adam Əbdül Qafarzadə olmuşdu. Onda – Gicbəsər üçün çox-çox uzaq bir zamanda – çiskinli bir sentyabr səhəri idi və o payız çiskinində Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı ağacların xəzan sarısında qəmdən, qüssədən, ömrün sonu ümidsizliyindən əsər-əlamət yox idi, elə bil ki, o 5

payız çiskini həmin qəmi, qüssəni, ömrün sonu ümidsizliyini yuyub aparmışdı və o narın çiskin Əbdül Qafarzadənin sifətinə dəydikcə, elə bil, kişinin bütün içinə bir qayğısızlıq, nikbinlik yayılırdı, özünü sağlam, gümrah hiss edirdi və bu hiss həmin payız səhəri Əbdül Qafarzadəni nəsə yaxşı bir iş görməyə, kimisə sevindirməyə, kiməsə bir xeyir verməyə (həm də gözlənilməz bir xeyir!) səsləyirdi. Belə vaxtlarda Əbdül Qafaqzadə dünyanın bütün bəd işlərini, pis əməllərini, saxta oyunlarını, riyakarlığı, ikiüzlülüyü, pozğunluğu – hər şeyi yaddan çıxarırdı (hər halda, kişiyə belə gəlirdi) və elə bil ki, bu adamın bütün içi, fikri-zikri də o payız çiskini kimi, tərtəmiz olurdu, paklaşırdı. O çiskinli sentyabr səhəri daxilindən baş qaldırmış o coşğun nikbinlik və xeyirxahlıq hissləri içində Əbdül Qafarzadə əllərini adəti üzrə arxasında birləşdirib geniş sinəsini daha da irəli verdi, üzünü yuxarı tutub bomboz payız səmasına baxdı, narın çiskin çeşməyinin şüşələrinə səpələndi və belə bir narın damcılı şüşə arxasından dünyaya baxmaq da o dəm Əbdül Qafarzadəyə ləzzət verdi, hətta Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının dəmir darvazasının bala qapısından Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətinə girəndə qarovolçu Əflatunu görəndə də, bu balacaboylu, arıq, sir-sifəti günün altında, tozun-torpağın içində illərdən bəri yanıb qaralmış, balaca, yaşıl gözləri həmişə səksəkə içində oynayan adam – qarovolçu Əflatun da Əbdül Qafarzadənin gözünə dünyanın gözəl bir məxluqu, qüsursuz bir bəndəsi kimi göründü, düzü, Əbdül Qafarzadənin özünün də qarovulçu Əflatunu beləcə görməyinə gülməyi tutdu, amma, hər halda, həyat gözəl idi və Əbdül Qafarzadə də bu gözəl həyatın sahiblərindən biri idi. Qarovulçu Əflatun köşkünün balaca pəncərəsindən Əbdül Qafarzadəni görən kimi, o saat bayıra sıçradı və çevik addımlarla özünü kişiyə tez yetirmək istədi; qarovulçu Əflatun Əbdül Qafarzadəyə o qədər bələd olmuşdu ki, lap uzaqda qaraltısını da görəndə sövq-təbii duyurdu ki, kişinin kefi kökdü, yoxsa qanı qaradı; müdirin qanı qara olanda, qarovulçu Əflatun çalışırdı ki, hörmətini, ehtiramını, səcdəsini kənardan-kənara bildirsin, amma hiss edəndə ki, müdirin kefi kökdü (yəni bu o deyən şeydi ki, qarovulçu Əflatun əlavə pul qoparda bilərdi, gözlənilmədən əlavə bir imtiyaz əldə edərdi), yaxınlaşıb hal-əhval tuturdu, yeri düşsəydi sözü fırladıb gətirib Xıdırın üstünə çıxarırdı, Xıdıra rəhmət oxuyurdu, bir balaca ağlamsınıb və gözlərini yerə dikib Xıdırın belə bir gözəl zəmanəni görmədiyinə dönə-dönə təəssüfünü bildirirdi və Əbdül Qafarzadənin o gözəl ovqatının maddi bəhrələrini görürdü. O payız səhəri də yəqin belə olacaqdı, amma birdən-birə hardan peyda oldusa, balaca bir küçük sərçə kimi civildəyə-civildəyə qarovulçu Əflatunun ayaqlarına dolaşdı, az qaldı ayaqlarının altında qalsın və qarovulçu Əflatun ayağı ilə o balaca küçüyü bir kənara itələdi ki, bu gözəl payız səhəri fürsəti əldən verməsin, özünü növbəti məqsədinə çatdırsın. Çiskinin altında qəhvəyi-qara tükləri islanmış küçük, qarovulçu Əflatunun ayağı ilə təmasdan sonra, cır və nazik səsi ilə zingildədi və Əbdül Qafarzadə narazılıqla başını buladı. Qarovulçu Əflatun, əlbəttə, bu narazılığı o saat hiss etdi və dayandı, bir müdirə, bir də qəflətən peyda olmuş o küçüyə baxdı, bilmədi ki, nə eləsin. Əbdül Qafarzadə: – Götür onu gətir bura, – dedi.

6

Əbdül Qafarzadə qara paltosunun cibindən dəsmal çıxarıb çeşməyinin şüşələrini sildi. qarovulçu Əflatun hirsindən küçüyü asfaltın üstünə çırpmaq istədi. sonra küçüyü qarovulçu Əflatundan aldı. – dedi və iri sümüklü uzun barmağı ilə qarovulçu köşkünü göstərdi. qarovulçu Əflatunun o təpiyi də. amma. başa düşmüşdü ki. Vasili də. iri əlləri ilə yaş tüklərini tumarladı. bu dəfə Əbdül Qafarzadənin kefi köklüyündən qazanan o olmadı. elə bil. bu balaca varlığı irəlidə nələr gözləyir? Nə qədər təpik yeyəcək? Bir azdan gözlərindəki o. sonra da acından ölsün? Nə olsun axı? Nə olsun ki. kimdir. pişikdən mühafizə edirdilər. o ümiddən əsər-əlamət də qalmayacaq (Əbdül Qafarzadə buna əmin idi) və nə üçün belə olmalıydı? Bir halda ki. nəslini davam etdirir? Davam edən bu nəslin nə mənası var? Əbdül Qafarzadənin hərdən belə bir fəlsəfəyə qapılması var idi. Həmin çiskinli payız səhərindən sonra. ümidlə gəlmişdi. bu dünyada kim. ilk dəfə idi ki. həyatında aldığı ilk təpik idi. Küçük.. o ümid də dünyanın vecinə deyildi və Əbdül Qafarzadə o dəm küçüyə baxa-baxa fikirləşirdi ki. bir sözlə. o kişinin tapşırığına layiq olsun.. ümid var idi. O küçük. kolbasa. Qəhvəyi-qara tükləri bədəninə yapışmış o küçük hardan gəlib Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına çıxmışdı? Qəbiristanlığın ərazisində it yox idi və ümumiyyətlə. qarovulçu Əflatunun qucağından çıxıb Əbdül Qafarzadənin qucağına gəlmək istəyirdi. çünki yenicə gəldiyi dünyanın işlərindən xəbərsiz idi. qucağına it alırdı. cani-dildən bu küçüyə qulluq eləsin – Əbdül Qafaqzadə verdiyi tapşırığı yadından çıxaran adam deyildi və qarovulçu Əflatun da bunu yaxşı bilirdi. 7 . o saat da özünü ələ aldı: o boyda kişi bu küçüyü ona tapşırmışdı və qarovulçu Əflatunun da borcu idi ki. it tumarlayırdı və küçük də o sazaq payız səhəri bir neçə günlük həyatında ilk dəfə insan əlinin (iri əllərin) hərarətini hiss etdi və bu – Əbdül Qafarzadənin hər şeyi görən boz gözlərindən yayınmadı. Əbdül Qafaqzadə görsə. Bu küçük dünyaya beləcə bir etibarla. Qarovulçu Əflatun sidq-ürəkdən heyfsilənə-heyfsilənə fikirləşdi ki. o küçüyü o saat ehmalca qucağına aldı və müdirin qabağına yüyürdü. – Baş üstə! – Yaxşı bax buna!. hətta Əbdül Qafarzadə idarənin binasına girəndən sonra. yəqin ki. əlbəttə. etibardan. gülümsədi və Qəbiristanlıq Idarəsinin ikimərtəbəli binasına tərəf getdi. küçüyə o yeməkləri verirdi və o cür qulluq edirdi ki. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığını itdən. işdi. sosiska alırdı.Qarovulçu Əflatun dünyada ən çox sevdiyi bir varlıq kimi. Əbdül Qafarzadə bu fikirdə idi ki. təbiət niyə onu yaradırdı? Təpikləri yesin. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında və ümumiyyətlə. amma o etibar da. bu küçük dünyanın beləcə vecinə deyildi. qarovulçu Əflatunun köşkündə bu adamla birlikdə yaşamağa başladı. diqqətlə küçüyə baxdı. eşitsə. qəbiristanlıqda gərək it-pişik olmasın və Mirzəibi də. – Əbdül Qafarzadə yenə küçüyün başını tumarladı. Qarovulçu Əflatun hər gün küçük üçün bir qutu süd alıb gətirirdi. qarovulçu Əflatunun qucağından boylanıb Əbdül Qafarzadəyə baxırdı və həmin küçük baxışlarında bir etibar. bu adam ömründə ilk dəfə idi ki. o küçük Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında. küçüyü qarovulçu Əflatuna qaytarıb: – Bunu özünlə bir yerdə saxla!. hətta bəzən pirojna alıb gətirirdi və Qəbiristanlıq Idarəsinin işçilərinin yanında küçüyə yedizdirirdi. Ağakərim də bunu bildikləri üçün. bu it balası küçük oldu.

az qala. balacalığına görə deyildi. üçlükləri. ürəyində küçüklə düşmən idi. elə bil ki. sosiska. marmelad. yola salırdı və köşkə girib qazandığı manatlıqları. qarovulçu Əflatun nə qədər əlləşirdisə də. çalışırdı ki. elə ki. asfaltın da qulağı var idi və hər hansı bir xəbər o saat gəlib Əbdül Qafarzadənin qulağına çata bilərdi. həm də gözəl parçası idi və qarovulçu Əflatun illərdən bəri buna öyrəşmişdi. qarovulçu Əflatun nədənsə. Əbdül Qafarzadə də iri əli ilə küçüyün başını. incitməyə cəsarət etmirdi: Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında hasarın da. amma tək olanda da. it sidiyini təmizləyə-təmizləyə fikirləşirdi ki. tələsik müdirin qabağına yüyürürdü. hərdənbir darvazanın yanında ayaq saxlayırdı və o zaman qarovulçu Əflatun küçük qucağında. hətta yüzlükləri!. itə qulluq etmək. dəlisi tuturdu. balaca qapısını açıq qoyurdu ki. Küçük süd içə-içə. bu dünyada Əbdül Qafarzadənin xoş münasibət göstərdiyi küçük olmaq Əflatun olmaqdan yaxşıdı. iyirmibeşlikləri.. həyətdə heç nə eləmirdi. ümumi pulları (onluqları. şahidsizlik tələb edirdi. Əbdül Qafarzadənin gözlərinə dünyanın ən xoşbəxt adamı kimi görünsün. pirojna yeyə-yeyə gözgörəti böyüyürdü və bu küçüyün yüksək qəyyumundan xəbərdar olan Qəbiristanlıq Idarəsinin işçiləri hərdənbir ona dondurma. hər dəfə qarovulçu Əflatunun ürəyi döyünürdü. iy çəkilsin. yəni yalnız bu adamın həyatının bir parçası idi. qarovulçu Əflatun qaça-qaça araq dalınca gedib-gəlirdi. lap gecənin yarısı da hirslənəndə küçüyü vurmağa. narahat hisslər keçirirdi.) paylara ayıranda. hər gün səhər tezdən o iti qucağına alıb müdirin yolunu gözləmək qarovulçu Əflatunu o qədər bıkdırmışdı ki. qumarbazları qarşılayırdı. əllilikləri. küçük başlayırdı mədəsini boşaltmağa. belə çağlarda bu küçüyün hürməyə başlaması tamam bir dilxorçuluq gətirirdi. gecə də küçüyü həyətə gəzdirməyə çıxarırdı və bu it balası it. nə qədər şirin sözlər deyib heyvanı tovlamaq istəyirdisə də. kimdənsə qorxurdu– yox (və başqa cür də ola bilməzdi: Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının Əbdül Qafarzadə kimi bir sahibi var idi və hələ yoxlamaq lazım idi ki. Qarovulçu Əflatun küçüyə deyilən bu «Malades» sözünü. havası dəyişsin. hürməyə başlayırdı və qarovulçu Əflatunun gecə həyatının beləcə şıdırğı və məsuliyyətli çağlarında bu küçük hürüşünə adət eləmək mümkün deyildi. Məsələ burasında idi ki.. Küçük boyuna.. hətta bəzən çarpayının üstündə o it nəcisini. məsələ onda idi ki. öz ünvanına qəbul edirdi və həmin anlarda dünyanın ən xoşbəxt adamı olurdu. it ayaqyolusuna girirdin. daha doğrusu. köşkə qayıdırdılar. o darısqal köşkdə itlə birlikdə yaşamaq. odur ki.. Qarovulçu Əflatun hər gün səhər də.. kolbasa. bütün bu köşk əməliyyatları bir təklik. beşlikləri cibindən çıxarıb səliqə-sahmana salanda. bir şey çıxmırdı. yoxsa Əbdül Qafarzadə?). ya da sidiyini axıtmağa və həmin anlarda qarovulçu Əflatun köşkün döşəməsindən. bu gecə haqq-hesabları yalnız qarovulçu Əflatuna aid idi. darvazanın da. nigaran qalırdı: məsələ burasında deyildi ki. Hər gecə taksilər gəlib Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının darvazası ağzında dayandıqca. belini sığallayıb: – Malades! – deyirdi. amma o iy gündən-günə artırdı və qarovulçu Əflatunun köşkünə girəndə. Əbdül Qafarzadə hər səhər də o küçüyə gülümsəyirdi. bu dünyada kim güclü adam idi – Brejnev. cini qalxırdı.Qarovulçu Əflatun hər səhər küçüyü qucağına alıb köşkün yanında dayanırdı və Əbdül Qafarzadənin avtobusdan düşüb Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına gəlməyini gözləyirdi. Ürəyində küçüyü ən pis küçə söyüşləri ilə söyə-söyə köşkü silib süpürürdü. xarici peçenye də verirdilər və bütün bu gedişat 8 . elə bil ki. küçüyün.

. böyük bir matəm nümayişi idi) dayanmış qarovulçu Əflatunu gördü və qəflətən qışqırdı: «– Alə. Düz üç aydan artıq beləcə davam etdi. qarovulçu Əflatunun tükləri biz-biz olsun. Həmin fəlakətdən sonra. xırda yaşıl gözləriylə məhkum taleləri yola salmış. o sözləri deyən insan deyildi. bunun özü igidlik idi və qarovulçu Əflatun da bunu belə qiymətləndirirdi. ələmin..ondan xəbər verirdi ki. Vasili də. düşmənlərin dediyi başıma gəldi!. bu it küçüyünü əvvəlki tək bəsləsin.. Ağakərimdən məsləhət almaq istədi. elə bil ki. amma. O cavan. səhv eləyib. amma Mirzəibi də. isti yeri var idi. dünyada çox iztirabların. sonra şıdırğı payız yağışı yağan bir dekabr günü – altı il bundan əvvəl – müdirin cavan və sağlam idmançı oğlu birdən-birə rəhmətə getdi. Səhərlər Əbdül Qafarzadə işə gələndə qarovulçu Əflatun daha küçüyü qucağına alıb pişvaza çıxmırdı və Əbdül Qafarzadə də daha o küçüklə maraqlanmırdı. Həmin dəfn mərasimində Əbdül Qafarzadə camaatın arasında (elə bil ki. küçüyü daha beləcə pişvaza çıxarmaq lazım deyilmiş. De ki.. dərdin.. işgəncələrin şahidi olmuş. qulağını çəkib zingildədirdi. hərdən acığı tutanda ayağı ilə itələyirdi. birdən-birə qırılmış həyat yollarını çox görmüş (və özü də evlər yıxmış) qarovulçu Əflatun o vaxta qədər o sifətdə.. yoxsa qovsun. yoxsa necə olsun? Əlbəttə. həmin işə qarışmayasan. kolbasasına. Qarovulçu Əflatun yenə də küçüyü qucağına alıb tələsik köşkün qabağına çıxdı. boz gözləri ilə çeşməyinin ardından qarovulçu Əflatunun gözlərinin içinə baxdı və o baxışların altında kürəyinin arasını soyuq tər basan qarovulçu Əflatun başa düşdü ki. Əbdül Qafarzadə bir müddət işə gəlmədi və nəhayət. Əflatun. bunu gedib Əbdül Qafarzadənin özündən soruşmaq olmazdı. o dəfn mərasimində Əbdül Qafarzadənin dediyi sözləri yadına salanda həmişə az qalırdı ki. sosiskasına əvvəlki kimi fikir vermirdi. Günlər də beləcə keçirdi. Hətta bir-iki dəfə küçük özü Əbdül Qafarzadəni həyətdə görüb kişinin dalınca düşmüşdü. içməyi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı bu küçüyü gələcəkdə dünyanın ən xoşbəxt itinin taleyi gözləyir. O dəfn mərasimini. naməlumluq var idi. soyuqda. nə eləsin. öz artıqlarını itin qabağına atırdı. amma bu dəfə Əbdül Qafarzadə küçüyə baxmadı.. o sağlam idmançı oğlunun qəfil ölümüylə Əbdül Qafarzadəyə elə bir zərbə dəymişdi ki. Bundan sonra çox naməlum və qarovulçu Əflatunu o naməlumluq içində çaşbaş salan bir vəziyyət əmələ gəlmişdi: qarovulçu Əflatun bilmirdi ki. o baxışda adam görməmişdi (və yəqin ki. dəhşətin özü idi. küçük hələ köşkdə yaşayırdı və yeməyi.» Və özünün hiss-həyəcanları təbiətən çox aşıbdaşan olmasa da. Ağakərim də çiynini çəkdi və heç biri bu işə qarışmadı. hər halda. oğlunun ölümündən keçən neçənci günsə avtobusdan düşüb ilk dəfə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının darvazasının bala qapısından içəri girdi. yaxşısı bu idi ki. rəhbərlərdən kimsə ölmüşdü. amma müdir küçüyə fikir verməmişdi. kim olsaydı bu zərbəyə dözə bilməzdi və bu gözəl insan ki. Qəbiristanlıq 9 . Qarovulçu Əflatun bu barədə Mirzəibidən. Düzdü. çünki Əbdül Qafarzadə ilə bağlı o işdə ki. ömrünün axırına kimi də görməyəcəkdi!). Vasilidən.. Küçüyün ərköyün çağları keçmişdə qalmışdı. indi özünü ələ alıb hər gün işə çıxırdı. yağışda-qarda da boynuna ip salıb həyətin aşağı başındakı akasiya ağacına bağlayırdı və qarnını boşaltmayınca köşkə gətirmirdi. çeşməyinin arxasından boz gözləri ilə qarovulçu Əflatuna baxan. qarovulçu Əflatun daha küçüyün südünə. get car çək e!.

peçenye verən yox idi. alkaqolik əri ölmüş. Onda küləkli bir gün idi və axşam təzəcə düşmüşdü. hətta raykom katibi də ola bilərdi!. lap az bir müddətdən sonra Kolxoza maşın ala biləcəyinə baxmayaraq. süpürgəçi Nastyaya da əmr etmək imkanı yox idi. qızı bir azərbaycanlı gülsatana ərə gedib Moskvaya köçmüşdü. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı ölüm mərasimləri qurtarmışdı. Həyət-bacada heç kim yox idi. amma külək təsir edirdi.. tale üzünə gülmüşdü.. Həyətə baxa-baxa küləyin qarasınca deyinən qarovulçu Əflatun Qəbiristanlıq Idarəsindən çıxan süpürgəçi Nastyanı gördü. qarlıboranlı qış gecələrində Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının müştəriləri az olurdu və qarovulçu Əflatun hələ müharibə vaxtından qalmış kürkünə bürünüb köşkə güclə sığışmış dəmir çarpayıda uzanırdı. qoca çağlarında da olsa. köşkdən çıxıb darvazanın qabağında dayandı və süpürgəçi Nastya gəlib yanından ötmək istəyəndə rusca: – Damoy idyoş? – soruşdu. elə qıy vururdu ki. arvadın hətta qalın qış paltosunu da arxadan qabardan. Qəbiristanlıq Idarəsinin işçiləri getmişdi və buranın gecə həyatı da hələ başlamamışdı. yeridikcə hər tərəfi ayrı-ayrılıqda oynayan iri dalı.. azaldırdı). qazanc az olanda da qayğı artacaq. qalın yun şalını başına. Süpürgəçi Nastya idarədən həmişə sonuncu çıxırdı. Sonra elə bir gün gəldi ki. marmelad. hər halda. Külək elə güclü əsirdi. amma canı hələ sulu idi. külək beləcə davam eləsə. atasının boyun olduğu «Jiquli» maşınını səbrsizliklə gözləyirdi.). bu gecə müştəri az olacaq (yağış müştəriyə təsir eləmirdi. amma. Hər dəfə qış gələndə əyninə geydiyi göy paltosunun bütün düymələrini bağlamış. Həmin küləkli axşam qarovulçu Əflatun köşkün kiçik pəncərəsindən üzü küləyə tərəf gələn süpürgəçi Nastyanın göy paltosunun üstündən belə açıq-aşkar hiss olunan yoğun baldırlarına baxa-baxa udqundu.. Əlbəttə. oğlunu əsgər aparmışdılar və indi Əfqanıstanda «düşmənlərə» qarşı vuruşurdu və bütün bu təfsilatı qarovulçu Əflatun yaxşı bilirdi. onu gətirib Əbdül Qafarzadə kimi bir nəhəngə ürcah eləmişdi. Süpürgəçi Nastya küləkdən üzünü yanpörtü tutub: 10 . amma lırt deyildi) arvadın yaşı əllini keçmişdi. Qarovulçu Əflatunun oğlu Kolxoz. belə küləkli-yağışlı. balaca adam eləmişdi və indi qarovulçu Əflatunun heç olmasa. arıq adamın yadına düşürdü. qarovulçu Əflatun özünü heç cürə saxlaya bilmədi və böyrünə bir təpik ilişdirib o küçüyü köşkdən qovdu. fırladıb axırda gətirib adicə qarovulçu etmişdi (halbuki maarif müdiri ola bilərdi. kişinin ürəyindən bir qüssə keçirdi. O vaxtlar ki.. Qəbiristanlıq Idarəsində əyilib döşəməni süpürəndə. yuyanda paltarının yaxasından dərin arası görünən iri döşləri qarovulçu Əflatunun gözlərinin qabağına gəlirdi və həmin məqamlarda Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında qazandığı pullara. köşkün balaca pəncərəsindən həyətə baxan qarovulçu Əflatun fikirləşirdi ki. Əbdül Qafarzadə kimi bir adamın ona xüsusi mərhəmət göstərməsinə.Idarəsinin işçiləri də Əbdül Qafarzadənin daha bu küçüyə fikir vermədiyini bilirdilər (buranın sabit bir ənənəsi var idi: müdirin xarici aləmə münasibətindəki kiçicik təfərrüat da gözdən yayınmırdı) və əvvəlki kimi küçüyə dondurma. özünə güzəran qazanmışdı.. əksinə. boynuna dolamış bu kök (kök idi. həyat onu barmağında fırladıb.. müştəri az olanda da qazanc az olacaq. onda birdən-birə süpürgəçi Nastya gəlib bu cüssəsiz. daha da artırırdı.

. Padarka toje dam da tebe. Ladna da. Idyom!. Və bu vaxt o küçük gözlənilmədən hürməyə başladı. əlbəttə. Darısqal köşkün içində küləyin o vıyıltısıyla bərabər. – Qarovulçu Əflatun əli ilə köşkü göstərdi. bu dəm bu darısqal və gözəl köşkdən başqa.. xoş bir sərbəstlik hakim kəsilmişdi. paltosunun. – Şto doma? Adna da doma! – Qarovulçu Əflatun yenə udqundu.. bircə gün insan ömrü yaşayacaqdı.. amma it çarpayının yuxarı başına qaçdı..– A kuda je eşo? – soruşdu. görünür.. elə bil ki. Küçük daha bərkdən hürməyə başladı.. Göy palto süpürgəçi Nastyanın bədəninə kip oturduğu üçün o düymələr çox çətin açılırdı və bir yuxarı düyməni açınca qarovulçu Əflatunun barmaqları gizildədi. – dedi və həyəcandan titrəyən barmaqları ilə süpürgəçi Nastyanın göy paltosunun düymələrini açmaq istədi. Idyom!. Xoroşo budet. qəribə bir durğunluq var idi və o durğunluq içində qarovulçu Əflatun özü həyəcanla (ilk dəfə qadın görəcək yeniyetmə həyəcanı ilə) döyünən ürəyinin səsini eşidirdi. sonra o balaca köşkə. Süpürgəçi Nastya. sonra yenə qarovulçu Əflatuna baxdı. – Tı eşo na çto-to sposoben? – və süpürgəçi Nastya bərkdən güldü. – Kəs demədim sənə!? – Qarovulçu Əflatun iki əlini də uzadıb küçüyü qamarlamaq istədi. boynunu irəli uzadıb süpürgəçi Nastyaya və qarovulçu Əflatuna hürürdü. daha bərkdən hürməyə başladı. o küləkli axşamda belə bir təklif gözləmirdi və açıq-aşkar bir maraqla boyca özündən xeyli kiçik olan qarovulçu Əflatuna... Vodka toje yest. titrəyən barmaqlarını süpürgəçi Nastyanın göy paltosunun yaxasından çəkdi və nədənsə pıçıltıyla: – Kəs!. Ikinci gözlənilməz hadisə isə o oldu ki. amma eyni zamanda. Qarovulçu Əflatun.. hətta Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı da. amma o düymələrin hamısı açılacaqdı və arvadı qocalıb əldən düşmüş qarovulçu Əflatun da bu dünyada. araq da. Qarovulçu Əflatun bu yekəpər.. süpürgəçi Nastyanı ayıltdı. heç olmasa... – Idyom da!. bir balaca da dartdı: – Idyom da!.. Əbdül Qafarzadənin özü də (!!) yaddan çıxmışdı və qarovulçu Əflatunun bütün içinə həyəcanlı. üzünün ağı çirkdən bozarmış yastığın üstünə çıxıb köşkün küncünə qısıldı və əvvəlkindən daha hirsli.. udquna-udquna: – Snimay da palto.. çarpayının üstündə idi.... qarovulçu Əflatunun ardınca köşkün açıq qapısından içəri girdi. küçüyün eləcə hirslə hürməyi.. – dedi. Nikto ne vidit.. bu iti də yaddan çıxarmışdı və küçüyün beləcə hürməyi onu səksəndirdi. – Kəs!. – Idyom tuda. dörd ayağını da hikkəylə qarovulçu Əflatunun illərdən bəri rəngi solmuş və çirkli adyalının üstünə basıb. paltarının altında o cürə can gizlətmiş süpürgəçi Nastyadan başqa dünyada heç nə və heç kim yoxdur. sağlam arvadın beləcə gülməyindən ürəkləndi və bu dəfə süpürgəçi Nastyanın göy paltosunun qolundan yapışmağa cürət etdi.. hədiyyə də yaddan çıxdı və arvad yuxarıdan aşağı bu qoca və cansız kişiyə baxıb bərkdən gülə-gülə: 11 .. – A çto delat? Takova sudba!. Süpürgəçi Nastya gözlərindəki o maraqla və diqqətlə qarovulçu Əflatuna baxdı və qarovulçu Əflatunun yanınca köşkə tərəf addımladı. qarovulçu Əflatuna elə gəlirdi ki.

haçansa bu küçüyü ona tapşırmışdı və indi itin beləcə yiyəsizliyinə hirsi tuta bilərdi (onda da qarovulçu Əflatun Aşqabad batan kimi batardı!).O adı nədir. soruşmurdu.. hər halda... özünün naxaləf olmadığını nəzərə çatdırmaq üçün kişinin qeydinə qaldı: – Fikir vermə. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında insanlarla zarafat eləmək olmaz.. Dünya belədi də. amma ürəyi soyumurdu. küçük böyümüşdü.– Tı je ne mojeş spravlyatsya daje s sobakoy! – dedi və o darısqal köşkdə geri çönüb göy paltosunun altından iri dalının yanlarını qarovulçu Əflatunun yarımca metrliyində oynada-oynada eşiyə çıxdı. ərik. indi gör nə olub. Bütün qısa ömründə insan təpiyini ilk dəfə beləcə yeyən küçük quyruğunu qısıb zingildəyə-zingildəyə o köşkdən uzağa qaçdı. amma nə olsun. zaraza!. hasarın dibindəki kolluğa girib heç vaxt hiss etmədiyi dəhşətli bir qorxu ilə köşkün açıq qapısına tərəf baxdı: küçüyün bütün bədəni uçunurdu və yəqin o küçük elə həmin andan da başa düşdü ki.. dəyişmişdi. onda da yaz gəlmişdi və Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı alça. şey.. süpürgəçi Nastya Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının darvazasından çıxıb gözdən itdi. qarovulçu Əflatun birdən-birə (əlbəttə. gözlərindəki o etibardan. Və həmin gündən də o itin adı Gicbəsər qaldı. amma.. 12 . nə desin. hər şey bir qarın çörəklə ölçülmürdü ki... elə həmin anda da sinəsinə bir təpik ilişdirib iti köşkün açıq qapısından bayıra tulladı. Əbdülün özü də əclafın biridi. Əbdül Qafarzadə uzun müddətdi küçüyü görmürdü. Əbdül Qafarzadəni beləcə söyürdü – düzdü. elə bil ki.. Qarovulçu Əflatun nigarançılıqla itə baxa-baxa bilmədi ki. gilənar. özü-özü ilə danışdı: – Necə yazıq idi. Düzdü. atası hambal Orduxan da. nar ağacları çiçək açmışdı – Əbdül Qafarzadə Qəbiristanlıq Idarəsinə gələndə hardansa birdən-birə peyda olub həyətin ortasında dayanmış o küçüyü gördü. əşşi. ümiddən əsər-əlamət yox idi. Əbdül Qafarzadə yavaşdan qarovulçu Əflatunla yox. qarovulçu Əflatun içindən coşub gələn bir nifrətlə əlini atıb küçüyün boynunun dərisindən yapışdı və heyvanı qaldırıb zərblə köşkün döşəməsinə çırpdı. Əbdül Qafarzadənin it naxələfliyi ilə bağlı bu fikirlərindən ürəkləndi və belə bir məqamda o itdən fərqli surətdə. gicbəsərin biridi!. amma bu yerdə axmaq it özü qarovulçu Əflatunun köməyinə gəldi– boynunu irəli uzadıb hirslə Əbdül Qafarzadəyə tərəf hürməyə başladı. Əbdül Qafarzadə qarovulçu Əflatuna çörək vermişdi. it də Əbdül Qafarzadəni tanıdı və kimsəsiz bir günə düşdüyünə görə kişini günahlandırdı. bütün nəsilləri də əclaf idi və qarovulçu Əflatun elə söydükcə söyürdü. Itə də yaxşılıq yoxdu bu dünyada!. ürəyində!) Əbdül Qafarzadəni söyməyə başladı.. Qarovulçu Əflatun küçüyün qarasına bərkdən küçə söyüşləri söyə-söyə köşkün qapısını bağladı və həmin küləkli axşamın üçüncü gözlənilməz hadisəsi də bu oldu ki. Qarovulçu Əflatun udquna-udquna və ürəyi hələ də həyacanla döyünə-döyünə köşkün balaca pəncərəsindən süpürgəçi Nastyanın ardınca baxdı və elə ki. Bir dəfə – həmin hadisədən üç-dörd ay sonra. amma Əbdül Qafarzadə onu tanıdı: – Həmin küçükdü? – soruşdu. Əbdülün o qardaşı Xıdır da əclafın biri idi. birinci dəfəydi ki. ümumiyyətlə. bərkdən yox. Qarovulçu Əflatun.

Amma Gicbəsər daha burada qalmaq istəmirdi. qarovulçu Əflatunun köşkünün yanında ayaq saxlayıb sol qılçını qaldırdı və sidiyini köşkün daş divarına boşaltdı.. amma Gicbəsər yerindən tərpənmirdi. damın üstündə çöməlib gecəni gözlədi və Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının gecə həyatına – tez-tez taksilərin gəlib-getməsinə. həmin bu aprel gecəsi Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında qarovulçu Əflatunun köşkünün damından Bakının o gecə mənzərəsinə baxırdı və Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından kənardakı o naməlum aləmin işıqları artıq bir-bir sönürdü. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından kənardakı o aləm başdan-başa sirlərlə dolu idi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı idarənin həyətinə bir sakitlik çökdü. dəfn mərasimləri sona yetəcəkdi. daşa basırdılar. dilənçilər qəbiristanlıqdan çıxıb gedəcəkdi.. Vasilinin adamları bir-bir çağırmağına. Gicbəsər daha Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yaşaya bilmirdi.. Mirzəibinin. amma bu dünyadan kənarda sirlərlə dolu naməlum bir dünya da var idi və bu son günlər ərzində o naməlum dünya Gicbəsəri özünə çəkirdi. Bu it indiyə qədər heç vaxt Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının geniş ərazisini tərk etməmişdi. Və Gicbəsər o aprel günü sübh tezdən damdan aşağı düşdü. yəni bütün bu illər boyunca içində yaşadığı öz dünyasını beləcə görmüşdü.. bütün Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına «əlvida» dedi və qulaqlarını qısıb özünün yeni 13 . Və Gicbəsər indi. bir azdan işçilər gələcəkdi.. Ağakərimin. qarovulçu Əflatunun yüyürə-yüyürə müştəriləri qarşılamasına və yola salmasına. O vaxtlardan altı-yeddi il keçmişdi. cürbəcür tapşırıqlar verməyinə. çünkü başqa itləri buradan qovurdular. O naməlum. müvəqqəti bir sakitlik idi və Gicbəsər burasını çox gözəl bilirdi.. ayrı-ayrı keflənmiş adamların hay-küyünə.. mollalar..Düzdü. qancıqlarla şırvanmışdı (bu qancıqlar özləri gəlib Gicbəsəri tapırdılar). yəni bir neçə saat bundan əvvəl Gicbəsər damdan düşüb getmədi. amma bu. amma heç vaxt buralardan kənara çıxmamışdı və Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında tək ömür sürmüşdü. . amma onu qovmaq barədə heç bir xüsusi tapşırıq verməmişdi və Gicbəsər də həmin vaxtdan Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında sülənirdi. Gicbəsərin burada həmişə bir qarın yeməyi var idi: gecə məclislərindən qalan artıqlar Gicbəsərə gen-bol bəs eləyirdi. Bayaq. Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətinə giribçıxan gecə qonaqlarına... təsadüfən buralara gəlib çıxan itlərlə görüşmüşdü. Gicbəsər Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yaşamaq istəmirdi. elə-beləcə baxırdı. axşamüstü idarənin də işi qurtaracaqdı və gecə həyatına hazırlıq başlayacaqdı. Gicbəsər gözünü açıb Tülkü Gəldi Qəbiristanlığını. o sirli aləm Gicbəsəri özünə çəkirdi. səhər ötüb. Əbdül Qafarzadənin o itdən üzü dönmüşdü. qəbirqazan alkaqoliklər. təkcə qarovulçu Əflatuna yox. yəni bu üç nəfərin Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı bu gecə həyatının təşkilati işləri ilə məşğul olmaqlarına – heç nəyə fikir vermədən bütün gecəni Bakının o mənzərəsinə tamaşa etdi.. yıxılıbdurmağına. yeri düşəndə təpikləyirdilər.. Gicbəsərə isə burada adət etmişdilər və bu iti söyürdülər. günorta keçəcəkdi. Bakının işıqları yavaş-yavaş tamam sönürdü. amma Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından qovmurdular. bununla da elə bil ki. Sonra səhər açılmağa başladı.

həyatına. qapıları. həyətə toplaşmış məhəllə kişilərinə baxırdı. elə ki. artırmanı silib-süpürüb sahmana salırdı. kişilər yavaş səslə iki-bir. pəncərələri. həyət adamları bir-birilə salamlaşdı. o saat da bütün məhəlləyə xəbər yayıldı: gecə Xədicə arvad rəhmətə gedib və həmişə belə bəd xəbərli vaxtlarda olduğu kimi. yeni dünyasına – naməlum bir gələcəyə doğru qaça-qaça Qəbiristanlıq Idarəsinin darvazasından çıxdı. günorta ya axşam bir-biri ilə canı-dildən söhbət edən. məhəllədəki dalanların. yuxa bişirmək üçün tədarük görürdü. ümumiyyətlə. mərhumun fərsiz oğlu Siçan Balaniyaza xəbər vermək və sairə bu sayaq məsələləri müzakirə edirdi. ayaqyolunun yanında altı daşla hörülmüş bir krant var idi və tələbə Murad İldırımlı indi həmin krantın yanında dayanıb bilmirdi ki. ya gündüz. yazıq Xədicə arvadı bu gün saat neçədə qaldırmaq. çayniklər su ilə doldurulub qazın üstünə qoyuldu. həmişə özlərini tamam sərbəst bilən o adamların – şəhərdə yaşayan tələbə oğlanların (xüsusən də aralarında qız olanda). tas. fərqi yox idi. darağa yatmayan pırpızaqlı qara və cod saçları camaatın diqqətini daha artıq cəlb edir. qələbəliklə arası yox idi. ədəbi müzakirələrdə toplaşmış cavan yazıçıların (xüsusən də həmişə odlu-alovlu danışan. başsağlığına gəlib-gedənləri yola salmaq üçün bazardan çay. üş-bir söhbət eləyə-eləyə cənazəni məscidə aparıb yumaq. millət dərdi 14 . tünlüklə. həmin aprel səhəri açıldı. tələbə Murad İldırımlının və Xosrov müəllimin kirayədə qaldıqları otaqları). bir bəhanə ilə uzaqlaşıb çıxıb getmək istəyirdi və sonra elə ki. səhər. gecə yerinə girirdi. arvadlar qara kəlağayılarını tələm-tələsik başlarına salıb Xədicə arvadın evinə getdilər. 2 «ƏZIZIMIN CƏFASI» ROMANI Elə ki. qənd. Yazıçılar Ittifaqındakı cürbəcür görüşlərdə. gecə. kobud sifəti. limon almaq. şəkər gətirirdi. nə eləsin. bütün bu ətrafda nə hadisə baş verirdisə. O balaca həyətin yuxarı başında. belə anlarda tələbə Murad İldırımlının ürəyi sıxılırdı. qab-qacaq gətirirdi. camaat həyətlərdəki ayaqyoluna girib-çıxmağa başladı. bu cavan adamın. küçəyə düzülmüş qənbərlər bir-birinə xəbər verirdi və nə olurdusa. yaxud redaksiyalarda. o balaca üç otağı (o cümlədən. qazan. Arvadlar ağlaya-ağlaya evə girib-çıxırdı. Adamlar bir-bir o balaca həyətə doluşduqca Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinin dördüncü kursunda təhsil alan tələbə Murad İldırımlı sentyabrın 1-dən bu tərəfə səkkiz ay yaşadığı bu məhəllənin gözə görünməyən teleqram sisteminə məəttəl qalırdı – elə bil ki. adamlar çox olan yerdə özünü naqolay hiss edirdi və həmişə də tələbəyə elə gəlirdi ki. kimisi yağ gətirirdi. kişilər də yazıq Xədicə arvadın birmərtəbəli. dırnağını çeynəyir. qəbiristanda yer tapmaq. həyəcanlanırdı. halva çalmaq. sonra birdən yadına düşürdü ki. üçotaqlı evinin qabağındakı balaca həyətə yığışmağa başladılar. çoxluq içində qısa boyu. bir balaca donqar beli. ölüm kağızını almaq. Tələbə Murad İldırımlı sağ əlinin baş barmağının dırnağını çeynəyə-çeynəyə. bircə anın içində bütün məhəlləyə yayılırdı. uşaqlar çörək dalınca Ağabalanın dükanına qaçdılar. sübh tezdən məhəllənin qapıları cırıldadı. evlərin divarları. kimisi öz evindən un gətirirdi. tez əlini ağzından çəkirdi.

çay həsrəti deyildi. içində nəsə bir işıqlı şey var idi.. dar-düdtəkliyi isə daha artıq. ağlına da gəlmirdi ki. teatra gedib. universitetdə dərslər başlayırdı və həmişə ora-bura tələsən. cidd-cəhdlə bütün mühazirələri yazan bu qaradinməz adamın – tələbə Murad İldırımlının beləcə çətin gecələri olur və həmin Murad İldırımlı indiyə qədər də nə bir qızla gəzib. ölsə. o qapıbir kirayənişin Xosrov müəllim eşitməsin deyə. həmişə bu cavan adamla birgə olurdu. yalnız tələbə Murad İldırımlıya məxsus olan o hisslər aləminin öz məxsusi kövrəkiyi. səhərdənaxşama qədər kitab oxuyan. tələbə Murad İldırımlının içinə hopmuş məkansız bir hiss idi. cismani hiss edirdi və belə anlarda nənəsinin o səsi əbədi bir həsrətin səsinə çevrilirdi və o həsrət kənd həsrəti. kitabxanada məşğul olmaq istəmirdi. Tələbə o səsi sevirdi. beləcə 15 . iyirmi yeddi yaşına baxmayaraq. hərdənbir konsertə həmişə tək gedərdi). öz mənasızlığını. əvvəlcə nənəsinin səsini eşidirdi və ümumiyyətlə. barmaqları qələm tutmaqdan bezirdi. ona nəsib olmayan (və yəqin ki.). O çətin gecələrin dünyada başqa heç bir kimsəyə yox. yaxud qol-qola girmiş. tələbə Murad İldırımlıya elə gəlirdi ki. qəzetləri. bir yerə yığışanda gəzdikləri qızlardan. sonra səhər açılırdı. meşə. səni mən yetirmişəm. sevinc kimi. o yazıq Xədicə arvad. beletajda da oturmağa həvəsi olmurdu (kinoya. mətbuatda onları tənqid edirdilər – hərgah tənqid edirdilərsə. qayğısız və sərbəst gəzişən. dağ. mənəvi dostluq edirdi. iyirmi yeddi yaşa yaraşmayan o kövrəklik baş qaldırırdı. xüsusən. səni mən boya-başa çatdırmışam. bu iyirmi yeddi il ərzində heç gizlincə də lüt arvada baxmaq imkanı olmayıb. ağladırdı – gecənin yarısı tək-tənha yerində uzanıb. həmin qızın çılpaq döşlərini görmüşdü. ədəbiyyat həvəskarlarının yanından gözə görünmədən uzaqlaşıb getməyinin xəcaləti soyuq tər gətirirdi. meşələrin səsiyəm. həmişə olduğu kimi. amma. sovet filmlərindən də ancaq elələrinə baxırdı ki. hamının gözündən uzaq ağacların. o səsdə tələbə üçün taleyin əbədi bir məhkumluğu da var idi: mən sənin nənənin səsiyəm. hind filmlərindən zəhləsi gedirdi. qızlar yalnız xəyal aləmində idi və illər ötdükcə tələbə Murad İldırımlı o xəyal aləmində həmin qızlarla artıq cismani yox. məxsusi dəyanəti var idi və elə ki. o oğlanla qızın qarşısında açılmış sonsuz bir genişliyi. çəmən. əlbəttə. məxsusi təskinliyi. ümumiyyətlə. gözləri mətbəə şriftlərinin qara rəngindən. – əlbəttə. onda axşamçağı dənizkənarı bulvara çıxırdı. yaşadıqları arvadlardan danışan (və yaxud gopa basan) tələbələrin. jurnalları izləyən. yaraşıqlı. kitab oxumaq. az qala.. kədər kimi. tələbə Murad İldırımlı eyni zamanda. heç vaxt da nəsib olmayacaq!) bir aləmdə – cəmi on addım aralıda bir-birinin əlindən tutmuş. O zaman ki. indiyə qədər lüt arvad görməyib. dekorativ kolların arası ilə gedirdi və elə ki. mən o gözəl dağların. səsini boğa-boğa ağlayırdı. beləcə yöndəmsiz. bu dünyada tamam artıq bir adam olduğunu o balaca otağın daş divarları arasına sığışmayan bir əlacsızlığa çevirirdi və tələbə Murad İldırımlını. imtahanlara hazırlaşmaq. teatra. o səs.çəkən Səlim Bədbin kimi cavan yazıçıların!). deməli. nə də bir arvadla yaşayıb. Bakıya gələndən sonra. nəmişliyi. arzu kimi. haçansa öləcəkdi və o ölüm hissi kənddə kitabxanaçı işlədiyi vaxtlarda onun ürəyini çox qısmışdı– yenə nənəsinin səsini eşidər – o səsdə onun üçün o dərəcədə bir doğmalıq var idi və əslində. təkcə on dörd-on beş il bundan əvvəl o gözəl dağlardan axan çayın kənarında kəndli bir arvadın öz qızını çimizdirəndə. darıxırdı. kino-teatrlarda baxmağa layiq bir film olmurdu (detektivlərdən. eyni zamanda. dəblə geyinmiş oğlanla qız görürdü. işığı da görürdü. özünün ətrafındakı qaranlığı. amma sən bax bu gözəl bulvarda həmişə beləcə tək olmağa. elə bil. təmizliyi.

həsrət dolu qəmli gözlərini göldə çimən oğlanlara zilləyirdi. Allah ona kömək eləməmişdisə.).. səbəbsiz cəza yoxdur. şırıldayan çayların kənarında da beləcə vecsiz və mənasız bir məxluq idin.. o hansı günahın sahibi idi ki. Quran da deyir ki...» Tələbə bəzən həmin yaraşıqlı. ondan sonra kim sizə köməklik edə bilər?» Tələbə bu fikirdə idi ki. o gözəl dağların. universitetin arakəsmələrində. baxırdı. yox. amma onu heç kim tanımırdı və belə bir birtərəfli tanışlığın özü də həmişə bədbinlik.F. o oğlan şikəstlikdən xilas olub. həyatdan küskünlüyü ədavətə çevrilirdi. görüşdükləri qızlar haqqında əxlaqsız söhbətlər eləyən tələbələrdən olurdu və o zaman Murad İldırımlının bədbinliyi. heç kim sizə qalib gələ bilməz. heç kim ona kömək edə bilməyəcəkdi. üçüncü gün peyğəmbər gördü ki. cığır-bağır sala-sala bir dəstə oğlan uşağı çimirdi. gözləri gülür və o həsrət yox olub.. həmin oğlan səhər tezdən gölə gəldi. o öpüşməkdən qaçıb qurtarmaq istəyirdi.Axundov adına Respublika Dövlət Kitabxanasında akademik Kraçkovskinin tərcüməsində Quranı oxuyurdu. Səhərisi gün peyğəmbər gördü ki. öpüşən oğlanı tanıyırdı (ümumiyyətlə. Bəzən də qızla qol-qola gedən. buna görə də kitabxanalarda yox idi. uşaqlarla birlikdə göldə çimir. əgər. Nənəsi belə bir əfsanə danışırdı (bəlkə heç əfsanə deyildi?) və o əfsanə heç vaxt tələbənin yadından çıxmırdı: Peyğəmbər hər gün səhər-səhər bir gölün yanından keçirdi. Həmin göldə atılıb düşə-düşə... baxırdı. Quran «Ali-Imran» surəsi»ndə deyirdi: «Əgər. kafelərdə. Bir gün belə keçdi. Allah onu zəlil etmişdi və buna görə də bütün ömrü də belə keçəcəkdi. nə üçün onu belə bir yöndəmdə dünyaya gətirmişdi.. müasir geyimli. ünvanını öyrənib imzasız məktub yazmaq istəyirdi. Allah onu beləcə zəlil etmişdi. beləcə gözəgəlimsiz olmağa məcbursan. Tələbə Murad İldırımlı əvvəllər tez-tez. o imzasız məktubda oğlanı ifşa etmək istəyirdi. həmişə özü öz içində.. iti ucları bir azdan gəlib gölə atılacaq uşaqların başına-qarnına batsın. özü özünü içəridən yeməliydi? Görünür nə isə var idi. Peyğəmbər daha həsrət dolu o gözlərin kədərinə dözə bilmədi: «Ya Allah! – dedi. 16 . qamışları kəsib bir-bir ucunu yondu və gölə baş vurub o qamışları suyun dibinə basdırmağa başladı ki.. indi isə hərdənbir M.. ümidsizlik gətirirdi.utancaq. gecənin yarısına qədər restoranlarda. Ayaqları şikəst olan bir oğlan uşağı isə göldə çimə bilmirdi. nə üçün onu bu geniş dünyada məhkum yaratmışdı. müasir hərəkətli bulvarda gəzişən camaatı vecinə almayan oğlanla qızın qucaqlaşıb öpüşdüyünü görəndə addımlarının sürətini artırırdı və o qucaqlaşmaqdan. həyətində atalarının puluna alınmış bahalı siqaretlər çəkə-çəkə. Peyğəmbər dedi: «Ya Allah! Bağışla məni.. Inqilabdan sonra Azərbaycan dilində Quran nəşr edilməmişdi. meşələrin qoynunda. Allah sizə yardım edərsə. sizi zəlil edərsə. uşaqlarla birlikdə atılıb-düşür.. iki gün belə keçdi. necə ki. o pıqqıldayan bulaqların. amma niyə belə olmuşdu. barlarda yeyib-içməkdən hələ də başları ağrıya-ağrıya gəzdikləri. qucaqlaşan. Bakıda yaşadığı az qala bu dörd ildə tələbə Murad İldırımlı çox adamı tanıyırdı. ayrı-ayrı ayələri yaxşı başa düşsün deyə özü üçün Azərbaycan dilinə tərcümə edirdi. özü özüylə çarpışmalıydı. rus dilində o kitabdan istifadə etmək üçün xüsusi icazə lazım idi və tələbə çox böyük çətinliklərlə həmin icazəni ala bilmişdi. Nə üçün o uşağı eləcə şikəst yaratdın?» Allah: «– Sən mənim ədalətimə şübhə etdin?» – soruşdu.. həmin oğlanla öpüşən qızı gizlin izləmək istəyirdi.

bəlkə əsl həqiqət öləndən sonra açılacaq? Axı. qonşu kənddə dul. o meşələrin səsi idi. Süleyman peyğəmbərlə görüşdürürdü. amma biz az keçirdi və hər şey yenə də əvvəlki təkliyin. çılpaq sıldırım qayaların. amma öləndən sonra hər şey bitir. nə qədər ki. məsəllərin danışıldığı vaxtda qalacaq. amma daha möcüzəli məmləkətlərdən xəbər verməyəcək. eybəcər.. yorğunluqlarından daha addım ata bilmirdilər. çaylarda. 17 . Nənəsi sübh tezdən yerindən qalxıb. arasından şırhaşır dəli çaylar axan yarğanların qoynuna sığışmırdı. bir də heç vaxt geri qayıtmayacaq o gözəl uşaqlıq çağlarında. bunun özü də şərti bir həqiqət idi. elə ki. o qədər də nənəsinin o səsi onunla birgə olacaqdı. nənəsinin səsi. anası bir müddət ərini gözləmiş. axırda yaşaya bilmədikləri üçün. meşələrdən savayı heç kim görmürdü və bu. igid və ədalətli şahzadələrlə. divlərlə. yəni diri insanların fikrinə görə belə idi. onun ürəyində hərarətli bir iz qoymuşdu. tələbə Murad İldırımlı lap uşaq olan vaxtlar atası dünyanın yaddan çıxardığı o kənddəki yaşamaq qayğılarından. çünki tələbənin qayğılardan uzaq uşaqlığı o yerlərdə keçmişdi və bu. öləndən sonra da nənəsinin səsini eşidəcək.. gözəl şahzadə qızlarla. xaşasını götürürdü. sərinləyirdi. əslində. O dağların döşündə. tələbə Murad İldırımlıya elə gəlirdi ki. danışırdı və tələbə kəndin kitabxanasında işlədiyi illərdə heç ağlına da gətirməzdi ki. özünün varlığı ilə bağlı tələbənin keçirdiyi xəcalət hissini bir az yumşaldırdı.) əlindən cana gəlib günlərin bir gözəl günündə cavan arvadını da. nənəsi lap ulu babalardan qalmış balaca cürdəkdə gətirdiyi və hərdənbir o dağdağanın altına gəlib yerini dəyişə-dəyişə bütün gün ərzində kölgədə saxladığı sudan töküb bir-iki ovuc üzünə vururdu. dərzi daşınıb aparılmış kolxoz zəmisində başaq eləməyə gedirdilər və ta gün günorta yerinə qalxana qədər orda-burda yerə tökülmüş buğda sünbüllərini xaşaya yığırdılar. Hər halda. Xruşşovun hətta eşşək saxlamaq üçün də təyin etdiyi böyük vergilərin (həmin vergiyə görə dərə-təpə sahibsiz eşşəklərlə dolmuşdu!. istər-istəməz. nə qədər ki. meşələrdə. o yerlərin ki. bu cavan adam belə fikirləşirdi). əsl məsələ bunda idi ki (hər halda. o zamanlar ki. əlbəttə.sürətli addımlarla gedə-gedə fikrində imzasız məktubun mətnini yazırdı.. gözəl şahzadə qızlar da. həmin o danışıqlar beləcə beynində həkk olub qalıb. çaylardan. həyətbacadan pencər yığanda da o möcüzəli dünyanın əhvalatlarından elə hey danışırdı. qaniçən şahlarla. Bakı soyuqqanlığı içində. igid şahzadələr də o nağılların. amma iyirmi il kolxozda hesabdar işləyib varlanmış bir kişiyə ərə getmişdi və o vaxtdan da uşağı nənəsi saxlamışdı. gələcək tələbənin fantaziyası zirvələri. cinlərlə danışan quşlarla. indiki tələbə (bəs sabahkı kim: kənd müəllimi? rayon qəzetinin ədəbi işçisi? təzədən kənd kitabxanaçısı? ya kim?) Murad Idırımlı bu dünyada yaşayacaqdı. gələcək tələbə də nənəsinin böyrünə düşürdü. Düzdür. orada tələbə Murad İldırımlının təkliyini həmin dağlardan. samovara köz salanda. onda Murad həmişə nənəsinin tumanının böyründə olurdu və nənəsi un tapıb təndirə çörək yapanda. tənhalığın qüssəsinə bürünürdü. hər şey beləcə oyun olsun. əlbəttə. sacda yuxa bişirəndə. tüstüsü. biçilib. doğmalıq da var idi. yadına düşəcək. asfaltı içində o söhbətlər birdən-birə yadına düşəcək. bu dünya var idi. onun üçün doğrudan da o dağların. gün qızırdı. ətəkləri yay-qış ağappaq qar içində olan Babadağın. ola bilməzdi ki. xəyal o balaca uşağı götürüb dünyanın ən möcüzəli məmləkətlərinə aparırdı. o dağlarda. körpə oğlunu da atıb Rusiyaya getmişdi və o vaxtdan bəri də ondan bir xəbər yox idi. Məsələ yalnız bunda deyildi ki. o çayların. Bakı benzini. kim bilir. gedib biçilmiş o kolxoz zəmisinin ortasındakı tənha dağdağan ağacının kölgəsində otururdular.

dünyada elə dağlar var. dam yarıldı. Həmin gündən o kişi də. sonra da nənəsi arxasını dağdağan ağacının gövdəsinə söykəyib mürgüləyirdi.. uşaqlar da daxmanın qabağına yığışıb toy-bayram eləyirlər. amma gələcək tələbə eləcə o tənha dağdağanın kölgəsində otururdu və səhərdən bəri nənəsinin danışdığı o möcüzəli aləmə. Kişi çıxdı Qaf dağının təpəsinə. tufan qopdu və kişi yenə də başa düşdü ki. Bir-birinin qarnına bitişib yatırdılar gecələr. Qayıdanda gördü ki. nənəsi mürgüləməyə başlayırdı.. canım qurtarsın. Deyinirdi ki. o vaxt ki. tufan qopdu... Həyatımız cəhənnəm əzabıdı. Qəribə idi. ya da məni öldür ki. Tələbənin yadına gəlir. danışırdı. elə ki. hər tərəfdən 18 . on uşaqları varıydı.. iki-üç göy soğan çıxarırdı və nəvəsiylə birlikdə yavaş-yavaş gəvələyirdilər. Bu qədər külfətin hamısı bir balaca daxmada yaşayırdı. onların o on uşağı da həmin daxmada həzrət Mikayılın gətirdiyi o eşşəklə bir yerdə yaşadılar. dizlərinə döyür. ildırım çaxdı. Daxmada oturub-durmağa yer yoxuydu. Ya bizə bir genişlik ver. canım qurtarsın.» Yenə göy guruldadı. – dedi.nəvəsinin də əlinə bir az su tökürdü və gələcək tələbə də o qızmar gündə gözəl bir sərinlik hiss eləyirdi. Bundan sonra o kişi də. belə də yaşamaq olar? Belə də həyat olar? Axırda kişi tab gətirmədi... yenə ildırım çaxdı. sonra nənəsi özüylə gətirdiyi dağarcıqdan bir acıtmalı çörək. nə olub? Arvad cavab verdi ki. sən demə. bir durdular. sonra da dəni ələyirdi və danışırdı. xaşadakı sünbülləri palazın üstünə töküb toxmaqla döyürdü. yenə yollandı getdi çıxdı Qaf dağının təpəsinə. birdən göy guruldadı. getdi çıxdı Qaf dağının təpəsinə. sərin bir yel qalxırdı və o zamanlar o uşağa elə gəlirdi ki. O. o arvad da. yenə əllərini göyə tutub: «– Ya Allah. Soruşdu ki.. bu da bizim ruzimiz. onda gələcək tələbə Murad İldırımlıya ən qəribə gələni bu olmuşdu ki. eşşəklə bir yatdılar. Evə qayıdandan sonra nənəsi artırmada palaz açırdı. tufan qopdu.. birdən göy guruldadı. darısqallıq içində eşşək bir tərəfdən. arvad da. o igid şahzadə oğlanların. onların o on uşağı da həmin o daxmada ömürlərinin axırına qədər şad-xürrəm yaşadılar.. Allah onun sözlərini eşitdi. əllərini göyə qaldırıb: «– Ya Allah. mən yaşayıram. həzrət Mikayıl qurban olduğum gəlib eşşəyi geri apardı. Geri qayıdanda gördü ki. Nənəsi yenə də durub başaq eləyirdi. bax... Allah-taala belə buyurub ki.– Ya bizi bu uzunqulaqdan xilas elə.» Kişi bu sözləri deyəndən sonra göy guruldadı... elə sevinmək sevinirlər ki. talelərindən də çox razı qaldılar. dedi ki. Kişi soruşdu ki. oturmuşduq daxmada. anadan əmdikləri süd burunlarından gəldi. arvadın da gecə-gündüz deyinməyi bir tərəfdən. bu dağlar var e. nə olub? Arvad ağlaya-ağlaya cavab verdi ki. Axırda kişi dözmədi.. ildırım çaxdı. həzrət Mikayıl bir uzunqulaqla birlikdə peyda oldu. ildırım çaxdı. çünki belə yaşamaq olmaz ki. Allah onu eşitdi. bir də bir arvadıydı. ağ saqqallı Süleyman peyğəmbərin yanına gedirdi. Qaf dağının yanında heş nədi. quşların dilini bilən o ağ saçlı. ya da məni öldür ki. daxmada oturmuşduq. dam yarıldı. Kişi başa düşdü ki. arvad oturub daxmanın qabağında. Bir kişiydi. o gözəl şahzadə qızların. o gözəl sərin yel nənəsinin danışdığı o uzaq (və yaxın) möcüzəli dünyadan əsir. sonra xəlbirlə samanı yelə sovururdu.. indi odu. nənəsi artırmada palazın qabağında bardaş qurub dən ələyə-ələyə bu əhvalatı danışmışdı. elə hey deyinirdi.. saçlarını yolur. – O daxmada daha yaşaya bilmirik. – dedi. gəl görəsən. Qaf dağı bilirsən nətər dağdı? Bizim.. bu uzunqulaq da sizinlə bir yerdə bu daxmada yaşasın. Bir müddət beləcə ömür sürdülər. o eşşək də daxmadadı. Arvad da bir tərəfdən gecə-gündüz kişiyə aman vermirdi. o arvad da.

heç nə danışmırdı. o qəbirlər itibbatmışdı. yəhudisi bir-birinə qarışmış qəbiristanlıqlarda torpağa tapşırmaq düz olmazdı. həmişəki qayğıları ilə səhəri açmışdı. Burada. hətta nənəsinin səsi də. evə qalxıb cənazə olan otağa girdi. Tələbə 19 . bir başqasını da Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına göndərdilər ki. müsəlmanı. elə bil. babasını həmin qəbiristanlıqda dəfn eləmiş olsunlar və o rəhmətliklərin yanında bir qəbir qazdırılsın. onun atasını. turşu da beləcə alınacaqdı və o yazıq Xədicə arvadın ehsanı məhəlləyə layiq olacaqdı... düyü də. tez əlini ağzından çəkdi. başı qarlı o uca zirvələr. mənasızlığın içində itib-batırdı. . belə bir iş məhəllə kişilərinə yaraşmazdı. həmişəki qayğıları və sabahkı ümidləri ilə yerinə girib yatmışdı və o ümidlər də. birtəhər eləsin yer alsın. Uşaqlar. Xədicə arvadın gündəlik güzəranına da. burada. bu bədbəxtin yəqin ki. hətta keçirdiyi o çətin gecələr də. amma Xədicə arvad oruc tutan. amma harada? Hansı yerdə?) dəfn olunmağından indi daha məhəllə camaatının xəbəri yox idi və Siçan Balaniyaz da əfəlin biri idi və yəqin ki. Sonra illər keçdi. nəlbəki. o dağlar da. Bir nəfər ölü kağızı almağa getdi.Sonra çörəkçi Ağabala vaxt tapıb həyətə samovar gətirdi (çünki məhəllədə ən böyük samovar çörəkçi Ağabalagildə idi) və tələsik də dükana qayıtdı. qəndqabı gətirdi.kəndlərini əhatə etmiş. meşələr də həmin cılızlığın. qocalmışdı. amma krantın yanında dayanmış tələbə Murad İldırımlı bunu fikirləşdikcə. mənasız görünürdü ki. sıx meşəli o böyük dağlar. qadınlar stəkan. qayğılar o qədər cılız. Universitetdə tələbə qızlar öz aralarında zarafat eləyirdilər ki. qəribədir.. cavanlar öz evlərindən miz gətirib həyətə düzürdü. babasının harada (Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında idi. kürsü düzürdü. Düzdür. Yazıq Xədicə arvadın atasının. elə bil. həmişəki qayğıları içində gün keçirmişdi. tələbənin öz həyatı. qayğılarına da bələd olmuşdu və indi o istəklər. yəni Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında dəfn eləyəydilər. qayğısı.. Tələbə Murad İldırımlının yadına düşdü ki. kişilər arasında vəzifələr bölündü və Xosrov müəllim də həmişəki kimi. ona görə həmişə dırnağını gəmirir. əlbəttə. məhəllədə həmişə belə hallarda olduğu kimi. bu yazıq Xədicə arvadın bu evində birdən-birə gəlib yadına düşdü və o əhvalat. yazıq Xədicə arvadın ehsanında əti çörəkçi Ağabala öz boynuna götürürdü. ədviyyat da. istəklərinə. Dünən Xədicə arvadın özü bu məhəllə adamlarından biri idi. kölgə idi. qəbir qazdırsın. Xədicə arvad olmuşdu və bu gecə də o Xədicə arvad dünyadan köçüb getmişdi.. bu o deyən söz idi ki. namaz qılan bir adam idi və onu aparıb təzə salınmış. orada güc-bəla ilə o rəhmətliyə yer almaq müyəssər olurdu ki. təəccüblü bir şey yox idi. Sonra məhəllədə yaşayan Molla Əsadulla gəldi. o çılpaq sıldırım qayalar onların yanında bir heçdi. dəfn-mərasimlə bağlı tapşırıqlarını verdi. hər şey yaddan çıxıb getdi.. xristianı. hər tərəfi bürümüş bir qüssənin içinə girirdi və məsələ yalnız Xədicə arvadın köçüb getməyində deyildi. kişilərin arasında dolaşırdı.. – dedi.. öz istəyi. arzusu. qarnında qurd var. oturmaq üçün kətil. bu gün həmişəlik yox olub getmişdi: haçansa dünyaya bir çağa gəlmişdi. dırnağını çeynəyir. bax... qaşıq. o qayğılar da. tələbə Murad İldırımlı üçün bir təskinlik oldu. amma yata bilmədiyi bir gecə çağı. arvadı gərək çalışıb köhnə qəbiristanlıqda. Az qala səkkiz ay kirayənişin yaşadığı müddət ərzində tələbə. həyət qapısından çıxa-çıxa: – Ət dalıyca adam göndərmişəm. onun da xəbəri yox idi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yer almağın müsibət bir iş olduğunu məhəllə kişiləri yaxşı bilirdi. elə bil ki.. böyümüşdü.. göyərti də.

yüz qramı güclə tuturdu. nə qədər küçədə oturmaq olar.. evdə tumu qovururdu. bax. o yazıq Xədicə arvad da yatırdı. Isti tumla dolu torbanın yanında bir-birinin içində düzülmüş kağız torbacıqlar olurdu. həyətin küçə qapısı ağzında.. fikir verirəm sənə. ürəyi qurdludu. özü gedib pul verib qəzet almırdı və elə ki. ürəyindədi... səliqə ilə kəsib torbacıq düzəldirdi və arvadın kefi açıq-aşkar kökəlirdi: «– Süzdən xoşum gəlir!. şifahidən yenə də «2».. bude. – Süz kəndçilər ağıllı olursuz!. araq içmirsən. çətin məqamlarda o krant səsi.» Xosrov müəllim necə dinməzcə o krantı düzəltmək istəyirdisə. kim ki. krantın damcılamağı daha gecələr tələbə Murad İldırımlını əsəbiləşdirmirdi. Xosrov müəllim də.... qurd bunun qarnında deyil. adətən. əksinə. gecə-gündüz oxuyursan.... eləcə də dinməzcə öz otağına qayıtdı və o krant da damcılamağına davam etdi. qıznan-zadnan da aron yoxdu!. amma var gücü ilə çalışırdı ki. mənimki başıbatmış da getdi siçantutan oldu!. Bəlkə bilirdi? Gələcək tələbə Murad İldırımlı kənddə məktəbi qurtarandan sonra. cibinə tökmək istəmirdi. bunun beləliyinə baxmayın. Bakıdakı bu tələbəlik hansı əzab-əziyyətin bahasına başa gəlib və hansı əzab-əziyyətlə də davam edir. Xədicə arvad tumu o torbacıqlara töküb verirdi və həmin torbacıqları düzəltmək üçün qəzeti. yox. səhərlər avtobus çox basabas olduğu üçün qəzetləri günorta dərsdən qayıdanda oxuyurdu. bizimkilər də şofer olurlar. amma bir gün Xosrov müəllim hardansa tapdığı yekə bir kəlbətinlə bu krantı düzəltmək istəyəndə o yazıq Xədicə arvad dedi: «– A-a-a. paxılın biridi. day nə olurlar.. Malades!. Nöş əl vurursan kranta? Qoy axsın da... Bisavaddığın axırı mənim kimidi... səs olmiyəndə də. Stəkan sınmasın deyə içinə yapışqanla kağız yapışdırmışdı və o kağızı o qədər qalın eləmişdi ki...» Əlbəttə. Siz çıxıb gedirsüz. birinci dəfə şifahidən imtahan zamanı bütün suallara cavab verdi. əli necə ağzına gedib. tələbə Murad İldırımlı verirdi.. bəzən yatmağa qoymurdu. Həyətdəki krantdan gecə-gündüz həmişə damcı-damcı su axırdı və o zaman ki. adamın ürəyi partdıyır axı!. hər gün səhər universitetə gedəndə təzə qəzetləri alırdı. Ətağanın cəddiyçün. yüz əlli qram əvəzinə. mən nə bilim. bir ünsiyyət gətirirdi. hətta gəlib tələbə yatan otağa da çatırdı. – deyirdi. Qoy səs gəlsin də. oturub semiçka satıram. Xədicə arvad üç gündən-dörd gündən bir gedib Təzə bazardan kilo ilə tum alıb gətirirdi. üstünə nazik döşəkcə saldığı balaca taxta kətildə oturub küçədən keçənlərə. Əlbəttə.oğlanlar isə deyirdilər ki.. onda o krantın damcılamağı lap aydın eşidilirdi. Əvvəllər krantın eləcə damcılamağı tələbəni əsəbiləşdirirdi. dırnağını necə çeynəyir. Xədicə arvadın o sözlərindən sonra.. Sən də ağıllısan. Nə çıxar – oxumaqdan çıxar!. buralara bir sakitlik çökürdü. amma qəribə idi. amma hərdən heç özü də bilmirdi ki. mən tək qalıram burda. avtobusda oxuya bilmədiklərini isə otağında oxuyurdu və bütün bu müddət ərzində Xədicə arvad səbrlə qəzetləri gözləyirdi. Rayonnan gəlib oxuyub adam olursuz. bütün məhəllə yatırdı. o yazıq Xədicə arvad bilmirdi ki. Murad İldırımlının bu söhbətlərdən xəbəri yox idi.. məhəllə uşaqlarına yüz əlli qramlıq stəkanı on qəpiyə tum satırdı. Süzdən xoşum gəlir!... oxunmuş qəzetləri kirayənişindən alırdı... dırnağını çeynəmək adətindən yaxa qurtarsın. Qıznan-zadnan da işivüz olmur sizün!. amma 20 . ikinci dəfə yazılı ədəbiyyat imtahanından «5» almışdı. iki il dalbadal Bakıya gəlib ali məktəbə qəbul imtahanı vermişdi və hər dəfə də kəsilib geri qayıtmışdı: birinci dəfə yazılı ədəbiyyat imtahanından «4» almışdı.. Oxuginə!. şifahidən isə «2» almışdı. elə bil..

adı kitabxana olan. jurnal yığdı. yəni rayon və respublika səviyyəsindəki hesabatlarda kitabxana kimi qeydiyyatdan keçən. cürbəcür rayon və respublika təşkilatlarına bir ucdan məktublar. qəzeti. – dedi. Indi de görüm dahi rus şairi Aleksandr Serqeyeviç Puşkinin böyük oğlunun adı nədir. ona görə də gözlərini döyüb qaldı və müəllim eləcə əsnəyə-əsnəyə yaxşıca bir «2» yazdı. daha doğrusu.müəllim ona heç qulaq asmırdı. qəzet. ancaq cavabların xoşuma gəldi! Sən yaxşı ədəbiyyatçı olacaqsan! Get bir il də hazırlaş. – Sənnən yaxşı ədəbiyyatçı olacaq!. əslində isə kolxoz idarəsinin anbarı kimi istifadə edilən zirzəminin bir küncünü nazik taxta arakəsməyə alıb..IKP-nin XXV Qurultayının nümayəndəsi idi. tez-tez əsnəyirdi və əsnədikcə də o müəllimin cod və qalın qaşlarının altından baxan domba gözləri (neçə illər keçmişdi. boyunun kiçikliyinə. Nitq mədəniyyətin hələ inkişaf eləməyib. səhhətinin zəifliyinə görə onu əsgər də aparmadılar. kitabxana da yox idi. amma o dahi şəxsin böyük oğlunun və kiçik qızının. Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi üzvlüyünə namizəd olmuşdu. təbii ki. çıxışları yazmaq üçün (özü cümlə yaza bilmirdi. şifahidən imtahan verəndə yenə də sualların hamısını danışdı və Murad danışdıqca cavan bir adam olan müəllim berialin sürtdüyü qara saçlarını tez-tez daraqla geriyə daraya-daraya və gülümsəyə-gülümsəyə razılıqla başını tərpədirdi. gələcək tələbə bir də düz beş il Bakıya ayaq basmadı.. kənddə kitabxanaçı işlədi. azərbaycanca imtahan götürməyinə baxmayaraq. qəzetlərə müsahibələr vermək lazım gəlirdi. hərdən rayon mərkəzində təntənəli iclaslara gedəndə bütün ordenlərini. medallarını döşünə taxırdı və o zaman metalın ağırlığından az qalırdı pencəyinin yaxaları cırılsın.. səhər tezdən olduğu üçün.. gələcək tələbə bütün sualların cavabını söylədi. bu adam. müəllim soruşdu: – «Əzizimin cəfası» romanını kim yazıb? Murad İldırımlının belə bir romandan xəbəri yox idi. ordenlərinin sayı artdıqca Bakıyla.. Sov. yəni kağız üzərində yalandan məlumat vermək üçün yox. düzdür. bir də kiçik qızının adı nədir?» Murad İldırımlı yenə gözlərini döyüb susdu. dörd dəfə Lenin ordeni almışdı. « – Sənnən yaxşı ədəbiyyatçı olacaq!. doğrudan-doğruya kitab. gəl. dostum!. çünki Aleksandr Serqeyeviç Puşkinin dahi rus şairi olduğunu yaxşı bilirdi.» O getməklə.. jurnalı oxudu. Mütləq gəl! Mühakimələrin xoşuma gəldi!. xahişnamələr. uşaqlarından heç birinin adını bilmirdi. Murad İldırımlı kəndə qayıdıb bir il yenidən hazırlaşdı. amma gecə-gündüz oxudu və ikinci il Bakıya gəlib növbəti qəbul imtahanında yazıdan «5» aldı. teztez iclaslarda çıxış etmək.. buna görə də həmin məktubları. Muradın cavablarını təsdiq edirdi və gələcək tələbə cavabları qurtaran kimi: – «Çox gözəl!. əsərlərini oxumuşdu. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı. orada kitabxana düzəltməyə başladı. amma tələbə Murad İldırımlı o domba gözləri hələ də hərdənbir xatırlayırdı. yəni bu kolxoz sədri uzun müddət ştat cədvəlində kitabxanaçının əvəzinə də qol çəkib maaşı öz cibinə qoyurdu və kitabxanaçı vəzifəsi yalnız ştat cədvəlində olduğu üçün. ümumiyyətlə. bu roman haqqında heç harada bir məlumat da tapmadı.. Kənddə kolxoz sədri Sosialist Əməyi Qəhrəmanı idi. «Əzizimin cəfası» romanını da tapmadı.) sulanırdı və elə ki.. ölkənin başqa şəhərləri ilə məktublaşması da artırdı. Muradın başının üstündən auditoriyaya tərəf baxıb rusca bərkdən: «– Sleduyuşi!» – çağırdı. amma illər keçdikcə. əlinə keçən kitabı. tələbnamələr yazıb kitabxananın fonduna həqiqətən.) əlində qələm tutmağı bacaran bir adam lazım idi və kənddə də bu sahədə gələcək tələbə Murad 21 .

Özünün də bu işlərdə səriştəsi var. gedib kabab bişirirəm ona. bu hökumətin işləri heç vaxt düz getməz!.İldırımlıdan irəlidə olan yox idi – sədr kitabxanaçı vəzifəsinin maaşından keçdi və Muradı kitabxanaçı adı ilə işə götürdü.. Gözünü niyə bərəldirsən. elə bilirdi ki. Ode. bunun mənası yoxdur... ə? Oturmısız bu dağların döşündə. ə? Belə olmasa. Kolxoz sədrinin Muradla oxuyan oğlu zırramanın biriydi... Bildin?! Elə yer var ki. sədrin daha dörd uşağı Bakıda ali məktəblərə daxil oldu və onların o ali məktəblərə necə daxil olduqlarında gizli bir şey yox idi. instutda işləyir. gir instuta!. bunları nəzəri cəhətdən bilirdi. o cavan müəllimin gülümsəməyi də əldəqayırma taxta rəflərə düzdüyü təzə kitablar. kəndin camaatına yaxşılıq eləmək istəyirəm!. hərdən anbardakı o kitabxanaya daxil olurdu. sədrin həmin zırrama oğlu məktəbi qurtaran kimi. Danışım onnan.. verəcək özündən yuxarıdakına. oxuyub adam olub!. o qalınqaş müəllimin domba gözləri. Bir prafessır qonşum var.. qoca anası öləndə iki günlük kəndə gəlmiş Əsgər adlı həmkəndlisi günlərin bir günündə gələcək tələbəyə demişdi: « – Instuta girmək istəyirsən. bir də heç vaxt Bakıya getməyəcək.» Gələcək tələbə Murad İldırımlı dünyanın belə işlərindən xəbərdar idi. çünki gələcək tələbə başa düşürdü ki. amma bütün bunlara baxmayaraq. verəcək öz ministirinə! Ministir gözünə döndüyüm neynəyəcək? O da öz payını götürüb qalanını verəcək sekadakı böyüklərə. bax. nənəyin deyirlər qədimnən qızılı qalıb. Bakıdakı təntənəli iclaslarda olurdusa. on iki min ver. Bu kənddən çıxıb Bakıda milisioner işləyən və bir də iyirmi beş ildən sonra. lap əlli min manatdı!. Murad İldırımlı sədrin məktublarını və çıxışlarını (bu çıxışlar rayon mərkəzində olurdusa. ali məktəbə qəbul olunmaq üçün imtahan verməyəcək. ver. onlar da özlərinkin götürüb artığını ötürəcək haraya? Moskvaya! Başa düşdün.. O neynəyəcək? O da üstünnən bir az götürüb verəcək öz böyüyünə. Murad bir yay günü birdən-birə pal-paltarını. bu uşaqların instituta girməyləri. bu dünyanın Allah tərəfindən yaradılmış məhkumlar zümrəsinə daxildir. O oğlandan sonra. ə? Bunun qiyməti on iki min manatdı!. hərdən çağırır. sədr özü hərdən dərindən köks ötürüb həyatdan şikayət edirdi: « – Ə. elə-belə hara baş götürüb gedirsən Bakıya? Elə-belə instut olar. Akvarium düzəldib xırda çay balıqları saxlayan və bu barədə rayon qəzetinə elmi məqalə yazmış zoologiya müəlliminə hirsi tutduğu üçün. heç bir nəticəsi olmayacaq. hər halda. Adı prafessırdı e. özü elə mənim kimi kəndçinin biridi. o neynəyəcək? Üstünnən bir az götürüb. O puldan mənə heç bir bozbaş haqqı da qalmayacaq!. dünyadan xəbəriniz yoxdu. instituta girdi və Murad İldırımlı onun dədəsinə mirzəlik elədiyi müddət ərzində də institutu bitirdi. Anamın ruhu şad olsun deyən.. sədrin o kiçik gədəsi girən yer! Sənin elə yerlərlə nə işin?. Azərbaycan KP MK-nın işçiləri tərəfindən redaktə olub düzəldilirdi) yazayaza kitabxanaçılıq edirdi və özünün belə bir kitabxanaçı taleyi ilə barışmışdı. balıqların da hamısı ölmüşdü. çünki o. Pulu verəcəm prafessıra. kağız-kuğuzunu köhnə 22 . verim ona. O neynəyəcək? O da sənin o pulunun üstündən götürəcək. indi də aspiranturanı bitirmək üzrəydi. raykom işçiləri tərəfindən. oxumaqları məni lüt elədi!. dağların döşündəki o kənd milisioner Əsgərin dediyi qədər də dünyadan xəbərsiz deyildi.. sən öl.» Murad İldırımlı və ümumiyyətlə. mənnən də dostdu. gizlincə gedib girmişdi kişinin evinə və akvariuma işəmişdi.. qəzet və jurnallar kimi.

özüm döyüm əti? Yaxçı döy! Ay malades!. Xədicə arvadın otağına girib palazın üstündə bardaş qururdu və köhnə dəhrəni əlinə alıb kötükdə ət döyürdü. Üç il universitetin yataqxanasında qalmışdı. döyə bilmirəm əti. əti tələbəyə döydürürdü. ya. onunla bir otaqda qalan oğlanlar rahat nəfəs almışdı– tələbə Murad İldırımlı çətin adam idi. çünki heç kimin belə bir əsərdən xəbəri yox idi və axırda başa düşmüşdü ki. dörd gündən-bir gedib bazardan özü üçün yarım kilo qoyun əti alırdı və evə gəlib tələbə kirayənişininə: «–Qurban olum sənə! – deyirdi. ya yox? Ətağanın cəddiyçün. qardaşlarının. Küftə-bozbaç bişiriciyəm. yaxçı yerinnən vericiyəm sənə e. hayhayım gedib. günaşırı Bayıla gedib gecələr maşınların qarovulunu çəkirdi. Azərbaycan Yazıçılar Ittifaqına.. Sən də adam balasısan axı!. gözləyirdi. əsəbiliyi ilə yataqxanadakı tələbələrin zəhləsini tökmüşdü (bəzisinin hətta nifrətini qazanmışdı və bunu özü yaxşı bilirdi). nə yaxçı oldu yetirdi səni mənə!. heç belə bir roman yoxdur. tapa bilməmişdi. xudbinin biridi?.. nə olar!. düzdü. məlum olmurdu ki. amma xasiyyətini də. yoxsa paxılın. yataqxana adamı deyil və bu qərara gəlmişdi ki.) verirdi. – Qoca arvadam.. Bakıda tələbəlik edirdi. Yay tətilini bitirib kənddən qayıdandan sonra. qaradinməzliyi ilə. yataqxanadan getsin. döyginə də. tələbə Murad İldırımlının xasiyyəti elə idi ki. dahi rus şairi Aleksandr Serqeyeviç Puşkinin isə bütün uşaqlarının.. Sən olmasaydun. Gələcək tələbə bütün bu müddət ərzində «Əzizimin cəfası» romanını nə qədər axtarmışdısa da.. sonra gəlib çimirdi. əntiqə küftə-bozbaş olıcek! Sən də yeyəcəksən! Yaxçı döy!. o saat götürüb kötüyün üstünə atırdı) deyirdi: «– Allaha qurban olum.. hətta yataqxananın ümumi hamamında da hamı ilə birlikdə çimmirdi. neynərdim mən başıküllü? Güc qalıb bəyəm ki. tələbələr də. özü isə hər ay aldığı qırx manat təqaüdlə yaşayırdı. xüsusən. Gəl kömək elə mənə. ümumiyyətlə. Xədicə arvad da tələbənin yanında oturub diqqətlə ətə baxa-baxa (kənara – kötüyün altına saldığı ağ süfrəyə bir tikə sıçrayanda. bişirirdi..... tələbələr yatırdı. lap əntiqəsindən!. bir həftə yataqxanada qaldı. bir gecə də evdə qalacaqdı.. çünki arvad heç nə təklif 23 . alıb yeməzdi. küftəbozbaşın gözəl iyi otaqlara yayılırdı. axırda Bayıl tərəfdə şəxsi avtomobillər saxlanan dayanacaqda gecə gözətçisi işinə düzəldi – bir gecə gözətçilik edəcəkdi. amma sonra hamısını özü yeyirdi. nəvələrinin. yoxsa doğrudan da qurdla doludu.. Malades! Sən də gərək ev xörəyi yiyəsən. şəstinə sığışdırmazdı. Nöş vermirəm? Bəsdi də səhərdən axşameycən çaynan çörək yedün. bacılarının. ayın başında aldığı yetmiş manatı da eləcə gətirib ev kirayəsi kimi Xədicə arvada (yazıq Xədicə arvad. kirayənişinə heç nə vermirdi. özü də başa düşmüşdü ki.. sənə də verəciyəm. qohum-əqrəbasının və dostlarının adlarını əzbərləmişdi. Xədicə arvad küftə-bozbaşı təklif eləsəydi də.F. ayda da yetmiş manat pul alacaqdı: soraqlaşa-soraqlaşa gəlib Xədicə arvadın bu evini tapdı və düz səkkizinci ay idi ki..çamadanına yığıb sədrə də bir söz demədən Bakıya getdi. M.» Tələbə.» Yazıq Xədicə arvad bu cür deyirdi. Nanə qurusu-zad da tökəciyəm üstünə. hikkəsini də göstərməyə ehtiyac olmurdu. qəlbi açıqdı. özünə iş axtardı. Murad İldırımlı avqustun cırhacır istisində Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinə qəbul imtahanı verdi və ilk növbədə özü üçün gözlənilmədən universitetə daxil oldu və o vaxtdan etibarən də dördüncü il idi ki. vayvayım qalıb!. bunun ürəyi təmizdi. Xədicə arvad üç gündən. Həmişə tək olurdu. Axundov adına Respublika Dövlət Kitabxanasına məktublar yazmışdısa da.

. Həmin gecələr ki. bu balaca otaq onun bütün içini sıxan mənəvi bir məhbəsə çevrilirdi. ürəyinin incəliyi və qəlbinin qaralığı. insan xisləti barədə fikirləşirdi və axırda gəlib özünün üstünə çıxırdı. mərhumun dəfnində iştirak etsinlər). yazıq Xədicə arvadın ağzında bir dənə də diş yox idi və nə yeyirdisə. çünki mal əti yeyəndə qarnı pozulurdu. Yəqin ona görə ki. Xədicə arvadın yetmiş manata kirayə verdiyi bu balaca otaqda hava çatışmırdı. çılpaq göstərmək istəyirdi və bu yazı bir etirafnamə olmalıydı və o etirafnamənin birinci cümləsi həmişə beynində dolaşırdı: «Sənə eşq olsun. insanın yazıqlığı və qəddarlığı. əlbəttə. ümumiyyətlə. vərəqləri tamam köhnəlib nimdaşlamış kiçik ölçülü Quranı qabağına qoymuşdu.. Iki-üç gündən sonra. tələbəyə belə gəlirdi) və öz daxili aləminin timsalında insanı dərk eləməyə çalışırdı.. .. həmişə qoyun əti alırdı və həmişə də küftə-bozbaş bişirirdi. ey gözəl insan!. tələbə Murad İldırımlı yerinə girirdi və çox həssas. tələbə təzədən ət döyürdü və Xədicə arvad da həmin sözləri yenidən deyirdi. amma etirafnamə yazılmırdı və bunun əvəzində tələbə Murad İldırımlı M. kişilərdən işə gedəni getmişdi (bir hovur işdən icazə alıb qayıdacaqdılar ki. mizin başında isə Molla Əsədulla oturmuşdu.. hansı bir izahatçünsə həvəs qalmırdı. hansı bir qanunauyğunluq. dünyadakı ümid və ümidsizlik onu elə bir qaranlığa aparıb çıxarırdı ki. getməyəni miz arxasında əyləşmişdi. əlindəki qara mina təsbehi (Kərbaladan gətirilmiş bu təsbehləri Bakının Quba meydanında alverçilər satırdılar və çörəkçi Ağabala onlardan birini alıb oğlunun əsgərlikdən sağsalamat qayıtmağı münasibətilə Molla Əsədullaya nəzir vermişdi) aramla çevirirdi və bir söz demirdi. heç kimdən pul almayacaqdı. Axundov adına Respublika Dövlət Kitabxanasına (vaxtı ilə kənddən dalbadal məktublar yazdığı kitabxanaya) gedib Jan Jak Russonun «Etirafnamə»sini təzədən oxumağa başlayırdı. belə məqamlarda həyətdəki o krantdan eləcə su damcılayırdı.eləmirdi. hər şey təzədən başlayırdı. yoxsa yox. etibarı və vəfasızlığı. heç nədən utanmayaraq. məhəllə adamı olduğu üçün. hamısını damağıyla çeynəyirdi. birdən-birə Xədicə arvad barədə fikirləşməyə başlayırdı. Sifətini xatırlaya bilmədiyi atası barədə düşünürdü. amma səhərdən bəri krantın yanında dayanıb öz kiçikliyini və lazımsızlığını hiss eləyən Murad İldırımlıya elə gəlirdi ki. insan gözəldir. arvadın qırxı çıxanacan hər cümə axşamı başqa dəfn mərasimlərindən macal tapıb bu həyətə baş çəkəcəkdi. riyakarlığı və sadəlövhlüyü. Bugünkü dəfn mərasimində Molla Əsədulla. Və nə yaxşı ki... tamam kənar bir adamın gözləri ilə özünə baxırdı (hər halda.. barmaqlarının arasında əzib ağzına qoyurdu.. Etirafnamə həmin gözəl insana müraciətlə yazılmalı idi və axırda oxucu özü nəticə çıxarmalı idi ki. Yazıq Xədicə arvad mal əti yemirdi. Bəzən tələbə Murad İldırımlı bütün bu hisslər aləmini təsvir etmək istəyirdi. yazıq Xədicə arvadın təziyəsini müftə yola verəcəkdi və şübhəsiz ki. Molla Əsədullanın susmağının. sonra.. illər boyu üzünü görmədiyi anası barədə fikirləşirdi və haçansa bu adamların bir gecəlik yaxınlığının iyirmi yeddi ildən sonra onun simasında Xədicə arvadın evindəki bu dörd divar arasında beləcə əzab çəkməyi tələbəyə dünyanın ən mənasız bir işi kimi görünürdü. amansız hisslər bu cavan adamın bütün əsəblərini çılpaqlaşdırırdı. bu ata-ana-tələbə üçbucağında o qədər mənasızlıq var idi ki.F. küçə qapısının qabağında oturub müştəri gözlədiyi vaxtlar hərdənbir tumu da dənələyib dırnağıyla didişdirirdi. qaşqabağının səbəbi ömürləri boyu bir 24 ..». özünün timsalında insan xislətini heç nədən çəkinməyərək. Həyətdə yan-yana düzülmüş mizlərin üstünə məhəllə arvadlarının öz evlərindən gətirdikləri süfrələr salınmışdı.

. sən heç onda dünyada yoxuydun!. onun həyətinə girmişdi.. Həyətin küçə qapısı açıldı və çörəkçi Ağabalanın əsgərlikdən qayıtmış oğlu ağappaq tənzifə bükülmüş bir qucaq ət gətirib Xədicə xalanın evinə qaldırdı. başı qalmışdı həyətdə. hörmət-izzətlə qaldıracaqdılar. kaş elə bunun. hə? Goruva apareceysən? O qədər pulu var. O Molla Əsədulla var a. amma. yazıq Xədicə arvadı həyatla. çünki Molla Əsədulla gəlib bu həyətdə oturub mərhumun qarşısında son borcunu verirdi və bu da o demək idi ki. zaraza səhərdən axşameycən Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındadı. nə yaduva gəlməz e.məhəllədə yaşadıqları Xədicə arvadın ölümü deyil.. Itin boğazı zəncirli idi. nə də ki. bir adamın yaralı barmağına işəməz. çörəkçi Ağabala bu əti baha qiymətə – kilosu 10 manata əldən aldırmışdı. qanıqara da olsa. oğlannarınnan başqa. tısbağa yumurtasının paraşokunu gətirirdilər!. qızlarınnan.. Məhəllə camaatı ətdən də. ömrünün bir gününü müftə yola salacaqdı. Molla Əsədullada olar!. köpey oğlu!. hələ o tərəfi bir yana qalsın ki. Müharibə vaxtı. nə olsa o acdıqda. nə vaxtıydı ki. bu dünya ilə bağlayan paslı dəmir milləri dartıb çıxarırlar və beləcə əziyyətlə.. yuxarıdan da mismarla vurulub bərkidilmiş ikinci tayının uzun və paslı mıxlarını dartıb çıxartmağa başladı və bu zaman krantın yanında dayanıb baxan tələbə Murad İldırımlıya elə gəldi ki. elənçinə qar heç vaxt olmamışdı ya.. Özündən başqa. yağı isə talonla adambaşına yarım kilo (sonuncu dəfə 7 Noyabr bayramı münasibətilə yağı adambaşına bir kilo vermişdilər).. arvadı «əl-rəhmanla». Xədicə arvadın ruhu gərək şad olaydı. çünki Xədicə arvad o paslı millərdən hələ də əl çəkmək istəmir.... Gecə bizim mələyə canavar gəlmişdi. ay tələbə. 25 . itin bədənini aparmışdı. heç olmasa. Molla Əsədulla qaşqabaqlı da olsa. heç vaxt! Özü də acdığıydı də. amma belə.. mürdəşir onun üzünü yusun. itini aparmışdı. tər tökə-tökə dartıb çıxarırlar. mağul amerikalılar. Day o da yoxuydu. çörəkçi Ağabalanın özünün adına-sanına.) Xədicə arvad tələbənin gətirdiyi qəzetlərdən kiçik torbacıqlar düzəldə-düzəldə demişdi: «– Bilirsən. Onda Bakıya bir qar yağmışdı ki. cəmi üç-dörd gün bundan əvvəl idi!. Bir dəfə (dünyanın işinə bax. yağdan da çox korluq çəkirdi. ay zaraza. bax. boğazını gəmirib aparmışdı. hər halda. yas məclisləri üçün. hökumət dükanlarından ət almaq da asan məsələ deyildi.. ancaq indi də.. Bilirsən bu köpey oğlu Molla Əsədulla dava vaxtı camaatdan mamileynən nə qədər pul yığdı? Nə qədər daş-qaş yığdı?! Neynirsən. pul qazanır. o cavanlar qapı tayının mıxlarını yox. necə saxlanmağı məlum olmayan ağırlaşmış və çirkli-paslı hökumət ətindən qoca arvadın ehsanını vermək nə məhəlləyə yaraşardı.» Indi həmin Molla Əsədulla Xədicə arvadın yasında mizin başında oturmuşdu və bu gün qazanc dalınca Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına getməyəcəkdi.. bu mollanın özünü apareydi!.. müharibə bir-iki iliydi qurtarmışdı. çünki necə kəsilib. O canavar o iti aparanecən. bu qədər pulu. bu yas məclisinin pulsuz olmasıdır. sənin yaduva gəlməz. Bakıda əti talonla adambaşına bir kilo verirdilər. Girmişdi Molla Əsədullanın həyətinə. çəkic alıb həyət qapısının uzun-uzun illərdən bəri aşağıdan da. təzə ət tapılmalı və alınmalıydı. yerin altında da olsaydı və bir dəvə qiymətinə başa gəlsəydi də (məhəllənin çörəkçi Ağabala kimi imkanlı adamlarının köməyi ilə).. Bir neçə cavan əlinə kəlbətin. Canavar da bilmişdi ki. Əlbəttə. Məhəllə cavanlarının çoxu sürücü işləyirdi və o cavan sürücülərdən biri yük maşınını həyətin küçə qapısının ağzında saxladı. yeməyə bir şey-mey yoxuydu.

elə bil ki. o. bütün həyət onun necə bir vəziyyətə düşdüyünü görür. bircə anın içində tələbəni soyuq tər basdı. Əlbəttə. Və tələbə burasını da yalnız indi bütün dəhşəti ilə başa düşdü ki. kömək elə. aparun məscidə!. Molla Əsədullanın o boğuq səsi bütün həyətə. cənazəni başqaları ilə birlikdə aparıb maşına qoyacaqdı.. yararsızlığının şahidi oldu. tələbənin özünü bürümüşdülər və tələbə öz bədəninin dərisində o adyalın nimdaşlığını hiss edirdi. alə? – dedi. bütün acizliyini. yəni tale deyirdi ki.. amma həmin dəm bu cavan adamın içində Xosrov müəllimə qarşı bir kin-küdurət baş qaldırmışdı: tələbə özünü məcbur edəcəkdi. həyatın hər üzünə hazır adamdı və Xədicə arvadın o cansız qılçı da həyatın su içmək. bu göyümtül adyalla da. hesabla tələbə Murad İldırımlı bir yüngüllük hiss etməliydi. bax. həmin dəm tələbə Murad İldırımlıya elə gəlirdi ki.. Molla Əsədulla əvvəllər də hərdənbir məhəllədə gözünə 26 . evə toplaşmış məhəllə arvadları daha ağlamırdı və bu gün universitetə dərsə getməyən (dördillik tələbəlik həyatında birinci dəfə idi ki. tələbə özünü məcbur edə bilmirdi. Tələbə öz acizliyinə. Xosrov müəllim) yük maşınına mindilər və maşın yerindən tərpəndi. zəhmət çək. yararsızlığını bir daha ona göstərmək istəyirdi. Xosrov müəllim qupquru quruyub qaxac olmuş barmaqları ilə tələbə Murad İldırımlını kənara elədi. soyuq tərini duyur. həmin bu göyümtül adyal gecələr onun özünün üstünə örtdüyü adyaldı. özü özünə sübut edəcəkdi ki. çörək yemək. bir parçası. Xədicə arvadı bükməmişdilər. dərs buraxırdı) tələbə Murad İldırımlı həyətin küçə qapısı ağzında dayanıb yenə də bilmirdi ki.. onda. Tələbə Murad İldırımlıya elə gəldi ki. bu həyətdə. boğuq səsiylə: – Orda nöş durmusan.. onun da bütün içinə bir ölüm yayırdı. bir-iki addım atdı və elə bil ki. elə bil. sonra yazıq Xədicə arvadın göyümtül nimdaş adyala bükülmüş cənazəsini həyətə çıxartdılar ki.. Həyətdəki mizin arxasında oturmuş kişilər isə yavaşdan bir-birləri ilə söhbət edirdilər. sənin iyirmi yeddi yaşın var. gözlərini yerə dikib ürəyi döyünə-döyünə cənazəyə yaxınlaşdı və Xədicə arvadın ayaq tərəfindən yapışdı. ürəksizliyinə nifrət edəedə Xədicə arvadın o göyümtül adyala bükülmüş cənazəsindən tutub başqa məhəllə cavanları ilə bərabər. küçəyə yayıldı və hamı da məhəllədəki kirayənişinin acizliyinin. Tələbə Murad İldırımlının əli ömründə heç vaxt meyitə dəyməmişdi və indi adyalın altından Xədicə arvadın boşalmış cansız qılçını əlinin içində hiss etdikdə tələbəyə elə gəldi ki. cənazəni yük maşınına qaldırdılar. ölümü əllərinlə beləcə müayinə et. Indi ona elə gəlirdi ki. təzə doğulmuş uşağı qucağına almaq kimi. həyətin küçə qapısını taybatay açdılar. Qoy mən aparım. sən çəkil. nə eləsin. Xədicə arvadın ölü qılçı. dizləri əsirdi və ən dəhşətlisi bu idi ki.. gəl. tale idi. özünü ələ ala bilmirdi. özü Xədicə arvadın cənazəsindən yapışdı və məhəllə cavanları ilə birlikdə həyətdən çıxdı. Tələbə özünü məcbur edəcəkdi ki. bir halda ki.. krant damcı-damcı axırdı. əziz dostum Murad İldırımlı. məscidə gedəcəkdi. özləri də (o cümlədən. başqaları kimi sən də.. bir hissəsidir. bu məhəllə camaatının arasında təpədəndırnağacan bir biabırçılıq içindədi.. məscidə aparıb yudurtsunlar.Cavanlar nəhayət ki.. – Gəl. özün özünə qapanıb böyük-böyük fikirləşmək asan şeydir. gəl. gəl beləcə əlinlə ölümü hiss elə. onu səsləyən Molla Əsədulla deyildi. tualetə getmək kimi. ağır bir yuxu içində Xosrov müəllimin səsini eşitdi: – Çəkil sən. Xosrov müəllimə minnətdar olmalıydı. sarıtdırsınlar və bu vaxt Molla Əsədulla gözlənilmədən üzünü tələbə Murad İldırımlıya tərəf tutdu.

zəhər verib. – Gəl otur. o meşələr də elə-eləcə qalırdı. amma bu sadə fikir həmişə insanın hisslərinə təsir edəcək– tələbənin fikrincə məhz belə olacaqdı.). Kişilərdən biri: – Uşaqlar gedib dalıyca. sağ qalanlar necə yaşamışdılarsa. eləcə də yaşayacaqdılar. amma Molla Əsədulla həmin boğuq səsiylə: – Ayaq üstə nöş durmusan? – dedi. bu gün bu həyətdə bu barədə tələbə fikirləşirdi. sonra onlar da həyatlarını başa vuracaqdılar. siçanlarla mübarizə aparmaq idi. istehzanı açıq-aşkar hiss etdi: ölənlər gedirdi.. ömründə başqa bir yerə getməmişdi və o yazıq bir daha bu həyətdə. davam edəcəkdi. biri pis 27 . molla bu saat onu camaatın yanında məzəmmət edəcək. – Siçan basıb da şəhəri. amma Siçan Balaniyazı tanıyırdı. eləcə qalacaqdı və indi Murad İldırımlı da o dağların qoynunda deyildi. amma. sonra kəfənə sarıyacaqdılar.dəyən bu kirayənişin oğlana baxdı və tələbəyə elə gəldi ki.. dırnağını çeynəyir. min il bundan sonra isə (əgər insan atom bombalarının və raketlərin köməyi ilə özünü məhv eləməsə!) eyni fikir bir başqasının ağlına gələcək – dünya dəyişəcək. Tələbə gəlib aşağı başda – mizin arxasında əyləşdi və mollanın bu sakit dəvəti (elə bil. əlbəttə. Bu sözləri deyən məhəllə kişilərindən heç biri gülmürdü. bunu görən.. amma dünyanın beləcə bir əlacsızlığı bu sadə fikri həmişə özü ilə nəsillərdən nəsillərə ötürürdü. Yazıq Xədicə arvad ömründə o gözəl dağları.. amma o dağlar da. Molla Əsədulla sağ əlində çevirdiyi təsbehə baxa-baxa boğuq səsiylə. Belə fikirləşən. Miz arxasında oturmuş məhəllə kişiləri də. kişilərin sakit söhbəti tələbəyə də sirayət etdi (axı. O yazıq Xədicə arvadı mürdəşir indi məsciddə yuyurdu. – Başı qarışıqdı də kişinin. utandıracaq. Xədicə arvadın əri müharibədə həlak olmuşdu və nəçiydi.. bir az rahat nəfəs aldılar və səhərdən bəri bu həyətə çökmüş təziyə ovqatı. Çörəkçi Ağabalanın əsgərlikdən qayıtmış oğlu ehsan ətini gətirib evə qoyandan sonra həyətdə oturmuşdu. amma tələbə bu sözlərdəki yüngül zarafatı.. yəqin ki.. idarələrdə tələ qurub.) və tələbə Murad İldırımlı birdən-birə o gözəl dağları. elə bil. doğrudan da nə olmuşdu ki?.. elə bil. həyat isə öz qaydasıyla davam edirdi. tez barmağını ağzından çəkdi.. – gələr indilərdə... necə adam idi – tələbənin bundan xəbəri yox idi. Tələbə fikirləşdi ki. Sonra yadına düşdü ki.. – dedi.. hər halda. molla əminin dodaqları bir balaca qaçdı. – Sonra sol əli ilə ağappaq saqqalını sığalladı və yalnız bundan sonra tələbə gördü ki. məlum məsələdir. amma bu həyət-baca haçansa sökülənəcən. əlbəttə. özü özüylə danışdı: – Bu Siçan nöş gəlib çıxmadı belə?. Xədicə arvad deyirdi: «– Camaatın on uşağı olur. o meşələri görməmişdi.. Xədicə arvadın oğlu Siçan Balaniyaz Səhiyyə Nazirliyinin Respublika SanitarEpidemioloji Stansiyasında işləyirdi və sənəti evlərdə.. bütün bunlar. bu həyət-bacadan başqa. həyat isə davam edəcəkdi. sonra aparıb qəbiristanlıqda torpağa tapşıracaqdılar.. bu küçədə görünməyəcəkdi. əlbəttə. dağılanacan Xədicə arvadsız da necə vardısa. üzünü Molla Əsədullaya tərəf tutub: – Neyləsin?– dedi.. daxili gərginlik azaldı.. tək tələbə deyildi (və tələbə burasını çox gözəl başa düşürdü!). qəribədir. tamam başqa bir dünya olacaq. Molla Əsədullanın bu sualı bir yüngüllük gətirdi. o gözəl meşələri xatırladı. heç nə olmayıb!..

.. bu arvad.. bəlkə də Xədicə arvad heç belə şeylər fikirləşmirdi. bilmir begəm?. əslində. əsasən. atası da ələ özü kimi əclafıydı. Nöşün ki.. gecədən. amma tələbə Murad İldırımlı bu səkkiz ayda açıqaşkar görmüşdü ki. əynində palto.. amma. nə qədərsə pensiya alırdı. necə ki. Neynirəm pulu? Tək canımdı də. qəhbənin birini.. yandı da. Arvadı tatardı.. Gəlmir yanıma də görürsən? Ayda-ildə bir dəfə gəlir.olanda.» Xədicə arvad belə deyirdi.... «– Yaxçıdı hələ mənimki gəlib üstümə düşmür ki. hər halda. tələbə də qəzetdən. pul yoxdu məndə.. qara və uzun burnunun ucu həmişə yaş olurdu. tum qovuranda da. Xədicə arvadın oğlu sifətdən də siçana oxşayır və o vaxtlar ki. Ode.» Arvad bu sözləri tələbədən artıq özü özünə deyirdi. boyat küftə yeyəndə də. öz otağının qapısını həmişə açıq qoyurdu. hərdən tələbə Murad İldırımlıya belə gəlirdi.. Xədicə arvad bu pul söhbətini bir tərəfdən də öz cavan kirayənişininə (elə Xosrov müəllimə də) eşitdirir.. sakitlikdən qorxurdu – nəydi? «–Getdi girdi arvadının evinə. fərsiz çıxanda. 70 manat Xosrov müəllimdən alırdı. amma gözləri işım-işım işıldayırdı. siçan tutur. Mən bəxtiqaranın də bir oğlu oldu də.. uşaqlarının anasıdı də. Bilirəm 28 .. Mənimki. bir tərəfdən də ki. ya göydən tökülsün?. Xədicə arvad öz-özünə danışıb yorulurdu. jurnaldan bezikib-yorulub işığı keçirirdi. Mənnən də pul istəmir. ay oğraş? Pul yağış-zaddı beyəm ki. getdi. fağır.» Hərdən tələbəyə elə gəlirdi ki. acından ölmiyəciyəm ki.. bir yerdə yaşadıqlarına görə. çətin və tənha gecələrində yuxuda. 70 manat tələbədən ev kirayəsi alırdı. Atasını bunun.. yazığı götürüb apardılar davaya. qaranlıq düşürdü.. «– Ayda neçə manat verirsən anama?– soruşurdu. Fağır. məhəllədə hamının «Siçan Balaniyaz» adlandırdıqları bu adamı görməmişdi. Indi sovet hökumətində kim ölür acınnan? Hərə bir cürə başını girriyir də. o birisi yaxçı olur. arvadı oldu onunçun mənnən əziz. Xosrov müəllimin də otağının qapısının açar deşiyindən görünən işıq sönürdü. Gedib bir dənə rus matişkəsi alıb.. Bəlkə də belə deyildi. kağız torbacıqlar düzəldəndə də.. boynunda şərf. Tək qala bilmirdi. bir də özüməm də.. pul verginən mənə. pul verginən mənə. o yazıq kor Əminənin oğlu.. Nə qədər ki.. ya qarabasma zamanı bəzən qapı döyülürdü. bir dənədi də. Neynəsin e. elə ki. tək başıma böyütdüm bunu semiçka sata-sata. It oğlu.. Pisdi. bu o demək idi ki. Neynirəm pulu!.. kitabdan. özü də gündə gəlib düşür yazıq arvadın canına ki. balaca.. yəqin qorxur ki. rusca heç nə bilmirəm. balalarını dolandırır də.. gecələr otağının qapısını açıq qoyduğuna görə.. oturub pul sayır– tum satanda. nazik uzun bığları titrəyirdi. yarısı boşalmış tum torbasını götürüb evə qayıdırdı. pulgirin biridi və çox xəsisdir... bilir yoxdu də məndə... yerinə girib işığı keçirirdi (amma otağın qapısını bağlamırdı). yaxud bir-birinə toxunan dəmir pulların cingiltisini eşidirdi. tələbə Murad İldırımlı nə üçünsə belə təsəvvür edirdi ki.. Bir quru canımdı. əri II Dünya müharibəsində həlak olduğu üçün. hardan versin.. – Neçə manat? Hesablayıram pullarını. yaxçıdı. neyniyim?... amma elə ki. tüklü sifəti əzik şlyapasının altından güclə görünürdü. öldü davada. başında əzik şlyapa bir siçan içəri girirdi. Qorxur pul istəyərəm onnan. tum satırdı. otağın qapısını bərk-bərk bağlayırdı. nolsun... balaca taxta kətili ilə. mən də ki. gəlib onu soyarlar. Hitlerin ciyəri yansın. uşaqları da rusca danışdırır. siçan tutmağnan oturub uşaqlarını dolandırır də. fərli çıxır. boş-bekar olanda da otağın qapısını açıq qoyub elə hey öz-özünə danışırdı. xırda pul verirdilər və bəzən tələbə o bağlı qapı arxasından yerə düşən..

– dedi. oxşamır? Əh. Qəzet alır gətirir mənə.. – gödəkboylu.. – Toçnu siçandı!. – Sənnən nə əcəb?». Sən necəsən e?» Balaniyaz cavab verdi ki. ağəz e!. Xədicə arvad: «– A-a-a.. yaxşıyam. həyətin o küçə qapısının dili var idi və başqa heç kimin yox. Bilirsən nə yaxçı kömək ələyir mənə?.. əli dəhrəli gördü. arvad qorxurdu ki. Balaniyaz diqqətlə nəyəsə qulaq asırdı və bir müddət beləcə sükut içində oturdular. amma Xədicə arvad qoymadı (oğlu ilə təkbətək qalmaq istəmirdi).. qarabasmanın təsiri altında olurdu. «–A-a-a. Balaniyaz gəlib bu ətə şərik çıxacaq. Palazın üstündə bardaş qurub oturmuş tələbə. birdən özü də siçan olar və tərləyirdi.. yaxşıdırlar. pişik səsinə oxşayırdı və ümumiyyətlə.. Xədicə siçan o açıq qapıdan indicə gəlib onun yerinə girəcək.» Elə bil ki. çuşka ki. – Italyada təcrübə ələyiblər.» – dedi.».. elə bilirdi ki.. xoş gəlmisən. Öləndən sonra götürəcəyəm.. Xədicə arvad ayağa qalxdı və kötüyün üstündə yenicə döyülməyə başlamış təzə qoyun ətinə nigaran bir nəzər saldı. hə? – yenə diqqətlə qulaq asdı. ya mürgüdən oyanırdı. sonra Xədicə arvad heyrət və qorxu dolu gözləriylə oğluna baxdı. çuşka də!. sonra Balaniyaz: «–Siçandır e. Balaniyaz: «– Nöşün? – dedi. həyətin küçə qapısı cırıltıyla açıldı və o cırıltı eşidilən kimi. əlində dəhrə özünü çox naqolay hiss etdi.. anası arvadını xəbər aldı və bu zaman Balaniyaz birdən-birə gözlərini otağın qapısının kənarında döşəmənin dibinə dikib: «– O deşiyi tutmaq lazımdı! Əl-əlbət! –dedi. – Sən siçovulun canına bax e. Xədicə arvad ikinci taxta kətildə əyləşdi. Balaniyaz içəri girdi və Balaniyaz onu beləcə kötük arxasında.. pişiyə oxşayırdı.. o qorxu içində yuxudan. tələbə Murad İldırımlı da... girdəsifətli. Balaniyaz otaqdakı üç taxta kətildən birində əyləşdi.. Balaniyaz cavab verdi ki. – dedi. Bizdə heç siçan olmazdı axı. istər-istəməz. O da siçandı də!.. Siçovulu iyirminci mərtəbədə salıblar zaxoda. Tələbə Murad İldırımlı ayağa qalxıb otaqdan çıxmaq istədi. bir müddət o yuxunun. dəhrə tələbənin əlində qalmışdı. – Gəlibələmirəm begəm?. – Siz eşitmürsüz... Balaniyaz açıq-aşkar bir qürur hissi ilə: «– Əh. göygözlü və balaca boyu ilə uyuşmayan iri və ucları iti qulaqları. bu sükutu pozmağa ürək eləmirdi. Neçə verirsən? Başa düşmədin? Xədicə anamdı də. siçovulun. Xədicə arvad dedi: «– Balaniyaz gəldi. məhz Balaniyazın gəldiyini Xədicə arvada xəbər verirdi. dolu.» Balaniyaz göy gözlərini siçan deşiyindən çəkib məzəmmətlə anasına baxdı: «– O öz yerində.. Balaniyazın gözlərini dikdiyi səmtə baxdılar və orada güclə sezilən bir deşik gördülər..harda gizdədir. Anamdı də Xədicə. suyu da çəkiblər üstünnən. – Italyada zaxodun təmizliyinə bax.. tələbə Murad İldırımlı isə xəcalət təri tökə-tökə ət döyməyinə davam etdi və Xədicə arvad: «–Bilirsən nə yaxçı oğlandı bu tələbə? – dedi.» Tələbə o əzik şlyapalı siçanla üzbəüz dayanıb bu sözlərə qulaq asa-asa qorxurdu ki. Balaniyazın səsi siçan civiltisinə yox. əl-əlbət! Bilirsən nolub? Siçovul birinci mərtəbədən diri çıxıb!» Xədicə arvad bu əhvalatı başqa cürə başa düşdü: «–Pay atonan! – dedi. Rayonnan gələnlərin hamısı çuşka olur!. amma ayağa qalxmağa macal tapmadı.. Balaniyazla birinci görüş məqamında ət kötüyünün arxasında. Amma bir gün axşamçağı tələbə Murad İldırımlı Xədicə arvadın otağında oturub dəhrə ilə ət döyürdü.. Indi də ət alıb gətirib.. – dedi. anası uşaqları xəbər aldı. siçanın qabağını almaq olar? Əl-əlbət belədir!.» Sonra Balaniyaz yenə diqqətlə 29 . Ordan siçan gəlir!» Xədicə arvad da. – dedi və gülümsədi. elə bil.. kulok düzəldirəm. xörək bişiriceyəm onunçun!. Balaniyaz siçana yox.» Xədicə arvad.

Son qəmüvüz olsun!.. protez dişlərini gecə çıxarıb stəkanın içində suya qoyduğu üçün (günortalar da çörək yeyəndə o dişləri çıxarırdı. Nöş bu siçantutan oldu?. Allah rəhmət eləsin! Əl-əlbət işimiz çoxdu yaman!.. seyrək dişləri Balaniyaz pişiyin qorxusundan bir-birinə dəyirdi və nənəsi nazik səsi titrəyətitrəyə Xosrov siçanı göstərib tələbəyə deyirdi: «– Qoy onu yesin!..otağın o baş-bu başına baxdı.. hərdənbir yuxuda damaqlarını marçıldadırdı və o rahat nəfəs də. Həyətin yuxarı başındakı o krant isə elə hey damcılayırdı və krant eləcə damcı-damcı axdıqca tələbəyə elə gəlirdi ki. bütün bunların hamısı əvvəllər də haçansa olub. o pişiyin göy gözləri siçan hərisliyi ilə işıldayıb yanırdı. Bunun atasının da.. Obyektə getmişdik. mən. Xədicə arvad torbacıqlardan artıq qalmış qəzet parçalarını bürmələyib oğlunun göstərdiyi həmin deşiyə pərçim eləyə-eləyə və son dərəcə dərin bir pərişanlıq içində: «– Ağəz. sovruğunun tər iyini hiss edəedə. sonra gözlərini Molla Əsədullaya dikdi... tələbə qapını açandan və pişik içəri girəndən sonra Murad İldırımlı başa düşdü ki. Xədicə arvadın cənazəsini məsciddən gətirdilər və o yazığı yük maşınından düşürüb evə qaldıranda məhəllə arvadları yenə də ağlaşmağa başladı. həmin qeyri-real həyatın səsi idi.» Və elə həmin gecə tələbə Murad İldırımlının qapısını eləcə palto geyinmiş. real həyatda yaşamağı isə – yalandır.. Xosrov müəllim də siçandı– uzun.. sonra məlum oldu ki. həqiqət indicə gördükləridir... o meşələr də başdan-başa siçan deşiklərinə dönmüşdülər və tələbə Murad İldırımlının nənəsi də siçan idi.» Sonra siçan nənəsi nəvəsini gözləmədi. çünki onlarla bir şey çeynəmək mümkün deyildi). Molla Əsədulla dodaqaltı pıçıldaya-pıçıldaya Quran oxuyurdu və hər səhifəni oxuyub qurtarandan sonra barmağını dodağına çəkib səhifəni çevirirdi. mizin arxasında oturdu və həmişəki kimi sükut içində məhəllə kişilərini bir-bir nəzərdən keçirdi. diqqətlə qulaq asdı. O zaman o biri otağın açıq qapısından Xədicə arvadın rahat və qayğısız nəfəsi eşidilirdi.. Və Balaniyaz da keçib mizin arxasında əyləşdi.. Və həmin gecə tələbə Murad İldırımlı tərin içində yuxudan oyanandan sonra səhərə kimi yata bilmədi. . özü siçandır və indi pişik onun özünü kötüyün üstündə dəhrə ilə döyəcək... Sonra Siçan Balaniyaz gəlib çıxdı və hamı ona başsağlığı vermək əvəzinə. eləcə şlyapa qoymuş boz bir pişik döydü və şlyapasının yanlarından da pırtlayıb çıxmış yekə və tüklü qulaqları şəklənmiş o pişik siçan axtarırdı. amma anasından heç nə istəmədi və qəflətən gəldiyi kimi. – dedi. Iş adamıyam da.. bu balaca otağın divarları arasında bir həzinlik içində özünü dünyanın ən unudulmuş bir kimsəsi bildi və ona elə gəldi ki. tələbəni tək qoyub qaçdı. siçandan əti ürpəşirdi. elə bil ki. bu cavan adam balıncının. biz qaçaq. qəflətən də durub getdi və Balaniyaz çıxıb gedəndən sonra. Bəs.. Allah səbr versin!. fağırın. ağəz?..» O gözəl dağlar da.. yəni əvvəllər də haçansa bir dəfə 30 .. bu kimə oxşadı belənçinə. – mən həmişə siçannan qorxmuşam. Balaniyaz özü məhəllə kişilərinə başsağlığı verməyə başladı.. o marçıltı da. tükləri tökülmüş bir siçandı və Xosrov siçan bərkdən ağlaya-ağlaya Balaniyaz pişiyin ayaqlarına yıxılmışdı: «– Mənim gözü yolda olan balalarım var!. bir-iki dəfə gözucu tələbənin qabağındakı ətə nəzər saldı. Əl-əlbət!. üzrxahlıq etdi: – Allah rəhmət eləsin!.. indi ikinci dəfə təkrardır. Xosrov müəllim gəlib tələbə Murad İldırımlının yanında. eləcə şərf taxmış. Qoy onu yesin. arıq. həyətdə damcılayan krantın səsinə qulaq asa-asa qaranlıqda. Gecikdim.. diqqətlə həyətin küncünəbucağına baxmağa başladı.. Allah rəhmət eləsin!.

Tələbə Murad İldırımlı barmağını tez ağzından çəkdi ki. 8-ci kilometrə. köçdü getdi burdan. Ode. buna görə də təbiəti etibarilə höcət olan. Əhmədliyə.. Özüm görmüşəm onun kitabını. əvvəllər də burada belə bir yas məclisi qurulub.. dünən hər şey krantın o yeknəsəq damcılarının müşayiəti ilə daimi (sanki daim!) bir eynilik içində idi. bilmirəm hara qoydum sonra. sərbəst şeri müdafiə edən. Tələbə də öz otağında oturub kitab oxuyurdu.. Yevgeni 31 .. tələbənin qabağına) çay düzdülər. amma tələbə öz qapısını Xosrov müəllim kimi açarla bağlaya bilmirdi. Xosrov müəllimin də otaqları arvadlarla doldu. sonra təzə ev alıb Bakının mikrorayonlarına. həmin müəllimin ««Şən həyat» kolxozunda» romanını oxumuşdu və tələbənin fikrincə o cür yazıçıların qalın-qalın romanları Azərbaycan ədəbiyyatına yalnız üzüqaralıq gətirirdi. bazara gedəndə göyü yarım dəstə alıb gətirirdi. Məhəllənin simsiz teleqrafı öz işini görmüşdü: vaxtıyla bu məhəllədə yaşayan. tələbənin də. universitetdəki və Yazıçılar Ittifaqındakı ədəbi dərnək üzvləri ilə qızğın ədəbi mübahisəyə girişən.. ikinci dəfəydi ki. iş saatı qurtarırdı. qaranlıq düşəndən sonra isə tamam bomboş qalırdı. Dünən tum satmaqdan qayıdanda yenə tələbəni öz otağında kitab oxuyan gördü: «–Sənnən qabaqkı da (Murad İldırımlıdan əvvəl beş il bu otaqda kirayənişin olub. ancaq day sənün kimi yox də. Əlbəttə. Xədicə arvadın matəm məclisini aparırdı və əvvəlki o yas məclisi zamanı da krant bax beləcə damcılayırdı.. Günəşliyə və ilaxır kənar-bucaq yaşayış yerlərinə köçmüş adamlar bir-bir həyətə girdi. Yaxçı eləyirsən!. Oxumağın axırı yaxçı olur də. Çoxdan e-e-e. birdən-birə başqa tələbələrlə. bu küçə də boşalırdı. institutu bitirib öz rayonlarına qayıtmış oğlanı nəzərdə tuturdu) kitab oxuyanıydı. çünki Xədicə arvad min bir bəhanə ilə gəlib qapını döyürdü. adamlar işdən çıxıb gedib evlərinə çatırdılar. kulok düzəltmirdim onnan. bir-birinə başsağlığı verib mizin arxasında əyləşdi.. Sən alayı şeysən. Elə ki. ekzisentalistlərin yaradıcılığına bir o qədər dərindən bələd olmasa da. bu barədə Xədicə arvadla mübahisəyə girişməyin mənası yox idi. məhəllənin adamları evlərinə çəkilirdilər.. Musabəyov qəsəbəsinə. tələbə də durub qapını açmalı olurdu (Xosrov müəllim kimi qaradinməz adamın isə qapısını döyməyə cəsarət etmirdi).. arvadlar evə qalxdı.. o arvadın cəsədini gecələr tələbənin üstünə saldığı o göyümtül adyala bükürdülər. Yarımdəstə Mürşüd deyirdilər. Ev verdilər əntiqə.. dırnaqlarını çeynəməsin. Molla Əsədulla da ikinci dəfəydi ki. gediş-gəliş kəsilirdi və Xədicə arvad tum kisəsini balaca taxta kətilin küçə qapısının ağzından götürüb evə qayıdırdı. böyük adam oldu. Mürşüd Gülcahanidən də xəbərdar idi. Xədicə arvadı məsciddən ikinci dəfə gətirirdilər. amma. kişilər birbiri ilə görüşüb. bu gün bu həyətdə belə bir yas məclisi qurulacaq.. Xədicə arvadın cənazəsi isə öz otağında qoyulmuşdu. Məhəllənin yeniyetmə oğlanları (onlar da bu gün məhəllədəki yasa görə məktəbə getməmişdilər) mizin arxasında əyləşmiş kişilərin qabağına (o cümlədən. Balaniyaz ikinci dəfə gəlib məhəllə kişilərinə beləcə başsağlığı verirdi. saxlayırdım. qəzetdə şəkilləri çıxırdı. Xosrov müəllim otağına girib qapısını həmişəki kimi. Molla Əsədulla mürdəşir üzünü yumuşun həyətində Mürşüd Gülcahani yaşayırdı.. əlbəttə. dünən axşam heç kimin ağlına gəlməzdi ki.. Dünən də belə olmuşdu.Xədicə arvad ölüb.. işinin çoxluğu üçün üzrxahlıq edirdi.» Tələbə Azərbaycanda adını yazıçı qoyub yazanların hamısından xəbərdar olduğu kimi. uşaqlar məktəbdən qayıdırdılar. Sonra kitab yazdı. xüsusən. nöşün ki. onların təəssübünü çəkən. açarla bağlamışdı. Avropa modernistlərinin.

.. təzə tum qovurmadı. az qala pıçıltıyla: «– Sən bunun beləliyinə baxmaginə e. tələbənin otağının qabağından keçəndə Xosrov müəllimin bağlı qapısına tərəf işarə etdi. – dedi. düzdü. A. Xosrov müəllimlə bir evdə yaşayırdı.. Xınasının vaxtı keçdiyi üçün. sonra da pensiyaya çıxıb. boylarının. Yəqin pulu var də. gecənin yarısı bu nə səsdir belə. guya ki. – Ölsə bunun xərcini kim çəkəcək? Mağul. Xosrov müəllim ev alsaydı. ayda Xədicə arvada 70 manat pul verməyəcəkdi (o verməyəcəkdi. B. çox təmizkar olduğu üçün. bu adam əvvəllər məktəbdə rus dilindən dərs deyib.» Əlbəttə. səsini yavaşıdıb: «Bu nöş indidən qapını bağlayıb?» – soruşdu.. dəsmalla qurulayıb yerinə qoydu. əvvəlcə başa düşməmişdi ki. amma sonra başa düşmüşdü və bu barədə Xosrov müəllimin özünə heç nə deməmişdi.. xeyli qovrulmuş tum qaldığı üçün.. Xosrov müəllimin qapalı həyatı hərdən tələbəni də düşündürürdü və bəzən tələbəyə elə gəlirdi ki. bəlkə Xosrov müəllimin özünün heç xəbəri yox idi ki. Fağır.. o özü eynilə Xosrov müəllim kimi bir adam olacaq.. Xosrov müəllim evdə olmayan vaxtlarda hərdən Xədicə arvad deyirdi: «–Xosrov müəllim veteran trudadı e!. eyni qəlibdən çıxmış adamları zümrəsinə daxildirlər.. Tələbə Murad İldırımlı səkkiz aya yaxın idi ki. başqası verəcəkdi). Nöşün gedib hökumətdən ev istəmir bu?. amma bu uzun. nazik dərili və qırışmış sifətiylə gülümsəyə-gülümsəyə deyirdi.Voznesenskinin.. o dünyanın eyni aqibətli.. oturub danışa-danışa qəzetdən təzə torbacıqlar düzəltdi.. amma Xədicə arvad təəccübünü gizlətmirdi və ümumiyyətlə. amma təkcə onu bilirdi ki.. – Bir dəfə yayda Kislavodskiyə getmişdi. sonra köşkdə qəzet satıb. Xosrov müəllim qapısını həmişə beləcə bağlamır. sir-sifətlərinin müxtəlifliyinə baxmayaraq. bu da belə qaragündü də!. üstü xoruz pipiyi kimi qıpqırmızı qızarmış saçlarına köhnə (amma tərtəmiz) çit yaylılığının altından sığal çəkə-çəkə. illər keçəcək. arıq. Xədicə arvad Muxtar Xudavəndə kimi qəzetdə ədəbiyyat şöbəsinin müdiri deyildi (illərdən bəri kötük kimi bitib o şöbədə qalmamışdı!) və Xədicə arvadın bədii zövqünün Azərbaycan ədəbiyyatının taleyinə dəxli yox idi. arıq kişi o qədər dinməz-söyləməz bir adam idi ki.» Bu sözləri yazıq Xədicə arvad dünən deyirdi. Xosrov müəllim də. – dedi... öz evi yoxdur və uzun müddətdir ki.. Özünün pulu var görəsən? Hə?» Xədicə arvad bu sualı açıq-aşkar bir maraqla verdi və tələbə Murad İldırımlıdan bir cavab eşitməyəndən sonra lap yavaş səslə.. Sonra Xədicə arvad səsini daha da yavaşıdıb: «– Gecə durub su başına çıxanda. əsəbiləşib yarımçıq çıxıb gedən Murad İldırımlı özünü məcbur etdi və Xədicə arvadın bədii zövqünün fərqinə varmadı. hətta birdən-birə tələbəyə dedi ki... Sonra Xədicə arvad öz otağına getdi.. bir uşağı-zadı da yoxdu. daha doğrusu. tək canıdı. dibi ağarmış. bu fağır ağlayır yuxuda. Ancaq ölsə yazığın işi pis olıcek.Axmadulinanın bəzi şerlərini rus dilində əzbər bilən və girişdiyi mübahisələrin axırını gözləməyib. Xosrov müəllimin hərdən gecələr yuxuda ağlamağını tələbə də eşitmişdi. bəzən gecələr yuxuda ağlayır. yəni bəzən tələbəyə elə gəlirdi ki. o saat da durub (və yenə də danışa-danışa) tələbə Murad İldırımlı ilə Xosrov müəllimin otaqlarının arasındakı balaca mətbəxdə boşqabı yudu. 32 . daha doğrusu. heç Xədicə arvad da gecələr ağlamağını ona deməmişdi. yaşlarının.Yevtuşenkonun. Xədicə arvad öz otağında oturub danışa-danışa boyat küftəsini yedi.. görürəm ki. müştərilərin get-gedə azaldığından şikayət etdi. ayda 70 manata Xədicə arvadın kirayənişinidir.

bir ovuc tum götürüb çırtlasın və səkkiz ay ərzində Xədicə arvad birinci (və sonuncu) dəfəydi ki.. amma dünən gecə o adamla özü arasında qəribə bir doğmalıq hiss etdi: həmin keçmiş kirayənişin də beş il bu otaqda. tum torbasını ağzınacan doldurdu. Aleksandrov. o yazılmamış romanı oxuya bilməsən sənin işlərin heç vaxt düz getməyəcək. bu günə qədər və min il bundan sonraya qədər! – amma sən o qədər vecsiz və lazımsız bir məxluqsan ki. o yazılmamış romanı oxumağı bacarmalı idin və tələbə Murad İldırımlı buna qəti əmin olmuşdu ki.Brejnev. Murad İldırımlı o adamı görməmişdi.M. Falin. amma sən o olmayan. gəlsin.M. çünki onlarla (və səninlə!) heyvan arasında heç bir fərq olmayıb. o vaxt ki. Sov. Mogilevets yoldaşlar Azərbaycan paytaxtına Lenin ordeninin təqdim olunması 33 .U. IKP MK Siyasi Bürosu üzvlüyünə namizəd. elə bil ki. sonra adəti üzrə bayır qapısının kilidini yoxladı. Tələbə. tumdan imtina etdi. bir daha qalxmasın!) və otağının da qapısını həmişəki kimi açıq qoydu. Xədicə arvad da həmişəki səliqəsi ilə təzə torbacıqları bir-brinin içinə yığdı. Əlbəttə. – ibtidai icma dövründən tutmuş. bütün Sovet Ittifaqında hünər burasındadır ki..IKP MK katibi K. amma bir halda ki. tələbəyə tum təklif edirdi. bu dörd divar arasında yaşamışdı.I.istəyir. bu gün insanlar elə bir dövrdə və elə bir ölkədə yaşayırlar ki.. əllərini. olmayan romanı oxuyasan! «Əzizimin cəfası» romanı yox idi. hərənin bu dünyada öz yeri var. dahi rus şairi Aleksandr Serqeyeviç Puşkinin qohum-əqrəbasının adını əzbərləmişdi. belə bir adda roman yox idi. rişxəndlə deyirdi: ay axmaq tələbə. IKP MK üzvlüyünə namizəd. sabahın (yəni bu günün) hazırlığını gördü. Məsələ burasında idi ki. IKP MK beynəlxalq informasiya şöbəsi müdirinin birinci müavini V. universiteti bitirdikdən sonra Bakıda qala bilməmişdi. bir sözlə.Y. bu göyümtül adyalı salmışdı.IKP Mərkəzi təftiş komissiyasının üzvü. bax. SSRI Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Sədri L. amma Murad İldırımlı Bakıda keçirdiyi dörd illik tələbəlik dövründə başa düşmüşdü ki. Sov. Sov. hərdən Xosrov müəllimin gecələr yuxuda ağlamağını eşitmişdi. Sov. tələbə Murad İldırımlı ilk növbədə özü üçün gözlənilmədən universitetə daxil olmuşdu və dərslər də yenicə başlamışdı – 1978-ci ilin sentyabr ayında – Sov. nahaq yerə təqsiri zəmanənin və ölkənin boynuna yıxırsan. çıxıb öz kəndlərinə getmişdi. bu əlin kölgəsində heyvan kimi ömür sürüb qara torpağa qarışıblar.. tualetə getdi. həmin göyümtül adyalı üstünə saldı və birdən-birə ondan əvvəl bu otaqda yaşamış adam barədə fikirləşməyə başladı. IKP MK-nın Baş katibi. gecələr bu dəmir çarpayıda uzanmışdı. Çernenko və onlarla birlikdə Sov. o da gətirib ayda 70 manat Xədicə arvada pul vermişdi. sənin kimilər bütün zamanlarda və bütün ölkələrdə. həmişə belə olub və həmişə də belə olacaq. əlini görmüşdü. Sov. axıra qədər də «Əzizimin cəfası» romanını tapa bilməmişdi. Tələbə Murad İldırımlı gecələr həmişə belə bədbin ictimai fikirlərə qapılanda birdən-birə qaranlıq içindən bir əl çıxıb gəlib gözlərinin qabağında dayanırdı və o əlin barmaqlarının güclə sezilən hərəkəti. bu divarlara baxmışdı. krantın damcılamağına qulaq asmışdı. üzünü həyətdəki krantda sabunla tərtəmiz yuyub gəlib yerinə girdi (ki. Bəlkə o keçmiş kirayənişin də illərlə «Əzizimin cəfası» romanını axtarmışdı. IKP MK işlər müdirinin müavini M. gecələr beləcə bu tavana. deməli. Tələbə Murad İldırımlı da işığı keçirib yerinə girdi. IKP MK Baş katibinin köməkçisi A. üstünə şübhəsiz ki. indi Azərbaycanda və ümumiyyətlə. hərdən gecələr eləcə tələbənin gözlərinin qabağına gələn o əl Leonid İliç Brejnevin əli idi və tələbə dörd il bundan əvvəl Leonid İliç Brejnevin özünü yox. Sov. təbii ki.

Pelşe.I. Brejnev yoldaş taxacaqdı. K.Pavlovski.T.. IKP MK üzvləri G. Ustinov. A.Y. Nə isə. Mazurov.Q. IKP MK katiblərindən. yollar naziri I. Dolgix. Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasında və möhkəmləndirilməsində xidmətlərinə. Kapitonov.münasibətilə Bakıya gəlmişdilər. Brejnev yola salmışdılar. təsərrüfat və mədəniyyət quruculuğunda şəhər zəhmətkeşlərinin qazandıqları müvəffəqiyyətlərə görə Lenin ordeni ilə təltif edilmişdi və L. IKP XXV qurultayı qərarlarının həyata keçirilməsində Azərbaycan SSR zəhmətkeşlərinin qazandıqları böyük müvəffəqiyyətlərə. K. tələbə Murad İldırımlı həqiqətən də dünyanın bir çox işlərindən bixəbər (milisioner Əsgər düz deyirdi!) o uzaq (və gözəl!) dağların qoynundan gəlib Bakıda tələbəlik həyatına başlamışdı və həmin gün dilsiz-ağızsız birinci kurs tələbəsi olduğu üçün. Zimyanin. familini əzbər bilirdi.Brejnev yoldaş Moskvadan qatarla yola düşmüşdü və bütün qəzetlər L. siqaret almağa pulu olmayan (buna görə də o adları əzbərləyən!) tələbələr cavab verirdi.I. Brejnev yoldaş Bakıya üçüncü dəfə gələcək. IKP MK Siyasi Bürosunun üzvləri V. L.K. K.Qrişin. oxşarı gələcəkdi.S. yəni həqiqi L. – tələbə Murad İldırımlı isə komsomol fəalı deyildi.S.V. Sviqun. 1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində faşist işğalçıları üzərində qələbəyə böyük köməyinə.I.F. Brejnev.Brejnev yoldaşın partiya və dövlət rəhbərləri tərəfindən Moskvadan Bakıya yola salınmasını xəbər vermişdi. rəhbərin dili söz tutmur və belə bir kökdə rəhbər Bakıya üçüncü dəfə necə gələcəkdi? Universitetdə tələbələr danışırdılar ki. yaxud SSRI Nazirlər Soveti Sədrinin müavinlərindən birinin familini deyirdi və kim ki. Paputin. bu yaxınlarda xalq təsərrüfatını inkişaf etdirmək haqqında Sov. D.I. IKP MK Siyasi Bürosu üzvlüyünə namizəd P. M.N. bir də ki. başqa yerlərə gedən isə onun oxşarı. fotolar dərc etmişdi. xarici ticarət nazirinin müavini Y. Kosıgin. Suslov. Çurbanov. Bu.I. A.L. Q. Sov. Blatov.I.A. bütün bunlar hələ sabahkı günlərin işi idi.I. Pavlov. Bu suallara dəqiq cavabları.I.Brejnev yoldaş bu yüksək mükafatı Bakının bayrağına şəxsən sancacaqdı. amma demək olar ki. Universitet tələbələri arasında belə bir oyun var idi: bir nəfər Sov. Bakıya da özü yox. Sov. Baş katibi və SSRI Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədrini Sov.M. SSRI Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə Bakı şəhəri inqilabi hərəkatda. birinci dəfə 1970-ci ildə.P. siqaret də çəkmirdi. V. bu dəfəki Lenin ordenini də respublikanın bayrağına şəxsən L.N. IKP MK üzvlüyünə namizədlər M. «dvoynik» i olur və guya. Georqadze. Rusakov. IKP MK Siyasi Bürosunun üzvlərindən. adətən. Demiçev. Brejnev Kremldə oturur. Sov. üzvlüyə namizədlərdən. Y. M. bu famil sahibinin adını və atasının adını. vəzifəsini dəqiq deyirdisə.V. Lenin ordeni ilə təltif edilmişdi və guya. L. komsomol fəalları.E. guya. L. bir dənə siqaret udurdu. Sukanov. sənaye və kənd təsərrüfatı məhsulu istehsalına dair onuncu beşillik tapşırıqlarının vaxtından əvvəl yerinə yetirilməsinə görə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası SSRI Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fərmanı ilə. Boqolyubov. Brejnev yoldaşın Bakıya ikinci səfəri idi.I.I. IKP Mərkəzi təftiş komissiyasının üzvləri A.M. vəzifələrini 34 . hər gün televiziya ilə göstərilən cürbəcür təltiflər zamanı hamı görürdü ki. V. L. Indi universitetdə tələbələr danışırdı ki. onun əlinə böyük bir transparant verib sübh tezdən başqa tələbələrlə birlikdə Bakı dəmiryol vağzalına göndərmişdilər.V. Sov. Sov.IKP MK katibləri I. amma bütün rəhbərlərin adını. Sov. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulmasının 50 illiyi münasibətilə gəlmişdi. onda isə 1978-ci il sentyabrın 20-si idi və cəmi iyirmi gün idi ki. S.. atasının adını.V.

Brejnevin şəkilləri də o dəm elə bil ki. özüylə isə. iri ağ hərflərlə qırmızı çit parçaların üstünə yazılmış bu şüarları – «Doğma Sovet Ittifaqı Kommunist Partiyasına eşq olsun!». armud tutmuş qızlarla. maraqsız adam olduğu üçün heç vaxt mərcləşmirdilər. elə bil ki. yəni adi insanlar arasında. həqiqət içində. dişləri-dişlərinə dəyirdi və tələbə Murad İldırımlı bu nəhəng izdiham arasında. bütün bunları tarix özü edib və tarix özünün hansı bir mərhələsinisə lentə alır. divarlarından. özünü günahkar hesab edirdi və qızların o yüngül ipək paltarda eləcə üşüm-üşüm üşüməkləri tələbənin mənliyinə toxunurdu. tələbələrin. əyinlərinə Azərbaycan SSR Mədəniyyət Nazirliyinin rəhbərin gəlişi münasibətilə xüsusi tikdirdiyi milli geyimlər geymiş və əllərindəki iri nimçələrdə paxlava. yoxsa Boris Nikolayeviç Ponomoryov?) gəlib həqiqi cavabı Murad İldırımlıdan öyrənirdilər. Hava soyuq və küləkli olduğu üçün. əslində. əncir. şərbət. Sov. şüarlar. saatlar bir-birini əvəz etdikcə. Boris Nikandroviç Ponomoryov. bu transparantın ağırlığı daha da artırdı. milis nəfərləriylə dolu idi və gecədən vağzalda hazırlıq işləri gördükləri üçün yuxusuzluqdan gözləri qızarmış bir o qədər də cavan olmayan komsomol işçiləri. Vağzalın ətrafındakı hündür binaların eyvanlarından. üzüm. bu qədər adamı vağzala raykomlar yığmayıb. IKP MK Siyasi Bürosunun üzvlərinin və üzvlüyə namizədlərin şəkillərini.IKP MK-nın Baş katibi. «Qazanılmış misilsiz nailiyyətlərimiz partiyanın Mərkəzi Komitəsinin. şəkərbura. onu əsəbiləşdirirdi. şagirdlərin.Brejnev yoldaşı gətirəcək qatar isə gəlmək bilmirdi. komsomol işçilərinin əllərində tutduğu transparantlardan baxan L. «Yer üzündə sülh naminə. Tələbələr Murad İldırımlının rəhbərlərin adını və vəzifəsini belə yaxşı bilməyini də. sülh uğrunda yorulmaz mübariz. onun Siyasi Bürosunun dinamik və məqsədyönlü təşkilatçılıq və siyasi işinin. ona elə gəlirdi ki. səbrsizliklə qatarın gəlib çıxmağını gözləyirdi və Murad İldırımlının gözləri hərdənbir rəhbərin qalın qaşlarına sataşanda. əziz Leonid İliç Brejnevin yorulmaz nəzəri və əməli fəaliyyətinin nəticəsidir!» – Bakının raykomları çəkdirib yazdırmayıb. Həmin sentyabr səhəri Bakı dəmiryol vağzalı əllərində Sov. aşağı vəzifəli partiya işçiləri canfəşanlıqla orabura qaçırdı.I. Tələbə Murad İldırımlının əlindəki transparantda yazılmışdı: «Əziz Leonid İliç! Bizim xoşbəxtliyimiz üçün əsl atalıq qayğınıza görə Azərbaycan tələbələri sizə dərin təşəkkür və minnətdarlığını bildirir!» və dəqiqələr ötdükcə. Lenin rəhbərlik prinsiplərinin və əsl sosialist demokratiyasının carçısı.bütöv və dəqiq sadalayırdı və bir-birləri ilə mərcləşmiş tələbələr bəzən höcət edəndə (misal üçün. ağ köynəkli pionerlərlə. L. əlində tutduğu o transparantın xəcalətindən özünü bir mikrob kiçikliyi və heçliyi içində hiss edə-edə o milli geyimli və üşüyən qızlara baxırdı. ağ köynəkli pionerlər və oktyabratlar. SSRI-nin və Azərbaycan SSR-in kiçik bayraqlarını tutmuş oktyabratlarla. «Vətənimizin xalqlarının sarsılmaz dostluğu var olsun!». nazik milli geyimli qızlar elə üşüyürdülər ki. O uzaq dağların qoynundan onda hələ lap təzəcə gəlib Bakının o dəmiryol vağzalına düşmüş bu cavan adam o yaraşıqlı qızların qarşısında. aşağı 35 . onun paxıllığı ilə yozurdular.I. adi həyatda deyil və bütün bu şəkilləri. komsomol fəalları. SSRI Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Sədri. sovet adamlarının rifahı naminə yorulmaz coşğun fəaliyyəti üçün Leonid İliç Brejnevə minnətdarıq!». gül-çiçək tutmuş qırmızı qalstuklu. transparantlar tutmuş tələbələrlə.

I.I.I. Brejnevin dörd tərəfi də bürümüş. vağzala toplaşmış adamların cürbəcür rəngli paltarlar geyinməyinə. ə? Bu boyda zırıltını görmürsən? Bizə də qrajdanski paltar geyindiriblər ki.Lenin adına Sarayda Bakı şəhərinə Vətənin yüksək mükafatının təqdim olunması münasibətilə partiya. IKP MK Siyasi Bürosunun üzvlərinin. – Pulu yoxuydu. şüarlar vermişdilər.I. tualetə getmirlər. qıpqırmızı transparantlara. səsi zilə qalxmış qara zurnanın müşayiəti ilə hərəkətə gəlmiş kölgələrdən ibarət bir multfilmə baxır. 1978-ci il sentyabrın 22-də isə tələbə Murad İldırımlı L. L. əllərində gözəl nemətlər tutmuş milli geyimli qızlar. L. komsomol işinə keçərdi. həmin cavanı fakültə (hətta universitet!) komsomol bürosunun üzvü seçə bilərdilər (yəni. ara qarışdı və həmin yerdən uzaqda dayanmış tələbə Murad İldırımlı həyəcanlanmış izdahamın arasından L. Brejnev yoldaşı gətirən qatar. Həmin gün tələbələri sübh tezdən universitetin binasının qabağında «Kommunist» küçəsinin hər iki tərəfi boyunca səkiyə toplamışdılar.. rəhbəri ürəkdən və vəcdlə alqışlasaydı. ondan irəlidə heç kim yox idi.I. onlarla gəlmiş başqa adamları da görə bilmədi və həmin dəm tələbəyə elə gəlirdi ki. ə?. amma. qatar gəlib çıxdı.Brejnevi də. Bu vaxt qəribə bir görüş baş verdi: tələbə adamları aralaya-aralaya yanından ötən kəndçisi milisioner Əsgərlə üz-üzə gəldi. yenə əllərinə Sov.. göz-qulaq olaq.Brejnevin vaqonuna tərəf qaçışdı. bu da o deyən söz idi ki. K.. yəni onlar adi insanlar kimi. birdən-birə yüz dəfə artmış şəkillərinə isə sirayət etməmişdi və rəhbər o şəkillərdə qalın qaşlarının altından təmkinlə Bakı dəmiryol vağzalında baş verən bu tarixi hadisəyə baxırdı. yəni. nikbincəsinə alqışlasınlar. Vağzaldakı bu çaxnaşma. Rəhbəri qarşılamağa gəlmiş rəsmi adamlar. elə bil. su içmir. misal üçün. əvvəlki canfəşanlıqları hiss olunmurdu. rəhbər küçədən keçəndə onu uca səslə. doğrudan da. sovet təşkilatlarının. Tələbələrə tapşırılmışdı ki.Brejnev buradan keçib V.. Tələbələrdən kim özünü daha çox nikbin göstərə bilsəydi. Tələbə Murad İldırımlıya elə gəlirdi ki. əvvəlcədən planlaşdırılmış yerdə dayanmadı. rəhbəri axryanat eləyək!.U. adi insanlar deyil.» Milisioner Əsgər Murad İldırımlının ali məktəbə qəbul olunmağından xəbərdar imiş. sonra 36 . Iki gündən sonra.I. üzvlüyə namizədlərin şəkillərini. çörək yemir. şüarlara baxmayaraq. Milisioner Əsgər əyninə adi vətəndaş paltarı geyinmişdi və tələbəni görən kimi. qoşun hissələrinin nümayəndələri ilə birlikdə Bakı Şəhər Partiya Komitəsinin və Şəhər Xalq Deputatları Sovetinin təntənəli iclasına gedəcəkdi. nəhayət ki. transparantlar. hərəyə ayrı-ayrı alqışlar əzbərlətmişdilər və onda iş belə gətirmişdi ki. onun işi bir o qədər yaxşı ola bilərdi. Günorta L. rəhbərlər. əmək kollektivlərinin. xalq çalğı alətlərindən ibarət böyük nəfəsli orkestrin üzvləri L.I. qatar gələndən sonra.Çernenkonu da.vəzifəli partiya işçiləri yenə ora-bura qaçsalar da. yaxud partiya komitəsinə çağırıb komsomol bürosunun üzvü təyin edə bilərdilər!).I. sifətini tələbənin sifətinə az qala bitişdirib «– Bə deyirdin nənəmin pulu yoxdu. – dedi. gəlib çıxdı. bə nətər oldu gəldin girdin instuta?» – Və milisioner Əsgər tənə ilə başını bulaya-bulaya uzaqlaşıb izdihamın içində yox oldu. bu həyəcan L. rektorluğa. gələcəkdə təyinatını Bakıya ala bilərdi.Brejnevin sağ əlini gördü. Murad İldırımlı lap səkinin kənarında dayanmışdı. Brejnevin vaqonu bir az irəlidə qaldı. qaşlarını dartıb ayaq saxladı: «– Bayramın mübarək olsun!» Tələbə əvvəlcə başa düşmədi: «– Hansı bayram?» «–Nətər yanı hansı bayram.. görünür.

şöbə müdirlərini. rəhbərin əli o qırmızı transparantlarla birlikdə bu cavan adamın gecəyarısı elə bil ki. özü də. barmaqlarının dırnağı var idi.) salamlayırdı və tələbə Murad İldırımlı o dəm rəhbərin özünü görməyə macal tapmadı. tüksüz idi – hər halda. hov çəkmiş beynini dinc buraxmırdı. hətta tələbənin tükləri 37 . amma birdən-birə qıpqırmızı bir transparantdan yapışıb təzədən gözlərinin qabağına gəlirdi və hər dəfə də o qırmızı transparantlarda iri hərflərlə əldə edilmiş xoşbəxt həyat haqqında cürbəcür şüarlar yazılırdı və tələbə nə qədər eləyirdisə də. beş barmağı var idi. Həmin maşınlardan ən irisinin və yaraşıqlısının (möhtəşəm bir maşın!) içində L. sağ əlini maşının pəncərəsindən çölə çıxarıb onu alqışlamağa toplaşmış Bakı zəhmətkeşlərini (yəni tələbələri. sən özün bir heç olduğun üçün. insanlara bu qədər kin bəsləmək olmaz. insan əvəzinə başqa bir məxluqat yaradar və o gecələr ki. lazım bilərsə. buna görə də əzab içində yaşayırsan. rəhbərin əli hərdənbir tələbənin gözlərinin qabağında dayanırdı və dünən gecə – yazıq Xədicə arvadın həyatının son gecəsi də elə oldu. bu səs– xırıltıdır və xırıltı Xədicə arvadın otağından gəlir. Rəhbərin əli adi insan əli idi. elə o dəqiqə qara maşınlar bir-birinin ardınca tələbənin burnunun qabağından ötüb keçdi. bəşəriyyətin bütün tarixi pozulaydı və yer üzündə yeni bir məxluqat yaranaydı. bu göyümtül adyalı) üstündən bir kənara atdı və qalxıb yerində oturdu.I. Sən özün layiq olmadığın halda. tələbə yerində uzanıb dünyanın buz soyuqluğunu hiss edirdi.. aşağı vəzifəli partiya işçilərini – raykom təlimatçılarını. Və gələcəkdə də işləri düzələrdi... çox umursan.. deyəsən..I. Yəni Allah istərsə. Həyətdəki krantın damcılamağı aydın eşidilirdi. Bəzən tələbə Murad İldırımlı özü özünə nifrət edirdi ki. bir az ətli idi. bir müddət o qeyri-adi səsə qulaq asdı və birdən-birə dərk elədi ki. daha doğrusu. Allah buna qadirdir».Brejnev oturmuşdu. sizə əzab vermək Allahın nəyinə lazımdır? Allah şükrə qiymət verən və hər şeyi biləndir». insanları məhv edər. çox istəyirsən. yerində nə qədər o tərəf-bu tərəfə çönürdüsə də. amma əti boşalmışdı.. o küləkli havada «Kommunist» küçəsində eləcə ayaq üstə dayanmaqlarına daha az qalıb.Brejnev yoldaş gəlir və doğrudan da. adi insanlarda olduğu kimi. Belə anlarda tələbə yer üzündəki bütün insanlara nifrət edirdi. L. nəsə qeyri-adi bir səs də eşidilirdi və tələbə rəhbərin əlinin təqibindən hələ əməlli-başlı qurtara bilməmiş. günün altında bir az qaralmışdı. tək özünün yox. o sentyabr səhəri tələbə Murad İldırımlı bir anın ərzində o əli o cürə görmüşdü və aradan keçən bu qədər müddətə baxmayaraq. amma o damcı səsiylə bərabər. bütün qohum-əqrəbasının! Küçənin yuxarı başında alqış sədaları qopdu və tələbə Murad İldırımlı başa düşdü ki. tamam çılpaq.partiya işinə keçərdi. Həmin aprel gecəsi (yəni dünən) tələbə Murad İldırımlı göyümtül adyalı (bax. sizi aparar. formalarını dəyişib adi vətəndaş paltarı geymiş hərbi məktəb dinləyicilərini və milis nəfərlərini. komsomol işçilərini. elə Quranın həmin surəsində belə bir ayə də var: «Əgər siz şükr edən və iman gətirən olarsınızsa. Quran «Nisa surəsi» ndə deyirdi: «Ey insanlar! Əgər O istərsə. Tələbə yuxuya getmək istəyirdi və o əl qaranlıq içində yavaş-yavaş uzaqlaşırdı. başqalarını gətirər. insanları da dartıb özünlə heçliyə aparmaq istəyirsən. yaşayışı dəyişər. o zaman bu cavan adamın içindən dəli bir ehtiras baş qaldırırdı: bütün insanlar yox olaydı. yalnız əlini gördü. buna bir səbəb olarsa.

. ikisi də geyindi. ikiüzlülüyünü də yadından çıxardı. Xosrov müəllim irəlidə. öz otağının qapısını itələyib açdı.. onu bağlamaq olmaz. yatağın o təmizliyi o gecəyarısı Xədicə arvadın özünün təmizliyindən xəbər verdi. ağ gecə köynəyinin yaxasına. təzədən Xədicə arvadın otağına gəldi (tələbə çalışırdı ki..» – dedi. Molla Əsədulla Quranı büküb səliqə ilə qarşısına qoymuşdu və gözlərini əlində çevirdiyi təsbehə dikib bir söz demirdi. Xosrov müəllim işığı yandırdı və tələbə Murad İldırımlı bu səkkiz ay müddətində birinci dəfə Xədicə arvadı yatağında gördü: yorğanı sinəsinəcən üstünə çəkmiş Xədicə arvad boynunu yana büküb gözlərini qırpmadan qapının aşağısına tərəf baxırdı. özünün əyninə şalvar geymədiyini. daha dünyadan heç nə ummayan bir əlacsızlıq duydu. Deyirlər ki.... – Bir söz eşitmişəm axı.. söküb 38 . arvadın ağzından ağ köpük axıb boğazına. rəhbərin həmin əlidir. o dəyirman day işdiyə bilmir. xırda gül naxışlı balıncını bulamış o köpük kimi ət ürpəşdirən bir şey var idi. – Əl-əlbət çoxdur. . o xırda gül naxışlı balınc üzü o qədər təmiz idi. Qapının döyülməyilə Xosrov müəllimin hövlnak: «– Kimdi?» – soruşmağı bir oldu. belə bir məqamda çox sakitcəsinə: «– Gedək geyinək. çünki bir anlıq ona elə gəldi ki. qorxdu. gah da şiddətlənirdi və tələbə. day gücü çatmır bu boyda şəhərin çörəyini çatdursun.» – dedi və tələbə. o yataqda o qədər sadəlik və təmizlik var idi ki.. nazik. Xosrov müəllim nikeli parıltıdan düşmüş köhnə dəmir çarpayıya yaxınlaşıb diqqətlə ev sahibəsinə baxdı.. tələbə də onun ardınca Xədicə arvadın otağına girdilər. – dedi. Elə ki. barmaqlarının ucunda ehtiyatla addımlaya-addımlaya – elə bil. kimisə yuxudan oyatmağa qorxurdu– Xosrov müəllimin qapısının qabağına gəldi. əyri və tüklü qılçaları çılpaq halda. nöşün ki... Xosrov müəllimin o gülümsəməyində Xədicə arvadın ağappaq gecə köynəyini. Ancaq deyirlər ki.. qapını açdı və tələbə yalnız Xosrov müəllimi ağ tuman-köynəkdə görəndən sonra. balaqları uzun göy trusiklə (bu göy trusiki – «işdan»ı hələ kənddə kitabxanaçı işlədiyi vaxtlar almışdı) gəlib kişinin qabağında dayandığını başa düşdü. sonra gözlərini təsbehdən çəkib Balaniyaza baxdı və həmin boğuq səsiylə: – Işlər çoxdu də deyirsən. Xədicə arvadı boğurlar və Xədicə arvadı boğan. Balaniyaz ?.. molla əmi?. O ağ gecə köynəyi.ürpəşdi.. sakitlik içində o xırıltıyla bərabər. – soruşdu. o köhnə dəyirman var e. öz ürəyinin də döyüntüsünü eşitdi. Xosrov müəllimin bu sakitliyində dünyanın hər üzünü görmüş bir təcrübə. Sonra tamam ayıldı və yerindən dik atıldı. donmuş sifətinə baxmasın). acgözlüyünü də.. xırda gül naxışlı balıncına tökülmüşdü. sonra arvadın göz qapaqlarını bağladı. Xosrov müəllim yuxarıdan aşağı diqqətlə tələbə Murad İldırımlıya baxıb (bayaq da beləcə bir diqqətlə Xədicə arvada baxmışdı) birdən-birə gülümsədi: «– Qapını döyəndə məni yaman qorxutdun... bilirsən nə qədərdi. Xosrov müəllim işığı yandırdı. Balaniyaz... Balaniyaz da gözlərini həyətin kənar-bucağından çəkib: – Əh. «Xaqani» küçəsində. yazıq Xədicə arvadın ağappaq. hətta tələbəyə elə gəldi ki. bir müddət də qulaq asdı. nəfəsini dərmədən diqqətlə qulaq asdı: xırıltı gah kəsilirdi.. sonra qaranlıqda Xosrov müəllimin qapısına tərəf baxdı.. Xədicə arvad daha xırıldamırdı. tələbə bircə anın içində bu arvadın xəsisliyini də. Xədicə arvad Balaniyazın göstərdiyi o siçan deşiyinə baxır..

... əlbəttə. yenə gözlərini əlində çevirdiyi təsbehə dikdi və yalnız bundan sonra mollanın da sifətindən yüngül bir təbəssüm keçdi.. orda o qədər siçovul. o çölün düzünə. nöşün ki.. kişi döyülsüz süz? Bu arvada nöş yer tapmırsız orda? Çörəkçi Ağabalanın əsgərlikdən qayıtmış oğlu bu qədər kişinin içində anasının ö cürə qışqırmağından və bu cürə sözlər deməyindən daha artıq pərt oldu və gözləriylə qəzəb qığılcımı saça-saça: 39 .. yəni ömrünü siçanlarla mübarizəyə həsr etmiş bu adam o romanı oxuya bilməməyinin əzabını çəkmirdi. alə.dağıtmaq olmaz. yazıq Xədicə arvadın evinin pəncərəsindən həyətə boylandı və belə bir məqamda abır-həyanı yaddan çıxarıb oğluna tərəf qışqırdı: – Alə. onu təzə qəbiristanlığa aparsaq a. Kişilərin sifətində bayaqkı o təbəssümdən əsər-əlamət qalmamışdı: – Alə. sən özünnən muğayat ol!. – Onnardan yer almaq olar?. Balaniyaz isə eyni ciddiliklə.. dədə-baba qəbiristanlığında ölüsünü basdırsın? – Alə. siçan var ki. Bu xəbər gedib məhəllə arvadlarına da çatdı və Xədicə arvadın evinə toplaşmış arvadlar təzədən kövrəlib ağlamağa başladılar. hətta bir balaca lovğalıqla: – Mənnən arxeyin olginə! – dedi. Düzdü. pişiklər qorxurlar onnardan. – dedi. amma bu sözlərdən sonra Balaniyazdan başqa məhəllə kişilərinin hamısının sifətinə yenə bir təbəssüm qondu və hamı da həmin təbəssümlə Balaniyaza baxdı. Balaniyaz. – dedi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yer yoxdu və yazıq Xədicə arvadı orada dəfn etmək mümkün olmayacaq. o aprel günü. – dedi. bunnarnan mübarizə aparmaq. amma Balaniyaz. «Əzizimin cəfası» romanını oxumamışdı və heç vaxt da oxumayacaqdı. əslində. görəndə qaçıb gizlənirlər.. ya söksələr o dəyirmanı. Orda. – Əl-əlbət ələdi! Bu siçovul-siçan ki. var. – Neyniyək? Aparıb qoca arvadı çöldə basdıraq? – Alə. Tələbə Murad İldırımlı Balaniyaza baxırdı. çünki onun o romanı oxumağa ehtiyacı yox idi. vayna eləmək çox ağır bir məsələdi.. Molla Əsədulla: – Mən süzə dedim də!.. belə də xarabaxana olar? Dünyada hansı ölkədə adam yer tapmır ki. bütün şəhəri basar. bilirsən ruhu necə qarğış eliyəcək bizə?! – Alə.. bağlasalar a. o məhəllə kişilərinin arasında tələbə belə hiss edirdi. o dəyirmanda elə siçovullar var ki. bu xəbər? Molla Əsədulla bu sözləri çox ciddi deyirdi. xoşbəxt adam idi. belə də hökumət olar? Bu vaxt çörəkçi Ağabalanın arvadı. Balaniyaz Xədicə arvada oxşamırdı. Molla Əsədulla: – Pay atonan! Alə. amma o dəqiqələrdə Balaniyazda eynilə anasının yatağındakı o xırda gül naxışlı balıncın. Balaniyaz: – Ələdi. Qəbiristanlığa gedənlər isə belə bir pis xəbərlə geri qayıtdılar ki. o həyətdə. belə də iş olar? Ölümüzü basdırmağa yer tapmırıq. o ağ gecə köynəyinin sadəliyi və təmizliyi var idi və elə bunun özündə də Siçan Balaniyaz tələbə Murad İldırımlıdan artıq bir məxluq idi– hər halda.

– Qoy bunnar getsin..... alə? Istəsin də... Molla Əsədulla Xosrov müəllimin bu baxışını tutdu və tələbə Murad İldırımlıya müraciətlə: – O arvad sənin xətrüvü ələ çox istəyirdi ki!. bu uzun.. rusca-zadcada ki..... nə də hökumət. Siçan Balaniyaz yenə də gözləri ilə həyətin künc-bucağını axtarırdı. – dedi. gözləriylə həyətin küncbucağını axtarırdı. eyni zamanda başını tərpədə-tərpədə Molla Əsədullanın da sözlərini təsdiq edirdi: – Əl-əlbət!. – Otur... Allah kərimdi... Mətbuatdan-zaddan bir az görürsən ki. az istəmirdi... Molla Əsədullanın bu sözlərindən sonra. yəqin bir neçə gündən sonra Balaniyaz o kisədəki tumu aparıb evdə uşaqlarına verəcək və uşaqlar da o tumu ləzzətlə çırtlayacaqlar.. – dedi və dərhal da səsi mülayimləşdi.. bacarar. Ya gərək maya qoyasan. – Gedib soxasan bıçağı oradakilərin ciyərlərinə. çəkinirlər. Molla Əsədulla: – Görürsən? – dedi. heç nənələrini yadlarına da salmayacaqlar.. ya da gərək adamın olsun. Çörəkçi Ağabalanın oğlu hirslə yerindən qalxdı.. – bunnan. məhəllə kişilərinin hamısı başlarını çevirib Xosrov müəllimə baxdı. buldozerlər bütün bu məhəlləni də söküb-dağıdacaq... Allah ona rəhmət eləsün. o balaca taxta kətil də. elə bil ki. heç olmasa. bu qapı-bacanın yadında qalacaq və bir vaxt gələcək ki. çünki hamı bilirdi ki. tanımadıqları adam olsun. – Bəs nöş istəmir.. – Ya da ki. belə idi!.. – Molla Əsədulla gözlərini bir-bir məhəllə kişilərinin sifətində gəzdirib Xosrov müəllimdə saxladı.. – Molla Əsədulla əli ilə Siçan Balaniyaza işarə etdi. sənün xətrüvü bunnan... Birdən-birə o yazıq Xədicə arvadın tum kisəsi tələbənin yadına düşdü və tələbə fikirləşdi ki. sonra açıq-aşkar bir hirslə Balaniyaza baxdı..– Sən öləsən!– dedi.. Sən onnarı tanımırsan. Balaniyaz tələsik Molla Əsədullanın sözlərini təsdiq etdi: – Bəli!. Əl-əlbət!. daha artıq naqolay hiss etdi və o da öz növbəsində tələbəyə baxdı. – Sən onnarın ciyərinə bıçaq soxa bilərsən? – Nöş soxmuram? Lap başlarını da kəsərəm! Molla Əsədulla sağ əli ilə təsbeh çevirə-çevirə sol əlini havada yellədi: – Ay-hay. Ya da ki.. Xosrov müəllim məhəllə kişilərinin baxışları altında özünü. Xədicə arvadın özü də yalnız bu həyətin... – Savaddı adam sən! – Yox e-e-e. danışan olsun. Onnarnan hərbə-zorba danışmaq olmaz.. Molla Əsədulla təzədən üzünü çörəkçi Ağabalanın oğluna tutdu: – Sən otur. arıq və qaradinməz adam əvvəllər müəllimlik edib. otur. rus dilindən dərs deyib və indinin özündə də həmişə qəzet oxuyur. bala. Əl-əlbət. nə Allah tanıyırlar. 40 . – dedi. Orda mənim ağzıma baxan kimdi? Alə. – dedi. onnarda müsəlmançılıqzad qalıb begəm? Yenə. Təkcə Balaniyaz Xosrov müəllimə baxmırdı. – O arvad. Onnarnan bu boyda Sovet hökuməti bacarmır... O tum kisəsi də.. amma Molla Əsədulla həmişəki təmkininə yaraşmayan bir sərtliklə: – Otur!. Molla Əsədulla çörəkçi Ağabalanın oğluna baxdı: – Alə. bir az belə savaddı-zaddı danışasan onnarnan. – Nöş bacarmır? Istəsə..

paklıq və sağlamlıq içindədi. Qaratel nəinki əriylə bir çarpayıda. o biri tərəf görünəcək. gün başlayırdı və həmin filosof unudulurdu. bütün bədən üzvlərini tərtəmiz yuyublar. yaddan çıxırdı. dünyanın bütün mənasızlığını görürdü. bir də gecə yatmaq üçün yerinə girəndə qayıdıb gəlirdi. Yat!». hətta qış zamanı sübh tezdən hələ hava qaranlıq olanda da onun üçün o qaranlığın tutqunu – ürək sıxanı və aydını – ürək açanı var idi. Bunu bəlkə də özünə təlqin etmişdi. elə bil. bunu bir Allah bilirdi. bu belə idi. ürəyi açılsın. bədbinləşirdi ki. hərəkətlərə qiymət verirdi. qollarını geniş açıb.Və həmin aprel günü tələbə Murad İldırımlı ilə Xosrov müəllim Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına getdilər ki.. bütün həyatı. hər halda. xəfifliyində elə bil ki. doğrusu. daha doğrusu. bütün əzab-əziyyəti ona yaşayışın özü kimi mənasız görünürdü. ürəkaçan şey olmurdu ki. ciyər dolusu nəfəs aldı. amma. bir də ki. – deyirdi. dünyada heç bir dərd-sər yox idi. «– Yat. səhər ilə gecə arasındakı ömür isə həmişəki minvalı ilə davam edirdi. elə bil. şüşə kimi bu tərəfdən baxsan.. amma yata bilmirdi və çox zaman həmin gecə filosofu açırdı sandığı. o hərarətin həmin incəliyində. Sənin kimi milyard-milyard insanlar gəlib bu dünyaya. adəti üzrə sübh tezdən yuxudan duranda ilk növbədə bayırın işığını görürdü. O gecə filosofu əməllərə qiymət verirdi. həmin gününü başdan-başa qayğıların içində keçirirdi. bayırın rəngini görürdü və həmin rəng çox zaman bu adamın bütün gününün rənginə çevrilirdi. hamamdadı və o filosof da onu soyundurur. sinəsini qabartdı. içindən bir filosof baş qaldırırdı. bilmirdi. hətta Əbdül Qafarzadə ilə bir otaqda da yatmırdı və bütün bu altı ildə gecələr Qaratel nə çəkirdi. xəfif bir hərarət gətirdi. tamam təmizlik. Uşaq bu dünyadan köçəndən sonra düz altı il idi ki. sonra da pəncərədən görünən rəngdə bir səhər açılırdı. milyard-milyard da insanlar köçüb. bəzən Əbdül Qafarzadəyə elə gəlirdi ki. dünyaya baxırdı. sonra yavaş-yavaş mürgü içində əriyib yox olurdu. mənfi emosiyalar bir-birini əvəz edirdi. çarpayıda gözünü açıb bayırın rəngini tutqun görürdü və elə olurdu ki. sonra gözlərini qıyıb yenə də bayırın o təmiz. bir uşaq təbəssümü var idi və Əbdül Qafarzadəyə elə gəldi ki. nə də sonuncusan. qayğı yox idi. bütün içini. o ilıq işığına baxmaq istədi. heç yaşamaq istəmirdi. elə təmizdi ki. Sən nə birinci. – Başını yorma. sözlərə. Əbdül Qafarzadə görürdü. 3 ƏBDÜL QAFARZADƏ Əbdül Qafarzadənin çarpayısı yataq otağının küçə pəncərəsi ilə üzbəüz idi və o. tökürdü pambığı. Əbdül Qafarzadə hər gecə yerinə girib yuxuya getməzdən əvvəl. yazıq Xədicə arvadı orada dəfn eləməkdən ötrü yer alsınlar. amma bu dəfə 41 . bircə dənə də olsun. bir-birinin üstündən geydiyi paltarları bir-birinin üstündən də onun əynindən çıxarır. üzü gülsün. hiss edirdi və belə vaxtlar Əbdül Qafarzadə özü öz köməksizliyindən. tamam soyundurub çılpaq eləyir. dünyanın beləcə əlacsız işlərindən o qədər sarsılıb. Həmin aprel günü sübh tezdən gözlərini açanda Əbdül Qafarzadə qışdan sonra ilk dəfə günəşin istisini hiss etdi və pəncərənin şüşəsindən süzülüb gələn və lap güclə duyulan o günəş istisi bütün içinə incə.

Allah o kişiyə rəhmət eləsin. ölüsünün qəbrinin üstünü təmtəraqla götürdür. qəbrinin üstündə yazılı daş qalıb? O rəhmətliyin indi sümükləri də çürüyüb. çürüməsə də. kədərli yerində işləyir. qədim qəbiristanlıqdır. Ən qədim qəbir 1913-cü ildə rəhmətə getmiş Məşədi Mirzə Mir Abdulla Məşədi Mir Məmmədhüseyn oğlunun qəbri idi. qəbir gərək itib yox olsun. Düzdür. bu nahaq dünyada hərə özünə bir gün qazanmalı idi. o xəfif hərarət çirkab içində boğulub yox oldu. Düzdü. məqbərələr təmir olunurdu. hətta bəzən sarsıdırdı. O rəhmətlik Məşədi Mirzə Mir Abdulla Məşədi Mir Məmmədhüseyn oğlunun sümükləri çürüsə də.. Əbdül Qafarzadə bu barədə yuxarı təşkilatlara.. raykom katibi də. bəlkə ondan da əvvəl dəfn olunmuş şəxslər olub. Şeyx Nizami kimi. amma Əbdül Qafarzadə bunu daxilən qəbul edə bilmirdi ki. nə dükan müdirinin. amma həqiqət nədir? Bir şey ki. Əbdül Qafarzadə nə raykom katibinin. adamı əsəbiləşdirirdi. məlum məsələdir. bütün həyatında misal üçün. əlbəttə. əslində. ayrı-ayrı tarixi qəbir daşları.. kimin pulu var. Əbdül Qafarzadə özü də bilirdi ki. haçansa Əbdül Qafarzadənin də qəbrinin üstündə bir şey olacaqdı? Uşaq qalsaydı. Qəbiristanlıq Idarəsinin müdiri idi. məlum məsələdir. həqiqətdir də. Mədəniyyət 42 . qəbrinin üstündəki heykəldə əlində kitab xəyala dalıb. qəbirləri itib-batıb. onda hə. hər halda. dünyanı bilibtanımış bir nurlu insan olurdu. xüsusən. o rəhmətliklərə bir abidə qoyublar. Amma indi o adamın qəbri başdan-başa mərmər içindədi ki. olmasa da. bu fikir. qəbiristanlıqların tarixi layiqincə öyrənilməlidir. əslində. dükan müdiri olub. Indiki kimi deyil ki. bəxtləri də onda gətirib ki. əlbəttə. şair olurdu. dünyanın ən qəmli. bir dənə də kitab oxumayan bir qəssab. amma. Həmin qəbiristanlığa camaat arasında Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı deyirdilər və Əbdül Qafarzadə həmişə fikirləşirdi ki. haqq dünyasına köçəndən sonra pullarına yiyə duranların qeyrəti çatıb. bütün bunların mənası olsa da. hətta Elmlər Akademiyasına da məktub yazmışdı. deyəsən. dükan müdiri də. olardı. torpağa qarışsın. Qədimdə piranə bir adam olurdu. 1913-cü ildə dünyanı tərk etmişdi və indi onun üçün nə fərqi var ki. camaat bu qəbiristanlığa niyə belə bir ad qoyub? Qəbiristanlıq Sulu dərə deyilən yerin yuxarısındakı dikdirdə idi. yox. Əbdül Qafarzadə həmişə çalışırdı ki. bu fikirdə təzə bir şey yoxdu. camaat məqbərə tikirdi. qəssab da insan idi və uşaqlarını dolandırmalı idi. neçə illər idi ki. heç olmasa. pullu olub. Əbdül Qafarzadənin beyni iti işləyirdi və hərgah insanlar iki yerə ayrılırdılarsa – ürəklə yaşayan adamlar və beyinlə yaşayan adamlar – Əbdül Qafarzadə daha artıq dərəcədə beyinlə yaşayan bir adam idi və belə bədbin məqamlarda da beyin sövq-təbii onun köməyinə çatırdı. Deyirdilər ki. Ömər qəbir daşı düzəltdirəndi? Yenə Sevil sağ olsun. guya. pirə çevirirdi o alicənab şəxsin qəbrini.birdən-birə idarədəki kabineti yadına düşdü və o kabinetin pəncərələrindən görünən qəbir daşları gözünün qabağına gəldi və tanış bir sarsıntı ilə Əbdül Qafarzadənin bütün varlığı üşüdü. Qaratel əvvəlki Qaratel olaydı. müsəlman dininə görə. Görəsən. hər kim olubsa. amma Əbdül Qafarzadə burada bir dənə də olsun qədim qəbir daşı tapmamışdı.. bu Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında dəfn edilmiş ilk şəxs də elə o rəhmətlik imiş. Amma heykələ layiq adam olub? Baxıb görəcəksən ki.. Əlbəttə. bu fikri başından tez çıxarsın. heykəl də qoydurur. alim olurdu. Ya da ki. nə də qəssabın əleyhinə idi. çünki. ya qəssab olub.. nə mənası var idi? O rəhmətlik Məşədi Mirzə Mir Abdulla Məşədi Mir Məmmədhüseyn oğlu ki. raykom katibi olub. deməli.

sonra müşavirəyə getsin. yeganə övladı idi.. Müşavirə səhər saat 10-da başlayacaqdı. mətbəxə keçib həmişəki kimi çayniki qazın üstünə qoymazdan əvvəl. gülümsədi. sonra isə birdən-birə qəbir daşları gəlib durdu gözlərinin qabağında. üşüm-üşüm üşüyürdü və Əbdül Qafarzadə yenə də hər şeyi (hətta müşavirəni də) yaddan çıxarıb arvadını ovuşdurdu. – Əbdül Qafarzadə isə Qaratelin sözlərinə fikir vermirdi. çünki onun xoşuna gəlirdi ki. amma Ömər şəhərdə maşın sürəndə özünü itirirdi. Qəribə idi. indi yazı-pozu işləri aparılır. Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi M.Nazirliyi bəzi qəbiristanlıqlarda bərpa işləri aparırdı. sonra evdən çıxsın. Qəribli də müşavirənin işində iştirak edəcəkdi (bunu dünən Fərid Kazımlı özü zəng eləyib Əbdül Qafarzadəyə xəbər vermişdi) və Əbdül Qafarzadə istəyirdi ki. Qəbiristanlıq da o cür. Qaratelin etirazlarına baxmayaraq. Arxeoloqlar qədim qəbiristanlıqlar aşkar eləyirdilər. Ömər pianoçu idi və Əbdül Qafarzadə həmin aprel səhəri Qaratelin ayaqlarını ovuşdura-ovuşdura Ömərin nazik. amma Əbdül Qafarzadə indi də istifadə olunan şəhər qəbiristanlıqlarını nəzərdə tuturdu. 43 .. bu qəbiristanlıqların tarixi öyrənilməli idi. Bu gün Rayon Icraiyyə Komitəsinin sədri Fərid Kazımlı Kommunal Təsərrüfatı Idarəsi işçilərinin yarımillik planların yerinə yetirilməsinin vəziyyətinə həsr olunmuş müşavirəsini çağırmışdı. hörmətsizlikdən deyirdi. Qaratel özünü pis hiss edəndə bunu ərindən gizlətmək istəyirdi. get. amma arxivlər də bir gündədi ki. Orduxan altı il bundan əvvəl üçcə günün içində heyif olub getmişdi.. bədəni buz kimi soyumuşdu. əvvəlcədən nəsə hiss etdi. Qaratel: – Lazım deyil. amma sübh tezdən ki. çay dəmləyib içirtdi. hiddətlənirdi. «Jiquli»ni də üç-dörd dəfə vurmuşdu. Qaratel geyinib qonaq otağındakı divanda uzanmışdı. Bundan əvvəl onlara «Jiquli» almışdı. – deyirdi. başını bulayırdı. qazıntı işləri aparırdılar. atalarının. Əbdül. elə bil. Bu səhər də o qəbiristanlıq görümündən sonra. işə gecikirsən.P. daha doğrusu. gəl görəsən və Əbdül Qafarzadə (yerindən qalxıb əl-üzünü yumuşdu) həmin yaz səhəri qonaq otağındakı divanda uzanmış Qaratelin ayaqlarını ovuşdura-ovuşdura bu barədə fikirləşirdi. dəfn olunanların kağız-kuğuzu arxivlərə göndərilir. Sevildən iki yaş böyük idi. rəngi yenə də ağappaq ağarmışdı. ədalətsizlikdən. Yaxşı ki. gözünü açıb o gözəl aprel günəşinin hərarətini hiss etdi. amma Əbdül Qafarzadənin gözündən heç nə yayınmırdı və o dərhal başa düşürdü ki. indi orqan musiqisi üçün uyğunlaşdırılmışdı. gedib Qaratelə baş çəkdi. çünki böyük uşaqları oğlan idi. arvadın halı yenə də xarabdı. evin içində geydiyi kişi corablarının (Əbdülün corablarının) üstündən arvadının ayaqlarını ovuşdururdu. Sevil Əbdül və Qaratel Qafarzadələrin kiçik qızı idi.. amma qəbiristanlıqların tarixi bir kompleks şəklində öyrənilmirdi. camaat üçün daha əziz olurdu (camaat küçədən keçəndə baxırdı. babalarının xatirələrini danışırdı. yaxud o məscidlər ki. o kilsələr ki. misal üçün ayaqqabı fabrikinə çevrilmişdi. Bir həftə bundan əvvəl Sevilin iyirmi səkkiz yaşı tamam oldu və Əbdül Qafarzadə bu münasibətlə qızına «Qaz-24» avtomobili bağışladı. fəaliyyət göstərən kilsə. Sevilə zəng eləyib çağırdı və indi də kişi corablarının üstündən arvadının ayaqlarını ovxalaya-ovxalaya Sevili gözləyirdi ki. ya məscid.). uzun barmaqlarını gözlərinin qabağına gətirdi. yəni indi yeganə övladı idi. bundan sonra qanıqaralıq lap elə səhərdən başladı. nəinki işləyən. o. əvvəlcə işə gedib baş çəksin.

» – demişdi və uşağın da adını qoymuşdular Əbdül (təkcə elə «Əbdül» olsaydı. o yazıq. çtobı on bıl kak papa. adamda nə qədər həvəs olar. nə çalmağından asılı olmayaraq. amma Sevil dediyindən dönməmişdi.. indi təkcə öz qələmiylə dissertasiya yazan kimdi? Ömər də bəyəm öz gücünə konservatoriyada professor olmuşdu? Yalnız səfeh Mürşüd Gülcahani bu cürə fikirləşə bilər. çünki Sevilgilin səkkiz yaşlı oğlanları – Əbdül az qalmışdı Öməri də ötüb keçsin. əvvəlcə üçotaqlı mənzil tikdirmişdi. Əbdül Qafarzadə nə qədər eləmişdi. otururdu tualetdə. daha cəld idi. bıl paxoj na papu. Ömərin babasili var idi və indi kefi nə qədər istəyirdi. yorulmaq bilmirdi. səhərdən-axşama kimi bütün fikrizikri pianonun yanında idi və Əbdül Qafarzadə bəzən sidq-ürəkdən məəttəl qalırdı ki. o nakam Orduxan da: «– Pust kak xoçet. Yaxşı ki. Sevil də musiqişünas idi. soyuqqanlı idi. yoxsa bu qədər çalmağa dözmək mümkün olmazdı... nə oyuncaq bilirdi. məktəbdən (Bülbül adına xüsusi musiqi məktəbində oxuyurdu) qayıdan kimi portfeli bir tərəfə tullayıb keçirdi royalın arxasına. insan nə qədər məşq eləyər.. geniş eyvanları dənizə baxan beşotaqlı kooperativ mənzil tikdirmişdi. yəni bu mənada ki. Yaxşı ki. «Ya xoçu. «– Köhnə addı.. Ömərin isə professor kimi konservatoriyada xüsusi sinfi var idi. V konçe konçov ona mat. əslində.... mərkəzində. sonra onların qonşuluğundakı ikiotaqlı mənzildə yaşayan ailəni üçotaqlı bir mənzilə köçürtdü və Sevilgilin mənzili oldu beşotaqlı.. təzə bir ad qoyaq». yenə dərd yarı idi. Səkkiz yaşında uşaq. Sevil konservatoriyada dosent işləyirdi. müdafiə də etmişdi. Indi «Jiquli» olmuşdu Ömərin şəxsən özünün maşını. ağıllı idi.» – demişdi. nə televizor. – demişdi. Düzdü. səbr olar. təkcə babasının (yəni Əbdül babasının) gəlişi ayırardı – qapının zəngi vurulub arakəsmədən babasının səsi gələn kimi. yazan idi. Sevil özü çalan deyildi. amma. elə hey çalsın və buna görə də Əbdül Qafarzadə nəvəsi üçün ayrıca bir royal almışdı. balaca Əbdül də bu biri başında öz royalında. Gəl uşağa yaxşı.). çoxdan dəbdən düşüb. onsuz da. hərçənd özü kitab nəşr etdirmək istəyəndə dovşan kimi qaçıb gəlirdi qudasının – Əbdül Qafarzadənin yanına. amma it dəftərində adı yox idi. bu balaca musiqiçini o royalın arxasından ayırsaydı. iki hamamlı və iki də tualetli. videomaqnitafon bilirdi. Sevil gecikirdi. bu isə elə hey çalışırdı. olmamışdı. içməsin. doktorluq dissertasiyasını da bitirməyinə lap az qalmışdı.. amma Sevil zirək qız idi. Əbdül Qafarzadə Sevilgilə Bakının. Ömər mənzilin bir başında öz royalında çalırdı. çünki Sevil Ömərdən daha diqqətli. Ömər belə şeylərin bir o qədər də qədrini bilən deyildi. namizədlik dissertasiyasını yazmışdı. yeməsin. Ömərin atası Mürşüd Gülcahani səfehin biri idi (özünü yazıçı hesab edirdi. ikimətbəxli.qızının ərinin beləcə zərif və yaraşıqlı barmaqları var. Əbdül Qafarzadə bu işdə qızına kömək eləyirdi. Sevil oğluna atasının adını qoymuşdu. «Qaz 24»ü isə Sevil sürürdü. demək olar ki. 44 . hərçənd bu iki royalın arasında yazmaq da asan iş deyildi. Düzdür.. daha doğrusu. amma indiyə kimi Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında dörd konsert vermişdi: simfonik orkestrlə birlikdə Motsartın reminor və Qaydnın remojor konsertlərini çalmışdı. durub qaçırdı kişinin üstünə və Əbdül Qafarzadə onlardan çıxıb gedənəcən uşaq onun yanında otururdu. balaca Əbdül də ikinci sinifdə oxuyurdu. tak i delayet.. Indi Sevilgilin səhərdən axşamacan piano səsi eşidən qonşularının işi lap çətinə düşmüşdü.

çəkdiyi xərcin müqabilində nəvəsinin istedadı dayanırdı). əlacsızlıq idi və keçib getmək bilmirdi. həqiqətən.. kişini dəhşət basırdı. get. amma az gedəndə də darıxırdı. qızıgilə az getsin. çəkisi olan bir şey görürdü (yaratdığı şəraitin. Buna görə də Əbdül Qafarzadə çalışırdı ki. Bu uşaq qəribə uşaq idi. heç həkim Bronşteyni də yaxına buraxmırdı. çəkisizlik içinə düşürdü. Əbdül Qafarzadənin yorğunluğunu. onun ölümü bir ürək dolusu dərd idi. ürəyinin ağrısını... Əbdül Qafarzadə Qarateli Moskvaya apara bilərdi.. SSRI-nin ən yaxşı həkimlərinə göstərə bilərdi. başqaları bəlkə də bunu görmürdü.. bu balaca məxluqda anadangəlmə böyük musiqi istedadı var idi (bu. nəvəsini qucağına az götürsün. Əbdül Qafarzadə arvadının bu cür baxışına dözə bilmirdi. Allah Orduxana rəhmət eləsin. köməksiz canına çəkir və doğrusu.. yorğunluğu bədənindən çıxır. Əbdül Qafarzadənin tanışlarının-filanın köməyi ilə yaradılmış istedad deyildi) və bu.. ona elə gəlirdi ki.). Qaratelin baxışındakı o məhrəmliyi. yox. – Incitmirəm? Qaratel ərinə baxdı və dərdli-dərdli gülümsədi: – Yox.. balaca uşaq idi və rəhmətlik anası da ona beləcə baxırdı. Qaratel: – Sən işdən avara olma. əlimin istisi keçsin bədəninə? Qaratel eləcə yorğun-yorğun. çünki həmişə heç nədən bir şey düzəldən bu adam indi öz zəhmətinin müqabilində həmişəki kimi boşluq yox. Sevili də nahaq çağırdın. müalicə olunmağa heç cürə razılıq vermirdi.. dərdli-dərdli gülümsədi: – Yox. Əlbəttə.. Orduxandan sonra Əbdül Qafarzadənin əsəbləri xarab olmuşdu (əslinə baxsan sıradan çıxan təkcə Qaratel yazıq deyildi. çünki Əbdül Qafarzadənin adı pasportda «Əbdüləli» idi. nəvəsi hələ lap balaca ikən Əbdül Qafarzadə onlara gedəndə uşaq atılırdı babasının qucağına..– Bəlkə corabı çıxarım ayağından. bəzən kişini lap kövrəldirdi də. xatirələr kişini əlinə alıb uzaqlara aparırdı. Əbdül Qafarzadə arvadının ayaqlarını ovxalaya-ovxalaya: – Bərk eləmirəm? – soruşdu. Orduxandan sonra Qarateldə heç bir həvəs.. hiss etmirdi («Dəmir kimi kişidir» – deyirdilər).. ürəyi. Vallah yaxşıyam. nəsə ələ gələn. təkcə o mənada yox ki. qorxurdu ki.. Əbdül Qafarzadə həmişəki ciddiliyi ilə: – Bəsdi!. uşaq babasını həddən artıq çox istədiyi üçün. lazım deyil.. Özü bildiyini bilirdi. elə bil. Əbdül Qafarzadənin daxilini bir fəxarət hissi ilə. uşaq xəstələnər... «Əbdüləli Qafarzadə» və Sevil də tərslik eləyib uşağın adını elə beləcə qoymuşdu).. özü özünü məzəmmət eləməyə başlayırdı. ürəyi qüssə ilə dolurdu. Uşaq işin-gücün buraxıb indi başıalovlu gələcək. amma özü bilirdi..– dedi və Qaratelin ayaq barmaqlarının ucunu ovmağa başladı. Qaratel həkimdən qorxmurdu. o vaxtlara ki. Bütün bunlar hamısı əsəblərin gərginliyindən idi. belə idi. Yaxşıyam day.. o doğmalığı Əbdül Qafarzadə bu dünyada ancaq uşaq vaxtı anasının gözlərində görmüşdü. çünki Qaratel həkimə getməyə. kişini bərk-bərk qucaqlayırdı və belə anlarda Əbdül Qafarzadə bütün cismi ilə hiss edirdi ki. bütün dərdini-sərini öz zərif. – Heç nə olmaz. qəribə uşaq idi. amma onda gərək Qaratelin əlini-qolunu bağlayıb aparaydı. heç bir maraq 45 .«Əbdüləli» idi. – dedi. işıqlı bir təbəssümlə doldururdu.. – Nigaran qalma mənnən.

Həkim Bronşteyn Əbdül Qafarzadəni diqqətlə müayinə etdi. yaxınıydı. özünü yaxşı bir mütəxəssisə göstərsin. yox. sövq-təbii: «Işə düşdük də. rentgen həkimi ilə birlikdə ona baxdı.qalmamışdı. sonra da Əbdül Qafarzadəyə məsləhət bildi ki. qoyacağı diaqnozu tək eşitməyə ürək eləməmişdi. ona görə ki. bir saat müayinə etdi və gülə-gülə də yola saldı. məndə nə var. axırı ki. Axır vaxtlar hərdənbir ürəyi təngnəfəs olurdu. Əbdül Qafarzadənin içinə dolmuş o nigarançılığı daha da artırdı. yaşamağın daha heç bir mənası yox idi. amma həkim Bronşteyn pulu geri qaytardı. elə qəti etiraz edib götürmədi ki. professorun yanına tək getməyə. Mürsəlbəyli Əbdül Qafarzadəni gülə-gülə qarşıladı. əlinə düşdün. az qala. vasitəçi tapmağa ehtiyacı yox idi. qudası ilə Mürsəlbəyli yerliydi. Professor Mürsəlbəyli gödək barmaqlı. – Bəs yeməyim. içməyim necə? – Ürəyin nə istəyir ye. ürəyin də nə istəyir iç. birdən-birə göz-görəti qocalıb əldən düşmüş bu qadın üçün həyatın. içindəki həmin nigarançılıq. başı çox qəzavü-qədər çəkmiş.» – fikirləşdi və ürəyindən çox xoşagəlməz bir nigarançılıq keçdi. Səhəri gün Mürşüd Gülcahaniylə birlikdə professor Mürsəlbəylinin qəbuluna getdi. Bronşteyn vaxtilə Vilnüsdə tibbi təhsil almış. Yaşı yetmişi keçməyinə baxmayaraq. vəssalam.. Əbdül Qafarzadə kimi bir adam belə. Əbdül Qafarzadənin bu cür yaxınlığa. özündən razı halda: – Sənin kimi kişidə nə ola bilər? – dedi və bərkdən güldü. yapon aparatlarında. doğrusu. o şəvə kimi qapqara cavanlıq rəngini çox pis vəziyyətdə qoyurdu). Mürsəlbəyli. o gəlmişdi. Əbdül Qafarzadə professorun yanına Mürşüd Gülcahani ilə birlikdə ona görə getməmişdi ki. müharibədən sonra Bakıda məskən salmış yəhudi bir həkim idi.. Həkimin ki. professor? – soruşdu. Əbdül Qafarzadə ürəyini bürümüş o nigarançılıqdan sonra. bu. Bu yaxınlarda Əbdül Qafarzadənin özü həkimə (bu səfeh Mürşüd Gülcahaninin bir professor yerlisi var. Əbdül Qafarzadə: – Axı. işi o yerə gətirib çıxarmışdı ki. yavaşyavaş rahat nəfəs almağa başladı: – Bir dərman-zad lazım deyil? Heç nə atmayım? – Heç bir dərman lazım deyil. tüklü əlini tərtəmiz qırxılmış dolu və çopur sifətinə çəkdi. hətta bir təlaş gördü. bir də heç vaxt həkimə getməyəcək. sonra qoluna girib məcburən rentgen kabinəsinə apardı. onun yanına) getmişdi və bundan sonra da özünə söz vermişdi ki. Poliklinikadan çıxanda həkim Bronşteynin cibinə bir dənə əllilik qoydu. yoğun dırnaqlı. Professor Mürsəlbəyli Mürşüd Gülcahani ilə bir kənddən idi. 46 . Əbdül Qafarzadə adamları gözlərindən oxumağı bacarırdı və bu dəfə də həkim Bronşteynin gözlərində bir ürkəklik... bu adam başına və nazik bığına qapqara rəng qoyurdu və həmişə həkim Bronşteyni görəndə Əbdül Qafarzadəni gülmək tuturdu (bəzən tük uzandığı üçün Bronşteynin saçının və bığının dibi ağappaq olurdu və belə bir çallıq. məktəbi bir yerdə bitirmişdilər və vaxtıyla Sevilin elçiliyinə də Bakının hörmətli adamlarından biri kimi. öskürürdü və təxminən on gün bundan əvvəl evlərinin yaxınlığındakı poliklinikada işləyən və uzun illərdən bəri Qafarzadələr ailəsinə tibbi xidmət göstərən həkim Bronşteynin yanına getdi.

. dəmir kimi bir şeydir. gedib o qara torpaqda onun yanında olmağıma. bəzən də dibinin ağı görünən saçını. professor. Əbdül Qafarzadənin ürəyindəki o nigarançılığı də birdəfəlik özü ilə götürüb apardı.. Əbdül Qafarzadə: – Sənin üçün halaldı. Qəbiristanlıq Idarəsində Qırmızı Bayraqlar. – dedi və birdən-birə həkim Bronşteynin şəvə kimi qapqara rəng qoyulmuş. çünki düzdü. Mürşüd Gülcahaninin mədəsində yara var idi və otuz il idi ki. ona görə yox ki. Əbdül Qafarzadə beyinlə yaşayan adamlardandı. amma ürək də ürəkdi və bu dəm birdən-birə Əbdül Qafarzadənin gözləri əməlli-başlı doldu. amma illər birbirini əvəz etdikcə. Fəxri Fərmanlar.Nəyimə lazımdı e. Qaratel divanın aşağısında yanpörtü oturub onun ayaqlarını ovxalayan ərinə baxdı: – Əbdül... bir ayağım orda. görərlər.Mürşüd Gülcahani gizlətməyə çalışdığı bir həsədlə Əbdül Qafarzadəyə baxdı və Əbdül Qafarzadə qudasının gözlərindəki o gizli həsədi o saat gördü. Əbdül Qafarzadədə bu qorxu hissi demək olar ki. Az qalıb day balamın yanına köçməyimə. 47 . – Mücrünü bağışlayım Sevilə. bığını gözünün qabağına gətirib yenə də gülümsədi: yazıq həkim Bronşteyn. qorxurdu birdən işi çətinə düşər. – Əbdül Qafarzadə bunu dedi.. əslində. gəlib yoxlayarlar. dünən həkim Bronşteynin yanına getdiyi vaxtdan bəri birinci dəfə gülümsədi: otuz il idi ki. balamın yanında. adam kimi yeyib-içmək üzünə həsrət idi. bu bədbəxt oğlu bədbəxt.. Əbdül Qafarzadə evdə. Lap az qalıb e.... Axşam Əbdül Qafarzadə professor Mürsəlbəylinin evinə böyük bir ağ balıq da göndərdi və alverçilərin Xəzərdən gizlin tutub gətirdikləri o böyük ağ balıq professor Mürsəlbəylinin evinə gedəndə. mənim? Bir ayağım burdadı.... Əbdül.. deyildi. o üç söz «Qoy qalsın evdə». Otuz iki ilə yaxın idi ki.. Qaratel ilə Əbdül Qafarzadə bir yerdə yaşayırdılar və bu otuz iki ildə Qaratel ərinin səsinin də bütün çalarlarını öyrənmişdi və bu dəfə də başa düşdü ki.. köynəyini də çıxarıb əyninə ağappaq nişastalı xalat geymişdi və xalatın yaxasından tüklü sinəsi görünürdü. söz deyil. Gödəkboylu professor Mürsəlbəyli təkcə pencəyini yox. professor Mürsəlbəyli: – Bay. təşəkkür edirdi. – Əbdül. – Nədi? – Nə deyirsən? – Nəyə nə deyirəm? – O kövrəklik keçib getdi və Əbdül Qafarzadə yenə də arvadına baxdı. Bu nəyə lazımdı? – dedi və bu sözləri elə ifadə ilə dedi ki. açıq-aşkarda var-dövlət saxlamağın əleyhinə idi. Əbdül Qafarzadə həmin ağappaq nişastalı xalatın döş cibinə üç dənə şaxşax yüzlük basdı. – Nədi? – Istəyirəm o mücrümü elə indidən verim Sevilə.. – Ağzını xeyirliyə aç.. qurtardı... – Qoy qalsın evdə. elə bil ki.. əslində. amma üzünü tələsik yana çevirdi. yox. yox idi (əvvəllər var idi.

ulu babasının adı çəkilsin. Ömərin atası Mürşüd Gülcahani hər nə idi. qalan altı Quranı da. dəyişik geysin.. bir il hər gün əynində olur. Əbdül Qafarzadə o vaxt– iyirmi il əvvəl bunu həm o rəhmətliyin xətrinə elədi. çünki çox təmiz. kişinin cəmi bircə kostyumu var. hətta bəziləri buna fikir verib təəccüb də edirdilər ki. Bundan başqa. heç olmasa. səliqəli geyinməyi xoşlayırdı. video ilə. elmli bir adam idi. Əhaliyə xidmət edən hər bir müəssisə kimi. təyyarə ilə. Əbdül Qafarzadə öz təbiəti etibarilə müasir adam deyildi. Əbdül Qafarzadə avtobus gözləyə-gözləyə o gözəl yaz günəşinin hərarətini təzədən hiss etməyə başladı və hətta birdən-birə Rozanı xatırladı. amma təptəzə qalır. alicənab. uzaqbaşı. müxtəlif xətlərlə yazılmış əlyazmalarında yeddi Quran qalmışdı. özündən sonra təkcə qədim əlyazmaları. Sovet hökumətində yazıçıya kim nə deyəcəkdi? Əbdül Qafarzadə təmiz. Sevilgil ayrı məsələ. Sevilə bağışladığı «Qaz-24»ü də Mürşüd Gülcahaninin adına almışdı. Sevil gəlib çıxanda daha saat 10-a işləyirdi və Əbdül Qafarzadə evdən çıxıb avtobus dayanacağına gəldi ki. cariliyinə qaytardı. hansı bir jurnaldasa. sırğalar. hansı bir tədqiqatdasa uşaqların babasının. Rozanın balıq kimi sürüşkən bədənini. 135 manat aylıq maaş alan ailə başçısının camaatın gözü qabağında taksiyə minməyinə heç bir ehtiyac yoxdur. amma Əbdül Qafarzadə hər il Mürşüd Gülcahaninin bir kitabını nəşr elətdirirdi (hər halda. eyni biçimli bir kostyumdan dördünü-beşini birdən alırdı ki. yazsınlar. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı Qəbiristanlıq Idarəsinin də illik planı var idi və illər bir-birini əvəz etdikcə bu plan 48 . düzdü. maqnitafonla arası yox idi. hərçənd. Əbdül Qafarzadə onların hamısını ayrı-ayrı zərgərlərdən. hər gün də o bircə kostyumda gəzir. bir az da nağd pul var idi. bütün bu ləl-cəvahir Qaratelə atası Axund Məhəmmədəli Ağadan qalıb.buna görə də eyni rəngli. filan əlyazması Axund Məhəmmədəli Ağadan qalıb. çünki Əbdül Qafarzadə bu fikirdə idi ki. demək olardı ki. Onun öz şəxsi maşını yox idi və Bakıda heç vaxt taksiyə minmirdi. Təkcə Qaratelin o mücrüsü evdə idi. Axund Məhəmmədəli Ağa vaxtilə bütün Bakıda məşhur seyid. adı yazıçı idi. buna ehtiyac yox idi. antikvar idi. Allah o kişiyə rəhmət eləsin. alverçilərdən. amma bu vaxt avtobus gəldi və o avtobus Əbdül Qafarzadəni yenə də həyatın. doğrudan da. ağappaq dolu baldırlarını. mükəmməl təhsil görmüş ruhani bir adam idi və elə bir şəxsdən bu cürə ləl-cəvahiratın miras qalmasında təəccüblü bir şey yox idi. O mücrüyə Əbdül Qafarzadənin uzun illərdən bəri Qaratelə aldığı üzüklər.Təşəkkürnamələr artdıqca o qorxu hissi də yox olub gedirdi). Əbdül Qafarzadənin kostyumu heç köhnəlmir. bircə dənə də olsun müasir zinət yox idi. dəllallardan almışdı və ümumiyyətlə. O mücrüdəki ləl-cəvahirat isə. döşlərini gözünün qabağına gətirdi. bir də ki. amma hamı elə bilirdi ki. qızların şalvar geyib siqaret çəkməsi bu adamı tamam əsəbiləşdirib özündən çıxarırdı. bilərziklər yığılmışdı və haçansa. avtobusa minib elə birbaşa Rayon Icraiyyə Komitəsinə getsin. həm də Qaratelin və uşaqların xətrinə elədi: qoy. quda idi!). Əbdül Qafarzadə özündə yalnız bir nüsxə Quran saxladı.. özü əfəlin biri idi. necə deyərlər. Onlar sənətkar idilər. başqa qədim əlyazmalarını da Respublika Əlyazmaları Fonduna bağışladı. ona görə ki. geyimi. xüsusən. kolxoz həyatından romanlar yazırdı. cavanların ədası. musiqisi. boyunbağılar. hətta elektrik çaynikindən də zəhləsi gedirdi.

küləyin altında çox qalanları ayda bir dəfə təzədən rəngləyirdilər və təzə əklillər kimi camaata satırdılar. müasir avadanlıq. özündən ölü adları. sənədlərə görə. Misal üçün – Əbdül Qafarzadə bütün bu rəqəmlərin hamısını əzbər bilirdi və ümumiyyətlə. yağışın. diş fırçası. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında hər gün orta hesabla 8 ilə 15 arası ölü dəfn edilirdi və hökumətin qoyduğu o ucuz qiymətlə o boyda planı doldurmaq mümkün deyildi. plan oldu 458 min manat. camaat ölüsünü mafə ilə aparıb dəfn elətdirirdi. Pribaltikadan gətirtdiyi texnika və s. Düzdü. mafə 27 manat 42 qəpiyə. orkestr isə 54 manat 78 qəpiyə idi. orkestri də. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı bir o qədər də böyük qəbiristanlıq deyildi və bu qədər planı vermək. vanna asılqanı. ayaqqabı geyinmək üçün dabançəkən. qapı dəstəyi. bütün il boyu 30-40 əklil tamam kifayət edirdi – dəmir dözümlü material idi. uzun sözün qısası. ya Mirzəibiyə. Lakin planı doldurmaq üçün bunlar da azlıq edirdi və Əbdül Qafarzadə məcbur olurdu ki. asılqan. sex. imkanı olmayanlar isə dəfn mərasimini musiqisiz keçirirdi (Qəbiristanlıq Idarəsinin orkestri isə – tarçı. amma Əbdül Qafarzadə bunu hesabatda 25 dəfn mərasimi kimi qeyd elətdirirdi. əslində. yer almaq üçün vəsiqə 44 qəpik. bəzədilmiş tabutla 46 manat 92 qəpik idi. iri palto düymələri. dəfn mərasimləri ilə bağlı rəqəmləri şişirtsin. Adət-ənənəyə görə tabutdan. zurnaçı və iki nəfər də xanəndə – əsas etibarilə Bakı yaxınlığındakı Abşeron kəndlərində toylara gedirdi və hər toydan da Əbdül Qafarzadəyə çatacaq məbləği gətirib ya Vasiliyə. əslində. hər il 49 . o sex indi. kamançaçı. klarnetçi. daha əklil düzəltmirdi. illik planı da həmişə 4-5 min manat artıqlaması ilə yerinə yetirirdi. çünki dəmir əklil alan ölü yiyələri o əklilləri heç bilmirdilər ki. Qəbirin birinin qazılması 4 manat 42 qəpik idi. heç kim dəvət etmirdi. dövlət gəliri ayrıca – 1980-cı ildə illik plan 430 min manat idi. gündə 815 arası (dəfn olunanların sayı qədər) əklil istehsal edirdi və bu qədər də əklil satırdı. 1984-cü il üçün illik plan qalxmışdı 770 min manata. dəf çalan. istifadə edilmirdi. ölü ünvanları yazdırırdı və dövlətin də kassasına pulu öz cibindən keçirirdi. Əbdül Qafarzadə bu məhsulların da bəzisini qeydiyyatdan keçirmişdi. Əbdül Qafarzadə planı doldurmaqdan ötrü ölü sahiblərinə satmaq üçün nazik dəmirdən əklillər qayıran kiçik bir sex açmışdı və həmin rəngli dəmir əklilləri məcburi olaraq ölü yiyələrinə satırdı. amma. haqq-hesab işlərində Əbdül Qafarzadənin beyni kompüter kimi işləyirdi: öz şəxsi gəliri ayrıca. qəbiristanlıqda hara atırdılar və Qəbiristanlıq Idarəsinin işçiləri də onları təzədən yığıb sexə gətirirdi. diş fırçasını və palto düymələrini əklillərdən qənaət edilmiş qalıqların hesabına buraxır və bu məmulatın kiçik bir qismini (rəsmi sənədlərdə göstərilən material qalıqlarının verdiyi imkan müqabilində) rəsmi müqavilə bağladığı ticarət müəssisəsinin vasitəsilə plan hesabına dövlət kassasına keçirirdi.da artırdı. Indi sex əklil əvəzinə çamadan. Əbdül Qafarzadə o sexi əməlli-başlı fabrikə çevirmişdi. guya. Istifadəyə verilən maşının (katafalkın) saatı 3 manat 15 qəpiyə. Xüsusən. bir sözlə. demək olar ki. ya da Ağakərimə verirdi). sabunqabı. ilin sonuna yaxın bəzən elə olurdu ki. bir gündə cəmi beş dəfn mərasimi keçirilirdi. qəbirin üstündə yazı lövhəsi 1 manat 87 qəpik idi. 1981-ci ildə 28 min də üstünə gəldi. tabutla dəfn eləmək 41 manat 50 qəpik. əlbəttə. imkanı olan öz ölüsünü basdırmaq mərasiminə məşhur sənətkarları dəvət edirdi. ağır idi. 1982-ci il üçün illik plan birdən-birə 140 min artırıldı və oldu düz 598 min manat. çamadanı. cürbəcür daraqlar istehsal edirdi. əslində.

yaxın gələcəkdə bu cür haşiyələri kütləvi surətdə istehsal etmək istəyirdi. yuxarı təşkilatlara verilən hesabatlarda qabaqcıllar arasında nümunə göstəriləcəkdi. plan hesabına dövlət kassasına keçiriləcəkdi. az qala. heç kim planı azaltmayacaqdı və əslində. hər dəfə Qəbiristanlıq Idarəsinin illik planı artırılanda əsl təsərrüfatçı bir adam kimi. Düzdü. tutmurdu. Həmin günəşli aprel səhəri Rayon Icraiyyə Komitəsindəki müşavirədə də Əbdül Qafarzadə söz istəyib xitabət kürsüsünə qalxdı. hətta univermaq müdirləri səviyyəsinə enmirdi və bütün əməliyyatın təşkilini də öz üzərinə götürürdü.keçici Qırmızı Bayraq. amma buna baxmayaraq. Rostov vilayətində ticarətlə bağlı Əbdül Qafarzadənin nüfuzlu və işgüzar tanışları var idi (Gürcüstanla Ermənistana isə elə Azərbaycan kimi baxırdı). Mən. üstəlik də Qəbiristanlıq Idarəsi qənaət etdiyi üçün mükafatlandırılacaqdı. planın artırılması onun üçün. əlbəttə. onunun ticarət rəhbərliyi ilə sövdələşə bilsə. otuz ildir ki. kommunal-məişət müəssisələrinin yarışında mükafata layiq birinci. pulunu köçürmə yolu ilə ucuz qiymətə onlara satacaqdı və bu rəsmi pul da. iclaslarda. hər dəfə illik plan artırılanda Əbdül Qafarzadənin düşünüb gördüyü tədbirlər nəticəsində onun öz şəxsi qazancı da qat-qat artıq dərəcədə artırdı. dediyi fikirləri havaya püfləyir – elə yaxşısı da bu idi!). Fəxri fərmanlar. bir dəfə də olmayıb ki. Əbdül Qafarzadədə sövq-təbii bir etiraz baş qaldırırdı və yeri gələndə özünü saxlaya bilmirdi. kənd yerlərində elə haşiyələr yaxşı gedəcəkdi. çox yaxşı. zavodlarla. Əbdül Qafarzadənin belə işlərdə xüsusi duyumu var idi və indi də duyumu ona deyirdi ki. diş fırçaları. xitabət kürsüsünə qalxıb fikirlərini söyləyirdi (hərçənd yaxşı bilirdi ki. fabriklərlə. ailə başçısının böyüdülmüş fotoşəklini. bu haşiyələr yaxşı gəlir gətirəcək. işgüzarlıq amilinə çevrilirdi. böyüdülmüş ailəvi fotoşəkilləri. Fəxri fərmanları. Fəxri Fərmanlardan. Sexdə düzəldilən həmin haşiyələr Əbdül Qafarzadənin xoşuna gəlirdi və o. heç olmasa. Təşəkkürnamələri öz əklil sexində düzəldilmiş. dükan müdirləri. şəxsi bir təşəbbüskarlıq. ikinci. Müəyyən olunmuş planlar yerinə yetirilməlidir və bu barədə heç bir söhbət ola bilməz. ailələrdəki cavanların əsgərlikdən göndərdikləri fotoşəkilləri o haşiyələrə salıb evin divarından asmaq üçün. daraqlar kimi daha da genişləndirmək olardı: Dağıstanda. Haşiyələri də gizli istehsal etməyəcəkdi. xüsusən. divardan asdırmışdı. Əbdül Qafarzadə bu cür danışıqları işin başında duran adamlarla aparırdı. başqa Qafqaz əyalətlərində.. cürbəcür Fəxri fərmanlar alırdı. üçüncü yerləri tuturdu (təkcə elə həmkarlar təşkilatından iyirmidən çox təşəkkürnamə almışdı) və Qəbiristanlıq Idarəsində bütün bu keçici Qırmızı Bayraqlar. məktəblərlə müqavilə bağlayacaqdı. Sonralar o haşiyələrin də satışını çamadanlar. əslində. iri rayonlardan.. Təşəkkürnamələr üçün ayrıca bir guşə yaratmışdı. pulun qiymətini və qədrini bilən bir nəfər kimi. o da özü idi. Sövdə tuturdu. – Yoldaşlar! Planları yerinə yetirmək bizim hər birimizin təxirəsalınmaz vəzifəsidir. qruppa ilə çəkilmiş fotoşəkillərdən ötrü müxtəlif ölçülü ayrıca (yəni dövlət üçün nəzərdə tutduğunu) haşiyələr düzəltdirib. əvəzinə ortaya başqa bir xeyirli iş çıxırdı. gümüş suyuna çəkilmiş haşiyələrə saldırmışdı. çünki bütün yer üzündə ən çox etibar elədiyi bir adam var idisə. 50 . planı artıqlaması ilə yerinə yetirməyim. rəhbər təsərrüfat işlərində işləyirəm.

yoxsa yox. – Sonra yenə üzünü zala tutdu. xalası. Adi etikanı da gözləmirlər. çıxış edənin sözünü kəsməsi əxlaqdan kənar hesab olunurdu. – Amma onu demək istəyirəm ki. Bu belə. – Düz iyirmi beş ilə yaxındır ki. Odur ki. Birinci katib gözünü saatdan çəkib yenə də Əbdül Qafarzadəyə baxdı: – Məni düzgün başa düşün. hörmətimiz var. rayon rəhbərləri isə. nə təklif eləyirsiniz? Plansız təsərrüfat olar? Zala pıçıpıçı düşdü.. lap açıq-aşkar qocalıram. çox gözəl bilirdi və yəqin elə buna görə də yavaş-yavaş qızarırdı. Onsuz da. sevinmək lazımdı. günün ikinci yarısı keçirəcəyi büro iclasının gündəliyini bir də gözdən keçirdi. Əbdül Qafarzadənin sözünü kəsdi: – Bunları biz bilirik. – dedi. narahat olurdu. bibisi. deyəsən. Əbdül Qafarzadə də birinci katibə baxdı. qiymətinizə görə də çox sağ olun. planı artıqlaması ilə yerinə yetirəcəyik. dəfn işləri ilə məşğul olan idarələrə adi iqtisadi meyarları tətbiq etmək olmaz.. insafla baxaq. Amma necə sevinəsən? Bəs plan? Axı. gündəliklə bağlı şöbələrə yeni tapşırıqlarını verdi. necə deyim. görsün. özünüzü tərifləməyin. acından bu adamın qarnı quruldayırdı və o. yoldaş Kazımlı. Amma indi gəlin məsələyə bir az. əlbəttə. mən. onlar bu qurultunu eşidirlər. Anası. planı artıqlaması ilə yerinə yetirməkdən ötrü gərək çox adam dəfn eləyəsən. yuxusu olan bu altmış beş yaşlı adam. Neyləmək lazımdı? Əlbəttə.Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi M. Bu dəfə Əbdül Qafarzadənin sözünü Rayon Icraiyyə Komitəsinin sədri Fərid Kazımlı kəsdi: – Bəs. Sizə də qabaqcıl. doğrudan da. yoldaşlar.. yoldaş katib. Amma mən özümü tərifləmirəm. çünki 218 nəfər az adam ölüb. amma ürəyində fikirləşdi ki. müşavirədə iştirak edirdi və həmişə yorğun.Qəribli. mən kommunistəm. Fərid Kazımlı da bunu. yüksək də qiymətləndiririk. tələsik özünü bu müşavirəyə çatdırdı. Keçən il bizim qəbiristanlıqda inişilə nisbətən 218 nəfər az adam dəfn olunub.P. yoldaş Qafarzadə. əmisi ölmüş 51 . Əbdül Qafarzadə eyni təmkin və ciddiliklə: – Mənim xüsusi bir təklifim yoxdu. Bizim də planımız var və canımızı qoyub yenə də həmişəki kimi. tələsik raykoma getdi. nə bilim. rəyasət heyətində yanında oturmuş rayon rəhbərlərinə baxırdı ki. bacısı. özlərini eşitməzliyə vururdular. necə olsun. saat on ikidə isə Rayon Yaşıllaşdırma Idarəsinin müşavirəsinə getməli idi (bu idarəni mərkəzi qəzetdə tənqid eləmişdilər). Sözümün canı var. biz sizi tərifləyirik. çünki birinci katibin iştirak etdiyi iclasda başqa rəhbər işçilərin replika verməsi.. – Qəbiristanlıq Idarəsinin müdiriyəm. – heç birinizin ora işi düşməsin. rəyasət heyətində oturmuş rəhbər işçilər təəccüblə Fərid Kazımlıya baxdılar. Birinci katib zala baxıb yorğun gözləri ilə gülümsədi. Hörmətinizə görə də. Mən hörmətli yoldaş birinci katibin burada olmasından istifadə edib bu barədə sizin qarşınızda söz verirəm. başqalarına nümunə göstəririk. indi isə on ikiyə işləyirdi və belə məlum olurdu ki. əlbəttə. dayısı. birinci katib Yaşıllaşdırma Idarəsinə gedənəcən yenə də çörək yeməyə vaxt tapmayacaqdı. Birinci katib isə yuxulu gözləri ilə zala baxa-baxa heç bir hərəkət eləmədi. sonra saatına baxdı: səhər yerindən duranda çay-çörək yeməyə vaxtı olmadı. təcrübəli. yoldaş müdir. oğlu. başı ilə təsdiq etdi və dedi: – Mən sizi lap yaxşı başa düşürəm. vicdanlı bir təsərrüfat işçisi kimi.

atasını dəfn eləyirsə. ərimənin şahidi oldu. Insanlar son mənzilə abad yolla getməlidirlər. çala-çuxur. eyni zamanda tanımadığıbilmədiyi bir kimsənin də mənzilinin təmirinə kömək eləyir. Bu heç adicə etikaya sığışmır. demək olar ki. – Yox. az qaldı yox olsun. Maliyyə Nazirliyi qəbiristanlıqlardan gələn gəlirlərin. Indi mən deyim. cığır nə gündədir? Bərbaddan da bərbad. heç özünün də xəbəri yoxdur ki. hansı sürücünün zoru güclüdü. darısqal.adamların hesabına. Bütün bunlar planın artırılması ilə bağlı məsələlərdir. Deməli. o biri gərək maşını qəbiristanlığın axırına qədər dal-dala versin. o cümlədən. mən bu hörmətli xitabət kürsüsünə. qoy başqa dərd-sərimizi də deyim. buradan nə nəticə çıxır? Fikir verirsiz? Mənzillərin yaxşı təmir olunması üçün ötrü. – dedi. Misal üçün. kimsə tamam başqa bir adamdır. elə özümüzə icazə versinlər.P. sonuncu yol. Qəbiristanlığın ortasında iki maşın qabaq-qabağa gəlsə. o biri hissəsi isə bu nitqə.Qəriblinin bu baxışında qocalığın və yorğunluğun hələ məğlub edə bilmədiyi bir hökmranlıq. mənzillərin təmirinə.. dediyi bu sözlərə təəccüb edirdi və dünyanın faniliyi müqabilində bütün ciddi-cəhdlərin mənasızlığını fikirləşirdi. ürək ağrısının hesabına planı artırmaq nə dərəcədə bizim ideologiyamızla düz gəlir? Hansı vicdandan. yoldaş Qafarzadə. enlikürəkli. zalda tanış sifətlər görən.. idarələrin. Mən onun əleyhinə çıxıram ki. Söhbət qəbiristanlıqdan gedir.. lap ağ oldu və birinci katib üzünü çevirib yanında oturmuş Fərid Kazımlıya baxdı. bu sözləri deyən. Sonra birinci katib üzünü Əbdül Qafarzadəyə tərəf çevirdi: – Davam edin. eyni zamanda. dünyada ən humanist cəmiyyətdir və bizim cəmiyyətimizin göz yaşları hesabına başa gələn bir şeyə nə maddi. Bizim cəmiyyətimiz isə. beləcə zala baxan. yoldaşlar. dəlləkxanalardan getmir. Birinci katibin sifətindəki bu ifadə bircə anın içində yarandı və Fərid Kazımlı kimi hündürboylu. əbəttə. nə də mənəvi ehtiyacı var. qulaq asın. bir sıra sahələrin. beynin bir hissəsi nitq edirdi. həm də nitqinə davam edirdi. danışan. elə bil ki. Kələ-kötür. ya da ki. amiranəlik. onların göz yaşının. 52 . insanlar da çox ölməlidir ki. yoldaşlar. mən planın əleyhinə çıxmıram. əlini düyünləyib xitabət kürsüsünə döyəcləyə-döyəcləyə özü öz dediklərini təsdiq eləyən adam o deyil. Fərid Kazımlı yenə də özünü saxlaya bilmədi və yenə də Əbdül Qafarzadənin sözünü kəsdi: – Deməli. M. Əbdül Qafarzadə daimi təmkini və ciddiliyi ilə: – Çox sağ olun. bir halda ki. Bəs bizim qəbiristanlıqdakı yol. palçıq. əzizləri onları plan hesabına dəfn eləsin? O biri tərəfdən də belə çıxır ki. nitq söylədiyi yerdəcə Əbdül Qafarzadəyə elə gəlirdi ki. Amma. siz planın əleyhinə çıxırsınız? Bu. Nə qədər demək olar?! Nə qədər yuxarı təşkilatlara bu barədə yazmaq olar?! Heç nə istəmirik. hamısını bizdən alır və kommunal təsərrüfatının. qəzəb var idi. misal üçün. kimsə. Yoldaşlar. əridi. yoldaş katib. Bəzən bu cür iclaslarda xitabət kürsüsündəcə. ən başlıcası isə bütün zal bu kiçilmənin. söhbət hamam təsərrüfatından. bizim idarənin spesifikası nəzərə alınmır. əzələli idmançı bədəninə sahib olan bir adam o baxışların müqabilində bir göz qırpımında kiçildi.. hansı insafdandı? Axı. həm bu hissi keçirir. qəbiristanlıqdakı yol insanı ən son mənzilə aparan yoldur. necə deyərlər. beş-on ştatdan ibarət kiçik bir yol təmiri sexi açaq.. –. məişət xidmətinin maddi ehtiyacı olan sahələrinə ayırır. Bunun böyük rəmzi mənası var.. qalxmışam. siz də.

» – dedi.. pionerlərlə görüşəndə. oxuyanda da cürbəcür elə səslər çıxarır ki.. başuva dönüm sənin.. özü nişan. Yazıq fəhlə qardaşımızdı. amma o gələcək gəlib çıxmaq bilmir ki. iyirmi ildən sonra kommunizm qurulacaq (yəni belə çıxırdı ki. əlimizdən gələni əsirgəməyək. gələcək naminə vərəm tutub Sibir tayqalarında qurda-quşa yem oldular. külüngdü.. yaşasın belə kommunizm. bədbəxt işləyən camaat!) özü üçün yox. həmin işıqlı gələcək naminə öz zümrələrindən ayrıldı. adamın qarnı quruldayar də. O ki. Inqilabçılar gələcək naminə canlarından keçdi. o məktubları düzəldənlər və oxuyanlar yox. adam başa düşə bilmir. o zaman ki. Bir dənə də olsun kompressorumuz yoxdu.. qaldı kommunizmdə fəhlənin acından qarnının quruldamağına. evdə çörək gözləyən ac balalarının güzəranını daha da ağırlaşdırdı. o gələcək iyirmi ildən sonra gələcək. – Və indicə deyəcəyi sözlərin daxilində doğurduğu gizli istehza çeşməyin arxasından baxan boz gözlərinin dibinə güclə seziləcək bir işartı verdi. gələcək naminə çarı taxtdan saldılar. Iyirmi ildən sonra səhər yerindən duracaqsan. yaxşı yaşaması üçün işləyir.. işləyir.. Dvoryanlar.). Beldi. kommunizm olanda nə olar?!»). Bu – Əbdül Qafarzadənin sevimli sözləri idi və hər dəfə.. işləyir. Şairlər də şerlər yazacaq ki.. camaatı da işlətdi gələcək naminə. hamı (yəni o raportları. adam həyatı keçirmədi (deyirlər Kremldə də üstünə şinel salıb meşin divanda yatırmış. gələcək naminə raportlar verir.yollarımızı düzəldək.. onda Qaratel soruşdu: «Yəni doğrudan kommunizm olacaq?» Əbdül Qafarzadə: – «Əlbəttə. ya xitabət kürsüsündən. vedrədi. Onda.. bu sözlər onun özünün özü ilə gözəl bir zarafatı idi. Müharibə zamanı milyon-milyon cavan o gələcək naminə canını qurban verdi. hər il təmir eləyək. Gələcək üçün yaşayırıq. görəcəksən ki. – Bir sözlə. indi dili söz tutmur. Xruşşov Stalinin cəsədini mavzoleydən çıxartdırdı. yoldaşlar.. qırdı camaatı. biz gələcək üçün işləyirik. Xruşşov iyirmi ildən sonra kommunizm yaranacağını elan etdi. bilin və agah olun: day kommunizmdə yaşayırıq. onu deyirəm ki. hansı texniki inqilabdan danışırıq? Nə isə. heç kimin o istehzadan xəbəri olmadı. bilmir. qəzetlər yazıb: daha kommunizmdir. Əbdül Qafarzadə indi kommunizmdə yaşamalıydı. Brejnev dostumuz gəldi. orden. hamısını taxdı döşünə. gələcək naminə planlar doldurulur. ya əmək veteranı kimi. gecəgündüz keçirilən təntənəli iclaslarda gələcək naminə Brejnevin adına əvvəlcədən hazırlanmış məktublar qəbul edilir. yoldaşlar.. Gələcək naminə sürgünlərə getdilər. «–Necə olacaq?» – «Necə olacaq? Necə lazımdı.. axmaq kəndlilər işlərini-güclərini buraxıb gələcək naminə mübarizə apardı. ya da rəsmi adamlarla söhbət zamanı bu sözləri deyəndə daxilən həzz alırdı. o qədər artıq kalori qəbul etdi ki. day kommunizmdir. medal qalmadı. bəs. onların da yolu pisdir. qorxunu-ürkünü götürdü (ona görə də indi bu boyda ölkədə bu cürə özbaşınalıq yaranıb!). lap gedək başqa qəbiristanlıqlara da köməklik göstərək. Qaraqum çöllərində güllələndi. həbsxanalara doldurdu və bu da işıqlı gələcək naminə idi.. Bir dənə də olsun buldozerimiz yoxdu. tez də çəkilib getdi və əlbəttə. Orasını da deyim ki. Yaxşı yadındadı. gələcək nəsillərin rifahı üçün.. fəhlələr.. Radio da deyəcək ki. amma gələcək naminə işləmək davam etdi və Xruşşov bütün dünyaya car çəkdi ki.. Hər şey gələcək naminə. bədbəxt oğlu bədbəxt nə deyir? Amma camaat yenə həmin gələcək naminə işləyir. Bir dənə də olsun ekskavatorumuz yoxdur. indiyəcən qəbiristanlıqda hər işi əllə görürük. Stalin gələcək naminə özü də gecə-gündüz işlədi. elə də olacaq. Televizor da deyəcək ki. bəylər. yazıb əlinə verdikləri kağızı da oxuya bilmir. Bəs o gələcək nə vaxt gələcək? 53 .

Bütün bunları fikirləşəndə Əbdül Qafarzadə az qalırdı Sovet Ittifaqının təəssübünü çəksin. Əslində.. bu Brejnev idi: təriflə. hökuməti də. yoldaşlar. xalqın interesini güdür. Hamıdan əvvəl Əbdül Qafarzadənin özü gözəl bilirdi ki. Indi Brejnevin vaxtında ki. həmin gələcək barədə fikirləşəndə bu adam belə bir qərara gəlirdi ki.. az qala..ölməyi) dünyanın ən axmaq və mənasız bir işi hesab edirdi və hərdən gecələr. kənd sovetindən tutmuş partiya qurultaylarınacan bütün ölkə miqyasında keçirilən iclaslar teatr tamaşalarına çevrilib (çıxış edənlər də – artistlərə!). Ən yaxşısı şübhəsiz ki. – dedi. əslində. Əbdül Qafarzadə həmin günəşli aprel səhəri Rayon Icraiyyə Komitəsindəki müşavirədə çıxışını gələcəklə başa vurub xitabət kürsüsündən aşağı düşdü. təsərrüfat rəhbərlərindən tutmuş şairlərə və alimlərə qədər hökumətdən maaş alan.. işdən baş çıxaran təcrübəli bir adam idi və buna görə də tamam əmin idi ki. insan ki. Allahın yanına. həmin yüzdə bir qəpiyi vur milyona. Əbdül Qafarzadə işin içində olan. rüşvət belə ayaq alıb yeriyir.Əbdül Qafarzadə o mücərrəd gələcək naminə işləməyi (. billah. medallar da.. öz işini gör. Bakı sakinlərinin təəssübünü çəkir. haradan istəyirsən və hara istəyirsən. mətbuatda bunun tamam əksini yazmaq – heç bir cəmiyyətdə bu dərəcədə bir riyakarlıq olmayıb və Əbdül Qafarzadə fikirləşəndə həmin riyakarlığı o qədər canlı təsəvvür edirdi ki. deputatlıq da rayon ölçülü bu cür (M. ezamiyyətə getmək. vur milyarda. rəis özündən böyüyünə. Buna görə də əhali heç nəyə inanmır və cəmiyyət də buna görə bu qədər pozulub. Masştabla fikirləşir. o – trolleybus parkının rəisinə. öz fikirlərini səlis ifadə edir. gülümsəyib başını bulayırdı: «– Pay atonan.. xitabət kürsülərindən isə bunun tamam əksini demək. sonra saat on ikiyə az qaldığı üçün birinci katib qalxıb özü maşavirənin işinə yekun vurdu və bir o qədər çıxış eləyənlərin içində təkcə Əbdül Qafarzadənin çıxışının üzərində dayandı: – Görürsünüz. pul qazanırdılar. komsomolçudur!– da beləcə əl vurursa. bir cürə fikirləşib. sonra daha iki çıxış oldu. bundan artıq ictimai əxlaq pozğunluğu ola bilməz. elədikləri də ancaq özləri üçün idi: trolleybus sürücüsü hökuməti aldadıb bilet pulunu özü üçün qazanırdı və o puldan öz briqadirinə də verirdi.. Lakin iqtisadi problemlərdən tutmuş vətəndaşlıq problemlərinəcən. Sonra gülümsəyirdi: eybi yox.P.. çünki bu adamlar burada heç nə eləməyib maaş alırdılar. hər şeyi necə dəqiq bilir. o da bir az yuxarıya və o trolleybus biletindən qəpiyin yüzdə biri də olsa. neçə manat eləyir? Stalin cəllad idi– əlbəttə. ən başlıcası isə. bir cürə hərəkət edib. quruluşu da beləcə ələ salırsa və camaat – əksəriyyəti partiyaçıdır. ordenlər. qədim Romada da belə şey görünməyib. Quldarlıq dövründə də belə olmayıb.». bu xitabət kürsüsündən partiyanı da. – Belə baxsan kiçik bir təsərrüfatın rəhbəridir. gələcəkdə hər şey düzələcək. yalançı əmək raportları bütün dünyanı başına götürüb. vur trilyarda. gedib çıxırdı lap yuxarılara.Qəribli kimi!) balaca hakimi-mütləqlərdən tutmuş lap yuxarılaracan rüşvətlərlə alınır. buna söz ola bilməz. briqadir bir az böyüyünə verirdi. 54 . bu sistem də eləcə bir gələcək məfhumu yaradıb və o məfhumun köməyi ilə yüz milyonlarla əhalini idarə edir. vallah. yuxuya getməzdən əvvəl dünyanın işləri barədə və o cümlədən. Xruşşovun da ipinin üstünə odun yığmalı deyildi – bu da məlum məsələdi.... Sovet Ittifaqında fəhlədən tutmuş partiya işçilərinə qədər.. qonaqlığa getmək olub. necə nağıllar yaradıb. pul qopardan adamların azı altmış faizi kapitalist ölkələrində acından ölərdi. başa düşürsüz. buna ancaq Sovet Ittifaqı dözə bilər. əsatirlər yaradıb.

heç nə bişirmək lazım deyil.). istirahət elə.. yenə də gəlib Fərid Kazımlıdan keçirdi. ona görə ki. Dəstəyi Qaratel özü götürdü. əridi. işə canı yanır. deyəsən. Bütün siqnallar gəlib çatır mənə. rayon bütün göstəricilər üzrə sosializm yarışının qalibi olsun. Amma Qafarzadənin danışığında dəmir məntiqə fikir verdiniz? Niyə belədir? Ona görə ki. lakin çoxunuzun öz işinizdən xəbəriniz yoxdur. uzan. Kazımlı. tarixi kitabları çox xoşlayırdı). bax. nə deyirsiniz. uzaq başı iki yüz qram araq içərdi. Elə bilirsiniz mən bilmirəm? Bilirəm.. içkiyə aludə deyildi – hərdənbir kefinə düşəndə yüz-yüz əlli. – birinci katib üzünü Fərid Kazımlıya tutdu və yenə də bircə anın içində birinci katibin sifətinin ifadəsi dəyişdi. Əbdül Qafarzadə yazı mizinin üstündəki təzə qəzetlərə baxdı. elə bil ki. Rayon Icraiyyə Komitəsinin sədri Fərid Kazımlı yoldaşın katibəsi Ayna xanım zəng eləyib. görsün Qaratel necədir. – Lakin. amma kabinetinə girən kimi (gözləmə otağında da tösmərək bir oğlanla arıq və əcaib bir kişi. – Birinci katib bu sözlərin təsirini daha da artırmaqdan ötrü barmağını üç-dörd dəfə xitabət kürsüsünə vurdu və əvvəlcə rəyasət heyətində oturanlar.masştabla. Cavanlar çoxdu bu zalda. özüm gəlib bir şey düzəldərəm. ərisə də bu. yaxşıdır. Sizin çoxunuz danışdı burda. Sizin çoxunuzu qoymuşuq rəhbər işə. hamısı yaxşı bilirdi. işdən başı çıxır. lazım bildiyi göstərişlər verdi. Axırda da lap gül elədi: – Yoldaş Qafarzadə düz deyir. müdrik deyir. Əbdül Qafarzadənin Rayon Icraiyyə Komitəsindən çıxıb Qəbiristanlıq Idarəsinə gəlməyi heç qırx dəqiqə çəkmədi. öyrənin bu təcrübəli təsərrüfat işçisindən. fırlanıb. Qəzet. müvəqqəti balacalaşmadı – zalda əyləşənlərin işi dolanıb. bilir nə edir və kiminçün edir. onu gözləyirdi. tez-tez saatına baxabaxa (və qarnı quruldaya-quruldaya.. – birinci katib bu dəfə də üzünü zalda oturmuş Əbdül Qafarzadəyə tutdu.. xeyirxah tərzdə danışan ağsaqqal adamın əvəzinə indi Fərid Kazımlıya tamam qəddar bir adam baxırdı. bütün planlar (bu sözləri də deyəndə barmağını üç-dörd dəfə xitabət kürsüsünə vurdu və təkrar etdi: «–Bütün planlar!») artıqlaması ilə yerinə yetirilməlidir ki. amma. sədr sizi çağırır. Bu adam siqaret çəkmirdi. az qaldı tamam yox olsun. Fərid Kazımlı yenə göz-görəti kiçildi. Əbdül Qafarzadə acıqlandı ki. Sən də. bayaqdan nəsihətlər verən. Fərid Kazımlı nə qədər kiçilsə də. öyrənin Qafarzadədən.. günortaya nə bişirsin.) geridə qalanlara xəbərdarlıq etdi və çıxışını bu sözlərlə qurtardı ki. amma bircə gün də qəzetsiz dayana bilməzdi (bir də ki. qəbirqazandı – işə götürmüşdü) xəbər verdi ki. – məntiq məntiq yerində. işlə yaşayır. Əbdül 55 . narkotik bir maddə kimi. Əbdül Qafarzadə elə Rayon Icraiyyə Komitəsinin binasının birinci mərtəbəsindən evə zəng elədi ki. buna baxmayaraq... Bu da sənin gələcəyin. sonra da soruşdu ki. Sevil də gedib konservatoriyaya. katibə qız (Idarədə katibə ştatı yox idi. bu qızı fəhlə ştatı ilə – guya. Gələcək naminə hər birimiz əlimizdən gələni əsirgəməməliyik. yoldaş Qafarzadə. Iclas qurtaran kimi. lakin əlinizdə kağız olmayanda adam başa düşmür ki. zala toplaşmış bütün təsərrüfat rəhbərlərinə planların artıqlaması ilə yerinə yetiriməsi üçün var qüvvələrini səfərbərliyə almaqlarını tapşırdı. Birinci katib planın vacibliyi barədə danışdı. plan isə plan yerində. bu zalda oturanların demək olar ki. dedi ki. sonra da onlara baxan zaldakılar əl çalmağa başladılar. Bax beləcə. – onun sözünü kəsmə!.

Əbdül Qafarzadənin on gündə bu qıza heç əməlli-başlı baxmağa vaxtı olmamışdı. Məktəbi bitirdikdən sonra bir neçə il instituta girə bilməmiş və gəlib qəbiristanlıqda katibə işləməyə məcbur olmuş bu gözəl cavan qız ürəyində Əbdül Qafarzadədən həm qorxurdu. sonra rus dilində – bir-bir götürüb oxumağa başlayırdı... aspiranturaya da düzəldər. həm də bütün içinə qəribə bir maraq çökmüşdü: baxırsan. Iyirmi ildən artıq bu idarədə makinaçı işləyən Bədurə xanım isə üç gün bundan əvvəl Əbdül Qafarzadənin kabinetinə işarə edərək «– Çalış. amma on gündü əynində elə eyni kostyumdu. – Və Ayna xanımın sədrin kabinetinə girməyi ilə çıxmağı bir oldu.. Nə isə.. səliqəlidi.. işə avtobusla gəlibgedir. – Instituta da qoyar səni. Əbdül Qafarzadə yenə də avtobusa minib əvvəlcə evə getdi. Bəzən qəzetlərdə gülməli.» Düzdü. gözlərini mizin üstündəki təzə qəzetlərdən çəkib katibə qıza baxdı. qız artıq bilirdi ki. Qafarzadə (bu qadın da sədr kimi tabelikdə işləyən adamları yalnız famili ilə çağırırdı).Qafarzadənin gündəlik həyatına daxil olmuşdu və qəzetlərin oxunuşu da xüsusi bir rituala çevrilmişdi: günorta təxminən on iki ilə bir arası – yəni indiki vaxt – yazı mizinin arxasına keçirdi. – demişdi. düzdü. heç kimlə işi yoxdur. Bakının girəcəyindəki o Qurd qapısı dikdiri ki var. keçin. çünki o dəm Əbdül Qafarzadənin təbəssümünün bu qıza heç bir dəxli yox idi və ümumiyyətlə. əgər istəsə. bircə günün içində yerlə yeksan elətdirər. həmin günəşli aprel günü Əbdül Qafarzadənin qəzetinin vaxtı keçirdi. amma buna baxmayaraq. ora gəlib-gedənlərin hamısı bilirdi ki. əcaib-qəraib fotolar çap edib altında yazırlar: «Bunun mənası nədi?» Xüsusən. pencəyinin döş cibinə zərf qoydu. Əbdül Qafarzadə kimdir və əlbəttə. çalışıb onun rəğbətini qazanmalıdır. Amma o gözəl katibə qız nahaq qızarırdı.. geyim-keçimi də. özü də birinci səhifədən yox. bax mizin arxasındakı o geniş açılmış qəzeti və o barmaqları beləcə 56 .. qəzet oxuyur və ona mane olmaq olmaz. Qafarzadə. həmişə eyni bir ardıcıllıqla düzdüyü qəzetləri – əvvəlcə Azərbaycan dilində. Bədurə xanım bu sözləri deyib gülmüşdü. çeşməyini dəyişirdi. Əbdül Qafarzadə istəsə. kişi məşğuldur. – Gözləyir sizi. sonuncu səhifədən oxumağa başlayırdı və bütün sahələrə həsr olunmuş yazıları oxuyurdu və bu vaxt Qəbiristanlıq Idarəsində işləyənlərin. gülümsədi və o cavan katibə qız Əbdül Qafarzadənin təbəssümünü özü bildiyi kimi yozdu və qızardı: o cavan katibə cəmi on gün idi ki. sonra da lap professor eləyər. Indi Əbdül Qafarzadə də fikirləşdi ki. indi. Əbdül Qafarzadə içəri girəndə sədr geniş mizin arxasında oturmuşdu və «Azərbaycan gəncləri» qəzetini iki səhifə boyu açıb qarşısında tutmuşdu. adi adamdı. Fərid Kazımlı bir-bir rəhbər vəzifələri dəyişdikcə o da öz işini dəyişib (Fərid Kazımlının idarə maşınının sürücüsü də belə idi) hər yerdə ona katibəlik eləyən bu yaşlı və təcrübəli qadın Əbdül Qafarzadəni görən kimi: – Bir dəqiqə dayanın. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının yanındakı Sulu dərənin suyunu bir günün içində boşaldar. amma o gülüşdə gizli bir kin-küdurət var idi. mizin arxasında yalnız geniş açılmış qəzet və Fərid Kazımlının qəzeti hər iki tərəfindən tutmuş iri və ətli barmaqları görünürdü. «Literaturnaya qazeta»da. sonra Rayon Icraiyyə Komitəsinə getdi. Qəbiristanlıq Idarəsində işə başlamışdı və bu on gün müddətində qızı yaxşı başa salmışdılar ki.. amma Ayna xanım – ömrünün son on beş ilini yalnız Fərid Kazımlı ilə işləyən. Beş-altı nəfər sədrin qəbulunu gözləyirdi.

elə bil. gedin. Əbdül Qafarzadənin yanında da bu kabinetə layiq şəkildə. – Bəs. Deyirdilər ki (doğru deyirdilər. Rayon Icraiyyə Komitəsinin iclas protokollarına baxın.. bax. bu Əbdül Qafarzadənin kimlərəsə bağışladığı üzük indi Leonid İliç Breynevin qızı Qalinanın barmağındadır.. kompressor da! Katibin bir sözünü kim iki eləyəcək? – Katib tapşırandı bu on ildə tapşıraydı də! Burda deyirsən. əmr eləyim. Fərid Kazımlı bu kabinetdə bayaq birinci katibin baxışları altında kiçilmiş. amma. – Mən də indi bir buldozer verdirsəm sənə. laqeydlər verməyiblər. – dedi. Əbdül Qafarzadə istəsə onun özünü bu sədrlik kreslosundan aşırar. yoxdu də. deyəcəksən ki. deməyin ki. O üzük hardan gedib o barmağa girib – Fərid Kazımlı bunu bilimirdi.. yalan deyirdilər – bilmirdi. hə?.. buldozer yollayarlar sizə. qarnı elə guruldayırdı.. hər halda. deyirdilər). Sabah da biri soruşanda. bir buldozer versinlər sənə. çünki Əbdül Qafarzadənin Mərkəzi Komitədə də. hə? Əbdül Qafarzadə xüsusi dəvət gözləmədi və mizə yaxın kürsüdə sədrlə üzbəüz oturdu.. Fərid Kazımlı daha dözə bilmədi.. katib elətdirər! Tapşırar. Dəmir məntiqə nə deyəsən? Buldozer istəyirsən. heç bir şəxsi maddi marağım yoxdu mənim.. çünki o üzüyün elə bir yüksək uçuşu müqabilində Fərid Kazımlı çox kiçik adam idi. yoldaş Kazımlı! Sədr qəzetin arxasından: – Bayaq salamlaşmadıq?– soruşdu. var. yoxsa da. hə? Əbdül Qafarzadə gülümsədi və yenə də cavab vermədi. əriyib yox olmuş adam deyildi. orda yadından çıxır. – Mən elətdirmərəm. Hə? Indi necədi. tükü tükdən seçirdi və bilirdi ki. – Texnika istəyirsən? Buldozer. amma. – Salam.. Qafarzadə belədi.. elədi. – Salam Allah kəlamıdı. 57 . Əbdül Qafarzadə yenə də gülümsəyib: – Elətdirməzsən. yoldaş Kazımlı? Varsa.. bunu Fərid Kazımlı özü də çox yaxşı başa düşürdü. qəbirqazanların da ştatını minimuma qədər ixtisar elətdirim? Hə? Əlbəttə. işdən qovdurar. yaraşıqlı çeşməyinin arxasından zəndlə Əbdül Qafarzadəyə baxdı: – Allaha çox inanırsan? – Mənim inanıb-inanmamağımdan nə asılıdı. Moskvada da mükəmməl adamları və dostları var idi. – Bayaq katib dedi də. zavod işləyir. bunun mənası nədi? Əbdül Qafarzadə gülümsədi.. necə olar? – Verdirməssən! – Niyə? – Çünki dünyagörmüş adamsan. çünki özü bunun mənasını yaxşı bilirdi. Görmürdün.çəkib göndərəsən qəzetə ki. bürokratlar.. hər halda. mən həmişə texnika istəmişəm. tam əzəməti ilə görünmürdü və ən başlıcası isə. onda nə demaqoqluq edirsən? Yəni ki. Fərid Kazımlı belə işlərdə uşaq deyildi. qəbirqazanları texnika ilə əvəz etmək istəyirəm. qəzeti aşağı saldı və böyük. yoldaşlar.

(hələlik bilməmişdi.. Fərid Kazımlı da bilməmişdi ki. Əbdül Qafarzadə həmin qazdan ayıq adamın – Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi hörmətli M. onsuz da. sonra Əbdül Qafarzadə birdənbirə o keçmiş hadisəni xatırladı. Bayaq gördün mənə necə baxdı? Köhnə qurddu! – Qurddu. Bəs biz nəyik.. bəlkə də heç bilməyəcəkdi. elə bil. heç uf da deməz! Belə baxırsan. qaşı.P. Əbdül Qafarzadəni görən kimi: «– Gəl əyləş!. – Pişik keçdi aranızdan? Fərid Kazımlı iki qoluyla da mizin üstünə dirsəklənib nazik çənəsini əllərinin arasına aldı və Əbdül Qafarzadənin boz gözlərinə baxdı. – Beləsiyçün nə dost? – O boyda hörmət elədin ona!.. qurd olsun da. Qəribliyə!» Araya kiçik bir sükut çökdü və Fərid Kazımlı yaxşı başa düşürdü ki.. səhər tezdən yanına çağırdı və nəsə təcili bir iş olduğunu başa düşən Əbdül Qafarzadə səhər tezdən Rayon Icraiyyə Komitəsinə getdi. qurddu. sonra kürəyini qalın və yumşaq kreslosunun söykənəcəyinə söykəyib əlini yellədi: – Əşşi. özü də qazdan ayıqdı!. .. başa düşmürsən. o cümlədən. deyəsən. Buna bir dəniz hörmət elə. sən də elə danışırsan. Bu hadisə bir neçə il bundan əvvəl olmuşdu və aradan keçən müddət ərzində heç kim. əslində. çünki Fərid 58 . Əbdül Qafarzadə yanında olanda içəri heç kimi buraxmırdı.. Əbdül Qafarzadə ilə söhbətdə girişə nə ehtiyac var idi?) birbaşa mətləbə keçdi: «– Kişiyə qızıl lazımdır!» – Əbdül Qafarzadə iri çeşməyini gözünün üstündə düzəltdi və diqqətlə Fərid Kazımlıya baxdı: «– Hansl kişiyə?» «– Katibə də. O zaman Fərid Kazımlının özü telefonla Əbdül Qafarzadənin evinə zəng çaldı. Fərid Kazımlı yəqin ki. birbaşa sədrin kabinetinə keçdi. çünki.. çünki haçansa yəqin ki. kirpiyi gəlib gözlərinin qabağında dayandı və kişi gülümsəyə-gülümsəyə: – Bəs dost idiniz katiblə. məqsədəuyğun ki. qurd. hesab elədi. qaşı.» – dedi. elə bil ki. bu boz gözlərə diqqətlə baxanda Fərid Kazımlı həmişə nəsə narahat olurdu və bu dəfə də gözlərini qarşısında oturmuş bu adamın boz (və soyuq! Hətta gülümsəməyinə baxmayaraq da soyuq!) gözlərindən çəkdi: – Bununla dost olmaq olar? – dedi. Bu hörmət qanandı? Ağlın. dovşan-zadıq? Əbdül Qafarzadə bu sözləri yalnız katibin qarasına demirdi. ancaq. bu sözlərdə Fərid Kazımlının özünə də növbəti bir xəbərdarlıq var idi. giriş üçün bir söz tapmayıb (bir də ki. o qıpqırmızı saçı...)... bir balaca səksənən kimi oldu. uşaqsan!.. biləcəkdi. Fərid Kazımlı açıq-aşkar həyacanlı idi.. səhərdən axşama kimi qarnı quruldayır. diş həkimi Nəcəf Ağayeviçin çil-çil kürən sifəti.. bir dəqiqənin içində başını kəsib tullayar.Qəriblinin başına nə oyun açıb. – Sonra zəngi basıb Ayna xanımı çağırdı: «– Heç kimi içəri buraxma!» – Ayna xanım bu tapşırığa təəccüb etdi. kirpikləri yenə də gəldi durdu kişinin gözlərinin qabağında. qoca kişidi də. nə oldu? – dedi.– Sən onu hələ yaxşı tanımırsan. Fərid Kazımlı bu sözdən. xoruz pipiyi kimi qıpqırmızı saçı. diş həkimi Nəcəf Ağayeviçin o çil-çil kürən sifəti. Əbdül Qafarzadə yenə də gülümsədi. mənə gedib. çənəsini əllərinin üstündən qaldırdı. bu kiçik sükut ərzində Əbdül Qafarzadə hər şeyi beynində götür-qoy edir.

Sözdü. Qəriblinin adını verməzdi. qaz kəməri belə getdi. pulum azdı. tanış olurdular. heç vaxt pusqudan çıxmırdı. əvvəlcə bu söhbətdən şübhələndim.Qəribliyə min manat yox. bütün varım-yoxum budu! Yalançının atasına lənət! Soyanda elə soyur ki.P. – qiyməti deyərəm özünə... şikar tam hazırıydısa.» Yəqin ki. əmması varıydısa. hazır deyildisə. özün bilirsən. Mirzəibinin çoxdankı müştərisi idi.. Əlbəttə.P. uzun 59 . – yaxşı tanıyır səni!. eyni zamanda. Başqası üçün də istəsəydi. bir az pulum var. aşağısı min iki yüz manat deyəcək. ucuz olsun. Bunun day nəyi bahadı?. yorulmuşam.. Bu işi başqa adama etibar eləyə bilmərəm. Yox. Əbdül Qafarzadə: «– Ona görə səni seçib ki. gizlətməyin nə mənası var idi. nəsə xoşuna gəlmirdisə. gərək mənə kömək eləyəsən!. Düzü. Fərid Kazımlının söylədiyi kimi olmuşdu.. Amma – Əbdül Qafarzadənin boz gözləri gülümsədi – bu işləri hələ bilmək olmaz. bəlkə də lap xəstəlik.. Ordan-burdan söhbət elədi. oyun idi. sonra da başladı ki.» Fərid Kazımlı: «– Bilmirəm. söz-söhbət olmayacaq da! – dedi. sonra xəbər eləyərəm».. Fikirləşdim ki. beş-altı dəfə təkrar elədi ki. pusqudan sıçrayırdı. gətirib onun üstünə çıxartdı ki. – dedi.. Mənim də sənnən başqa gümanım gələn bir adam yoxdu... aramız elə açıq deyil bununla. – Hər nə isə. ildə üç-dörd dəfə hörmət eləyirəm ona.. bu kürən və naməlum yaşlı kök adam.. Fərid Kazımlı həqiqəti deyirdi.. Qorxuram razı olmasın. çünki bunun heç bir mənası yox idi. Fərid Kazımlı hər bir qızıl onluğun qiymətini M. gözəl bir diş həkimi idi və Bakının. pensiyaya çıxmaq istəyirəm. tamam arxayınçılığıydısa. qocalmışam. Düzdü. – dedi. M. M. Əbdül Qafarzadənin beyni belə işlərdə pusquda dayanmış ağıllı və yırtıcı bir canavar idi. ərizə verəndi o?! Sonra da yavaş-yavaş fırlatdı-fırlatdı.» Əbdül Qafarzadə boz gözlərini eləcə Fərid Kazımlının gözlərindən çəkməyərək: «– Biri min manata düzələr. Bilmirsən.. Diş həkimi Nəcəf Ağayeviç Əbdül Qafarzadənin. – mən deyəcəyəm ona.. həqiqətən. amma bu bir şakər idi. Nə isə. – Fərid Kazımlı qollarını açdı: «–Çox bahadı!.. dişi xəstələnmiş. Nə mən bunun adamıyam.. kanalizasiya belə gəldi.. Özün bilirsən!.. – dedi. işdən getmək üçün ərizə verəcəyəm. həqiqətən. daha doğrusu. xüsusən də ağzında protez gəzdirən bir çox sakinlərinin arasında böyük nüfuzu var idi. amma o xəstələrin və protez sahiblərinin çoxunun xəbəri yox idi ki. həkim Nəcəf Ağayeviç. nə də bu mənim adamımdı!.» Əbdül Qafarzadə: « – Bunun elə beş yüz manatı qarantiyadır ki. iki yüz əlli dənə onluq qızıl istəyir. birinci dəfə deyildi ki. mən nə bilim. küçələri qaydaya salmaq lazımdı. Səhərisi gün Fərid Kazımlı xəbər verdi ki. Əbdül Qafarzadənin də. odur ki.» «– Birini neçədən istəyir?» Fərid Kazımlı: «– Qiymətini. bu pulun hər min manatının azı iki yüz manatını Əbdül Qafarzadə özünə götürəcək və Əbdül Qafarzadə də bilirdi ki. xəsisin biridi. – dedi... niyə məni seçib? Elə indi də fikirləşirəm. deyir də. yoxsa bu qızılları Fərid Kazımlı özü üçün istəyirdisə. Əbdül Qafarzadənin şübhə yeri qalmasın: «–Dünən çağırmışdı məni.... vəssalam. adamın cibində bir qara qəpik də qalmır!.» Fərid Kazımlı: «–Yaxşı... istəyirəm onu qızıla çevirim.. hər şeyi açıq və olduğu kimi danışdı ki.Kazımlının fikrincə. Fərid Kazımlının da əldə edəcəkləri o pula ehtiyacları yox idi..» Sonra bu sözlərin bir az həddən artıq kobud səsləndiyini hiss edib əlavə etdi: «– Etibar edir sənə!. Fərid Kazımlı başa düşürdü ki. hər şey.P. heç kim heç nə bilməyəcək.» – dedi.Qəribli deyilən qiymətə razıdır.

Həkim Nəcəf Ağayeviç usta çağırıb bir-iki dəfə bu eyvanı şüşəbənd eləməyə cəhd göstərmişdi. radio və televiziya Leonid İliç Brejnevin atalıq qayğısından danışırdı. demək olar ki. IKP MK-nın yenicə seçilmiş katibi K. gizlin qızıl alveriylə də məşğuldur və bu sahədə də müştərilər arasında böyük nüfuz sahibidir. kiçik rütbəli şəxslər isə yüksək rütbəli şəxslərin qorxusundan icazə verə bilmirdilər.I. nərd oynamaq. Azərbaycan Respublikası da Sov. Ümumiyyətlə. fəxri adlara layiq görülürdü. bir sözlə. qəzetlər.illərdir ki. şairlər keçici Qırmızı bayraqlar haqqında uzun və əsl bayram təntənəsinə layiq şerlər yazırdı. hamı mükafatlandırılırdı.I. binanı tikəndə Bakının küləyini nəzərə almamışdılar.U. çəkdirib evə gətirmişdi) o şüarın üstündən asdırdı və bununla da kifayətlənməyib L. IKP-nin XXVI qurultayına eşq olsun! – sözlərini yazdırdı. şüşələrdən bircə gecənin içində şüşəbənd düzəltdirdi və dördüncü mərtəbədəki o şüşəbəndin küçəyə baxan hissəsində iri və yaraşıqlı qırmızı hərflərlə: Sov. şüşəbənd salınsaydı. eləcə də xalqlar dostluğu sahəsində əldə edilmiş misilsiz nailiyyətlərdən gedirdi. çay içmək. amma o eyvanı şüşəbənd eləmək üçün də heç cürə icazə almaq mümkün deyildi (guya. O vaxtlar bütün ölkə. döşü Qızıl ulduzlarla. amma axşam milis idarəsindən gəlib sökmüşdülər. Brejnevin Sov. həmin eyvanı həmişə külək tuturdu və küləyin əlindən hətta yayda da eyvana çıxıb hava almaq. xitabət kürsüləri. Lenin mükafatlarıyla. tanışlıq da. Leonid İliç Brejnevin marşal paltarında. saysız-hesabsız orden və medal lentləri ilə dolu böyük şəklini (bu şəkli də Azərbaycan Rəssamlar Ittifaqının Bədii Fondunda əvvəlcədən sifariş verib. təkcə o onmərtəbəli binanın yox. mətbuatın.Çernenko ilə birlikdə 1978-ci ilin sentyabr ayında Bakıya gələrkən Azərbaycan paytaxtına Lenin ordeni təqdim olunmasına həsr edilmiş təntənəli iclasda dediyi və bütün Sovet Ittifaqına səs salan sözləri: Şiroko şaqayet Azerbaydjan! 60 . həyatın da hər üzünə hazır bir usta idi.Brejnevin əsərlərini oxuyurdu (buna görə də SSRI Ali Soveti Rəyasət Heyəti tərəfindən Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görüldü!). yeni salınmış bütün o yeni prospektin arxitekturası pozulurdu). iş gəlib elə bir nöqtəyə dirənmişdi ki. Günlərin bir günü həkim Nəcəf Ağayeviç dörd-beş usta çağırıb əvvəldən hazırlatdığı taxtalardan. o cümlədən. Belə bir vaxtda. maddi-mədəni quruculuğun hər bir sahəsində. hər yerdə söhbət iqtisadiyyatın. mümkün deyildi. gözəl artist Vyaçeslav Tixonov hər axşam Mərkəzi televiziyada özünəməxsus bir sənətkarlıqla L. Məsələ burasında idi ki. təsərrüfatın. təntənəli iclasların. həkim Nəcəf Ağayeviç çox diribaş adam idi və evində işlətdiyi alman diş qurğusunun qarşısında inamla dayandığı kimi. Bir şüşəbənd məsələsindən ötrü yüksək rütbəli şəxslərə müraciət etmək ayıb idi. IKP-nın XXVI Qurultayına hazırlaşırdı. yerinə düşməzdi. görüşlərin bu cür ruh yüksəkliyi ilə dolu coşğun bir çağında həkim Nəcəf Ağayeviçin yeganə qayğısı Bakının havası nisbətən təmiz olan dağlıq hissəsindəki mənzilinin küçəyə baxan böyük eyvanını şüşəbənd elətdirməkdən ibarət idi.rüşvət də kömək eləmirdi.

amma. sifətdən bir-birilərinə bənzəməsələr də. çünki Əbdül Qafarzadəyə qızıl lazım olanda özü heç vaxt həkim Nəcəf Ağayeviçgilə getməzdi. bu iş tamamilə Mirzəibinin öhdəsinə düşürdü. həkim Nəcəf Ağayeviçə sifariş göndərsin. istratil stolko deneq!».. ərinin gözəl köməkçisi olmaqla bərabər.IKP MK-ya. tədbirlidir. gümüş çəngəl-bıçaq düzülmüş meyvəli.bundan sonra nə milis idarəsində. sonra armudu stəkanı nəlbəkiyə qoydu və «– Mənə iki yüz əlli dənə qızıl onluq lazımdır» – dedi.I. dünyanın işlərindən baş çıxara bilir və indiki zamanda. Azərbaycan KP MKya. durak. amma qonşulardan fərqli olaraq. elə bil. ər-arvadlıqdan əvvəl əkiz bacı-qardaş olmuşdular.. buna baxmayaraq. amma bu adamlar bir-birilərini o qədər sevir və başa düşürdülər ki. Əbdül Qafarzadə belə lazım bilirdisə. vəzifəli yoldaşların nəzərinə çatdırırdı. ya rəsmi sənəti. belə də olmalı idi– Mirzəibi həkim Nəcəf Ağayeviçlə danışdı. Nadejda Fyodorovna gözəl diş texniki. olsun ki.– rus dilində (bunu da iri qırmızı hərflərlə elə həmin Bədii Fondda yazdırmışdı) şüşəbəndin yan tərəfindən asdırdı. mənzillərə işıq düşmürdü və Nəcəf Ağayeviç bu fürsətdən istifadə edib öz eyvanına vurduğu şüarları. Rayon Icraiyyə Komitəsi növbədənkənar iclasında xüsusi qərar qəbul edib.I. Qonşular. Həkim Nəcəf Ağayeviçin arvadı. Nadejda Fyodorovna ağappaq idi.») şikayət teleqramları vururdu və sonsuz olduqları üçün iki nəfərdən ibarət bu ailə Bakıda. gözəl də çay dəmləyirdi və Əbdül Qafarzadə üstünə tərtəmiz süfrə salınmış. əlbəttə. L. O zaman Nadejda Fyodorovna özünü saxlaya bilməyib başını bulaya-bulaya tənə ilə ərinə dedi: «– Im vsem to oboşlos besplatno! A tı. bu kürən adam ehtiyatlı. lazım olanda. deməli. özü heç vaxt bilavasitə Nəcəf Ağayeviçlə əlaqəyə girməmişdi. ölkəni bürümüş bu təntənə içində belə bir adamın ilişməsi ehtimalı sıfra bərabərdir. Nəcəf Ağayeviç isə qıpqırmızı idi. o qədər Leonid İliç Brejnevin şəkillərini asmışdılar ki. L. sən bizim üçün daima canlısan! Buna görə də beynəlmiləl ailəmiz adından sənə müraciət edirik.) azərbaycanlı Nəcəf Ağayeviç bu cəhəti xalqlar dostluğuna nümunə kimi. düzdü. heç kim də bunun fərqinə varmadı. Mirzəibi təəccüb etdi.Brejnevin şəklini gecələr xəlvətcə bir-bir çıxartdı. bu işdən çox razı qalmışdılar. Əbdül Qafarzadə Qəbiristanlıq Idarəsinə gedib Mirzəibini yanına çağırdı və tapşırdı ki. xüsusi olaraq. Fərid Kazımlı ilə həmin qızıl söhbətindən sonra. hətta Nəcəf Ağayeviçdən zəhləsi gedənlərin də ürəklərində bu kürən adama bir minnətdarlıq hissi baş qaldırmışdı. hətta xüsusi ehtiyac hiss edəndə Leninin mavzoleyinə («Əziz Vladimir İliç! Sən ölməmisən. hili yox idi) bir-iki qurtum aldı. vasitəçi həmişə Mirzəibi olmuşdu. ya növbədənkənar avtomobil almaq istəyəndə. binanın görkəmi memarlıq baxımından korlanmasın deyə. nə də yuxarı təşkilatlarda heç kim çürət eləyib gəlib bu şüşəbəndi sökə bilmədi. ən firavan həyatlardan birini sürürdü. axşam bir yerdə həkimin evinə gedəcəklər. şüşəbənd Nəcəf Ağayeviçə pulla başa gəlmişdi. Siyasi Büroya. indi onun mənzilinə işıq düşürdü və Nadejda Fyodorovna da təskinliyi bunda tapırdı. 61 . amma Rayon Icraiyyə Komitəsinin göstərişi və Evlər Idarəsinin ciddi-cəhdi ilə o yeni şüşəbəndlərə o qədər şüarlar vurmuşdular. Sov.Brejnevə. Əbdül Qafarzadə həkim Nəcəf Ağayeviç tərəfdən arxayın idi. təcili surətdə o onmərtəbəli binanın bütün küçə eyvanlarını şüşəbəndə çevirdi. axşam Əbdül Qafarzadə ilə birlikdə o gözəl şüşəbəndli mənzilə getdilər. nə rayon Icraiyyə Komitəsində. şirniyyatlı girdə mizin arxasında oturub o gözəl çaydan (hayıf ki. gözəl diş texniki Nadejda Fyodorovna rus idi və hökumətdən bir şey qopartmaq istəyəndə (ya işləmək üçün əlverişli poliklinika tələb edəndə. yəni həkimliyi ilə bağlı xarici ləvazimat və aparatura uğrunda mübarizə aparanda və s. bilirdi ki. hamının. Düzdü.

kimə çatdığını bilirdilər.P. söhbət elə bir işdən gedir ki. Həkim Nəcəf Ağayeviç gözlərini Nadejda Fyodorovnadan çəkib Əbdül Qafarzadəyə baxdı: «– Çətin işdir.. bomba idi..» «– Nə?» – Çay az qaldı həkim Nəcəf Ağayeviçin boğazında qalsın. iki yüz əlli dənə onluq.. çox qızıl istəyirmiş.Əlbəttə. Nəcəf Ağayeviç dərindən nəfəs aldı: «–Yalnız sizə dərin hörmətim olduğu üçün. əslində. Əbdül Qafarzadənin simasında elə bir düşmən qazanacaqdı ki. Bəlkə də xəbəri olacaqdı və o bomba 62 . həkim Nəcəf Ağayeviçin də... Özüm sizdən heç nə götürmərəm. taparam. ona görə özü gəlib. lazımi adamlarla danışacağam. Nadejda Fyodorovnanın da Bakıda bilmədiyi şey yox idi və hərdən qızıl alverini Mirzəibi ilə eləsələr də. həqiqətən.. görəsən. hərgah bu xahişi rədd etsəydi. amma bunun daha Əbdül Qafarzadəyə dəxli yox idi... M. yəni Əbdül Qafarzadə ilə münasibətləri korlamaq heç vəchlə onların xeyrinə ola bilməzdi (şəxsən bu evə gəlməyi də. Qəribliyə bir sellofan torba dolusu bomba verirdi. çünki o saat başa düşdü ki. Həkim Nəcəf Ağayeviç arvadının dəmlədiyi çayı həmişəki ləzzətlə içə-içə: «– Iki yüz əlli dənə onluq?» – soruşdu.» Əbdül Qafarzadə: «Çox sağ ol. Nəcəf Ağayeviç o girdə mizin arxasında üzbəüz oturduğu Nadejda Fyodorovnaya baxdı: əlbəttə..Qəriblidən nə qədər almışdı: üç yüz min? Yoxsa bir az da çox?) əlli min manatını həkim Nəcəf Ağayeviçə verdi və təxminən on gündən sonra.. iki nəfərdən ibarət bu kiçik ailə (beynəlmiləl ailə olsa da) həmişəki rahatlığı ilə yaşaya bilməyəcəkdi– bu. – dedi. adicə olaraq Fərid Kazımlı heç özü də bilmədən M.. Mirzəibinin o işə qarışmağa səlahiyyəti çatmır. Bunun heç Fərid Kazımlıya da dəxli yox idi. amma bu əməliyyatın qiyməti onun üçün. – Yalnız sizin xahişinizi yerinə yetirəcəyəm. Əbdül Qafarzadə həmin əməliyyatdan nəqd iki yüz min manat mənfəət əldə etdi..» – dedi. gün kimi aydın bir həqiqət idi. – Ancaq. o qəlp sikkələri həqiqi qızıl bilib ömrünün axırınacan istisinə qızınacaqdı. Deməli. – Mən belə şeyləri yaddan çıxarmıram». Nəcəf Ağayeviç bu dəfə Əbdül Qafarzadənin özünün gələcəyini eşidəndə başa düşdü ki.P. Nəcəf Ağayeviç isə bu əməliyyatdan cəmi on min manat pul qazandı (qəlp sikkələri qırx min manata düzəltdirmişdi).Əbdül Qafarzadə «– Hə. «– Falşivi?» – Əbdül Qafarzadə boz gözlərini həkim Nəcəf Ağayeviçin gözlərindən çəkməyərək başının hərəkəti ilə sözlərini təsdiq edə-edə həmişəki sakitliyi ilə dedi: «– Iki yüz əllisi də falşivi olsun». bəlkə heç M. söhbət nəsə əsaslı bir məsələdən gedir. Iki yüz əlli qəlp qızıl onluğun hamısını bir yerdə əlli min manata sövdələşdilər (Nəcəf Ağayeviç: «–Mənim özümə heç nə lazım deyil.P. yəqin ki.. bir sellofan torba həmin qəlp sikkələr.. Əlbəttə. iki yüz əllisi də falşivi olsun.. yaxşı sənətkar tapacağam.. xəbərdarlıq idi!) və belə bir adamın bilavasitə özünün bu işə girişməyi Nəcəf Ağayeviç üçün təhlükəsizliyi təmin edirdi. – dedi. bir növ. Mirzəibi səsini çıxartmadı. belə bir adamla. – dedi.» Əbdül Qafarzadə: «–Bilirəm. haçansa partlayacaqdı. həkim. qat-qat artıq idi: Əbdül Qafarzadənin dostları sırasına keçirdi və Bakıda canavar kimi burun-buruna dayanmış rəqiblərinin arasında rahat bir ömür sürəcəkdi.Qəriblinin də o bombadan xəbəri olmayacaqdı..») və Əbdül Qafarzadə Fərid Kazımlıdan aldığı iki yüz əlli min manat pulun (Fərid Kazımlı. iki yüz əlli qəlp sikkəni əsl Nikolay onluğu kimi Fərid Kazımlıya təqdim etdi. əslində. bu qızılın.. .

– Mübarək olsun! – Indi Moskvaya gedirlər. Gedə bilərəm? – Get də. Sədr zərfə baxdı. çətinlik çəkirdi. kimə deyəcəkdi ki.. bundan sonrası Əbdül Qafarzadənin yox.. – dedi. qaşı. başuva dönüm sənin – dedi. həmişəki ciddi ifadə ilə: – Bunu gərək sən özün fikirləşəsən də. Hardan idi səndə bu qədər pul ki. mənə Nikolay onluğu əvəzinə.. – Ayağa qalxdı və pencəyinin döş cibindən indicə evdə hazırladığı zərfi çıxarıb mizin üstündə sədrin qabağına qoydu.. sağ-salamat qalmaq çətin işdi. Qəribli kimə gedib şikayət edəcəkdi. Bəs. Bəs... Qəriblinin özünü infarkt edib öldürəcəkdi. partlamamışdı. – Axşam zəng eləyib sənə deyərəm ki. Əbdül Qafarzadə bayaqkı sözlərini təkrar etməyi lazım bildi: – Qurddu. – Baldızım.. – Bağışla. ərizə verib gedəcəyəm.P.. Sən hər tərəfdən özünü straxavat eləyirsən. sonra mizin orta yeşiyini çəkdi və zərfi götürüb yeşiyə qoydu. bu dəfə bir-iki gün gecikdirdim. onda fason eləməsin.. çünki Fərid Kazımlı özü də vəzifə sahibi idi və indi onun qəbul otağında oturub qəbul gözləyən bir çox insanın müqəddəratı bu adamın əlində idi. – dedi.... dovşan-zadıq? Bu açıq-aşkar hədə-qorxudan Fərid Kazımlı da öz payını götürməli idi. – Sağ-salamat gedib-qayıtsınlar! – Moskvada qastinisa məsələsinə kömək eləyə bilərsən? – Nə vaxt gedirlər? – Sabah.. – Bu sözlərin özü də ikibaşlı idi. mən özümü necə straxavat eləyim? Hə? Bunu heç fikirləşmisən? Əbdül Qafarzadə daha gülümsəmədi. Əbdül Qafarzadənin açıq-aşkar hiss elədiyi bir gileylə: – Özün də aya-ilə dönmüsən. həmişə tutulurdu. hansı mehmanxanaya düşsünlər... – sizin içinizdə baş çıxarmaq.. iki yüz əlli dənə qəlp onluq veriblər?. işim yaman çoxdu.Həmin aprel günü bu hadisə artıq keçmiş zamanların hadisəsi idi və o bomba hələ ki. heç başımı qaşımağa vaxt tapmıram. vallah. M. Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibini aldadıblar. amma. svadebni puteşestviyaya. Gedə bilərəm? – Bir sözüm vardı sənə.. o vaxt deyirdi ki.P.. 63 . qurd. iki yüz əlli dənə Nikolay onluğu almaq istəyirdin.. .P. rəhbər işçini. oğlunu evləndirib axı. kirpiyi Əbdül Qafarzadənin gözlərinin qabağından çəkildi və kişi Fərid Kazımlı ilə söhbətə qayıtdı: – Qurddu deyirsən? – Bəs nədi? Görmürdün. biz nəyik.partlayacaqdı? Partlayacaqdı və əlbəttə. Qurddu. Rayon Icraiyyə Komitəsinin sədri: – Vallah. məni. qoy olsun də.. qıpqırmızı saçı.... Bəs nə oldu? – Vəzifə şirin şeydi də... – Şirin şeydi. diş həkimi Nəcəf Ağayeviçin çil-çil kürən sifəti. – Fərid Kazımlı vəzifəcə özündən qat-qat aşağı olan Əbdül Qafarzadədən bir şey xahiş edəndə.. Qəriblinin özünün qayğısı idi. köhnə partiya üzvünü.. ay yoldaş birinci katib? Hər halda. çünki M. M.

o zaman bu şəhərin böyüklüyü. yüyürən bu iki nəfəri – bu cavanı və qocanı nimdaş əyin-başlarının kasıbçılığı eyniləşdirirdi. uzun və iri addımlı. bax. sənə deyirəm. var e. kömək elə. Zərfdə. bir-birini tanımayan. – buna görə də qəbiristanlığı görmək lazım idi).. Qoy açım o sexi. hamısının damı qırdandı. həm qəbiristanlıqda abadlıq olsun. elə hey harasa tələsən adamların çoxluğu. min manat pul var idi. həmişəki kimi. – dedi. Biri arıq. təmir elətdirə bilmirlər.. bitirəndən sonra birinci dəfə kənddən çıxıb gəlib Bakını görmüşdü.. 4 QANUNLA ZARAFAT ELƏMƏK OLMAZ Murad İldırımlı dörd illik tələbəliyi ərzində yalnız bir dəfə şəhər qəbiristanlığına gəlmişdi (onda «Hər şey keçib gedir. çox yaxşı olar. tələbəyə elə gəlirdi ki.Əbdül Qafarzadə kabinetdən çıxmaq istəyəndə. Sənin də işlərin yaxşı olar. Sən elə elə ki. Bu da bir xəbərdarlıq idi. basa-bas Murad İldırımlını necə sarsıtmışdısa. sayıb qurtarmaq olmaz. yol çəkmək üçün asfalt sexi açım. Mən onların təmirinə başlasam. Fərid Kazımlı yaraşıqlı çeşməyinin arxasından yenə də zəndlə Əbdül Qafarzadəyə baxdı və: – Baxarıq. Fərid Kazımlı bunu yaxşı başa düşürdü və Əbdül Qafarzadənin də sözdə yox. sifətində. mən də skleroz olmağa başlayıram. Əbdül Qafarzadə təkrar etdi: – Kömək elə. yoxdu şəhərdə. başqa adama demirəm. o biri gödək. Qırçı. birdən ayaq saxladı... qışda da damları su buraxır. bu şəhərin soyuqqanlığı. sədrə tərəf gəldi: – Deyəsən. Sayı-hesabı yoxdur o cür binaların.. bu balaca gözləmə otağının havası da cürbəcür qazlardan yox. Hələ ki.» adlı bir hekayə yazırdı – indiyə qədər Muxtar Xudavəndənin yeşiyindədi. ikisinin də baxışında. az qala. Əbdül Qafarzadə sədrin kabinetindən çıxdı. belə ucsuz-bucaqsız görməmişdi. həqiqətdə imkanlarını yaxşı bilirdi.... bilirsən nə olar? Bu pulu. Həmin aprel günü isə tələbə. elə. necə təsir etmişdisə. payızda... ona eləcə təsir etmişdi. kiçicik qəbir daşlarından ibarətdir. Onuncu sinfi ki.. avtobuslardakı. Nə imkanın varsa. bir küncdə dayanıb hansı bir dəfn mərasimini isə müşahidə etmişdi və o zaman qəbiristanlığı belə nəhəng. Xosrov müəllimlə avtobusdan Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının aşağı başında düşmüşdülər və qəbirlərin arası ilə də xeyli yol getdilər. həm planı yaxşı verək.. Qəbiristanlıq Idarəsinin yolunu tanımadıqları üçün.. day demək olar ki. Bakının o köhnə məhəllələrində binalar ki. Uzağa getmirəm heç. Bütün qəbiristanlıq bomboş idi və Xosrov müəllimlə tələbə Murad İldırımlı Qəbiristanlıq Idarəsinin yerini heç kimdən soruşa bilmirdilər.. 64 . Xosrov müəllimlə birlikdə Qəbiristanlıq Idarəsində oturub müdiri gözləyəgözləyə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı barədə fikirləşirdi. həm də ki. yan-yana düzülmüş və ucubucağı görünməyən qəbir daşlarının lal sükutu indi onu eləcə sarsıtmışdı. yöndəmsiz və yanındakı ilə ayaqlaşmaqdan ötrü. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının da böyüklüyü. trolleybuslardakı..

məhəllə arvadlarını sevindirməyinin də heç bir mənası yoxdur və ümumiyyətlə. əslində. oğlanların. 65 .hərəkətlərində bir köməksizlik. qadınların.... Xosrov müəllim özü isə plaş əynində. o uzun qara plaş özözünə hərəkət edirdi. bütün həyat tamam lazımsız bir şey görünürdü.). orada o yazıq Xədicə arvad üçün yer götürməyinin. əlacsızlıq. elə bir təəssürat yaranırdı ki. şlyapa başında gözləmə otağının lap küncündəki kürsüdə oturub əllərini dizlərinin üstündə birləşdirmişdi. onlar canlı insan əynində deyildilər. makinanın dilləri yalnız o ağ vərəqə dəymir. amma daha yaşlaşmış. yəni tələbə Murad İldırımlı da bu cür bir şəkildir və indi gedib Qəbiristanlıq Idarəsini tapmağının da. yalnız öz hissləri. Gözəl və cavan katibə qızın qarşısındakı taxta mizin üstündə cəmi bir dənə qıpqırmızı telefon var idi və o telefon tez-tez zəng çaldıqca katibə dəstəyi götürüb hələ yeniyetməlik cırlığını saxlamış səsiylə tutuquşu kimi üç kəlmədən ibarət cavab verirdi: – Yoldaş Qafarzadə yoxdur. Makinaçı qadın barmaqlarının sürətini dayandırmadan hərdənbir gözlərini makinadan çəkib Xosrov müəllimə baxırdı. Xosrov müəllimin uzun qara plaşının. bu cür soyuq şəkillərdən ibarətdir və özü də. – Yoldaş Qafarzadə yoxdur. görünür. köhnə yaşıl şlyapasının içində indi o arıq vücud. məhəllə kişilərini.. tələbəyə elə gəlirdi ki. bu balaca gözləmə otağının bütün künc-bucağını döyəcləyir. öz iztirabları yox. Qəbirlərin arası ilə dolaşdıqca. elə bil ki. çox gözəl olmuş.. qızların şəkillərinə baxdıqca. amma birdən-birə tələbənin bütün bədənindən bir qorxu hissi keçdi: tələbəyə elə gəldi ki. uşaqların. Qəbiristanlıq müdirinin kabinetinin qarşısındakı balaca gözləmə otağında vaxtıyla. bütün dünya. o plaş tələbə Murad İldırımlının təsəvvüründə eləcə bir sürətlə də qəbirlərin arasında dolaşmağa davam edirdi. o tünd göy şalvarın adda-budda palçığa. sonra tələbəyə nəzər salırdı.. daha yox olub getmişdi. toza-torpağa bulaşmış balaqları. Xosrov müəllim həmişəki kimi. böyrəkləri xəstə olduğu üçün gözlərinin altı torba bağlamış bir qadın başını aşağı salıb makinada sürətlə yazırdı və makina dillərinin o sürətli səsi gəldikcə. elə bil. o qara ayaqqıbılar. tünd göy şalvarının. cavanların.. baş barmağının dırnağını çeynəməsin. təzədən başını çap elədiyi vərəqənin üzərinə əyirdi və onda makina dillərinin sürəti daha da artırdı. – Yoldaş Qafarzadə yoxdur. o ayaqqabılar. acizlik var idi və bu da onları o bomboş Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında daha artıq miskin göstərirdi və bu dəm onların o miskinliyi ilə o qəbirlərin də arasında.. o dəm tələbə üçün yalnız öz yaşayışı.. Xosrov müəllim Qəbiristanlıq Idarəsinin yolunu indicə bu qəbir daşlarından soruşacaq. Sonra tələbə tələsik sağ əlini ağzından çəkdi ki.. içəriləri tamam boş idi. öz düşüncələri. hərdənbir barmaqlarını sındırırdı və qımıldanmadan gözlərini müdirin otağının içi pambıq doldurulmuş qəhvəyi meşin qapısına zilləmişdi (. o saysız-hesabsız qəbir daşlarına həkk olunmuş qocaların. böyürlərinə səliqə ilə yamaq tikilmiş qara ayaqqabılarının... Şirinin isə iri gözlərinin rəngi uzaq və əbədi bir keçmişdə qalmış o nigarançılığa qara bir rəng çəkmişdi.. içərisi boş o balaqlar.. bir oxşarlıq var idi. sükut edirdi. kişilərin. elə bil...

o cavan katibə qız da. oturub makinada nəsə yazan. sonra yenə gözlərini o qəhvəyi meşin qapıya zilləyirdi. Müdir içəridə yox idi. nəyə görəsə o meşin qapı ilə. yoldaş Qafarzadəni axtaran bayaq araları ilə dolaşdıqları o qəbir daşlarıdı. telefon zənglərinə cavab verən meyitlər idi. bu xalça illərdən bəri dəfn olunmağa aparılan meyitlərin (özü də kimsəsiz meyitlərin... Bu gözəl və cavan katibə qız hər dəfə Qafarzadənin familini çəkəndə Xosrov müəllim gözlərini müdirin meşin qapısından çəkib telefona baxırdı. bayaq Xədicə arvadın göyümtül adyala sərilmiş cansız qılçı indi bu xalçanın altında idi və ümumiyyətlə. tələbə ilə Xosrov müəllimin qarasına deyinə-deyinə onların yolunu gözləyirdi. bir azdan yenə də gedib Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı qəbirlərində uzanacaqdılar. bu balaca gözləmə otağının döşəməsinə sərilmiş köhnə xalça ilə də. ümumiyyətlə.. onun yerinə bir başqası olsaydı. amma qəribə idi. güclə seziləcək bir təbəssümlə (istehza idi? paxıllıq idi? xəbislik idi? ya nə idi?) gülümsəyirdi. katibə qız hiss olunan bir ciddi-cəhdlə deyilənləri blaknota yazırdı və belə vaxtlarda makinaçı qadın katibə qıza baxırdı. zəng eləyən. bu yaşlı adamın beləcə kölgə kimi dolaşmağına. ona uzun müddət hirslənmək mümkün deyildi və tələbənin içini dolduran o 66 . Xosrov müəllimin barmaqları hərdən bərk şaqqıldayırdı və həmin anlarda tələbə Murad İldırımlı o nazik. uzun tüklü və qırışlı barmaqlara baxırdı – bu barmaqlar özləri də döşəməyə salınmış bu köhnə xalça kimi. küçə qapısının ağzına toplaşmış məhəllə kişiləri. köhnəlib və indi daha yararsız olduğu üçün gətirilib bura salınıb və tələbə ayaqlarının altındakı o xalçada bir lırtlıq hiss etdi. güman ki. beləcə süzülüb.. Xosrov müəllimdə tələbənin hələ özü üçün ayırd edə bilmədiyi nəsə elə bir cəhət vardı ki... hətta o makinaçı qadın da. qəbirdən xəbər verirdi. Xosrov müəllimin cınqırını çəkmədən kürsüdə oturub gözlərini müdirin qapısına dikməyi ilə. tutqun boz rəngli divarları və eləcə də boz rəngli taxta tavanı ilə də gözə çarpan. bu qədər oturub müdiri gözləməyəcəkdi. vaxt isə gedirdi və yazıq Xədicə arvadın həyətinə. tabutdan. O telefonun qıpqırmızı rəngi elə bil ki. Hərdən telefonla nəsə deyirdilər.. Xədicə arvadın evində vurnuxan məhəllə arvadları yəqin Qəbiristanlıq Idarəsinin yox.. bazarlaşacaqdı və yazıq Xədicə arvad üçün bir yer düzəldəcəkdi. makinanın o yeknəsəq səsiylə. diqqəti cəlb edən bir təzad təşkil edirdi. Xosrov müəllim isə sükutla yalnız tələbəni müşayiət edirdi. ağzını açıb bir kəlmə söz demirdi və belə anlarda tələbə birdən-birə daxilən Xosrov müəllimə qarşı qəzəblənib coşurdu.» – deyib heç üzünə də baxmırdılar. Tələbə başa düşürdü ki. elə bil ki. Tələbə döşəməyə salınmış o köhnə xalçaya baxırdı və ona elə gəlirdi ki. istər-istəməz.. kimə yaxınlaşırdısa: «– Bilmirəm. Indi müdirin qayıdıb gəlməyini gözləyirdilər. Bilmirəm. meyitdən. tələbə isə Qəbiristanlıq Idarəsində heç kimlə danışa bilmədi. Bayaq gəlib kabinetinə girməyi ilə təzədən çıxıb getməyi bir oldu və tələbə ilə Xosrov müəllim macal tapıb müdirin yanına gedə bilmədilər. tələbə Murad İldırımlı üçün bu balaca gözləmə otağındakı bütün əşyalarda bir qəbir soyuqluğu var idi.. Tələbənin ürəyi qısılırdı.) üstünə salınıb. hərdən elə bil ki. Qəbiristanlıq Idarəsində kimisə tapıb danışacaqdı.Katibə qız telefon zənginin səsini azaltmışdı və o qırmızı aparat hər dəfə ciyildədikcə tələbəyə elə gəlirdi ki. əfəlliyinə hirslənirdi.

bu dəfə də tələbə Murad İldırımlı sıxılırdı ki... tələbə də. dodaqlarına eləcə bir təbəssüm gətirirdi. Mayor: – Salam Əbdül Orduxanoviç. yaşıl şlyapalı bu arıq və uzun kişi də bura nə üçün gəliblər və nə istəyirlər.. görünür... Gedib baxarsuz. Qiyməti dörd yüz manat olacek».. nə ayağa qalxmış tələbə Murad İldırımlıya.. Xosrov müəllim də bunun şahidi idi. sonra: «– Bizdə yer yoxdur.. qara qiyafəli... hələ gəlməyib. – Gəl görüm.. «–Bilmirəm. Makinaçı qadın bayaqkı təbəssümüylə gülümsədi. O rus oğlan təmiz azərbaycanca danışırdı.. yanaqları alma kimi qıpqırmızı və hamar bir milis mayoru yenə də içəri girib katibə qızdan: – Əbdül Orduxanoviç gəlmədi? – soruşdu.» – deyədeyə hamı tələbəylə Xosrov müəllimi başdan eləyirdi. gəlib müdiri soruşurdu və bu cavan qız da hər dəfə onu görəndə ayağa qalxırdı. Xosrov müəllimə sınayıcı bir nəzər saldı.. – dedi. bu da dünyagörmüş o makinaçı qadının gözlərindən yayınmırdı.qəzəb birdən-birə də soyuyurdu. Oniynən danuşun..» – dedi.» Tələbə yenə nəsə mızıldadı. Hamı nəyləsə məşğul idi. – Zeytunluqda da yer yoxdu.. – dedi və yalnız bu sözlərdən sonra iri göy gözlərini fəhlələrdən çəkib tələbəyə baxdı. Indi neçə saat idi ki... – dedi. qarnı nisbətən balacalaşdı. o milis mayorunun paqonları bu cavan qızı eləcə yerindən qaldıran maqnit kimi bir şey idi. mayor da onun ardınca içəri girdi və qapını bağladı. Ən maraqlısı isə bu oldu ki. Müdir çeşməyinin altından diqqətlə mayora baxdı: – Sən də burdasan? – dedi.. Milis mayoru yenə də geri dönüb bu balaca gözləmə otağından çıxmaq istəyəndə müdir həyət qapısından içəri girdi və yerində oturmağa macal tapmamış katibə qız bədənini mil kimi tarım çəkib dayandı. çiyinləri qalxdı.. Aşağı başda zeytunnarın yanında bir yer elədim bəlkə.. iri göy gözlərini daşyonan fəhlələrdən çəkməyərək tələbənin tələm-tələsik dediklərinə qulaq asdı. öz acizliyinin şahidi yalnız özü deyildi. Gedün təzə qəbiristanlıqda basdurun. Qəbiristanlıq Idarəsinin bu balaca gözləmə otağından kənardakı həyatı qarışqa yuvasında qaynayan bir həyata bənzəyirdi.. o kök mayorun da lırt bədəni. nə makinaçı qadına. Vasilidi də. Müdir nə katibə qıza. danuşun oniynən. nə də eləcə küncdəki yerində oturmuş Xosrov müəllimə baxdı. elə bil. birdən-birə bərkidi.. Qız yenə də ayağa qalxdı və: – Xeyr. heç kim qulaq asmaq istəmirdi ki. – Bəlkə bir yer tapdım sizə. 67 .. Bilmirəm. müdiri gözləyirdilər. hər iki əlində ağzınacan palçıqla dolu iki vedrə aparan bir fəhlə Qəbiristanlıq Idarəsinin yuxarı tərəfində dayanıb daşyonan fəhlələrə nəsə göstərişlər verən bir rus oğlanı göstərib: «– Ode. – dedi. Bu kök milis mayoru üçüncü dəfə idi ki. hamı ora-bura tələsirdi.. gözləmə otağının ortasından keçib kabinetinə girdi. gedün.. heç kim bir-birilə heç nə danışmırdı.. Nəhayət.. Tələbənin cibində heç dörd yüz qəpik də yox idi və o iri göy gözlü rus oğlan bunu o saat başa düşdü: « – Yer yoxdu. – dedi.. Həddən artıq kök. amma o rus oğlan daha ona qulaq asmadı və daşyonan fəhlələrə göstərişlərini verməyə başladı.

yəni nə istəyirsiniz və özbaşına nə üçün bu otağa soxulmusunuz? Tələbə tələsə-tələsə: – Bizim.... Dörd saatdı gözləyirlər burda. Bu da mənimlə kirayənişindi. – Bəs. Gedin. burda yer yoxdur. Xosrov müəllim ayağa qalxdı.. Arvadı basdırmaq üçün yer.... istəyirik.. elə bil ki. Xosrov müəllimin qiyafəsinə gülümsədi. qarabəniz sifətinin cizgiləri kobud oğlana baxa-baxa: – Onu basdırmaq lazımdı? – soruşdu. pırpızaq saçlı.. – dedi.. Lazımdı ki. – Heç nə olmaz. sual idi.. milis mayoruna baxdı və: 68 . – Mən yer bölən döyüləm. – Bəli. Tələbə bilmirdi ki. Gözəl və cavan katibə qız gözlərini döyə-döyə makinaçı qadına baxdı. Xosrov müəllim daha artıq bir cəhdlə barmaqlarını sındırırdı. Kim yapışıb qalacaq bu dünyada?. başuva dönüm sənin.. Tələbə milis mayoruna baxdı və fikirləşdi ki.. – O birisi bizim sahə müvəkkilidir. Müdir: – Əleykümə.. – Ölən anondu? – Yox.. Onu burda basdırmaq... Sizdən xahiş edirik...... lap yaxşı də. – dedi. Tələbə: – Salam...... Qoca arvad vəfat edib.. beləcə birbaşa dediyi sözlərə. Müdir daha təəcüblə yox.. – Bizim.. – deyə cavab verdi və bu cavab salam almaqdan daha artıq.. bu yerdə axıra qədər mübarizə aparmaq lazımdı. – Acıqlanar axı. tələbə irəlidə...Tələbə içi pambıqla doldurulmuş o qəhvəyi rəngli meşin qapıya baxdı. Hökumət idarəsindəki biabırçılıqları açıb tökmək lazımdı...... Bəs məndən nə istəyirsən? – Yer istəyirik də.. maraqla bu balacaboylu.. – Balam.. lap elə bu müdirin özünü mayorun yanında ifşa etmək lazımdı. Bir də gördün. ya nə eləsin...... Yer üçün bizdən pul istəyirlər!. Yer. Ev sahibəsidi... Bəs məndən nə istəyirsən?.. – dedi. Bəs bu kimdi belə? – Müdir Xosrov müəllimə tərəf işarə etdi. – Basdır də.. iki saat oturdu içəridə.. Bu vaxt makinaçı qadın başını çap elədiyi vərəqin üstündən qaldırıb: – Siz də gedin sözünüzü deyin... Hökumət gül kimi təzə qəbiristanlıq açıb.. – Bu da. onu burada basdıraq. – Yer var!. aparın o rəhmətliyi orda basdırın də... – Bala.. sonra da Xosrov müəllimə baxdı.... təzədən yerində otursun. Hamımız öləcəyik də. Allah rəhmət eləsin.. Xosrov müəllim də onun ardınca qapını açıb müdirin kabinetinə girdilər və qarşısında oturmuş milis mayoruna nəsə deyən müdir təəccüblə onlara baxdı.. ya da ki. pulsuz yer olar?– Müdir bu dəfə Xosrov müəllimi təpədən dırnağacan süzdü və ya tələbənin beləcə ehtirasla. qoy girsinlər içəri.. – Yer istəyirik də. Ölüb. mən yer bölənəm?. Tələbə hirslə və ürəyi döyünə-döyünə müdirə yox... – Sonra yerində qurcalanan katibə qıza baxdı: – Işin olmasın...

sifətinin ifadəsi və ümumiyyətlə. özü də onunla birlikdə həyətə çıxdı və eyni sürətli addımlarla tələbəni həyətin ortasındakı darvazaya sarı dartdı. Bizdən rüşvət istəyirlər! – dedi. Müdir milis mayoruna baxdı. – Get ölünlə məşğul ol!Vaxtım yoxdu! Müdirin sözləri. səsini boğmağa çalışa-çalışa ağlamağa başladı. az qala. yaş gözlərindən axıb dodaqlarına çatanda və Murad İldırımlı o göz yaşının şor təmini ağzında hiss edəndə daha da için-için ağladı. – Milis mayoru bir əli ilə tələbə Murad İldırımlını. sərt bir tərzdə: – Get. tələbə udquna-udquna: – Qanunsuzluqdu bu!. heç nə deyə bilmirdi. qaça-qaça gedirdi və hirs onu boğduğu üçün. – Ola bilməz.. az qala. dur Sovet Ittifaqının qanununu göstər buna!– dedi. Tələbə – müşahidə qabiliyyəti olan bu cavan adam – indiyə kimi heç vaxt heç kimdə Xosrov müəllimin gözlərindəki qədər bir ağrı görməmişdi. – Dörd yüz manat pul istədilər bizdən! – Tələbə ürəkləndi və o rəqəmi bir də təkrar etdi. bir neçə an üzüaşağı. amma bu vaxt qarşıda oturub gözlərini naməlum bir nöqtəyə zilləmiş Xosrov müəllimə baxdı və Xosrov müəllimin gözlərində elə bir ağrı gördü ki. cəld yaxınlaşıb. Xosrov müəllim də Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətindən çıxdı. 5 69 .. tələbənin qolundan yapışdı və tələbə milis mayorunun barmaqlarında bu kök adamın lırt bədəninə yaraşmayan bir polad möhkəmliyi hiss etdi. dünyanın işləri birdən-birə tələbə Murad İldırımlının bütün içini bir etiraz. öz kiçikliyinin xəcalətini çəkirdi. bu suala necə cavab versin. Mayor sol əli ilə darvazanın bala qapısını açdı və sağ əli ilə tələbəni zərblə dişarı itələyib: – Bir də səni buralarda görməyim!– dedi.. bir üsyan ehtirası ilə doldurmuşdu və əsəbdən tələbənin çənəsi əsirdi. Sovet Ittifaqında belə qanunsuzluq eləmək olmaz. yerdən qaldırıb özüylə birlikdə kabinetdən çıxartdı. – dedi. Gəl!. tələbə heç bir tərəfə çevrilə bilmirdi. amma eyni sərt ifadə ilə: – Dur Məmmədov.– Yox e!. – Gəl!. amma tələbənin qolunu buraxmadı.. Xosrov müəllim də əllərini qara plaşının ciblərinə soxub sürətlə onların ardınca gedirdi... astadan. Milis mayoru o dəqiqə ayağa qalxdı. mayorun sürətli addımları müqabilində.. Mayor qolundan yapışıb elə dartırdı ki.. Avtobus gəlib çıxanda və onlar iş vaxtının sonu olmadığı üçün boş avtobusa minəndə tələbə Murad İldırımlı daha sakitləşmişdi və indi yenə də öz acizliyinin. sürətli addımlarla gözləri bərələ qalmış katibə qızın yanından ötüb gözləmə otağının həyət qapısını açdı. – Rüşvət? – Müdir də milis mayoruna baxdı və bu dəfə açıq-aşkar bir ləzzətlə gülümsədi. .. – Qanunsuzluqdu!. amma müdir daha onun cavabını gözləmədi – maraq itmişdi – və bu uzunsifət çeşməkli kişinin sifətinin ifadəsi gözgörəti dəyişdi. burnunu çəkə-çəkə. – Dörd yüz manat! – Sən rüşvətə qarşı mübarizə aparırsan? Tələbə bilmədi ki.. – dedi. Xosrov müəllim isə eləcə sükut içində tələbə ilə yanaşı addımlayırdı. ürəyi uçunurdu.. tələbə ilə yanaşı addımladılar və birdən-birə tələbə daha heç cür özünü saxlaya bilmədi. hətta qışqıra da bilmirdi. içini bürümüş xəcalət hissi yox olub getdi.

heç birini yerdə qoymurdu. ara uçitel!. sinəsini irəli verib. tez elə də!. faytonçu Ovanes oturduğu yerdə qurcalandı. günorta gəldi!. bütün fikri-zikri məktəblə. o zəhmli böyük xoruz qaz boğazı kimi.. elə bil. xeyirxahlığı. səsi alınmış şəxs cəmiyyətdən kənar edilirdi. uçitel!.. – Sonra faytonçu Ovanes öz-özünə deyindi: – Ara musurman qonşu kəndə gedəndə də evdən elə ayrılır. sübh tezdən gəlib onu götürsün. Şuşa ilə Hadrut arasında sərnişinmüştərilər daşıyan. özü də. sürgün edirdilər və sairə – Xosrov müəllimin yanına köməyə gəlirdilər. onun hansı bir səsvermədəsə iştirak etmək. o atlar da özlərindən əvvəlki atlar kimi. o gözəl Hadrut – Şuşa yolunun bir hissəsinə çevrilmiş Ovaneslə axşamdan vədələşmişdi ki. maariflə məşğul bu adam sakitliyi. Ara. ərizələri 70 . haqlı olduğunu görürdü. uzun yolqabağı güc toplayırdı. faytonçu Ovanesin öz-özünə beləcə deyinməyinə. harasa şikayət etmək ixtiyarı yox idi). Yüz cürə dərdi-səri olan adamlar – birinin qohumunu nahaq yerə həbs etmişdilər. camaatı heç nəyin üstündə tuturdular. başını dik tutub eləcə narazılıqla da qaqqıldaya-qaqqıldaya toyuqların arası ilə ora-bura gəzişməyə başladı. elə bil ki. yoldaş Rıkova. Beləcə deyinməyinə baxmayaraq. Xosrov müəllim rus dilində onların adından yoldaş Stalinə. Faytona qoşulmuş o qoşa atın ikisi də başını aşağı salıb dincəlirdi. o deyən söz idi ki. danışmağına adət etmişdilər. uzunboylu. söz-söhbəti də dolama yoxuşlar kimi. Amerikaya gedir!. üçüncüsünün səsini almışdılar (bu. arıq. heç kimlə işi olmayan. Hadrut orta məktəbində rus dilindən dərs deyən Xosrov müəllim 1929-cu ilin bir yaz səhəri Azərbaycan SSR Xalq Maarif Komissarlığının Şuşada keçirəcəyi biraylıq seminara gedirdi və otuz il idi ki. demək olar ki. mədəniyyəti ilə Hadrut camaatının. o adamın ki. o birinin həyətyanı sahəsini düzgün müsadirə etməmişdilər.. Ovanes Xosrov müəllimin xətrini istəyirdi. Qaba və güclü caynaqları ilə qoca armudun budağından yapışmış o zəhmli xoruz yenə qart səsiylə boğazını arıtladı və təzədən banlamağa macal tapmamış faytonçu Ovanes həyət tərəfə bir də qışqırdı: – Ara.. faytonu da. O böyük xoruz armud ağacının üstündən faytonçu Ovanesə çəpəki və acıqlı bir nəzər saldı və qaqqıldaya-qaqqıldaya həyətə atıldı. sıldırım qayalar kimi. günün ikinci yarısı Şuşadan sərnişin götürüb təzədən Hadruta qayıdan faytonçu Ovanes Xosrov müəllimin həyət darvazasının qabağında beləcə vaxt itirməyindən dilxor olmuşdu və yenə də özözünə deyinirdi: – Bunlarla doqovaritsa eləmək düzgün deyil. əlində tutduğu yüyəni oynadaoynada və qurumuş böyürtkən kollarından salınmış çəpərin üstündən həmin rəngbərəng xoruza da baxa-baxa həyətə tərəf qışqırdı: – Gün günortanı keçdi ki.. əlindən gələni əsirgəmirdi.. yoğun boğazını uzadıb qart səsiylə bir də banlayandan sonra. o cümlədən də faytonçu Ovanesin hörmətini qazanmışdı. məzhəb haqqı!.TONQAL Həyətdəki qoca armud ağacının budağına qonmuş o rəngbərəng. yoldaş Buxarinə şikayət ərizələri yazsın və Xosrov müəllim də bu xahişlərin. Sübh tezdən Hadrutdan Şuşaya çıxan və adətən. meşələr kimi. Ara. xahiş edirdilər ki.

Xosrov müəllimin də xətrini istəyirdilər. hətta diri qoyunu. sonra bir-birinin ardınca Xosrov müəllimin üç uşağı evdən çıxdı. Düzdü. Şirin də ona o qədər öyrəşmişdilər ki. məndən səbr deyən şey yoxdu ki!. Moskvadan da. Xosrov müəllimgilin yaşadığı o balaca birmərtəbəli evin qapısı açıldı. azərbaycanlıların gətirdiyi kərə yağını. kolbasını. yumurtanı. dörd yaşında Aslan. bir tərəfdən bu kolxoz əhvalatı. üçü də oğlan idi: altı yaşında Cəfər. Faytonçu Ovanes çəpərin üstündən Xosrov müəllimi görəndə səbri tamam tükənmiş halda öz-özünə: – Ara. o bir aylıq Şuşa seminarı xəbəri gələndən bu tərəfə. Xosrov müəllimin üç uşağı var idi. camaat pis yaşayırdı.Rıkovun adına yazdırıb. əti. bu hörmətə görə razılıq verərək gəlib Xosrov müəllimi evlərinin qabağından götürürdü. Hadrut camaatı hörmətcil və istiqanlı camaat idi. Allaxa şükür!. o birini isə SSRI Xalq Komissarları Sovetinin sədri A. motalı. Xosrov müəllimi yola salmağa hazırlaşırdılar. ürəyində bir nigarançılıq da var idi: uşaqlar Şirinlə birlikdə bu bir ayı Hadrutda tək qalacaqdı. Şirini də özü ilə götürüb Şuşaya aparsın (kaş elə aparaydı!)...Musabəyovun. dünya da ki. bir də ki. bir tərəfdən də qıtlıq. düz bir ay müddətində Xosrov müəllim özü evdə olmayacaqdı. yoxsa ki. Xosrov müəllimin fikrinə görə. indiyə qədər Xosrov müəllim həmişə ailəsi ilə bir yerdə olmuşdu və hara getmişdisə (əslində. həmişə bazar başında dayanıb faytona sərnişin mindirirdi. amma. ömrünü yollarda keçirmiş bu adamın hirsi o saat soyudu. həmişə ailəsilə birlikdə getmişdi və bu uşaqlar da. o cavan gəlinin də evin kişisini necə bir ürəklə yola saldıqlarına tamaşa eləyəndə. ermənilərin gətirdiyi toyuğu. Faytonçu Ovanes burasını da fikirləşmişdi ki. Hətta Xosrov müəllim əvvəlcə fikirləşmişdi ki.də havayı yazırdı. pul almırdı. hər halda. uşaqları da. eyni zamanda. getməli elə bir yerləri də yox idi). Faytonçu Ovanes də elə buna görə. Nəhayət ki. amma sonra fikrindən daşındı: harda qalacaqdılar? 71 . o balaca uşaqların da. çox pis yaşayırdı və belə bir məqamda camaatın ruzisinə şərik çıxmaq müəllimə yaraşmazdı. tut arağını geri qaytarırdı.. Xosrov müəllimin yeri rahat olsun. heç nə götürmürdü. məzhəb haqqı. Xosrov müəllimdən yol pulu almayacaq. hətta özü öz qarasına deyinməyə başladı: – Ara. bir tərəfdən çekistlər. Tiflisdən və Yerevandan da mütəxəssislər gələcəkdi və Xosrov müəllim Şuşaya həvəslə gedirdi.I. müəllim əvvəla gərək özü təmizliyin timsalı olaydı. bir həftəydi ki. ikincisi də zəmanə mürəkkəb idi. cürbəcür gözəl şorabaları. ikiyerli açıq faytona ikinci adam da götürməyəcək ki. – dedi. amma. amma o balaca uşaqları görəndə. iki yaşında Azər və indi bu üç uşağın üçü də ömürlərində birinci dəfə atalarını harasa yola salırdılar. əvvəlcə əlində kiçik çamadan tutmuş Xosrov müəllim içəridən çıxdı.. çünki Xosrov müəllim elə faytonçu Ovanesin özü üçün də rus dilində bir neçə müftə şikayət ərizəsi yazmışdı: rayon hökuməti kişinin faytonunu əlindən almaq istəyirdi və faytonçu Ovanes sonuncu ərizələrdən birini Azərbaycan SSR Mərkəzi Icraiyyə Komitəsinin sədri Q. Şuşada milli məktəblərdə rus dilinin tədrisi üzrə çağırılan o seminara təkcə Bakıdan yox. elə ilk növbədə müəllimin borcu idi. qarışıq. yeni həyat qurulurdu və bu quruculuq dövründə nahaq incidilənlər olurdu– o adamlara kömək eləmək də. savadı olmadığı üçün həmin ərizələrin altından da barmaq basmışdı. sonra da Xosrov müəllimin cavan arvadı Şirin çıxdı.

uşaqlar ellikcə məktəbə getməyə. Uşaqlar səs-küy salmışdılar: – Ata.. Indi hər il onlarla (hətta yüzlərlə!) məktəb açılırdı. Azərbaycan məktəblərində rus dilinin tədrisi ilə bağlı mülahizələrini götür-qoy edirdi və ümumiyyətlə. o nigarançılığa qara bir rəng çəkmişdi.. iki yaşlı Azər. – dedi. keyfiyyət aşağı düşməməliydi. Şirin bir daha heç vaxt görüşməyəcəklər?. qara gözlərindəki o ifadə. O böyük xoruz qart səsiylə qaqqıldaya-qaqqıldaya. başqa söz deyə bilmirdi və balaca əlləri ilə şalvarın balağının üstündən atasının qılçını qucaqlamışdı. amma burada. Ata. Ya sonradan ona belə gəlirdi?. Fayton Hadrutdan çıxıb Şuşaya tərəf üz tutdu və o yaz çağı yolun hər iki tərəfində o oyanmış torpağın gülünə. Bəlkə Xosrov müəllimə sonralar belə gəlirdi?. bir də ki. Fayton tərpənəndə Şirin o faytonun ardınca bir dolu parç su atdı (amma o su o ailə üçün sayalı olmadı) və Ovanes də: – Allax saxlasın dığaları. hətta Aslan da əvvəlcədən nəsə hiss eləyirdilər. tapırdı – alıb evə qoydu və 1929-cu ilin həmin yaz səhəri altı yaşlı Cəfər də. o vida – əslində əbədi bir ayrılıqdı və bu adamlar – Xosrov müəllimlə altı yaşlı Cəfər. ağlamaq istəməsi gözlərinin qabağına gəlirdi. belə bir təhlükəni isə Xosrov müəllim artıq nəinki hiss edirdi. xoruzla rastlaşmaq istəmirdi. yavaş-yavaş əsl müəllimləri üstələyirdilər və bunun axırı hara gedib çıxacaqdı? 72 . nadan müəllimlər yetişməyə başlamışdı. Xosrov müəllimin fikrinə görə.. uçitel!. sağ ol!. Kimin ağlına gələ bilərdi ki. indi həyata keçirdi. Şirin gülümsəyirdi.. Cəfər böyük idi və Cəfər hətta o dəm fəxr edirdi ki. Aslanın dodağının qaçması. yağını – müəllimə hörmət edirdilər. çiçəyinə baxa-baxa Hadrutdan uzaqlaşan Xosrov müəllim sabahdan Şuşada işə başlayacaq seminar barədə fikirləşirdi.. qəndini. o son görüşdə bir nigarançılıq var idi və bu nigarançılıq yalnız səfərqabağı nigarançılıq deyildi. elə bil. iki yaşlı Azər də Şirinlə birlikdə Xosrov müəllimi yola salmaq üçün eləcə həyətə çıxdılar. maarif məsələlərilə bağlı kəsir cəhətlər barədə düşünürdü. əyani şəkildə görürdü.düyüsünü... dörd yaşlı Aslan da. – Ata. hərəsi bir tərəfə çəkilmişdi. Hər halda. qurtarmaq bilməyən tənha gecələr boyunca Xosrov müəllim həmişə bu son görüşü xatırlayanda... – O gün olsun toylarında oynayaq!.. tez gəl!. amma sonralar – xeyli vaxt keçəndən sonra. Xosrov müəllim də. Şirin də. bütün bunlar Xosrov müəllimin əslində hələ lap gənclik çağlarından ürəyində gəzdirdiyi arzu. atası belə uzaq (Hadrut ilə Şuşanın arası 41 km idi) səfərə gedir.. əlbəttə. Şirinin iri. ilk növbədə. istək idi ki. Şirinin gözlərinin rəngi o nigarançılığa keçmişdi. çox ciddi bir məqam var idi və o məqama ehtiyatla yanaşılmalıydı: kəmiyyət keyfiyyətə təsir etməməli idi. qüvvətli ayaqlarını hirshikkə ilə irəli ata-ata həyətin ortasında o baş-bu başa gedirdi və toyuqlar da xoruzun nədənsə narazı qaldığını hiss edib.. – Sağ ol.. bir də ki. savad almağa başlayırdı və bütün bunlar.. Ovanes!. – Ata.. dörd yaşlı Aslan.Yeddi il bundan əvvəl evləndikləri vaxtdan bəri birinci dəfə gedəcəyi bu səfərdən qabaq Xosrov müəllim uşaqların bir aylıq ununu. – Bunu deyən iki yaşlı Azər idi. gözəl işlər idi.. amma Şirinin o gülümsəyən gözlərində nəsə bir nigarançılıq var idi və elə bil ki.

. Xosrov müəllim əsrin yaşıdı idi və Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulanda. damı padçinit eləyəndə yıxıldı da. xüsusən. Hadrutun yaşıl ağacları.. ayağı sınmışdı da.. mərkəzi mətbuata kiçik məqalələr yazır. – Nə vaxt? – Dünən geca. Xudyakov doxtur yaman nerviçat eləyir.. bu adam təbiəti etibarilə çox sadə və mülayim olsa da maarif məsələlərində təşəbbüskar.. Sonralar Ovaneslə olan o söhbəti xatırlayanda Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki.. Qazaxda seminariyanı bitirmişdi və o vaxtdan bəri də Hadrutdakı məktəbdə rus dilindən dərs deyirdi. uçitel!. elə eləmək lazım idi ki.N. valideynlər gələcəkdə uşaqlarını rus dilini yaxşı öyrənməkdən ötrü rus məktəblərinə verməyəydilər.. rus dili Azərbaycan üçün bütün dünyaya açılan bir pəncərə olacaqdı və buna görə də Azərbaycan məktəblərində rus dilinin tədrisini elə bir səviyyəyə qaldırmaq lazım idi ki.. elə bil.. o yüngül diksintidəki nigarançılıq anını elə o vaxt – 1929-cu ilin o yaz çağında. mədəniyyət. o gözəl güllərin-çiçəklərin də üstünə birdən-birə nəsə qara bir kölgə çökdü. yol boyu. o ağac təbii ucalsın.. təzədən Bakıda hər dəfə faytondakı o söhbəti xatırlayanda Xosrov müəllim həmin diksintini hiss edirdi. həmin dəm. amma «Necə oxumaq?» – məsələsi indi naşı əllərə düşmüşdü. xüsusi dərsliklər yazılmalı idi.Lenin «Oxumaq. Ayrapet uje dördüncü adamdı öldü balnisada. yəni dəllək Ayrapetin – yanaqlarından qan daman o sağlam adamın ölüm xəbərini eşidəndə. təbii qol-budaq atsın. – dedi. Ovanes başını arxaya çevirdi: – Uçitel.. balnisada yatdığı heç bir xafta olmadı. gələcəkdə o ağac sına bilərdi. işgüzar idi. yəni 1920-ci ildə artıq cavan bir müəllim idi. – Ayrapet yazıq da öldü də. V. Şirinin gözlərindəki o qara nigarançılığın kölgəsi.Xosrov müəllim rus dilinin əhəmiyyətini çox böyük hesab edirdi və Azərbaycan məktəblərində rus dilinin tədrisinə xüsusi fikir verilməli idi. təhsilini davam etdirmək. sənaye ki. – Ara. oxumaq və yenə də oxumaq!» – demişdi. qırmızı kirəmit damları arxada qaldı. o biri tərəfdən də rus məktəblərində Azərbaycan dilinin tədrisinə eyni dərəcədə ciddi fikir vermək lazım idi və bu dil öyrənmə qarşılıqlı əlaqədə olmalı idi – ağacın ucunu yalnız bir tərəfə əysəydilər. gələcəkdə rus dilini bilməyən adam şikəst olacaqdı. gələcəkdə elə də olacaqdı və məsələ burasında idi ki.Xudyakov Hadrut xəstəxanasının baş həkimiydi və Xosrov müəllim dünən məktəbdə də xəstəxanayla bağlı nəsə narahat bir söhbət eşitmişdi:bir palatada 73 .. özü də sappasağ! Xudyakov doxtur çox nerviçat eləyir!. Mənnən qonşudu da evi! Bütün günü balnisadadı. elm... indiki o bünövrənin hazırlanması Xosrov müəllimin xoşuna gəlmirdi və bu barədə Şuşa seminarında danışacaqdı. maariflə. M. Azərbaycan Dövlət Universitetinə daxil olmaq istəyirdi və ümumiyyətlə. bildin? Xosrov müəllim diksindi və sonralar Bakıda. o Şuşa yolunda olduğu kimi yaşayırdı..I. bu cür inkişaf edirdi. təcrübəli müəllim hesab olunurdu. sağlam adamıydı. – Dəllək Ayrapet? – Ha!. rus dilinin tədrisi ilə bağlı cürbəcür məsələlər qaldırırdı və həmin məsələlər çox zaman rayon rəhbərlərinin xoşuna gəlmirdi. Sibirdə. Özü də bütün bunların bünövrəsi indi necə qoyulacaqdısa. Cəmi 29 yaşı olmağına baxmayaraq.

Hadrutun girəcəyində qara bir bayraq asıldı. onun təcrübəli köməkçisi Yelena Ivanovna Vostruxova da. tapança sxemləri asılmışdı.. Əlbəttə. 74 . evlərin pəncərələri. patoloqanatom professor Şirokoqorov da. Hadrut bağlandı. güllələrə baxırdı. bir tərəfdən də bunlardan necə qorunmaq öyrədilirdi. professor Lev Aleksandroviç Zilber. tapancalar icad edirdi. bir tərəfdən də insanlar özləri bir-birini məhv etmək üçün beləcə tüfənglər. Moskvada SSRI Xalq Səhiyyə Komissarlığının Mikrobiologiya Institutunda şöbə müdiri işləyən professor Zilber bir neçə ay bundan əvvəl Azərbaycan SSR Xalq Səhiyyə Komissarlığının dəvəti ilə Azərbaycana gəlmişdi və indi Bakıda Mikrobiologiya Institutunun direktoru vəzifəsində işləyirdi. hiyləgər bir düşmən idi. beləcə məhv edirdi.. təzədən Xosrov müəllimin içinə doldu və bu gözəl təbiət ilə. zəhərli qazlar hazırlayırdı. deməli. işləyən və işləyən bu adamlar isə o adamcıl düşməni vəhşi bir heyvan kimi tutub dəmir qəfəsə salmaq. minlərlə insan həyatının müqəddaratı həll olunurdu. eyni zamanda. Ovanesin faytonu Xosrov müəllimi o nigarançılıqla birlikdə eləcə Şuşaya apardı və düz üç gündən sonra. amma o «heç»də yüzlərlə. bir heç idi. boş güllə gilizləri əyani dərs vəsaiti kimi. Professor Lev Aleksandroviç Zilberin başçılığı ilə Bakıdan Hadruta gəlmiş və taunla gecə-gündüz ölüm-dirim mübarizəsinə başlamış bakterioloji dəstə hər axşam Hadrut məktəbinin (məktəbdə dərslər kəsilmişdi) binasındakı ən böyük sinif otağında yığışırdı. acınaqlı idi və insan xislətindəki anormallıqdan – bu söz professor Zilberin beynində xüsusi vurğu ilə ötüb keçirdi – xəbər verirdi: bir tərəfdən taun (vəba! xərçəng! cüzam!. Taun qəddar.dalbadal üç cavan adam ölmüşdü.. Hadrutun küçələri bomboş boşaldı. gecə-gündüz işləyən. sabahkı günün tədbirlər planını hazırlayırdı. dördüncüsü. Əlbəttə. amma insanın bir-birini öldürməsi. bir tərəfdən bütün bunlardan necə istifadə etmək öyrədilirdi. həmişə qırğının. əleyhqazlara. bakterioloji dəstənin başqa üzvləri də müşahidələrini bir-birləri ilə bölüşürdülər. Bayaq həyətdəki o nigarançılıq. öldürücü bakteriyalar yetişdirirdi. hər şeydən əvvəl. Rostovdan gəlmiş həkim Tinker də. Moskvadan xüsusi gəlmiş bakterioloq həkim Vera Nikolayevna da. pəncərənin taxta sürahısına düzülmüşdü və professor Zilber həmkarlarının mülahizələrinə qulaq asa-asa hərdən bu sxemlərə.) insanı. silahın əleyhinə olmuşdu.. bir küncə əleyhqazlar yığılmışdı. professor Zilber də. qapıları kip qapandı. elə bil. silah hazırlaması və silahın özü heç zaman – hətta Hadrut hadisəsindən çox-çox illər keçəndən sonra da – ona Hadrutdakı məktəb binasının o otağındakı kimi miskin görünməmişdi. o sərin yaz səhəri Şuşaya qalxan dağ yolunun o səfası ilə həmin nigarançılıq heç cürə uyuşmurdu. Azərbaycan Tibb Institutunda mikrobiologiya kafedrasına müdir seçilmişdi. Saratovdan professor Zilberin dəstəsinə köməyə gəlmiş professor Suknev də. zərərsizləşdirmək istəyirdilər. divardan cürbəcür tüfəng.. Hadrutda tapılmış taun epidemiyası o əbədiliyin yanında zərrənin heç milyardda biri də deyildi. həkim idi. Bu dəm bütün bu silah qorxulu yox. gözəl yerlərindən və əbədiliyindən xəbər verirdi. bax. gediş-gəliş kəsildi (Ovanes də faytonu ilə birlikdə Hadrutda qaldı). gün ərzində görülən işlərə yekun vururdu. Bu da. Uzaqdan görünən dağların isə başı qardan ağappaq idi və o dağlar Hadrutun girəcəyində asılmış o qara bayrağın müqabilində dünyanın təmiz işlərindən. yorulub əldən düşmüş. Həmin sinif otağında əvvəllər hərbi dərs keçilirdi.

Xudyakov o cavan oğlanı krupoz iltihabı diaqnozu ilə ümumi palataya qoyur və bundan sonra da taun Hadrutda fironluq eləməyə başlayır. Ne mojet bıt. Və professor Zilber qatarla Hadruta gələ-gələ yol boyu komissarın o sözlərini xatırlayırdı və çox istəyirdi ki. hərbçilərlə bilavasitə təması tamam kəsir. ona görə yox ki. sonra feldşer. təşvişlə cingildəyən zəngi professor Zilberi yuxudan oyatdı.... o saat da Bakıya teleqram vurur. Həkim Xudyakov xəstələnəndə xəstəxanadan Hadrutun yaxınlığında yerləşən hərbi hissənin həkimi Lev Marqolinə müraciət edirlər və taunu həkim Marqolin müəyyən edir.N. bu. Bakterioloji dəstənin təşkil edilməsində əlindən gələni əsirgəməyən. hərbi həkim Marqolin yanılmış olsun. Professor Zilber tələsik geyinib evdən çıxdı. telefonla həkim Marqolinin xidmət etdiyi hərbi hissəyə zəng çaldı və bütün bunları Marqolin özü telefonla söylədi. çtob na naşem zameçatelnom zemle zavelas takaya qadost!». Təəssüf ki. Xudyakovun özü tauna tutulur. otağından eşiyə çıxmır və iki gündən 75 . Hadrutda taun epidemiyası başlamışdır və professor Zilber həmin gecə bir neçə saatın içində təşkil etdiyi bakterioloji dəstə ilə birlikdə səhər saat 6-da qatarla Bakıdan çıxdı. əvvəlcə o cavan oğlanla bir palatada yatan xəstələr (o cümlədən. Narodnıy komissar prosit vas nemedlenno priyexat k nemu. elə bil ki. özü özünə təskinlik vermək üçün tez-tez deyirdi: «– No. taundan həlak oldu.Üç gün qabaq – Ovanesin faytonu Xosrov müəllimi o gözəl dağ yolu ilə Şuşaya apardığı gün – gecə saat ikidə telefonun həmin gecənin sakitliyində daha artıq səksəkə ilə. Bir neçə gündən sonra həkim Marqolin də xəstələndi və professor Zilberin bütün ciddicəhdinə baxmayaraq. sanitar və nəhayət. Marqolin familyalı bir nəfər hərbi həkim Xalq Səhiyyə Komissarlığına təcili teleqram vurmuşdu ki. o gözə-görünməz kələ-kötürlük də o gecə çağı dünyanın bəd əməllərindən. Həyəcanlı bir kişi səsi heç dəstəyi qaldıranın kim olduğunu belə soruşmadan aşkar duyulan azərbaycanlı ləhcəsi ilə. amma təmiz rus dilində dedi: – Qovorit sekretar narodnoqo komissara zdravooxraneniya. Professor Zilber yuxulu-yuxulu əlini uzadıb telefonun dəstəyini götürdü və hələ zəng edənin səsini eşitmədən sövq-təbii hiss etdi ki. ona görə ki. Marqolin yanılmamışdı və Hadrutda taun epidemiyasının necə yayılması professor Zilberə də. ətrafındakı adamlara yox.. əli ilə duyduğu elə bir qeyri-təbii kələ-kötürlük var idi ki. həmkarlarına da artıq tamam aydın idi: tauna tutulmuş ilk xəstə yaxındakı erməni kəndindən cavan bir oğlan olur və Hadrut xəstəxanasının baş həkimi M. amma taun hələ heç kimin ağlına gəlmir. eto i ne çuma. professor Zilberin təcili xahişləri ilə gecəyarısı şəxsən özü məşğul olan Azərbaycan SSR Xalq Səhiyyə komissarı. Xalq Səhiyyə komissarının göndərdiyi maşına mindi və əslində. hərbi hissədə yaşadığı otağa heç kimi buraxmır. vozmojno. Maşina uje vıslana. professor Zilber bu cür gecə zənglərini az eşitməmişdi. Professor Zilber Hadruta gələn kimi. adi telefon zəngi deyil. pis işlərindən xəbər verirdi. belə bir səksəkə ilə gecənin sakitliyini pozdu. Bu adamın – hərbi həkim Marqolinin cəmi iyirmi dörd yaşı var idi və xəstəliyini hiss edən kimi. o ağırlıq da. qara olduğu üçün otağın qaranlığı içində görünməyən o telefon dəstəyində elə bir qeyri-təbii ağırlıq. dəllək Ayrapet) taundan yoluxub bir-birinin ardınca ölürlər. bu gözlənilməz Hadrut səfəri də elə o vaxtdan başladı.

ya qışqırıb həmin atlıya yeni tapşırıqlar verirdi. başlanır. bütün günü bakterioloji dəstə ilə olurdu və Hadruta gəldiyi ilk gündən belinə mindiyi boz ürgəni çapa-çapa burdan vurub. həkim Marqolinin yazdığı son məktub idi: «Əziz yoldaşlar! Deyəsən.» Professor Zilber heç vaxt yadından çıxmayacaq bu məktubu oxuduqca. Baş Siyasi Idarənin müvəkkili isə bakterioloji dəstə ilə birlikdə Hadrutda idi. səhərdən axşama kimi. Bakterioloji dəstə ilə bərabər. özü isə əllialtmış metr aralı çəkilirdi. bakterioloji dəstənin başqa üzvlərinin də qayğısı yalnız taun qayğısı deyildi. Xankəndindən gətirdikləri gözəl tut arağı içirdilər və əlbəttə. 76 . cədvəllər. gecə otağın qapısını qıfılla bağlayır. izahatlar tələb edirdilər və bütün günü taunlu xəstələrin səhhəti.sonra. nümayəndələrdən biri əlinə əlcək geyib vaqondan düşürdü. Stansiyadakı vaqonda yaşayan nümayəndələr bir dəfə də olsun Hadruta ayaq basmamışdılar və professor Zilberlə atlı vasitəsilə əlaqə saxlayırdılar: həmin atlı içi kağız-kuğuz dolu zərfləri gətirib vaqonun qabağında yerə qoyurdu. bu cür məktubu yazmağa (və o yazılanları həyata keçirməyə!) qüdrəti çatan həkim Marqolin ölüm anlarında tez-tez gözlərini açıb: «– Ana!. ya da vaqonda yazdıqları əmrləri yerə qoyurdu ki. atlı aparıb professor Zilberə tapşırsın. Yelena Ivanovna Vostruxovanın da. ordan çıxanda da hamı bilirdi ki. nə qədər adamın bədəninə tauna qarşı zərdab yeridən. eyni zamanda. «Çeka» taun məsələləri ilə məşğuldu. çünki bilirəm. Buradan gedirəm ki. Bu zərfin içindəki. Bütün bu ehtiyat tədbirlərinə baxmayaraq. müxtəlif bakterioloji tədqiqatlar aparan professor Zilber də. Baş Siyasi Idarənin müvəkkili isə – bu adamın adı Murad İldırımlı idi – əksinə..» – deyə qışqırırdı. xəstəliyin gedişatına dair mənasız cədvəllər tərtib etməyə məcbur olurdular. salamat qalın. məlumat vərəqələrini doldurmağa. Əlvida. yaxşı da yemək lazım idi ki. hərbi hissədən çıxıb qızdırma içində təkbaşına Hadruta.. Bakıdan Hadruta daha üç nəfər gəlmişdi: bunlardan biri Azərbaycan SSR Xalq Səhiyyə Komissarlığının.. professor Şirakoqorovun da. Hərarətim 39. Həkim Marqolinin özü ilə bağlı gördüyü tədbirlərin nəticəsində taun hərbi hissədə yayılmadı və onun ölümündən bir gün sonra hərbi hissənin komandiri professor Zilberə bir zərf göndərdi. dezinfeksiya üçün.5 dərəcədir. köməkçiləri də həmin nümayəndələr üçün izahatlar yazmağa. Hadrutda professor Zilberin də. professor Suknevin də. Ana!. xəstəliyin şiddətləndiyini görəndə. professor Zilberin yanına gəlir. Sosialist cəmiyyətinin nikbin və sağlam qurucuları kimi. meyitlərin qəsəbədən kənarda ayrılmış sahəyə daşınmasına xüsusi nəzarət edən. Gedirəm ki. başqalarını yoluxdurmayım. üçüncüsü isə Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarəsinin müvəkkili idi və bunlardan ikisi Hadruta gəlməmiş və təxminən on kilometr aralıdakı stansiyada ayrıca vaqonda qalmışdı. sakit ölüm. həkim Marqolinin həyatının son dəqiqələri gözlərinin qabağına gəldi: belə bir adam. Stansiyada qalan nümayəndələr bütün bu müddət ərzində professor Zilberdən ardı-arası kəsilməyən cürbəcür arayışlar. Lev Marqolin. başqa cürə mümkün deyil.. zərfi götürürdü. həmin xəstələrin ev-eşiyinin dezinfeksiyası ilə məşğul olan xəstələrlə əlaqə saxlamış adamları qəsəbənin başqa sakinlərindən təcrid edən. ikincisi Azərbaycan Mərkəzi Icraiyyə Komitəsinin nümayəndəsi. o yetmiş dərəcəli tut arağı adamı dəli eləməsin.

özü ilə bağlı heç bir təhlükəsizlik tədbiri görmürdü. diqqətlə baxırdı və bunun özündə də bir nəzarət var idi. göy gözləri. bədən üzvlərini kəsib camaatın içində xəstəliyi yayırlar. səhərdən axşamacan xəstələrin. hətta taun da «Çeka»ya heç nə edə bilməz. nə də inqilabdan sonra. müvəkkilin başı gicəllənirdi. bu. yerinə yetirildikdən sonra) meyit görmüşdü. çünki nə zərdab qəbul edirdi. bir varlıq vardısa. heç bir şeyi nəzərdən qaçırmamağa çalışırdı. Murad İldırımlı yorulmaq bilmirdi və professor Zilber yorulub əldən düşdüyü vaxtlarda yuxusuzluqdan qızarmış gözləriylə hərdən bu adama baxanda. elə bil. yoldaş Zilber. Müvəkkil yalnız döyüş meydanlarında və zəhmətkeş xalqın təəssübünü çəkən ədalətli edam hökmləri yerinə yetirilərkən (daha doğrusu. o da «Çeka» idi. bakterioloji analizlər apararkən Murad İldırımlı gəlib onların yanında dayanırdı. amma o gecəyarısı Hadrut yaxınlığındakı o qəbirlərdən çıxarılan meyitlər dəhşətli xəstəlikdən ölmüş (və bunu ingilis casusları. professor Zilber camaat xəbər tutmasın deyə. müvəkkilin şübhələri daha da artır və o hətta professor Zilberin özündən də şübhələnməyə başlayır. o biri tərəfdən də professor Zilberin bu adama yazığı gəlirdi. az qala. ürəyi bulanırdı. sinfi təxribatdır! – deyib fikrindən dönmürdü. elmi dəlilləri bu adamı heç cürə fikrindən yayındıra bilmirdi və günlərin bir ağır günündə Murad İldırımlı həyəcanla professor Zilberin yanına gəlib bildirdi ki. uzun boyu. heç nədən qorxmurdular – nə inqilabdan əvvəl. kulaklar eləmişdilər!) adamlar idi və indi elə çürümüş vəziyyətdə idilər. tauna da ancaq bu qüvvə qalib gələ bilərdi. Professor Zilberin etirazı. ancaq xalq düşmənlərinin nəyə qadir olduğunu bilimirsiniz! Bütün bunlar kulakların işidir! Bütün bunların arxasında ingilislər dayanıb! Hadrutdakı taun təbii fəlakət deyil. ağlını itirəcək Hadrut camaatı bu adamı adicə olaraq «Çeka» çağırırdı: «– Çeka çağırır!» «– Çeka səni soruşurdu!» «– Çeka düşmən tutub! Taunu düşmənlər yayıb Hadrutda!» «– Çeka indicə çapıb getdi!» Hələ yoluxmamış. dəhşətli və ağlasığmaz bir xəbər idi. düşmənlər taundan ölmüş meyitlərin qəbrini açır. professor Zilberin meyitləri müayinə etməsinə baxırdı. Əlbəttə. taunu Hadruta düşmənlər gətirib. bu işdə xarici agenturanın və onların yerli əlaltılarının. Bu yerlərdə Baş Siyasi Idarədən (əvvəllər isə Fövqəladə Komissiyadan) qorxan kimi. nə əlcək geyib tənzif taxırdı. meyitlərin arasında olsa da. elə iy verirdilər ki. şumal bədəni var idi və tamam bir əlacsızlıq içində. Nəhayət. əmin idi ki. Müvəkkil qəti surətdə əmin idi və bunu dəfələrlə professor Zilberə bildirmişdi ki. amma gözünü kənara çəkmirdi. amma Baş Siyasi Idarənin müvəkkili: – Siz gözəl professorsunuz. salamat qalmış camaat taunun qarşısında heyvani bir qorxu hissi keçirirdi və camaatın gözündə tauna qalib gələ biləcək bir adam. gecə yarısı Murad İldırımlının müşayiəti ilə nöyüt lampasının işığında taundan ölmüş adamların qəbrini açdırmağa və meyitləri müayinə etməyə məcbur oldu. yenidən güc toplayırdı.Təxminən otuz yaşlarında olan Murad İldırımlının sarışın və yaraşıqlı sifəti. Professor Zilber Murad İldırımlını başa salmağa çalışdıqca hiss edirdi ki. 77 . alınmış məlumata görə. elə bil ki. qolçomaqların barmağı var. Bəzən professor Zilber xəstələri müayinə edərkən.

hətta taundan da daha artıq dəhşətə gətirən hadisə bu oldu ki. heç olmasa. həmin müsavatçılardan. bəzi qəbirlərin açılması. kollektivləşdirmənin qəti əleyhdarları olan yerli kulaklar. hamısında ya döş qəfəsi. Türkiyə sərhədini keçib gəlmiş müsavatçı millətçilər. hərgah bu düşmən yüksək ixtisaslı mütəxəssis deyildisə. gəlmələrdən.. bilinməyən. monarxçılardan. ya da qarın nahiyəsi zədələnmişdi. nə də ömründə belə bir hadisəyə təsadüf etmişdi və o gecə yarısı qarın nahiyəsi kəsilmiş növbəti meyiti müayinə edə-edə heç nə başa düşə bilmirdi. axı. 78 . yerli türkəçarəçilərin əməli imiş – guya. daşnaklardan. Müvəkkilin fərziyyəsinə görə bu alçaq işlə məşğul olanlar Iran. əksinqilaba və xalq düşmənlərinə qarşı bu uzun illərin amansız mübarizəsində heç vaxt bu dərəcədə qəzəb.çünki zəhmətkeş xalqın düşmənlərinin heç bir əməli onu qorxuda bilməzdi! Hətta özünü saxlaya bilməyib bir az kənarda qusmağa başlayanda da gözlərini meyitdən və professor Zilberin əlcəkli əllərindən çəkmirdi. amma onun kor-koranə nifrətdən doğan fantastik fikirlərini də qəbul edə bilmirdi. monarxist ünsürlər. belə idisə. əksinqilabçılar yayıb. həlak olmalı idi. yeni həyatın. tanınmayan. insan qüvvəsindən xaric olan bir işgüzarlığının nəticəsində Hadrutdakı taun fironluğunun sona yetməyinə az qalacaqdı və o zaman tamam təsadüfən professor Zilberə aydın olacaqdı ki. elə bil ki. meyitləri çıxarıb kəsirsə. taun həmin bıçaqdan qorxub çəkiləcəkmiş. Bir müddət keçəcəkdi. meyitlərin bıçaqla zədələnməsi. kin-küdurət hiss etməmişdi. əlbəttə. casuslardan. bir neçəsi mütləq ölənlərin arasında olmalı idi. müvəkkilin sözlərinə də («Taunu zəhmətkeş xalqın arasında kulaklar. O biri tərəfdən isə qəbirlərin açılması. qəbirdən çıxarılan dördüncü meyitin – bu. daşnaklar. ilk növbədə onun özü özünü ölümə məhkum edirdi. Hərgah bu. eyni zamanda. əksinə. doğrudan da. ingilis casusları. bakterioloji dəstənin.. yaymaq üçün müəyyən miqdarda hüceyrələr götürürsə. qonşu rayonlardan gizlincə Hadruta gəlmiş xalq düşmənləri idi. Professor Zilber nə elmi ədəbiyyatda belə şey oxumuşdu. qəbri açıb döş qəfəsini zədələmişdilər. cəsurluğuna hörmət edirdi. adamsız. ilk növbədə isə professor Zilberi və onun həmkarlarını sarsıdan. camaat ailə-ailə taundan gedirdi. beş gün bundan əvvəl taundan həlak olmuş faytonçu Ovanes kişinin meyiti idi– döş qəfəsində bıçaq yarası tapıldı. Bütün bunların arxasında ingilislər dayanıb! Zəhmətkeş xalqların qəddar düşməni beynəlxalq kapitalizm dayanıb!») inana bilmirdi. Həmin gecə hamını. eyni zamanda. professor Zilberin müayinəsinə nəzarət edərkən o gecə çağı müvəkkilin ürəyində düşmənlərə qarşı elə bir qəzəb yarandı ki. bir neçə taunlu meyitin bıçaqla zədələnməsi göz qabağında idi. demək olar ki. Sonra yenə də gəlib professorun yanında dayandı və birdən-birə hiss etdiyi soyuqdan əsə-əsə. meyit basdırılandan sonra. hamısı meyitlərdən yoluxub taundan həlak olublar. Professor Zilber neçə gün Hadrutda bir yerdə olduqları bu adamın – Murad İldırımlının yorulmazlığına. Professor Zilber nöyüt lampasının işığında o bıçaq yarasını diqqətlə müayinə etdi: heç bir şübhə yox idi ki. türkəçarəçilər də öz üsulları ilə tauna qarşı gizli mübarizə aparırmışlar və bu mübarizə onlara baha başa gəlib. çənəsi-çənəsinə dəyə-dəyə meyitlərə baxarkən. qohumsuz meyit yox idi. Hərgah düşmən gəlib bu qəbirləri açırsa. taunlu meyitləri kəsərkən mütləq özü də yoluxmalı idi. Taundan həlak olanlar isə yalnız və yalnız Hadrut camaatı və yaxın üç erməni kəndinin sakinləri idi. Həmin gecə başqa bir neçə meyitdə də bu cür bıçaq yaraları tapıldı və o meyitlərin.

bu qaradinməz adamın təklifləri ilə bağlı heç bir etirazlarını bildirmirdilər. Xəstəlik olan rayon ordu ilə əhatə olunmalıdır ki. Professor Zilber səhər saat beşdə gəlib Hadrutda qaldığı otağa çatdı. Elə yolda ikən professor Zilber yeddi bənddən ibarət plan hazırladı və həmin plan Bakıda Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarəsinin rəisi. 4. heç kim təzə paltarına taunlu paltarın mikrobunu keçirməsin. Epidemiya yayılmış əraziyə kimyəvi dəstələr göndərilməlidir ki. onlar bütün binaları. infeksiyanın insana keçməsinin qarşısını alır. Bu əməliyyat ciddi nəzarət altında olmalıdır ki. Mir Cəfər Bağırovun girdə çeşmək şüşələrinin arxasından baxan gözlərində də bir taun zəhmi var. nə deyirdisə. Bütün meyitlər yandırılmalıdır. Plan bundan ibarət idi: 1. Əyindən çıxarılmış paltarın hamısı həmin şəxslərin öz evində qalmalıdır. Baş Siyasi Idarə müvəkkilinin Bakıya göndərdiyi məlumat öz işini görmüşdü. Evlərdən çadırlara köçürülmə zamanı taunlu xəstələrlə birinci dərəcəli və ikinci dərəcəli təmasda olan şəxslərin hamısının təcrid edilməsi təmin olunsun. Iclas qurtardıqdan sonra. 3. göndərilmiş paltarlarla geyindirilməli və evlərindən çadırlara köçürülməlidirlər. dərhal qəbul olunurdu. dodaqlarından heç vaxt təbəssüm qaçmamış ciddi adam indicə qurtaran iclasda çox az danışırdı. 6. 5. gəmiriciləri məhv edir və beləliklə. hərtərəfli müzakirə edildi və təsdiq olundu. amma heç on dəqiqə də yata bilmədi. amma elə bu bıçaq təmasının özü kifayət idi ki. professor Zilber otaqdan çıxmaq istərkən Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarəsinin rəisi Mir Cəfər Bağırov onun qarşısında dayandı və bir neçə an zəndlə professorun gözlərinin içinə baxdı. kimsə taunu yoluxdura biləcək bir şeyi kənara çıxara bilməsin. misal üçün. Baş Siyasi Idarə rəisi az danışsa da. 7. 2. Əlbəttə. Xlorpikrin – taun zamanı ən yaxşı dezinfeksiya vasitələrindən biridir: taun mikrobunu. ömründə. Epidemiya baş vermiş rayona həkim-gigiyena dəstələri göndərilməlidir. professoru geniş məlumat vermək və xüsusi tədbirlər planı hazırlamaq üçün təcili Bakıya çağırırdılar. taun. amma professor Zilber burasına da fikir vermişdi ki. ayaqqabıyacan tam geyim komplekti göndərilməlidir. Bütün əhali çılpaq soyundurulmalı. yerində o tərəf-bu tərəfə çevrildi. Azərbaycan çekistlərinin sınanmış rəhbəri Mir Cəfər Bağırovun iştirakı ilə Xalq Komissarları Sovetinin xüsusi iclasında diqqətlə. Görünür. birdən-birə professor Zilberə elə gəldi ki. Xalq Komissarları Sovetinin sədri bəzən Hadrutda tauna qarşı mübarizə ilə əlaqədar ayrı-ayrı məsələlər barədə bir-birləri ilə mübahisə etsələr də. səhər açılanda– Zilberin yaşadığı o kiçik məktəb sinfinin pəncərəsindən başı qarlı dağlar təzəcə görünməyə başlayanda Bakıdan Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin teleqramı gəldi. Bütün rayon əhalisi üçün isti çadırlar və alt paltarlarından tutmuş üst paltarına. elə bil ki. başqa komissarlar. tikintiləri xlorpikrinlə dezinfeksiya etsinlər. 79 . bitləri. heç vaxt gülümsəməmiş. Bu qaraqabaq. o cümlədən. bu bəd əməllə məşğul olan adamın paltarına keçsin.Həmin gecə nöyüt lampasının zəif işığında professor Zilber meyitlərin hansı bədən üzvündən və nə həcmdə hüceyrələr qoparıldığını müayinə edə bilmirdi. parça isə taun mikroblarının inkişafı və yayılması üçün gözəl münbit bir zəmin idi. arxası üstə çarpayıya sərildi. son günlər yalnız və yalnız taunla məşğul olduğu üçün. təcili tədbir görmək lazım idi.

Xosrov müəllim daha Şuşada bazar başında faytonçu Ovanesi görmədi. Xalq Səhiyyə Komissarlığının və Mərkəzi Icraiyyə Komitəsinin nümayəndələri isə. elə ki. Xosrov müəllimin bütün fikri-zikri seminarın gedişatında idi və əvvəlcə bu şayiələrə fikir vermirdi:düşmənləri ifşa etmək indi adi bir iş idi və bundan ötrü bütün rayonu bağlamaq. Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetindəki həmin iclasdan sonra.. dərhal Hadruta qayıdan professor Zilber Mir Cəfər Bağırovla o cürə üzbəüz dayanmağını hərdənbir yadına salırdı. yəni konsperasiya məqsədilə Bakıya göndərdiyi bütün rəsmi xəbərlərdə. əlbəttə. hətta üç dəfə yazmalı olurdu.. kollektivləşməyə qarşı ziyançılıq işləri ilə məşğul imişlər və guya indi onların bütün rayon üzrə istintaqı gedir. mı sledim za vsem xodom sobıtiy! A vas mı toje xoroşo znayem! Imeyte eto v vidu! I ne zabıvayte konsperasiyu! Konsperasiya obyazatelna! Professor Zilber nəsə demək istədi. elə bil. elə bil. onun girdə çeşmək şüşələrinin arxasından baxan gözlərini.. Iş o yerə gəlib çatmışdı ki. adicə olaraq boş-boşuna danışmağa və mübahisə etməyə vaxtı və həvəsi yox idi. iki yaşlı Azər idi. Hadrutu bağlayıblar. hətta boş söz olmasaydı da. arayışlardakı «taun» sözü «filiz»lə əvəz edilsin və bir dəfə professor Zilber nümayəndələrə göndərdiyi növbəti arayışda nəzərdən qaçırıb «taun» sözünü yazanda. iki yaşında düşmən ifşa olunmamışdı. Amma elə ki. professor. altı yaşlı Cəfər idi. bir də ki. o tərəflərə heç kimi buraxmırlar və deyirdilər bu. Hadrutdakı taun epidemiyasını gizlin saxlamaq üçün. amma heç nə demədi və yalnız ona görə yox ki. Xosrov müəllimin ürəyində sızıltısını bütün ömrü boyu unutmadığı bir nigarançılıq baç 80 . belə bir adam hakimiyyət başına keçə. nümayəndələr onu stansiyaya çağırdılar: professor Zilber ayaq üstə vaqonun qabağında dayandı. dörd yaşlı Aslan idi. bu adama cavab qaytarmağa imkan vermirdi.. altı yaşında. Xosrov müəllimin Hadrutda düşmən kimi ifşa ediləsi bir adamı yox idi.. boş söz idi. hələ ki. həm də ona görə ki. Hadrutdan nigaran idi və ora tez qayıtmaq istəyirdi. Şirin idi və Azərbaycanda doqquz il idi Sovet hakimiyyəti qurulmuşdu..Professor Zilber keçirdiyi bu xoşagəlməz hissdən və bənzətmədən diksindi. Hadrutda bir dəstə düşmən ifşa olunub. taunun qorxusundan vaqondan çıxmağa (yaxud professor Zilberi vaqona çağırmağa) cürət eləməyərək. yorğun idi. Hadrutla bağlı ətraf rayonlarda cürbəcür şayiələr gəzirdi və Şuşaya da xəbər yayılmışdı ki. guya ona görə idi ki. yəni şəxsi məktublaşmada isə bu barədə bir söz demək qəti qadağan idi!) «taun» sözünü «filiz» sözü ilə (rusca «ruda» sözü ilə) əvəz etsin və Hadrutdakı o cəhənnəm əzabı içində bu «filiz» sözünün mənasızlığı və məntiqsizliyi də professor Zilberi bir tərəfdən təngidirdi. professor Zilberi düşmən və təxribatçı elan etsinlər. Mir Cəfər Bağırov isə kobud barmağı ilə hədələyə-hədələyə o bir neçə anlıq sükutu pozdu: – Smotrite. dörd yaşında. yenidən görürdü və öz-özünə fikirləşirdi ki. hətta az qaldı ki. stansiyadakı nümayəndələr də tələb edirdilər ki. Hadrutla bütün əlaqələr doğrudan da kəsildi. ona görə də yox ki. Mir Cəfər Bağırovun girdə çeşmək şüşələrinin arxasından baxan gözlərindəki o taun zəhmi bu adama etiraz etməyə. vay o günə ki. bəzən bu söz onu çaşdırırdı və yorğunluq-arğınlıq içində bir məlumatı iki dəfə. başlarını vaqon pəncərəsindən çıxarıb bir-birilərinə macal vermədən onun üstünə qışqırmağa başladılar. Professor Zilberə tapşırmışdılar ki. məlumatlarda (qeyri-rəsmi.

onun Hadrutda üç uşağı. doğmaları Hadrutda olan nigaran adamların içindən keçib qızıl əsgərlərə yaxınlaşdı. dostları. Xosrov müəllim yalnız baş verə biləcək siyasi hadisələr barədə düşünürdü. Xosrov müəllim bunu bilmirdi və çox dərin bir nigarançılıq keçirirdi. atlıları. – Yaqub yoldaş! Yaqub yoldaş! 81 . bütün bunların ona dəxli yoxdu. misal üçün.. bu cavan qızıl əsgərlərə Hadruta gəlmək istəyən adamlarla söhbət etmək. Qırmızı Yaqub oldu və həmin 1929-cu ildə Hadrut qəsəbə sovetində katib işləyirdi. altı yaşında. necə bir faciənin içindədi. bədəncə zəif bir adam idi. V Qadrut nelzya!. zəlzələ. Amma nə isə baş vermişdi. özünü necə təqdim etdisə də. pozvonite rukovoditelyam rayona.düzdü.qaldırdı və həmin nigarançılıq onu seminarın işini yarımçıq buraxmağa. Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki. solğun idi və ümumiyyətlə. Hadrutdakı hadisələr barədə bir söz demək qəti qadağan olunub (heç o cavan qızıl əsgərlərin də çoxunun Hadrutda. təbii fəlakət. – Posluşayte. V Qadrut nelzya!. iki yaşında uşağın. az qala. atların. prepodayu russkiy yazık! Sprosite lyuboqo qartrudtsa! Vse znayut menya! Pozvonite v ispolkom. moya jena! – Nelzya!. heç ağlına da gəlmirdi. Xosrov müəllim Qırmızı Yaqubu görəndə. milliyətcə əsasən rus olan qızıl əsgərlər ancaq bir sözlə cavab verdilər: – Nelzya!. o axşamçağı gözlərinə işıq gəldi. Səhər tezdən Şuşadan çıxıb yoldakı faytonlara. nə isə çox ciddi bir hadisə olmuşdu.. əslində. yanğın. faytonların. Xosrov müəllim hələ bilmirdi ki. heç bir icazə almadan Hadruta qayıtmağa məcbur etdi. – No poçemu? Poçemu nelzya? V çyem priçina? Mojet moqu bıt poleznım? Ya je prepodavatel russkoqo yazıka! – Nelzya!. amma onun o nigarançılığı. arabaları. – Ya je tam jivu! Tam moya semya. nə baş verdiyindən xəbərləri yox idi). yaxınları. narahatlığı Hadrut müsibətinin yanında bir heç idi. tamam itirmiş Xosrov müəllim yolu bağlamış yolbəndin o tərəfində qızıl əsgərlərdən birinə yaxınlaşıb nəsə deyən Qırmızı Yaqubu gördü. kənarlarına doluşmuş.. elə bil ki. bütün Hadrut onu tanıyır... moi deti. dörd yaşında. həqiqətən. ya uçitel. Əlbəttə.. arabaların. sonra zəhmətkeş sinfin nümayəndəsi kimi partiyaya keçdi. bu uşaqların anasının başına nə gələ bilərdi? Qəribə idi. eşşəklərin arasına yığışmış. Qırmızı Yaqubun sifətinin rəngi. o zaman Xosrov müəllim bilmirdi ki. bu faciənin əsl dəhşəti o zaman onun heç ağlına gəlmirdi. yolun ortasına. qızıl əsgərlər Hadruta getmək istəyən faytonları. rəislərini soruşdu və nə dedisə də. bu amansız zəmanənin özündə belə.. – Poçemu? Poçemu nelzya? Xot obyasnite! – Nelzya!. inqilabdan əvvəl bütün bu tərəflərin məşhur nalbəndi idi. arvadı qalıb və heç kim onu Hadruta buraxmaya bilməz.. vse menya znayut! – Nelzya!. Bu axşam evlərinə çatmağına ümidini. amma bu mürəkkəb dövrün. arabalara minə-minə axşamüstü gəlib Hadrut yaxınlıqlarına çıxan Xosrov müəllim uzaqdan yamac boyu yolu kəsmiş qızıl əsgərləri gördü. çiyni xurcunlu piyada adamları saxlayıb geri qaytarırdılar..

Xosrov müəllim kepkasını yuxarı qaldırdı. bu – ərəfəsində olduğu o dəhşətin səsi idi. yox... ailəm var. elə bil ki.. soruşma... düşmən-zad əhvalatı deyildi. get. mənim orda. yenə heç nə bilmirdi və o dəhşətli xəbərin ərəfəsində idi.Qırmızı Yaqub Xosrov müəllimə tərəf baxdı.. özünü yeni hökumətin inanılmış nümayəndəsi hesab eləyən bu adam indi. amma Qırmızı Yaqub Xosrov müəllimi beləcə yolbəndin ardında qoyub gedə bilmirdi.. elə həmin dəqiqə Xosrov müəllimin içindəki o nigarançılıq dəhşətli bir qorxu hissinə çevrildi. ailəm var! Heç bilirsən nə danışırsan?!– Xosrov müəllim iki əli ilə yolbəndin üstündən Qırmızı Yaqubun şinelinin yaxasından yapışdı. hətta Xosrov müəllimə elə gəldi ki. – Sən nə danışırsan. elə bil ki. bu. şərfini çənəsinin üstündən aşağı çəkdi: – Mənəm də. arxaya çevrilib yorğun addımlarla yolbəndin yanından uzaqlaşdı. getməli yer deyil Hadrut!. – Tanıdın? Bəs niyə buraxdırmırsan məni? – Getmə. uçitel. başqalaşmışdı. Xosrov müəllimin oğlanlarının üçü də. hədəqəsindən çıxacaq gözlərinə baxa bilmədi. uçitel. uçitel. qaç buralardan! Bir də ömründə heç vaxt bu tərəflərə gəlmə!. ürəyi ən bəd bir xəbər ərəfəsində şiddətlə döyünməyə başladı və Xosrov müəllim sonralar da uzun ömrü boyu Qırmızı Yaqubla həmin üzbəüz məqamı xatırlayanda. – Niyə?– Bu sualı Xosrov müəllim vermədi. o dəhşətin sualı idi.. Hadrutda taundan həlak olanların hamısını tanıyırdı və yaxşı bilirdi ki. uçitel. bu bolşeviki də qəhər boğurdu. çəlimsizliyinə baxmayaraq. bu adam ölə bilər – əlləri süst yanına düşdü və tamam ümidsiz bir səslə: – Axı. amiranə danışan.. indicə yolbəndin yanında Hadruta gəlmək istəyənlərdən biri ilə danışdığını görmüşdü.. yox. Qırmızı Yaqubun səsi də dəyişmişdi və cansızlığına. silkələməyə başladı və silkələdikcə də o şinelin içindəki bədənin cansızlığını.. amma o şübhəli baxışlar daha Qırmızı Yaqubun vecinə deyildi və ayaqları onu cəhənnəmin içinə – Hadruta sürüyürdü. az qala. sənin daha orda heç kimin yoxdu!.. o cümlədən də Qırmızı Yaquba tapşırıq belə idi ki. taun haqqında bir kəlmə də söz demək olmazdı və Qırmızı Yaqubun gəlib bu yolbəndin arxasından Xosrov müəllimlə danışmağının özü də təlimatı pozmaq idi. – Nə olub axı?! – Başını götür. ürəyi eləcə şiddətlə döyünürdü. – Soruşma. – mənim orda üç balam var.. Qırmızı Yaqub işin içində idi. a kişi?! Mənim orda üç balam var.. Qızıl əsgərlərin komandirlərindən biri şübhə ilə Qırmızı Yaquba tərəf baxırdı və bu adamın təlimatı pozub. 82 . Hadrutun bütün aktivinə. bunun üstündə onu güllələyə bilərdilər. bu saat buraxmasa. Yaqub yoldaş! Tanımadın məni? Xosrov müəlliməm də!. Qırmızı Yaqub o cavan qızıl əsgərdən ayrılıb yolbəndin yanına gəldi və Xosrov müəllimlə üzbəüz dayandı: – Niyə tanımıram! – dedi və Xosrov müəllim Qırmızı Yaqubun səsində dünyanın ən dərin bir kədərini hiss etdi və bax. Xosrov müəllimin böyüyüb. yenə də əvvəlki adi nalbənd olmuşdu. – Və Qırmızı Yaqub daha o axşamüstü. Uçiteləm!. – təkrar etdi.. – Yoxdu. yüngüllüyünü hiss etdi. arvadı da dalbadal həlak olublar.

dünyanın günah işlərinə bir xəbərdarlıq da var idi və uzaqdan o tonqala baxan yerli partiya və komsomol fəalları arasında bir sıra vəzifəli adamların (bir-birlərindən xəbərsiz!) bütün içini qəribə bir hiss bürümüşdü. hörməti və nifrəti idi və cəmi otuz beş yaşına baxmayaraq. elə bil ki. daha doğrusu. tonqala baxan o adamlar başa düşürdülər ki. məhəbbəti. yalnız onlara məxsus hiss-həyəcanları idi. hətta bu günəcən nəfəs alan. Eyni zamanda. Alov get-gedə qızışdıqca birdən həkim Xudyakovun əli yavaş-yavaş qalxmağa başladı. doymaq bilməməsinə bənzəyirdi və buna görə də professor Zilber özü də təəccüb edirdi ki. nə zamansa nahaq incitdikləri (və elə bil ki. artıq təcrübəli immunoloq. beləcə bir qara gündə beləcə bir tonqalda yanmaq qorxusu. vahiməsini daha da artırırdı. yaşayan insanların bir də bu yer üzündə heç zaman təkrar olunmayacaq. qapqara şam kimi qaranlığını əridib bütün ətrafa şölə saçdıqca.. bu saat yıxılacaq və yatacaq və o yuxudan heç vaxt oyanmayacaq. Sonra həkim Xudyakovun qolu. elə bil ki. ayaq üstündə güclə dayanırdı. hərdən ona elə gəlirdi ki. həyatın bəd üzü ilə tez-tez rastlaşan (və gələcəkdə də tez-tez rastlaşacaq) professor Lev Aleksandroviç Zilber gecəni qara şam kimi əridən o tonqalın qarşısında. Silahlı qızıl əsgərlərin keşiyi altında o ocaqda həyatla beləcə vidalaşan yalnız cansız cəsədlər deyildi. elə bil ki. yorğunluqdan yox. hətta ağlamağa. gözütox. elə bil ki. nəyisə etiraf etməyə. komsomolçuları da az müalicə etməmişdi və indi bu adamın özünün tonqalda beləcə yanması. bir hədə var idi. xoşsifət. aman istəməyə daxili bir ehtiyac duyurdular. o gecə o tonqalın qorxusunu. Odunların üstünə qalanmış meyitlərin ən yuxarısındakı həkim Xudyakovun cəsədi idi və tonqalın alovu şölələndikcə bir kənarda dayanıb həyəcandan dizləri əsə-əsə. nəyisə boyunlarına almağa. Odundan və meyitlərdən ibarət o nəhəng ocağın alovu get-gedə artdıqca. 83 . amma o dəm o əlin eləcə yavaş-yavaş qalxmasında. ürəkləri döyünə-döyünə o dəhşətli tonqala tamaşa eləyən yerli partiya və komsomol fəalları həkim Xudyakovu o saat tanıdı. o cəsəd sahiblərinin – dünənəcən. Bu adamlar birdən-birə haçansa gördükləri (və heç vaxt fərqinə varmadıqları!) haqsız işlərini. o tonqala baxa-baxa bir insan kimi iztirab çəkirdi. o əlin o cürə qalxmasında. sevinc və kədəri idi.. taun bütün dünyanı hədələyirdi. elə bil ki. əlbəttə. tonqala düşdü. birdən-birə qırıldı.Bakıdan yenicə qayıtmış professor Lev Aleksandroviç Zilber həmin gecə o qədər yorğun idi ki. virusoloq. peşmançılığın qarışığı. gecənin xəncər kimi kəsən sazağında uzaq məsafədən də istisi get-gedə daha artıq hiss olunan o ocaq şöləsinin gətirdiyi sonsuz kədər hissindən qıyılırdı. Faytonçu Ovanesin qapıbir qonşusu olan bu xeyirxah. mikrobioloq sayılan. peşmançılıq hissi keçirmək istəyirdilər. tamam unutduqları!) adamları xatırlamağa başladılar və onlar indi bir peşmançılıq hissi keçirirdi. qorxu ilə mütəəssirliyin. bu alovun işığı gecənin. professor Zilberin yuxusu qaçırdı və o dəm onun gözləri yuxusuzluqdan. bədəninin bütün hüceyrələrini zəbt etmiş o yuxu istəyinə necə dözür. qayğısı. ümumiyyətlə. o bir qalaq meyitin üstündə birinci olması. ziyalı adam partiya işçilərini. isti şiddətləndikcə əzələlər yığışır və həkim Xudyakovun qolu da buna görə yavaş-yavaş qalxır. bəlkə də bu – əslində – qorxu hissi idi. bu yuxu hissi uzun müddət əzab-əziyyət içində susuzluqdan yanmış bir adamın birdən-birə suya rast gəlməsinə və həmin sudan içdikcə içməsinə.

qorxaqlıq edir. çırtaçırtla arxada yanan o tonqaldan ləzzət alırlar. Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarəsinin səlahiyyətli müvəkkili bütün şüuru ilə başa düşürdü. bunu başa düşürdü. bax. O əlli nəfər qızıl əsgər sözü bir yerə qoymadan. səhərdən axşama kimi boz ürgənin belində olduğu üçün. fəhlə və kəndli sinfinin quduz düşmənləri haradasa öz qara əməllərinin – Sovet hökuməti ilə mübarizələrini davam etdirməkdən ötrü gətirib Hadruta saldıqları taun epidemiyasının bəhrəsindən. dərk edirdi. o nə üçün bunu xatırladı? Əlindən gələn yüyən iyinə görə? Axı. kulaklar. yaxın.O tonqalı qalamaq üçün Hadrutun təxminən altı kilometrliyində elə bir çüxur yer seçmişdilər ki. səhərin açılacağından.. tonqalı mühafizə edirdilər və qaranlığa baxırdılar ki. O tonqaldan təxminən altmış-yetmiş metr aralıda dayanmış əlli nəfər əli tüfəngli qızıl əsgər. çırtıldayan. bakterioloqlar kimi. hətta odunlar da yanıb çırtıltı saldıqca o cavan qızıl əsgərlərə elə gəlirdi ki. Kremlin qülləsindəki qırmızı bayrağın dalğalanmağından və həmişə də dalğalanacağından xəbər verirdi və bu zaman əlindən gələn o yüyən iyi birdən-birə Baş Siyasi Idarənin səlahiyyətli müvəkkilini əlçatmaz. çılpaq aparırdı və özü də sıçrayıb o çılpaq atlardan birinin belinə minirdi. bu tonqalın şöləsi Hadrutda və ətraf kəndlərdə görünməsin. elə bilirlər ki. sövq-təbii arxalarını tonqala tərəf çevirmişdi. ona görə ki. bakterioloji dəstənin üzvləri bir-birlərindən iki addım. o tonqal. taunun nəticəsi idi və o tonqalın şölələrinə baxmağı bacarmaq lazımdır. hətta sövq-təbii cod dərili əlini 84 . amma o tonqala baxa bilmirdi və buna görə də özü özünü bağışlaya bilmirdi: indi heç şübhəsiz ki. eyni zamanda. amma çekist Murad İldırımlı həmin tonqala baxa bilmir. amma bərkdə-boşda bərkimiş. sinfi mübarizənin davam etdiyindən. tonqala baxa bilmirdilər. Murad İldırımlı da sanitarlar. Qəribə idi. ağciyərlik edir. casuslar. yeniyetmə bir oğlan idi və indi Hadrutdan çox-çox uzaqlarda – Babadağın ətəklərində qalmış bir kənddə səhərin gözü açılmamış atları kəndin aşağı başındakı buz kimi soyuq Nurlu bulağa suvarmağa aparırdı. o vaxtlara ki.. taunun Hadrut ərazisindən kənara yayılmaması üçün belə bir tonqal – taunun özü kimi amansız bir tonqal vacib idi.. atışıb-vuruşmuş bu adam həmin anlarda daxilən nə qədər çalışdısa da. ona görə yox ki. çox ölümlər görmüş. ünyetməz bir keçmişə apardı. əzizlərinin beləcə yandırılmasına dözə bilməzdi. çünki taun amansızlığından dəli olmaq dərəcəsinə çatmış Hadrut camaatı bir tərəfdən də yaxınlarının. tonqaldan gələn yanıq ət və sümük qoxusu onların ürəyini bulandırırdı. iztirabların şahidi olmuş.. o tonqala baxmırdı. arxasını tonqala çevirdi. dərk edirdi ki. özü özü ilə nə qədər mübarizə apardısa da.. həkimlər. günəşin çıxacağından. bu adamın əlindən yüyən iyi gəlirdi və indi yalnız bu yüyən iyi ətrafı bürümüş o tonqal qoxusu içində həyatın davam etdiyindən. atları bulağa yəhərsizyüyənsiz. məqsədlərinə nail olublar. elə bil ki. düşmənin gözünün içinə axıra qədər dik baxmaq lazımdır və taun da düşmən idi. səs salan insan sümükləridir. üç addım aralı durub tonqalın başına dövrə vurmuşdular.. bu tərəflərə yaxınlaşan başqa adam olmasın. Səlahiyyətli müvəkkil cod dərili əli ilə üz-gözünü ovuşdurdu. sanitarlar. amma professor Zilberin fikrincə Hadrut camaatının qalanını xilas etmək üçün. tamam unutduğu o Nurlu bulağın buz kimi suyundan bir ovuc götürüb üzünə vurmaq istədi. uzaq və ümidsiz bir istək baş qaldırdı: neçə illərdən bəri yadına salmadığı (yadına salmağa vaxtı olmadığı). camaatın bu tonqaldan xəbəri olmasın. qeyri-təbii işıldayan xəstə gözlərini axıra qədər o tonqala baxmağa məcbur edə bilmədi və o cavan qızıl əsgərlər kimi.. Müvəkkilin ürəyində yenə də birdən-birə qəribə – doğma..

azad həyatında Murad İldırmlının da. buna təəssüf etmək də düzgün deyildi: gələcəyin bütün azad və xoşbəxt uşaqları onun övladları olacaqdı. Bir də heç zaman həmişəki kasıbçılığı içində o kənddə güzəran keçirən atasının sonu görünməyən qayğılarla dolu gözlərinə baxa bilməyəcəkdi. Murad İldırımlının qardaşları da o uzaq Babadağın ətəyindəki kənddən çıxıb hərə bir tərəfə dağılmışdı və o kənddə o qarı ilə. Müvəkkil xəstəliyini o saat başa düşmüşdü. Murad İldırımlıdan bu dünyada heç kim qalmayacaqdı. indi eləcə utancaq. amma. taundan 85 . qoyunlar da. Inqilab yüzlərlə... bir də Murad İldırımlının on dörd-on beş yaşlarında bir bacısı qalmışdı. özünü də. çünki bu ağır mübarizə illərində ailə qurmağa vaxt qalmadı və əslində... əlbəttə. nəvə-nəticələri də həmin yeni cəmiyyətin üzvləri olacaqdı və o zaman onların o xoşbəxtliyində. tauna tutulmuşdu və bunu özündən başqa heç kim bilmirdi. onların özü idi.. gələcəkdə artıq qurulub başa çatmış o yeni cəmiyyətin bütün üzvləri onların – o minlərlə murad ildırımlıların övladı olacaqdı. Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarəsinin səlahiyyətli müvəkkili Murad İldırımlı iki gün idi ki. onların o qayğısız. Yox. belə çətin və məsuliyyətli bir zamanda taunun onu üstələdiyi ilə heç cürə barışmaq istəmirdi.. amma yenə də o tonqalın qoxusunu hiss etdi. hətta professor Zilberin də bundan xəbəri yox idi. boz ürgəni də (Hadrutda mal-qara da. familiyasının isə İldırımlı olduğunu bilməyəcəkdilər. tatar. özbək.. atlar.. amma bunun nə mənası var idi? Gələcəyin o azad və xoşbəxt uşaqları inqilabın övladları olacaqdılar. eləcə dilsiz-ağızsız o kənd qızının – Züleyxanın uşaqları. heç kimlə bilavasitə əlaqə saxlamırdı. Murad İldırımlı bir də heç zaman o uzaq Babadağın ətəklərində qalmış o kəndi görməyəcəkdi. Iki gün idi ki.üzündən çəkdi ki. buna inanmaq istəmirdi. barışsa da. çünki Murad İldırımlının özü elə Inqilab demək idi. barışmasa da. müvəkkil hər şeyi qət etmişdi və hər şey bu gün qurtaracaqdı! Müvəkkil yataqda uzanıb can verməyəcəkdi. bir ovuc su götürsün. Əlbəttə. o qoca və qayğılı kişi ilə birlikdə. Həmin anlarda Murad İldırımlı əlindən gələn o yüyən iyində o uzaq Babadağın ətəklərində qalmış o kənddəki evlərinin doğmalığı var idi və bu adam yenə də uşaqlıq çağlarında – həyət-bacada tumançaq atılıb-düşdüyü vaxtlarda olduğu kimi. belorus idi və onların hamısı yeni bir cəmiyyət qururdu. Hələ neçə gün belə davam edəcəkdi? Iki gün? Üç gün? Sonra? Sonrası. müvəkkil heç kimə yaxın durmurdu. xəstəxanada qurtaracaqdı. eşşəklər də adam kimi qırılırdı) təcrid etmişdi. atasının haçansa ömründə bir dəfə şəhərə gedib qayıdanda gətirdiyi rəngbərəng saçaqlı kağızlara bükülmüş uzun konfetləri sevinə-sevinə və acgözlüklə cibinə yığmaq istədi. gürcü.. inanmasa da. boz ürgənin belindən danışırdı. yəni onların həyatı. yüyənin iyi gəlsin. gələcəyin o azad və xoşbəxt uşaqları onun adının Murad. ukraynalı.. amma inansa da. minlərlə murad ildırımlıların əməli idi. xəstələnmiş. o cavan qızın adı Züleyxa idi. qoy lap kiçicik olsun. hər halda. o minlərlə murad ildırımlılar rus idi. İllər keçəcəkdi. nəsə bir payı olacaqdı. lap zərrə qədər olsun. Bir də heç zaman o kənddə qocalıb əldən düşmüş anası ilə qabaq-qənşər oturmayacaqdı. tez əli ilə burnunu qapadı ki. xəstələnmişdi və bu xəstəliyin nə ilə qurtaracağını gözəl bilirdi. anasını qucaqlamaq istədi. bu isə elə Murad İldırımlının övladları olmaq demək idi.. amma keçmiş heç zaman geri qayıtmır və o günlər də əbədi bir keçmişdə qalmışdı.. hamı ilə uzaqdan-uzağa. azərbaycanlı idi.

tüfəngləri çiyinlərindən aldılar və o tüfənglərin lüləsini yuxarı tutub qaranlıqdan gələn və get-gedə tükürpədən bir sürətlə artan uğultu ilə qarşı-qarşıya hazır dayandılar.. bakterioloji dəstənin başqa üzvləri də. qurbağaların qurultusunu da batırdı və bayaqdan bəri o tonqalın şöləsi və səsi altında əzab çəkən qızıl əsgərlərə elə gəldi ki. arvadları. işgəncədən əyilib tanınmaz olmuş sifətlərini işıqlandıranda. o tonqalın kənarında özü qərara aldığı kimi. tonqalın yerini beləcə dəqiq haradan öyrənmişdilər? – bunu sonralar da nə professor Zilber. bax bundan qorxurdu– camaatın bu tonqaldan xəbər tutacağından. Vladimir İliç Lenin beş il bundan əvvəl vəfat etmişdi. bəlkə də bu.. 86 . banditlərlə atışmalarda qurban getmiş bir çox silah dostları kimi. elə bil ki. Bir də ki. qardaşları. həyatının son saatlarını yaşayan Murad İldırımlının bütün bədəni qızdırma içində yanırdı. it aya hürən kimi. qızıl əsgərlərin komandanlığı da. amma bunun da fərqi yox idi. bir təəssüf hissi var idi: düşmənlərlə. rayon rəhbərliyi də. O Hadrut camaatı – ərləri. fəhlə və kəndli hakimiyyəti qalib hakimiyyət idi. Səs ancaq tonqaldan gəlirdi:odunlar çıqqaçıq yanırdı və hər dəfə də ocaqdan gələn bu səs o cavan qızıl əsgərlərin kürəyini üşüdürdü. ayın və tonqalın işığı onların ağrıdan. qeyri-təbiilik var idi.. Professor Zilber də.) yalnız dəhşətli bir qəzəb hakim idi: düşmənə qarşı qəzəb. Tonqalın alovu o gecəyarısı sükut içində dövrə vurub dayanmış sanitarların. cavanlar. bakterioloji dəstənin üzvlərinin. axışıb bura gələcəyindən. çünki taundan aman istəmək. bir də. bu dəqiqə. sel kimi. səs çıxaran – yanan sümüklər. uşaqlar necə xəbər tutmuşdular. Gələcək kommunizmin idi!. nə də bu hadisənin istintaqını aparan orqanlar heç cürə başa düşə bilmədilər. gələcək – Vladimir İliç Leninin idi!. milis işçilərinin arasında da səs-küy düşdü və qızıl əsgərlər havaya güllə atmağa başladılar.. amma taunun qamarladığı beyninə indi (və ümumiyyətlə. əslində. Amma bunun fərqi yox idi. taleyin səsi idi. düşməndən aman istəmək demək idi.aman istəməyəcəkdi.. sanitarların. Həmin sazaqlı gecədə. Uğuldayan o camaat gəlib tamam yaxınlaşdıqda. Cavan qızıl əsgərlər gəlib burada dövrə vurmazdan əvvəl aldıqları təlimata əsasən. hərəkət edən o insan qaraltıları qaranlıqdan seçiləndə tonqalı dövrəyə almış rayon rəhbərlərinin. o da mübarizəni sona kimi davam etdirə bilmədi. rəhbər rayon işçilərinin sifətini işıqlandırmışdı və yaşları. onlara yenə də elə gəlirdi ki. heç bir tauna baxmayaraq. uşaqları. bir sövq-təbii idi. bakterioloqların. Düzdü. çox adam həbs edildi (o zaman Hadrutdakı o həbslər taundan az iş görmürdü və taundan az qorxunc deyildi.. anaları.). iztirabdan.. qasırğa kimi bir təbiət hadisəsi idi. rəngləri. o ocaq yerindən təxminən yüz əlli metr aralıda axan kiçik dağ çayı tərəfdən qurbağaların qurultusu eşidilirdi.. bacıları tonqalda yanan o yaşlılar. kommunizm qurulacaqdı!. Gecənin qaranlığından axıb gələn o uğultu tonqalın səsini də.. bu qurbağa qurultusu təbiətin səsi deyildi. yanan saçlardır. Bu vaxt uzaqdan bir uğultu get-gedə tonqala tərəf yaxınlaşmağa başladı. əlbəttə. arxada yanan o tonqalın özündən də qat-qat artıq bir dəhşətlə üz-üzə gələcəklər. quruluşları bir-birindən tamam seçilən o sifətlər indi eyni bir kədər içində donub qalmışdı. həkimlərin. Qurbağaların o gecəki qurultusunda tonqalın ətrafında dövrə vurub dayanmış o adamların çoxunun heç vaxt yadından çıxmayacaq bir soyuqluq. elə bil ki. ataları. qurbağalar da o gecəyarısı birdən-birə beləcə peyda olmuş nəhəng tonqala quruldayırdılar. tonqala hücum çəkəcəyindən.

).. bakterioloji dəstənin bütün başqa üzvləri də – heç kim özü barədə fikirləşmirdi. amma heç kim onun səsini eşitmirdi. elə bil ki. Məşəl kimi yanan o iri odun zərblə bir-neçə nəfərə dəyib onları yerə sərdi və həmin dəm Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarənin səlahiyyətli müvəkkili elə bir qeyri-insani səslə bağırırdı ki və başının üstündə fırlatdığı o məşəldən qaranlığın içində elə bir dəhşət yağırdı ki. əsgərlər bir-birilərinə kömək edə-edə və yavaş-yavaş geriyə çəkilə-çəkilə tüfəngin qundağı ilə. heç bir qüvvə o dəli həyəcanın. qışqırmağa. qollarından. o məşəl bütün bu adamların sonuncu gücünü əlindən aldı. görünür. camaatı başa salmağa çalışırdı. başa düşdü ki. elə edirdi ki. elə bil. lüləsi ilə camaatı itələyirdi. qızıl əsgərlərin arasından keçib camaatın arasına girdi. heç kim ona məhəl qoymurdu. taun onların hamısına yoluxacaqdı və bu adamlar da həlak olacaqdı. yalnız bir qorxu – taunun yayılması qorxusu var idi. adamlar hərəkətsiz dayandı. bu da təbiət hadisəsi kimi bir şey idi. hər şey bitdi: bu adamlardan ikisi. məşəl kimi yanan o yoğun və uzun odunu iki əli ilə yuxarı qaldırıb (bu xəstə adama o güc haradan gəldi?!) başının üstündə fırlada-fırlada o uğuldayan camaatın üstünə hücum çəkdi. hələ yanmamış meyitləri dartıb tonqaldan çıxarmaq. səs-küy yavaş-yavaş azaldı. tamam ağlını itirib dəli olmuş Hadrut camaatı heç nəyə baxmırdı. Tonqal işığında dəli gözləri yerindən oynayan adamların qışqırtısı. tüfənglərin qundağından yapışırdı. toxunacaqdılar. üçü o tonqaldakı meyitlərə toxunsa (əlbəttə. fəryadı içində professor Zilber də. virusoloqlar. əzizləri idi. tonqala tərəf qaçdı və tonqaldan iri bir odun dartıb çıxardı.. elə bil ki. yerə sərilənlərin üstündən keçib özlərini o tonqala yetirəcəklər. bu da sövq-təbii idi. mikrobioloqlar. Professor Lev Aleksandroviç Zilber otuz beş illik ömrü ərzində heç vaxt hiss etmədiyi bir ümidsizlik içində başa düşdü ki. özlərinin ayaq altında qalacaqlarını.. o dəli ehtirasın qarşısını ala bilmirdi. Bu zaman həmin uğultu ilə qızıl əsgərlərin üz-üzə gəldiyi dəqiqədən etibarən tapançasını çıxarıb ora-bura qaça-qaça (hətta belə bir məqamda da adamlara yaxın durmurdu..Sel kimi uğuldaya-uğuldaya gələn o adamları nəyin bahasına olursa-olsun. qızıl əsgərlərin arasından buraxılıb tonqala tərəf qaçmaq istədi. adamlar isə daha «Çeka»nı belə tanımırdı və tanımaq da istəmirdi) havaya dalbadal güllə atan Murad İldırımlı birdən-birə tapançasını yerə çırpdı. kimisi dizləri üstə çöküb tamam bir taqətsizlik içində susdu. yanan o meyitlər bu diri adamların balaları idi. adamlar onların əllərindən. kimisi özünü yerə atıb üz-gözünü torpağa sürtə-sürtə ağladı. həmin günlər ərzində özləri yox olmuşdu. tonqalı söndürmək istəyəcəkdilər. özləri unudulub getmişdi. sanitarlar üçün. elə bil.. bu axının qarşısında həlak olacaqlarını heç ağıllarına da gətirmirdilər. çünki neçə gündən bəri Hadrutda taunla vuruşan bu həkimlər. Qızıl əsgərlər elə hey havaya güllə atırdılar. danışmağa. amma camaat bunun da fərqinə varmadı və qızıl əsgərlərə hücum çəkdi. o tonqala yaxın buraxmaq olmazdı. o tonqalla təmasdan sonra nəticə elə ola bilərdi ki. bunu təsəvvürünə gətirən professor Zilberin tükləri qabardı. heç kimlə toqquşmasın.. amma o gecə. Professor Zilber irəli çıxmağa. camaat birdən-birə ayılmağa başladı. Qızıl əsgərlər daha havaya güllə ata bilmirdilər. indi bu adamları gülləyə tutsan da. az qaldı paltarını deşsin. 87 . vururdu.

dayanmışdı? – yox. Professor Zilber o dəqiqələrdə müvəkkilin kobudluğunu da. hər şeydən şübhələnməsini də. araya çökmüş bu sükut müvəkkili qamarlayıb səsini batırdı. Professor Zilber taqətsiz düşüb qalmış o adamlara baxırdı. tapançasını yerdən götürdü. taqəti qurtarmışdı. bir də ki. indi taqətsiz düşüb qalmış o Hadrut camaatının tonqalın işığında parıldayan gözlərində elə bir dərd. hətta vəcdlə yad edəcəkdi). camaatla o çarpışmadan sonra. insan hələ heyvandan seçilmirdi. elə bir dəli ağrı-acı var idi ki.. Dərd dizləri və əlləri üzərində dayanmış o adamın simasında insanı lap əvvələ. o səs-küydən. Tonqal eləcə çıqqaçıqla yanırdı. sonra da eləcə ayağı ayağına dolaşa-dolaşa geri qayıtdı. insan hələ iki ayağı üstə gəzən bir varlıq deyildi. çünki o uğultudan. bunu ifadə etmək mümkün deyildi (illər keçəcəkdi. qüvvə verəcəkdi (elə dərdlər var ki. bərkimişdilər. kənara çəkilib yol verən qızıl əsgərlərin. elə bil ki. bütün bu ətrafı sarsıtmış o həyəcandan qorxub susmuşdular və indi yenə də quruldamağa başladılar və o kiçik dağ çayından gələn qurbağa qurultusu o gecənin özünün iztirab səsi. amma birdən-birə professor Zilberin gözləri qızıl əsgərlərdən bir az aralıda dayanmış bir nəfərə sataşdı. – pıçıldadı. tərsliyini və sərtliyini də bağışlamışdı. tonqalın həmin çıqqıltısı o dərdin. ölümdən qurtarmışdı.. dalğa-dalğa bütün bu ətrafa yayılıb.. amma tonqalın o səsi cavan qızıl əsgərlərə daha əvvəlki kimi təsir etmirdi. Hadrut camaatının arasından keçib uzaqlaşdı və qaranlıqda tamam görünməz oldu.). «Çeka» da birdənbirə taqətdən düşdü. təsirini itirmişdi. müvəkkil bütün bu adamları xilas etmişdi və əslində. o gecənin özünün matəm səsi idi. o ağrı-acının yanında zəifləmişdi. Professor Zilber sarsıntı içində: – Kto tot nesçastnıy?. həmin gecə adama daha heç nə təsir edə bilməzdi.Yavaş-yavaş yalnız Murad İldırımlının o vəhşi bağırtısı eşidilirdi. o zamana ki.. inkivizisiya işgəncələri onun yanında bir heçdir və bu işgəncələrə dözmək lazımdır). Qurbağalar da.. kiçilmişdi. lap bünövrəyə çəkib aparmışdı.. 88 . hələ «homo sapiyens»dən əvvəlki dövrlər idi. o uğultudan.. ayağı ayağına dolaşa-dolaşa tonqala tərəf qayıdıb sönmüş (o məşəlin də. elə bil ki. elə bil ki. elə bakterioloji dəstənin üzvlərini də ayaq altında qalmaqdan. o adamların iztirabları o gecə professor Zilberin bütün içindən keçib gedirdi. sifətini heç vaxt yadından çıxarmayacaqdı. həmin səkkiz-on dəqiqənin içində birdən-birə böyümüşdülər. o adamı isə həmişə də beləcə bir minnətdarlıqla. həmin iztirabı cismən hiss edirdi və o dəqiqələrdə professor Zilber Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarəsinin səlahiyyətli müvəkkilinə elə bir minnətdarlıq hissləri keçirirdi ki. Elə bil ki. elə bil ki.. hətta sonralar – bir neçə ildən sonra xalq düşməni kimi həbs edildiyi və işgəncələrə məruz qaldığı vaxtlarda da Hadrutun altı kilometrliyindəki o tonqalın kənarında dizlərinin və əllərinin üstündə durmuş bu adamı yadına salacaqdı və dünyada daha böyük dərdlərin mövcud olması professora o inkivizisiya işgəncələrinə dözməyə. Professor Zilber dizlərinin və əllərinin üstündə durmuş adamın tonqalın işığında görünən görkəmini. bunu heç nə ilə müqayisə etmək olmazdı. o adam it kimi dörd ayaq – dizlərinin və əllərinin üstündə durmuşdu və alışıb yanan gözlərilə tonqala baxırdı və içindən elə it zingiltisinə də bənzər bir səs çıxırdı. amma közü qıpqırmızı qızaran odunu iki əlilə də tonqala tulladı.. sonra elə bil ki.

o yanan tonqal da.. Jena toje poqib. o dağılan həyəcan o tonqal qoxusunu da yavaş-yavaş buralardan çəkib aparırdı.. professor Zilberin baxdığı səmtə baxdı. sözləri tapmaqda çətinlik çəkirdi.. Tri sına.. evlərinin dərmanlanmış bağlı qapılarını. Xosrov müəllim bura necə gəlib çıxıb? Qızıl əsgərlər təkcə yolların qabağını kəsməmişdi. zəiflədi... Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulandan sonra doqquz il ərzində başqalarını ağladan bu adam indi özü uşaq kimi içini çəkə-çəkə ağlamağa başladı. ağacların arasında dolanırdı. o dərmanlanmış və qapıpəncərəsi bağlanmış ev də. ay işığında rəngbərəng lələkləri hələ də şövqünü itirməmiş o ölü xoruz da.. həm də o adamın yamandan da yaman halına yandığı üçün. meşəni – hər yeri dövrəyə almışdı və belə bir mühasirədən keçib gəlmək mümkün deyildi. bir nəfərin iki əlilə başının üstündə fırlatdığı o məşəl də Xosrov müəllimin yadında idi və uzun ömrü boyu da heç vaxt yadından çıxmırdı... söndü.. 89 . adamlara qoşulub o tonqalın üstünə necə getmişdi? O boş həyət də. Qırmızı Yaqub doğrudan da başa düşə bilmirdi ki... armud ağacının dibində ölüb qalmış o xoruzu (görünür.. qızıl əsgərlər də..... malenkix-malenkix... dərəni. və elə bil ki. o yerləri yenə də gecənin qaranlığı aldı və o qaranlıq içində yalnız tonqalın zəif közü qızarırdı.. xırıltılı bir səslə. onları tonqala tərəf buraxmamağa çalışan Qırmızı Yaqub indi professor Zilberin yanında dayanmışdı və hələ də tövşüyə-tövşüyə dəsmalla üz-gözünün tərini silirdi. Bircə o yadında idi ki.. dizləri və ayaqları üstə dayanıb işıldayan gözlərini tonqala zilləyib.. o gecəyarısı o tonqal eləcə yandı.. sonra o alov zəiflədi. – Kak ptitsa. Tri malenkix sına paqibli!. o bomboş həyətlərinə necə gedib çıxmışdı. – Tot çelovek. Russkiy yazık dayot v şkole. onu qovurdular. tutub saxlamaq istəyirdilər. qırıq-qırıq it kimi zingildəyən o adamı gördü və tanıdı.. o daşdan bu daşın üstünə atılırdı.. – A kak oçutilsya zdes? Kak prorvalsya v Qadrut? – Ne znayu.Bayaqdan bəri qızıl əsgərlərlə birlikdə Hadrut camaatının qabağını kəsməyə.. dalğa-dalğa bu ətrafa yayılan o həyəcan da dağılmışdı.. Xosrov müəllim – bu bədbəxt oğlu bədbəxt uçitel – necə gəlib buralara çıxmışdı? Buralara gələndə niyə başına bir daş düşüb o bədbəxti öldürməmişdi? Neçə-neçə illərdən sonra da Xosrov müəllimin özü də yadına sala bilmirdi ki. Hadruta necə girmişdi. dırnaqları ilə daşdan. – Uçitel. professor Zilberin boğuq və həyəcandan titrəyən pıçıltısını eşitdi. tüfəngin qundağı ilə vururdular. Hadrut camaatı da. buraxmırdılar... buralara tamam bir sakitlik çökmüşdü. axşamüstü yolbəndin yanında Qırmızı Yaqubla söhbətdən sonra. dağa qalxırdı. Sam zdes ne bıl.. amma qızıl əsgərlərin o mühasirəsini necə keçməyi yadında deyildi. torpaqdan yapışayapışa təpəyə. – Və Qırmızı Yaqubun gözləri doldu.. özünü o dərədən bu dərəyə vururdu. – Qırmızı Yaqub həm rus dilini pis bildiyi üçün. bu həyətdə ən axırıncı o xoruz ölmüşdü) necə görmüşdü. amma yenə də qaçırdı. Indi bu yerlər tamam bomboş idi. kolların içinə girirdi... bütün Hadrut ərazisini – dağı. bakterioloji dəstə də – hamı bu yerdən çıxıb getmişdi.

gələcək o cavan qızın uşaqlarının. amma buraxıla bilmirdi.. yağış yağacaqdı... sonra günlər ötəcəkdi. bu kəndlər traktorlarla və başqa kənd təsərrüfatı texnikası ilə təchiz ediləcəkdi. nigaran gözlərinə baxdı. illər bir-birini əvəz edəcəkdi. sonra sağ əlində tutduğu tapançanı qaldırdı və atəş açıb boz ürgənin gicgahından vurdu.. o kənddə bir qarı qaldı. 90 . iri gözləri uzaq bir nöqtəyə zillənib dondu. bütün dünya proletariatı azad olacaqdı. təbiətin səsi idi. bir azdan səhər aşılacaqdı..təkcə o kiçik dağ çayı axan tərəfdən qurbağaların qurultusu eşidilirdi və indi o qurbağa qurultusunda qeyri-təbii bir şey yox idi.. başını uzatdı. Babadağın ətəyindəki o uzaq kənddə də gecələr qurbağalar belə quruldayardı... və o zaman o tonqal yerinin izi-sorağı da qalmayacaqdı. Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarəsinin səlahiyyətli müvəkkili Murad İldırımlı boz ürgəni ardınca çəkə-çəkə. o yerlərdə. fərəhini. amma boz ürgə daha başını çəkə bilmədi. elə bil ki. əksinə. və o zaman Murad İldırımlı həyatda olmayacaqdı. qar yağacaqdı. sonra böyrü üstə yerə sərildi.. sosializm qələbə çalacaqdı. elə bil ki. azad zəhmətkeş balaları. bir də Züleyxa adında cavan bir qız qaldı. Boz ürgə də xəstələnmişdi. Murad İldırımlı bunu bilirdi və boz ürgə də. ayağı ayağına dolaşa-dolaşa adda-budda közü qızaran o tonqala tərəf gedirdi və bu adam həmin Gələcəyin sevincini.. gələcək o cavan qızın idi...... Səlahiyyətli müvəkkil yüyəni sol əlinin biləyinə dolaya-dolaya boz ürgəni özünə lap yaxınlaşdırdı və atın o iri və narahat... amma qızdırmanın içində yanan səlahiyyətli müvəkkil yüyəni əlindən buraxmırdı.... kommunizm qurulacaqdı.. həmin Keçmişin ağrısını.. çiçəklərin arasında oynayacaqdı. o qoxu çoxalırdı və boz ürgə fınxırıb başını geri dartırdı. taqətsiz halda yerində oynayırdı. təzə yanan ət iyi yayıldı... Get-gedə o tonqal yerindən gələn isti artırdı. və o zaman bütün bu iztirabların hamısı həmişəlik bir keçmişdə qalacaqdı. nəvələrinin idi. O güllə səsindən sonra bir anlıq susmuş qurbağalar yenə də quruldamağa başladı. amma Murad İldırımlı yüyəni darta-darta boz ürgəni ardınca aparırdı... Gəlib lap közün kənarında dayandılar və boz ürgə istidən boynunu kənara çəkirdi. tonqala tərəf bu taqətsiz yerişin son yeriş olduğunu. amma Hadrutun özü də.. o tonqal yerində güllər. kəndləri də başdan-başa elektrikləşdiriləcəkdi. görünməyən meşələrin. sahibinin onu son mənzilə çəkdiyini hiss edirdi. çiçəklər açacaqdı.. irəliləmək istəmirdi. ay işığında başının qarı güclə sezilən o uzaq dağların. qayğıların yorub əldən saldığı qoca bir kişi qaldı. kapital dünyası məhv ediləcəkdi. sahibinin əlindən buraxılmaq istəyirdi. o güllərin.. Əvvəlcə atın qabaq ayaqları büküldü.. sifətinin bir tərəfi qıpqırmızı qızaran közlərin üstünə düşdü. elə o kiçik dağ çayının özünün səsi idi.. Bütün ətrafa təzə ütülən tük. acısını da eyni vaxtda ürəyində hiss edirdi...

tapançanı qoburundan çıxarıb öz gicgahına dirədi.Səlahiyyətli müvəkkil tapançanı qoburuna basdı. Səlahiyyətli müvəkkil bircə an.. həmin kitabı açıb ağ üz səhifəsinə bircə an da fikirləşmədən avtoqraf yazdı: «Çeloveku.. qəti bir sıçrayışla özünü tonqala atdı və elə o anda da tapançanın tətiyini çəkdi. 6 DAR DALANDA 91 . o tonqalın istisindən yanırdı və daha buna dözmək mümkün deyildi. gözlərindən əzab-əziyyət tökülən adamda taun tapılmamışdı. Və professor Zilber o kitabı özü ilə Hadruta gətirmişdi. Hadruta gəldiyi gündən etibarən. Qəribə idi. O ikinci güllə səsindən sonra da susmuş qurbağalar təzədən quruldadı. Üç gündən sonra. Səlahiyyətli müvəkkilin əlləri də. Hadrut xəstəxanasında olduğu kimi. ümumiyyətlə. dörd yaşlı Aslandan. bir də ki. bu hiss onu tərk etmirdi. adamları bu cür amansızcasına bədbəxt edirsə. sifəti də indi hərarətdən yox. nə isə bağışlamaq. Bakıya köçdü. əlindəki axırıncı közərən odunu o təzə tonqala tulladı (daha kifayət idi). yadigar vermək istəyirdi. Çarpayıda uzanmış bu uzun.. Mizin arxasına keçib əyləşdi. özünü günahkar hesab edirdi. o tonqaldan deyirdi. amma professor Zilber üç gün bundan əvvəl o tonqalın işığında dizlərinin və əllərinin üstündə durub xırıltılı səsi ilə qırıq-qırıq. o sağlam idi. Lev Zilber».. Bakı məktəblərindən birində işə düzəldi və bütün ömrü boyu daha heç vaxt professor Zilberi görmədi. dərindən bir nəfəs aldı. boz ürgənin üstünə yığmağa başladı və Hadrutun altı kilometrliyindəki həmin yerdə səhərə yaxın təzədən kiçik bir tonqal alovlandı. sonra hər şey bitdi. düz otuz yeddi ildən sonra – 1966-cı ilin noyabr günlərindən birində qəzetlərdə çap olunmuş nekroloqlarda akademik Lev Aleksandroviç Zilberin şəklini gördü. it kimi zingildəyən bu adama nə isə eləmək. iki yaşlı Azərdən xəbər verirdi. eləcə dinməz-söyləməz bir-birlərinə baxırdılar. arıq. Professor Zilberin kiçik qardaşı Veniamin Kaverin gənc yazıçı idi. professor Zilber Hadrutdan getdi və bir müddətdən sonra Xosrov müəllim də Hadrutda qalmadı (qala bilmədi! Hadrutda hər şey altı yaşlı Cəfərdən. cəmi bircə an o dəhşətli isti içində tapança lüləsinin gicgahındakı sərinini hiss etdi. Şirindən xəbər verirdi. adamlara heç vaxt sağalmayacaq beləcə yaralar vurursa. təqsirkar odur– professor Zilberdir. Hadrut xəstəxanasının profilaktika hissəsində yatan adamları müayinə edən professor Lev Aleksandroviç Zilber Xosrov müəllimin çarpayısının yanında oturanda bu adamı dərhal tanıdı. Professor Zilber gətirib o kitabı Xosrov müəllimə bağışladı. ona elə gəlirdi ki. uvidevşeqo i perejivşeqo ad. Taun epidemiyası yox ediləndən sonra. Qalxıb xəstəxanadakı iş otağına gəldi. Lev Aleksandroviç Zilber bu adama baxırdı və elə bil ki. Bəzən yuxuda görürdü.). taun adamları bu cür aparırsa. Moskvada yeni kitabı çıxmışdı: «Konets Xazı» («Xazanın sonu»). hələ yanıb qurtarmamış. közərən odun parçalarını dartıb tonqaldan çıxartdı.

sürətlə yox. bahalı-ucuz. vurulan təpiklərdən. gecə qəbir daşları arasına çökmüş ölü bir sükut da var idi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı böyük idi. bu rahatlıq və təmizlik iki günlük didərginlikdən sonra. səliqəli və yay kimi isti o aprel günündə kölgəli idi. yəni təzədən Qəbiristanlıq Idarəsindəki o insanların arasına gəlirdi. sonra qulaqlarını şəklədi. atılan daşlardan qaçıb gedib o ölü sükutun içinə girirdi. amma illər ərzində Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yaxşı bələd olduğu bu qoxu iti həmişə sayıqlığa. adamsız.Divarlarına təzəcə göyümtül əhəng çəkilmiş bu dalan ensiz. bura rahat və təmiz idi. dalanda. bəzən bir başında ölü basdırılırdı. həmişə beləcə kip örtülü olmuşdu və heç zaman açılmayacaqdı. qənbər döşənmiş ensiz küçədə ötən o maşınların səsi də o aprel günü bu dalana hay-küylə. başını balaca yana çöndərib dar dalanın girəcəyinə tərəf baxdı. Gicbəsər Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından çıxdığı iki gün ərzində Bakının dağlıq məhəllələrini dolaşa-dolaşa gəlib bu balaca və sakit dalana çıxmışdı. gecə həyatından. Hərdən Gicbəsər Qəbiristanlıq Idarəsinin hay-küyündən. o maşın səsinin özündə də bir yumşaqlıq. elə bil ki. Güclə seziləcək əhəng iyi. o biri başında müxtəlif şəkilli. sonrakı vəziyyətlərin gedişatını bütün təfərrüatlarına qədər müşahidə etmişdi. dalana tünd sarı rəngli üç həyət qapısı açılırdı və tünd sarı rəngli o üç həyət qapısı da. yəni spirt iyi olduğunu bilmirdi. divara bitişik basdırılmış elektrik dirəyinin dibində. hər günündə görmüşdü və insanların o şüşələrdəki mayeni içməklərini. günorta. yəni elə bil ki. amma orada da çox dayana bilmirdi. bu sakitlik. yaxud axşamüstü Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına daşınan yeşik-yeşik araq şüşələrini ömrünün. qarşısındakı göyümtül divara baxdı. müxtəlif ölçülü. o gözəl sakitlik. gediş-gəlişindən. demək olar ki. öpərlər və birdən-birə də təpiklə vurub qabırğanı sındırarlar. gecə həyatından. o dəmir darvaza kimi. itin ürəyincə idi. ehtiyatlı və diqqətli olmağa çağırırdı. qarovulçu Əflatunun o köşkü kimi. sayı-hesabı 92 . hərdən günün müxtəlif çağlarında – səhər. bir mülayimlik vardı. dəfn mərasimlərindən. Gicbəsər. həm Azərbaycan milli musiqi alətlərində) nəzir və sədəqə yığan gərgin dilənçi fəaliyyətindən başqa. bu qısa və dar dalandakı həmin sakitlik. həmin ölü sükut qəbir daşlarının hamısını eyniləşdirirdi. fərqinə varırdımı? Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının idarə səs-küyündən. bu dar dalandakı sakitliyin. elə bil ki. matəm musiqisi çalınırdısa. gecələr Qəbiristanlıq Idarəsinə gəlib gedən o maşınlar kimi. Gicbəsər bu qoxunun adını. rahatlığın və təmizliyin daimiliyindən xəbər verirdi. ahəstə gəlirdi. asfaltda qarnıüstə uzanmışdı və itin qara gözləri mürgü döyürdü. köhnə-təzə qəbir daşlarının üzərində o ölü sükut hakim kəsilirdi və o zaman o qəbir daşlarının müxtəlifliyi tamam itib gedirdi. az qala. Gicbəsər sübh tezdən. matəm musiqisindən (həm Avropa çalğı alətlərində. çünki Gicbəsər uzun illərin təcrübəsindən yaxşı bilirdi: bu qoxu olan yerdə nə desən mümkündü – səni tumarlayarlar. rahatlıq və təmizlik içində Gicbəsər birdən-birə spirt iyi hiss etdi. belə bir gedişat Gicbəsər üçün Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında gündə gördüyü o adamlar kimi. rahatlıq və təmizlik həmişə olmuşdu – min il bundan əvvəl də belə idi və min il bundan sonra da belə olacaqdı. Əlbəttə. axşam. molla səsindən. Bu dar dalanın sakitliyi Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının dərinliklərindəki qəbiristanlıq sakitliyindən seçilirdimi? Gicbəsər bunu hiss edirdimi. beləcə rahat uzanıb mürgüləyə bilmirdi və bu dəfə də qaçıb o ölü sükutdan canını qurtarırdı. Gicbəsər gözlərini açdı.

həm də təəccübləndi: – A-a-a. Gör-r-rür-r-rsən?. amma it buna dözürdü. özünü bir az da irəli verdi.. düymələrinin çoxu qırılmış qara köynək və tamam çirklənib əldən düşmüş qəhvəyi pencək olan.. Bu adamın bütün vücudundan tünd spirt iyi gəlirdi və bu iy Gicbəsəri təngidirdi.. bəlkə də bu it başa düşürdü ki. çünki çənəsini tumarlayan o əlin mehribanlığı o qoxunun acısından qat-qat artıq idi. – Dur-r-rma. mətbəxlərindən gələn iyi hiss edirdi və bu mətbəx qoxusunun özündə də Gicbəsərin alışmadığı bir təmizlik var idi. lap burun-buruna dayandı və qəflətən ağlamağa başladı. Kişi dirəyın dibində. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı insanların arasında keçirdiyi o uzun illər boyu bu itdə. çünki Gicbəsər səksənmədi. amma bu adiliyə baxmayaraq... – Vahid. bu adam ağlayır və bu adam yazığın biridir. itin yanında oturdu. Arıq kişi gözlərini. yolunda. sümüyü çıxmış kürəklərini dirəyə dirədi. it kənara çəkilmədi. həmin yazıqlıq. tünd sarı qapılar arxasındakı o görünməz adamların mehribanlığını da duyurdu. narahat olmadı və yalnız o adam dalanın içinə doğru gəlməyə başlayanda ayağa qalxdı.. sevgilim!.. amma qəribəydi. uzansın. Vahid deyib ki. o dar dalanda o adamla Gicbəsər arasında bir yaxınlıq... bur. bu adamın işləri yaxşı deyil.. elə bil ki.. əksinə. o qoxu olmasaydı. bayaqdan bəri Gicbəsər bu dar dalanda. necə deyib: yolunda 93 . xüsusilə. elektrik dirəyinin dibində uzanıb bu dalanın sakitliyi və rahatlığı içində. Proşu da tebya.. Gicbəsər başını geri çəkmədi.. belə söz deməyiblər-r-! Vahid gör-r-rür-r-sən... hiss olunurdu. Spirt iyi bu dar dalanda. uzun dırnaqlarının arası qapqara çirklə dolmuş barmaqlarını nə vaxtdan bəri qırxmadığı çal saqqallı sifətində gəzdirdi: – Bilir-r-sən. amma o adamların nəfəsini duyurdu. həm bir az sevindi.. sinəsi.. elə bil ki... elə bil ki. qara gözlərini bu arıq kişinin rəngini itirmiş və sulanmış gözlərinin içinə zillədi. çünki buradakı evlərdən. it. Bir nəfər dar dalanın qabağında dayandı və əynində toza-torpağa bulaşmış göy şalvar. Uzan. bəd işləri əvvəlcədən hiss etmək sövq-təbiisi yaranmışdı və indi yəqin ki.. it qalxmasın. sonra axıb gedən dumanlı gözlərini qıyıb küçənin aşağısına – yuxarısına baxdı. Sən də. sonra dalana baxdı. elə bil ki. elə bil. Mənə deməyiblər-r-e... ayaqlarını uzatdı və eləcə ağlaya-ağlaya əlini uzadıb itin çənəsini tumarladı.bilinməyən o qəbir daşları kimi. Dur-r-rma. əli ilə də işarə etdi ki.. dasan?. Gicbəsər o tünd sarı qapıların arxasında yaşayan adamları görmürdü. adamları əvvəlcədən tanımaq. iməkləyə-iməkləyə gələn bu adamdan bəd bir hərəkət duymadı və ürküb qaçmadı. dirəyin dibində uzanıb qara gözlərini ona zilləmiş iti gördü. bu sözlər o dar dalanda çox məhrəmanə səsləndi. bu mehriban əl də beləcə onun çənəsini tumarlamayacaqdı. o qoxu özü ilə birlikdə ehtiyat və sayıqlıq gətirirdi. o günorta çağı.. qolları tüklü bu arıq kişi əlini dalanın küncünə dirəyib bir az yerində yırğalandı. yolunda candan keçər-r-rəm. buradakı insanlardan spirt iyinə bənzər heç bir qoxu gəlmirdi. adi bir şey olmuşdu. kişinin spirtli nəfəsi düz Gicbəsərin burnuna vururdu. Arıq kişi iməkləyə-iməkləyə gəlib itlə üzbəüz. – O adam ayaq saxladı. başa düşürdü ki.. Yəqin ki. burnunun suyunu əli ilə silib.. yaxası açıq.. hətta doğmalıq əmələ gətirdi. Vahid nə deyib? – soruşdu.. sonra özü birdən-birə dizləri üstə asfalta çökdü və iməkləyə-iməkləyə Gicbəsərə tərəf gəlməyə başladı..

. əclaf döyüləm!...... insanlar-r-rda.. qırmızı çaxırı qurtum-qurtum içməyə başladı. əlini qəhvəyi pencəyinin döş cibinə saldı. Spirt iyi. It yaxşıdı!.. o sakitliyi də pozmadı. Hansında istəsən gəzdir-r-rəcəyəm. mən it olmaq istəyir-r-rəm!.... bir dolu şüşə çıxarıb yenə də eyni nigarançılıq və narahatlıqla dalanın girəcəyinə baxdı..evimdə saxlayacağam.. Mənim qar-r-daşım sənsən... sənnən bir yer-r-rdə küçələrdə. Anam pisiydi də. Doxtur-r-rski kolbasa. Düzdü.. heç vaxt başını bu mehriban qılçın üstündən qaldırmayacaqdı. it doğmadı də məni!. səni. əksinə.candan.... Arıq kişi əlini dizinə vurdu: – Bur-r-ra qoy başını.. bu sərt qoxu dar dalanın o ehtiyatlığı və sakitliyi ilə bir o qədər də uyuşmurdu. sol əli ilə Gicbəsərin başını tumarlamağa. heç bir təhlükə yoxdur.. – It olmaq istəyir-r-rəm. dünyanın bütün pis qoxularını bir kənara atırdı və görünür. Dost olar-r-dıq özümüzçün.. – Məni. it olsaydım. Bax ... köpək qızı anam.. Əliağa Vahid.. it olmaq istəyirr-rəm!.... Deyib ki. tapacaqlar-r-r.. çox əclafdı... evim var? Dvar-r-resdi!. – Vahid bilir-r-sən.. Maşında gəzdir-r-cəyəm. hamısını ver-r-rəcəm sənə!.... Əclafdı də insanlar-r-r!. it olam. o təmizliyini Gicbəsər üçün daha da artırdı.... It olaydım da gər-r-rək mən!. mənimçün... rahatlığı müşayiət edirdi və it çənəsini o arıq kişinin qılçına elə qoymuşdu ki.... elə bil... bir-r-r yer-r-rdə yeyərr-rdik doxturs-r-ski kolbasanı!...... – Və o arıq kişi də it kimi hürməyə başladı və onun eləcə hürməyi.. sevgilim.. Əlbəttə. – Sağ əlində tutduğu şüşədən bir qurtum da içdi. O sakit. elə belə də olmalıymış. Səniynən dost olardım.. Iki kilo!Ver-r-rəcəm sənə.... it bu adama baxdı... insanlar-r-rda vəfa yoxdu. Adamlar çox.. Səni apar-r-rıb.... sənə necə baxacam?. – It..... xüsusən.. keçər-r-rəm.... amma bu adamın itin başını tumarlayan.. it onun dediklərini başa düşməliymiş).. Sənə həmişə yemək. bu dar dalanın o rahatlığını. yüz dəfə. Mən istəyir-r-rəm ki... Hər şey alacam sənə!. o sakitliyin davamı oldu. Bilir-r-sən..belə!.. yüz dəfə yaxşıdı!. It olar-r-dım. nə deyib? Vahid e!.... On dənə.. Hə?. sonra çirkli dırnaqları ilə şüşənin ağzını açıb şirin. gəzər-r-dim. bilirsən?. Qoy bur-r-ra!..... Istəyir-r-rsən.. zaman keçdikcə çox uzaqlarda qaldı və indi o dar dalanda... – Arıq kişi yenə də ağlamağa başladı. It olmaq adam olmaqdan.... bu it heç zaman belə bir mehribançılıq içində olmamışdı... Ancaq mən. rahat və təmiz dalanda dünyanın qəribə bir hadisəsi baş verdi.... Arıq kişi itin bu hərəkətini adicə bir şey kimi qəbul edib (elə bil. Bilir-rrsən necə.... Gicbəsər bu adamın dediyi sözlərin mənasını başa düşmürdü.... it doğaydı də.. maşınım var-r-r. şüşədən gələn o qoxu güclə hiss olunan o gözəl əhəng qoxusunu yox eləyirdi.. səni.. gər-r-rək anam.əclafdı.. amma bu sözlərin deyilişində it üçün gözəl bir musiqi var idi və o gözəl musiqi dar dalandakı bu gözəl sakitliyi... elə bil ki. nəvaziş hər şeyi üstələyirdi. qulaqlarının altını qaşıyan əlindəki mehribanlıq. Ancaq mən də. Ancaq bilir-r-sən.... qulaqlarının altını qaşımağa başladı... gətir-r-rəcəyəm.. Kişi yenə gözlərini sildi və birdən-birə dibinə bir nigarançılıq. lap küçük vaxtlarından isti və iri bir insan əlinin hərarəti uzun müddət Gicbəsərlə birgə oldu... həmişə beləcə qalacaqdı. narahatlıq dolan rəngsiz gözləriylə o dar dalanın girəcəyinə tərəf baxdı və əmin olandan sonra ki. it olmaq istəyir-r-rəm!.. baxdı və birdən dizlərini büküb qarnı üstə yerə çöməldi və çənəsini arıq kişinin qılçının üstünə qoyub gözləri ilə altdan yuxarı ona baxdı. Şoferlərim də var-r-r e!... çənəsini o arıq kişinin qılçına qoymuş 94 .. e.

Qadın: – Paşol!– qışqırdı və o bədbəxtin saçlarını buraxıb itin üstünə qaçdı. özü də ayaq üstə dura bilmədi.. harasa uzaqlara qayıdırdı.. elə bil ki. hə?! Tək içmək istəyirsən.. çirkli dırnaqlarını qıpqırmızı qızartdı. onlardan biri – uzun kişi dirəyin dibində oturmuş (və titrəyə-titrəyə elə hey pıçıldayan: «–It olmaq istəyir-r-rəm!. həyəcandan titrəyə-titrəyə tez-tez pıçıldamağa başladı: – It olmaq istəyir-r-rəm!. düzdü.. – dedi. Qde vino? – və o bədbəxtin başını dirəyə döyəcləməyə başladı... arxası üstə yerə sərildi. Qadın rus idi və rusca danışırdı.. – Bizi aldadıb qaçmaq istədin. ay əclaf?! Məni aldatmaq olar?. təpik atdı. It olmaq istəyir-r-rəm!.. sifətindən qan axan o arıq kişinin başını dirəyə döyəcləyə-döyəcləyə: – Qde vino?– qışqırırdı.. nigarançılıqla başını qaldırıb dalanın girəcəyinə nəzər saldı və arıq kişi də itin nigarançılığını o saat duydu və birdən-birə heyvani bir qorxu çəkən rəngsiz gözləriylə küçəyə tərəf baxdı. amma onun ətrafına fırlana-fırlana var gücüylə hürürdü.. lap cıqqılı küçüklük dövrünə qayıdırdı və çoxdan unudulmuş o hərarətin xatirəsini duyurdu. Spryatalsya zdes da. həmin iki nəfər bir göz qırpımında dirəyin yanına çatan kimi. pederas!. Ubyom!. Ubyom tebya!. Uzun kişi yenə də ayağını qaldırıb dirəyin dibindəki o arıq kişini vurmaq istədi və bu vaxt Gicbəsər bütün içindən axıb gələn bir hirslə bərkdən hürməyə başladı. kurva?! O iki nəfərin dirəyə tərəf yüyürməyiylə bütün bu dar dalanın başdan-başa spirt iyiylə dolması bir oldu və o iki nəfər dirəyin dibində oturmuş o adamın başının üstünü elə sürətlə aldılar ki. Bu vaxt dalanın girəcəyində iki nəfər – bir kişi və bir qadın – göründü və ikisi də ayaq saxlayıb yerlərində səndirləyə-səndirləyə dar dalanın içinə tərəf baxdı. təpiyin nə olduğunu yaxşı bildiyi üçün. çaşıb qalmışdı və yalnız indi özünə gəlirdi... – Skaji qde vino?. elə bil ki. – deyib iki əliylə də sifətini tutdu və parçalanmış dodaqlarından axan qan barmaqlarının arasından süzülməyə başladı.. It olmaq istəyir-r-rəm!. – Qde kurva?! Qde vino?. it bayaqdan bəri. ikinci dəfə təpik atdı və Gicbəsər bütün ömründə birinci dəfə dişləri ilə insan qıçından yapışdı. Qadın: 95 . bu yazıq heç tərpənməyə də macal tapmadı.. uzun kişiyə yaxınlaşmırdı. uzun kişi isə azərbaycanca: – Oğraş!. Iy iyə qarışdı və bunu birinci hiss edən Gicbəsər oldu.. amma ayağı itə dəymədi. Yerə sərilmiş uzun kişi də ayağa qalxdı.. Kurva!. sonra qadın əlini uzadıb dirəyin dibində oturmuş arıq kişini göstərə-göstərə cır səsiylə qışqırdı: – Vot on.It olmaq istəyir-r-rəm!.») adamın sifətinə zərblə bir təpik vurdu və bu zərbə o qədər güclü oldu ki. sövq-təbii bir hərəkətlə sağ əlindəki yarımçıq şüşəni qəhvəyi pencəyinin döş cibinə soxdu. Dirəyin dibində oturub əsə-əsə elə hey pıçıldayan o arıq kişi: – Vay!.Gicbəsər. Qadın isə sakitləşmək bilmirdi.. Qadın yerə sərilmiş dostuna məhəl qoymadı və iki əliylə dirəyin dibində oturub üzünü qapamış arıq kişinin pırpızaqlı çal saçlarından yapışdı: – Ubejat xotel da? Pederas!.

– Ağəz.. – Vay-vay-vay!. Bu adamların hamısı arvadlar və uşaqlar idi.. elə bil. trusik geyməyib e. o dar dalanın təzəcə əhənglənmiş divarlarına hopurdu. – Durun. Bir dəstə ayaq. qancıq!.. vaxtsız solub əldən düşmüş bədəni. az qala. çünki bu məhəllədə kişilərin hər səs-küydən ötrü dalana.. köpək uşağı. uşaqlar da elə bir hay-küy saldılar ki. – Ala!. – Vur bu qəhbəni!. – qışqırdı və ayağını dartdı.. arvadın topuğunu ağzından buraxmadı və onsuz da. amma Gicbəsər.. həmişə bu divarlarda qalacaqdı və bu adamlarla birlikdə o divarlar da qışqırırdı: – Əclaf oğlu əclaf!. – Vay. köpəy uşağı!. o uzun kişinin və topuğundan qan axan o qadının üstünə cumdu. elə bil ki.. adam döyül ki. donunun ətəkləri yuxarı qalxdı və əyninə alt paltarı geymədiyi üçün...! – Tfu sənə!. bunnarı. arvadın topuğunu buraxdı və kənara çəkilib daha da bərkdən hürməyə başladı. – Tfu sənə!. – Ağəz.. damarları şişmiş boğazlardan çıxan səslər.. – Tez elə!. bu dar dalan min il bundan əvvəl də belə bir haray-həşir içində olmuşdu və min il bundan sonra da belə olacaqdı. – Pyaniskə köpək oğlu!. – Ağəz.– Oy!. una. – Tfu sənə. üçü də birdən açıldı və kiçikli-böyüklü bir dəstə adam o qapılardan dar dalana çıxdı. – Ay qəhbə!.. – Bu birisinin ağzını partdadıblar!.. durun!. göbəyinəcən çılpaq qaldı. – Vur bunnarı!... bir-birləriylə sözləşiblərmiş kimi. bu vaxtlarda o dar dalanın camaatı nahar hazırlamaqla məşğul olurdu– arvadların əli döyülmüş ətə.. bir dəstə əl o üç nəfərin – dodaqları partlamış o adamın.. küçəyə çıxmağı ayıb sayılırdı. bığ yerinin tükləri qaralmağa başlamış kök bir oğlan da var idi və dalana çıxan kimi həmin oğlanın gözləri o saat yerə yıxılmış o qadının çılpaq ayaqlarının arasını aldı. Tünd sarı rəngli o üç həyət qapısı. – Pyaniskələrdi!... Gicbəsər ağzında qan tamını hiss etdi.. buna bax e.. 96 . Dalana dolmuş arvad-uşağın arasında on dörd-on beş yaşlarında. Görünür. kişiyə yaraşmazdı. yağa bulaşmışdı və əllərini döşlüklərinə silə-silə bu arvadlar da.. vurun e. – Al!. – Ay qancıq. ört bu qəhbənin üstünü də!.. – Ağəz. elə bil ki. – Al!. qov buları!. – Ağəz. O vaxt ki. trusik gey də!.. aralarında kişi xeylağı yox idi.. ayaq üstə güclə dayanan o qadın arxası üstə yerə yıxıldı. bunnar!. bu qancığa bax e!.

sonra dodaqları partlamış arıq kişi qaça bildi (bütün bu müddət ərzində sifətinin qanına bulaşmış sağ əliylə qəhvəyi pencəyinin üstündən çaxır şüşəsini tutmuşdu ki. kip örtülmüş o tünd sarı rəngli qapılar arxada qaldı. Dar dalanda təkcə o on dörd-on beş yaşlı kök oğlan qalmışdı. Gicbəsər başa düşdü ki. O üç nəfər başını götürüb qaçmışdı. o on dörd-on beş yaşlı kök oğlan susmuşdu. vurulan yumruqlara. quyruğunu buladı və it asta addımlarla çıxıb getmək istədi. bu saat ağır bir zərbə alacaq və irəli sıçrayıb iti addımlarla qaçıb getmək istədi. çəkilən sillələrə baxırdı. oğlanın bu hərəkətini anası o saat gördü və hirsindən yanıb yaxıla-yaxıla: – Ədə.. həyətdən çıxmış adamlar daha hay-küy salmırdı. sonra da səndirləyə-səndirləyə o qadın qaçdı və o qadın başını götürüb qaçanda həyətdən çıxmış həmin on dörd-on beş yaşlarında kök oğlan dar dalandakı o basırıqdan istifadə edib əlini donun üstündən arvadın paçalarının arasına basdı. – Bir də gələcəksən bura. eləcə də birdən-birə hamı həyətlərə girdi.. Dar dalandan qaçıb birinci canını qurtaran. əyilib tökülməsin). bir də ki. o dar dalanın divarlarının haray-həşirinə qulaq asırdı və bu dəm itin qəhvəyi-qara tükləri pişik tükü kimi qabarmışdı. Gicbəsər daha mırıldamırdı. Divarları təzəcə əhənglənmiş o dar dalan. it bu adamların arasından qaçıb o dar dalandan uzaqlaşa bilmirdi. – Kül sənin başuva!– Və oğlunun yay qabağı ülgüclə təzəcə dibindən qırxılmış başına yağlı bir qapaz çəkdi və o qapazın səsi bu dar dalandakı hay-küyün son sədası oldu: o üç tünd sarı qapı birdən-birə necə açılmışdısa.. amma elə bil ki. oğraş oğlu. bu qədər camaat birdən-birə necə dalana tökülmüşdülərsə. Və oğlan əyilib yerdən kiçik bir qənbər götürdü.. o tünd sarı qapılar da yenə kip örtüldü. Gicbəsər başını aşağı saldı. o uzun kişi oldu. tfu sənə!. – Ay əclaf!. 7 QONAQLIQ 97 . – Ay qancıq. amma bu vaxt o kök oğlan Gicbəsəri gördü və bayaqkı qapazın ağrısının. acısının. – Al!. sən neynirsən?! – qışqırdı.Gicbəsər o dar dalanın küncünə qısılıb mırıldaya-mırıldaya gözlərinin qabağında atılan bu təpiklərə. Gicbəsər var gücü ilə o dar dalandan uzaqlaşmaq istəyirdi. sınmasın. qorxurdu.. amma oğlanın zərblə atdığı o qənbər dalandan çıxhaçıxda Gicbəsərin qabırğalarının altına dəydi və it bu zərbədən zingildəyəzingildəyə küçə ilə üzüaşağı qaçmağa başladı. pərtliyinin hirsini itin üstünə tökdü: – Paşol atsuda!. yenə də birdən-birə eləcə açıldı. – Bu da azdı sənə. dalanın dibinə qısılmış Gicbəsər. oğraş!. bu dar dalanın göyümtülə çalan əhəngli divarları hələ də guruldayırdı. – Al!... o adamların. hə?.. qulaqları yatdı.

Bakının küçələrini.. bir ruh yüksəkliyi. gediş-gəlişin az olduğu yuxarı məhəllələri (Ələsgər müəllimin ikiotaqlı. hər şey var. yeyib-içəcəkdilər. əksinə. ağ günlərindən xəbər verirdi. o ağlıq. həmişəki kimi gözəl bir məclis keçəcəkdi – bütün bunları bilirdi. həmin gözəl ovqatla əllərini tərtəmiz yuyub: – Gətir o toyuqları bura. qonaqlar Arzunun şərəfinə sağlıqlar deyəcəkdi. – Sən narahat olma. Firuzə xanıma kömək eləsin – bir həftə idi ki. qatarın tərpənməyinə hələ üç saat qalmış vağzala yollanırdılar. – dedi. elə bil ki. Sən narahat olma. Ələsgər müəllim bu gün axşamkı qonaqlığın narahatlığını keçirirdi. Ələsgər müəllimin arvadı Firuzə xanım qaynar düyünü aşsüzənə boşaldaboşalda və ətli sifətini də düyünün buğundan yan tutub tez-tez nəfəs ala-ala: – Sən darıxma. darıxırdı.. bir də Arzu – Kislovodska gedəndə arvadını da. yox.. o təmizlik əməllərin bundan sonrakı salehliyindən deyirdi və Ələsgər müəllim mətbəxdə divardan asılıb altına da girdə tas qoyulmuş əlüzyuyanda həmin coşğunluq. o biri «kerosinka»nın üstündə yarpaq dolması bişirdi. birdən-birə həmin gün bütün gecəni qar yağmışdı. – sən darıxma. Firuzə xanım gözəl bir süfrə açacaq. bilirdi ki. dostların. Firuzə xanım. amma yenə də narahatlıq keçirirdi... məişətdə bir o qədər narahat. mətbəxli mənzili Bakının dağlıq hissəsindəki belə məhəllələrdən birindəki birmərtəbəli kiçik binada idi) qar basmışdı və qəribə idi. əslində. istini xoşlayan Ələsgər müəllimi nəinki narazı salmışdı. – dedi. – Bir şey almaq lazım deyil ki? Firuzə xanım plovu dədə-babadan qalmış mis qazanda «kerosinka»nın üstünə – dəmə qoya-qoya: – Yox ey. bu səbrsizlik. Ələsgər müəllim Firuzə xanımın tərləmiş sifətinə baxa-baxa gülümsədi: özü evdə-eşikdə o qədər səbrsiz adam idi ki. ümumiyyətlə.. hətta – nə qədər ağlasığmaz olsa da – bir hərarət gətirmişdi (qar və hərarət!). daha dünyanın qara yox. hər il yayda üçü də bir yerdə – yəni Ələsgər müəllim. narahat etmişdi. soyutma toyuqlar bir tərəfə yığılmışdı. misal üçün... kök və ilk baxışda ağır adam görünsə də. xüsusən. qızını da o qədər tələsdirirdi ki. mən doğrayım!– dedi.. çox cəld idi. çünki həddən artıq kök olduğu üçün tez-tez tərləyən Firuzə xanım qonaqlıqqabağı lap əldən düşürdü. hər tərəfi bürümüş o tərtəmiz qar ağlığı Ələsgər müəllimin bütün içinə bir coşğunluq. binaların damını. hər şeyi vaxtlı-vaxtında hazırlayacaqdı. – Çörək az deyil? – Yox. evdə. o qış günü qarın o tərtəmiz ağlığı. elə bil. Ələsgər müəllimin dünən Kömürçü meydanında bir səlyanlıdan alıb 98 . bu narahatlıq Firuzə xanıma da keçmişdi və Firuzə xanımın «sən darıxma. eyvanını. amma bu gözəl qar lap vaxtında yağmışdı. Bu gün də məktəbdən tez qayıtmışdı ki. Sən darıxma. darıxan adam idi. amma indi «kerosinka»nın birində plov dəmdə idi... bu gözlənilməz soyuq həmişə rahatlığı. hər şey düzələcək. uzun sözün qısası. sən narahat olma» sözləri indi daha çox özünün narahatlığını göstərirdi. Firuzə xanım düz deyirdi və Ələsgər müəllim özü də bunu çox yaxşı bilirdi: işdə. tanışların arasında nə qədər təmkinliydisə. hər şey qaydasında olacaq.. hər şey qaydasında olacaq.1939-cu ilin qış günlərindən biri idi və havalar uzun müddət mülayim keçəndən sonra.

yay vaxtı Ələsgər müəllimgilə Ordubad şəftəlisindən. Bakıda təzəcə məktəb müdiri təyin olunmuşdu. hamısını elədi.. o vaxt Ələsgər müəllimin otuz bir yaşı var idi. Firuzə xanımın qohumları uzaqda – Naxçıvanda yaşayırdılar və ildə-ayda bir dəfə o qohumlardan kiminsə yolu Bakıya düşürdü. Ələsgər müəllimlə Firuzə xanım 1921-ci ildə evlənmişdilər. albuxara qurusu gətirirdilər və Firuzə xanım o gözəl xuruşun hamısını yığıb hər il keçirtdikləri bu yeganə qonaqlıq üçün saxlayırdı. Firuzə xanımın isə iyirmi altı yaşı var idi və Firuzə xanımın atası. hətta böyüklərin söhbətləri də kitabın yanında heç nədir.» Sonralar professor Fazil Ziya çox qocaldığı üçün (yaşı səksəni keçmişdi). hələ beş yaşı tamam olmamış. bir də ki. Arzu atasıyla birlikdə Qliyerin «Şah Sənəm» operasına. hətta Ələsgər müəllimin özü də narahat olurdu. beləcə bir üçlük onlar üçün o qədər öyrəncəli olmuşdu ki. qalanlar da Qubada yaşayırdılar və Bakıya da demək olar ki. fındıq. Arzunun anadan olduğu gündə Ələsgər müəllimgilin evində gözəl bir qonaqlıq keçirilirdi. tut. hələ keçən əsrdə Istanbul Universitetində təhsil almış və Bakıda uşaqdan böyüyəcən hamının tanıyıb hörmət etdiyi professor Fazil Ziyadan xeyirli məsləhətlər aldı. Arzu çox gözəl və ağıllı bir uşaq idi. – plov yeyin!. Ələsgər müəllimgilə adam az-az gəlib-gedirdi və üç nəfərdən ibarət bu ailə bir-birinə o qədər öyrənmişdi. buna görə də Ələsgər müəllim hər dəfə Arzunun anadan olduğu gün özü şəxsən professor Fazil Ziyanın evinə gedib kişiyə bir dəstə qızılgül təqdim edirdi. – Amma az yeyin. amma. küçədə gəzəndə həmişə özözünə xalq mahnılarını dodaqaltı zümzümə edərdi. ərik. Nə isə. bütün oyunlar.. rəhmətlik Qəzənfər kişi həmin məktəbdə təsərrüfat işləri üzrə müdir müavini idi. gilənar. Azərbaycan Dram Teatrında «Otello»ya. gəlmirdilər. Qəribə ziyalı bir adam idi. daha evdən az çıxırdı və qış vaxtı Arzunun qonaqlığına gələ bimirdi. 1929-cu ilin qışında bir qızları dünyaya gəldi və Ələsgər müəllim o qızın adını Arzu qoydu və həmin vaxtdan da hər il qışda.. belə bir gözəl gündə bu sayaq şeylər barədə fikirləşmək lazım deyil. hələ XIX əsrdə Türkiyədə təhsil aldığı üçün türk casusu və azğın pantürkist elan edildi. rus əlifbasını da öyrənmişdi və o vaxtdan da hər iki dildə yazılmış kitablar Arzu üçün hər şey idi. Ələsgər müəllimin isə elə bir yaxın qohumu qalmamışdı. bəzən nəinki Firuzə xanım. Ələsgər müəllim..gətirdiyi iki dənə Kür xəşəmi tavada qızardılmışdı – mətbəx isə sərin idi və Firuzə xanım da əvvəlkilərə nisbətən az tərləyirdi. Keçən il Fazil Ziya xalq düşməni kimi ifşa olundu. ərikdən. teatra aparırdı. armuddan. Firuzə xanım elə o vaxt da beləcə kök idi və Ələsgər müəllimin də kök arvadlardan xoşu gəlirdi. gavalıdan pay gətirirdi və anası kimi kök olan Arzu bu meyvələrin hamısını yeyib qurtarırdı. nəhayət. Rus Dram 99 .. Firuzə xanım türkəçarə qalmadı. bütün oyuncaqlar. qış vaxtı isə qoz. – deyərdi. uşağı dəniz kənarında gəzməyə çıxarırdı. – deyərdi.. Professor Fazil Ziya da Ələsgər müəllimin xüsusi dəvəti ilə əvvəllər bu qonaqlıqlarda iştirak edərdi.. badam ləpəsi. sovet Azərbaycanında faşizm ideyalarının təbliğində günahlandırıldı və həbs olunub güllələndi. Arzu o qədər oxuyurdu ki. Ələsgər müəllimlə Firuzə xanımın düz səkkiz il uşağı olmadı. bu uşaq kitabı kəşf etmişdi və başa düşmüşdü ki.. konsertə. evlərinə başqa bir adam gələndə özlərini naqolay hiss edirdilər.. bütün söhbətlər. müayinə etdiyi adamlara xəstəliklərindən asılı olmayaraq: «– Tez-tez teatra gedin!. kinoya. Azərbaycan əlifbasını da.

beşinci kursa keçsin. beş dəfə gedib bu operaya baxmışdı. əlbəttə. Üzeyir Hacıbəyovun «Koroğlu» operası tamaşaya qoyuldu. Allah qoysa (Ələsgər müəllim ürəyində Allaha inanan adam idi və məktəbdə bunu. Iyirmi ildir müəlliməm. tədricən yetişməyi yaxşı idi. vergi!» Əlbəttə. ekstern imtahanlar isə. bu uşaqda var idi. ordenli Arakişvilinin. Əlibaba müəllim demişkən. Arzu. siz diri. bu cür sözsöhbətləri isə Ələsgər müəllim heç vaxt xoşlamamışdı. SSRI Ali Sovetinin deputatı Ivan Dmitriyeviç Papaninə göndərdiyi təbrik məktubunda da (bu stalinçi qəhrəmanın da 50 yaşı tamam olurdu) alovlu bolşevik salamı. Arzu yaxşıca iştahla yesə də. qoy onda ekstern imtahanları versin. – belə şeyləri əvvəldən hiss eləməyimə söz yoxdur. hətta bir dəfə Firuzə xanımı da məcbur edib evdən çıxartdı və ömürlərində birinci dəfə üçü də bir yerdə – Ələsgər müəllim. ikincisi də ona görə ki. elə də olub! Əgər Arzu. vergidi. doğrudan da. alovlu komsomol salamı yetirənlərlə bərabər. heç kim onun əlindən almayacaqdı. Gürcüstanın xalq artisti. «– Mənim. «Ryui Blaz» a getmişdi. kök və canlı olsa da. Arzu məktəbi bitirib instituta girəcəkdi. Arzu da həmin məktəbdə oxuyurdu və öz qızının sinifləri beləcə dalbadal adlaması xoşagəlməz söz-söhbətə səbəb olardı. müdafiə etsin. amma səkkizinci. qəhrəmana alovlu pioner salamı da yetirilirdi və o beş pionerin arasında Arzu da var idi. ayda üç dəfə Ələsgər müəllimlə birlikdə gedib o operaya tamaşa edirdi. sirkdə Alli-vad attraksionuna baxmışdı. qoy uşaq kimi də böyüsün. Arzunun bəstəkar Çişkonun «Potyomkin zirehli gəmisi» operasından çox xoşu gəlirdi. Keçən il L. uşaq idi. o həvəs ki. – deyirdi. amma elə ki. 1937-ci il gəldi. doqquzuncu sinfin riyaziyyat məsələlərini asanlıqla həll edirdi və məktəbin ciddi. Kaqanoviç adına kitabxanaya abunə yazılmışdı və bir ucdan həmin kitabxanadakı kitabları oxuyub sona çatmaqla məşğul idi. ən azı. – deyirdi. Sabunçuda yeni açılmış ibtidai məktəblərdə müəllimlik 100 . ya doqquzuncu (lap onuncu) siniflərdən birində oxuya bilərdi. Sovet Ittifaqı Qəhrəmanı. bunun müəllimləri olmuşuq! Baxarsız. namizəd yox. M. Arzu indi dördüncü sinifdə oxuyurdu. Ələsgər Babazadə inqilabdan əvvəl Bakının neft çıxarılan fəhlə rayonlarında – Ramanada. gələcəyin işi idi. Ələsgər müəllim özü məktəb müdiri idi. Bu uşaq böyük alim olacaq! Onda. birdən-birə lap doktor olsun – bunlar gələcəyin işi idi. o vergi. Arzu ekstern imtahan verib səkkizinci. uşaq idi və birdən-birə beləcə ağır yükün altına girməyinə ehtiyac yox idi. Mən indiyəcən hansı şagirdə nə diaqnoz qoymuşam. kitabxana müdiriyyətinin yoldaş Stalinin ən yaxın silahdaşlarından birinə göndərdiyi təbrik məktubunda fəal oxucu kimi. mən ölü. Arzu. Firuzə xanım – operaya baxdılar. birdən-birə üçüncü. bunlar hamısı çox gözəl idi. görərsiz.Teatrında «Anna Karenina»ya. Əlbəttə. heç kimə bildirmirdi). Arzunun da imzası var idi. Suraxanıda. amma Arzu üçün kitabın yerini heç nə vermirdi və bir az böyüyəndən sonra Arzu özü evlərindən dörd tin aşağıda açılmış L. Kitabxananın şanlı sovet Arktika tədqiqatçısı. – biz hamımız fəxr edəcəyik ki. Azərbaycanın Sofya Kovalevskayası olmasa. hər halda. RSFSR-in əməkdar artisti Darya Spirişevskayanın konsertlərində olmuşdu.M. onda mən heç nə bilmirəm! Onda mən müəllim deyiləm. Ələsgər müəllimin fikrinə görə. Kaqanoviçin 50 yaşı tamam olanda. amma Ələsgər müəllim bunu istəmirdi:birinci ona görə ki. savadlı riyaziyyat müəllimi Əlibaba müəllim Arzunu «Sofya Kovalevskaya»– deyə çağırırdı. upravdomam! Bununki adicə istedad-zad deyil.

üç-dörd yaşındakı hadisələri xatırlayırdı. komsomol komitəsinin. terrorçuluqla məşğul olan ingilis casusu kimi də həbsə aldılar və güllələdilər. cəmi ikicə nəfər xalq düşməni ifşa olunub həbs edilmişdi (deyirdilər ki. partiya təşkilatı katibləri Bakıda keçirilən maarif müşavirələrində. odur ki: «– Belə məsləhətdi. Elə buna görə də ötən 37–38-ci illər fırtınası Ələsgər müəllimin müdir işlədiyi məktəbdən cəmi iki nəfər adam aparmışdı: əsrin əvvəllərində Sarbon Universitetini əla qiymətlərlə bitirmiş.. həmin partiya təşkilatı katibinin özü xalq düşməni kimi ifşa olundu və gələn dəfə elə həmin xitabət kürsüsündən bu məlumatı yeni müdir.. Moskvada Əli Nazimlə bir yerdə oxumuşdu. Mikayıl Müşfiqlə dost idi. Əvəz bəyi məktəbdə partiya təşkilatının. yeri gəldi-gəlmədi.» – dedi.. Ömrü boyu siyasətə qarışmayan (indinin özündə də bitərəf idi). pioner təşkilatının birgə iclasında. birdən-birə yoxa çıxdı. Ələsgər müəllimin müdir işlədiyi məktəbdə. altmış. rayon partiya komitələrinin plenumlarında o rəqəmləri xitabət kürsülərindən fəxrlə sadalayırdılar. ara-sıra mətbuatda çap olunurdu. yazıq. Əvəz bəyin düşmən olduğunu evində də təkrar etsin. arvadı Əvəz bəyi doqquz ay paltar dolabının içində gizlədib saxlayıb. sonra baxıb görürdün ki. həm də coğrafiya müəllimi idi.. düz doqquz ay Əvəz bəydən xəbər çıxmadı. onları müdafiə edirdi. Bakının isə elə məktəbləri var idi ki. Bakı maarif işçiləri arasında ağsaqqal hesab olunurdu. ikisi də güllələnib. həmişə hamını yola verməyə çalışan. o itib– bu itib.» – dedi. hörmət və nüfuz sahibi idi.» Arzu təəccüblə: «– Niyə?» – soruşdu. inişilki qonaqlıqda da yəqin ki. arvadı məktəbə ərizə yazdı.. heç kimlə işi olmayan. Qonaqlıq qurtarandan sonra Ələsgər müəllim evin içində. imkanı olanda yaxşılıq eləyən bu adam. hətta yetmiş faizi xalq düşməni elan olunmuşdu və həmin məktəbin müdirləri.etmişdi və düz on səkkiz il idi ki. o rəqəmlərlə o cür fəxr eləyən həmin məktəb müdirinin. guya.. yeni partkom verdi. milisə ərizə yazdı ki. madmuazel!.. müəllimlərinin əlli faizi. Arzunun çox iti yaddaşı var idi. amma xalq düşməni çıxıb həbs olunduğuna görə iki il Arzunun məclisində yox idi. o gözəl kitabları xatırlayıb birdən-birə: – «– Əvəz baba yoxdu. az qala. Əvəz bəy düz səkkiz il dalbadal Arzunun anadan olduğu günlərdəki məclislərdə iştirak etmişdi.. bir müddət həmin universitetdə saxladılıb dərs demiş. Əvvəldən hiss eləmişdi ki. partiyaçı Fərid Şirinli – vəssalam. Hüqonun. Rayon Partiya Komitəsində şöbə müdiri işləyən Cümşüdlünün iştirakı ilə xalq düşməni kimi ifşa etdilər. bir də ki. Fərid Şirinli hekayələr yazırdı... Əvəz bəy itib. başının üstünü qara dumanlar alır. Molyerin. sonradan öz doğma xalqına xidmət etmək məqsədilə Bakıya qayıtmış. məlum oldu ki. Moskvada Qızıl Professuranı qurtarıb gəlmiş cavan ədəbiyyat müəllimi. Arzu məktəbdə «Pavlik morozovçular dəstəsi»nin fəal üzvü idi.. gətirdiyi hədiyyələri – gözəl kitablar tapıb gətirirdi– həmişə özü Arzuya təqdim edirdi və: «–Je vu felisit. Stendalın əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə etmiş və inqilabdan sonra orta məktəbdə fransız dili müəllimi işləyən bitərəf Əvəz bəy Muğanlinski. elə onların da oduna yandı. uzun müddət Azərbaycan mətbuatında çalışmış. amma bu barədə rəsmi bir məlumat yox idi). sonra qonşulardan kimsə xəbər verdi və orqan işçiləri Əvəz bəyi öz evindəki paltar dolabının içindən çıxartdı. pıçıltıyla Arzuya dedi: «– Sən daha Əvəz babanın adını çəkmə. yaşı hələ əllini ötməsə də. Ələsgər müəllimin dili gəlmədi ki.. siniflərinin divar qəzetini 101 . Əvəz bəy də.. Bakıda məktəb müdiri.. Azərbaycan dilinin yeni qrammatikasını yazmış.» – deyirdi.

hər halda. Dünyanın ən günahsız yeri qəbiristanlıqdı. Bunların etiqadı şeytanadı!. siz də ki. dini təbliğ edirsən (kimə başa salasan ki. deməli.. Qəbiristanlıqda da bəd əməl axtarırlar. komsomol iclaslarında bacı-bacıdan casusluq edir... orada da məqbərələri dağıdırlar. Firuzə xanım Arzuya nə dedi. Tək kitabdı bəyəm? Bunlar daşlarla da düşmənçilik edirlər. ərəb əlifbasında idi.. uşaq idi və bir müddət Ələsgər müəllimdən əl çəkmədi: «– Niyə belə məsləhətdi?». uçurub yox elədiniz?. amma yerdə qalan səkkiz uşaqla bağlı Ələsgər müəllim gözdə-qulaqda idi. Məsələ müsəlmanlıqda. bu bədbəxt xalq min il idi yazırdı. onları məktəbə bərpa edəcəkdi (ikisini artıq bərpa etmək üzrə idi) və ümumiyyətlə. adam gecə arvadıyla da danışanda siyasi səhv buraxmaqdan ehtiyat edir. panislamistsən.. Bibiheybətdəki o gözəl məscidi ki. sən mollasan. kor qoymaq. ay nankorlar. cəmi on doqquz nəfər yuxarı sinif şagirdi komsomoldan xaric edilmiş. nə demədisə. Bu on doqquz uşaqdan on biri heç. insanın başını da toyuğun başı kimi. ara bir balaca sakitləşən kimi. onda da üzə bilərlər..). o gözəl məscid. hərgah evində ərəb əlifbası ilə kitab varsa. bunların mayasında dağıtmaq. həyatı dağıdanlar. pantürkistsən (ən dəhşətli ittiham bu idi – pantürkist!). uçurub dağıtdılar. Hansını deyəsən? Yaxşı. deyək ki. haçan istəsələr.. arvad ərindən partiya təşkilatına şikayət yazır. hansı məmləkətdə belə şey olub.. Islamla qanlı-bıçaqsınız. Ələsgər müəllimin müdir 102 . qız anadan imtina edir. bütün içi qapqara qanla dolurdu. məscidlər müsəlmanınkıdı. bu necə quruluşdur?! Insan başı ilə toyuq başının fərqi yoxdur. ərəb əlifbası ilə kitab oxuyurdu... Ələsgər müəllim Füzulinin və Vaqifin şerlərindən ibarət iki qədim əlyazmasını da həmin zirzəmidə gizlətmişdi. Maştağadakı o qədim məscid də elə. ay əclaflar.. xristianlıqda deyildi. adam baxanda onun yaraşığına mat qalırdı. ay vicdansızlar.çıxarırdı.... bu qədər qorxu olub?!. yaxud sən Müsavatın agentisən. amma Ələsgər müəllim ehtiyat üçün Əvəz bəyin bağışladığı o kitabları evinin zirzəmisində gizlətdi və Arzu bir daha o gözəl kitabları görmədi və heç vaxt da Əvəz bəyin adını çəkmədi. onda Bakının ən gözəl yerindəki o nəhəng Aleksandr kilsəsinin niyə daşını daş üstündə qoymadınız. Indi o adam ki. Ələsgər müəllimin məktəbində həmin iki müəllimdən başqa. axır ki. kilsələr dağıdılır. onlara kömək etmək mümkün deyildi. Ələsgər müəllim bunları fikirləşirdi və fikirləşdikcə də bu təmkinli adam həmişə öz-özünə əsəbiləşirdi. yerlə-yeksan eləmək. amma Arzu. ocaqları söndürmək var idi. hansı dövrdə bu qədər günahsız qan axıdılıb. kitabxanada oturub heç kimin köməyi olmadan özü həmin divar qəzeti üçün Hüseyn Cavidi pionerlərin düşməni kimi ifşa edən baş məqalə yazmışdı. bu.. Marks belə demişdi?! Engels belə demişdi?! Lenin belə demişdi?! Nə isə.. Şəkidəki o qədim. Oğul atanı satır. Azərbaycanda nə qədər tarixi məscidlər dağıdıldı?. məscidlər dağıdılır. Füzulidi.. oxuyurdu – onu xalq düşməni kimi ifşa edirdilər.. Bu işlər barədə beləcə fikirləşmək də düz deyildi (adam özüözündən ehtiyat edirdi). yaxşı. bu suallar kəsildi. bu necə ölkədir. yerlə-yeksan elədilər. bəs.. ay adını yeni həyat qurucusu qoyub. bunun axırı nə olacaqdı. Vaqifdi!. qardaş qardaşı ifşa edir. sökmək. ora da əl atırlar. məktəbdən çıxarılmışdı. qatı burjua millətçiçisən. ərəb əlifbası ilə məktub yazırdı– o əlifba ilə ki. çünki o əlyazmaları təbii ki. Xudaya?! Bu necə zəmanədir. çünki xalq düşmənlərinin uşaqları idi.

humanist adamsan. əslində. Əlbəttə. şey. bu şayiələrdən raykomun da. hamıya yaxşılıq eləmək istəyirsən. Ələsgər müəllim təmkinlə işə qarışırdı. vay Əflatun müəllimin müdir olduğu məktəbin halına.– deyirdi. Düzdü. tələsmə. Əflatun müəllim böyük sayıqlıq göstərərək elə həmin 36-cı ildə Bakı Tramvay Parkında iki nəfər tramvaysürən yoldaşını trotskiçi. – Ancaq biz gərək.. yoxsa yox?). yəni Azərbaycan K(b)P MK-nın birinci katibi Mir Cəfər Bağırov yoldaşın yerlisi idi və Ələsgər müəllim özü bu barədə bir kəlmə deməsə də. guya.. o da keçib başqa məktəbdə müdir olub. söhbət şəxsən Mir Cəfər Bağırov yoldaşdan gedirdi.bir halda ki. Ələsgər müəllim qubalı idi. Əflatun müəllim böyük oğlunun adını Stalinin kollektivləşdirmə siyasətinin şərəfinə Kolxoz qoymuşdu və fikirlərini bir o qədər də dəqiq ifadə edə bilmədiyinə baxmayaraq. Ələsgər müəllimə hörmət edirdilər. o yerə burun soxmaq məsləhət deyildi. Vaxtilə tramvaysürən olmuş bu adam 1936-cı ilin avqustunda Moskvada «Trotskiçi – zinovyevçi terrorçuluq mərkəzi»nin məhkəməsi başlayandan və qəzetlər Zinovyevin. casusları axtarıb tapmağa və ifşa etməyə xüsusi həvəsi var idi. siyasi sayıqlığımızı itirməyək də! Hər tərəf. material toplamağa başlayanda. məktəb partiya təşkilatının katibi idi. amma Ələsgər müəllimin yanında işi keçmirdi. hə. ay Əflatun müəllim.. Məsələ burasında idi ki. təkcə məktəb partiya təşkilatı katibi Əflatun müəllim idi. bu azğınlaşmış alçaqların böyük sovet xalqına. Kamenyevin.nədi ki.» Ələsgər müəllimin bu sözləri açıq-aşkar Əflatun müəllimin ürəyinə yayılırdı və dili böyük olduğu üçün kələ-kötür danışan Əflatun müəllim: «– Bunlar hamısı belədi e. bir nəfər konduktoru isə zinovyevçi kimi ifşa etmişdi və o vaxtdan da fəal ictimai fəaliyyətini davam etdirirdi. Əflatun müəllim məktəbdə xalq düşməni kimi ifşa etmək üçün kimisə qaralayanda. müəllim deyildi. o adı nədi. Ələsgər müəllimgilin məktəbindən uzaqlaşıb getmişdi. amma. partiya sıralarına daxil olmuşdu. xeyirxahsan. Əflatun müəllimin boynuna qoyurdu: «– Sən. partiya iclasından tutmuş pioner toplanışlarına qədər. eyni zamanda. şey. yerinə təzələri gəlirdi– xəbəri var idi və heç kim bu söhbətin dərininə getməsə də (kim gedib Mir Cədər Bağırov yoldaşdan soruşacaqdı ki. maskalanmış xalq düşmənidi də! Elə bilirsən bunları tutmağnan qurtarandı?!! Baxırsan ki. Ələsgər müəllim isə 1890-cı il təvəllüdlü idi– amma heç kim bunun fərqinə varmırdı və heç kim də bu barədə Ələsgər müəllimdən bir söz soruçmurdu. 1936-cı ildə raykomdan göndərilmişdi. belə bir şayiə gəzirdi ki. o adı nədi. bir azdan xalq düşməni kimi ifşa olunurdu. işıqlı leninizm ideyalarına. artistdi də. uşaqlıqları bir yerdə keçib. hər halda. Ələsgər müəllim. xalq düşmənlərinin əhatəsində həmişə sayıq olmağa çağırırdı. bərayi-ehtiyat. Ələsgər müəllim Azərbaycan bolşeviklərinin rəhbəri Mir Cəfər Bağırov yoldaşdan altı yaş böyük idi– Mir Cəfər Bağırov yoldaş 1896-cı ildə anadan olmuşdu.. Ələsgər müəllim sənin uşaqlıq dostundu. şəxsən dahi rəhbər Stalin yoldaşa qarşı qatı düşmənçilik fəaliyyətini ifşa edəndən sonra. axı. Ələsgər müəllimin təsərrüfat işləri üzrə müavini. indi Allaha şükür ki. 37-38-ci illərdə hər iki aydan bir dəyişən maarif rəhbərliyinin də – yeni maarif müdirləri gəlirdi. Düzdü. cəncəl adamlar yox idi.olduğu məktəb Bakının başqa məktəblərinə. guya. Əflatun müəllim. xalq düşmənlərini. başqa idarə və müəssisələrinə nisbətən çox sakit yer idi. Mir Cəfər Bağırov yoldaş Ələsgər müəllimi şəxsən tanıyır. bütün iclaslarda çıxış edirdi. on dörd digər müttəhimin qanlı cinayətlərini. o 103 .

özü də bizsiz. o adı nədi.. Kirovu. Ələsgər müəllim yoldaş Stalinin yaxın silahdaşı və tələbəsi Mir Cəfər Bağırov yoldaşın yerlisi və deyilənə görə uşaqlıq dostu olmasaydı.I. saman çöpünə əl atan kimi. bu yaxşı fikirdi.. Ələsgər müəllim.... sayıq dayanmışıq keşikdə! Svoluşlar! Ancaq. – Əflatun müəllim açıq-aşkar bir həsəddən yana-yana: – O adı nədi. cansız adamın çiyninə qoyurdu: «Düz sözə nə deyəsən? Düz deyirsən. sağçı-trotskiçi casusları lənətləyirdilər. O zaman Bakıda qəribə bir təzad yaranmışdı: küçələrdə. – Menj.. Kuybışevi. Mic. – camaat birdən-birə on dənə düşmən ifşa eləyir e!. Xocayevi və başqalarını qəzet səhifələri boyunca bir-bir dindirirdi. Qoymarıq!. düz deyirsən. ilk növbədə. hətta əziz atamız Stalin yoldaşı öldürmək istəyirlərmiş. şey.I. – onda gəlün bizim məktəb. ürəyində bu Əflatun müəllimin atasının goruna söyürdü və udquna-udquna deyirdi: «– Hə..» Əflatun müəllim tamam ümidsiz bir halda: «– Onda. raykomda da mənnən. plana əl atırdı: – «– Kolxozçu planı doldurmasa nə olar. öz aralarında yenilərini tapıb ifşa edirdilər və Əflatun müəllim də deyirdi: «–Görürsüz bu maskalanmış düşmənləri. o adı nədi. bir biçsin.... Ancaq tələsmə. Ələsgər müəllim! Axı. Ikramovu. pıçıltıyla danışırdı. hətta.. Menjiskini. Əflatun müəllim böyük bir həvəslə. yuxarılar özü ifşa eləyib! Cəmi iki nəfər e. Molotovu. şey. Ülvi Rəcəbdi. bu sualları! Haqları da var də. onları da ki. adamlar bir-biriylə..» «– Başa düşürəm. o adı nədi. Rakovskini.. hətta. Ələsgər müəllim. şey.. A. axı. qatı xalq düşmənidi.. görək.. şey. «–Yox e. 104 . Prokuror Vışinski Buxarinlə Rıkovdan başqa o biri satqın düşmənləri – Krestinskini. Buxarinin.. mən bitərəf bolşevikəm! Amma sənin kimi xeyirxah bir adam gərək belə işlərdə tələsməsin.. o adı nədi. şey. hə? Bax.. qaniçəndi!.» Təxminən bir il bundan əvvəl.Rıkovun və başqalarının başçılığı ilə «Sağçı-trotskiçi blok»un cinayət işi haqqında SSRI prokuroru A.. az qala. şey. kolxozçu. hamısını başa düşürəm!. Ələsgər müəllim. raykomda mənə verirlər e.. Təzə Piri söksünlər! Təzə Pir dayanıb camaatın gözü qabağında. – deyirdi. məsələ qaldırsın.. biz ifşa eləməmişik.» «– Düzdü. şey. amma sən tələsmə. Əflatun müəllim. biz bolşevikik! Bəs hanı bizim.. Bunu bağışlamaq olar bizə?! Adımızı da bolşevik qoymuşuq!..adı nədi.. Çernovu. o adı nədi.. Mej... şey. Ələsgər müəllim!. Cəmi iki nəfər.. Bu svoluşların işlərini. evlərdə. Əflatun müəllim!..» Əlbəttə.. Svoluşlar!. qoy bir baxaq.Vışinskinin ittihamnaməsi qəzetlərdə çap olundu və bundan sonra mərkəzi qəzetlər hər gün iki-üç səhifələrini həmin məhkəmə prosesinə həsr edirdi. Məktəbdə cəmi iki nəfər xalq düşməni kimi ifşa olunub.. Biz.. Rezonqoltsı. Əflatun müəllim. o adı nədi. o adı nədi şey. o adı nədi.. Kaqanoviçi. dini təbliğ edir!» Ələsgər müəllim nə qədər təmkinli və ağayanə adam olsa da. o adı nədi. yaxşı deyirsən. kolxoza. adamın dili də gəlmir desin. siyasi sayıqlığımız? Axı. ancaq bir də görürsən ki. şey. ancaq biz düşmən ifşa etmirik!. 1938-ci ilin mart ayının əvvəllərində N. – deyirdi. Ancaq sən hələ tələsmə... Qorkini... Bax. amma iclaslarda xitabət kürsüsünə qalxan adamlar guruldayırdılar. Nolar bitərəf olanda? Özün bilirsən ki. dövlət planlarını artıqlamasıyla doldurur. tələb eləyirlər!. düz deyirsən. Qorkinin yazıq oğlunu bu şpiyonlar gör necə öldürüblər!. Ay siz öləsiz!.» Suda boğulan. elə onun özünü ifşa edərdi. şey.» Ələsgər müəllim əlini bu balaca.. Əflatun müəllim də son ümid kimi Ələsgər müəllimə təsir etmək üçün.. Voroşilovu.. yüz ölçsün. Əflatun müəllim. – Əflatun müəllim bu familiyanı yaxşı yadında saxlaya bilmirdi.

» Belə məqamlarda Əflatun müəllimin siyasi keşikdə dayanmaq ehtirası lap coşurdu və valideynlərini lənətləyən bu cür şagirdlərə qulaq asdıqca: «– Malades!». ilk növbədə. tədbirlərlə. yoldaş Stalinə həsr olunmuş. amma təbii ki... tədbirlərdə komsomolçular... gör gəlib kimdən pıçıldayır raykomun qulağına?! Maymaq oğlu.» – deyirdi. Moskvada məhkəməsi gedən «Solçu-trotskiçi blok» üzvlərini lənətləyirdi. tələb edirlər axı!. maymaq! Get. Əflatun müəllimə baxırdı: «– Sən tələsmə. kollektivdə xalq düşməni tap. siyasi sayıqlığı yayındırmaq deməkdir. xüsusən. komsomoldan. cürbəcür tədbirlər fikirləşib tapırdı. şey. hamısı sənin kimi təmiz adamlardı də!. Armud vaxtında dəyər. amma yoldaş Cümşüdlü o saat keçmiş tramvay sürücüsünün sözünü yarımçıq kəsib üstünə qışqırdı: «– Məni provakasiyaya çəkmək istəyirsən?! Məndən söz almaq istəyirsən?! Sənin kimilərini mən çox görmüşəm!. əclaf rıkovçunu ifşa eləməmişik!. əslində. Kobanın Bakıdakı fəaliyyətindən. misal üçün.. amma nə etmək olar?.. Ələsgər müəllim! Biz isə. Mən elə bilirəm ki. dayanmışıq bir kənarda!» Ələsgər müəllim bir dünya dərd dolu gözlərini o şagirdlərdən çəkib. pionerdən çıxarılmasın deyə.» Bu cür tədbirlərdən ən geniş yayılmışı «izhari-nifrət» mitinqləri idi. hamısı xeyirxah. Əflatun müəllim.» Əflatun müəllim «raykom» deyəndə. «Nina» mətbəəsi ilə bağlı apardığı gizli işdən. Əflatun müəllim. Salman Mümtaza. 1907-ci ilin sentyabrında Bakıda vəhşicəsinə öldürülmüş bolşevik Xanlar Səfərəliyevin dəfnində nitq söyləməsindən bəhs edən səhnəciklər göstərirdilər və Ələsgər müəllim bu mitinqlərlə. «– Bəs raykom. Ələsgər müəllim. tələsmə. Abbas Mirzə Şərifzadəyə. o adı nədi. atam belə əclafdı!. ay Əflatun müəllim. məktəbin özündə isə heç kimi ifşa etməyə qoymurdu: «–Sən tələsmə. bu bizimçün.. Ələsgər müəllim.» Cümşüdlü: «–Qoymur? – dedi. ifşa elə!» Əflatun müəllim. şey.məktəbdə hələ bir dənə də buxarinçini.. Əlindən – g. yüz ölç. şagirdlər mətbuatda ifşa olunan tanınmış xalq düşmənlərinə.. o adı nədi. yoldaş Cümşüdlünü nəzərdə tuturdu.. Bir dəfə Əflatun müəllim raykomda. adlarının siyahısı bitmək bilməyən bir çox başqalarına nifrətlərini izhar edirdilər.. – Onda sənin özünü ifşa eləyərik xalq düşməni kimi!» 105 . bir biç!. pionerlər dərs əlaçısı və yeni nəslin siyasi cəhətdən sayıq nümayəndəsi kimi yoldaş Stalinə raport verirdilər. Ələsgər müəllimin dediyi bu sözlərin özü düşmən sözləridir. sonuncu dəfə cəhd göstərdi: «Qoymur axı. o da Ələsgər müəllimin haralı olduğunu. yoldaş Cümşüdlü raykomda kadrlar şöbəsinin müdiri idi. şagird özü həbs edilmiş valideynini lənətləyirdi: «Mən bilmirdim ki.. pazordu!» Ələsgər müəllim məktəbdə mitinqlər keçirirdi.. yoldaş Cümşüdlünün yanında olanda çəkinə-çəkinə Ələsgər müəllimin liberallığından söz salmaq istədi.... – deyirdi. bəs raykom ?! Məndən. istəyirsən provakasiya eləyəsən?! O qədər ifşa eləməyə adam var. raportlarla Əflatun müəllimin başını qatırdı. Məktəbdə oxuyan şagirdlərin valideynlərindən kimsə xalq düşməni kimi ifşa olunanda da idman zalında beləcə «izhari-nifrət» mitinqləri təşkil olunurdu və bəzən həmin mitinqlərdə məktəbdən qovulmasın. şey. Deyirlər niyə xalq düşməni ifşa etmirsən ?!» «– Raykomda da hamısı alicənab adamlardı də. o adı nədi. Əhməd Cavada. misal üçün. bu mitinqlərdə müəllimlərin hamısı. – Əsl komsomolçu (yaxud pioner)belə olar! Görürsən. kimlərlə tanışlığını bilirdi. «Izharinifrət» mitinqləri məktəbin idman zalında keçirilirdi və çıxış edən müəllimlər. Əflatun müəllim fikirləşirdi ki..ündən bir iş gəlmir.

. o cümlədən.. yeməkdən sonra çay dəstgahı başlayanda hər şey əlinin altında olsun. Azərbaycanı tanıyırdı.I. günahsız adamları müdafiə etdiyi üçün bu qərarı qəbul etdirmişdi. nə edəydi. Firidun müəllim sakit.Bununla da raykomda Ələsgər müəllim barədə söhbət birdəfəlik qurtardı və Əflatun müəllim üçün göydəndüşmə bir bəxşeyiş oldu ki. ziyalı bir adam idi. Indi məktəbdə sakitlik idi. bu gün də Xıdır müəllimi Arzunun ad gününə dəvət etmişdi. Cümşüdlüyə ağız açdı. öz canını qurtarırdı. Xıdır müəllimi də özünə yaxın çəkirdi. 37 ilə 38in Ələsgər müəllim üçün o dəhşətli. hətta. çünki Ələsgər müəllim əməlli-başlı çalışdı. Zəhmətkeş təbəqənin nümayəndəsidi! Ona ayrıca bir məktəb etibar edin!» – deyirdi. deyəsən. gedib raykomda əlaqədar adamlara.P.) başqa bir məktəbə müdir təyin edildi.. dünyanın işləri. deyəsən. Firuzə xanım: – Lap yaxşı geyinib. belə də. axırı nail oldu ki. amma başqalarını zibilə salırdı. on beş ildən artıq partiya stajı var idi və Ələsgər müəllimlə birlikdə məktəbin sakitliyi keşiyində dayanmışdı və ikisi də əsas işlə məşğul idilər: uşaqların tədrisi ilə. həqiqətən. Arzunun on yaşı tamam olurdu və məktəbdə ikinci növbədə oxuduğu üçün. ikiniz də gəlin. Ələsgər müəllimin müdir olduğu o məktəbdən uzaq ol. N. Beriya yoldaş da Stalinin yaxın silahdaşı. əyninə həmişə «Stalinskaya forma» geyən bu adama deyirdi ki. belə bir təyinat Cümşüdlünün də ürəyindən idi. çünki təcrübəsi və son illərdə cərəyan altındakı çılpaq elektrik məftili kimi həssaslaşmış fəhmi gödəkboylu. hələ dərsdən qayıtmamışdı. etibar etdiyi adam idi.. işıq ucu görünməyə başlayırdı (təki olaydı!) və həmin qış günü hər tətəfi bürümüş o qarın tərtəmiz ağlığı da. – dedi və soruşdu: – Xosrov müəllim arvadıyla gələcək? – Hə. burnunun aşağısında ensiz qara bığı olan. hər halda. ərik qurusunu səliqə ilə nəlbəkilərə yığırdı ki. yavaş-yavaş sakitləşirdi. inandığı. Firuzə xanım əllərini yuyub hansı qohumununsa bir ay bundan əvvəl Ordubaddan pay gətirdiyi qoz ləpəsini. kök.. təzə idman müəllimi Xıdır müəllim hərdənbir siyasi mövzulara girişirdi. 106 . darıxma.Yejov işdən götürülmüşdü. zəmanənin üzü qara olsun. daha arxada qalırdı. Beriya SSRI Xalq Daxili Işlər Komissarı təyin olunmuşdu və L. o anlaşılmaz və qorxulu fırtınası. Əflatun müəllimin yerinə Firidun müəllimi məktəbdə partiya təşkilatı katibi seçdilər. ÜK(b)P MK-nın və SSRI Xalq Komissarları Sovetinin 18 noyabr tarixli qərarı çıxmışdı və bu qərarda istintaq zamanı qanunsuz hərəkətlərə yol verildiyi göstərilirdi. düşər-düşməzi olar. Bakıda işləmişdi. Bakı camaatı bu qərara dərhal «Stalin qərarı» adı vermişdi və Bakı camaatının və ümumiyyətlə. deyəsən..P.. bu cür hərəkətlər qəti qadağan olunurdu. – Uşaq yaxşı geyinib? Bayır soyuqdu yaman. Demişəm ki. elə də ola bilər. Ələsgər müəllim süfrəyə düzmək üçün soyutma toyuqları doğraya-doğraya boşqablara yığırdı. bir sözlə. xalqın fikrincə yoldaş Stalin onların təəssübünü çəkdiyi üçün. elə bil. Nə isə.. bitərfləri irəli çəkirdilər. Bitərəflərin hörməti qalxmışdı. Ələsgər müəllimin köməyi ilə («– Əflatun müəllim artıq yetişmiş yoldaşdır! Onu irəli çəkmək lazımdır. Indi L. dünyanın. Düzdü. amma Ələsgər müəllim yavaş-yavaş Xıdır müəllimə də təsir göstərirdi. yəqin arvadıyla gələcək. düzələcəyindən xəbər verirdi. əslində.

bir ağrı var idi. hərəkətlərində də... Xosrov müəllim tamam dinməz-söyləməz adam idi.. elə 107 . Ələsgər müəllim. aydın məsələdir ki. Əflatun müəllim Xosrov müəllimi qaralamışdı. çünki adamlar. düz otuz doqquz yaşı vardı. təbii fəlakəti yadırğamışdılar). uzun adam öz içində kiminləsə danışır. bu barədə bir söz soruşmurdu: bir halda ki. o uzun hülqum qalxıb-endikcə adama elə gəlirdi ki. müraciətlərə cavab verirdi və dinməzcə oturub söhbətlərə qulaq asırdı. – bu yazıqdan düşmən olar? Görmürsən qaragünün biridi.. haçansa dəlixanada yatıb müalicə olunub.. iti sümüklü uzun burnu və nazik boğazında da eynilə burnuna oxşayan uzun hülqumu var idi və Xosrov müəllim hər dəfə udqunanda. onun. bu arıq. kişinin ürəyində dərdi var idi. Bəlkə elə sosializmin təntənəsinin dərdini çəkir. getdi. o adı nədi. şey. sosializmin təntənəsi içindəyik. istəyir – başqasının qarşısında özü açılır. arıq adamın gözlərinin kənarları dərin qırışlarla dolu idi. guya. yay vaxtı köynəyinin açıq yaxasından görünən sinəsinin tükləri. elə bil. bütün ailəsi məhv olub – Ələsgər müəllim bu barədə dəqiq bir şey bilmirdi. hələ havalı olmaqdan xəbər vermirdi. amma Ələsgər müəllim Xosrov müəllimdə havalı bir cəhət hiss etməmişdi. şey.– Sən də görməmisən də arvadını? – Yox. guya. hansısa tamam başqa bir aləmin içindədi. özü nəsə bir söhbət başlasın. Xosrov müəllim əsrin yaşıdı idi.. bir gün görər!. yeddi il idi ki. heç kimin başqasının ürəyinə girməyə ixtiyarı yox idi. şey. haçansa Xosrov müəllimin başına böyük fəlakət gəlib. girməyə cəhd göstərmək lazım deyil. çünki ürək elə bir şeydir ki.. o təbəssümündə də bir əzabkeşlik. kədərini ictimai işlərdən üstün tutur? Biz bu cür xoşbəxt həyat qurmuşuq. dərd çəkir!. hə?!» «– Yox. hərənin yüz cürə dərdi-səri var. sən Allah? – Təki elə olsun! Fağır adamdı. Yaxşı elədi evləndi. Məktəbdə deyirdilər ki. özü də bu. amma bu. dərdin-sərin içindədi?. heç nə eşitmir. Elə deyil. bəzən görürdün ki.» «–Elə məsələ də bundadı də.. adama elə gəlirdi ki. imkan verməmişdi: «– Ay Əflatun müəllim. istəmir – qurtardı. amma bu uzunboylu. yox.. o dərdi təzələməyin nə mənası vardı? Ələsgər müəllim bu fikirdə idi ki. amma Ələsgər müəllim bundan da duyuq düşmüşdü. heç olmasa.. əlbəttə. təbii fəlakət olub (bu.. – demişdi. ancaq bu.. çünki nə Xosrov müəllim bu barədə bir söz deyirdi. heç nə görmür. düzdü. indiki zəmanədə bir az qəribə səslənirdi. təkcə öz yiyəsinə məxsusdur.) sonra. nəfəs aldığı hava ilə nəfəs alırıq. Deyirdilər ki. Torpağı sanı yaşasın. rəngi də ağarırdı. təkcə saçları yox. Xosrov müəllim bir az havalıdı. xasiyyəti rəhmətlik dədəmin xasiyyətinə oxşayır: dindirməsən. nə də Ələsgər müəllim. harada görəcəyəm?. söz deyən deyil. Firuzə xanım başını yırğalaya-yırğalaya gülümsədi: – Yaxşı adamdı Xosrov müəllim. o adı nədi. onun ürəyinə. hətta qolunun tükləri də ağarmışdı. Insandı də. hə? Nəyin? Niyə öz şəxsi. elə bil ki. yoldaş Stalinlə bir dövrdə yaşayırıq. bir şeyi tərifləsin. hətta ildə-ayda bir dəfə gülümsəyirdisə. siyasi fəlakət yox. nəyin dərdini çəkir o. kişi əzab çəkir və ümumiyyətlə. o adı nədi. Ələsgər müəllimin müdir olduğu məktəbdə rus dili dərsi deyirdi və bu yeddi ildə Ələsgər müəllim bir dəfə də görməmişdi ki. əlbəttə. iki-üç dəfə partiya iclasında onun məsələsini müzakirə etmək istəmişdi. guya. guya. Xosrov müəllim ağzını açıb kimdənsə nəsə soruşsun. Xosrov müəllimin baxışında da.. ya bir dəfə bir şeydən şikayət eləsin. başına gələn o fəlakətdən (təbii fəlakətdən!.

– dedi. ya. – deyirdi. Xosrov müəllim də. Ələsgər müəllim. Əflatun müəllim həvəskar bir balıqçı idi. şey. hə. Firuzə xanım işləməsə də. Kişiylə uşaqlıq dostu olublar də. «Azərbaycan piyaneri». bu da belə adamdı də. o adı nədi. şalvarı ütülü olurdu. amma deyirlər.» Ələsgər müəllim təəccüblə: «– Tərifləyib deyirsən?» – soruşdu. müxbir gəlib. şey düşmən hiyləsidir!. Əflatun müəllimin bu sözlərinə. Ələsgər müəllim yavaş-yavaş danışırdı. hə. qarlı-yağışlı günlərdə o ayaqqabının üstündən qaloş geyirdi. bəli. var. adı nədi. bu. amma iki ay bundan əvvəl birdən-birə o yarpaq göyərməyə başladı. yaxın tanışı yox idi. yəqin ki.» Ələsgər 108 . həmişə məktəbdəki hadisələrdən xəbərdar olurdu. Bir dəfə Əflatun müəllim özünü tələm-tələsik Ələsgər müəllimin müdir otağına dürtdü: «– Xəbərün var. bir dostu. elədir ki.. qurumuş o saplaq torpaqdan su aldı. elə bil. o yarpaqda həyat aləməti deyilən bir şey yox idi və o yarpağın didilib torpağa qarışmağına lap az qalmışdı. gözünün kənarlarındakı o qırışlar da bir balaca açılmağa başlamışdı və o vaxt dünyanın ən gözlənilməz bir xəbəri Ələsgər müəllimə ləzzət verdi: Xosrov müəllim evlənmişdi. köynəyi.. vaxtlı-vaxtında məktəbə gəlirdi. gecə-gündüz xırda-xuruş balıq axtarırdı. düymələri tikili. yaxçı eləyib deyirsüz ki.deyil. şey. şey. şey. Əflatun müəllimin mühakiməsinə. Arzunun qonaqlıqlarında cəmi ikicə dəfə üzünü gördüyü Əflatun müəllimin qarasına qarğış edirdi: «– O tramvay sürəni görüm elə tarmvay altında qalsın!. səliqə-səhmanlı idi. çox tərifləyib». trotskiçidir. Ələsgər müəllim. o adı nədi. şey.» Əflatun müəllim geri çəkilmək istəmirdi: «– Inanın mənə. bizim məktəbi tərifləyib!. Əflatun müəllim?»– soruşdu. Xosrov müəllim tək yaşayırdı.. ömrünü Ələsgər müəllimin rahatlığına və Arzunun böyüməsinə həsr etsə də. təmkinlə. Əflatun müəllim. Əflatun müəllimin humanistliyini. o adı nədi. iri. onun. ürəyini boşaldırdı və Firuzə xanım da həmin gün məktəbdə nə baş verdiyini bilirdi.. Elə bil ki. bəli. şey. corabı həmişə təmiz olurdu. Xosrov müəllim göz-görəti dəyişdi. – adı nədi. Xosrov müəllim Ələsgər müəllimin təsəvvüründə susuzluqdan saralıb-solub qurumaqda olan bir dənə uzun saplaqlı yarpaq idi ki. o adı nədi.. yerlisidir. – bu. Həmişə belə vaxtlarda olduğu kimi Əflatun müəllim fikirləşirdi ki. Xosrov müəllim tərifləyib bizim məktəbi? Bəlkə bizim o adı nədi. orda işləyənə nə deyirlər. kök bir balıq idi və o balıqçı. özü yuyurdu. dabanı gedəndə təzə daban vurdururdu. gizlin. şey. siyasi sayıqlığımızı yatırmaq istəyib. yay-qış geydiyi qara ayaqqabısını da həmişə tərtəmiz silirdi. vaxtlı-vaxtında da məktəbdən gedirdi.. incə qəlbli insan olmasını boynuna qoya-qoya o qara dumanları Xosrov müəllimin də başının üstündən dağıdırdı.» Onda Ələsgər müəllim kimi zəmanədən hər şey gözləyən bir adam da. hə? Mən bilirəm ki. Ələsgər müəllim də gözəl. məktəbdə də heç kimlə yaxınlıq etmirdi. şey. məntiqinə mat qaldı. Ələsgər müəllim: «–Yaxşı də. o adı nədi. sən özün insan psixologiyasının gözəl bilicisisən. zinovyevçidi! Gözlərindən görürəm!» Ələsgər müəllim asta-asta.. – Tərifləyib.. ya da o. çox sağ olsun də». gözünün qabağındakı bu iri balığı – Ələsgər müəllimi qarmağa keçirib sudan çıxartmaq xoşbəxtliyindən məhrum idi. tərifləyib də. onlar da ələ keçmirdi.. elə bil. dəqiq adam idi. – dedi. Əflatun müəllim tələsdiyi üçün daha tez-tez çaşa-çaşa: «– O qəzet var e. «– O adı nədi. hərənin bir xasiyyəti olur. əri ilə bir çarpayıda yuxuya getməzdən əvvəl. «– Hə. əsl xalq düşməni Ələsgər müəllimin özüdür. kostyumu da çox geyilməyinə baxmayaraq. şey. nolub?!» Ələsgər müəllim bu adamdan heç bir xeyir xəbər gözləmirdi və həmin dəfə də nigarançılıqla: «– Nə olub.

Ələsgər müəllimin yeni idman müəllimi Xıdır müəllimdən gözü su içmirdi. bizdə paltosunu çıxarıb asanda görmüşəm. şey. niyə olmasın? Bəyənib ərə gedibsə. – Yat. nə bilim. Ələsgər müəllim. şey. onları ifşa etmək yolunda çox cənfəşanlıq göstərməsin. niyə elə deyirsən?. Hər halda. qızını da sürgün eləyiblər Qazaxıstana. Xosrov müəllim hər il qışda Arzunun ad gününə gəlirdi. başı nələr çəkib. Əflatun müəllim Xıdırı tərifləyə-tərifləyə deyirdi: «Bir fizkultirnikdi ki. heç olmasa..». insandı.. Gör o ağsaqqal kişinin başına nə oyun açıblar də. yaxşı adamdı bu Xostov müəllim. zəmanə çətin zəmanədi».. keçən ilin axırlarında Əflatun müəllim məktəbdən getdi.. belə bir xidmət müqabilində Əflatun müəllim də məktəbdə xalq düşmənləri axtarıb. Qəribə idi. fağır. bax. dəhşət olmayanda nədi?. Ələsgər məllim. dinib-danışmırdı. hələ Firuzə xanımın qarğışına layiq bir iş görməmişdi. əsl biz deyən! Sportu onun kimi bilən yoxdu. gecələr Ələsgər müəllimə: «–Vallah. yaxşı olar. amma Firuzə xanımın ondan xoşu gəlirdi. Hava tez qaraldı və o qaranlıqda da bayırın qarı elə-eləcə tərtəmiz bir ağlıq içində idi. o adı nədi. o da Ələsgər müəllimin sözünü eşitsin. Allah bilir. 37-nin yanvarındakı o qasırğa adicə təbiət hadisəsi deyilmiş. amma indi qaranlıq içində parıldayan o qar. Ələsgər müəllimin yaxşı yadındaydı. ay Ələsgər?» «– Helə danışırlar. Sən demə. uşaqları var.. o gözəl qış axşamı Ələsgər müəllimin ürəyi belə deyirdi. heç olmasa..» Ələsgər müəllim dərindən nəfəs alıb: «– Yat. 37-ci ilin yanvarında Bakıda dəhşətli qar qasırğası oldu və Ələsgər müəllim ömründə helə bir qasırğa görməmişdi. adamdı də. Özü də boynuna alıb ki.» – deyirdi. – Layiq olar də. Gələcəyi.. fransız şpiyonu eləyəydilər onu. Başqaları bəs adam deyil?! Başqalarının uşağı yoxdur?!. bu pəncərənin qabağında dayanıb özünə izah edə bilmədiyi bir narahatlıq keçirirdi. gələcəyi quranlardandır! Bulvardakı vışkadan paraşutdan atdanıb!» Xosrov müəllimin birdən-birə evlənməsi isə (özü də belə bir zəmanədə!) Firuzə xanıma da əri kimi. tapmaq. priliçni.. o adı nədi şey. – deyirdi.... istəyinə layiq fizkultirnikdi. Yoldaş Stalinin o adı nədi. gözəl bir sakitlikdən xəbər verirdi. üç-dörd loxma çörək yeyirdi. bədbəxtin arvadını. bir gün görər. bir-iki yüz qram araq içirdi.. Firuzə xanımın hirsi soyumurdu: «– O cürə adamı görüm qara torpağın içinə girsin!. uşaq deyillər ki? – O yazıq.müəllim: «–Əşşi.» Arzunun on yaşı tamam olan həmin qış günü Firuzə xanım qoz ləpəsini. ingilis şpiyonudu. Firuzə xanım doluxsunurdu: «– Yazıq Əvəz bəy. paltosunun düymələrini özü tikirdi. Düzdü. belə bir hörmət.» Ələsgər müəllim daha da yavaşdan pıçıldayırdı: «– Onda təqsir yoxdu.. elə bil ki... Iki il bundan əvvəlki o qasırğa zamanı yaxşı yadındadı.. deyirdi.. Indi.. O bədbəxt oğlu.. 109 .. Dəhşətdi e. amma. Fransada olub. ləzzət eləmişdi. Elə ki.. o. Xıdır müəllimi Əflatun müəllimin zəmanəti və təkidi ilə işə götürmüşdülər və Ələsgər müəllim buna bir də ona görə razı olmuşdu ki. – priliçnidi e. ərik qurusunu nəlbəkilərə yığıb qurtardı və hələ də səliqə ilə soyutma toyuqları doğrayan Ələsgər müəllimə dedi: – Təki Xosrov müəllimin arvadı özünə layiq olaydı. vallah.. Firuzə xanımın da qarğış eləməyə adamı qalmadı.. Bütün ailəsi qırılıb bu bədbəxtin. sonrakı dəhşətləri əvvəlcədən xəbər verirmiş. Abırlı-həyalı adamdı..

– Evdə də divar qəzeti olar? – Olar. bir hərəkət gəldi. Hətta atasını da. pioner qalstukunu təzədən ütüləyib boynuna taxdı və həmişə olduğu kimi. xalqın azadlığı uğrunda xanlarla. – Koroğlu xanlara qarşı vuruşub. – sən müasir mövzunun əleyhinəsən? – Yox. O opera gərək kolxoz həyatından olaydı. – Bəs. məni də dartıb aparmışdın ora? – Nolar? Əvvəllər xoşum gəlirdi. o operadan xoşun gəlirdi. Koroğlu gərək qolçomaqlara qarşı mübarizə aparaydı. Hansı vacibdir? «Koroğlu» operası gərək müasir mövzuda olaydı. təkcə pioner qalstukunu hər gün özü ütüləyirdi. Arzu mətbəxdə olmağı. hətta birdən-birə Əflatun müəllim gəlib Ələsgər müəllimin yadına düşdü və Ələsgər müəllim gülümsəyib başını buladı: zəmanə uşağıdı də. elə bil. Qız uşağıdır. Indi xan. Mən çıxararam. Ələsgər müəllim təəccüblə: – Bizi? – soruşdu. ev işlərinə kömək eləməyi xoşlamırdı. biz də qulaq asaq də.– dedi. müasir mövzuda yazmasın! Bəstəkar müasir mövzudan qaçıb. Qoy elə belə də olsun. ona görə ki. paltarını dəyişdi. Mən bu barədə məruzə eləyəcəyəm. günlərin bir günü köçüb gedəcək bu dünyadan. Üzeyir Hacıbəyov «Koroğlu» nu ona görə yazıb ki. Ələsgər müəllim: – Tarix bəyəm bizim deyil?– soruşdu. kitab oxumadığı.Arzu məktəbdən gəldi. – Qurtardı-getdi. padşah yoxdur. evə bir canlanma. – Yox. mən bir söz demirəm ki. – O sözləri elə ağızla de. Firuzə xanım: – A-a-a. Qoy beləcə diribaş olsun. nəticə çıxarsın. sonra. babasını da ifşa edib. bu işi hətta anasına da etibar etmirdi.. cürbəcür fikirlər irəli sürürdü. düzdü. Bəstəkarı da çağıracağıq ki. dərslərini öyrənmədiyi boş vaxtlarında elə hey danışırdı. dünyanı tutub qalmayacaq ki.. – Bəs. siz də baxarsız. suallarında nəsə xoşagəlməz bir şey var idi. Pavlik Morozov isə qolçomaqlara qarşı vuruşub. Ələsgər müəllim bu xəbərə lap məəətəl qaldı. Arzu ilə bərabər. sultanlarla döyüşə girib. – dedi. qoy Arzu özü öz haqqını tələb 110 . Ələsgər müəllim ömrü boyu onun yanında olmayacaq ki. əleyhinə deyiləm. Ələsgər müəllim təslim olmaq istəmirdi: – Axı. təşəbbüslər göstərirdi və elə həmin qış günü də Ələsgər müəllimlə Firuzə xanıma yeni bir xəbər verdi: – Bundan sonra evdə həftədə bir dəfə divar qəzeti çıxaracağam! Firuzə xanım: – A-a-a. – Ələsgər müəllimin ürəyi bir balaca döyündü. nəsə kəşf edibmiş kimi: – Ata. Sizə deməyə sözlərim var. – Koroğlu qəhrəman olub. onları divar qəzetinə yazacağam. – dedi. bəstəkar bizim gözümüzə kül üfürüb. Arzunun bu sözlərində. Kitabxanada pioner disputu keçirəcəyik. Baş məqalədə sizi tənqid eləyəcəyəm. hər mövzunun öz yeri var! Arzu bir neçə an susdu. Pavlik Morozov? – O da qəhrəmandı. – Hə! «Koroğlu» operasını da tənqid edəcəyəm. Indi başa düşürəm. Arzuya dil yetirmək çətin məsələ idi.

əlbəttə.. düzdü. ikisi də gülürdü və nə vaxtki Arzunun kimə isə hirsi tuturdu.1. qoy.. 1939-cu ilin o qış günü o balaca qız – Engelsina (Gelya) Markizova Qazaxıstanda sürgündə idi.Arzunun xəbəri yox idi ki. gözlərini kitab dolabının yuxarı tərəfindən asılmış o böyük fotoplakatdan çəkdi: eybi yox. məhəbbətlə. Ən çox sevdiyin insan? Arzu böyük. Bütün bunlar düz idi. hərdən gözünü yumub o fotoda Gelya Markizovanın yerində özünü təsəvvür edirdi.. Arzu səliqə ilə öz kitablarını yığdığı kiçik dolabının yuxarı tərəfindən divara vurdğu böyük fotonu göstərib dedi: – Onun balacasından alıb divar qəzetinin ortasına yapışdaracağam.36 q. Gelya Markizova. belə olmalıydı. 111 . Arzu haradasa oxumuşdu ki. özü Stalin babaya gül dəstəsi verirdi. indi ki. amma. Stalin babanın da. özü Stalin babanı qucaqlayıb öpürdü və bu. amma Arzu üçün bu az idi. o balaca qızın da gülən gözləri Arzunun ürəyini sevinclə. ana da yox idi.» Əlbəttə. qəzetin daimi materialı olacaq.. Ələsgər müəllim o fotoşəkilə baxdı və bir söz demədi. plakatlar satılan mağazadan bunu alıb gətirib evdə beləcə divardan asmışdı. Ələsgər müəllimin də bundan xəbəri yox idi. bu bəxtəvər qızın adı Gelya Markizovadır və Arzu bu fotoşəkli o qədər çox istəyirdi ki. qoy belə də olsun. Arzu zəmanə uşağı idi. hətta Gelya Markizovaya paxıllıq da eləmirdi.eləməyi bacarsın. təkcə Kremldəki həmin qəbul zamanı Stalin babanın Gelyaya bağışladığı gözəl bir patefon onlarla birlikdə idi. . Patefonun üstünə bərkidilmiş kiçik dəmir lövhəcikdə yazılmışdı: «Markizovoy Qele ot vojdya partii I. Bu. Stalin baba da o balaca qızı bağrına basmışdı. onda o şəkli gözlərinin qabağına gətirirdi. nəyə görəsə qanı qaralırdı. Sənə ən doğma olan adam? Arzu böyük. qırmızı hərflərlə yazmışdı: Stalin. həmin dəm. Arzunun çox sevdiyi və par-par parıldayan nikel çərçivəyə saldığı bu fotoplakat Stalin baba ilə balaca bir qızın şəkli idi: Kremldəki qəbul zamanı o balaca qız Stalin babaya bir dəstə gül verib onu qucaqlamışdı. O sorğu-anketi Arzugilin məktəbdəki pioner baş dəstə rəhbəri paylamışdı və Arzu da gətirib o beş sualdan ibarət anketi evdə doldurmuşdu: 1. Arzu həmin adamlarla danışmağı bacarsın.. O balaca buryat qızının atasını – Buryat Monqol Vilayət Partiya Komitəsinin birinci katibi. Belə olmasa. Əflatun müəllim kimi nadürüstlərin əhatəsində yaşamaq çətin olcaqdı. qırmızı hərflərlə yazmışdı: Stalin 2.. Amma həmişə belə məqamlarda kişinin ürəyindən nəsə nisgilə bənzər bir hiss keçirdi və həmişə də Arzunun üç-dörd ay bundan əvvəl doldurduğu anketi yadına salırdı.. zəmanə Əflatun müəllim kimi adamlar yetişdirib. Buryat Muxtar Respublikasını yaradanlardan biri Ərdan Markizovu – 1937-ci ilin dekabrında xalq düşməni kimi ifşa etmişdilər və yapon casusu kimi güllələmişdilər. nikbinliklə doldururdu. Gelyanın anasını da həbs etmişdilər və o balaca qız özündən iki yaş böyük qardaşı Vladilenlə birlikdə tək qalmışdı.V.. Ələsgər müəllim bunu başa düşürdü.. Stalina 27. ən xoşbəxt sovet qızı idi. Ələsgər müəllim bu fotoplakatı məktəbdəki bütün sinif otaqlarına vurdurmuşdu.. ata da yox idi. Arzunun ən gözəl xəyallarından biri idi.

birinin təbiəti o cürə ziyankarlıqla dolu olurdu.. Abbas Mirzə Şərifzadə – Otello əlində yanan şam tutub qaranlıq səhnəyə çıxırdı. raykomdakı Cümşüdlü kimilər yəqin hər 112 . xeyirxahlıq da bir olaydı də. Pioner baş dəstə rəhbəri sevincək gəlib bu xəbəri Ələsgər müəllimə çatdırmışdı (pionerlər sizin qızınızla fəxr edə bilər. iki gözü. yəni ikisi də məktəbdə partiya təşkilatının katibi idi. Ruhulla Axundova və bütün başqa alçaq faşistlərə. təbiətlər beləcə müxtəlif çıxırdı? Ürək bir olan kimi. o birisinin isə ürəyi xeyirxahlıqla döyünürdü? Bütün insanların iki ayağı. Yusif Vəzir Çəmənzəminliyə. Arzu da bu anketi səhnədə doldurur. Ələsgər müəllim anketi qızına qaytardı və birdən-birə Abbas Mirzə Şərifzadənin ifasında Otellonu yadına saldı.3. Sonralar maraqlandı və öyrəndi ki. bu adam 1932-ci ildə pioner Pavlik Morozovun öldürülməsi ilə bağlı istintaq işində iştirak edib və «Odin iz odinnatsati» adlı bir kitab yazıb ki. bir ürəyi var idi. ikisi də bir zəmanədə yaşayırdı – Əflatun müəllim də. Yəni doğrudan qurtaracaq?. bütün bu hadisələr səhnədə baş verir. iki əli. Məktəbdə altıncı sinifdə oxuyan bir oğlan iki-üç gün əvvəl bu anketin birinci sualının cavabını Stalin yazmışdı. Ən çox sevdiyin ədəbi qəhrəman? Arzu bu dəfə mürəkkəblə yazmışdı: Pavlik Morozov. ikisi də insan idi.. Abbas Mirzə Şərifzadəyə. Çətin! Həmin qarlı qış axşamı birinci Firidun müəllim arvadı ilə gəldi və son vaxtlar hər dəfə Firidun müəllimi görəndə Ələsgər müəllim dərindən rahat bir nəfəs alırdı.. haçansa bugünkü günlərə görə adamlardan hesabat tələb elədilər və o vaxt Əflatun müəllim kimilər. o bığlı da o balaca qızla həmin şəkli səhnədə çəkdirib və haçansa pərdə bağlanacaq. atasının fikrini bilsin.. Ələsgər müəllim bu adda yazıçı tanımırdı. 4. tamaşa qurtaracaq. həmin oğlanı əsas ifşa edənlərdən biri Arzu olub. amma necə olurdu ki. ikisinin də əlində eyni ixtiyar var idi. bir də gördün ki.) Indi.. Ələsgər müəllim o pioner iclasından xəbərdar idi və orasını da bilirdi ki. Dezdemonanın yatdığı çarpayıya tərəf yaxınlaşırdı və bu zaman adamın tükləri biz-biz olurdu.. Nəriman Nərimanova. Firidun müəllim də.. həmin kitab Arzunun stolüstü kitabı idi. beşinci sinifdə oxuyan pionerlərin o anketi doldurmaq növbəsi idi. Arzu bu sorğu-anketi doldurandan sonra Ələsgər müəllimə verdi ki. insanın quruluşu bir-birinin eyni idi. Siyasi şüuru çox inkişaf edib... ola bilər. Çünki onlar sovet pionerlərinin xoşbəxt həyatını məhv etmək istəyirdilər!!! Bu üç nida işarəsini də Arzu qırmızı qələmlə yazmışdı. dünyada hər şey ola bilər (və olur!). Ən çox sevdiyin yazıçı? Arzu yenə mürəkkəblə yazmışdı: Vitali Qubaryov. Hərdən Ələsgər müəllimə elə gəlirdi ki. təbiət də. Ülvi Rəcəbə. 5. amma necə olurdu ki. Mikayıl Müşfiqə. qara hərflərlə yazmışdı: Hüseyn Cavidə. Ələsgər müəllim o anketi alıb baxdı və: – Yaxşıdır. çünki atası ilə anasını Stalin babadan artıq tutub. yenə səhnədir. amma qoz boyda bir qəhər gəlib boğazına pərçim oldu. Ələsgər müəllim. Kimə nifrət edirsən? Arzu böyük. – dedi. Ələsgər müəllim fikirləşirdi ki... amma ikinci sualın cavabvında isə Atam Əsədulla və anam Fatma yazmışdı və pionerlər təcili iclas çağırıb pioner baş dəstə rəhbərinin iştirakı ilə o oğlanı ifşa etmişdilər.

Hələ Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulmazdan əvvəl. yuxarı sinif şagirdləri musiqi çalanda. Nəhayət. bu məktəbdə işləyirdi. adicə olaraq. Ələsgər müəllimlə bir-birilərini yaxşı tanıyırdılar və bir-birilərinə etibarları var idi. hər halda. özü Əhrimənin qurbanı oldu. bir diləyini də bildirdi ki. hətta qonaqlığın səbəbkarı və həmin məqamda qonaqlıqdan daha artıq. şərait yaradıb. Hamı. – Indi bunu ancaq biz qeyd edirik. buna görə də dedi: «–Vurmayım. sağlamlığını da içəri gətirdi. mənim işim əladır. Allah bilir. Ələsgər müəllim cəld yerindən qalxıb. on yaşı tamam olur. hələ heç biri ərə getməmişdi. idman dərsini də uşaqlara yaxşı keçirdi. idman da istehsalatdı. gələcək yubileylərini isə bütün elmi ictimaiyyət qeyd edəcək! Görərsiz! Düzdü. Xıdır müəllim. ümumiyyətlə. yeddi qız atası olanda nə olar? Bizim arvad yarımca kilo ətdən o qədər çoxlu. Xıdır müəllim üçün. sağlambədənli adama baxa-baxa fikirləşirdi ki.. Dünya bina olandan bəri Əhrimənlə Hörmüz nahaq yerə həmişə bir-biri ilə vuruşmayıblar ki? Yusif Vəzir Çəmənzəminli bu barədə yazmışdı də. indi də özünü bir balaca düzəldib gəlmişdi. bu dəfə özü ilə birlikdə bayırdakı o qarın sevincini.. cürbəcür rəqəmlər söyləyirdi. Kələntər müəllim deyirdi: «–Əşşi. Arzu belə ağıllı olmaqla. Bir azdan Kələntər müəllimlə arvadı gəldi. arvadı evdar qadın idi və o boyda ailə təkcə Kələntər müəllimin maaşına baxırdı. amma bu Xıdır müəllim idmanla çox maraqlanan adam idi. Bayramlar münasibəti ilə məktəbdəki təntənəli gecələrdə. yeddi qızı var idi.. buna nə eləsin? Zəmanə sənin üçün.. Kələntər müəllim o saat ortaya çıxıb oynayırdı və kişinin camaatın içində beləcə süzə-süzə oynamağını. Əflatun müəllimin tayı deyil. yaxşı da idmançı olsun. hələ xalq düşməni kimi ifşa olunmamışdı) dodaqaltı deyinirdi: utanmasan. familini əzbər bilirdi. özü də dadlı xörək bişirir ki. elə bil ki. – dedi. oynamağa nə var ki?. hərə bir söz danışır. indi hardadı. Kələntər müəllim kimyadan dərs deyirdi. ixtisasını yaxşı bilirdi. kimisə ifşa etmək həvəsi – ikinci yerdə. dövrün. işlər əladır. şəxsən sən öz əlinlə kiminsə ölümünə qol çəkmisənsə (günahsızın! fağırın! ailə başçısının!). siyasətin boynuna yıxacaqlar. Əlibaba müəllim çox ciddi müəllim və ciddi adam idi. kimyanı da uşaqlara yaxşı öyrədəcəksən». amma araq içməyi bir az həddindən artıq xoşlayırdı. idmançıların hamısının adını. «Məşədi Ibad»ı rus dilinə tərcümə etmək istəyirdi. 1919-cu ildən partiyanın üzvü olan Əlibaba müəllim də düz on səkkiz il idi ki. Sonra Xıdır müəllim tək gəldi. çünki əvvəldən bəxtim gətirib. deməli. necə getməyindən heç kimin xəbəri olmayan bu adam. Qarın da ki. Ələsgər müəllim bu ucaboylu. neçə vaxtıydı ki. zəmanə. Biz belə demişdik bəyəm?!». Əflatun müəllim üçün dünyada adam ifşa eləməkdən maraqlı bir şey yox idi. hər halda. nə iş gəlib başına. evdə çıxaracağı divar 113 . əzginiş işləri xoşlamayan Əvəz bəy (o vaxtlar ki. kabinetin bağlı qapısını təzədən yoxladı və o vaxtdan sonra. bir də içki barədə Əlibaba müəllimə bir söz demədi.. Arzunu çox səmimi təbrik etdi. yox. amma sən. Deməli.şeyi zəmanənin. dərslərini bilməklə yanaşı. bədən tərbiyəsi birinci yerdə idi. Xosrov müəllim arvadı ilə gəlib çıxdı və həmişə necə gəlib. nə eləyim? Görmürsən nə qayırırlar bu köpək uşağı. – dedi. Sonra Əlibaba müəllim tək gəldi: – Bizim Sofya Kovalevskayamızın bu gün ilk yubileyidi. baməzə və nikbin bir adam idi. Bir dəfə Ələsgər müəllim Əlibaba müəllimi kabinetinə çağırıb: «Vurmağı bir az azalt». vəssalam. elə bil. tox oldu. yeyib qurtara bilmirik! Heç nədən bir şey bişirir. enlikürəkli.

bu baxışlar. bir şövq var idi. gimnast qadınlarla yaxınlıq edən Xıdır müəllimin ürəyində birdən-birə idman növləriylə (hətta gimnastika ilə!) məşğul olmayan. elə hey gülümsəyirdi. heç vacib də deyildi. istəklə işıldayan elə ifadə vardı ki. o paslı qab birdən-birə itib yox olmuşdu. təkcə Arzu mizin arxasında oturub diqqətlə Xosrov müəllimlə arvadına baxırdı və Ələsgər müəllimə elə gəlirdi ki. o xoşbəxtliyi bir kişi kimi hiss edirdi. səsi də dəyişmişdi və bu səsdə də bir gümrahlıq. Ələsgər müəllimgilin o balaca otağında. qıpqırmızı yanaqları bu bədənin sağlamlığından. elə bil ki. evdə çıxaracağı o divar qəzetində tənqid etmək üçün material toplayır. o şövqü də. o gümrahlığı. Xosrov müəllim hamıya gülümsəyirdi. Bayırdakı o gözəl qar isə təzədən yağmağa başlamışdı və elə bil ki. amma o gümrahlıq da. o qədər həkimə getmişdi ki. bax. necə vardısa. onların şərəfinədi. eləcə də göz qabağında idi. bilmədiyi şey yox idi və Firuzə xanım Xosrov müəllimin təzə arvadının da gözlərində açıq-saçıq bir məhəbbət görürdü. xüsusən. yaraşıqlı. xoşbəxtlikdən xəbər verirdi və bu. təzə arvadının da hərəkətlərində. qonaqlıq Arzunun yox. həyat eşqini də əvvəlki Xosrov müəllimin simasında paslı bir qabın içinə yığmışdın və indi o əvvəlki Xosrov müəllim yox idi. Xosrov müəllimin gözlərindəki o sevinci. məclisdəkilərin hamısının birinci dəfə bir yerdə gördükləri bu ərarvada qanı qaynamışdı. azadlığa çıxmışdı. Firuzə xanım da təcrübəli arvad idi. uşaqları olmayan vaxtlar o qədər türkəçarə etmişdi. Firuzə xanımın xoşuna gəldi. təbəssümlərində elə bir uşaq sadəliyi.. ağ bənizli bir qadın idi. Xosrov müəllimin arvadı da həyəcanlı idi (çünki xoşbəxt idi!). Xosrov müəllimin də. bədənində əzələ olmayan. Xosrov 114 .. qeyri-idmançı bir qadına güclü meyl yarandı. nazik boğazının qalxıb-enən o iti hülqumuna baxmayaraq. bu bədəndəki ehtirasdan xəbər verirdi. Xıdır müəllim kimi belə işlərdə səriştəli olmaq. dinməzdanışmaz gəzib-dolanan Xosrov müəllimlə bugünkü Xosrov müəllim arasında elə bir fərq vardı ki.qəzetinin eşqi ilə yaşayan Arzu da maraq və diqqətlə Xosrov müəllimə və Xosrov müəllimin təzə həyat yoldaşına baxırdı. o ağ saçlara. Həmişə idmançı qadınlarla görüşən. bu adam həmin məlul. Xosrov müəllimin özü tamam dəyişmişdi. Xosrov müəllim tamam cavanlaşmışdı. gimnastikanı çox sevdiyi üçün. elə bil. ən yaxşı yerlərdə Xosrov müəllimlə arvadını oturtdu və ümumiyyətlə.. Xıdır müəllim bir balaca həsəd aparmağa başlasa da. elə bir açıq-aşkar vəfadarlıq vardı ki və illərlə qaraqabaq. amma ən maraqlısı bu idi ki. belə işlərdə mükəmməl səriştəsi olduğu üçün. Arzu Xosrov müəllimlə arvadını. hamıya yaxşı bir söz demək istəyirdi və hərdən də arvadına elə baxırdı ki. Ələsgər müəllimlə Firuzə xanım qonaqların hamısını girdə mizin arxasında yerbəyer elədi. Xosrov müəllimin bu arvadı kimi. bu baxışlardakı o açıq-aşkar məhəbbəti. elə bil ki. o şövq də. Xosrov müəllimin təzə arvadı otuz beş yaşlarında. dolu bədənli. heç inanmaq olmurdu ki. dinməz-söyləməz Xosrov müəllimdi. o həyat eşqi də açılmışdı. elə bil. başa düşmək üçün. bu evdə və bu qonaqların arasında Xosrov müəllimgilə elə bir münasibət vardı ki. gözlərində bir eşqlə. o süfrəsi dolu mizin arxasında əyləşmiş o adamlar da – Arzu ilə birlikdə düz on bir nəfər idi – o qar təmizliyi ilə nəfəs alırdılar. sevinci görmək.. gözlərinin ətrafındakı o dərin qırışlara. bu təzə ər-arvadın keçirdikləri gözəl gecələrin bütün gün ərzindəki davamı idi və irəlidə onları yeni bir gecə gözləyirdi. amma o açıq-saçıqlıq arsızlıqdan yox.

müəllimlə arvadı həmişəki eyniliyə öyrəşmiş bu balaca otağa bir yenilik gətirmişdi və bu yenilik, elə bil ki, bayırdakı o qar kimi, bu dəm bu balaca otaqdakı adamların bütün qayğılarının, bütün dərd-sərlərinin üstünü örtmüşdü. Xıdır müəllim yalnız idman yarışlarına baxanda həyəcanlanan, qəmgin olan, yaxud ruh yüksəkliyi keçirən bir adam idi, amma o qış gecəsi, Ələsgər müəllimgilin o otağında, elə bil ki, Xosrov müəllimlə arvadının həyəcanı, xoşbəxtliyi ona da sirayət etmişdi və Xıdır müəllim də nəsə gözəl bir iş görmək, nəsə fərəhli bir söz demək istəyirdi. Hamı bir ağızdan Kələntər müəllimi masabəyi seçdi və Kələntər müəllim: – Qədəhləri doldurun, – deyib xüsusi bir şövqlə ayağa qalxdı, konyakla dolu qədəhini əlinə alıb (Kələntər müəllim məclislərdə həmişə konyak içirdi, çünki maaşı az və ailəsi böyük olduğu üçün, özü konyak ala bilmirdi), Arzuya baxa-baxa ilk söz demək istədi, amma bu zaman birdən-birə Xıdır müəllim də ayağa qalxdı, qollarının, pencəyinin üstündən də hiss olunan əzəmətli əzələlərini oynatdı: – Bir dəqiqə! Bir dəqiqə, əziz dostlar!– Xıdır müəllim içinə araq süzdüyü iri qədəhi yuxarı qaldırdı. – Icazə verin bu gözəl gündə ilk sözü mən deyim. Mən bir söz deyim, ondan sonra Kələntər müəllim nə qədər istəyir söz desin! Ürəyimdə sözüm var mənim, əziz dostlar! Gəlin bu gözəl axşamda bu ilk qədəhləri atamız və rəhbərimiz, əziz Stalin yoldaşın sağlığına içək! Yaşasın, min il yaşasın Iosif Vissarionoviç Stalin! Tarixin ən müdrik adamıdır yoldaş Stalin! Təsadüfi deyil ki, yoldaş Stalin 72 dil bilir!– Xıdır müəllim bu sözləri deyən kimi, arağın insan orqanizminə pis təsir etdiyini yaxşı bilsə də, qədəhi başına çəkdi və arağın hamısını içdi, sonra qədəhi ağzı üstə çevirib mizə qoydu, yəni ki, baxın, dibində bircə qram da qalmayıb. Məclisə bir anlıq sükut çökdü, sonra Ələsgər müəllim cəld ayağa qalxdı: – Gözəl sağlıqdır!– dedi. – Qalxın ayağa, dostlar! Xıdır müəllim ürəyimizdən xəbər verdi! Əziz Stalin yoldaşın sağlığına! Hamı, hətta Arzu da, arvadlar da ayağa qalxdı və başqa vaxt bütün məclis boyu heç yarım qədəh araq içməyən Ələsgər müəllim bu sağlığa əlindəki dolu qədəhi axıracan içdi. Kələntər müəllim də, Əlibaba müəllim də, Firidun müəllim də qədəhləri dibinəcən içdilər. Xosrov müəllim arvadının qulağına pıçıldadı: – Sənin sağlığına!.. – və o da qədəhi axıracan içdi. Hamı yerində əyləşdi. Xıdır müəllimin dediyi sağlıqdan sonra, məclisin əvvəlki ovqatı, elə bil ki, itmişdi və heç kim danışmırdı, çəngəl-bıçaqların səsində bir nigarançılıq var idi; təkcə Xıdır müəllimin kefi kök idi, dediyi sağlıq özünün xoşuna gəlmişdi, özünə ləzzət vermişdi və bayaq Ələsgər müəllimin mətbəxdə doğradığı soyutma toyuğun budunu iştahla yeyə-yeyə bütün içində bir fəxarət hiss edirdi. Xosrov müəllimin arvadının adı Gülzar idi, uşaq bağçasında tərbiyəçi işləyirdi və Xosrov müəllim dünyanın ən qəribə bir təsadüfü nəticəsində Gülzar xanımla tapışandan sonra elə bil ki, illərdən bəri dəmir çərçivəyə salınmış bütün hissləri, bütün düşüncələri azadlığa çıxmışdı. Hadrutdan sonra Xosrov müəllim nəinki hansı bir xoşbəxtliyisə arzulayırdı, hətta belə bir arzuya iddiası da yox idi, amma elə ki, Gülzar xanım birdən-birə, tamamilə, gözlənilmədən onun həyatının bir parçasına çevrildi, məlum oldu ki, əslində, Xosrov müəllimin bütün hiss-həyəcanı, bütün bədəni belə bir xoşbəxtliyin, belə bir məhəbbətin həsrətində imiş. Hadrut və

115

Hadrutdan sonrakı illər Xosrov müəllimi o qədər əzmişdi, o qədər yormuş, incitmişdi ki, indi həmin yorğunluğun, həmin acının yavaş-yavaş bədənindən çıxmasını, az qala, cismani hiss edirdi. Gülzar xanım yeddi ildən sonra uşağı olmadığı üçün, kişi bərbərxanasında dəllək işləyən birinci ərindən ayrılmışdı (o dəlləyin indi ikinci arvadından dörd uşağı vardı) və uşaq bağçasında tərbiyəçi işləsə də, əslində, səliqə-səhmanlı ev-eşik saxlamaqdan ötrü, ərdən ötrü yarandığı üçün, bütün fikrini-zikrini, bədənini çuğlayan qızğın hissləri öz içində boğa-boğa düz yeddi il tək yaşamışdı, bu müddətdə bu yaraşıqlı, ətli-qanlı qadına tamah salan çox olmuşdu, amma Gülzar xanım o adamların heç birini yaxına buraxmamışdı, hisslərin əlində yanıb-yaxılsa da, həyasından keçməmişdi və birinci əri o dəlləkdən sonra heç bir kişi ilə bir yastığa baş qoymamışdı. Qonşuluqda yaşayan Xosrov müəllim də birdən-birə, tamamilə, gözlənilmədən Gülzar xanımın həyatına daxil olmuşdi və tək yaşadığı o yeddi ilin xəyalları, şirin yuxuları bu iki ayda Gülzar xanım üçün həqiqətə çevrilmişdi. Xosrov müəllim ev yiyəsi və kişi idi, eyni zamanda, Xosrov müəllim – bu uzunboylu, ağsaçlı adam – Gülzar xanım üçün, elə bil ki, həm də övlad idi: bu iki ayda Gülzar xanım Xosrov müəllimə əri və övladı kimi xidmət edirdi. Xosrov müəllim əlini mizin altında Gülzar xanımın ağappaq və dolu əlinin üstünə qoydu; əlbəttə, bunu heç kim görmədi, amma Gülzar xanımın qırmızı yanaqları daha da pörtdü və bu qadında birdən-birə dəli ehtiras yarandı ki, indicə ərini qucaqlayıb bağrına bassın; gicgahı nəbz kimi vurmağa başladı və özünü güclə saxladı, əlini isə Xosrov müəllimin quru, amma hərarətli əlinin altından çəkmədi. Məclisin gərginliyi yavaş-yavaş ötüb keçirdi və Kələntər müəllim yenə də ayağa qalxdı, yenə də içinə konyak süzdüyü qədəhi əlinə götürdü, amma altdan yuxarı Kələntər müəllimə baxan Xıdır müəllim bu dəfə də birdən-birə ayağa qalxdı: – Əziz dostlar!– dedi. – Tamadadan min dəfə üzr istəyirəm ki, onu afsaytda qoyuram. Ancaq ürəyimə bir gözəl sağlıq gəlib ki, onu da bu gözəl məclisdə mən deməliyəm! Bu qədəhləri qaldıraq yoldaş Stalinin yaxın silahdaşı və tələbəsi, Azərbaycan bolşeviklərinin sevimli rəhbəri, Azərbaycan zəhmətkeşlərinin qayğıkeş atası, əziz Mir Cəfər Bağırov yoldaşın sağlığına! Yaşasın, min yaşasın yoldaş Mir Cəfər Bağırov! Yenə də məclisə bir anlıq sükut çökdü, amma bu dəfə Xıdır müəllim qədəhi o saat başına çəkmədi, nə isə hiss edib dayandı, bir-bir mizin arxasındakı adamlara baxdı. Xosrov müəllim heç vəchlə əlini mizin altında Gülzar xanımın əlinin üstündən çəkmək istəmirdi, amma birdən-birə, tamamilə, gözlənilmədən, tamamilə, qəflətən Xosrov müəllimə elə gəldi ki, yenə də Hadrutdakı o tonqalı görür, hətta o tonqalın istisini hiss etdi, bu isti, Gülzarın əlinin hərarətini çəkib Xosrov müəllimin ovucundan çıxartdı; bu həmin tonqalın istisi idi ki, illərdən bəri gecə yatdığı çarpayıda da, gündüzlər dərs dediyi sinif otağında da Xosrov müəllimi təqib etmişdi və bu məclisdə oturanlardan heç kimin, hətta, Gülzarın da o təqibdən, o təqibin ağrısından-acısından xəbəri yox idi. Xıdır müəllimin indicə dediyi sağlıq Xosrov müəllimin Gülzarla birlikdə bu iki aylıq həyatına o qədər yad idi, Gülzarla birlikdə, əslində, ilk dəfə cəmiyyət içinə çıxdığı bu məclisdəki hisslərinə, həyəcanına o qədər yabançı idi ki, heç özü də bilmədi ki, birdən-birə necə ayağa qalxdı və Xıdır müəllimə baxa-baxa əsəbdən titrəyən bir səslə:

116

– Mir Cəfər Bağırov yoldaş bizim rəhbərimizdi, düzdü, – dedi. – Amma niyə qoymursuz səhərdən bəri bu gözəl qızın – Xosrov müəllim uzun qolunu qaldırıb barmağı ilə Arzunu göstərdi – sağlığına içək, bu gözəl qızı təbrik edək. Bu dəfə o balaca otağa elə dərin bir sükut çökdü ki, məclisdəkilərin, o cümlədən də Xıdır müəllimin gözləri elə bərələ qaldı ki, özündən asılı olmayaraq, Xosrov müəllimin dizləri titrəməyə başladı, nə dediyini, necə bir iş gördüyünü, elə bil ki, indi başa düşdü və həmin məqamda ilk özünə gələn adam yenə də Ələsgər müəllim oldu, tələsik ayağa qalxdı: – Bir dəqiqə, bir dəqiqə, Xosrov müəllim, – dedi və həyəcandan udqundu. – Arzu qaçmır ki, buradakı özümüzünküdü, sağlığına da içəcəyik, təbrik də edəcəyik. Ancaq bu qədəhləri qaldıraq Xıdır müəllim deyən sağlığa. Doğrusu, bizi qabaqladı Xıdır müəllim, yaxşı da elədi... hamımızın ürəyindən dedi, sənin də ürəyindən dedi, Xosrov müəllim. Sağ olsun yoldaş Mir Cəfər Bağırov, onun sağlığına. O böyük insan başımızın üstündən əskik olmasın, həmişə bizə bu cür müdrik rəhbər olsun. Həmişə bizə yol göstərsin! Mizin arxasında əyləşənlər yenə də bir nəfər kimi ayağa qalxıb qədəhləri başlarına çəkdilər və Xosrov müəllim də birdən-birə titrəməyə başlamış əlini uzadıb mizin üstündəki qədəhi götürdü, arağı Mir Cəfər Bağırov yoldaşın sağlığına içdi. Xosrov müəllim başa düşmüşdü ki, səhv edib, bağışlanmaz bir səhv buraxıb və bu səhv ona çox baha başa gələ bilər. Gülzarı ondan ayıra bilər və Xosrov müəllim ölməyə hazır idi, amma yenə də tək yaşamaq istəmirdi, bu iki ayın istisinin yenə də həmişəlik bir keçmişdə qalmasını istəmirdi. Bundan sonra məclis heç cürə əvvəlki həvəsi, əvvəlki şövqü bərpa edə bilmədi; mizin arxasında əyləşən qonaqlar, elə Ələsgər müəllim də, Firuzə xanım da tez-tez ürkək nəzərlərlə Xıdır müəllimə tərəf baxırdı: Xıdır müəllim qaş-qabağını sallayıb papiros çəkirdi və heç kimə baxmır, heç bir söz demirdi. Xosrov müəllimin bütün içindən dəhşətli bir qorxu hissi baş qaldırmışdı və o tonqalın istisi, elə bil ki, bədəninin tüklərini ütürdü, elə bil ki, o bir nəfərin iki əlilə də başı üstündə fırlatdığı o məşəl indicə bütün sir-sifətini yandıracaqdı və Xosrov müəllim yenə də udqunduqca, uzun və ucu iti hülqumu enib-qalxdıqca adama elə gəlirdi ki, bu adam başdan-başa əzab-əziyyət içindədi. Təkcə Gülzar xanım, elə bil ki, heç nə başa düşmürdü (və yəqin elə doğrudan da belə idi!), eləcə gülümsəyirdi, eləcə məhəbbət, nəvaziş dolu nəzərlərlə ərinə baxırdı, sonra Gülzar xanım özü əlini mizin altında Xosrov müəllimin əlinin üstünə qoydu, amma Xosrov müəllim daha o əlin hərarətini hiss etmədi. Ələsgər müəllim dedi: – Indi Arzudan xahiş edək bir şer oxusun! Arzu özünün beləcə ad günlərində təzə əzbərlədiyi şerlər oxuyurdu və bu şerlər siyasi-ictimai mövzularda olurdu, çünki Arzu siyasi-ictimai mövzulu şerləri xoşlayırdı; həmin qış axşamı da ayağa qalxıb əllərini arxasına qoydu, ütülənmiş qırmızı ipək qalstuklu sinəsini irəli verdi və hər bir sözü xüsusi vurğu ilə tələffüz edə-edə şer dedi:
Bəşər dühasının sönməz ulduzu, Əziz rəhbərimiz, atamız Stalin! Ürəyimiz, sevgimizin sonsuzu Bil ki, əzəl gündən sənindir, sənin! Ey bütün ellərin şöhrəti, şanı,

117

Aparırsan bizi zəfərlərə sən! Əməlin qərq edib nura cahanı! Bir nəğmə çağlayır mənim sinəmdən: Eşq olsun Stalinə! Yaşasın Stalin! Həyatın mənası, Məzmunudur o!

Arzu şeri deyib qurtaran kimi, hamı əl çaldı və Ələsgər müəllim fürsətdən istifadə edib Xıdır müəllimə baxa-baxa bir daha yoldaş Stalinin şərəfinə sağlıq dedi və yenə də hamı, o cümlədən, Xosrov müəllim ayağa qalxıb qədəhləri dibinəcən içdilər. Arzu isə indi rus dilində bir şer söyləmək istəyirdi. Bu şeri keçən il «Oqonyok» jurnalında oxuyub əzbərləmişdi, oradakı bir parça, xüsusilə, xoşuna gəlirdi və Arzu yenə də hər sözü xüsusi vurğu ilə tələffüz edə-edə dedi: – Osip Kolıçev. «Priqlaşeniye k pesne». Otrıvok iz stixotvoreniya.
Vı bıli vçera Bezımennı, Sedaya zurna Suleymana, Djambula Sedaya dombra... Tak poyte je Stalinu Slavu Stixami, Podobnımi splavu Zolota i serebra!..

Yenə hamı əl çaldı və Ələsgər müəllim fikirləşdi ki, görəsən, yenə də qalxıb Stalin yoldaşın sağlığına içsinlər, yoxsa yox? Yox, lazım deyildi, bu lap ağ olardı və Ələsgər müəllim qaş düzəltdiyi yerdə vurub gözü də çıxarardı. Əlbəttə, Arzunun bu cür şerlər əzbərləməyi, əslində, Ələsgər müəllimin ürəyincə deyildi, amma nə etmək olardı, Arzu zəmanə uşağı idi və bu axşam Arzunun bu iki şeri söyləməyi lap yerinə düşdü; Xıdır müəllim, hər halda, tamam eşşək deyildi, qoy başa düşsün, görsün ki, məktəb müdirinin ailəsi necə ideyalıdır və Xosrov müəllimin bayaqkı hərəkəti də təsadüfi bir şeydir. Əvvəlcə, o vaxtlar ki, Əvəz bəy hələ ingilis casusu və terrorçu kimi ifşa olunmamışdı, belə ad günlərindən birində Arzu əllərini arxasında tutub, sinəsini qabağa verib (onda hələ pioner deyildi) əziz Stalin baba haqqında əvvəlcə Azərbaycan dilində, sonra da rus dilində şerlər deyəndə Əvəz bəy (Ələsgər müəllimin yanında oturmuşdu) dodaqaltı pıçıldadı: «–Yaxşı ki, fransız dilində də belə şerlər demir». Onda Ələsgər müəllim özünü eşitməzliyə vurdu, amma bir müddət ürəyi nigarançılıqla döyündü, diqqətlə mizin arxasında oturanlara, xüsusən, Əflatun müəllimə baxdı –yox, Əvəz bəyin o pıçıltısını heç kim eşitməmişdi və Əflatun müəllim də içib keflənmişdi, dünya da vecinə deyildi. Bu hadisə o vaxt olmuşdu – üç il bundan əvvəl, o vaxt heç kim Əvəz bəyin pıçıltısını eşitməmişdi, amma buna baxmayaraq, Əvəz bəy indi həyatda yox idi. Əvəz bəy güllələnmişdi və güllələnəndən sonra da məktəbdəki iclaslarda, mitinqlərdə, «izhari-nifrət» yığıncaqlarında hamı, o cümlədən, Ələsgər müəllim Əvəz bəyin adını çəkir, onu dönə-dönə ifşa edir, sayıq olmağa, maskalanmış xalq düşmənlərini görməyə çağırırdı. Pıçıltını eşitmək vacib deyildi, bəzən Ələsgər müəllimə elə gəlirdi ki, əlaqədar orqanlar uzaqdan-uzağa adamın ürəyinə də girir, düşüncəsini də oxuyur və 118

həmin vaxtlar Ələsgər müəllimin bütün əhvalı pozulurdu, güclə özünü ələ alırdı, Əflatun müəllimi tovlaya-tovlaya, qoltuğuna verə-verə, pişim-pişimlə məktəbdə camaatı yola verirdi. Arzunun on yaşı tamam olduğu həmin qarlı qış axşamı Xıdır müəllim eləcə papiros çəkir, hərdənbir araq içir, danışmır və fikirləşirdi. Xıdır müəllim dünyanın işləri barədə, insanların naşükürlüyü barədə, qeyrətsizliyi, vicdansızlığı barədə fikirləşirdi. Inqilabdan əvvəl biz nə idik? Heç nə, bir nəfər də fərli idmançımız yox idi. Bu boyda Azərbaycanda beş-altı dənə pəhləvan var idi, beş-altı dənə də ağırlıq qaldıran, vəssalam! Onlar da primitiviydi, beynəlxalq arenaya çıxmamışdılar. Bakının cəmi-cümlətani ikicə dənə idman klubu var idi: «Sokol», bir də ki, «Unitas», vəssalam. Elə Rusiyanın özündə nə var idi? Bircə Poddubnıydı, bir də ki, Zaikin də, başqa nə varıydı. Yoldaş Stalin ölkədə bədən tərbiyəsini bu cür inkişaf elətdirdi!.. Indi ölkədə altmış minə (minə!) qədər bədən tərbiyəsi kollektivi var, idmançıların sayı beş milyona yaxındı, minə qədər idman zalı var, stadionların sayı üç yüzü (üç yüzü e!) ötüb! Daha nə istəyirsiz, ay qeyrətsizlər?! Sovet gimnastları Antverpendə Üçüncü Fəhlə Olimpiadasında iştirak etdi! Bu qədər yüksəlişi görməmək olar? Kim eləyib bizim bu yüksəlişimizi? Yoldaş Stalin! Bəs Azərbaycanda kim eləyib bunları? Yoldaş Mir Cəfər Bağırov! Gimnastika, yüngül atletika, basketbol, voleybol... Inqilabdan əvvəl varıydı bunlar? Allahın topu yox idi, cındır əsgiləri basırdılar girdə torbanın içinə, ağzını tikirdilər, guya ki, topdu, Kömürçü meydanında futbol oynayırdılar... Bəs indi necə olur ki, adını da müəllim qoymusan, yeni nəsil tərbiyə edirsən, ay Xosrov müəllim, adamın dili də gəlmir sənə müqəddəs sovet müəllimi sözünü desin! – o boyda kişinin, o boyda rəhbərin sağlığına içmirsən? Üzdən baxırsan ki, fağırın biridi, amma, əslində, vələdüznanın cövhəridi bu Xosrov müəllim. Görmürsən zaraza, gedib özünə necə arvad tapıb alıb? Arvad deyil, balıqdı köpək qızı!.. Xıdır müəllim nifrət dolu nəzərlərlə Xosrov müəllimə baxdı və Xosrov müəllim də bu baxışların altında ağappaq ağardı, hiss etdi ki, kiçilir, tamam balacalaşır və dünyanın hər üzünü görmüş bu adam Xıdır müəllimin həmin baxışları altında az qaldı ağlasın. Xosrov müəllim sövq-təbii hiss edirdi: elə bir səhv buraxıb ki, bunun axırı mütləq pis qurtaracaq; iki aydı ki, Xosrov müəllim hər dəfə evdən çıxıb məktəbə gedəndə (məktəbdən başqa bir yerə getmirdi) Gülzarla bir yerdə yatdıqları çarpayıdakı döşəyin, balıncın o mehriban, o sevimli istisini də özü ilə aparırdı, sinifdə uşaqlara dərs keçirdi, amma boynunun ardında, kürəyində o istini hiss edirdi, o balınc istisi də, o döşək istisi də, əslində, Gülzar xanımın sim kimi tarım çəkilmiş, dolu və hamar bədəninin istisi idi və Arzunun on yaşının tamam oduğu həmin qış axşamı Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki, o istini güclə onun bədənindən, hisslərindən dartıb çıxarırlar. Kələntər müəllim bir az içəndən sonra, dostluqdan, etibardan, vəfadan, səmimilikdən, xeyirxahlıqdan gözəl sözlər dedi. Füzulidən və Seyid Əzim Şirvanidən müdrik misallar söylədi, Ələsgər müəllim məclisin siyasi səviyyəsini qaldırmağa çalışa-çalışa bir bəhanə tapıb yenidən Mir Cəfər Bağırov yoldaşın şərəfinə sağlıq dedi (və mizin arxasındakıların hamısı ayağa qalxıb qədəhlərini dibinəcən boşaltdılar), sonra Bakı ilə, Azərbaycan bolşevikləri ilə xüsusi bağlı olduqları üçün, yoldaş Stalinin yaxın silahdaşlarından və şagirdlərindən yoldaş Anastas Ivanoviç Mikoyanın və yoldaş Lavrenti Pavloviç Beriyanın şərəfinə sağlıq

119

dedi, mizin arxasında əyləşənlərin də hamısının haqqında ayrı-ayrılıqda sağlıqlar deyildi (bircə Xosrov müəllim və Gülzar xanım haqqında heç kim, o cümlədən, Ələsgər müəllim də cəsarət edib sağlıq demədi), hətta Firidun müəllim iki-üç xalq mahnısı da oxudu, amma bütün bunlara baxmayaraq, məclisdəki o gizli, o üstüörtülü gərginlik axıradək davam etdi. Təkcə Gülzar xanım dünyadan xəbərsiz idi, hətta sağlıqlarına söz deyilmədiyi də bu qadına təsir etməmişdi, eləcə mehribanlıqla, eləcə səmimiyyətlə hamının üzünə gülümsəyirdi, eləcə məhəbbət dolu gözləriylə Xosrov müəllimə baxırdı və Gülzar xanımın iri, qara gözlərinin dərininə çökmüş və o iri qara gözləri işım-işım işıldadan o xoşbəxtlik, o səadət də bütün məclis boyu o qadınla birgə oldu. Xıdır müəllim isə bütün idmançı iradəsini toplayıb özünü məcbur etdi ki, məclisin axırına qədər otursun və hamı ilə birlikdə bu mizin arxasından qalxsın, yoxsa belə çıxardı ki, Xıdır müəllim meydandan qaçır; yox, Xıdır müəllim meydandan qaçmayacaqdı, çünki rəqibin qarşısından geri çəkilmək, güzəştə getmək Xıdır müəllimin idmançı təbiətinə zidd idi, bu adamlar hələ Xıdır müəllimi yaxşı tanımırdılar. Gecə qonaqlar dağılandan sonra, Ələsgər müəllim, elə bil ki, bütün məclis boyu oynadığı roldan çıxa bilmirdi, şəstlə Arzudan soruşdu: – Hə, necə oldu? Gördün sənin yubileyini necə keçirtdik?! Arzu başı ilə təsdiq edə-edə: – Hə, yaxşı oldu, – dedi. – Ancaq divar qəzetində Xosrov müəllimi də tənqid edəcəyəm. Ələsgər müəllim hiss etdi ki, qızarır: – Niyə? – Bəs görmədin? – Nəyi? – Stalin babanın sevimli şagirdi Mir Cəfər Bağırovun sağlığına içmədi! Həmişə təmkinli Ələsgər müəllim o qədər yanıb-yaxıldı ki, özünü saxlaya bilmədi, əməlli-başlı hirsləndi: – Ay qız, sən necə adamsan? Bəs, o sənin sağlığına içmək istəyirdi də! – Nolsun? Sən özün dedin ki, mənim sağlığıma həmişə içmək olar. Ancaq rəhbərlərin sağlığına birinci içmək lazımdır. Sən də bir şeyi düz eləmədin. – Mən? Mən nəyi düzgün eləmədim? – Sən dedin ki, Arzu özümüzünküdür, onun sağlığına sonra içərik. Belə çıxır ki, rəhbərlər özümüzünkü deyil... Ələsgər müəllimin matı-qutu qurudu: – Mənim daha sənə heç bir sözüm yoxdur... – Nədi? Düz demirəm? Rəhbərlər özümüzünkü deyil? Ələsgər müəllim özünü ələ aldı: – Özümüzünküdü, əlbəttə... Ola bilsin ki, mən fikrimi düzgün çatdırmamışam. Amma sən də Xosrov müəllimi düz başa düşməmisən. Xosrov müəllim o cürə demək istəmirdi... – Bəs necə demək istəyirdi? – Istəyirdi ki... Bilirsən, elə şeylər var ki, sən hələ balacasan, başa düşmürsən... – Başa düşmürəm? – Başa düşmürsən... Sən ağıllı qızsan, amma elə şeylər var ki... – Çox yaxşı. Onda bizim divar qəzetimizdə sən mənə cavab yazarsan!

120

– Belə şeyləri yazmaq olmaz. – Niyə? Ələsgər müəllim gəlib qızının yanında oturdu, Arzunu öpdü, Arzunun xoşladığı maraqlı hadisələrdən danışmağa başladı, Arzunun fikrini yayındırmaq istədi, Firuzə xanım (fikrində Xıdır müəllimin yeddi arxa dönənini söyə-söyə) mətbəxdə çəngəl-bıçağı, boşqabları yuyub quruladıqca, Ələsgər müəllim Arzuya xoş sözlər dedi və birdən-birə özü də hiss etdi ki, o qarlı qış gecəsi qızına yaltaqlanır... Səhəri gün o qar yenə də hər tərəfi eləcə bürümüşdü, amma o qarın ağlığı, elə bil ki, dünən axşamkı təmizliyini itirmişdi və Ələsgər müəllimə elə gəlirdi ki, qarın o ağlığı nəsə gözəgörünməz bir çirkabla örtülüb; elə bil ki, o qar irin idi, nazik pərdəsini partladıb ətrafı batıracaqdı. Ələsgər müəllim gecəni çox narahat keçirmişdi, çarpayıda uzanıb hər iyirmiotuz dəqiqəlik mürgüdən, yüngül yuxudan sonra diksinib, ayılıb özünə ürək-dirək vermişdi: «Heç nə olmaz. Nə olacaq axı? Lap gözəl qonaqlıq keçdi. Bir söz idi dedi də... Sonrası yaxşı oldu, hər şeyi yuyub apardı. Dördgözün (Mir Cəfər Bağırov eynək taxdığı üçün camaat hərdən öz-özünə fikirləşəndə, ən yaxın, ən etibarlı adamla o tərəf-bu tərəfə baxa-baxa pıçıltıyla danışanda onu belə adlandırırdı: dördgöz) sağlığına iki dəfə içildi... heç nə olmaz...» və Ələsgər müəllim səhər qalxıb o soyuq havada mətbəxdəki əlüzyuyanın altında möhkəmcə yuyundu (soyuq havalarda heç vaxt belə yuyunmazdı), o soyuq su, elə bil, kişiyə bir toxtaqlıq, bir təpər verdi, amma evdən çıxıb ayağının altındakı qarı xırçıldada-xırçıldada məktəbə yaxınlaşdıqca, o nigarançılıq yenə də artmağa başladı. Məktəbdə Ələsgər müəllimin müdir otağına birinci girən adam Kələntər müəllim oldu və Kələntər müəllim o səhər çağı dünyanın ən qayğılı adamlarından biri idi. – Yaxşı məclis keçirdik. O gün olsun ki, Arzu balanın iyirmi illiyini keçirək! – Çox sağ ol... – Firuzə xanımın da süfrəsinə söz ola bilməz. – Hə. – Ələsgər müəllim gülümsədi, amma ürəyi daha artıq bir narahatlıqla döyündü, çünki Ələsgər müəllim gözlərindən görürdü ki, Kələntər müəllim də çox nigaran bir gecə keçirib. – Çox yaxşı keçdi məclis... – Kələntər müəllim gözlərini Ələsgər müəllimin gözlərindən yayındırdı. – Ancaq... bu zalım oğlu zalım Xosrov müəllimin başına Allah bir az ağıl qoysun... – Fikir vermə, keçdi, getdi... Bu barədə nə qədər az söhbət olsa, bir elə yaxşıdı... Guya ki, heç nə olmayıb, üstünü vurma!.. – Mən harda vuracağam üstünü? – Və birdən-birə o əhli-kef, o zarafatcıl, nikbin Kələntər müəllimin dodaqları tutrədi. – Qorxuram!.. – dedi. – Qorxuram!.. Yeddi qızın atasıyam... Ələsgər müəllim həmişə müdir otağındakı mizin üstündə olan qalın şüşə qrafindən stəkana su töküb Kələntər müəllimə yaxınlaşdı və suyu Kələntər müəllimə uzatdı: – Sakit ol, əşşi!.. Nə olacaq sənə? Sənə nə dəxli var? Qazan qaynasa, o bədbəxt oğlu Xosrovun başında qaynayacaq də... – Deyirsən mənə dəxli yoxdu? – Əlbəttə!

121

– Bəs sənə? Ələsgər müəllim təəccüb etdi və ürəyi daha şiddətlə vurmağa başladı: – Mənə? Mən də sənin kimi. Mənə də dəxli yoxdu!.. – Axı, sənin evində olub!.. – Nə olsun? Suyu içəndən sonra bir az özünə gəlmiş Kələntər müəllim çiynini çəkdi, sonra söruşdu: – Necə bilirsən, o köpək oğlu Xıdır gedib xəbər verəcək? – Köhnə bakılı olduğu üçün Bakı sakinlərinin çoxunu tanıyan Kələntər müəllim: – Bunlar, – dedi, – Xıdırgil nəsillikcə pis adam olublar!.. Bunun atası hambal Orduxan, deyirlər, bir kasa bozbaşdan ötrü hazırmış bütün Bakını satsın!.. Ələsgər müəllim bir söz demədi; əslində, bu kabinetə girən kimi, Xıdır müəllimi çağırmaq istədi, amma çağırmadı, fikirləşdi ki, «qarğa, məndə qoz var» olar. Xıdır müəllim olanda nə olar, o da adamdı, o da başa düşə bilər ki, başqalarını bədbəxt eləmək olmaz, ailələri var, uşaqları var, onları didərgin salmaq olmaz. Kələntər müəllimdən sonra, Firidun müəllim həyəcanla kabinetə girdi: – Bu əclafı görürsən?! Ələsgər müəllim, əlbəttə, bilirdi ki, söhbət kimdən gedir, amma Firidun müəllim həmişə ədəb-ərkanla danışan mədəni bir adam idi və onun beləcə həyəcanlanması, beləcə söyməsi Ələsgər müəllimin, onsuz da, pozulmuş əsəblərini daha da gərginləşdirdi: – Kimi söyürsən? Nolub axı, sizə? Kimi deyirsən? – Necə kimi? Xıdırı! Indicə yaxınlaşıb məndən soruşur ki, dünənki hadisəni bu gün partbüronun iclasına qoyacaqsan, yoxsa yox? Özü də elə-belə soruşmur e, hədəylə soruşur... Ələsgər müəllim özünü saxlaya bilmədi: – Bay sənin imanına tüpürüm!.. – Sən də belə adamı məclisə çağırırsan... – Sizə görə çağırırdım də!.. Deyirdim ki, bu imansızın sizlərdə işi olmasın!.. Mən nə bilim ki, Allah Xosrovun ağlını başından alıb? Nə bilim, qanadıma baxmışdım? Firidun müəllim kabinetdən çıxanda Ələsgər müəllim birdən-birə Əvəz bəyi xatırladı, daha doğrusu, Əvəz bəyin arvadını, qızını yadına saldı; indi Əvəz bəyə nə vardı ki, bu dünyaya bir gün gələn bir gün də köçəsi idi, dərd o arvadın, o qızın dərdi idi, xalq düşməninin ailəsi kimi, evsiz-eşiksiz didərgin düşmüşdülər, bax, bu yerdə deyiblər ki, vay qalanın halına... O tək arvad, o tək qız indi Qazaxıstanın o çöllərində nə eləyirdilər, hansı müsibətin içindəydilər?.. Indi bu nə işiydi belə, bu nə oyunuydu Xosrov çıxartdı?.. Taleyin işidi-nədi?.. Əlibaba müəllim içəri girdi: – Salam. – Salam. – Nə var, nə yox? – Nə olacaq? Sağlığın... – Bilirsən nə var? Dünən içməyimə baxma, araq tutmurdu məni. Bütün gecəni fikirləşmişəm. Iyirmi ilin partiyaçısıyam! Uşaq döyüləm mən! Sinəmi qabağa verib

122

Xosrovu müdafiə edəcəyəm! Mən hələ bolşevik vicdanımı itirməmişəm! Amma çoxları itirib! Çoxları çoxdan itirib!.. Mən... – Əşşi, hələ bir dayan görək də... – Ələsgər müəllim başa düşdü ki, Əlibaba müəllim də bütün gecəni özünə toxtaqlıq verib. – Nə olub? – Necə nə olub, a kişi, yatmısan? Bütün məktəb soruşur ki, dünən Ələsgər müəllimgildə nə hadisə baş verib helə? Xıdır yayıb hamıya... Kimi görür, deyir ki, baxarsız, nə oyun açacağam o uzun biqeyrətin, Xosrovu deyir, başına!.. Ələsgər müəllim yenə də özünü saxlaya bilmədi: – Nə alçağıymış, ə, bu? – Həyəcandan Ələsgər müəllimin bütün içi əsirdi, özü də öz ürəyinin tıppıltısını eşidirdi və elə bil ki, bu dəm o uzaq Qazaxıstan çöllərindəki Əvəz bəyin arvadıyla qızı deyildi, Firuzə xanımla Arzu idi. Ələsgər müəllim yaşadığı illərin qorxusunu heç vaxt bu qədər dərindən hiss etməmişdi, fəlakəti bu qədər yaxında duymamışdı. Qazaxıstanın o kimsəsiz çöllərində, o qar çovğununun içində, şikara baxan canavar gözləri kimi, çılğın kişi gözlərinin, şəhvətli baxışlarının altında iki nəfər kök ana-balanın – Firuzənin və Arzunun güzəranı Ələsgər müəllim üçün o qədər gerçək göründü ki, kişinin ürəyi bulandı, alnını soyuq tər bürüdü, mədəsindən sancı tutdu. Ələsgər müəllim təcrübəli adam idi, özünü ələ almağı bacarırdı, ən çətin məqamlarda da tədbirlə hərəkət edirdi, amma həmin qış səhəri məktəbdə on səkkiz il əyləşdiyi o müdir otağında Ələsgər müəllim uşaq kimi tamam bir ümidsizlik içində batırdı. Bir müddət otağa heç kim girmədi, amma bütün o müddət ərzində Ələsgər müəllimə elə gəldi ki, kimsə qapının arxasında dayanıb, ürəyi döyünə-döyünə içəri girməyə cəsarət etmir; beləydisə də, belə deyildisə də, qapı açıldı, Xosrov müəllim içəri girdi, eləcə qapının ağzında dayandı. Ələsgər müəllim başdan-ayağa bir yazıqlıq içində olan bu uzun, arıq adama baxdı: dünənki şövqdən, dünənki xoşbəxtlikdən əsər-əlamət yox idi və elə bil ki, Xosrov müəllim əvvəlkilərə, yəni Gülzarla tapışmadığı vaxtlara nisbətən də daha artıq bir qaragünlük içində idi. Ələsgər müəllimə elə gəldi ki, Xosrov müəllimin o ağ saçları da, əslində, bu gecə ağarıb və elə bil ki, Ələsgər müəllim Xosrov müəllimə yox, sonu lap yaxın olan əlacsız bir xəstəyə baxır, hətta bir anlıq, cəmi bircə anlıq Ələsgər müəllimə elə gəldi ki, Xosrov müəllim tabutun içində uzanıb və o tabutu indi gətirib qapının ağzında dik qoyublar; kişi özü gözünün qabağına gələn bu görümdən diksinib ayağa qalxdı və gəlib Xosrov müəllimlə üzbəüz dayandı. – Əşşi, – dedi Ələsgər müəllim, – sənə nə olacaqdı o... o... – Ələsgər müəllim bu yerdə özünü saxladı, ürək eləyib ONU (dördgözü) söymədi, – onun sağlığına içsəydin? Hə? Istəmirsən, ürəyində başqa sağlığa iç də, sənin ürəyinə girən var?! Uşaqsan sən, hə? Bu qədər müddətdi sən bu zırıltını görmürsən? Hə? Indi də sarını udmusan!.. Xosrov müəllim udquna-udquna, nazik boğazının uzun və iti hülqumu yuxarıaşağı qalxıb düşə-düşə: – Bilmirəm, – dedi, – vallah, bilmirəm necə oldu o sözlər ağzımdan çıxdı... Sizi də pis vəziyyətdə qoydum... Mən cəhənnəm, qorxuram sizə də söz gələ... Ələsgər müəllim bu dəfə əməlli-başlı səksəndi: – Bizə niyə? Biz nə etmişik ki?.. Xosrov müəllim:

123

– Nə bilim... – dedi. – Adamın ürəyinə hər şey gəlir... Bu vaxt kabinetin qapısı açıldı və gözlərindən qəzəb yağan Xıdır müəllim içəri girmək istədi, amma Ələsgər müəllimi Xosrov müəllimlə üzbəüz dayanmış görüb qapını bərk (nümayişkarcasına!) örtdü. – Bunu görmürdün orda sən, ay bədbəxt oğlu? – soruşdu. Ələsgər müəllim qapıdan gözünü çəkib yenə də Xosrov müəllimə baxa-baxa açıq-aşkar bir ümidsizliklə: – Bunu görmürdün orda sən, ay bədbəxt oğlu?– soruşdu. –Başına söz qəhətiydi sənin? Özün də təzə-təzə bədliyin daşını atmısan, təzə ailə qurmusan!.. Xosrov müəllim səhərə kimi yatmamışdı; qonaqlıqdan evlərinə gələndə əvvəlcə soyunub yerlərinə girdilər, tramvayla gəldikləri üçün soyuğa düşmüşdülər və bayırın o soyuğundan sonra dünyanın işlərindən xəbəri olmayan Gülzar xanım çarpayıda Xosrov müəllimi hamar dərili, dolu və isti qucağına basdı və o hamar dəri, o isti, o mehriban bədən Xosrov müəllimə hər şeyi unutdurdu, belə istinin, belə mehribanlığın içində Xosrov müəllimin iki aydan bəri davam edib gələn və bayaqkı məclisdə birdən-birə, az qala, tamam uzaqlaşıb getmiş o xoşbəxtliyi, elə bil, yenə də geri qayıtdı və o xoşbəxtlik məqamlarında Xosrov müəllim üçün dünyada nə Xıdır müəllim, nə Mir Cəfər Bağırov, nə də onun qorxusu var idi; Gülzarın tək-tənha yaşadığı o yeddi il ərzində öz içində əlbəyaxa olduğu, boğduğu hisslər indi hər dəfə təzə bir eşqlə qarşısını almaq istəmədiyi bir ehtirasla coşurdu və bütün bu iki ay ərzində onlar həmin eşqlə, həmin ehtirasla yaşayırdılar və həmin qarlı qış gecəsi də belə oldu, sonra Gülzar tamam taqətdən düşüb gözəl bir yuxu ilə yatdı və Xosrov müəllim iki ay bundan əvvələ qədər illərdən bəri tənha yaşadığı o balaca otağın qaranlığı içində lap başqa bir dünyanın – iki ay bundan əvvələ qədər Xosrov müəllim üçün səsçatmaz, ünyetməz bir dünyanın sirri, əfsanəsi kimi alaqaranlıqda Gülzarın ağ və dolu qollarına, iri və hərarətli döşlərinə baxdıqca birdən-birə yadına saldı ki, dünyada Xıdır müəllim var, dünyada Mir Cəfər Bağırov var və dünyada Xıdır müəllimlə Mir Cəfər Bağırov arasında – bu uzun məsafədə – get-gedə böyüyən, biri o birisindən uca elə adamlar (və o qədər adamlar!) var ki, Xosrov müəllim kimilərinin minini birdən büküb-bürmələyib maye azotun içinə basar, heç «uf» da deməz və o maye azotun soyuğu, elə bil ki, birdən-birə Xosrov müəllimin nəzərlərində Gülzarın isti bədənini buza çevirdi və indi o hamarlıq da buz hamarlığı idi. Xosrov müəllim səhərə kimi çarpayıda oturdu və həmin maye azot soyuğu içində ikisinin – Gülzarla Xosrov müəllimin arasına soxulmaq istəyən fəlakəti bir varlıq kimi hiss etdi. Hardasa uzaqlarda yanan o tonqalın şölələri də isti yox, həmin maye azot kimi, soyuq saçırdı... Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki, səhər açılacaq və o yenə də Ovanesin faytonuna minib YENIDƏN evdən çıxacaq, o gedər-qayıtmaz səfəri YENIDƏN başlayacaq, uşaqlar yenə də həmin o səhərdə olduğu kimi, səs-küy salacaq: – «Ata, sağ ol!..» – Bunu Cəfər deyəcək... – «Ata, tez gəl!..» – bunu Aslan deyəcək... – «Ata... Ata...» – bunu da iki yaşlı Azər deyəcək və Şirin bir dolu parç suyu yenidən onun ardınca atacaq və sonra Şirin də, altı yaşlı Cəfər də, dörd yaşlı Aslan da, iki yaşlı Azər də yenidən məhv olacaqlar, onu yenidən Hadruta buraxmayacaqlar və o tonqal yenidən alışıb yanacaq.

124

Xosrov müəllim çarpayıdan qalxmaq istədi, gedib əl-üzünü yumaq, bir az sakitləşmək istədi, amma kiçicik bir hərəkət də edəndə o gecəyarısı ona elə gəlirdi ki, Ovanesin faytonunda Şuşaya gedir, bu hərəkət də ona görədir ki, fayton yırğalayır və Şuşaya aparıb çıxaran o dağ yolu indi qapqara bir rəngə bürünmüşdü və Xosrov müəllim bu qara rəngi o qədər gerçək hiss edirdi ki, elə bil, indicə bu qara rəng bir şirə kimi, üz-gözünə, bədəninə yapışacaqdı və ən dəhşətlisi bu idi ki, Xosrov müəllimə o anlarda elə gəlirdi, elə bil, bu qara rəng indicə Gülzarın da o ağappaq bədənini bürüyəcəkdi. O gecə çağı çarpayıda oturmuş Xosrov müəllimin içindən eynilə o tonqalın kənarında olduğu kimi, bir zarıltı baş qaldırmağa başladı, daha doğrusu, bu səs insan zarıltısından daha artıq, bir zingiltini xatırladırdı və o zingilti get-gedə artırdı, amma bu vaxt deyəsən, Gülzar da Xosrov müəllimin içindən baş qaldırmış o səsi yuxuda eşitdi və... gülümsədi. Xosrov müəllim otağın qaranlığı içində Gülzarın sifətindəki o təbəssümü açıqaşkar hiss etdi. Gülzar yerində qurcalandı, qollarını daha da geniş açıb, Xosrov müəllimə tərəf çöndü. Gülzar ağappaq qollarını yastıq boyu uzatmışdı və qoltuğunun yumşaq tükləri də qaranlıq içində seçilirdi, döşünün biri ipək gecəköynəyinin yaxasından çölə çıxmışdı və Xosrov müəllim yenə də birdən-birə o döşlərin hərarətini hiss etməyə başladı, bu hiss, elə bil ki, onun içinə nəsə bir ilıqlıq gətirdi və həmin zingiltini kəsdi. Xosrov müəllim özünün başına gələcək müsibətdən qorxmurdu – müsibətdə onun üçün qorxulu bir şey yox idi – Xosrov müəllim Gülzar hisslərinin, Gülzar rəftarının bu iki aya dolmuş hərarətinin, istisinin donmağını, eləcə maye azota çevrilməyini istəmirdi. Sonra Xosrov müəllim Ələsgər müəllimi yadına saldı, Kələntər müəllimi yadına saldı, Əlibaba müəllimi yadına saldı, firidun müəllimi yadına saldı, bu adamların ailələri barədə fikirləşdi, Firuzə xanımı, Arzunu gözlərinin qabağına gətirdi və başa düşdü: elə bir səhv edib ki və bu səhvin nəticəsi elə ola bilər ki, Kələntər müəllimin yeddi qızından tutmuş Arzuyacan hamı küçələrə tökülər... Ələsgər müəllim gözlərini qapının ağzında dayanmış Xosrov müəllimdən çəkib mizə tərəf yaxınlaşdı, yenə Xosrov müəllimə nəsə demək istədi, amma demədi, təkcə əlini yellədi və köksünü ötürdü; elə bil, Xosrov müəllimin saçları doğrudan da bu bir gecənin içində ağarıb. Xosrov müəllim getdi. Ələsgər müəllim kabinetin məktəb həyətinə baxan pəncərəsinə yaxınlaşdı. Pəncərənin taxta sürahısına irili-xırdalı saxsı dibçəklər düzülmüşdü və o dibçəklərdə cürbəcür güllər bitmişdi, bu güllərin cürbəcür rəngi var idi və o rənglərin hamısı – qırmızısı da, sarısı da, bənövşəyisi də, yaşılı da indi Ələsgər müəllim üçün dünyanın dərdli, kədərli işlərindən xəbər verirdi... Bu gözəl gülləri Firuzə xanım bəsləyib, yetişdirib Arzu ilə məktəbə, bu otağa göndərmişdi və bu gözəl, bu zərif güllərin, çiçəklərin, əlbəttə, dünyadan xəbəri yox idi, bu gözəl, bu zərif güllər bilmirdi ki, bəzən insan nə günə düşür, bəzən insan ürəyində nələr çəkir, vicdan necə ağlayır... Ələsgər müəllim hiss etdi ki, kabinetin qapısı açıldı, amma geri çevrilmədi, bir müddət eləcə güllərə baxdı və bu otuz ilin müəlliminə birdən elə gəldi ki, kimsə onun kürəyini nişan alıb, indicə atacaq, güllə, indicə onun kürəyini deşəcək, o güllə

125

Ancaq Xıdırı heç kim tanımır. daha buna heç bir söz ola bilməz. hücuma! Hansı komanda – istəyir futbol olsun. uzununa heç iki metr də hoppana bilməyən küt şagirdlərin içində itibbatacaq. Xıdırın biliyi. Xosrov müəllim açıq-aşkar düşməndir. bu vicdansız Xosrovun ifşası Xıdır üçün məşq olmalı idi. öz gücünə eləmişdi. o uzaq yolu qarın altında piyada getdi: bu cür piyada getmək həm bədənə xeyir idi. ondan artıq bir şəxsiyyət olmayacaqdı. Xıdırın böyük vəzifələrdə heç kimi yox idi. Xosrov müəllim kimilərini ifşa edir. heç kim ona kömək etməyəcəkdi və indiyəcən Xıdır nəyə nail olmuşdusa. Əbdül həmişəki kimi qardaşının yolunu gözləyirdi. Xıdır müəllim də narahat.. Görmədin. amma tramvaysürənliyində də qalacaqdı. nə olur-olsun. hücuma keçir. elə bil. qələbə qazana bilər? Heç bir komanda! Bir qara qəpiyə də dəyməyən adamlar görürsən ki. o qətiyyət. Xıdır müəllim nə vaxta qədər dayanıb gözləyəcəkdi? Hücuma keçmək lazım idi. Ancaq hələ hər şey irəlidə idi. Xıdırın qabiliyyəti tək özünə yox. Və Xıdır cəmiyyəti düşmənlərdən təmizləyəcəkdi. tramvaysürən Əflatun lap nazir də ola bilərdi. belə düşmənə kim kömək eləyə bilər? Bəs. Cəmiyyəti Xosrov müəllim kimi satqınlardan təmizləmək lazım idi. dallarını güclə çəkən o xəstə-xüstə müəllimlərin. daha iti atdı və gəlib evə çatanda Əbdülü həmişəki kimi oyaq gördü. Xıdırın qorxmazlığı. istəyir basketol. Xıdır hücuma keçməli idi.. yüksək də mərtəbələrə qalxır. həm də Xıdır müəllim fikirləşirdi. Xıdır hələ çox aza nail olmuşdu. Düzdü. həyəcanlı bir gecə keçirmişdi. Əbdülün anadan olduğu il – 1929-cu 126 . sayıqlıq edir. – hücuma keçməsə. Buna daha Ələsgər müəllimin yağlı dili də kömək eləyə bilməz. tramvaysürən Əflatun indi məktəb müdiri idi. məqsədə doğru hücuma keçməli idi və bu məşqdən sonra. bütün Azərbaycan idmanına lazım idi və Xıdır özü hərəkət eləməliydi. satqın adamlar barədə düşünürdü.keçib Firuzəyə dəyəcək. şirkətlər hambal Orduxanı Bakının ən məşhur hambalı. Xıdır gərək özü özünü o mərtəbəyə qaldıra biləydi ki. Xıdır müəllim qapının ağzında dayanıb qəzəbli nəzərlərlə Ələsgər müəllimə baxırdı. Xıdır gör nə günə qalmışdı ki. amma fərqi yox idi. hamının qabağında protest elədi.. Özü də dayanıb gözləmək olmazdı. Idmançıların hamısını tanıyır. qarın içi ilə addımlarını daha möhkəm. Evləri şəhərin Bayıl tərəfində idi və dünən gecə Ələsgər müəllimgildən çıxanda tramvaya minmədi. Xıdır müəllimin atası Orduxan inqilabdan əvvəl və inqilabın ilk illərində Bakının məşhur hamballarından biri idi və bəzən hətta tərsanələrdə gəmilərə yük daşıtdıran sahibkarlar. böyük oyunlar başlamalı idi. haçan göstərəcək? Xıdır özünü göstərə bilməsə heç zaman bədən tərbiyəsi sahəsində rəhbər işdə olmayacaq. Bəs. bu qeyrətsiz. Çünki Xıdır həyatdan geri qalır. həmin mərtəbə tramvaysürən əflatunlar üçün əlçatmaz bir priz yüksəkliyində olaydı. əfsanəvi hambal Dadaşdan da artıq tuturdular. həddən artıq sağlam və güclü olan bu adamın bədəninə daha artıq bir güc verdi. onsuz da. hətta Ələsgər müəllim kürəyində o güllənin göynəyən yarasını duydu və sərt hərəkətlə geri çevrildi. Xıdır Azərbaycan idmanına rəhbərlik edəcəkdi! O qarlı qış gecəsi Xıdır müəllimin içində elə bir qətiyyət yarandı ki. O boyda kişinin sağlığına içmək istəmədi. Xıdır indi də özünü göstərə bilməsə. tramvaysürən Əflatun müəllim idi. Xıdır? Xıdırın nəyi əskikdir? Özü də zəhmətkeş ailəsindən çıxıb! Kim Azərbaycan idmanına Xıdırdan yaxşı rəhbərlik edə bilər? Idmanı beş barmağı kimi bilir. ömrünün axırına qədər o əbləh məktəbdə.. ona kömək əlini uzadan yeganə adam. Arzuya dəyəcək.

siz niyə təzədən Mir Cəfər Bağırov yoldaşın haqqında sağlıq dediz? Ona görə ki. tez-tez teatra getmək heç onun özünün karına gəlmədi. kiçik qardaşı özündən də qat-qat uca mərtəbələrə qalxsın.. Xıdır müəllim belə narahat və eyni zamanda. «Krasnıy sport» qəzetində çap olundu. heç bir metr də hündürlüyə atdana bilməz. amma hamı onu Əbdül çağırırdı və bütün bu illər ərzində Xıdır Əbdülə həm atalıq eləmişdi. yeni stadionlar tikdi. yeni komandalar yaratdı. öz güclərinə hansı yüksəkliyə qalxıblar! Xıdır hücuma keçəcəkdi! Xıdır öz istədiyini dartıb həyatın boğazından çıxaracaqdı. Nikolay Kovtun!. böyük xitabət kürsülərindən nitqlər dedi. Xıdır sayıq olacaqdı. tribunada partiya və sovet rəhbərləri ilə bir yerdə dayanıb idmançıların paradını qəbul etdi.. Yazıq professor Fazil Ziya müayinə etdiyi adamlara. – o cür düşməni qanad altına almaq olmaz! Ancaq siz onu qanad altına alırsız! Elə bilirsiz dünən başa düşmədim ki. yoldaş Stalinə xain çıxırdılar (o ki qaldı bu düşmən Xosrov müəllim ola!... tez-tez teatra gedin!. Mixail Ivanoviç Kalinin Kremldə Xıdır Qafarzadəyə bədən tərbiyəsi sahəsində görkəmli xidmətlərinə görə orden təqdim etdi və Mixail Ivanoviç Kalinin Kremldə Xıdırın əlini sıxdığı məqamda çəkilmiş fotoşəkil Sovet Ittifaqının bütün qəzetlərində. Bu Xosrov müəllimi isə stadiona çıxartsan. qoy hamı görsün ki.)... idmançıların arasında da elə əclaflar var idi ki. Ancaq nə oldu? Əclaf.. – dedi...ilin bir yay günü Kömürçü meydanında yüz iyirmi kilo soğan kisəsinin altında hambal Orduxanın ürəyi birdən-birə partlamışdı. Inişil tutub basdılar əclafı. əlbəttə. çünki yoldaş Stalin idmançıları çox sevir! Düzdü. hətta ən məşhur idmançıların da maskasını sifətindən dartıb çıxaracaqdı. həm də analıq. 127 . ancaq elədiyi qələtə bax!. xalq düşməni çıxdı! Yoldaş Stalinə nankor çıxdı! Ay əclaf. qürurlanırdı və Xıdır elə eləməliydi ki. Əbdül böyük qardaşını adicə olaraq çox istəmirdi. yoldaş Stalin olmasaydı. getdi!. o düşmənin hərəkətini ört-basdır eləmək istəyirdiz! Belə zaşitaya keçməklə mənim vicdanımı susdura bilməzsiz! Mən açıq adamam. onunla fəxr edirdi. rinqdə də həmişə açıq vuruşmuşam. Məsləhət görürəm sizə ki. Kovtunun adı çəkiləndə Xıdırın ürəyi sevinclə dolurdu.. o düşmənə qəyyumçuluq eləməyin! Özünüzə pis olar! Mən bu işi belə qoymayacağam! Lap Mir Cəfər Bağırov yoldaşın özünün qəbulunacan gedib çıxacağam! Xıdır Qafarzadə otaqdan çıxdı və qapını da ardınca çırpdı.. dünya rekordçusu olmuşdu! «Krasnıy sport» da şəkli çıxırdı!.. hambal Orduxanın oğlanları heç kimin köməyi olmadan. sən 2 metr 01 santimetr hündürlüyə atdana bilərdin?! Ona görə də indi adını nifrətlə çəkirlər. xəyallar aləmində şirin bir gecə keçirmişdi və indi müdir otağının qapısı ağzında dayanıb qəzəblə Ələsgər müəllimə baxa-baxa: – Ələsgər müəllim. Bəlkə. Yazıq gözəl insan. Ode. Bəlkə lap yoldaş Stalinin özü Xıdırı tanıyacaqdı.. 2 metrdən hündürə atdanmışdı. istədiyinə nail olacaqdı və həmin gecə çarpayıda uzanıb yalnız səhərə yaxın yuxuya getməzdən əvvəl Xıdır müəllim o qarlı qış soyuğunda adamın canını qızdıran bir xəyal aləmində Azərbaycan idmanına rəhbərlik etdi. çünki Kovtun birinci sovet idmançısıydı ki. yeni idmançılar yetişdirdi. sonra Xıdır müəllimin anası vəfat etmişdi və Xıdır müəllim kiçik qardaşı Əbdüllə tək qalmışdı. müalicə etdiyi xəstələrə deyirdi ki. hətta. idmançıları yoldaş Stalinin adına layiq tərbiyə edəcəkdi. o cümlədən. Vaxt var idi ki.. Əbdülün əsl adı Əbdüləli idi.

Mir Cəfər Bağırov isə iş olan yerdə sakit dayana bilmirdi və buna görə də çox zaman yuxusuz olurdu. günortadan başlayıb gecənin yarısına kimi davam edirdi və bütün bu müddət ərzində.. 8 QƏBUL Həmin günün axşamı saat 9 radələrində Azərbaycan K(b) P MK-nın birinci katibi Mir Cəfər Bağırov iş otağında pəncərənin qarşısında dayanıb şəhərə baxırdı. ona kömək eləmək mümkün deyildi. sürətlə hadisələrdən hadisələrə adlaması. dənizin bu pəncərədən görünən o genişliyi. Cümşüdlüyə.. o daimiliyi isə. əməliyyatların biri qurtarmamış o birisinin başlanması. uzaqdan-uzağa bir dinclik gətirirdi. o biri müəllimləri də Xosrov müəllimə qata bilərdilər. yaz çağları... çöllərə düşəcəkdi.. bu nigarançılığı yalnız qorxu hissi. Xosrov onsuz da məhkum idi.. Yox. buna Ələsgər müəllimin daha heç şübhəsi yox idi və onda. Raykoma. o birilərinə kömək etməliydi... Və Ələsgər müəllim gözlərini o dərdli güllərdən çəkib tamam taqətsiz halda. o təmkini. görünür.... Ələsgər müəllimi də.. Ələsgər müəllim. Qabaqlamaq lazım idi. az qala. Başqa əlac yox idi.Ələsgər müəllim ən dərin bir pərişanlıq içində idi. Xosrova kömək etmək mümkün deyildi.. o şəhvətli kişi baxışları altında o köməksiz iki nəfəri. Orqanlara yox. Xosrov müəllimin dünənki hərəkətini şeytanlayacaqdı.. əsəb gərginliyi və yorğunluğu arasında elə bir qəribə təzad var idi ki. Firuzəyə. sakitləşdirirdi. o zərif güllərə baxa-baxa yenə də Qazaxıstanın o kimsəsiz çöllərində. Mir Cəfər Bağırov da işdə olurdu – lap gecə saat birdə də Stalin zənf eləyə bilərdi. təmkini və daimiliyi ilə Mir Cəfər Bağırovun yaşadığı və işlədiyi gündəlik həyatın tələsikliyi.. gedib lazımi orqanlara xəbər verəcəkdi. dayanacaqlarda tramvay gözləyən 128 . Ələsgər müəllim dibçəkdəki o gözəl. Amma həmin qış axşamı Mir Cəfər Bağırov Xəzərə yox.... o qar çovğununun içində. Özü çatdırmalı idi.... və onda.. ürəyi döyünə-döyünə mizə yaxınlaşdı. əlbəttə... Xıdır müəllim. əksinə.. Özü çatdırmasaydı. iş də çox idi.... dənizkənarı bulvar və dənizin özü buradan yaxşı görünürdü və Mir Cəfər Bağırov səhərdən gecənin yarısına kimi – həddən artıq işləyib yorulanda.. küçələrlə ora-bura gedən.. Özü.. bəzən bu pəncərənin qarşısına keçib dənizə baxmağı xoşlayırdı. Yoxsa Ələsgər müəllimi də dinc buraxmayacaqdılar və o zaman Firuzə ilə Arzu. kompaniyaların.. Xosrovun hərəkətini Ələsgər müəllim özü xəbər verməli idi. iş qurtarmaq bilmirdi.. bu təzad onu qıcıqlandırmaq əvəzinə. vahimə yaratmamışdı. xüsusən. Bu köpək oğlu Xıdır Qafarzadəni qabaqlamaq lazım idi. doğrudan da. həmin anlarda bir azdan görəcəyi işin nigarançılığı içində idi. Bakının bütün aşağı hissəsi.. səhərlər isə tezdən durmağı uşaqlıq çağlarından adət etmişdi.. bu alçaq Xıdırın xəbərçiliyndən sonra... özünə kömək etməliydi. təbii ki.. O köpək oğlunu qabaqlamaq lazım idi. Dənizin genişliyi.. Tələsmək lazım idi.... eyni zamanda həmin anlarda dəhşətli bir nigarançılıq bu adamın bütün varlığını didib dağıdırdı. Orqanlara məlumatı Ələsgər müəllim özü çatdırmalı idi. o ana-balanı – Firuzə ilə Arzunu gördü. Arzuya kömək etməliydi. elə bil ki. bu əsəbi adamın yuxusuzluğuna da təsir edirdi. titrəyən əli ilə telefonun dəstəyini götürdü.. Yoldaş Stalinin iş saatı.. Özü deməliydi.

adamlara baxırdı və o adamların. çünki insanın təbiətində nankorluq var idi. onların hamısının gözünün dərinində bir qorxu. indi isə bu adamlar Mir Cəfər Bağırovu o saat tanıyacaqdı. heç bir başqa münasibət qorxunun yaratdığı sədaqəti yarada bilməzdi. Mir Cəfər Bağırov adamların gözünün dərininə çökmüş o qorxunu görürdü və ümumiyyətlə. Allah bilir. kimisi qaçacaqdı. əlbəttə. bu görünən küçələrlə. indi o özü də adi bir bəndə kimi. buna görə də çox zaman əlində bir dəstə karandaş olurdu və iri əllərini bu karandaşlara sürtdükcə ekzemanın qaşıntısını sakitləşdirirdi. neçəsiylə salamlaşardı. bu adamların arasında olsaydı. Bu fikir Mir Cəfər Bağırovun qalın. yoldan ötən maşınların. rəyasət heyətində oturanda. Sovet Ittifaqı da Mir Cəfər Bağırov üçün yoldaş Stalin demək idi. amma həmin qış axşamı birdən-birə bu adamın ürəyindən həsrətə bənzər bir hiss keçdi. partiyanın sıraları da düşmənlərdən təmizlənməyəcəkdi. sədaqətli xidmət isə. küçələrin kənarına. bir təlaş hissi var idi. tramvayın. Siyasi büronun başqa üzvləri də bilirdi. belə olardı. hazırına nazirdilər. nə də saysız-hesabsız nitqlər. Mir Cəfər Bağırov burasını da yaxşı bilirdi ki. romantik hisslərə qapılan adam deyildi. kimisi xorla salam verəcəkdi. çünki insanlar öz təbiəti etibarilə rahatbazdılar. onların neçəsini tanıyardı. bunu yoldaş Stalin də bilirdi. Partiya da. amma bu ötəri hiss də keçib getdi və Mir Cəfər Bağırov yenə də iri əllərini karandaşlara sürtdü. nə edəcəkdi. onun gözündən heç nə yayınmırdı. Dənizin qaraltısı. iclaslarda. damları örtmüş. qorxmasaydılar nə şüarlar köməyə gələcəkdi. ölkənin mənafeyi yoldaş Stalinin marağı və yoldaş Stalinin mənafeyi demək idi və Mir Cəfər Bağırov yoldaş Stalinə sədaqətlə xidmət edirdi. səkilərin dibinə yığılmış qarın zəif ağartısı o sakit qış axşamında ora-bura gedən paltolu. Azərbaycanda isə partiya da. bəlkə lap hal-əhval tutardı. on altı-on yeddi il bundan əvvəl olsaydı. hətta ölgün görünürdü və Mir Cəfər Bağırov yenə də adamlara baxdı və fikrindən keçirdi ki. binaların qar basmış damlarını nəzərdən keçirdi. bu dəqiqələrdə Mir Cəfər Bağırovun eynəkli gözləri onları müşayiət edir. eyni zamanda Mir Cəfər Bağırov demək idi və Mir Cəfər Bağırov başqalarından da özünə eyni sədaqətli xidməti tələb edirdi. əlbəttə. karandaşların şaqqıltısı yenə də bu iş otağının sükutunu pozdu. Heç bir ideyalılıq. partiyanın marağı. amma həmin qorxu hissi olmasaydı– Mir Cəfər Bağırov buna qəti əmin idi – zamanın. müşavirələrdə. qorxu hissi olmadan mümkün deyildi. papaqlı adamların. pambıq planı da artıqlamasıyla dolmayacaqdı. nə ideyalılıq. ya da elə bu otaqdakı o mizin arxasında əyləşəndə hərdən diqqətlə vəzifəli və vəzifəsiz adamlara baxırdı və bu adamlar sir-sifətdən nə qədər müxtəlif olsalar da. kimisi yerində quruyub qalacaqdı. adi bir bəndə olmaq və adi bir bəndə kimi də. bu adamlar məhz ondan qorxurlar. onun əllərində ekzema xəstəliyi var idi. sonra gözlərini o adamlardan çəkib dənizə tərəf baxdı. bax. kimisi də. harasa getmək istədi. tək-tük faytonun hərəkəti müqabilində çox durğun. respublika da yoldaş Stalinlə birlikdə. 129 . amma hamının da ürəyindən bir qorxu. bir təlaş hissi keçəcəkdi – bunu dəqiq bilirdi. indi yox. Mir Cəfər Bağırov boş xəyallara dalan. məruzələr– neft planı da yerinə yetirilməyəcəkdi. kobud dodaqlarından bir təbəssüm qaçırtdı və vaxtından xeyli əvvəl ahıllaşmış qırx üç yaşlı bu adam iki əli arasında tutduğu bir dəstə karandaşı şaqqıldada-şaqqıldada bir-birinə sürtdü. dövrün böyük işlərini də görmək mümkün olmayacaqdı. bu adamların arası ilə harasa tələsmək. Beriya da. heç ağlına da gəlmirdi ki.

eyni zamanda yoldaş Stalinin baxışlarında səliqə 130 . gülməli görünürdü. papaqlı kiçik kuklalar idi və o hərəkət də kuklaların hərəkəti idi. dəyişmək üçün nəyi vardısa.Partiyanın XVIII qurultayının bu ilin. bütün bunların hamısı qəzetlərdə çap olunacaqdı. qəbul öz ardıcıllığı ilə keçəcəkdi. sonrasından daha xəbəri yox idi. Əvvəl bu portretin yerində yoldaş Stalinin yağlı boya ilə işlənmiş təmtəraqlı bir şəkli asılmışdı. liliputlar ölkəsinə düşüb və pəncərədən görünən bu adamların da hamısı liliputlardır. qonşuluqlarında özündən beş-altı yaş böyük bir oğlan var idi. günorta saat on bir radələrində) Mir Cəfər Bağırov «Azneft»dəki işlərin vəziyyəti barədə telefonla yoldaş Stalinə məlumat verməlidir. Küçədəki o adamlar bu pəncərədən çox kiçik görünürdü və onların ora-bura yeriməyi. saat ona on beş dəqiqə qalmış isə «Azneft»in yeni rəhbərliyini çağırtdırmışdı (onlar da yəqin elə indidən gəlib qəbul otağında gözləyirdilər) – Poskrebışev Moskvadan zəng çalıb bildirmişdi ki. göstərişlər alacaqdı. amma yazı mizi ilə üzbəüz divardan asılmış yoldaş Stalinin böyük şəklinin qabağında ayaq saxladı və şəklə baxdı. çox kitab oxuyan oğlan idi. ancaq qurultaya hazırlıq işləri ilə məşğul idi. paltolu. ona elə gəldi ki. amma Maloletkovanın əsərində ağla qaradan başqa heç nə yox idi və bu. sabah səhər (yəni ki. yeni öhdəliklər qəbul edəcəkdilər. şən və qayğısız həyatdan danışacaqdı. hə. Conatan Sviftin «Qulliver» romanı idi və 1939-vu ilin həmin sakit qış axşamı iş otağının pəncərəsindən küçədəki adamlara baxan Mir Cəfər Bağırov birdən-birə o kitabı xatırladı. suallara cavab verəcəkdi. adı Ələsgər (famili nə idi? Gözlərini qıyıb bir an fikirləşdi və parlaq hafizəsi o saat həmin oğlanın familini minlərlə tanış famillərin arasından dartıb çıxartdı: Babazadə). hərəkətləri də buradan. Mir Cəfər Bağırov da Azərbaycan K(b) P-nin XV qurultayının fevralın 25-də keçiriləcəyini elan etmişdi və bütün bu son günlər. az qala. sonra da gərək ki. Qoz ağacından enli çərçivəyə salınmış bu şəkil rəssam R. Yenə də iri əlləri arasındakı karandaşları oynatdı və divardan asılmış böyük saata baxdı: saat doqquza yeddi dəqiqə qalırdı. sonra Komissar qovluğu qoltuğuna vurub gedəcəkdi. Maloletkovanın karandaşla çəkdiyi portretin reproduksiyası idi və Mir Cəfər Bağırov bu portreti iş otağında yenicə asdırmışdı. elə bil ki. amma Ələsgər Babazadə vermədi. yəni 1939-cu ilin marında keçiriləcəyi elan olunmuşdu və bütün ölkə qurultaya hazırlaşırdı. «svodka» nı göstərəcəkdi. əmək adamları qurultay şərəfinə planları artıqlaması ilə yerinə yetirmələri barədə raport verəcəkdilər. əldə edilmiş böyük nailiyyətlərdən. Həmişəki kimi. sonra özündə saxlamaq istədi. işləmək və işləmək idi. Küçədə ora–bura gedən o adamlar üçün qurultay. Uşaq vaxtlarında Qubada. axşam respublikanın Xalq Daxili Işlər Komissarını çağırmışdı və düz saat doqquz tamamda Komissar kabinetə girəcəkdi (yəqin indi gəlib. qəbul otağında doqquzun tamam olmağını gözləyirdi). amma Mir Cəfər Bağırov üçün qurultay daha artıq işləmək. Qulliver kimi. bir sözlə. müəllim oldu. əslində. dartıb kitabı onun əlindən aldı və Mir Cəfər Bağırovun indiki kimi yadına gəlirdi: həyətlərindəki alma bağının bir küncünə qısılıb hirsindən ağladı. rus dilində idi və çox xoşuna gəldiyi üçün balaca Mir Cəfər o kitabı iki dəfə oxudu. demək olar ki. Ələsgər Babazadə. Mir Cəfər Bağırov pəncərənin qarşısından çəkilib yazı mizinin arxasına keçmək istədi. bir dəfə həmin Ələsgər Babazadədən bir kitab götürdü. təklif etdi. bayramvari mücərrəd bir şey idi – çıxış edənlər yoldaş Stalini tərifləyəcəkdi. həmişə beləcə sakit günlərdə olduğu kimi. yoldaş Stalinin sadəliyini xüsusi nəzərə çatdırırdı. günün hadisələri haqqında məlumat verəcəkdi.

özünü tənha hiss etmək üçün onun nə vaxtı. Bir dəfə Moskvada (beləcə bir qış günü idi) MK-nın qonaq otağında Beriya ilə (onda Beriya hələ Moskvaya köçməmişdi. daha doğrusu. bığının rəngi kürən yox. amma ağ boşluq içində qalın qara hərflərlə təsvir edilmiş o imzada bir monumentallıq var idi. Beriya yoldaş Stalinlə bağlı onun özünün ürəyindəki hissləri duymuşdu. ya yoldaş Stalinin bağında oturub nahar eləməklərindən asılı olmayaraq. ömründə heç kimə deyə bilməyəcəyi sözləri Mir Cəfər Bağırova demişdi: «– A tı znaeş. ya təkbətək söhbətdən. həqiqətən. bu – rəssamın uydurması idi. mühakimələrinə. Portretin aşağısında isə sadəcə «I. amma hər dəfə yoldaş Stalinlə görüşəndə – iclasdan. Moskvada evində. eyni hisslər keçirirdi. Mir Cəfər Bağırov gözlərini yoldaş Stalinin portretindən çəkdi. bəşəriyyətin tarixində heç bir təkrarı olmayan. fikir mübadiləsi aparmışdılar və o zaman Beriya yoldaş Stalin barədə yəqin ki. «Stalinskaya forma»nın yalnız yaxası görünürdü. qara idi. əslində. Bakıda yaşayanda camaat ona «Gürcü Yusif» deyirdi və Mir Cəfər Bağırov bütün 131 . bütün ölkəni qaldırmaq üçün. xalq düşmənlərini ifşa edib sonuncusunun da axırına çıxmaq üçün. milyonların ruhunu qaldırmaq. yoldaş Stalinə oxşamırdı. yoldaş Stalinin xalqı işıqlı sabaha səsləyən gözlərində mehriban bir işıltı var idi. müəllimin içində hamıdan gizlin saxlanılan dəhşətli bir tənhalıq oturub. bir əzəmət var idi. saatlarla yoldaş Stalinlə söhbət edən. belə təsadüflər çox olurdu: Lavrenti Beriya ilə Mir Cəfər Bağırov çox zaman eyni cür düşünürdü. göstərişlərinə. siyasi ehtirasını qızışdırmaq üçün yoldaş Stalin bayraq idi və bu bayrağı həmişə uca tutmaq lazım idi. Azərbaycan rəssamları isə Mir Cəfər Bağırovun şəkillərini çox vaxt həyatda olduğu kimi çəkirdi və bu onun xoşuna gəlmirdi. daha doğrusu. Mir Cəfər Bağırov əlləri arasındakı karandaşları oynada-oynada çeşməyinin girdə şüşələri arxasından gözlərini bir müddət yoldaş Stalinin şəklinə zillədi və rəssamın uydurmasına – yoldaş Stalinin gözlərindəki o yalançı ifadəyə. şəkildəki yoldaş Stalin yaraşıqlı idi. misli görünməmiş bu böyük rəhbərin. Yoldaş Stalinin ya nitqlərinə. rəhbər. ved on v suşnosti odinokiy çelovek. Hələ inqilabdan əvvəl yoldaş Stalin – Koba Bakıda gizlin inqilabi fəaliyyət göstərəndə. ona görə ki. Mir Djafar. nə də həvəsi var idi. dodaqlarındkı o yalançı təbəssümə baxmayaraq yenə də bu adamın. Gürcüstan K(b)P MK-nın birinci katibi işləyirdi) gecənin yarısına kimi oturub söhbət etmişdilər. Bu portret. ona görə yox ki. Ümumiyyətlə. oxşayırdı. bu hissi keçirirdi. eşmə qara bığında bir nəhənglik.. amma buradakı yoldaş Stalin əsl yoldaş Stalin deyildi. Mir Cəfər Bağırov heç vaxt özünü tənha hiss etmirdi. yəni yoldaş Stalinin daxilində bir tənhalıq hiss etdi. gözlərinin bu ifadəsini heç vaxt görməmişdi. ya zarafatlarına həmişəki diqqətlə qulaq asarkən birdən-birə Mir Cəfər Bağırova elə gəlirdi ki. sovet işçilərini bir-bir yadlarına salmışdılar. Azərbaycan Fövqəladə Komissiyasında birgə işlədikləri vaxtdan tanıdıqları adamları. partiya. saçının. neçə illər ərzində dəfələrlə yoldaş Stalinlə görüşən.ilə arxaya daranmış qalın qara saçlarında. çünki. amma yaxşı uydurması idi. elə bil. ya yoldaş Stalinin iş otağındakı müşavirələrdən. yazı mizinin arxasına keçməzdən əvvəl yenə də pəncərəyə ötəri bir nəzər saldı: təkcə Azərbaycan yox.. keçən günləri xatırlamışdılar. Stalin» imzası yazılmışdı.» Bu sözləri eşidəndə Mir Cəfər Bağırov diksinmişdi. bağında dəfələrlə yoldaş Stalinlə birlikdə nahar eləyən Mir Cəfər Bağırov rəhbərin portretdəki bu təbəssümünü.

.. yoldaş Stalini «çudesnıy qruzin» adlandırdı və onu «Stalnıy». Bakıdakı fəaliyyətini yaxşı işıqlandırıb. əslində. bolşevizmin yaradıcısı və rəhbəri kimi onun rolunu. Lavrenti «Zaqafqaziya bolşevik təşkilatları tarixinin məsələsinə dair» kitabında Kobanın Zaqafqaziyadakı və xüsusən. Bütün Azərbaycan yenicə Komissar təyin olunmuş bu adamdan qorxurdu. hətta Lavrentinin özünün də gözünə soxmaq lazım idi. Bu kitab. amma adi polad yox. saat doqquza üç dəqiqə qaldı. ayağa qalxıb əynindəki formanı düzəltdi. təbliğ etmək və bunu başqalarının. bütün Azərbaycan və Azərbaycan xalqına başucalığı gətirdi və bundan istifadə etmək lazım idi. «Özünün «Zaqafqaziya bolşevik təşkilatlarının tarixinə dair» adlı qiymətli əsərində fövqəladə qüvvət və parlaqlıqla yoldaş Stalinin Zaqafqaziyada inqilabi fəaliyyətini. Bu kitab Azərbaycanda da 99 min nüsxə ilə – indiyəcən görünməmiş bir tirajla nəşr edilmişdi və Mir Cəfər Bağırov «Bakı və Azərbaycan bolşevik təşkilatları tarixindən» adlı yenicə çap olunmuş öz kitabında Beriyanın əsərini yüksək qiymətləndirmişdi. əla polad. Kobanı qoçu kimi. Lavrenti bu nəşrlərlə xüsusi fəxr edirdi və onları qonaqlarına göstərməkdən zövq alırdı. coşğun. xalqın psixolojisindən xəbərsizdilər. indi isə yoldaş Stalin həmin «dünya inqilabının» müəllimi və rəhbəri idi. Bu sözləri 30-cu illərin lap əvvəllərindəki çıxışlrından birində demişdi. həqiqətən. ehtiraslı bir istəyi. Lavrentinin 1935-ci ildə Tbilisi partiya təşkilatı fəallarının yığıncağında söylədiyi məruzə idi və aradan keçən bu üç il yarımda 15 dildə 40 dəfə nəşr olunmuşdu. lap çağadır. çünki insan gücə tabedi. amma hələ də sevinəndə uşaq kimi sevinir. Leninlə birlikdə yeni tipli mübariz proletar partiyasını yaratmasını təsvir etmiş Lavrenti Pavloviç Beriya – yoldaş Stalinin sınanmış şagirdi və davamçısı partiyamız və dövlətimiz qarşısında müstəsna xidmətə malikdir». Mir Cəfər Bağırovun qarşısıalınmaz... Lenin. Komissar daha səbr edə bilmədi. elə ki. Kobanın Bakı ilə beləcə bağlılığı təkcə Bakıya yox. Koba qoçudu. əllərini saçına çəkdi və gəlib qapının ağzında dayandı. Həmin dəqiqələrdə Azərbaycan SSR Xalq Daxili Işlər Komissarı. onu tərifləyirdilər.. Axmaq menşeviklər başa düşmürdülər ki. amma bu təbliğatın nəticəsində Koba Bakı camaatının arasında daha da məşhurlaşdı. məqsədi idi. Hələ Inqilabdan əvvəl Bakıda axmaq intelligent menşeviklər təbliğat aparırdılar ki. yoldaş Stalinin Bakı fəaliyyətini daha qabarıq yazmaq. Menşeviklər heç vaxt xalqa yaxınlaşa bilməmişdilər. Amma bütün bunlar az idi. quldur kimi qələmə verəndə. Gəlib bu mərtəbəyə çatıb.. əlbəttə. elə bil. yazdırmaq. Yoldaş Stalin demişdi: «V Tiflise eşyo bıl revolyutsionnım mladentsem i tolko v Baku dostiq stepeni uçenika mirovoy revolyutsii». əslində. Lavrenti. amma bu adamın özü qat-qat artıq dərəcədə Mir Cəfər Bağırovdan qorxurdu və hər gün də bu kabinetin qapısı ağzında dayananda həmin 132 . düz idi: yoldaş Stalin polad idi. «Koba» gürcücə «əla» demək idi və Kobanın adı ilə bağlı bütün işlər də əla görülməli idi. Mir Cəfər Bağırovun qəbul otağında oturmuşdu və gözlərini divardan asılmış saatdan çəkmirdi.Bakını başdan-başa həmin gürcü Yusifin – yoldaş Stalinin memorial muzeyinə çevirmək istəyirdi – bu. yəni Stalin çağıranlardan biri oldu və bu da. çünki xalqı tanımırdılar.

Düz saat doqquz tamam olan kimi. Komissar onun dəli xasiyyətinə bələd idi. Komissara baxdı və soruşdu: – Bayırda hava soyuqdur? Komissar sövq-təbii qarşısındakı qovluğun içindəki kağızlara baxdı və elə bil ki. yeni müavinlər («Azneft»in əvvəlki rəhbərliyi xalq düşmənləri kimi ifşa olunub güllələnmişdilər). gözlənilmədən beynindən keçən bu fikri Komissar da duydu və Mir Cəfər Bağırov gözlərini yoldaş Stalinin şəklindən çəkib. Mir Cəfər Bağırov Azərbaycan çekistlərinə rəhbərlik edirdi.. həm də içəri dəvət etmək idi. başını tərpətdi– bu hərəkət həm salam almaq. yəni ki. amma heç bir söz demədən Mir Cəfər Bağırovun nə ilə maraqlanacağını. Komissar kürsüdə əyləşdi və qovluğu qabağına qoyub açdı. daha artıq vahimələnirdilər. Mir Cəfər Abbasoviç. indi də əynindəki formanın bağlanmış düymələrini yenidən bir-bir yoxlaya-yoxlaya fikrən özünü qarşıdakı söhbətə hazırlayırdı. sadiq xidmətinə görə vəzifədən-vəzifəyə keçirildi.qorxu hissi onun bütün içini bürüyürdü. yavaş-yavaş yoldaş Bağırovun. – dedi. qəbul otağında üzərinə eyni biçimli. şüşə sarfakanqın altında olacaq. «Azneft»in yeni rəisi. cəmi bircə an bərkdən döyündü. Komissarın özünü necə yığışdırdığını gözaltı müşahidə etdikdə. o bir dəstə karandaş da qabağında idi. qəbul otağının bir küncündə oturmuşdular və Mir Cəfər Bağırovun qəbulunu gözləyən bu adamlar burada Komissarı gördükdə. Komissar mizin qarşısındakı kürsülərdən birinin yanına gəlib ayaq üstə dayandı.. sonra qapını açıb içəri girdi və rus dilində: – Salam. qovluq harasa yox ola bilərdi. Mir Cəfər Bağırov: – Otur. Mir Cəfər Bağırov özü bu qəfil fikirdən səksəndi və onun sağlam ürəyi bir an. kabinetin tavanından sallanmış sadə çilçırağın işığı şəklin üzərindəki şüşəyə düşüb onu parıldadırdı və bu zaman Mir Cəfər Bağırov bəlkə də ömründə ilk dəfə fikirləşdi ki. o vaxtlardan ki. cəmi bir ay bundan əvvəl Bağırovun təqdimatı və Beriyanın razılığı ilə Azərbaycan SSR Xalq Daxili Işlər Komissarı təyin edildi. sonralar Azərbaycan Baş Siyasi Idarəsinin rəisi idi. içəri keçmək olar və Komissar sonuncu dəfə özünü düzəltdi. trestlərin rəisləri hərəsinin əlində bir qovluq. Komissar. eləcə də iyirminci illərin əvvəllərində Bağırovun rəhbərliyi altında Azərbaycanda işləmiş Beriyanın diqqətini cəlb etdi. Mir Cəfər Bağırov yuxusuzluqdan və yorğunluqdan qızarmış gözlərini Komissardan çəkib yenə də üzbəüz divardan asılmış həmin şəklə baxdı. haçansa yoldaş Stalin də öləcək və o vaxt yəqin yoldaş Stalinin də cənazəsi Lenin kimi..). adicə olaraq səliqə və ciddi-cəhdlə həmin əmrləri yerinə yetirirdi. cavabdeh olduqları sahələr üzrə rəqəmləri ürəklərində dönə-dönə əzbərləyirdilər. özünü xüsusi bir ciddi-cəhdlə səfərbərliyə almağa sövq edirdi. yeni baş mühəndisi. – dedi.. Komissar isə o zamanlar orqanlarda sıravi işçi işləyirdi. verilən əmrlər barədə heç bir mülahizə yürütmürdü. qoltuğundakı qovluğu yoxladı (guya ki. hətta ona elə gəldi ki. qara rəngli çoxlu telefonlar düzülmüş mizin arxasında əyləşmiş katib-köməkçi başının hərəkəti ilə işarə etdi. partiya işində çalışdı və nəhayət. – Icazə olar? Mir Cəfər Bağırov öz yerində oturmuşdu və qalın barmaqlarını bir-birinə keçirib mizin üstünə dirsəklənmişdi. nədən başlayacağını gözlədi. hər dəfə birinci katibin qəbulunda olanda özünü ən ağlasığmaz suallara hazırlayırdı. Mir Cəfər Bağırovu iyirminci illərin əvvəllərindən tanıyırdı. Mir Cəfər Bağırovu yaxşı tanıdığı üçün. yalnız bundan sonra Mir Cəfər Bağırovun bu dəfəki sualının bu qovluqdakı 133 .

daimi bir oyunçu idi. Komissar başını çevirib yoldaş Stalinin divardan asılmış şəklinə baxdı və istəristəməz. sərtliyiylə özü özünü təsdiq etmək istəyir. – dedi. bu sualın nə üçün verildiyini başa düşmədi. Mir Cəfər Bağırov yoldaş Stalin üçün adi rəhbər. Mir Cəfər Bağırov ürəyinin ən dərin bir guşəsində sentimental. Düzdür. kövrək adamdır və var gücü ilə o sentimentallığı. Respublikada yun üzrə planı yerinə yetirmək heç cürə mümkün olmadı və o zaman öz kabinetində – bax.. hisslərlə yaşayan adam deyildi – Komissar bunu yaxşı bilirdi. Mir Cəfər Bağırov hər hansı bir dəqiqə dünyanın ən gözlənilməz hərəkətini edə bilərdi və Komissar bunu da yaxşı bilirdi. şahmatçı yalnız oyun zamanı.C. qışın o oğlan çağında Mir Cəfər Bağırovun bilavasitə göstərişi və nəzarəti ilə inzibati orqanların işçiləri yunçuluqla məşğul olan rayonları kənd-kənd gəzib. Mir Cəfər Bağırov mənasız suallar verən. camaatın yorğanını. yoldaş Stalinlə böyük bir ehtiramla danışırdı. yəni bütün ömrü. Komissarın bu barədə fikri tamam qəti idi. bir yaxınlıq var idi. amma Mir Cəfər Bağırov Komissarın cavabını gözləmədi və: – Sən də maşında gəzirsən. amma eyni zamanda. Bir dəfə Azərbaycanda qışın sərt keçdiyi vaxtlardan biri idi. həyatı ilə bu oyunun içindəydi. hərəkətin təsirini çoxgedişli və dəqiq hesablayan bir şahmatçının beyni kimi işləyirdi. kövrəklik əlamətlərinin özü də qəsdən göstərilirdi. şahmat taxtasının arxasında əyləşdiyi vaxtlar həmin hesablamaları aparırdı. partiya xadimi deyidi. sonra üzbəüz divardakı şəklə işarə edib: – Necə şəkildi? – soruşdu. incəliyə. amma lap qısaca bir müddət keçirdi və Komissar yanıldığını başa düşürdü. ürəyində bir nigarançılıq baş qaldırdı. amma eyni zamanda. bu kabinetdə çağırdığı müşavirədə Mir Cəfər Bağırovun necə qışqırdığını və onun sifətinin bəlkə də ən ibtidai insanlara məxsus (bir-birləri ilə ölüm-dirim vuruşuna çıxdıqları zaman) ifadəsini. məqamlar olurdu və Komissara elə gəlirdi ki. gözlərindəki qəzəbi və soyuğu Komissar heç cürə unuda bilmirdi. bu adamda heç bir sentimentallıq. Komissar birinci katibin qəbulunda olduğu vaxtlar bir neçə dəfə Mir Cəfər Bağırovun yoldaş Stalinlə telefon söhbətlərinin şahidi olmuşdu. Mir Cəfər Bağırovun beyni hər bir sözün. amma nə cavab verəcəyini bilmədi və ümumiyyətlə. ildə-ayda bir dəfə elə anlar. Fərq burasında idi ki. amma Mir Cəfər Bağırov fasiləsiz olaraq bütün sutka ərzində. Əlbəttə. sonra yenə müavin işləyən Markaryanı 134 .Bağırova töhmət vermişdi və bundan düz on beş il sonra isə Mir Cəfər Bağırov respublika maarif naziri Məmməd Cuvarlinskini və kinofoto sənayesi idarəsinin rəisi Qulam Sultanovu şəxsən özü güllələmişdi. Həmin müşavirədən sonra. kövrəklik yox idi və hərdənbir görünən o sentimentallıq. döşəyini çarpayısından dartıb çıxarıb yununu müsadirə etdilər və respublikanın yun planı da eləcə doldu. Mir Cəfər Bağırovun ürəyində heç bir nazikliyə. kövrəkliyi ətrafındakılardan gizlətmək. Yox. Mir Cəfər Bağırov. sonra komissar. qəddarlığıyla..kağızlara dəxli olmadığını başa düşdü və bu sadə sualdan çaş-baş qaldı– Mir Cəfər Bağırov həmişə yalnız bilavasitə işdən danışardı və tabeliyində olan adamların hava haqqındakı fikirləri onu qətiyyən maraqlandırmırdı. həm də şəxsi sadiqliyi yüksək qiymətləndirilən bir adam idi. ayağa qalxdı. Hələ 1922-ci ildə Partiya sıralarının təmizlənməsi üzrə Qafqaz Ölkə Komissiyası siyasi dustaqları şəxsən döydüyünə görə M. bu danışıqda bir məhrəmlik. Mir Cəfər Bağırov bəzən kefinə düşəndə Azərbaycan SSR Daxili Işlər Komissarının müavini. kövrəkliyə yer yox idi – hər halda.

bir də bütün Zaqafqaziyadan və Orta Asiyadan gətirilmiş siyasi dustaqlar: bolşeviklər. «Bütün ölkələrin proletarları. amma əməl idi. söz idi. Azərbaycanda partiya – Mir Cəfər Bağırov demək idi. Bakı qoçuları ilə birlikdə menşeviklərin gözünün odunu aldı.. sol eserler. 1907-ci ildə Sibirdə sürgündən qaçıb Bakıya gələn Kobanın üç qorxulu rəqibi var idi: Bakı polismeysteri polkovnik Martınov (köhnə tanış idi– əvvəllər Tiflis polisinin rəisi idi və Kobanı birinci dəfə Sibirə o sürgün etmişdi). tovarişi.. Komissar daimi bir gərginlik içində idi. Axmaq Martınov!. demokratlar. Belə deyirdilər ki.. həbs edirdi.. Bu günün isə yeganə dili esperanto yox. Yoldaş Stalin Bayıl həbsxanasında siyasi dustaqlarla qızğın mübahisələrə girişirdi. niçeqo! Eti kandalı nam eşyo priqodyatsya!» Komissar tez-tez o dəmir buxovların buz soyuğunu öz boynunda hiss edirdi. bir də ki. çünki Mir Cəfər Bağırovun özü də yoldaş Stalin üçün belə bir sədaqət sahibi idi. Komissar nə qədər çox qorxurdusa.. esperantonu öyrənirdi. Gələcək – yəni bu gün. bir o qədər artıq canfəşanlıqla ifşa edirdi. Inqilabdan hələ xeyli əvvəl – 1909-cu ildə yoldaş Stalin Bakıda. Marksın və Leninin əsərlərini oxuyurdu. sümükləri də çürümüş Şibayev bilirdi. «Partiya əleyhdarına qarşı bütün vasitələrdən istifadə etmək olar!» – bu şüar isə heç yerdə yazılmırdı. amma bu. əyyaşlar. bu işləri məntiqi bir ardıcıllığa düzmək çətin idi və lap əvvəldən. polkovnik Martınov isə bir ildən sonra Balaxanı neft mədənlərində Kobanın gizləndiyi daxmanı tapdı və onu 1908-ci ildə Voloqdaya sürgünə göndərdi. həbslər və qətllər idi və həmin ifşadan.«moy vernıy. 135 . Bayıl həbsxanasında o zaman 1500 dustaq var idi – canilər.. Bayıl həbsxanası XDIK -nın indiki zirzəmilərinə bənzəmirdi.. amma yoldaş Stalinin o zaman Bayıl həbsxanasında dediyi o sözlər bu gün.. Şibayevi isə belə bir xahişə Koba məcbur etmişdi. Koba Bakı qoçuları ilə tez dil tapdı. orada dustaqlar sərbəst gəzişirdi.. həbsdən. eser İliko Karzevadzenin ağzını partlatmışdı. bütün qəzetlər o şüarla çap olunurdu... Bir müddət Orconikidze də yoldaş Stalinlə bərabər Bayıl həbsxanasında yatmışdı və bir dəfə siyasi mübahisə üstündə Kobanın işarəsi ilə yumruq vurub. millətçilər. ifşalar. Partiya isə – yoldaş Stalin demək idi. görüm necə qaçır!. lap cavanlığından yoldaş Stalin bir sirr içində idi. Amma necə? Bunu yalnız Koba. Koba Voloqdadan qaçıb yenə Bakıya qayıtdı (indi sürgündən qaçan olsun. Onda yoldaş Stalin demişdi: «Protiv partiynoqo protivnika vsyo dozvoleno!» Düzdü. menşeviklər. bolşevizm ideyalarını təbliğ edirdi. Bayıl həbsxanasında 38 nömrəli kamerada dustaq yatmışdı. sağ eserlər. menşeviklər. tsennıy pyos» deyə çağırırdı və hamıdan da belə bir sədaqət tələb edirdi. o zaman siyasi dustaqları dəmir buxovlarla aparanda Koba qışqırmışdı: «– Niçeqo. bir də ki. çünki gələcəyin yeganə dilinə inanırdı. oğrular.). çünki yoldaş Stalinin (partiyanın!) işlərindən baş açmaq. əsrin əvvəllərində yoldaş Stalinin yaxın dostu Stepan Şaumyan həbs olunanda onu Bakı milyonçusu Şibayevin xahişi ilə qubernator özü azad etmişdi. guya. qətlə yetirirdi. Bakı qoçuları. birləşin!» – bu şüar hər yerdə yazılırdı. sonra eserlər Bayıl həbsxanasında Orconikidzeni təkləyib nöyüt iyi verənəcən döymüşdülər. qətldən qorxan Komissarın özü o yeganə dili ciddi-cəhdlə həyata tətbiq edənlərdən biri idi. siyasi müzakirələr aparırdı. əslində. partiyanın əsas şüarı idi. Koba inqilabi vərəqələri gizlincə onun mətbəəsində çap edirdi!. Bakı erməniləri hələ indiyə qədər danışırdılar ki.

Yejovun da axırına az qalıb.. çıxdı getdi işinin dalınca. Komissar bu cür etirafların qiymətini yaxşı bilirdi. Amma nə olsun? Yoldaş Stalin ilk SSRI Xalq Daxili Işlər Komissarı vəzifəsinə Yaqodanı təyin etmişdi. yerinə Lavrenti Pavloviç Beriya təyin olundu. indi. Məhkəmədə Vışinski Yaqodanı Nikolay Ivanoviç Yejovu tədricən zəhərləməkdə ittiham etdi və Yaqoda da bunu boynuna aldı. ifşa olunmayacağına əmin olan bir qatildir. Henrix Qriqoriyeviç Yaqodanın adı gələndə adam özünü yığışdırırdı. Onun çürümüş qarantiyaları məhv oldu. Yaqoda isə gəncliyində aptekçi idi. özü də xain Yaqodanın təşkil etdiyi və sovet dövlətinin mənafeyinə qarşı yönəltdiyi satqın kəşfiyyat tərəfindən yox. Yejov da daimi deyil. bu menşevik SSRI prokuroru olub Yaqodanı qatillikdə ittiham etdi– buna görə də Komissar hər şey gözləyirdi. Lakin onun ümidləri burada da özünü doğrultmadı. yoldaş Stalinin ən layiqli davamçılarından biri olan Nikolay Ivanoviç Yejovun rəhbərlik etdiyi əsl bolşevik kəşfiyyatı tərəfindən ifşa olundu». güllələdilər. Yaqoda adi qatil deyil. Komissar elə-beləcə ayaq üstə dura-dura və gözlərini də yoldaş Stalinin şəklinə zilləyə-zilləyə bunu fikirləşib udqundu. elə bil. Leninin vəfatının 15-ci ildönümü münasibətilə Böyük Teatrdakı matəm iclasına gələnlərin arasında yoldaş Stalinlə. Yaqoda nə qədər xalq düşmənini ifşa etmişdi. Komissar özü dörd-beş il bundan əvvəl hansı bir sıravi çekistisə tərifləmək istəyəndə «– Əsl yaqodaçıdır!» – deyirdi. Yejov da vardı.. O. bu cür etirafların imzalanmasında özü az iştirak etməmişdi. Vışınski məhkəmədə demişdi: «Göründüyü kimi. hələ inqilabdan əvvəl Bakıdakı boşboğaz vəkillərdən biri idi. Hər şey məlum idi. HenrixYaqoda da 1936-cı ildə Xalq Daxili 136 . Hansı məzhəbə qulluq etdiyi məlum deyildi və işə bax ki. o cümlədən. Yaqoda düşmən çıxdı. nə qədər maskalanmış qolçomaqları cəzasına yetirmişdi. Yejov hələ yoldaş Stalinlə birgə fəxri rəyasət heyətinə seçilirdi. başqa rəhbərlərlə bərabər. Yejov kim idi? Iyirminci illərdə Nikolay Ivanoviç Yejovu kim tanıyırdı? Heç kim! Haradasa Qazaxıstanda hansı bir işdəsə işləyirdi. Komissar – milliyətcə rus olan bu adam – ilk gənclik çağlarında Bayıl tərəfdə dəllək işləmişdi. Komissar. sonra məlum olmuşdu ki. hamısı xalq düşməni kimi ifşa olunub güllələnirdi. Yaqodadan sonra Komissara elə gəlirdi ki. Bir neçə ay bundan əvvəl Yejovu eyni zamanda su nəqliyyatı komissarı təyin edəndə Komissarın dalağı sancmışdı. amma Komissar cəmi il yarım bundan əvvəl Kalininin imzaladığı fərmanla «Dövlət Təhlükəsizliyi Baş Komissarı» rütbəsi almış Yejovun başının üstündəki qara buludları görürdü. Indi Yejov yalnız su nəqliyyatı komissarı idi – dünyanın bundan gülməli bir işi ola bilməzdi. Komissarın özünə danışırdılar. Düzdü.Bütün bunları inqilabi fəaliyyət üstündə Bayıl həbsxanasında yatmış köhnə Bakı bolşevikləri yaxşı xatırlayırdı və indi xalq düşməni olmadıqlarını sübuta yetirmək üçün işgəncələr zamanı orqan işçilərinə... amma bu. zaman göstərdi ki. sovet cəmiyyətinə nə qədər yabançı adamın – yüz minlərin səsini almışdı. keçən ilin dekabr ayının əvvəllərində isə Yejov SSRI Xalq Daxili Işləri Komissarı vəzifəsindən azad edildi. köhnə Bakı bolşeviklərinin köməyinə çatmırdı. ən qəddar xalq düşmənlərindən biri elə Yaqodanın özüdür. Yejov daimidir. Andrey Yanuaryeviç Vışınskini yaxşı tanıyırdı.. amma indi belə məlum olur ki. Yaqoda və onun alçaq cinayətkar fəaliyyəti ifşa olundu.. Yaqoda adında adam olmamışdı. özü özünün sabahkı gününə əmin deyildi.

Hələ dördbeş il bundan əvvəl ÜIK(b) P-nın XVII qurultayındakı– «qaliblər qurultayı»ndakı! – qısa çıxışında Mikoyan düz 30 dəfə yoldaş Stalinin adını çəkib onu tərifləmişdi. Andreyevlə.. o qara qiyafə dünyanın qara işlərindən xəbər verirdi. Düzdü.C. Mikoyan. Komissar. o. həqiqət idi və Komissar bunu bilirdi (Mir Cəfər Bağırov da bunu bilirdi. Kalininlə. Onda məruzəni nə üçün Yejov özü eləmədi? Boyu balaca idi və Böyük Teatrın səhnəsindəki xitabət kürsüsündən görünməyəcəkdi. Yejovun özünü tərifləsin. görünür. amma istər-istəməz tez-tez gözlərini Yejova zilləyirdi. A. Komissar Böyük Teatrın parterində oturub səhnəyə baxırdı.). Voroşilovla. Qalust Gülbenkyan Q. SSRI Xalq Xarici Ticarət komissarı Mikoyanı yalana yox.. qısa bir müddət Xalq Rabitə komissarı (!) işləmişdi. həqiqətə əsaslanıb xalq düşməni kimi güllələyəsən: Anastas Mikoyan elə bir əlverişli şərait yaratmışdı və vasitəçilik etmişdi ki. Jdanovla. Bağırova xüsusi hörmətin ifadəsi idi. Hər şey qalsın bir tərəfə.. adamın gözünə o qədər böyük görünürdü ki. Nikolay Ivanoviç Yejovu müxtəlif iclaslarda. əsasən. Bulqaninlə. amma. M. Yejov. Mikoyanın tərcümeyi-halından və gördüyü işlərin hamısından xəbərdar idi.Mikoyan idi. bu. Dmitrovla.. amma Komissar orasını da yaxşı bilirdi ki. M. Yejov ehtiyatlı olmalıdır. az qala. Böyük Teatrın səhnəsinə sığışmırdı. Onda çekistlərin iyirmi illiyi münasibətilə Moskvada. Yejov özü öz daimiliyinə inanmışdı. əslində. Mikoyanla. bir neçə dəfə onun qəbulunda olmuşdu (hər dəfə də qəbul sona yetəndə Yejov tapşırmışdı: «– Peredayte moy bolşevitskiy privet tovarişu Baqirovu!» Yejov hələ ÜIK (b) P MK-da kadrlar şöbəsinə rəhbərlik etdiyi vaxtlardan M. onda hələ Kosiorla Çubar da xalq düşməni kimi ifşa edilməmişdilər və onlar da rəyasət heyətində idi. Rembrantın əsərlərinin həqiqi qiyməti müqabilində bir heç idi və ən başlıcası isə o əsərlər həmişəlik SSRI-dən çıxarılırdı. Düzdü...C. Terborxun. Bağırovu şəxsən tanıyırdı və göndərilən bu salamlar.I. Xruşşovla. amma o valyuta Rubensin... Yejov həqiqət üstündə adam güllələmir. əlbəttə. Təriflər söyləməkdə Mikoyan.. Vattonun. Xoze Diasla birlikdə zala daxi oldu.. Yejov elə bil ki. Lankranın bir çox əsərlərini almışdı. Həmin təntənəli iclasda məruzəçi Yejov yox. Nikolay Ivanoviç Yejovun qılıncının dalı. balacaboylu.C. Rusiyanı mənən qarət edirdi. yoldaş Stalin boyda olurdu və o vaxt Komissar birdən-birə fikirləşdi ki. köhnə tanışı.I. amma Komissarın 1937-ci ilin dekabrında gördüyü Yejov heç vaxt yadından çıxmırdı. bütün Iraq neft kompaniyalarını əlinə almış milyonçu Qalust Gülbenkyan heç kimin xəbəri olmayan gizli alış-veriş nəticəsində öz şəxsi kolleksiyası üçün Leninqrad Ermitajından Rubensin. ona görə? Yoxsa ona görə məruzəni Mikoyana tapşırmışdılar ki. örnək göstərmişdi. əlbəttə.Mikoyanın əynində boğazına qədər düymələnmiş «Stalin köynəyi» var idi və o köynək də Mikoyanın bığı və saçı kimi qapqara idi.. Bautsun. Molotovla. yoldaş Stalinə baxırdı. Iosif Vissarionoviç Stalin deyildi.Pyatkovun sədrlik etdiyi SSRI Dövlət Bankına müəyyən miqdarda valyuta keçirmişdi. bu gün insanları güllələmək üçün yalan lazım idi. Böyük Teatrdakı təntənəli iclasda Yejov yoldaş Stalinlə. Bəli. müşavirələrdə çox görmüşdü.Işlər Komissarı vəzifəsindən gedəndən sonra. usta idi və bu sahədə ona çatan olmazdı. əlbəttə. qabağı nə qədər kəssəydi də. A. Rembrandtın.). Yejova həqiqi cinayət lazım deyil. Anastas 137 . Bağırovun özü də bir müddət ÜIK(b)P MK-da işləmişdi.. təkcə elə bu kifayət idi ki. Kaqanoviçlə. amma o zaman elə Yejov olmaq da az deyildi.

Mir Cəfər Bağırov mətləbə dəxli olmayan söz danışan adam deyildi və Komissar o zaman sövq-təbii ilə hiss etdi ki. Əfəndiyevi. O. Anastas Ivanoviç Mikoyan o zaman Böyük Teatrda dedi: «Xalq Daxili Işlər Komissarlığı xalq düşmənlərinə qarşı yoldaş Stalinin öyrətdiyi kimi mübarizə aparır. Beriya ilə əlaqədar nəsə ciddi bir hadisə baş verəcək. Buna görə də bu gün bütün XDIK və ilk növbədə yoldaş Yejov sovet xalqlarının sevimliləridir». Beriya özü necə.. Mir Cəfər Bağırov da Beriyanı tərifləyirdi. Əlbəttə. Keçən il dekabrın əvvəllərində S. Komissarın içindən bir etiraz baş qaldırırdı.. əslində.. Kirovun xaincəsinə öldürülməsinin dörd illiyi münasibətilə Azərbaycan KP Bakı komitəsinin xüsusi plenumu çağırılmışdı və Mir Cəfər Bağırov həmin plenumdakı məruzəsində xalq düşmənlərini – R. yəqin yoldaş Stalin də Mikoyanın Gülbenkyanla əlaqəsindən xəbərdar idi. Menjinskinin də ölümü başdan-ayağa bir sirri-xuda idi. Bir ay bundan sonraya qədər. keçən il xalq düşməni kimi güllələdilər. bax. amma zəmanənin qorxusu o dəqiqə o daxili üsyanı. qəbri Qızıl Meydanda. Hələlik belə idi.. Leninin mavzoleyinin yanında olan Nəriman Nərimanovu yenidən ifşa etdi və birdən-birə ilk baxışda heç bir dəxli olmadan dedi: «Bir sıra illər Zaqafqaziya partiya təşkilatlarına rəhbərlik etmiş.. burjua-millətçi qatillərin darmadağın edlməsində müstəsna rola malikdir». bizim xalqımıza alovlu məhəbbət və düşmənlərə nifrət təlqin etmişdir. amma nə olsun? Bəyəm Yejovu hamı. bizim partiyamızın ruhunda tərbiyə etmişdir ki.. gözəl çekistlərin özəyini təşkil etmişdir. doğrudan da. yoxsa elə sabaha qədər? Bəlkə elə.. bir qucaq valyuta bəhanəsi ilə Rusiyanın mənəvi sərvətlərini milyonçu yerlisinə ötürdüyünü bilirdi. dörd gündən sonra Beriya SSRI Xalq Daxili Işlər Komissarı təyin edildi. S. Həmin «sevimli Yejov» indi Su Nəqliyyatı komissarı idi.. çünki bizim cəza orqanlarının başında stalinçi xalq komissarı yoldaş Yejov dayanmışdır. çox müəmmalı oldu və Komissar hərdən bu barədə də fikirləşirdi. amma yoldaş Stalin üçün Mikoyanı öz yanında həmişə gözükölgəli saxlamaq və Mikoyandan istədiyi kimi istifadə etmək Rusiyanın mənən talan olunmasından artıq və vacib idi. Belə işlər barəsində fikirləşəndə bəzən bir rus adamı kimi. Dzerjinskinin özünün də ölümü. Bəs. hətta 1925-ci ildə vəfat etmiş. bu gecə Dövlət Təhlükəsizliyi Baş Komissarının müqəddəratı həll olunurdu? Yakov Xristoforoviç Peters – Dzerjinskinin vaxtında Fövqəladə Komissiyanın sədri idi. Ə.Qarayevi. Yoldaş Yejov XDIK-da əsl sovet kəşfiyyatçılarının. ilk deputatlar namizəd 138 .R. Yejov da. dibi zülmət qaranlıq olan uçurumun lap kənarındadır və barmaqla itələsələr izi-tozu qalmayacaq. o cümlədən də Mir Cəfər Bağırov tərifləmirdi? Keçən il Azərbaycan SSR Ali Soveti təsis edildi. Yaqodanı da güllələdilər.Mikoyan isə həmin yalanları quraşdıranlardan və həmin yalanlardan istifadə edənlərdən biri idi..M.. o milli təəssübkeşliyi boğub yox edirdi. Yaqodadan əvvəl Birləşmiş Dövlət Siyasi Idarəsinin rəisi V. daimi idi? Indi hamı. bütün çekist ordusunu daha da yüksəklərə qaldırsın. onları Dzerjinski ruhunda.M. XDIK-ı işçilərinin əsas özəyinə bolşevikcəsinə qayğı göstərmiş. eləcə də bütün trotskiçi-buxarinçi. belə görünür ki. sınanmış stalinçi Lavrenti Pavloviç Beriya Zaqafqaziyada dəstəbazlığın və atamançılığın ifşasında.Axundovu. Indi də Beriya gəlib. Yoldaş Yejov çekistlərə sosializmə.

amma bu adicə MK üzvü. böyük rolu olmuşdu). Mir Cəfər Bağırov yalnız Azərbaycan K(b) P MK -nın birinci katibi yox. Nəhayət. yoldaş Stalinin icraçısı olmaqla bərabər. buna görə də bu respublikada yoldaş Stalinin ən etibarlı adamı rəhbər olmalı idi. Mir Cəfər Bağırovu Beriya kimi Moskvaya. Azərbaycanda Bakı partiya təşkilatı SSRI-nin ən nüfuzlu partiya təşkilatlarından biri idi. Azərbaycan 139 . Yeni il qabağı Moskvaya qayıdanda Bakının arxivlərindən axtarıb seçib götürdüyü qovluq-qovluq sənədləri də özü ilə apardı. eyni zamanda. Ən başlıcası isə. Azərbaycan Iranla. Yox. o özü də heç vaxt Moskvaya işləməyə getmək istəməzdi: Moskvada o yalnız icraçı olacaqdı. qəzetlərdə Yejovun haqqında elə tərifli sözlər yazılırdı ki. nə qədər istəsəydi. əlbəttə. Komissar Bakıda arxivlərdən itirilən sənədlərin taleyini yaxşı bilirdi. Yoldaş Stalin yəqin ki. Beriyanın da fəaliyyətinin böyük bir hissəsi Azərbaycanla bağlı idi.M. Kirov kimi. yoldaş Stalinin özünün də Mir Cəfər Bağırova ehtiyacı var idi: bütün Azərbaycan Mir Cəfər Bağırovdan qorxurdu və bu dəhşətli qorxu hissinə görə də hamı yoldaş Stalini sevməyə məcbur idi. deputat seçilsinlər. Əlbəttə. Merkulovu özünə birinci müavin elədi və yenə də bir neçə gündən sonra Merkulov Mir Cəfər Bağırovun şəxsi qonağı kimi Bakıya gəldi.. Beriya SSRI Xalq Daxili Işlər Komissarı təyin edildikdən bir neçə gün sonra V. Azərbaycan şairləri yoldaş Stalini tərifləməkdə bir-biri ilə bəhsə girirdi ki. Azərbaycanda isə o. orden alsınlar. amma nə qədər qəribə olsa da. Türkiyə ilə sərhəddə idi. Mikayıl Müşfiqin də aqibəti onların gözünün qabağında idi. Azərbaycanda da daimi ancaq Mir Cəfər Bağırov idi. amma Mir Cəfər Bağırov rəqib deyildi və yəqin ki. Mir Cəfər Bağırovun özü də 37-38-dən sonrakı bütün yüksək vəzifəli partiya və dövlət xadimləri kimi. Beriyanı tanıyan adamlar çox idi: düzdü.göstəriləndə yoldaş Stalindən sonra ən tərifli sözlər Yejovun haqqında deyilirdi. Iranın tərkibində qalmışdı. Azərbaycanın sahibi idi (partiya. yoldaş Stalindən sonra ikinci bir lider yetişdirməməli idi (Kirovun yetişməsində Bakı proletariatının. Ölkənin tarixinin bu qızğın çağında Bakı proletariatı S. çünki xalq düşməni kim ifşa olunmuş Hüseyn Cavidin də. azərbaycanlıların Sovet Azərbaycanında yaşayanlardan üç dəfə artıq hissəsi Cənubi Azərbaycanda. Mir Cəfər Bağırov ÜIK(b) P MK-nın adicə üzvü idi. daha böyük vəzifəyə aparmayacaqdı. daimi ancaq yoldaş Stalin idi. Bakı proletariatı Leninqraddan sonra ölkədə ən güclü inqilabi ənənələrə malik fəhlə sinfi sayılırdı və buna görə də burada etibarlı adam olmalıydı. Mir Cəfər Bağırov onlardan razı qalsın. Azərbaycanda yoldaş Stalin daha artıq dərəcədə Mir Cəfər Bağırovun qorxusuna təriflənirdi. Bütün Azərbaycan 37-38-dən sonra Mir Cəfər Bağırovun əlində idi. Voroşilovun haqqında o cür sözlər yazılmırdı.N. onların böyük bir qismi 37-38-də Mir Cəfər Bağırovun şəxsi rəhbərliyi və fəaliyyəti nəticəsində xalq düşməni kimi ifşa olunub güllələndi. yoldaş Stalinin ovucunda idi. yoldaş Stalinin də. Mikoyanın. Mir Cəfər Bağırovun diqqətini cəlb etsinlər. ifadələr qalırdı və bu kağızdakı faktlarla mübarizədə də Azərbaycanda ən etibarlı bir adam lazım idi. Bakıda yoldaş Stalini. sovet işçiləri Mir Cəfər Bağırovu öz aralarında elə beləcə də çağırırdılar: xozyain!). heç Molotovun. Bakı partiya komitəsinin birinci katibi idi. eyni zamanda. həm də hakimi-mütləq idi (xozyain!). Kaqanoviçin. ovucunu sıxa bilərdi (və sıxırdı!). daha heç kim heç vaxt bilməyəcəkdi. bu ixtiyarı. Beriya haqqında nələr var idi? Bunu yəqin ki.. amma arxivlər qalırdı. bu hüququ ona yoldaş Stalin vermişdi. O sənədlərdə yoldaş Stalin haqqında.

hətta Siyasi Büro üzvləri ondan ehtiyat edirdilər. Beriya ilə xüsusi yaxınlığını bildikləri üçün. əbədi yalnız yoldaş Stalin idi. yoxsa ədliyyə komissarını? Bilmirəm. özümüz üçün aydınlaşdırmalıyıq ki. eləcə də yoldaş Krılenkonun rəhbərlik etdiyi komissarlığın işinə qeyri-ciddi münasibətilə barışa bilmirəm. Molotov bunu nəinki nəzərə aldı. çox pisdir. Komissar bilirdi ki. bu isə heç kimə. Yoldaş Stalin lazım olanda Mir Cəfər Bağırovdan Ittifaq miqyasında da istifadə edirdi və Mir Cəfər Bağırovun yoldaş Stalinlə. On ukazal v otnoşeniye tov. hər halda. eyni zamanda. Komissar ilk gənclik çağlarında dəllək olsa da. o tıxac həmin şüşənin ağzında elə pərçim olub oturmuşdu ki. Mir Cəfər Bağırov yoldaş Stalinin bu şüşənin ağzına tıxadığı. onu dartıb çıxarandan sonra. Əgər əvvəllər yoldaş Krılenko vaxtının əsas hissəsini turizmə və alpinizmə sərf edirdisə. Mən bizim ölkəmizdə idmanın bütün növlərinin. şahmatın da inkişaf etdirilməsinin böyük tərəfdarıyam. hökmdarları o qədər tərifləməmişdilər ki. Biz. Lakin mən Xalq Ədliyyə Komissarlığı kimi mühüm bir komissarlığın işində və rəhbərliyində kiçicik zəifləmə ilə belə. yetişdirmək. Xalq Ədliyyə Komissarlığının rəhbərliyi özünə qarşı böyük təşəbbüskarlıq və ciddi münasibət tələb edir. əvəzinə yeni bir tıxac pərçim eləyənə kimi. bir də ki. axırı Ədliyyə komissarı üçün çox pis qurtardı. ne tolko. narkoma yustitsii. Krılenko. SSRI Ali Sovetinin ilk deputatlarını Mir Cəfər Bağırovun üslubunda güldürdü: «Nelzya ne priznat reç tov. ilk növbədə isə yoldaş Stalinin özünə lazım deyildi. yoldaş Molotov Xalq Soveti Komissarlarının yeni heyətini Ali Sovetə təqdim etdikdə bunu nəzərə alacaq». gələcəyin maddi və mənəvi qələbələrinə doğru irəliləyirdi. alpinizmin də. söhbət kimdən gedir və yoldaş Krılenkonun simasında kimi görürük – alpinisti. indisə. Cəmi il yarım bundan əvvəl. bütün bunları bilirdi və burasını da yaxşı başa düşürdü ki. Mən inanıram ki. turizmin də. Kadrları diqqətlə seçmək. üstünü də surqucladığı tıxac idi və bu tıxac əbədi idi. onun çox bildiyini Mir Cəfər Bağırov da yaxşı bilir və Mir Cəfər Bağırov belə şeyləri qulaqardına vuran. no i na 140 . çox bilməyin isə aqibəti onun gözünün qabağında idi. hamı bilirdi ki. na nedostatki. burada isə Mir Cəfər Bağırov idi. Azərbaycan bir böyük şüşənin içinə doldurulmuş hava idisə. irəli çəkmək və yeni kadrlar hazırlamaq Xalq Ədliyyə Komissarlığının bilavasitə vəzifəsidir. sovet ədliyyəsi sahəsində böyük nəzəriyyəçidir. Mir Cəfər Bağırov sessiyadakı çıxışında dedi: «–Yoldaş Stalin demişdir – kadrlar hər şeyi həll edir. mətbuatda dərc edilən fotomontajlarda yoldaş Stalin bir günəşə bənzədilirdi. Bəli. Baqirova vpolne obyektivnoy.tarixində saray şairləri şahları. nə qədər cəmi bircə ayda Azərbaycan sovet poeziyası yoldaş Stalini tərifləyirdi. çox bilir. yaddan çıxaran adam deyil. amma ədliyyə komissarı kimi o. o Leninin yaxın silahdaşıdır. amma SSRI Ali Sovetinin ilk sessiyasında Mir Cəfər Bağırov Krılenkoya elə hücum çəkdi ki. Yoldaş Krılenko bu məsələlərlə məşğul olmur. indi bütün vaxtını şahmat oyununa həsr edir... heç bir ehtiyac yox idi. o cümlədən. o zamankı SSRI Xalq Ədliyyə komissarı Nikolay Vasilyeviç Krılenko nüfuzlu bir adam idi. təbiəti etibarilə küt adam deyildi. Ittifaq komissarları. ətrafa hava yayılacaqdı. hətta öz çıxışında Mir Cəfər Bağırova xüsusi istinad etdi. çünki yoldaş Stalinin haçansa o tıxacı dartıb o şüşənin ağzından çıxartmağa heç bir mülahizə. yoldaş Krılenko özünü daha artıq dərəcədə kim hesab edir. Azərbaycan isə iki əllərini də o günəşə doğru uzadıb.

. professor Çobanzadəyəcən Azərbaycanda on minlərlə xalq düşmənlərinin. Marşal Yeqorov. Moskvada yaradılmış Mərkəz rəhbərlik edir və həmin Mərkəzin də başçısı Orconikidzedir. hələ 35-də. gərək ki... Rudzutakın. gözləri ayağının altını görmürdü. mətin bolşevikin xatirəsini əziz tutur. Bağırovu tanımayanların və yaxud tanımaq istəməyənlərin. Buxarin. elə bilirdi ki. Sessiyadan sonra lap qısa bir müddət keçdi. – dedi. Mir Cəfər Bağırov Komissarın ağarmış sifətinə baxa-baxa gülümsədi və: – Yaxşı şəkildir. bu ifadələrdə göstərilirdi ki. Hamı ürəyi xəstə olduğu üçün həyatdan vaxtsız getmiş Orconikedzenin– yoldaş Stalinin ən yaxın silahdaşının... «Azərbaycan kontrevolyusion nasionalist mərkəz»ə. Sovet Ittifaqı marşalı idi. Pyatakov və Preobrajenski ilə birlikdə sovet hökumətinin. şair Hüseyn Caviddən tutmuş. Mir Cəfər Bağırov bu ifadələrin əsasında yazdığı gizli məktubları birbaşa yoldaş Stalinin özünə göndərirdi. 36-nın əvvəllərində Azərbaycanda ifşa edilən xalq düşmənlərindən. koqda on qovoril nasçot alpinizma. yanvar idi. Yeqorovu xalq düşməni kimi ifşa etdilər və güllələdilər.. Aleksandr İliç Yeqorov hələ 1923-cü ildə Qafqaz Qızıl Ordusuna başçılıq elədiyi vaxtlardan Mir Cəfər Bağırovla düz gəlmirdi. 141 . Sonralar onların münasibəti açıq ədavətə çevrildi və keçən il bilavasitə Mir Cəfər Bağırovun iştirakı ilə Zaqafqaziya hərbi hissəsinin komandiri A. Komissar udqundu və: – Bəli. bilavasitə Yejovun əmri ilə bu şahmat həvəskarını – Krılenkonu həbs etdilər. Azərbaycanda fəaliyyət göstərən əks-inqilabçılara – «Azərbaycan kontrevolyusion burjua – nasionalist təşkilat»a. – Yaxşı şəkildir! – Otur! Komissar yerində oturdu. keçmiş ədliyyə komissarını ittiham etdilər ki.. Postışevin – çoxlarının xalq düşməni kimi ifşa olunmasında Mir Cəfər Bağırov müstəsna rol oynayıb: Bakıda Mir Cəfər Bağırovun əmri ilə həbs edilən xalq düşmənləri öz ifadələrində terrorçuluq məqsədilə bu adamlarla əlbir olduqlarını göstərirdilər.. o cümlədən. O tərəfdən də hava haqqında sual. Mir Cəfər Bağırovla bir yerdə işləyən yüzlərlə partiya və dövlət xadimlərinin. hələ inqilabdan əvvəl partiya sıralarına soxulmuş yüzlərlə düşmənin ifşasında və onların aradan qaldırılmasında Mir Cəfər Bağırovun yaxın silahdaşlarından biri olan bu adam hələ də yoldaş Stalinin şəkli ilə bağlı sualın mənası barədə fikirləşirdi. Mir Cəfər Abbasoviç! – dedi. Maşınla gəzmək söhbəti.polojitelnıye storonı. Hələ də ayaq üstə dayanıb yoldaş Stalinin divardan asılmış şəklinə baxan Komissar bütün bunlardan xəbərdar idi və ürəyi də nigarançılıqla dolu idi.I. amma Komissar bunu da yaxşı bilirdi ki.. Komissar burasını da yaxşı bilirdi ki. Kosiorun. Həmin ifadələrin alınmasında Mir Cəfər Bağırovun əmri ilə Komissar özü bilavasitə iştirak etmişdi... turizma i şaxmatnoqo dela». Mir Cəfər Bağırovun əmri ilə Orconikidzenin əleyhinə ifadələr alınırdı. Bağırova yuxarıdan aşağı baxanların aqibəti də Komissarın gözlərinin qabağında idi. şəxsən yoldaş Stalinin əleyhinə qəsddə iştirak edib – yazıq bütün bunların hamısını boynuna aldı. Indi hara baxırsan Orconikidzenin şəklidir. məhkəmə cəmi 20 dəqiqə çəkdi və Krılenkonu güllələdilər. düz bir il bundan əvvəl – 1938-in əvvəllərində. Bağırovla kəllə-kəlləyə gəlmək olar.. Eyxelin.

Mir Cəfər Bağırovla Beriyanın dostluğu o vaxtdan – onuncu illərin sonlarından başlamışdı və 1921-ci ilin fevralında Bağırov Azərbaycan Fövqəladə Komissiyasının sədri təyin olunan kimi. iştirakçısı olmuşdu və bütün bu müddət ərzində yoldaş Bağırova sədaqətlə xidmət etmişdi. hələ də dustaqxanalarda istintaq altında yatan və xalq düşməni olduqlarını boyunlarına alan adamlardan birini onun üzünə durquzmaq. bax. Beriya Bağırovun rəhbərliyi altında Sovet hakimiyyətinin düşmənlərinə qarşı mübarizədə özünü göstərə bildi.. Azərbaycanın indiki xalq düşmənləri kimi ifşa olunmuş rəhbərləri yoldaş Mir Cəfər Bağırovu inzibati orqanlardan uzaqlaşdırmaq istədilər. Lavruşa Beriyanı (Lavrenti Pavloviçi) öz yanına gətirdi.). Komissarın ürəyinin ən dərin guşələrində. Mir Cəfər Bağırov axşam oturub birlikdə piti yediyi.. heç fikirləşmək də düz deyildi. ÜIK(b) P MK-da işləməyə başladı və artıq ÜIK(b)P Zaqafqaziya Ölkə komitəsinin birinci katibi olmuş L. əlbəttə. Komissar bilirdi ki (və beləcə çox bilməyi hərdən Komissarın özünü dəhşətə gətirirdi!. buradakı «seçildi» sözü idi. Zaqafqaziya Su Təsərrüfatı Idarəsinin rəisliyinə məsləhət gördülər. bu barədə nəinki danışmaq. gələcəkdə birlikdə görəcəkləri işlər barədə söhbət etdiyi adamı.. yarı sözdən Bağırovu başa düşmüşdü. partiyanın gizli tapşırığı ilə bu işə girib. 142 . gecə əmr verib tutdururdu– Komissar dəfələrlə bunun şahidi və iştirakçısı olmuşdu.. hələ Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulmazdan əvvəl Beriya Bakıda Azərbaycan Demokratik Respublikasının – Müsavat hökumətinin əks-kəşfiyyat xəfiyyə idarəsində xidmət edib və yəqin ki. Bu bir sirrixuda idi və artıq heç zaman aydınlaşmayacaqdı: Merkulov Müsavat dövrü ilə bağlı Bakıdakı bir zirzəmidə saxlanan (Komissar bir neçə dəfə o zirzəmidə olmuşdu və Merkulov gedəndən sonra bunun qorxusunu xüsusi çəkirdi. Komissar bu barədə fikirləşəndə o zirzəminin qəbir rütubətini bütün ruhu və vücudu ilə hiss edirdi) sənədlərin də hamısını Moskvaya aparmışdı.. Merkulovun Bakıya gizli səfəri ilə Mir Cəfər Bağırov şəxsən özü məşğul oldu... ona görə də Azərbaycan Xalq Daxili Işlər komissarı təyin olunmuşdu və yoldaş Bağırov öz şəxsi düşmənlərinin. cəhənnəm əzabı bu dünyadadı. orada. o dərinlikdə ki. Beriya yoldaş Stalinlə Bağırov arasında ünsiyyət yaratdı.. o dərin guşə qədər də dərin bir təəssüf hissi var idi. sonra özünə müavin etdi. hər dəfə özü də ora enməyə qorxurdu. Komissarın özünü ifşa etmək Mir Cəfər Bağırov üçün bir stəkan su içmək kimi bir şeydir.. əvvəlcə Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası məxfi operativ hissə rəisi. Bir ildən sonra Moskvaya getdi. 1933-cü ilin sonunda Mir Cəfər Bağırov Azərbaycan K(b) P MK-nın və Bakı komitəsinin birinci katibi seçildi və ən gülməlisi də. Bütün bu hadisələrin hamısı Komissarın gözlərinin qarşısında baş vermişdi. bu etibar Bağırovla Beriya arasındakı dostluğun müqabilində heç nə idi – Komissar bunu da yaxşı bilirdi və həmişə də yadında saxlayırdı. Komissar bu hadisələrin müşayiətçisi yox..P. 1927-ci ildəki. onda Mir Cəfər Bağırov da öz növbəsində Beriyanın köməyi ilə iki ildən sonra adı dəyişmiş köhnə vəzifəsinə qayıtdı – yenidən Azərbaycan Dövlət Siyasi Idarəsinin rəisi oldu. sağlığına qədəh qaldırdığı.. marksizm– leninizm kurslarında oxudu. Beriya özü şəxsən Komissarı tanıyırdı. Düzdü. ona etibar edirdi... Nə isə. zəhləsi gedən adamların çoxunu Komissarın əli ilə o biri dünyaya göndərmişdi. O biri dünya gözəl bir dünyadı. amma bu tanışlıq. Bağırovun təkidi və xasiyyətnaməsi ilə Gürcüstün Fövqəladə Komissiyasına keçdi.Komissar bilirdi ki.

amma gəl özün bu qazanın içində qayna.... ilk tədbirlərdən biri də budur ki. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə bu sözləri hələ on-on bir il bundan əvvəl demişdi. başqa bir səbəb də 143 ... Krapotkin küçəsində. o uzaq və uzaq olduğu qədər də xoşbəxt – hayıf. indi isə.. ürküsü yox. ora da başdan-ayağı siyasət ocağı idi... 38 də irəlidə idi. bir kiçicik restoran yarımqaranlığında bir küncdə oturub müştərilərinə tamaşa edə bilərdi.. bəzən də gülə-gülə və onun o gülüşü şaxta kimi adamı yandırırdı. indi Bağırovun adamları gəlib onu aparacaq və onun səsi də işgəncədən it kimi zingildəyən o dustaqların səsinə qatışacaq.. amma bu həqiqətlə bərabər. çünki Almaniyada da Hitler var idi. Hər halda. O zaman ki. nə də bacısının.) kiçik bir dəllək salonu var idi. Mir Cəfər Bağırovu Zaqafqaziya Su Təsərrüfatı Idarəsinin rəisi təyin etmişdilər. görəsən. çekistlərin yaşadığı binanın bütün sonuncu mərtəbəsini – yeddi otaqlı böyük mənzili Mir Cəfər Bağırova verir: Moskvaya gələndə mehmanxanada yox. onda görək necədir halın?. Uşaqlarının taleyindən də nigaran deyil. bir-birinə arxa olması yalnız həmin dostluğun (həqiqi dostluğun!) nəticəsi ola bilməzdi. öz mənzilində qalsın... bəlkə də dəllək salonu yox. indi də 39 başlayıb.. Beriya SSRI Xalq Daxili Işlər Komissarı təyin olunandan sonra. münasibətləri. Mir Cəfər Bağırov ilə Lavrenti Pavloviç Beriya dost idilər.. MK-nın qonaq evində yox. Moskvada... bir tərəfdən də asta-asta yüngül. Yox. çekistlər arasında belə şayiə gəzirdi və uzun illərin təcrübəsi nəticəsində Komissarın qulaqları ən qısadalğalı radio antennası kimi bir şeyə çevrilmişdi: kiçicik şayiələri də o saat tuturdu. Məhəmməd Əmin indi. intim (!) bir musiqi çalınaydı. həqiqi dostluq idi. Nə arvadının aqibətindən qorxur. bir-birinin əlindən tutması. Isveçdə.. Isveçrədə.».. kardonun o tərəfində. nə deyir? Ona nə var ki. bu cəhənnəmdən uzaq olaydı. onda keçmiş Azərbaycan Demokratik Respublikasının başçısı və Müsavat Partiyasının lideri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə mühacirətdə olduğu dövrdə Türkiyə mətbuatında yazmışdı: «Azərbaycan xalqının cəlladı Bağırovu Su Təsərrüfatına başçı qoymuşlar.... bunlar elə adamlardı və taleyin hökmü ilə elə bir yüksək mərtəbədə dayanmışdılar ki. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin bu sözlərini Mir Cəfər Bağırov özü bir neçə dəfə misal gətirmişdi– bəzən qəzəblə. Ora yox. Indi qorxusuz-ürküsüz bir ölkədə. telefonla onun sağlığına badə qaldırırdı. Mir Cəfər Bağırov hərdənbir məclislərdə konyak içib bir az keflənəndə birdən Beriyanı yadına salırdı: «– Qde moy Lavrenti?» – deyirdi.. Zaqafqaziya çaylarının suları Azərbaycan oğullarının qanına bulaşmış əllərini yuyub təmizləməkdə ona kömək edəcəkdir. orada yaşayan axmaqlar o xoşbəxtliyi başa düşmürlər – adada – Islandiyada. qayğısız. yaxud Almaniyada.Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulanda o da gərək o ağıllı adamlara qoşulub qaçıb çıxıb gedəydi. özü də bu yalançı dostluq. hələ 37 də... Komissar bunu da bilirdi ki. siyasət xətrinə dostluq yox. Əlbəttə. qorxusu yox. Indi hansı bir gözəl Avropa ölkəsindəsə (Fransada.. qorxu-ürkü idi.. Gecənin yarısı tumanını batırmayacaqdı ki. lap restoranı var idi. Kardonun o tərəfində rahatca oturub çaxır içə-içə Bağırovu söymək (hətta yoldaş Stalini də!) asandır. zənn edirəm ki. nə anasının. Nə isə. Moskvaya – Beriyanın evinə zəng çalırdı. Almaniya yox.. əvvəllər Tiflisə.

sonra yenə arxasını ona tərəf çevirmiş Mir Cəfər Bağırova baxdı. Kalinin. Mir Cəfər Bağırov hər hansı bir işi Sumbatov-Topuridzeyə – uzun müddət Azərbaycanda orqanlarda rəhbər işlərdə işləyib. əsəbiləşəndə var-gəl edirdi. Jdanov kimi (indi isə Beriya kimi!) yaxın əsabəsi deyildi. yoldaş Stalinin Molotov kimi.. Mir Cəfər Bağırov. onlarla əlbir olduğunu. Mir Cəfər Bağırov mizin üstündəki karandaşları yenə də ovcuna yığdı və yerindən qalxıb otaqda var-gəl eləməyə başladı və onun bu hərəkəti Komissarın bütün içini yeyən şübhələrini daha da artırdı: Mir Cəfər Bağırov.. Komissar daha artıq bir nigarançılıqla gözaltı yoldaş Stalinin divardan asılmış şəklinə nəzər saldı. yoldaş Stalinə qarşı terrorçu planların hazırlanmasında iştirak etdiyini imzalamalı idi. Əlbəttə. yoldaş Stalinin Mir Cəfər Bağırova münasibətinə görə. Beriya özü də Bağırovdan qorxur və Beriya istəsəydi də Bağırovu məhv edə bilməzdi.var idi və Komissar bunu aşkar hiss edirdi: əslində. müəssisələrin divarlarından asılmış. hətta Bağırova yaxın adam olduğu üçün Komissarın özünə də hörmət edirdilər. Ostaşko Rudzutakın.. az qala. qol-budaq atmaqdan ötrü onu qüdrətli (və fəhmli!) bir aqronoma – yoldaş Stalinə təhvil verdi.. bəslədi və gələcəkdə daha artıq. elə bil ki. iri əlləri arasındakı karandaşları bir-birinə sürtdü və o karandaşlar şaqqıldadıqca. Andreyev. çünki Bağırov. Voroşilov. Kaqanoviç. SSRI Xalq Daxili Işlər Komissarlığında Mir Cəfər Bağırova xüsusi hörmətin şahidi olurdu. deməli. xidməti unuda bilərdi və o zaman hər şey qurtarardı.. bu iş xüsusi əhəmiyyətə malik idi. Bağırova şəxsi xidmət göstərən ən yaxın və iş bacaran bir adama. Komissar istintaq altında yatan (hələlik yatan. idarələrin.) minlərlə xalq düşmənindən birinə çevrilərdi. yoldaş Stalinə görə. Bəli. Ostaşko Bakı partiya komitəsinin keçmiş katibi.. hətta iclas vaxtı rəyasət heyətində oturanda da bəzən yoldaş Stalin kimi durub gəzinirdi. adı yoldaş Stalinin ən yaxın silahdaşları və şagirdləri sırasında çəkilən Lavrenti Pavloviç Beriyanı cücərtdi. amma sevimlisi idi... bəzən lap yaltaqlanırdılar. qiymətləndirdiyi adam idi və buna heç bir şəkk-şübhə yox idi. hər gün görüşdüyü partiya işçisi idi və xalq düşməni kimi ifşa olunmuşdu. yoldaş Stalinin əlində Beriyanın özünə qarşı saxladığı bir kart idi. Beriyanı – indi pensie taxdığı gözləri ilə bütün Sovet Ittifaqına baxan irili-xırdalı şəkilləri yoldaş Stalinin şəkilləri ilə yanaşı. Yuvelian Davıdoviç Sumbatov-Topuridze həmin 1937-ci ildə Azərbaycan SSR Xalq Daxili Işlər komissarı idi və saçını həmişə ülgüclə dibindən qırxdıran – elə bil ki. daha doğrusu.. daha vüsətli inkişaf etməkdən. Mir Cəfər Bağırov qayğıkeş bir bağban kimi.. Əlbəttə. Postışevin və Kosiorun əleyhinə ifadə verməli idi.. Mir Cəfər Bağırov kabinetin pəncərəsi qarşısında ayaq saxladı. Mir Cəfər Bağırov bu işi şəxsən Sumbatov-Topuridzeyə tapşırmışdı və Komissar yaxşı bilirdi ki. lap elə həmin Ostaşko kimi. Komissar hər dəfə Moskvada olanda. Aydın məsələdir. Mikoyan kimi. adətən. belə idi işlər. Beriyanın yaxın dostuna tapşırırsa. ifadə Moskvaya göndəriləcəkdi. Mir Cəfər Bağırovun yaxından tanıdığı. qarpız kimi girdə başında ömründə tük bitməyib – bu adam Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduğu 1920-ci ildən etibarən Mir Cəfər Bağırovun əlinin altında 144 . Mir Cəfər Bağırov bircə dəqiqənin içində Komissarın illərdən bəri göstərdiyi sədaqəti. Bağırov Beriya haqqında çox bilirdi və Bağırovun Beriya haqqında belə çox bildiyini yoldaş Stalin bilirdi..

Ostaşko milliyyətcə rus idi. Mir Cəfər Bağırovun köməyi və bilavasitə iştirakı ilə Kosarevin özünü tutub xalq düşməni kimi ifşa etdilər və güllələdilər. bir də ki.. imza atanda özündə olmadığını demişdi. Zaqafqaziya Su Təsərrüfatı rəisi təyin edildikdə. ayaqları əsirdi. Kakoy je ya kontrrevolyutsioner? Kak xoroşo çto vı prişli. 145 . Sumbatov-Topuridze də prokuror Vışınski kimi. lakin öz aralarında.. açıq-aşkar bir narazılıqla Sumbatov-Topuridzeyə baxdı. Sumbatov-Topuridzeni də orqanlardan kənar etdilər.. Kak xoroşo çto vı prişli. vaxtı ilə tez-tez görüşdüyü. xırıltılı bir səslə: «– Kak xoroşo çto vı prişli. Vı je znayete menya. əlləri. amma 1929-cu ildə Mir Cəfər Bağırov yenidən Azərbaycan Baş Siyasi Idarəsinin sədri təyin edildi və dərhal da Sumbatov-Topuridzeni orqanlara qaytardı... Komissar əvvəlcə Ostoşkonu tanımadı. Mir Cəfər Bağırov Azərbaycanın hökmdarı idi. SSRI Ali Sovetinin ilk deputatlarından biri olan bu dazbaş adam Ostaşkonu şəxsən dindirmişdi və nəhayət.» O zaman Mir Cəfər Bağırovun sifətindən Komissarın canına üşütmə salan bir təbəssüm keçdi və Mir Cəfər Bağırov təpiyi ilə vurub Ostaşkonu özündən uzaqlaşdırdı. tovariş Baqirov. lazım olanda gedib Moskvaya da çatırdı və onun üçün.. birlikdə Bakı zəhmətkeşlərinin bayram nümayişlərini qəbul etdiyi bu adam iyirmi üç günün içində o qədər dəyişmişdi ki.. Vı niçeqo ne znayete o koşmarax v NKVD. amma bir gündən sonra. pravitelstva. Razve naşa sovetskaya kontrrazvedka. Tovariş Baqirov. U menya vımoqayut priznaniye v kontrrevolyutsennıx prestupleniyax. Pomoqite.. onu ilk baxışdan tanımaq mümkün deyildi: üz-gözü şişib qançır bağlamışdı. Beriyadan başqa ayrı bir nüfuz sahibi yox idi. Eto ujas.. komsomol fəallarının sıralarını trotskiçi və digər əksinqilabi elementlərdən tələb olunan bir fəallıqla təmizləmirlər!» – deyə canfəşanlıq edirdi. Tovariş Baqirov. rəhbər partiya işçisi idi və buna görə də onun verəcəyi ifadənin xüsusi əhəmiyyəti var idi. ifadə imzalanmışdı. Ostaşko kabinetə girən Mir Cəfər Bağırovu görən kimi özünü onun qabağında yerə atdı. amma əli uzun idi. yoldaş Stalindən başqa. əslində. Sovet komsomolunun Aleksandr Kosarev kimi dünənə qədər adlı-sanlı başçısı. Ostaşko imzaladığı ifadəsindən imtina etmişdi.işləmişdi. Kak xoroşo çto vı prişli. Iki nəfər çekist Ostaşkonun qollarından yapışıb sürüyə-sürüyə qonşu otağa apardı və oradan bir müddət Ostaşkonun heyvan kimi anqırtısı eşidildi. hətta rəhbəri – hamı ona yoldaş Stalinin varisi kimi baxırdı – 1937-ci ildəki məruzələrindən birində: «Bizim bir sıra yoldaşlar trotskiçiləri – xalq düşmənlərini hər yerdə axtarırlar. Tut fabrikuyet dela na rukovoditeley partii. komsomolda axtarmırlar və buna görə də düşmənlə mübarizəni lazımi dərəcədə sərt aparmırlar. partlamış dodaqları açıq qalmışdı.. Vı ne mojete sebe daje predstavit. köhnə menşevik idi.. Mir Cəfər Bağırovla Komissar (onda hələ komissar deyildi) gecə saat on ikidə Sumbatov-Topuridzenin kabinetinə girəndə Ostaşko orada idi. na soratnikov tovarişa Stalina. Səhəri gün Sumbatov-Topuridze yenidən imzalanmış ifadəni Mir Cəfər Bağırovun mizinin üstünə qoydu və Ostoşko da daha bu ifadədən imtina etmədi. amma bu sözləri deməyindən heç bir il keçməmiş. tovariş Baqirov. Pomoqite.. 1927-ci ildə Azərbaycan K(b) P MK-nın o zamankı katibi Əliheydər Qarayevin (indi xalq düşməni kimi ifşa olunub güllələnmişdi) təkidi ilə Mir Cəfər Bağırov Azərbaycan Fövqəladə Komissiyasının sədrliyindən götürülüb.

Sultan Məcid Əfəndiyev. Mir Cəfər Bağırov yenidən öz yazı mizinin arxasına qayıtdı və: – Hə. Azərbaycan Mərkəzi Icraiyyə Komitəsinin sədri. Vaxtıyla iclaslarda görünəndə hamının ayağa qalxıb əl çaldıqları (indi hamı ayağa qalxıb Mir Cəfər Bağırova əl çalırdı!) bu nüfuzlu adamların – Azərbaycanın keçmiş partiya və dövlət rəhbərlərinin istintaq zamanı döyülüb nə günə düşdüyünü Komissar öz gözləri ilə görmüşdü. Döyülüb ağzı-gözü qana bulaşmış o qoca arvadın Bayıl həbsxanasında qışqıra-qışqıra: «Ay Allah. Qəzənfər Musabəyov. Komissar burasını da bilirdi ki. – Təzə nə var? Komissar həyəcandan açıq-aşkar titrəyən barmaqları ilə özündən asılı olmayaraq. Mir Cəfər Bağırov təkcə Qəzənfər Musabəyovu tutdurmamışdı. kameradakı dəmir çarpayının altına girirdi və onu oradan çıxarıb növbəti istintaqa aparmaq müsibət olurdu. 37-38-ci illərdə xalq düşməni kimi ifşa olunub güllələnmiş Ruhulla Axundov. Yoldaş Stalinlə 1907-ci ildən tanış idi.. əslində. öz süd anasını – Qəzənfərgilin anasını da həbs elətdirib Bayıl həbsxanasına saldırmışdı. ZSFSR Mərkəzi Icraiyyə Komitəsi sədrlərindən biri. Ayna Sultanova isə güllələnəndə: «–Stalinin adı ilə ölürəm» – demişdi. gicgahının tükləri ağarmış. yoxsa yox?.. sonra. boynuna alırsan terrorçuluğunu. Məmməd Cuvarlı və başqa keçmiş partiya. sonralar – Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Sultan 146 .. Hüseyn Rəhmanov.Kalininin müavini Sultan Məcid Əfəndiyevi isə Mir Cəfər Bağırovun orqanlarındakı ən yaxın silahdaşlarından. burnunun altında ensiz.Indi bu qış axşamı Mir Cəfər Bağırovun qarşısında oturmuş Komissar qətiyyən şübhə etmirdi ki.. Həmid Sultanov. Azərbaycan SSR Xalq Ədliyyə Komissarı Ayna Sultanovanı da..» Sadəlövh Sultan Məcid. Bu kağızdakı məlumat bilavasitə Mir Cəfər Bağırovun özünə aid idi və Komissar. «prezident». Bakıda birlikdə gizli fəaliyyət aparmışdılar. Əliheydər Qarayev. Zaqafqaziya Xalq Komissarları Sovetinin sədri Qəzənfər Musabəyov səs eşidən kimi. Ostaşkoya vurduğu o təpikdən birini də onun sifətinə endirə bilər. Ayna Sultanova. inandığı adamlardan biri – Borşev və «Boksyor» ləqəbli müstəntiq Musatov dindirirdi və vurduğu hər zərbədən sonra «Boksyor» ləzzətlə soruşurdu: «–Hə. sovet hökumətinin əleyhinə terrorçuluqla məşğul olduqlarını və Azərbaycan bolşeviklərinin sınanmış rəhbəri yoldaş Mir Cəfər Bağırov haqqında düşünülmüş iftira söylədiklərini etiraf edirdilər. SSRI Mərkəzi Icraiyyə Komitəsi sədrinin – «ümumittifaq ağsaqqalı» M. yoldaş Stalinə arxalanırdı.. Aynanın əri.. həmin xalq düşmənləri taqsırlarını boyunlarına alırdılar. bu məlumatı lap axıra saxlamışdı. – dedi. Mir Cəfəri də döşləriylə əmizdirmişdi. Elə bilirdi Bağırovun əlindən qurtara biləcək. dövlət rəhbərləri istintaqın ilk çağlarında Mir Cəfər Bağırov haqqında iftiralar söyləyirdilər və həmin iftiralar bu kabinetdə verilən məlumatlarda ilkin olaraq söylənirdi (şahidsiz söylənirdi!).. Mir Cəfərə bu döşümdən verdiyim südü haram elə! Onu dünya işığına həsrət qoy!» – deyə qarğış yağdırmağını da Komissara çatdırmışdılar.. qovluğun içindəki ən sonuncu vərəqi dartıb çıxartdı. respublikada müxtəlif komissarlıqlara rəhbərlik etmiş Həmid Sultanovu da (onların hamısı inqilabdan əvvəl partiyanın üzvləri idi) tutdurub güllələtmişdi və nəhayət. Qəzənfərin bacısı. Dadaş Bünyadzadə. əlbəttə. vaxtilə Qəzənfər Musabəyovgillə Mir Cəfər Bağırovgil Qubada qonşuluqda yaşamışdılar və Qəzənfərin anası öz çağası ilə – Qəzənfərlə bərabər. amma qalın bığına da dən düşmüş birinci katib.

bu sadəlövh qoca yoldaş Stalinə və Kalininə məktublar yazdı. Mir Cəfər Bağırov çeşməyinin girdə şüşələri arxasından diqqətlə Komissara baxdı və sidq-ürəkdən təəccüb etdi.. bir-birinə sürtdü. yox.. – Harada olub bu əhvalat? – Dünən axşam. yəni nə olsun ki.. Mir Cəfər Bağırov eləcə gülümsəyə-gülümsəyə o bir dəstə karandaşı yenə də iri əllərinin arasına alıb. Komissar bu naqolay vəziyyəti hiss etdi və nəsə demək istədi. – Sizin sağlığınıza içməkdən imtina edib. yaxud Sultan Məcid Əfəndiyev kimi tanınmış və nüfuzlu adamlar qalmamışdı. 147 . Bugünkü məlumat isə bir az başqa cürə idi. Mir Cəfər Bağırov birdən-birə gülümsədi: – Nədi. məktublar ünvana yetişdi. rast gələndə də məhbuslar bu adı ehtiramla çəkirdilər..Krupskaya xüsusi olaraq yoldaş Stalinin yanına getdi və bütün bunların nəticəsi o oldu ki. Kalininə ümid edirdi. – Bu cür düşmənlər idi də. onların hamısı cəzasına çatıb ləğv edilmişdi... – Kim çatdırıb? – Bu gün məktəb müdirinin özü zəng eləyib rayon partiya komitəsinə xəbər verib. Komissar əlindəki kağıza baxa-baxa udqundu və: – Bu gün bir nəfər. Hadrutda taunu yayan. söyüb məni?– soruşdu. Sizi.. ailələri sürgünə göndərilmişdi.. Məktəb müdirinin qızının ad günündə. xalq düşməni kimi həbs olunub. – Mir Cəfər Bağırov ayağa qalxıb kabinetdə var-gəl eləməyə başladı və bu adamın kobud cizgili sifətində bayaqkı təbəssümdən əsər-əlamət qalmamışdı. Kalinin öz canının hayında idi və imkan tapanda da.. arvadı Zivər xanımın vasitəsilə Moskvaya göndərdi. N... Sultan Məcidi burjua millətçisi və terrorçu kimi güllələdilər. amma cümləsini dəqiq qura bilmədi: – Sizlə. Elə ki. – dedi.Krupskaya ilə görüşüb söhbət etdi.. – Hadrutdan? – Bəli.. onlar barədə qaldırılan cinayət işinin əsassız olduğunu yoldaş Mir Cəfər Bağırova çatdırmağı xahiş edirdilər. bir nəfər xalq düşməni həbs edilib. – Hardandır? – Əsli Hadrutdandır. Sadəlövh qoca. – Xosrov Ələkbərli. – dedi.. 37–38 daha qurtarmışdı.. Komissar tələsik: – Yox.Məcid Moskvada Şərq Xalqları Kommunist Təşkilatları Mərkəzi Bürosu sədrinin müavini idi və yenə də yoldaş Stalinlə birgə işləyirdilər. – Kimdir? Komissar gözlərini kağızdan çəkməyərək: – Müəllimdir.. daha Qəzənfər Musabəyov.. – dedi. çıxıb getdi işinin dalınca. Mir Cəfər Bağırov Sultan Məcidi sıxışdırmağa başladı. özü indi Bakıda yaşayır. Mir Cəfər Bağırov isə kefinin kök vaxtlarında Kalinini «Keçisaqqal» deyə çağırırdı. Zivər xanım köhnə tanışları N. Indi həbs edilən xalq düşmənlərinin ifadəsində Mir Cəfər Bağırovun adına rast gəlmək olmurdu. tapmayanda da yoldaş Stalinə yaltaqlanırdı..

söhbət indicə təriflədiyi adamdan getmirdi.Bu dəfə karandaşların şaqqıltısı. Məsələ burasında idi ki. axşam. yoldaş Bağırov bu adamı tanıyır. amma o xoş təsirdə bir nisgil var idi və həyətdəki alma bağının bir küncünə qısılıb hirsindən ağlayan o uşaq. 1 dekabr 1934-cü il qanununa görə terrorçuluqda təqsirləndirilən adamlar dərhal güllələnirdi. Mir Cəfər Bağırov ayaq saxladı: – Nə? – Famili Babazadədir. Mir Cəfər Abbasoviç. tabeliyində olan əməliyyat işçilərindən həmişə tələb edirdi: «– Dayte v priznaniyax kusoçek terrora. 148 . çünki əbədi bir keçmişdə qalmışdı. Əlibaba müəllim də və Xıdır müəllimin özü də bir-bir evlərində yuxudan oyadılıb terrorçu kimi həbs olundu və ailələri bir daha o adamları görmədi. kimsə birdən-birə Mir Cəfər Bağırovun yadına düşür. kağızların arasından çıxırdı. – Komissar məktəb müdirinin Mir Cəfər Bağırovla yerli olduğunu da qeyd etməyi lazım bildi (məlumat üçün bu kabinetə girməmişdən əvvəl burada adı çəkiləcək adamlarla bağlı bütün göstəriciləri öyrənirdi): – Əsli qubalıdır. daha da bərkdən gəldi və hələ də özü ilə bağlı şübhələrdən yaxa qurtarmamış Komissar susub Mir Cəfər Bağırovun növbəti sualını gözlədi. Iyirmi ilə yaxındır ki. Mir Cəfər Bağırovun orqanlarda işləyən yaxın silahdaşlarından biri – Atakişiyev. Kələntər müəllim də. Mir Cəfər Bağırov soruşdu: – Ələsgər Babazadə? – Bəli.. Qəribə idi... elə bil ki. Yoldaşlar onu çox yaxşı xarakterizə edirlər. Mir Cəfər Abbasoviç. terrorçuları evinə yığır?– soruşdu.. Mir Cəfər Bağırov heç vaxt özünü tənha hiss etmirdi. Yenə birdən-birə o uzaq uşaqlıq çağları yada düşdü. – dedi. Mir Cəfər Bağırovun «Azneft»in rəhbərləri ilə hələ də müşavirə apardığı vaxt Ələsgər müəllim də. məktəb müdiri işləyir. Mir Cəfər Bağırov təzədən yazı mizinin arxasına keçdi və hər dəfə Komissarı üşüdən soyuq ifadə ilə: – O necə məktəb müdiridir ki. «Qulliverin səyahəti» kitabının bütün bu illər ərzində unudulub getməmiş xoş təsirini yenidən hiss etdi. elə bil ki. Komissar dərhal: – Düzdür. o qayğısız uşaqlıq çağları bir də heç vaxt geri qayıtmayacaqdı.. – O kimdir? – Məktəb müdiri. . eləcə də gözlənilmədən həmin adamın adı pırtlayıb bu cür qovluqların. ya gecə isə.. Komissar üçün hər şey aydın idi: məktəb müdiri terrorçu kimi güllələnməli idi. Düzdü. – Komissar gözünü kağızdan çəkib Mir Cəfər Bağırova baxdı və başa düşdü ki.» Mir Cəfər Bağırovun.. amma hərdən uşaqlıq çağlarını xatırlayanda bütün içinə bir həsrət yayılırdı və illər keçdikcə bu həsrət də artırdı: o gözəl. Mir Cəfər Bağırovun gözlərinin qabağına gəldi. eləcə də Beriyanın Azərbaycandakı şəxsi düşmənlərinin hamısı terrorçu kimi güllələnmişdi. bağışlanmaq haqqında müraciət etməyə ixtiyarı yox idi. neçənci hadisəydi ki. Mir Cəfər Abbasoviç.. Firidun müəllim də. Həmin gecə saat bir ilə iki arası. onların müdafiə olunmağa. Mir Cəfər Abbasoviç? Famili Babazadədir.

Istintaq isə hər gün. söhbətini kəsirdi. sözündən gah belə çıxırdı ki. idi!). üzgözünün qanını silirdilər. and-aman eləmirdi. oxşar ensiz. tavanına bir quyu ümidsizliyi hopmuşdu. Dramaturq idi. Kitabxanaçının taleyini bölüşə bilməzdi. sifətlərinin quruluşu oxşar.. şəxsən yoldaş Stalinin əleyhinə birgə mübarizə apardıqları adamların adını tələb edirdilər və onları tanımadıqları. görünür. Keşlə həbsxanasında gedən istintaq onun şəxsiyyətini tamam sındırmamışdı və kamera yoldaşlarının şübhəsini hiss edib bununla barışmışdı. onun həqiqi məhbusluğuna inanmırdılar.9 «OLUM. qalan on bir nəfər o Bir Nəfərə etibar etmirdi. Filosof və Dilçi. ondan çəkinirdi. o quyu o qədər dərin idi ki. Onlardan Sovet hökumətinin. bu dərəcədə Mir Cəfər Bağırova oxşayır. hətta oxşar girdə şüşəli çeşmək. ağzı görünmürdü və o 149 . amma onların hamısını birləşdirəcək bir məfhum var idi: xalq düşməni!) bu Bir Nəfərə kömək edirdilər.») baxmayaraq. oxşar çənə.. kameradakı adamlar (məhbuslar?!) gecə-gündüz hər hansı bir vaxt istintaqa çağırıla bilərdilər və çağırılırdılar da. onu taxtına uzadırdılar. Şair bu Bir Nəfəri kamerada ilk dəfə görəndə diksinmişdi və öz-özünə fikirləşmişdi ki.. çünki burada gün. Məktəb müdiri idi. o Dramaturqun. Mir Cəfər Bağırova qarşı qəsddə iştirak etdiklərini boyunlarına qoyurdular. O Bir Nəfər çaşbaş danışsa da. Azneftdə mühəndisdi. istədiyin vaxt başını qaldırıb baxa biləcəyin göydən. onlar kim idi: məhbus? istintaq altında yatan? cinayətdə şübhələnən şəxs? şahid? – məlum deyildi. oxşar burun. yaxud Redaktorun. Bu Bir Nəfərin danışığı dolaşıq idi. dörd professor idi – Ədəbiyyatşünas. yəni hara istəsən gedə biləcəyin küçələrdən. gah belə çıxırdı ki. bilmədikləri adlardan ibarət siyahıların altına qol çəkməyə məcbur etmək istəyirdilər (və çəkdirirdilər!). Redaktor idi. sutka məfhumu yox idi. elə bil ki. gah da belə çıxırdı ki. amma cod tüklü bığ. Istintaq zamanı onu çox döyəndə. ya gündüz istintaqa çağrılıb. məhbuslar (??? – bu adamların hüquqi vəziyyəti müəyyən deyildi. o Şairin. Düzdü. onun yanında sözünü. Mir Cəfər Bağırova bu qədər oxşayan bir adam heç vaxt həqiqi məhbus ola bilməzdi. partiya işçisidi. həmin şübhəyə («Yalandan döyüblər ki. amma gecə. istədiyin vaxt əlini uzadıb toxunacağın ağacdan o qədər uzaqda idi ki. kamerada bəraət almağa çalışmırdı.. təzədən kameraya gətiriləndən sonra da. Bir Nəfər sifətdən Mir Cəfər Bağırova oxşayırdı: eynilə bir boyda. Kitabxanaçı idi.. kameradakılar Bir Nəfərə də kömək eləməyə çalışırdılar. daima davam edirdi. buranın sement divarlarına. bunun vasitəsilə bizdən söz alsınlar. YA ÖLÜM?» Bakının qərb tərəfində yerləşən Keşlə həbsxanasında bir kamerada on iki nəfər idi: Şair idi. Folklorçu. – Nəşriyyat müdiri idi. döşəməsinə. Bunun sövqtəbii bir səbəbi bəlkə də onda idi ki. bu ki. Bu kamera dünyadan. bir də Bir Nəfər. Bir Nəfərin istintaq zamanı aldığı yaralar da onları inandırmaq üçündür.. Xosrov müəllim idi. hər halda. hansı qurd ürəyi yemiş bunu tutub xalq düşməni kimi bu kameraya soxmağa cürət edib?. hərdən yersiz suallar versə də. onlara elə gəlirdi ki. daha doğrusu. yerində uzanıb gözlərini çeşməyinin girdə şüşəsi arxasından tavana zilləyirdi. Qızıl Orduda siyasi işçidi (daha doğrusu..

heç olmasa. təqsirkar olmadığını deyirdi. Familiyanı çağırıb: – Şeyləri götür!– deyirdilərsə. məhbusu hara isə aparırdılar. tək həbs olunmuşdu və zəmanə elə zəmanə idi. elə bil. bir müddət susub (bəlkə hələ də nəyəsə ümid edib?!): – Mənim vicdanım təmizdir!– deyirdi. kameradakı o biri məhbusların əlindən. kiməsə nəyisə başa salmaq üçün yox. Firidun müəllimin də. bu quyu dibindən kənardakı həyatda – o yerdə ki. Elə ki. bu. dinməz kameradan çıxırdı. doğrudan da.quyunun dibindən başını qaldırıb lap ölənə qədər bağırsaydın da səni eşidən olmayacaqdı. – Yaşasın yoldaş Stalin! O kameradakı məhbuslar. Xosrov müəllim hələ də istintaq altında idi. Məhbus da var idi ki. Əlibaba müəllimin də. Kələntər müəllimin də. nəcisi şalvarını bulayırdı və onu qollarından yapışıb bağırda-bağırda. Elə ki. dəhşət idi. Məhbus var idi ki. deməli. Amma bu kamerada da dünya kimi. ağlamaq. o qədər tutulan var idi ki. məhbusu güllələnməyə aparırlar. istintaqa aparırdılar.. Ələsgər müəllimin də. heç bir əmr verilmirdi. Xosrov müəllimin cinayət işi tələsik güllələnmiş o terrorçular dəstəsindən ayrı düşmüşdü və ümumiyyətlə. ayağa qalxırdı. hətta sidiyi. quyunun o dibi də o dəhşətin yanında. amma insanlar kimi o məhbuslar da müxtəlif idilər. görünür. lal olurdu. bunu təsdiq etmək üçün kameraya salınmışdın. bu barədə heç nə demirdi və o zaman Xosrov müəllim üçün burada təəccüblü bir şey yox idi. Məhbus da var idi ki. çünki sən xalq düşməni idin və sən bunu inkar etmək. elə bir dəhşət idi ki. Bu kameradan.. bir tərəfdən boşalırdı. familiyanı çağırıb: – Istintaqa. istintaq zamanı müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov Xosrov müəllimi terrorçu kimi ittiham etmirdi. istədiyin vaxt suyu qızdırıb çimə bilərsən. istədiyin vaxt sahilə gedib dənizin səsinə qulaq asa bilərsən. özünü yerə çırpırdı. o terrorçu müəllimlərə lənətlər yağdırılmasını. Xıdır müəllimin özü də həbs olunub terrorçu kimi tələsik güllələndikləri halda. Məhbus bunu bilirdi. sürüyə-sürüyə kameradan çıxarırdılar. qışqırırdı. nəhayət ki. düzdü. bir gəldi-gedərilik var idi.. hətta belə bir dəli ümid var idi ki. bu. hər halda. istədiyin vaxt tramvaya minə bilərsən. bir tərəfdən dolur. ya o dəstəni yadından çıxarmışdı. Kələntər müəllim də. bəlkə də azad edirdilər. Xosrov müəllim adi xalq düşməni idi. hətta ağlasığmaz. qapı açılırdı. Ələsgər müəllim də. çünki Xosrov müəllimin özünün o terrorçular dəstəsindən xəbəri yox idi. Xıdır müəllimin də güllələndiyini. heç bir məntiqlə uyuşmayan hadisələr baş verirdi və o ağlasığmaz hadisələrdən biri də bu idi ki. elə bil. qurma yay ilə hərəkət edən mexanizmə çevrilirdi. dinməz ayağa qalxırdı. ürəyini boşaltmağa məqam tapırdı və bəlkə də ömründə dilinə gətirmədiyi ən pis küçə söyüşləri ilə keşikçilərə hücum edirdi və süpürləşə-süpürləşə üç-dörd nəfər köməkləşib onu kameradan çıxarırdı. Cümşüdlünün hər gün gəlib məktəbdəki o «izhari-nifrət» 150 . familiyanı çağırıb heç nə əlavə etmirdilərsə. söyürdü. orada bəzən qəribə. Qəribədir. daha insan deyildilər. Əlibaba müəllim də. həmin o Keşlə həbsxanasında yatdığı günlərdə məktəbdə dalbadal «izhari-nifrət» mitinqlərinin keçirilməsini. nəfəs almaq. bax. inildəmək üçün yararlı bir yer idi. yalnız familiya çağırılırdı və daha heç nə əlavə edilmirdi. bu o demək idi ki. Firidun müəllim də. deməli. müstəntiq Ələkbərovun ya o güllələnmiş terrorçular dəstəsindən xəbəri yox idi. – deyirdilər.. Xosrov müəllim o yazıqlardan bir neçə saat əvvəl. ayağından yapışıb buraxmaq istəmirdi.

Dramaturq da. böyük yazıçı. Ədəbiyyatşünasa. qəzet kimi bir şey idi və gətirəcəyi xəbərlər saysız-hesabsız məhkəmə iclaslarından. «bu gün»süz və «sabah»sız idi. sonra təzədən Dramaturqa baxdı və qançır olub şişmiş göz qapaqlarının altından gülümsədi. o Bir Nəfər də cırıltısına heç cürə alışa bilmədikləri bir nigarançılıqla qapıya tərəf baxdılar: indi kimin familiyasını çağıracaqdılar və familiyadan sonra nə deyəcəkdilər (deyəcəkdilərmi?)? Amma heç kimin familini çağırmadılar. o məhbus isə özünü yerə atdı. Xosrov müəllimə və o Bir Nəfərə baxdı.) bu kamerada da on üç məhbus var idi. Redaktor da. kamerada qalmaq istəyirdi. burada zaman vahidi eyni idi. bəlkə qəddar pantürkist idi (bəlkə elə hamısından idi?) və bunları boynuna almaq istəmirdi?– elə bil. əslində.. Kitabxanaçı da. Redaktora. o quyunun dibində nəsə kiçicik bir nur səpələyən işıqdan da bəhs edə bilərdi.. o qədim əlyazmalarını yandırmasını bilmirdi.) elə bil ki. Məktəb müdiri də. dırnaqları ilə kameranın sement döşəməsini qaşıyıb.. ona kömək eləmək istəyən Şairə. amma o bədbəxt oğlunu ayaqlarından tutub sürüyə-sürüyə apardılar. yaxud maskalanmış müsavatçı idi. o on üçüncü məhbus da həmişə kameraya gətirilən axırıncı dustaq olurdu. görünür. Nəşriyyat müdiri də. qurtarmaq bilməyən xalq düşmənlərini ifşa edən yığıncaqlardan. özü də pis apardılar. hər dəfə kameraya salınan o on üçüncü məhbus (adamlar dövrə vururdu. dəyişirdi. amma dünən gecə on üçüncü o məhbusu – xalq çalğı alətləri orkestrinin bədii rəhbəri idi və istintaq zamanı qışqırmaqdan səsi batmışdı. onu ifşa etməsini. Ədəbiyyatşünas da. böyük alim. nədənsə yapışmaq.mitinqlərində iştirak etməsini. əvvəlcə istintaqa aparıb. həmişə on üç məhbus olurdu (bu kameranın norması belə idi) və dünənə kimi («dünən» məfhumu bu kamerada «bu gün» və «sabah» məfhumları kimi. O on üçüncü məhbusu. Folklorçuya. atasının zirzəmidə gizlətdiyi o kitabları tapıb əşyayi-dəlil kimi «Pavlik Morozovçular dəstəsi»nə təhvil verməsini və bütün dəstə üzvləri ilə birlikdə vaxtıyla Əvəz bəyin bağışladığı o kitabları. «izhari-nifrət» mitinqlərindən savayı. tamam şərti idi. Nəşriyyat müdirinə.. qıfılını çəkib bağladılar və addımlarının əks-sədası həbsxananın dəhlizindən bütün kameralara yayıla-yayıla getdilər. işgəncə vermişdilər ki... 151 . Xosrov müəllim də. – ingilis casusu idi? yoxsa buxarinçi idi? bəlkə trotskiçi. Filosof da. Məktəb müdirinə. iki nəfər keşikçi on üçüncü yeni məhbusu qollarından tutub sürüyə-sürüyə bir kisə torpaq kimi kameranın ortasında sementin üstünə atdılar və həmin cırıltıyla da qapını örtdülər. heç inildəməyə də halı yox idi. Folklorçu da. Kameraya on üçüncü yeni məhbusu gətirəcəkdilər və kamera heç zaman qurtarmaq bilməyən bir ümidlə o on üçüncü məhbusu gözləyirdi – o on üçüncü məhbus bu quyu dibindən kənardakı o uzaq həyatdan nəsə yeni bir xəbər gətirə bilərdi. Kitabxanaçıya. qabaqcıl təsərrüfatçı sayılan və sayı tükənməyən. Arzunun hər gün xitabət kürsüsünə qalxıb Ələsgər müəllimin iç üzünü açmasını. yaxınlaşıb onu qaldırmaq. Dramaturqa. Filosofa. «dünən»siz. sonra bu kameraya gətirmişdilər və o adamı o qədər döymuşdülər. Dilçi də. batmış səsiylə çığıra-çığıra. Qapı açıldı və Şair də. dünənə qədər rəhbər sayılan. familiyasını çağırdılar və daha heç nə demədilər.. Kamerada.. Dilçiyə.

divarlarına həmişəlik hopacaq. Şair onu tanıdı və həyəcanla: – Hamletdir!. Nəşriyyat müdirinə. birdən-birə bir işıq gəldi və Hamlet çox məhbuslar görmüş.. Hadrutda rus dilində ərizələr yazırdın? 152 . o on üçüncü məhbusu. təkcə bir onun barəsində bu qədər məlumat toplayırlar. bəs yerdə qalan o saysız-hesabsız xalq düşmənlərini ifşa etməyə necə vaxt tapırlar? – Hə. Danimarkadakı Elsioner qəsrindən tutub gətirib bura atmışdılar. doğrudan da. sonra hər biri kiçicik bir çəllək kimi ətli barmaqlarını bir-bir mizin üstündə oynada-oynada soruşurdu: – Hadrutda rus dilində ərizələr yazmağını boynuna alırsan? Müstəntiq Ələkbərov Xosrov müəllimin bütün tərcümeyi-halına bələd idi və Xosrov müəllim təəccüb edirdi ki. Hamlet yerində dikəldi. Şuşaya gedən o faytonun ardınca bir dolu parç su atan Şirini də. bir şövq gəldi və o ayağa qalxmaq istədi. Hamlet o kamerada o monoloqu söylədikcə. Və bir müddətdən sonra. Xosrov müəllim heç cürə özü ilə bacarmırdı. Hamletdir!. Yer üzündən qaldırmaq.. gecə yatanda qollarını geniş açan Gülzarı da – hər şeyi unutmaq... Azərbaycanda bütün xalqın sevə-sevə Hamlet adlandırdığı (səhnədə Hamletin unudulmaz surətini yaratdığı üçün) o artistin əsl adı. bu adamlar ki. onu tanımaq mümkün deyildi. onun şişib qançır-qançır göyərmiş simasına. Məktəb müdirinə. hardansa bir qüvvə. nə də Xıdır müəllimlər. ölmək. dünyada nə Əflatun müəllimlər. tavanını da dəlib keçəcək bir səslə Cəfər Cabbarlının tərcüməsində öz şah monoloqunu söyləməyə başladı: – Olum. Xosrov müəllimə və o Bir Nəfərə – tamaşaçılarına baxdı. – deyirdi. Belə bir son istənilməzmi?. o tonqalı da. bütün həyatını. belə. yumruğun altında yadlaşmışdı.. Qəlbin iztirablarını. amma ayağa qalxa bilmədi. bu adama elə bil ki. bütün taleyini yadından çıxarmaq istəyirdi. yalnız Hamletin o monoloqu ilə yaşamaq istəyirdi.. Redaktora. yenə də müstəntiq Ələkbərovla üz-üzə gətirirdi.. həm də təpiyin.. bütün dünyanı..Bu adamın sifəti elə bir gündə idi ki.. Ədəbiyyatşünasa. yerində dizlərinin üstündə oturdu. Budur məsələ! Hankı daha şərəflidir? Düşmən qəzanın bu ağır toqaqlarına dayanmaq və ya fəna silabinin coşğun dalğalarına qarşı qoyub onu qorutmaq.. yenə də bir-bir Şairə. Bu kameradakılar da o on üçüncü məhbusu yalnız indi tanıdı. yox idi. elə bil ki. Kitabxanaçıya. bu qədər. hər şeyi – altı yaşlı Cəfəri də. unutmaq istəyirdi. o ölü xoruzu da. elə bil ki. əsl familiyası. amma bu sifət həm tanış idi.. yalnız Hamlet var idi.. Bakının qərb hissəsindəki Keşlə həbsxanasının o kamerasında hamının yadından çıxdı. Müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov tez-tez ətli dodaqlarını yalayırdı və istintaq otağında kiçik yazı mizinin üstündəki elektrik lampasının işığını düz Xosrov müəllimin gözlərinin içinə salıb: – Deməli. Dramaturqa.. çox ah-nalələr eşitmiş o kameranın belə yəqin ki. elə bil ki. Dilçiyə.. – Hamletdir! Yavaş olun! Yavaş qaldırın! Bu. .. yalnız Hamletə qulaq asmaq. Folklorçuya. dörd yaşlı Aslanı da. amma Xosrov müəllim heç nəyi unuda bilmirdi və fikir dəli bir ehtirasla onu istintaqda keçirdiyi saatlara çəkirdi. ya ölüm.. – qışqırdı.. əzmək. orta əsrlərdən. uymaq. amma buna baxmayaraq. Filosofa. yaranmışların nəsibi olan minlərlə əzabları bir yuxu ilə bitirmək.. iki yaşlı Azəri də. hətta sement döşəməsini. boynuna alırsan də ki.

Xosrov müəllim udqunurdu, gur işığa görə heç nə görməyən gözlərini yumurdu, yenə udqunurdu, uzun hülqumu nazik boğazında enib-qalxırdı, başı ilə dediklərini təsdiq edə-edə: – Yazırdım... – deyirdi. Müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov Xosrov müəllimin bu etirafından ləzzət alırdı, ətli dodaqlarını yalaya-yalaya, üçqat buxağını qaşıya-qaşıya bərayi-ehtiyat bir də soruşurdu: – Deməli, yazırdın? – Yazırdım... – Kimə yazırdın? – Camaat gəlib xahiş edirdi, mən də yazırdım... – Yox, yox, bir dəqiqə!.. – Müstəntiq Ələkbərov ətir iyi verən yumşaq və ətli barmağını Xosrov müəllimin uzun burnunun qabağında saxlayırdı. – Bir dəqiqə dayan!.. Bilirsən ki, məni azdırmaq mümkün deyil! Mən Ələkbərovam, başa düşdün? Müstəntiq Ələkbərov! Başa düşdün, yoxsa yox?! – Və müstəntiq Ələkbərov qadın kimi gülürdü. – Mən səndən soruşuram ki, o ərizələri kimin adına yazırdın? Sualıma cavab ver! – Rəhbərlərin adına... Müstəntiq Ələkbərov ciddiləşirdi və elə bil ki, bir sıçrayışla qarşısındakını məhv edəcəkdi, soruşurdu: – Buxarinin adına yazırdın? – Nə bilim?.. – Hə, yoxsa yox? – Bəlkə də... – Bəlkəni əkiblər, əvəzinə noxud bitib! – Müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov çiyinlərini ata-ata gülürdü.– «Bəlkə» olmaz! Hə, yoxsa yox?! Cavab ver! – Ola bilər! – Deməli, hə! Rıkovun da adına ərizə yazırdın? – Rıkov Xalq Komissarları Sovetinin sədri idi də... – Aha! Deməli, yazırdın! – Camaat xahiş edirdi... Hərənin bir dərdi-səri var idi... Xahiş edirdilər, mən də hökumətin sədrinə yazırdım də... – Bax, belə... Gör nə açılır iç üzün sənin? Adamı belə danışdırarlar! Müstəntiq Ələkbərovdan heç nə gizlətmək mümkün deyil!.. Deməli, Buxarindən, Rıkovdan kömək istəyirdin, hə? Zəhmətkeşlər arasında təbliğat aparırdın ki, Buxarin, Rıkov sizə kömək edəcək, hə? Cavab ver, hə? Xosrov müəllim susurdu, arıq boğazının uzun hülqumu enib-qalxırdı, birdən deyirdi: – Axı... Axı, yoldaş Stalinin də adına ərizələr yazırdım! Ən çox yoldaş Stalinin adına yazırdım! Yoldaş Stalinin adı hər dəfə belə anlarda Keşlə həbsxanasındakı o istintaq otağına gərgin bir sükut gətirirdi və o sükut içində Xosrov müəllim müstəntiq Ələkbərovun mütəkkə kimi yoğun bədənində ürəyinin, elə bil ki, birdən-birə narahat döyüntüsünü eşidirdi. O sükut davam edirdi, müstəntiq Ələkbərov nə deyəcəyini bilmirdi və qəflətən Xosrov müəllimin üzünə tüpürürdü.. – Əclaf oğlu, əclaf! Məni provakasiyaya çəkmək istəyirsən?!

153

O bir lopa tüpürcək Xosrov müəllimin üzündən süzülüb dizlərinə qoyduğu əlinin üstünə tökülürdü... – Ölmək... Uymaq... Uymaq?.. Bəlkə də röyalar görmək? Budur, işdə məsələnin çətin yeri... Həyatın boranları keçdikdən sonra bu ölüm yuxusunda biz nələr görəcəyik? Budur yolun keçidini kəsdirən, budur bizi uzun həyatın sürüntülərinə məcbur edən!.. Buna görədir ki, fəlakət bu qədər sürəklidir... O fəlakət, elə bil ki, Hamleti yenidən titrətdi və eyni zamanda, Hamletə daxili bir güc gəldi, Hamlet yerindən tərpəndi, dırnaqları gömgöy qançır bağlamış yalın ayaqlarını kameranın sement döşəməsinə qoydu, taxtın üstündən qalxdı və o dəm Hamletin sifətindəki o yaralar görünmürdü, o dəm gözlərinə gəlmiş işıq sifətinə yayılmışdı və həmin işıqlı gözləri ilə bir-bir Şairə, Dramaturqa, Ədəbiyyatşünasa, Folklorçuya, Filosofa, Dilçiyə, Nəşriyyat müdirinə, Məktəb müdirinə, Kitabxanaçıya, Redaktora, Xosrov müəllimə və o Bir Nəfərə baxdı, Hamletin o işıqlı gözləri elə bil ki, o quyunun dibində o adamların ürəyinə ilıq, hətta isti bir şüa saçdı, eyni zamanda, o ürəkləri qəhərlə doldurdu, o qəhər onların boğazına pərçim olub qaldı. – Yoxsa dünyanın bu zülm fəsadına, hökmranların təkəbbürünə, güclülərin təhqirinə qaytarılmış, tapdanmış bir eşqin acı iztirablarına, qanunların boşluğuna, hakimlərin utanmazlığına, rəzillərin xidmətlərinə qarşı coşan nifrətlərə kim dayanmaq istərdi? Halbuki bir xəncər bizi bunların hamısından əbədilik qurtara bilər!.. ... Müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov ətli dodaqlarını yalayırdı, üçqat buxağını qaşıyırdı və ətli barmaqları ilə kiçik yazı mizinin üstündə qarşısına qoyduğu kitabı vərəqləyirdi. Bu, Veniamin Kaverinin «Konets xazı» kitabı idi, Xosrov müəllimi evdən aparanda axtarış zamanı Hadrutdan (həyatının Hadrut parçasından!) o yeganə yadigarı müsadirə etmişdilər və indi istintaq zamanı həmin kitab onun əksinqilabi fəaliyyəti ilə bağlı əşyayi-dəlil idi. – Deməli, belə... Bu kitab sənindir, hə? – Bəli... – Əlbəttə, sənindir!.. Bunu necə danasan. Hə? – Mən danmıram ki... – Dana da bilməzsən! – Bəli... Mənimdir, mənim kitabımdır, danmıram... – Istintaqa kömək eləmək istəyirsən, ona görə danmırsan? Xeyr!.. – Müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov ətir iyi verən barmağını Xosrov müəllimin gözlərinin qabağına gətirib hədələyirdi. – Xeyr! Ona görə boynuna alırsan ki, başqa əlacın yoxdur!.. Müstəntiq Ələkbərov səni divara dirəyib!.. Oxumusan bu kitabı? – Bəli... – Neçə dəfə oxumusan? – Bir dəfə... – Düzünü de! – Düzünü deyirəm də... – Sən dedin, müstəntiq Ələkbərov da inandı, hə? Cəmi bir dəfə oxumusan, hə? – Bəli... – Danmaq istəyirsən, hə? Istintaqı səhv yola yönəltmək istəyirsən? Baxarıq!.. Hardandı səndə bu kitab?

154

– Bağışlayıblar... – Kim bağışlayıb? – Professor Zilber... Bu kitab onun qardaşının kitabıdır... Professor Zilber Hadrutda bağışlayıb mənə... – Yəhudidir? – Bilmirəm... – Deməli, bilmirsən, hə?.. Yaxşı... «Çeloveku uvidevşeqo i perejivşeqo ad.» Bunu sənə yazıb də? – Bəli... – Bu yazını da ki, sən oxumusan? – Hansı yazını? – «Çeloveku uvidevşeqo i perejivşeqo ad.» – Əlbəttə, oxumuşam... – Bax, belə!.. Deməli, xalq sosializm qurur, amma sən cəhənnəmdə yaşayırsan də?! Sovet Ittifaqı, Sovet Azərbaycanı sənin üçün cəhənnəmdir, hə? Cavab ver, tez cavab ver! Hə, yoxsa, yox? Fikirləşmə! Cavab ver! – Yox... O vaxt Hadrutda taun epidemiyası var idi... – Bəlkə elə yəhudilərə qoşulub o epidemiyanı sən özün yaymısan Hadrutda, hə? – O adam Hadrutu taundan qurtardı... – Xosrov müəllim bu sözləri söyləyəndə professor Zilberin sifəti gözlərinin qabağına gəldi, elə bil ki, professor Zilber yenə də Hadrut xəstəxanasında olduğu kimi, gəlib Xosrov müəllimin çarpayısının kənarında oturmuşdu... Müstəntiq Ələkbərov mizin üstündəki elektrik lampasının işığını Xosrov müəllimin gözlərinə salmışdı, amma Xosrov müəllim bu dəm o Keşlə həbsxanasının istintaq otağında o gur işıqla yox, professor Zilberlə üz-üzə oturmuşdu və professor Zilber yenə də tauna qarşı mübarizə aparırdı, çünki professor Zilber səhv etmişdi, professor Zilber elə bilirdi ki, tauna qalib gəlib, amma taun davam edirdi... Və Xosrov müəllimin xəbəri yox idi ki, professor Zilber də xalq düşməni kimi həbs olunub, xəbəri yox idi ki, bu – artıq professor Zilberin Hadrutdan sonrakı həyatında ikinci həbsdir: birinci dəfə 1934-də həbs edildi, ikinci dəfə (yəni indi...) yaz-yay gənə ensefalitinin virusunu kəşf etdikdən sonra həbs edildi və sonralar – 1940-cı ildə hələ bir dəfə də həbs ediləcəkdi... Əlbəttə, Xosrov müəllim falabaxan deyildi və bütün bunlardan xəbərsiz idi. Xosrov müəllim bilmirdi, amma müstəntiq Ələkbərov professor Zilberin xalq düşməni kimi həbs olunduğunu bilirdi və dilini qalın dodaqlarına çəkə-çəkə: – Elə bilirsən heç nədən xəbərimiz yoxdur?.. – deyirdi. – Neçə dəfə oxumusan bu kitabı, boynuna al?! Neçə dəfə?.. – Bir dəfə oxumuşam... Müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov yenə bir an susurdu və yenə də birdən-birə Xosrov müəllimin üzünə tüpürürdü: – Əclaf oğlu, əclaf! Istintaqı azdırmaq istəyirsən? Svoloç!.. Xosrov müəllimin sifəti elə bil ki, zibil yeşiyi idi, müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov hirslənib tüpürmək istəyəndə, ora tüpürürdü. – Acı həyatın ağır cəbrini nifrət və göz yaşlarıyla kim daşımaq istərdi? Yalnız bir qorxu... Orada nə olacaqdır?.. Orada... O bilinməz vadidə ki, oradan bu vaxta

155

qədər kimsə qayıtmamışdır... Iradə sarsılır və bizi bilinməz bir aləmə atılmaqdansa acı iztirablara dayanmağa məcbur edir. Qorxaq fikrin müdhiş etirafı, qəti bir iradənin iti boyası, təfəkküratın zülmətinə qarşı solur. Düşündükcə tələsik həyəcanların cəsarəti sönür... Fikir işə keçməyir... Sus, Ofeliya! Gözəl pəri, öz dualarında mənim də günahlarımı xatırlat... Artist məhbus idi, tamaşaçılar məhbus idi, yalnız Şekspir bütün dövrlərin Şekspiri idi, Şekspir əbədi bir azadlıq içində idi, onun üçün keçilməz divar, aşılmaz sərhəd yox idi və müstəntiq ələkbərovların tüpürcəkləri arasından da, Hamletin bədənindəki o qançırların gömgöylüyü içində də Şekspir o quyunun dibinə gəlib çıxa bilirdi... Sonra Hamlet gülümsədi, gülümsəyə-gülümsəyə yerində səndirlədi, amma yıxılmadı, özünü saxlaya bildi, əlini uzadıb, guya ki, tamaşaçılardan bir dəstə gül aldı, o gül dəstəsini iylədi, sinəsinə sıxdı və dedi: – Bu, mənim səhnədə aldığım sonuncu gül dəstəsidir!.. Hamlet yerinə tərəf addım atmaq istəyəndə dizi büküldü, üzü üstə sementin üstünə yıxıldı, burnu, dodaqları partladı, qan ağzının suyuna qarışıb sementə yayıldı. Şair cəld onun qolundan tutub qaldırdı və Hamlet bu cavan Şairə baxa-baxa, elə bil ki, o monoloqunun davamını söylədi: – Əlini məndən çək, zavallı!.. Məgər sən mənim kim olduğunu bilmirsənmi? Mən xalqın düşməniyəm, mən terrorçuyam, mən casusam!.. Əlini çək, yoxsa bir xəstəlik kimi, sənə də yoluxar!.. Əlini çək, Şair!.. Ah, zavallı!.. Yoxsa artıq sənə də yoluxub bu xəstəlik?.. Hamletin gözündəki o işıq artıq Danimarka şahzadəsinin yox, qızdırmalı xəstə bir təfəkkürün işıltısı idi. Şair, Hamleti öz yerində uzatdı. Elə bir sükut çökdü ki, Keşlə həbsxanasındakı o kamerada heç zaman belə bir sükut olmamışdı. Nə qədər keçdi? Bir saat? Üç saat? Beş saat? Sonra qapının qıfılı yenə də cingildədi, qapı yenə də cırıldadı və Hamletin familiyasını çağırdılar, daha heç nə əlavə etmədilər. Hamletin durub getməyə taqəti yox idi, iki keşikçi onun qoltuğundan yapışdı və ayaqları sementin üstü ilə sürünə-sürünə Hamleti apardılar. Hamlet bir kəlmə də söz demədi, sonuncu tamaşaçıları ilə vidalaşmadı. Bəlkə də Hamlet heç bilmirdi ki, hara gedir... Yenə qapı cırıldadı, qıfıl bağlandı. O kameraya yenə sükut çökdü və həmin sükut içində Filosof pıçıldadı: – Görəsən, Lenin sağ qalsaydı, indi onu da həbs edərdilər?.. Bu pıçıltını kameradakıların hamısı eşitdi, amma daha heç kim qorxmadı; qorxmadı ki, bu pıçıltını keşikçilər də eşidər... Və ömrünü marksizmə həsr etmiş Filosofun aylardan bəri Keşlə həbsxanasındakı o kamerada hovlanmış qızdırmalı zehni dəqiq cizgilərlə, aydın rənglərlə Marksın, Engelsin simasını onun gözlərinin qarşısında canlandırdı və Filosofa elə gəldi ki, Marks da, Engels də, onunla birlikdə Keşlə həbsxanasındakı o kamerada məhbusdur, yəni tamamilə hüquqsuz, dünyanın hər hansı bir qanunqaydasından kənar edilmiş, tamam bir ümidsizlik və kimsəsizlik içində olan məxluqdur, Marksa, Engelsə də Hamletə verdikləri kimi, işgəncə verirlər – dişlərini

156

sındırırlar, dırnaqlarının altına iynə yeridirlər, təpiklə vurub qabırğalarını sındırırlar, partlamış dodaqlarının qanı saqqallarından süzülüb axır... Müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov Marksın, Engelsin də üzünə tüpürür, onlardan da tələb edir ki, yapon-alman casusları olduqlarını boyunlarına alsınlar, trotskiçi, pantürkist, müsavatçı olduqlarını, yoldaş Mir Cəfər Bağırovu öldürmək istədiklərini, bilavasitə yoldaş Stalinə qarşı çevrilmiş terrorçu sui-qəsddə iştirak etdiklərini boyunlarına alsınlar... və Filosofun qızdırmalı zehni qızmar bir günəş altında Karl Marksı, Fridrix Engelsi ağappaq əhəng çəkilmiş daş bir hasarın qarşısında gördü, ikisinin də kürəyi o ağappaq hasara söykənmişdi, ağappaq köynəkləri cırılmışdı və çılpaq sinələri güllə gözləyirdi, Filosof tüfəngləri görmürdü, amma bilirdi ki, o çılpaq sinələrə tüfənglər tuşlanıb... və Filosof o görünməyən tüfənglərin sahiblərinə qışqırmaq istəyirdi ki, bunlar Marksdır, Engelsdir, bunları güllələmək olmaz, bunları güllələməyin, amma səsini çıxara bilmirdi, qorxurdu: tutub özünü güllələyərdilər... və atəş açılmazdan əvvəl Marks da, Engels də sinələrini daha da irəli verdilər, son güclərini toplayıb əllərini irəli uzatdılar: «– Yaşasın yoldaş Stalin!..» qışqırdılar... yaşasın yoldaş Stalin!.. yaşasın yoldaş Stalin!.. yaşasın yoldaş Stalin!.. yaşasın yoldaş Stalin!.. ....... ....... sonra o görünməz tüfənglərin tətiyi çəkildi, Marksın da, Engelsin də sinəsindən qan fışqırdı... sonra Marks da, Engels də yox oldu, görünməz oldu... və o ağappaq daş divardakı iri qan ləkələri qızmar günəş altında qıpqırmızı parıldadı... Və həmin gecə Xosrov müəllim heç vaxt yuxusuna girməyən bir adamı Keşlə həbsxanasındakı o kamerada yuxuda gördü. Xosrov müəllim bütün ömründə Mir Cəfər Bağırovu cəmi bir dəfə görmüşdü: 1935-ci il aprel ayının 28-də Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasının 15 illiyinə həsr olunmuş təntənəli iclasda; raykomdan Cümşüdlü məktəbə üç dəvətnamə göndərmişdi və Ələsgər müəllim o dəvətnamələrdən birini Xosrov müəllimə verməyi məsləhət bilmişdi. O, iclasda böyük zalın axırıncı cərgəsində oturmuşdu, Mir Cəfər Bağırov isə səhnədəki rəyasət heyətində əyləşmişdi, amma tez-tez qəzetlərdə, jurnallarda şəklini gördüyü üçün Azərbaycanda hamıya elə gəlirdi ki, Mir Cəfər Bağırovu yaxından görüb. Və Keşlə həbsxanasındakı həmin gecə Xosrov müəllim Mir Cəfər Bağırovu yuxusunda gördü: Mir Cəfər Bağırovun sifəti bir zülmət içindən, elə bil ki, dərin, çox dərin bir quyunun dibindən çıxdı, sürətlə yaxınlaşdı və o sifət Xosrov müəllimin qarşısında dayandı. Xosrov müəllim bu sifətə baxdı, girdə çeşmək şüşələrinin arxasından ona zillənmiş o gözlərə baxdı və elə yuxunun içində Xosrov müəllimin bütün bədənini soyuq bir tər bürüdü, çünki Mir Cəfər Bağırovun girdə çeşmək şüşələrinin arxasından zillənmiş gözlərində on il bundan əvvəl Hadrutun dörd

157

kilometrliyində yanan o tonqalın şöləsi var idi və o şölə taun saçırdı. Xosrov müəllim əllərini irəli tutub, üzünü kənara çevirib o taundan qorunmaq istəyirdi, qaçmaq istəyirdi, amma üzünü hara çevirirdisə də, əllərini nə qədər irəli uzadıb itələmək, özündən uzaqlaşdırmaq istəyirdisə də, girdə çeşmək şüşələrinin arxasından zillənmiş o gözlər ondan əl çəkmirdi, o gözlərin saçdığı taun qapqara mazut kimi Xosrov müəllimin sifətinə, yaxasına yayılırdı və bu zaman uzaqdan elə bil ki, diridiri o tonqalda yanan altı yaşlı Cəfərin, dörd yaşlı Aslanın, iki yaşlı Azərin qışqırtısı eşidildi və o qışqırtını eşidən Şirin də tonqalda yana-yana canavar kimi uladı... – Sən taunsan! Taunsan! Taunsan! Taunsan! Sən taunsan! – Xosrov müəllim o gecəyarısı Keşlə həbsxanasındakı o kamerada o Bir Nəfərin yaxasından yapışıb silkələyirdi və var gücü ilə bağırırdı, o Bir Nəfəri – Mir Cəfər Bağırovu didib dağıtmaq, parçalamaq istəyirdi: – Taun! Taun! Sən taunsan! Taun! Beləcə qeyri-insani cığırtıyla yuxudan oyadılmış o Bir Nəfərin, elə bil ki, səsi batmışdı, bir söz deyə bilmirdi, yaxasını Xosrov müəllimin qaxac, taxta kimi qupquru əllərindən qurtara bilmirdi və az qalırdı boğulsun. – Taun! Taun! Taun! – Xosrov müəllim dəli kimi qışqırırdı. Yuxudan oyanıb özünü yetirmiş Şair, Xosrov müəllimi qucaqladı, Xosrov müəllimi kənara çəkməyə çalışdı, amma cavan Şairin buna gücü çatmırdı, Xosrov müəllim isə heç cürə özünə gələ bilmirdi və soyuq tər axan nazik boğazının damarları şişə-şişə həmin qeyri-insani səslə qışqırırdı: – Taun!.. Taun!.. Taun!.. Xosrov müəllim Bir Nəfəri boğmaq, öldürmək istəyirdi, Şair onunla bacara bilmirdi, sonra Filosof, Redaktor köməyə gəldi və üçü bir yerdə Bir Nəfərin yaxasını Xosrov müəllimin əlindən aldı, Xosrov müəllimi çəkə-çəkə yerinə gətirdi. Xosrov müəllim tövşüyürdü, ürəyi elə çırpınırdı, elə bil, doğrudan da, indicə sinəsini deşib çıxacaqdı və Xosrov müəllim yavaş-yavaş özünə gəlirdi. Yerindən necə qalxmışdı, o Bir Nəfəri Mir Cəfər Bağırov bilib üstünə necə getmişdi?– yadında deyildi... Sonra kameraya sakitlik çökdü və o sakitlik içində birdən-birə o Bir Nəfər uşaq kimi hönkürə-hönkürə ağlamağa başladı. – Bəs SIZ məndən nə istəyirsiniz? SIZ, SIZ axı, SIZ niyə məni incidirsiz?.. Sonra günlərin bir günündə yenə qapının qıfılı cingildədi, qapı yenə cırıldayacırıldaya açıldı, Xosrov müəllimin familiyasını çağırdılar və: – Şeyləri götür, – dedilər, Xosrov müəllimi təxribatçılıqda təqsirləndirib ona on il həbs cəzası kəsdilər, Sibirə, Tomsk vilayətinin Kolpaşevo rayonuna, vaxtilə yoldaş Stalinin sürgün olunduğu Narıma göndərdilər. Iosif Vissarionoviç Stalin inqilabdan əvvəl Narımda sürgündə olmuşdu, indi isə Iosif Vissarionoviç Stalinin tutduğu adamları Narıma göndərirdilər. I. V. Stalini 1912-ci ilin yayında Peterburqda həbs edib iyulun axırlarında siyasi dustaq kimi «Kolpaşeve» gəmisi ilə Tomsk şəhərindən Narıma göndərmişdilər. O zaman Tomskda polis idarəsi «Iosif Vissarionoviç Cuqaşvilinin 1912-ci il iyun ayının 8-dən etibarən, açıq polis nəzarəti altında 3 il müddətində Narıma sürgün edilməsi haqqında» yeni bir gizli iş açmışdı. Yoldaş Stalin kəndli Yakov Aqafonoviç Alekseyevin Poloy gölünün sahilindəki balaca taxta evində yaşadı və elə həmin il sentyabrın 1-də Tümenə gedən gəmi ilə Narımdan qaçdı.

158

– dedi.. bir-birilərinə bənzəyirdilər. O uzaq Sibir torpağında Xosrov müəllimin çox gözlənilməz görüşləri oldu. tauna qalib gəlmişik. Qırmızı Yaqub qırx beş dərəcə şaxtada üz-gözünü bürümüş əsgi-üsgünün altından güclə eşidilən səsiylə: – Dedilər ki. o uzaq Sibir torpağında... Qırmızı Yaqubu da o Ob çayının sahilində Məmmədağa Ələkbərov müsəlman qaydası ilə torpağa tapşırdı və başqa azərbaycanlı. o buzun.. amma hərdən Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki. qazax. biz səninnən taun görmüşük. şaxtanın içində Qırmızı Yaqubla yox. ləzgi. Məmmədağa Ələkbərov sürgündə ölən müsəlman dustaqların dəfnində mollalıq edirdi və belə bir xidmətə görə hər dustaq öz yemək payından kəsib Məmmədağa Ələkbərova verirdi. bu nə iyidir. Böyük Oktyabr inqilabının qələbəsindən sonra yüksək partiya və dövlət işlərində işləmiş və 1937-38-ci illərdə xalq düşməni. 159 . özü özü ilə danışdı: – Yəni qalib dəldiz tauna?. tanımadımı? – Xosrov müəllim bunu bilmədi və özü də bu barədə heç nə demədi və heç nə soruşmadı. Lenin öləndən sonra altı il Sovet hökumətinə başçılıq etmiş Aleksey Ivanoviç Rıkov. Məmmədağa Ələkbərovdan daha ətir iyi gəlmirdi. bu adamla Mir Cəfər Bağırov qətiyyən bir-birinə oxşamasalar da. Bəs.. bu adam da siyasi dustaq idi. Məmmədağa Ələkbərovu müşahidə edirdi. Bu sual sonralar da Xosrov müəllimin yadından çıxmırdı. biz səninnən. 1899-cu ildən partiyanın üzvü Aleksandr Vasilyeviç Şotman... buxarinçi nə deməkdir. Ayrı-ayrı vaxtlarda inqilabi fəaliyyətlərinə görə II Nikolay polisinin Narıma sürgün etdiyi bolşeviklərdən 1898ci ildən partiyanın üzvü. məllim. uçitel.. Xosrov müəllimin Narımda gördüyü ilk tanış adam Qırmızı Yaqub oldu. heç nə demədi. Bu adam heç arıqlamamışdı. xarici görkəm etibarilə və yəqin ki... Xosrov müəllim bir küncdə oturub beləcə diqqətlə Məmmədağa Ələkbərova baxırdı. – Ancaq zalım uşağı. elə Narımın özündə inqilabi fəaliyyət göstərmişdi. hətta Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki.. terrorçu və casus kimi güllələnmişdilər. tatar. şəxsiyyətlərinin miqyasına görə də başqa-başqa insan tipləri olsalar da... belinə 15 il basıb Sibirə göndərirlər?. guya. Xosrov müəllim əsgi-üsgü ilə yumaq kimi qalın sarınmış əllərini əllərinə vuravura yerində hərəkət edən Qırmızı Yaquba baxdı. amma o gözlənilməz görüşlərdən ən unudulmazı 1947-ci ilin yay günlərindən birində Ob çayının (Iosif Vissarionoviç Stalin 1912-ci ilin sentyabrında qayığa minib bu çayla sürgündən qaçmışdı) sahilində baş verdi: Xosrov müəllim Tümen vilayətindən gətirilən siyasi dustaqların arasında Məmmədağa Ələkbərovu gördü. amma nəsə başqa bir iy gəlirdi və Xosrov müəllim heç cürə müəyyən edə bilmirdi ki.. çeçen. özbək. Nə eləyir ki. məllim.Yoldaş Stalindən başqa da bir çox bolşeviklər Narımda sürgündə olmuşdular və yoldaş Stalin o bolşeviklərin köməyi ilə qaçmışdı. Eybi yox. Məmmədağa Ələkbərov Xosrov müəllimi tanıdımı.. əkiz qardaşlar kimi. əslində. Mir Cəfər Bağırov özünü gizlətməkdən ötrü dönüb Məmmədağa Ələkbərov olub.. sonra. xasiyyətcə də. onlara. diqqətlə baxanda. heç başa salmadılar ki. Buxarinçi nə eləyir?. Sibirə necə gəlib çıxıb?. yenə də 1899-cu ildən partiyanın üzvü Veniamin Davıdoviç Veqman. Sibir nədir ki. elə bil ki. mən buxarinçiyəm. onlarla başqaları dəfələrlə Narımda sürgündən qaçmışdı...

hiddətdən qızarmış gözlərdən. elə bil ki. Gicbəsər də həmin qırmızıya baxırdı. balkar. «– Sürük burdan!») xəbər verirdi və dənizkənarı bulvarda qarnı üstə kol dibində uzanıb çənəsini qabaq pəncələrinə söykəmiş Gicbəsər hələ tam açılmamış yuxulu gözlərini kolun yarpaqları arasından o üfüq və dəniz qırmızısına zilləyib baxırdı. Bir dəfə – altmışıncı illərin ortalarında – Xosrov müəllim Bakıya gəlmiş Gülzarla görüşdü və az qala. 160 . Bakının bütün ərazisini öz aralarında bölüşdürmüş kimsəsiz məhəllə itlərindən gizlənə-gizlənə. vurulan təpiklərdən. otuz illik ayrılıqdan sonra o qısa görüş qoca bir arvadla qoca bir kişinin səmimi görüşü idi.. Dünən Gicbəsər Bakının bu it üçün tamamilə yad küçələrini dolaşa-dolaşa.. suyun altında sürü-sürü balıqlar yaralanmışdı. axtarıb yeməyə nəsə tapmaq əzab əziyyətini əvvəlcədən hiss edirdi və elə bil ki. Xosrov müəllim o qarlı qış günü tutulub gedəndən sonra Gülzar onunla əlaqə saxlamamışdı (yəqin ki. parçalanmışdı və o balıqların qıpqırmızı qanı suyun üzünə çıxmışdı. qəzet köşkündə oturub qəzetjurnal satmağa başladı. qanlı ət həsrətində olmuş Gicbəsər üçün o sübh çağı üfüqün və dənizin o qırmızısında nəsə xoşagəlməz bir cəhət vardı. amma daha müəllimlik etmədi. elə bil ki. bütün ömrü boyu təzə. avtobuslardan.qabardin. əzirdi. bir-birindən xəbəri olmadı. kin-küdurətdən. gözlərini də yola dikib Xosrov müəllimi gözləməmişdi və bir nəfər dərbəndli sürücüyə ərə gedib Dərbəndə köçmüşdü. o dan qırmızısı o əlçatmaz təzə ət parçasından yox. Xosrov müəllim düz on yeddi ildən sonra. səmimi görüşdən sonra bu iki nəfər bir də heç vaxt bir-birini görmədi. inquş. 1956-cı ilin payızında Bakıya qayıtdı. yerimək. divarlara. Qəribə idi. elə bil ki. bəraət aldı. tacik. Gicbəsərin zədələnmiş boğazının qanı boynunun çirkli qəhvəyi-qara tüklərində qaysaq bağlamışdı və o zədənin ağrısı gecədən bəri itin bütün bədənindən keçirdi. gizlənmək. elə bil ki. Gicbəsər səksəkə içində yatdığı o bir neçə saat gecə ərzində tez-tez gözlərini açıb qaranlığa baxmış və indi o qaranlıq qırmızıya çevrilmişdi.. motosikletlərdən qoruna-qoruna. hasarlara qısıla-qısıla gecə gəlib dənizkənarı bulvarla üzbəüz böyük binalardan birinin həyətinə girdi. sayı-hesabı qurtarmaq bilməyən maşınlardan. trolleybuslardan. qaraçay. qaçmaq. əlaqə saxlaya bilməmişdi. 10 DAN YERININ ŞƏFƏQLƏRI Həmin gün dənizin üzərində üfüq xətti boyunca qıpqırmızı bir səhər açılırdı və dan yerinin o qırmızısı Xəzərin suyunu da qıpqırmızı qızartmışdı. bir müddət o binanın divarının dibində dayanıb qulaq asdı. qırğız dustaqlar kimi.. Xosrov müəllim də öz yemək payının bir hissəsini ayırıb Məmmədağa Ələkbərova verdi. kiçicik tərpənəndə ağrı daha da artırdı və Gicbəsər dan yerinin o qırmızısına baxabaxa bir azdan ayağa qalxmaq.). o yük altında çənəsi zindan kimi. iki yaxın qohum görüşürdü və o qısa. atılan daşlardan («– Paşol!». qabaq pəncələrinin üstünə pərçim olmuşdu. bir azdan iti gözləyən o əzab-əziyyətin ağır yükü indidən Gicbəsəri sıxırdı.

eləcə bir biganəlik içində dayanıb baxmaqlarından yəqin Gicbəsər başa düşmüşdü ki. həyətin yuxarı başındakı zibil yeşiklərinin üstünə çıxmış üç-dörd pişikdən savayı başqa ins-cins yox idi və bir sözlə. içi zibillə dolu dəmir yeşiklərin üstünə qalxmış o pişiklərin hərəkətsizliyindən. ikinəfərlik məclisin artığı idi).. əlində qəzet bükməsi tutmuş bir qadın eyvana çıxıb həyətə tərəf boylandı. amma Gicbəsər nəsə tapmalı idi. çörək. Pişiklər Gicbəsərin beş-altı addımlığında dayanmışdılar və birdən-birə peyda olmuş bu naməlum itin divar dibində gözəl qoxusunu duyduqları o gözəl nemətləri təpişdirməyinə baxırdılar – acıqla. səfilliyi. amma bütün bunlar az idi (görünür. kinlə baxırdılar. Gicbəsərin üstünə cumub o nemətləri qaçırtmaq istəyirdilər. itin gözlərinə də işıq gəlirdi. Pişiklər hirslə fışıldayıb kənara çəkildilər. cırıltı gələn səmtə baxdı: yuxarı mərtəbədəki binalardan birinin həyətə baxan eyvan qapısı cırıldayacırıldaya açıldı. bağlarından. başa düşmüşdülər. hərdən sakitlik çökürdü və futbol şərhçisinin tələsik danışığı eşidilirdi. seyrəlməyə başlamış dişləri ilə o çolpa sümüklərini tələsik mədəsinə ötürdükcə Gicbəsər hiss edirdi ki. orada yeməli bir şey yoxdu. Düzdü. o tərəf-bu tərəfə baxdı. amma Gicbəsər o kolbasa qırıqlarını da. həyətlərindən. sınmış. nəsə yeməli idi. bədəninə bir qüvvə gəlir. heç nə yeyə bilməmişdi və həmin günlərin yorğunluğu. neçə gün idi ki. elə bir şey hopmamışdı ki. taybatay açıq bu həyət darvazasının həyətinə Bakının başqa böyük-kiçik binalarından. indicə yediklərinin asfalt üstündəki yerini yalayırdı. didərginliyi daha o aclığa dözə bilmirdi. amma. hər halda. qığırdaqları. Gicbəsəri ürkütsün və it başını aşağı sallayıb balaca qara gözləriylə diqqətlə baxa-baxa asta addımlarla zibil yeşiklərinə tərəf getdi. tələsik bir acgözlüklə o gözəl artıqları təpişdirə-təpişdirə yeməyə başladı: bir az kolbasa qırıqlarıydı. ondan qorxmurdular və hətta elə bil ki. elə bil ki. Bu vaxt bir cırıltı səsi o gecə çağı həyətin futbol müşayiətli sakitliyini pozdu və Gicbəsər o saat ayaq saxlayıb başını binaya tərəf çevirdi. bu həyətin asfaltına. 161 . çünki Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından çıxdığı o səhərdən sonra. laxlamış. Gicbəsər binadan gələn bu səsdə qorxulu bir şey hiss etmədi. yumurta qalıqlarını da daha yeyib qurtarmışdı və indi qəzet parçalarını iyləyirdi. o gecənin qaranlığında. Gicbəsər isə əlləri paydan çıxmış o pişiklərə məhəl qoymadan gözəl ətri gələn bükməni tələsik həyətin divar dibinə gətirdi və ağzının suyu axaaxa. heç kəs olmadığını və görmədiyini yəqin edib qəzet bükməsini zibil yeşiklərinə tərəf tulazladı. demək olar ki. meydanlarından fərqli olaraq. Pişiklər əvvəllər heç vaxt görmədikləri bu itin qocalığını və ən əsası isə. taqətsizliyini yəqin ki.havanın qoxusunu yoxladı: bütün bina televizorla futbol oyununa baxırdı və hərdən bütün bina birdən səs salırdı. bu böyük binanın divarına.. Bağlama şappıltı ilə zibil yeşiklərinin yanında asfaltın üstünə düşdü və Gicbəsər cavan vaxtlarındakı bir cəldlik və ehtirasla üç böyük sıçrayışa özünü o Allah payına yetirdi və qəzet bükməsini yerdən qapdı. başını yerdən qaldırmayaraq hərdənbir gözləriylə altdan yuxarı açıq-aşkar bir minnətdarlıqla qapısı cırıldayan o eyvana tərəf baxırdı. Gicbəsər. qabaq pəncələrinin köməyi ilə o bükmənin kağızını didişdirib cırdı. bəzi yerlərdə hətta əti üstündə qalmış çolpa sümükləri idi. nəsə yağlı xörəklərə dəymiş o gözəl xörəklərin ətrini və tamını özündə saxlamış çörək parçaları idi. dişlənmiş. sümükləri də. doğranmış soyutma yumurta qalığıydı.

qara itin hirsli və qorxunc hənirtisi müqabilində o qədər yazıq. həmin böyük binada yaşayan və o aprel gecəsi televizorun qabağında oturub futbola baxan adamların bəzisi yerlərindən qalxıb pəncərələrdən həyətə tərəf boylandılar. Qara itin hirsini-hiddətini lap artırdı – it daha da bərkdən və acıqlı hürdü.. Gicbəsərin o qəzet bükməsindəki nemətlərdən sonra. bu Qara it şəhərin küçələrində son on-on beş nəsil boyu kimsəsiz əcdadlarının çəkdikləri əzab-əziyyətlərin hayıfını almaq üçün (kimdən və nədən?!) bu dünyaya gəlmişdi. yumurtanı yemiş kiçik məclis əhlinin biri idi) və səbətə yığılmış kartoflardan bir yekəsini götürüb zərblə itlərə tərəf atdı: – Poşol!. bu zingilti o iri. həmin eyvanın qapısı yenə cırıltıyla açıldı və bu dəfə qadın yox.Bina birdən küy saldı (görünür. hədəqəsindən çıxan və yerdən-göydən imdad uman gözlərini o böyük binanın yuxarı mərtəbələrinə (cırıldayan qapılı o eyvana tərəf!) dikib bütün gücünü toplayıb bir dəfə də (yəqin ki. Gicbəsər isə artıq həyətdən çıxıb bayaqkı o dəhşətli qorxunun qovduğu bir sürətlə o böyük bina ilə dənizkənarı bulvarın arasındakı geniş prospekti keçirdi. 162 . sonuncu dəfə!) həmin dəhşətli fəryadla zingildədi. elə bil ki. hirsli bir səslə o eyvana tərəf hürdü. hər bir naməlum it Qara itin düşməni idi və bu əraziyə. çolpanı. Ağrının və o qəfil həmlənin xofundan Gicbəsər elə zingildədi ki. Bakının bu hissəsinə ayaq basmamalı idi. asfaltın üstünü yalayırdı və o pişiklərin birdən-birə necə qaçıb aradan çıxmağından xəbəri olmadı. köməksiz bir fəryadla səsləndi ki. dağılmaqda olan beynində bir ümid yarandı. o küy qorxusuz. Bu. Gicbəsər boğulurdu və bərəlib. Gicbəsər eləcə qəzet qırıqlarını iyləyirdi. kişi eyvana çıxdı (yəqin ki. amma o küyün Gicbəsərə dəxli yox idi. başının ağası idi və bu ətrafdakı bütün küçə qancıqlarının da əsl sahibi. maşınlara fikir verməyən bu iti vurmasın deyə. Qara itin bədənində müxtəlif cinsli itlərin qanı qaynayırdı və son on-on beş nəsil boyu bu müxtəlif qanlar bir-birinə qarışıb Qara iti dünyaya gətirmişdi və elə bil ki. cavan və sağlam qara erkək it bütün bu ətrafda yaşayan itlərin gözünün qorxusu. itin boğulub sönməkdə. əyləci basırdılar və maşın əyləclərinin o tükürpədici səsi Gicbəsəri. möcüzəydi. qol vurmuşdular). böyük. Eyvandan ikinci bir kartof atıldı. o kolbasanı. doğulan küçüklərin əksəriyyətinin atası da o idi. Gicbəsər üçün o qədər doğma səsləndi ki. Bu iri. bu qaranlıq gecə kimi qapqara bir it sonuncu həmlələrlə atılıb iti dişləri ilə Gicbəsərin boqazından yapışdı. iy duymaq. Deyəsən. elə bil ki. bayaq həyətə Gicbəsər üçün Allah payı atılmışdı. bax. ürküsüz idi və o küyün özü də indi dünyanın birdənbirə beləcə gözlənilməz Allah payından xəbər verirdi. artıq gec idi. Prospektin hər iki tərəfi ilə şütüyən maşınların sürücüləri boynundan qan axan və tövşüyə-tövşüyə başını götürüb qaçan. Yuxarı mərtəbədən zərblə atılmış o iri kartof isə Qara itin böyrünə dəydi və hikkədən yerə-göyə sığışmayan Qara it Gicbəsərin boğazını buraxıb başını yuxarı qaldırdı və yoğun. amma o kartof Qara itə dəyməsə də. az qala. yenə qol vurdular və o böyük bina yenə də sevinclə bir hay çəkdi və Qara itin hürməyi binanın o hayına qarışdı. nə idi? – o eyvandan ki. O aprel gecəsi həyətə yayılan o «Poşol!» sözü. hənirti eşitmək qabiliyyəti də korşalmışdı və hər şeyi o zaman başa düşdü ki. bütün ömrü boyu eşitdiyindən fərqli olaraq.

Gicbəsər boynundan axan qanın istisini hiss edirdi və o yaranın yeri nəbz kimi vururdu... orada Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı olmalıydı. o sağlam Qara itin səsisəmiri gəlmirdi. amma qalxmırdı.. artıq vaxtdır.. elə bil. bulvardakı asfaltdan isə küçələrdəki maşın. Dəniz də qapqara bir qaranlıq içində idi və göz baxdıqca uzanan bu genişliyin beləcə kimsəsizliyi.. başını arxaya çevirmək. tərpənmədən Bakının dağlıq hissəsinə sarı baxdı. çayın o coşğunluğu – sürətlə ötən o maşınlar Gicbəsəri bayaqkı o dəhşətli qorxudan xilas etmişdi və indi də Gicbəsəri qoruyurdu. Sübh tezdən işə başlamış Bakı Sanitariya Idarəsinin furqonlu maşını dənizkənarı bulvara girib hələ su buraxılmamış fəvvarənin yanında dayandı və əyinlərinə ağ xalat geymiş iki nəfər maşından düşüb diqqətlə o tərəf-bu tərəfə baxmağa başladı. cavan. rezin. bu itin bütün bədənində elə bir taqətsizlik. Gicbəsər heç olmasa.. Gicbəsərin boğazının ağrısını bütün bədəninə yayırdı. benzin. benzinin. bütün bulvar bomboş idi. güclü it gəlib Gicbəsəri burada tapa bilərdi.. o tərəflərə ki. Bir müddət gözlərini o tərəflərə dikdi və bu dəm itin Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı tərəflərə baxan gözlərində bir biganəlik vardı. amma başını arxaya da çevirmirdi – kiçicik bir hərəkət belə. Gicbəsərin qulaqları özündən asılı olmayaraq şəkləndi və itin o sübh çağı birdən-birə bulvara girmiş maşının səsini eşitməsi ilə. içindəki nigarançılığı. çünki butün gecə ərzində o Qara itin xofu Gicbəsərin içində olmuşdu. Gicbəsər nəfəsini dərdi. keçib bulvara girəndən sonra özünü sıx bitmiş zeytun ağaclarının arasına verdi və bir an ayaq saxlayıb dərindən nəfəsini dərə-dərə arxaya – o böyük binaya tərəf baxdı: o cavan. o sağlam.. o böyük binaya tərəf nəzər salmaq istəyirdi. nəhayət ki. amma Gicbəsər daha bunların fərqində deyildi. Irəlidən külək əsmədiyi üçün dənizin sakit uğultusu eşidilirdi. arxadan isə – o zeytun ağaclarından o tərəfə o böyük bina ilə bulvarın arasındakı prospektdə orabura ötən maşınların səsi gəlirdi və o maşınların işığı da hərdən zeytunların arasından keçib kolun dibinə zəif bir işıq salırdı. dəmirin iyini duyması bir oldu və Gicbəsərin içində ilişib qalmış o nigarançılıq daha artıq bir həyəcanla baş qaldırdı. Qara it isə çayın o biri tərəfində qalmışdı. kənarlarının yarpaqları səliqə ilə qayçılanmış o kolun dibindən o qırmızıya baxırdı və yəqin başa düşürdü ki. yağ iyi gəlmirdi. qalxmaq lazımdır. Gicbəsər bütün gecəni burada keçirmişdi və indi üstünün. Və indi beləcə qıpqırmızı bir səhər açılırdı. elə bil ki. çənəsini qabaq pəncələrinin üstünə dirəyib yuxulu qara gözləri ilə eləcə o qırmızıya baxırdı. yemək tapmaq lazımdır. It gözlərini o qırmızıdan çəkib heç bir hərəkət etmədən. o geniş prospekt Gicbəsərin ömründə heç vaxt görmədiyi coşğun bir çay idi və Gicbəsər o çayı keçib canını qurtarmışdı. elə bir ağrı var idi ki. təkərlərin. maşın qorxusunu üstələmişdi. arxayın bir yer tapmaq.. Gicbəsərin gözlərinə daha artıq bir kədər gətirdi və it elə həmin kolun dibində torpağın üstünə çökdü. 163 .daha artıq qovurdu və it o prospekti. Maşının sürücüsü sinəsini sükana dirəyib gərnəşdi və əsnəyəəsnəyə deyindi: – Bu vaxt itlər də yatıb!. amma hələ də dərindən ləhləyə-ləhləyə zeytun ağaclarının arasından keçib üstü səliqə ilə qayçılanmış kollardan birinin arxasından bulvara baxdı: asfalt salınmış uzun və geniş sahil boyunca heç kəs yox idi.

amma əlitüfəngli o sanitar. amma bu vaxt gözlənilməz bir hadisə baş verdi: görünür. sonra uzanmış itin beli gərildi. biri qabaq ayaqlarından. bulvara. yaxınlaşan sanitarları da görürdü və bu it yəqin hiss edirdi ki.Maşından düşmüş o iki nəfər sanitardan birinin əlində tüfəng var idi. Bu ikinci koldan sonra.. sıx zeytunluq başlayırdı və imkan tapıb o ağaclığa atılmaq və buralardan qaçıb qurtarmaq lazım idi. yoğun və acıqlı səsi ilə sanitarların üstünə hürməyə başladı. tüfəngi çiyninə keçirdi. düz Gicbəsərin arxa tərəfdən dibinə uzandığı o dekorativ kola tərəf yeriməyə başladı. səs çıxarmaq olmaz. yəni instruksiya belə idi. Dalbadal açılan iki boğuq atəş səsinin yüngül əks-sədası yenə də ətrafa yayıldı və o qara itin acıqlı hürüşü əvvəlcə zingiltiyə. onlar üçün hər hansı kimsəsiz küçə iti quduz və xəstə idi. itə boğazının. başı aşağı düşdü. sonra da ağrı hiss etdi. qılçının ağrısını unutdurmuşdu. sonra zarımağa çevrildi. yarpaqların. ayaqları büküldü və it böyrü üstə qarnından. nəsə bəd bir əməl hazırlanır və buralardan qaçıb getmək lazımdır. o biri arxa ayaqlarından yapışıb Qara iti qaldırdılar və furqona tərəf apardılar. plan it cəsədi tələb edirdi. qabaqlarına çıxan kimsəsiz küçə itlərini vuracaqdılar və bu minval ilə şəhərdə təmizlik işləri aparacaqdılar. ayaqları qanrıldı və o Qara it hərəkətsiz qaldı. ikinci sanitar da eyni yekə əlcəkləri cibindən çıxarıb əllərinə geydi və hər iki sanitar o axmaq Qara itə yaxınlaşdı. itin kolun ardından donbalmış arxa hissəsinin qəhvəyi qara tüklərini o saat gördü və tüfəngi sinəsinə sıxıb tətiyi çəkdi. Bu adamlar şəhəri quduz və xəstə itlərdən təmizləməli idilər. yalnız xəstə yox. it axtaracaqdılar. Qara itin ayaqları bir-iki an havada çapaladı. nə də həvəsləri var idi. görünür. Gicbəsər kolun ardından bütün bunların hamısını görürdü və bu hadisənin gözlənilməzliyi. az qala. O tüfəngli sanitarda. amma elə qaçıb getmək lazımdır ki. təmizlik olsun deyə. gözə görünməsin. ümumiyyətlə. Ikinci sanitar da həmkarının ardınca gəlirdi.. Gicbəsərin izinə düşmüş və sübh tezdən xəlvətcə ona yaxınlaşmaqda olan o cavan. o sağlam Qara it bir göz qırpımında zeytunların arasından sıçrayıb asfalta çıxdı və irəli qaçıb həmişəki hikkəsi. xalatının cibindən yekə göy əlcəklər çıxarıb əllərinə geydi. Atəşin boğuq səsi dənizə. amma it zingildəmədi. odur ki. Qara it yerində yırğalandı. uzun müddətdən bəri bu işlə məşğul olduğu üçün. maşınların hələ tək-tük ötdüyü o geniş prospektə yayıldı və elə həmin anda da Gicbəsər arxa qılçının yuxarı hissəsinin kənarında əvvəlcə bir zərbə. sinəsindən axan qanın içinə sərildi. sanitarlar furqonun qapısını açıb Qara itin 164 . Gicbəsər səsini çıxarmayıb baxırdı və elə ki. Özünü gözəl bir hədiyyə kimi güllə qabağına verən o Qara it sanitarların bu səhərki siftəsi idi və bəxtləri beləcə gətirsəydi bugünkü planlarını yerinə yetirəcəkdilər. başını isə kolun dibindən çəkmədi. xüsusi bir sövq-təbii yaranmışdı. Atəş açan sanitar. sanitarlar kimsəsiz küçə itlərinin daldalana biləcəyi yerləri gəzəcəkdilər. sürünəsürünə ikinci kolun arxasına keçdi. belə bir məqamda başa düşdü ki. şəhərdən cürbəcür epidemiyalar yayılmasın. elə bil ki. budaqların arasından həmin maşını da. Gicbəsər arxa ayaqlarını qaldırdı. təzədən yerə sinib. amma bu iki nəfərin o gülünc instruksiyaya əməl etməyə (yəni itlərin xəstəliyini müəyyənləşdirməyə) nə vaxtları. Əlitüfəngli sanitar diqqətlə o dekorativ kola tərəf baxırdı və itin hansı səmtə yatdığını müəyyənləşdirmək istəyirdi. Gicbəsər o kolun ardından.

. elə bil. pivəxanalar. Ağakərimə işarələr vururdu.. hələlik. Ağakərimin. sonra zeytunluğa tərəf baxdı. rəis müavini olmaq istəyir. Vasiliyə. amma – insan.. amma indi Məmmədovun özü yeri düşəndə Mirzəibiyə. yaxud Vasilinin vasitəsilə hərdənbir Məmmədova cib xərcliyi verirdi. heç olmasa.. itin hansı istiqamətdə qaçıb canını qurtardığını düzgün müəyyən etdi və sidqürəkdən təəssüflənə-təəssüflənə: – Qaçıb getdi əclaf!. Sonra o furqonlu maşın yerindən tərpəndi. axır vaxtlar Əbdül Qafarzadəyə.. xüsusilə. elə beşcə yüz manat alsa. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı neçə ildən bəri sahə müvəkkili işləyən milis mayoru Məmmədovun ərazisinə daxil idi və o bu işə gələndə baş leytenant idi. o birisi şalban kimi arıq və uzun bir tip idi (bayaq iclasdan qayıdanda da gözləmə otağında gördüyü bunlar idi). gedib yuxarılarda işini düzəltsin.. Hər halda. qanundan dəm vururlar. burada sahə müvəkkili olandan sonra özünü düzəldib – ərazisində nə qədər istəyirsən kababxana.. Acın biri idi. Ayda hər birindən çox yox. kişi gedib Bakı Şəhər Milis Idarəsində. dondurma sexi.. Məmmədov da adam 165 . gör nə qədər eləyir!. əlbəttə. dükan. ölüləri üçün yer istəyirdilər və rüşvət əleyhinə mübarizə aparırdılar. Tüfəngli sanitar da başını çevirib əvvəlcə o kola. Tüfəngsiz sanitar bayaqkı dekorativ kola tərəf baxıb: – Bəs o birisi nə oldu? – soruşdu. 11 ƏBDÜL QAFARZADƏ Həmin aprel günü Əbdül Qafarzadə ikinci dəfə Rayon Icraiyyə Komitəsinin binasından çıxıb trolleybusla Qəbiristanlıq Idarəsinə gələndən sonra iki nəfər içəri girib bir balaca qanını qaraltdı. Gicbəsər cəld sıçrayışlarla özünü zeytunluğa verdi və ağrılarına baxmayaraq var gücü ilə qaçıb bu yerlərdən uzaqlaşdı. Əbdül Qafarzadənin sayəsində indi mayor olmuşdu. Əbdül Qafarzadənin bu cür miskin adamları görməyə gözü yox idi. Axmaqlar!... Bu tösmərək axmaq da Sovet Ittifaqının qanunlarını köməyə çağırırdı və Sovet Ittifaqındakı qanun keşikçisi mayor Məmmədov da. yaxud Daxili Işlər Nazirliyinin özündə ağız açsın. acından ölmür.. o axmağın qolundan yapışıb göstərdi ona həmin qanunları. Sürücü növbəti dəfə əsnəyib motoru işə saldı və yenə də deyindi: – Katafalkada işləmək bundan yaxşıdı!. It ölüsü daşıyıram.. Dan yerinin o qırmızısı yavaş-yavaş çəkilib gedirdi və Bakıda yeni gün başlayırdı.. yaltaqlanırdı ki.. keramika fabriki... qəsdən burada idi. naşükürdür– indi özünü daha sahə müvəkkilliyinə sığışdırmırdı. – dedi. Əvvəllər Əbdül Qafarzadə Mirzəibinin. Ikisi də maşına mindi. əfəl və mənasız məxluqat olduqları üçün ciblərində də bir qəpik olmur və buna görə də ədalət uğrunda mübarizə aparırlar.cəsədini içəri atdılar. Nə isə. qayış sexi. Könlündən rayon milis şöbəsinin rəisliyi keçir. eyhamlarla (birbaşa deməyə ürək eləmirdi) Əbdül Qafarzadə üçün pul təklif edirdi ki. Biri tösmərək oğlan idi. onu irəli çəksinlər.

işdən sonra isə. iştahla yeyəcəkdi və Qarateli də məcbur edəcəkdi ki. kassir Marqarita Iosifovna. heç nə vurmurdu. Əbdül Qafarzadə ona kömək edəcəkdi. Hər halda. bu təzə qızın məsələsi isə gələcəyin işidi. Əbdül Qafarzadə icazə vermişdi ki. qız gah əlində tutduğu o əzik manatlara. cibindən iki dənə əzik manatlıq çıxartdı və bu adam da nahar zamanı adicə qəbirqazanlar kimi. işdə səhlənkarlığı xoşlamırdı. dükan pendiri ilə dükan çörəyi yeyəcəkdi. bunu heç kim görməsə də (bəlkə heç Bədurənin özü də indi bu fikirdə deyil!. Əlbəttə. Əbdül Qafarzadə kimi bir adam niyə nahar üçün pendir-çörək istəyir? Niyə Bakının gözəl kababxanalarından (bu kababxanalardan biri elə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının yanında idi və «Əlvida» adlı həmin kababxananın da əsl sahibi Əbdül Qafarzadə idi) özü üçün yemək gətirtmir? Bunun səbəblərindən biri çox sadə idi: Əbdül Qafarzadə indi burada əməlli-başlı nahar eləsəydi. Axır ki. mühasib Yevdakiya Stanislavovna. bugünkü qəzetləri rahat oxumaq olar. Odur. bir az yesin. indi qocalıblar. evə gedəndə daha çörək yeyə bilməyəcəkdi və o da evdə çörək yeməyəndə. amma indi sakitcə öz küncündə oturub dissertasiya çap edirdi. amma hələ qəti qərara almamışdı. xüsusən. Indi isə bərk acımışdı və təzə katibə qızı çağırıb çörək və pendir almaqdan ötrü mağazaya göndərdi.. Bədurə öz qocalığı ilə heç cürə barışa bilmirdi və indiyə qədər də Əbdül Qafarzadəni qısqanırdı. iyirmi iki il bundan əvvəl birinci dəfə Əbdül Qafarzadə ilə tanış olanda beləcə çox çaşbaş qalmışdı. Əbdül Qafarzadə yaxşı görürdü. amma Əbdül Qafarzadə cavan və gözəl qızları xoşlayırdı və o səhlənkarlıq üstündə hissə qapılıb bu qızı qovmağın hələ vaxtı deyildi. Bədurə xanım da iyirmi iki il bundan əvvəl bu idarəyə gələndə. bu qız səhlənkarlıq eləmişdi və o iki nəfəri icazəsiz içəri buraxmışdı. dünyanın beləcə qəribə işləri o cavan katibə qızın ağlına haradan gələ bilərdi? 166 .. iyirmi ildən artıq Qəbiristanlıq Idarəsində işləyən bu arvada belə gəlirdi!) və buna görə də öz küncündə oturub makinadakı yazısını davam etdirə-etdirə təzə katibə qıza baxdı. Cavanlıqlarında bəyəm Əbdül Qafarzadə ilə az oyundan çıxmışdılar?. camaat bunun haqqında bu qədər danışır. Əlbəttə.idi və özünü oda-közə vurub adam kimi yaşamaq istəyirdi. Nə isə. Amma indi Əbdül Qafarzadə bir az pendir-çörək yeyəcəkdi. O gözəl katibə qız. Əbdül Qafarzadənin verdiyi iki əzik-üzük manata baxabaxa çaşbaş qalmışdı: bu kişi ki. ümumiyyətlə. Qaratel dilinə. o gözəl katibə qızın haradan ağlına gələ bilərdi ki. – Əbdül Qafarzadə buna qətiyyən şübhə etmirdi – o iki nəfəri bura katibə qız yox. bəzi xahişlər.. Azərbaycanlı belədir də. gedib evdə xörək hazırlayacaqdı (əgər Qaratel yenə də sözə baxmayıb ağrıya-ağrıya özü kişinin işdən qayıtması üçün xörək hazırlamayıbsa). başlarını da aşağı salıb işlərini görürlər. Əbdül Qafarzadənin də cikinə-bikinə bələd idi (hər halda.. o cavan. gah da Əbdül Qafarzadənin indicə kabinetə girib ardınca örtdüyü içi pambıq dolu qəhvəyi meşin qapıya baxırdı.. raportlar. indinin yox.. Ola bilsin ki..). Bədurə ilə yaxşıca bir söhbət eləmək lazımdı. ya da ki. adicə qəbirqazanlar kimi. vəssalam) Bədurə xanım öz müştərilərinin işini yazsın və Bədurə xanım da bir ucdan cürbəcür – ədəbiyyatdan tutmuş fəlsəfəyəcən – dissertasiyaları makinada yazmaqla məşğul idi. Makinaçı Bədurə xanım bu Qəbiristanlıq Idarəsinin də. Idarə işi olmayanda (bu Idarədə isə makinaçı işi çox az idi – əsas etibarilə Əbdül Qafarzadənin yuxarı təşkilatlara göndərdiyi arayışlar. Əbdül Qafarzadə isə səhlənkarlığı. getgedə ağlını itirən Bədurə buraxmışdı.. Bir də ki.qıpqırmızı boyadığı dodaqlarından bir təbəssüm keçdi.

elə ki. gündüz həyatı da. üçü də bir nəfər kimi kişiyə xidmət edirdilər. iş düzəldənləri. Fərid Kazımlı da. qeyri-rəsmi. Bir neçə il bundan əvvəl üç yox. ocaqxanadan qaz çəkmişdilər. Qəbiristanlıq Idarəsinin bənnası. morqda araq alveri gedirdi. Burun da tamam başqa-başqa adamlar idi. necə deyərlər. Vasilinin. soba qurmuşdular və o soba elə yanırdı ki. kim olduğunu bilirdilər. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətində kiçik morq binası var idi və bu birmərtəbəli. Burun isə bu adamların. yaxud da taksidə gəlmiş müştəri üçün qəbiristanlığın qarovulçusu Əflatun həvəslə morqa qaçırdı. bayaq Fərid Kazımlının qəzetin arxasında gizlənməyini yadına saldı. yükdaşıyanı (belə bir ştat da var idi. birdən-birə Burunu xatırladı və səhərin o narahatlığından. qarlı-çovğunlu gecələrdə burada arağın qiyməti qızdırmalı xəstənin qoltuğundakı termometrin civəsi kimi. təkcə bir-iki alkoqolik keflənib kiçik otağın döşəməsində yatırdı. restoranlar bağlanandan sonra. axşam düşürdü və xüsusən. gecə yarıya çatırdı. Gecələr morqda gedən bu alverin öz sistemi yaranmışdı və Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı bu gecə həyatının müqəddəratı. Bu üç nəfərin – Mirzəibinin. ağ əhənglə ağardılmış binada heç vaxt ölü olmurdu (kim gəlib öz ölüsünü basdırmamışdan əvvəl morqa qoyacaqdı?). nə də Vasili Mitrofanov qəbir qazırdı. nə Mirzəibi Qəbiristanlıq Idarəsinin ocaqxanasında barmağını bir işə vurmuşdu. çünki öz sahiblərini yaxşı tanıyırdılar. dülgəri. dörd nəfər 167 . qəbirqazan vəzifəsində işləyən Vasili Mitrofanovun. cəmiyyətdə tamam başqa-başqa mövqe tutmuşdular. bu üç nəfər isə Əbdül Qafarzadənin nəzarətçiləri. Gündüzlər morqda demək olar ki. öz aralarında da elə bir işgüzar münasibət yaranmışdı ki. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının təkcə gecə yox. Ağakərimin Əbdül Qafarzadəyə xidmətlərində elə bir səliqə-səhman var idi. amma o dəm Əbdül Qafarzadə üçün bu iki adamın arasında nəsə bir yaxınlıq. Elmlər Akademiyasında elmi işçi işləmişdi və təxminən on il bundan əvvəl Əbdül Qafarzadə onu ocaqçı vəzifəsinə götürmüşdü). çilingəri. nədənsə. gecələr şəhərdə ərzaq dükanları. özbaşına şəriki idi. əsasən. etibarlı adamları idi. günortanın beləcə tələsikliyindən sonra qollarını geniş açıb ləzzətlə gərnəşdi.Əbdül Qafarzadə kabinetində öz mizinin arxasına keçib qəzetləri oxumağa başlayanda. çilingər Ağakərimin. nə Ağakərim çilingərlik edirdi. adam olmurdu. tabutu maşından düşürdüb qəbirə aparmalı idi). beşqat bahasına. gülümsədi. araq şüşəsinin hər biri üçqat. o saat yuxarı qalxırdı). qazancı Əbdül Qafarzadənin Qəbiristanlıq Idarəsindəki üç nəfər yaxın adamının əlində idi: ocaqçı Mirzəibinin (bu adam universitetin şərqşünaslıq fakültəsini bitirmişdi. əksinə. onlar bir-birlərinə qətiyyən mane olmurdular. alkoqolik qəbirqazanlar və onların Qəbiristanlıq Idarəsinin ştatında olmayan başqa alkoqolik dostları morqa su çəkmişdilər. Liviyada tərcüməçi. bir də ki. amma elə ki. döşəməsi və divarları ağ kaşı ilə hörülmüş otaqlar qışın oğlan çağında da istidən tərləyirdi. bu üç nəfərin əlində idi. bir qohumluq var idi. maşınlar gəlib Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətinin örtülü darvazası qabağında dayanırdı. üç otaqlı. Məsələ burasında idi ki. sonra da. bu morqda həyat qaynamağa başlayırdı. bəzən bundan da artıq qiymətə satılırdı (baxırdı müştəriyə və havaya. məhrəm müştərilər özləri maşından düşüb morqa tərəf gedirdi. Bütün bu işləri alkoqolik qəbirqazanlar və onların alkoqolik dostları görürdülər. Misirdə. Əlbəttə.

amma günlərin bir günündə şeytan. tanış tapıb gələn oyunçular (xırda oyunçular) həmin otaqda kart. bəzən keflənib qalmış müştərilər yıxılıb yatırdı. Qəbiristanlıq Idarəsinin əsas işçi qüvvəsi alkoqoliklər idi. Vasili Mitrofanov isə. dostlarına. Qəbiristanlığın işçiləri. külək isə cəsədini aparıb Zığ tərəfə çıxarmışdı. Tallinndən. Morqun ikinci və ən böyük otağı qumarxana idi. əsasən. Hətta bəzən alkoqolik qəbirqazanlar da qırsaqqız olub ölü sahiblərindən qopardıqları və hamısını içə bilmədikləri bir-iki şüşə arağı həmin otaqda saxlayıb satırdılar.idilər (dördüncü nəfər indi adını da çəkməyə cürət etmədikləri Quba yəhudisi Alyoşa idi) və dördü də Əbdül Qafarzadənin ən yaxın adamları idi. maaş almırdılar. bu hələ ancaq qəbir qazmaq əməliyyatı idi. bir növ şəxsi mülkiyyət. Vasili də bədbəxt Alyoşanın nə üstündə öldürüldüyünü dəqiq bilmirdilər. Bundan başqa. başlarından vur. Bu üç nəfər qəbiristanlığa gəlmiş ölü sahibinin imkanını o saat hiss edirdi və həmin imkandan asılı olaraq da pul tələb edirdilər – aşağısı yüz manat. Mirzəibi. ucuz qiymətə ayrı-ayrı şəxslərdən götürürdü – araqlar əldəqayırma idi). hətta Kislovodskdan. Mirzəibi də. qoy necə bilirlər. Bu araqları Mirzəibi. Morqun otaqlarından birinə araq yığılırdı. dükandan yox. başlarını dolandırsınlar. nərd oynayırdı. zər atırdı. bəzi müştəriləri. Işi isə alkoqoliklər görürdü. Işçilərin bu xırda alveri morqda mərkəzləşdirilmiş araq satışının müqabilində. əslində. Irəvandan buranın sorağını eşidib. sərt və kobud adam idi. yuxarısı isə 300-350 manat (bəzən hətta 400 olurdu). Bu adamların bir qismi qəbirqazan ştatında idi. şəhərin başqa yerlərindən. nəsə bəd bir iş tutmuşdu. Ağakərim də. Əbdül Qafarzadənin eşq-məhəbbət məsələlərinin həlli ilə məşğul olurdu. şəxsi alış-veriş idi. Ümumi işlərdən başqa bu üç nəfərin hərəsinin öz müəyyən xidmət sahəsi var idi: Mirzəibi Əbdül Qafarzadənin pul məsələlərinə baxırdı. qohumlarına yad olmuş bu adamlar. Vasili də. öz hesabını bilirdi. 168 . Qəbiristanlıq Idarəsinin ayrı işçilərinin də burada öz şəxsi araqlarını saxlayıb satmaq ixtiyarı var idi. Tiflisdən. Mirzəibi də. Lap dibdəki üçüncü kiçik otaqda isə içmiş alkoqoliklər. nə də Ağakərim indiyə kimi də o bədbəxt Alyoşanın günahını dəqiq bilmirdi) və Alyoşanı dənizdən tapdılar: gecə güllə ilə dənizkənarı bulvarda vurub dənizə tullamışdılar. nə Mirzəibi.. ölü sahiblərindən pay götürürdülər və hərə də öz arağını tanıyırdı. Ağakərim. əsasən. Işçilər bu araqları. Rostovdan. Əbdül Qafarzadəni satmışdı (nə Vasili. Ailələrindən ayrılmış. Ağakərim. çünki uzun illərdən bəri Əbdül Qafarzadənin əlinin altında işlədikləri üçün. qalan qismi isə ştatda deyildi. Vasili ölü sahibləri ilə danışıq aparırdı. amma kim tərəfindən öldürüldüyünü tamam dəqiq bilirdilər... Ağakərim də. qudurdular. taksi sürücüləri (xüsusən. kişinin xasiyyətinin bəzi cəhətləri bu adamlara da keçmişdi: kasıb-kusubda işin olmasın. Vasili günorta adam göndərib xüsusi dükanlardan aldırırdı (dükan müdirləri isə araqları dövlətdən yox. Burun).. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı nizam-intizam işləri də ona baxırdı və «Əlvida» kababxanasına da o nəzarət edirdi. qəbrin birinin qazılmasının xərcini təyin edirdi. Ağakərim qolugüclü. Alyoşanı yoldan çıxartdı. taksi sürücülərindən tutmuş alkoqoliklərəcən hamı ilə Əbdül Qafarzadənin adından o danışırdı. aşıq. süpürgəçi Nastyadan tutmuş hərdənbir makinaçı Bədurə xanıma qədər qəbiristanlıq işçilərinin və alkoqoliklərin bu xırda alverinə göz yumurdu. amma elə ki.

Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı o nəşə alverindən götürülən qazancdan Ağakərimə. Gecələr taksi sürücüləri – təxminən on-on iki adam– kefinə içmək düşmüş müştəriləri bura gətirirdilər. dünyagörmüş. Burun hər dəfə Səmərqənddən gətirdiyi nəşənin xeyli bir hissəsini gecələr Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında satdırırdı və həmin nəşə alverindən gələn qazancın hər on manatından dörd manatı qəbiristanlığın sahiblərinə (yəni dolayısı ilə Əbdül Qafarzadəyə) çatırdı. heç vaxt narazılıq. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına lap yaxından bələd olanlar bilirdilər ki. çünki Burun xəsis idi və qarovulçu Əflatun bu barədə çəkinə-çəkinə bir söz deyən kimi. nə də müəllim Sayzulla Mirzəmuhəmmədov aldığı pulu sayardı. bu iki nəfərin arasında qarşılıqlı hörmət və etibar var idi: nə Burun aldığı nəşəni tərəzidə çəkib yoxlayırdı. qardaşı Gülbala ilə birlikdə iki aydan. gülərüz. Xüsusi cidd-cəhd göstərdiyi üçün hər on manatdan 30 qəpiyi də ayrıca qarovulçu Əflatunun payına düşürdü. hərgah müştəri özü buranı tanımırdısa. inciklik olmurdu – yay-qış həmişə burnunu çəkə-çəkə araq dalınca qaçan. orta hesabla min manata üç min manat təmiz qazanc əldə edirdi. Müəllim Sayzulla Mirzəmuhəmmədov on iki uşağın atası. vasitəçilərə verdiyi puldan əlavə. Bu haqq-hesabda hər şey dəqiq idi və demək olar ki. Mirzəibidən. ya da Vasilidən. müştəriləri hörmətlə yola salan. öz payını bir az artırsın. maaşlar isə bir yerdə və bütün köpüyünə qədər Əbdül Qafarzadəyə verilirdi. amma bu cəhdlərdən heç bir şey çıxmamışdı. 24 manat verirdi. arağın qiymətini Qəbiristanlıq Idarəsinin darvazası ağzındakı keşikdə oturan qarovulçu Əflatun deyirdi. buna Əbdül Qafarzadə özü icazə vermişdi və arağı qəzetə büküb gətirib müştəriyə ötürürdü. Ağakərimdən. orta məktəblərdə otuz ildən artıq fizika dərsi deyən müəllim Sayzulla Mirzəmuhəmmədovdan əla növlü nəşə alırdı. misal üçün arağın şüşəsi 25 manata. Düz dörd il idi ki. Bu adam hələ müharibədən əvvəl 169 . Bakıya qayıdıb o nəşəni beş-altı taksi sürücüsünün. üç aydan bir Daşkəndə. qırsaqqız olub ölü sahiblərindən bir arağın pulunu qoparırdılar. bir də ki. Vasiliyə. Qarovulçu Əflatun bir neçə dəfə burnunu çəkə-çəkə cəhd eləmişdi ki.yalnız iş cədvəlinə qol çəkirdilər. pulu Əflatun müştəridən alıb morqa gedirdi. Mirzəibidən alırdılar. məhəllədəki beş-altı cavanın vasitəsilə satdırırdı və yol xərcindən. Qarovulçu Əflatun gecələr bura gələn taksi sürücülərini tanıyırdı və xüsusi dəftərində hesab aparırdı: hər alınan araq şüşəsindən 1 manat 50 qəpik taksi sürücüsünün payına düşürdü (müştəridən aldıqları 3 manatdan əlavə). taksi sürücüsü əvvəlcə müştəridən özünə üç manat götürürdü. çünki hər araqdan bir manat onun özünə çatırdı. oradan da Səmərqəndə uçurdu. taksi sürücüləri səhər iş vaxtlarını qurtarıb maşını qaraja sürməzdən əvvəl Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına baş çəkirdilər və onlara çatacaq məbləği də ya qarovulçu Əflatundan. gecələr morqda qarovulçu Əflatunun vasitəsilə ikiqat. maşından düşmək istəmirdisə. Burun. Vasilidən – hansı onları çağırıb iş tapşırmışdısa – bir-iki manat alırdılar. nəşəni gətirən əsas adam Burundur. heç olmasa. hər dəfə Burun gələndə özü qollarını çırmalayıb gözəl özbək plovu bişirirdi və düz dörd il idi ki. üçqat baha qiymətə nəşə də almaq mümkündü və burasını da bilirdilər ki. Alkoqoliklər qazdıqları hər qəbir üçün Ağakərimdən. hər on manatdan 40 qəpik götürsün. taksi sürücülərini gülərüzlə qarşılayan qarovulçu Əflatun dəftərdə yalnız özünün başa düşəcəyi bir xətlə doğru-dürüst qeydlər aparırdı. Mirzəibiyə məbləği isə Əbdül Qafarzadə özü müəyyən edirdi və lazım bildiyi vaxtlar onlara verirdi. ağıllı və tədbirli bir adam idi. ağzından vururdu.

Ağakərimi də. başqa bir məktəbdə müdir işləmişdi. Vasili də. amma burnu həddən artıq böyük olduğu üçün ləqəbinə çevrilmişdi. arağın da qazancının hər on manatından altı manatı ona verilirdi. ömründə heç vaxt onu aldatmayan fəhmi morqdakı bu gecə həyatını qəbul etmirdisə. Əbdül Qafarzadə özü gecələr bir dəfə də olsun ayağını Qəbiristanlıq Idarəsinə basmamışdı və hər həftənin cümə günü ya Ağakərim. günorta. elə bil ki. çünki bunun heç bir mənası yox idi. çünki burada bəzən ortalıqda oynanan pulun miqdarı 10-15 min manata qalxırdı. həyatın hər üzünü görmüşdü və nəhayət ki. nəşəxorluğun əvvəl-axır zibili çıxacaq. morqdakı bu gecə həyatı Əbdül Qafarzadənin ürəyincə deyildi və gecə-gündüz həmişə oyaq olan fəhmi ona deyirdi ki. bilavasitə Əbdül Qafarzadənin özü ilə bağlı heç kim heç nə sübut edə bilməzdi. amma bundan sonra Əflatun müəllimin maarif sahəsindəki irəliləyişi dayanmışdı. Əlbəttə. Düzdü. Burunun əsl adı Soltanmurad idi. Burun bu xəbəri eşidəndə özündən çıxdı. Əbdül Qafarzadə həmişə yüz ölçüb bir biçirdi. sonra günün günorta çağı əmanət kassasını qarət etdiyinə görə yenidən on beş il həbsə məhkum olmuş və bu müddətin də on ilini yatıb çıxmış bu adam 170 . məktəbdə yeyintiyə yol verdiyi üçün partiyadan çıxarılmış. Mirzəibi də ağızlarını açıb bir kəlmə söz deyə bilmədilər. Dava-mərəkə hərdənbir qumar gedən otaqda başlamaq istəyirdi. Vasilini də. Əbdül Qafarzadə bunu o saat biləcəkdi– Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı qəbir daşları da. Vasilini də. müharibə dövründə özünü axsaqlığa vura-vura çayçı işləmiş. o qədər razı idi ki. qardaşı Gülbala ilə birlikdə Əbdül Qafarzadənin kabinetinə girdi. buna ehtiyac yox idi və günlərin bir günündə Əbdül Qafarzadə Ağakərimi də. çünki Ağakərim də. dedi. burada ikinci bir söhbət ola bilməzdi. orta məktəblərdən birinə təsərrüfat işləri üzrə müdir müavini və ilk partiya təşkilatı katibi göndərilmiş. Mirzəibini də kabinetinə çağırıb morqun gecə həyatını – qumarı da. bir sözlə. Bütün bunlara baxmayaraq. əsəblər gərginləşirdi. Gözləri bərələ qalmış Ağakərim də. canla-başla kişiyə xidmət edirdi. hədələdi və bu adamların yalvarıb-yaxarmaqlarına baxmayaraq. çətin yaşanmış o uzun-uzadı illərdən sonra gəlib Əbdül Qafarzadəni tapmışdı və daha on ildən artıq idi ki. Burun gecələri taksidən çox. morqdakı qumarxanada keçirirdi və onun buradakı nüfuzu tamam sözsüz idi. daha sonralar yüngül fırıldaq üstündə iki dəfə həbs olunmuş. On səkkiz yaşındaikən adam öldürmüş. on beş il həbsdə yatmış. nəşəni də qadağan elədi (araq alverini isə hələlik saxlamışdı). amma Burun qoymurdu ki. amma. deməli. həyatından da razı idi. Əbdül Qafarzadənin gizli casusları idi. Bakının ilk tramvay sürücülərindən biri olmuşdu. Vasili də. ya Vasili. hər halda. ya da Mirzəibi Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının gecə həyatından Əbdül Qafarzadəyə çatacaq bir həftəlik məbləği gətirib verirdi və bu məbləğ az olmurdu: qumarxanadakı kiçikliböyüklü bütün uduşun 7%-i yer sahibi kimi Əbdül Qafarzadəyə çatırdı. dava qızışsın.qurtardı. hətta mətbəədə linotipçi işləyən böyük oğlu Kolxoza «Jiquli» maşını almağa söz vermişdi. sözü ki.Əbdül Qafarzadəgilin məhəlləsində yaşamış. qumarın. bu araq alverinin. vaxtıyla Əbdül Qafarzadənin böyük qardaşı Xıdırla oturub-durmuşdu. Mirzəibi də çox yaxşı bilirdilər ki. bircə manat da səhv eləsələr (aldatmaqdan söhbət gedə bilməzdi!). Bu məbləğ də dəqiq hesablanırdı. Mirzəibini də söyüb biabır elədi. otuzuncu illərdə partiyaya keçmiş.

bir yeşik göndərsin evə. dirsəklərinin ikisini də mizin üstünə qoydu. Burunun kiçik qardaşı Gülbala təxminən iki metr boyu. əllərini bir-birinə sürtüb: – «Domal» bilirsən nədi?– soruşdu. ağzını açıb bir söz də deyə bilmirdi. Burun özündən xeyli hündür və canlı qardaşını əli ilə kənara itələdi və düz Əbdül Qafarzadənin qabağına yeridi: – Bağlayırsan morqu. amma onun taksidən götürdüyü qazanc Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı gecə həyatından götürdüyü qazancın heç onda biri də deyildi. bütün bədəni ilə hiss edirdi ki. qara qalstuklu. Paraşokdu. – Özü də çətin tapılır. Buruna baxdı. sonra başını tərpətdi. uçunan Gülbala. kriminal aləmdə canavar hesab olunan bu adamın bütün içini birdən-birə üşütməyə başlamışdı. şəhərin sex və restoran müdirlərindən tutmuş. sən öləsən. yüz əlli kilo da çəkisi olan keçmiş boksçu idi və o da taksi sürürdü. Bax. Burunun ürəyi az qalırdı sinəsindən qopub çıxsın və bu dəqiqə o öz doğma anasını da öldürərdi. Burun: – Yox! – qışqırdı. hə? Əbdül Qafarzadə əlindəki qəzeti mizin üstünə qoydu.. Həmin məhəllələrin «blatnoy» cavanları arasında ən etibarlı andlardan biri Burunun canı idi: «Soltanmurad canı!» Həbsdən qayıdandan sonra Burun taksi sürücüsü işləyirdi. amma Burun gözlərini Əbdül Qafarzadədən çəkməyərək əli ilə qardaşını saxladı və təkcə: 171 . birdən özünə gəldi. elə bil. çünki bu dəm Soltanmurad Əbdül Qafarzadənin çeşməyin ardından diqqətlə baxan boz gözlərində elə bir soyuqluq hiss edirdi ki. hə. bağlayıram və ürəyində də fikirləşdi ki. o birisinin isə özü zırpı. Burunun sədəf rəngli «Qaz24»ü də Bakının küçələrində öz sahibindən az məşhur deyildi.. dünyanın qəribə işləri var. Əbdül Qafarzadə kabinetində tək idi və onda da indiki kimi qəzetləri beləcə dəstəçin yığıb oxumaqla məşğul idi. Zaxodu-zadı yuyurlar onuynan. Itə-qurda gərək ağız açasan ki. – səni elətdirərəm o cür paraşok! O yekə burunun var a.Bakının bütün yuxarı məhəllələrində məşhur idi. qardaşı Gülbalaya baxdı. amma birinin burnu o boyda. az qala. – Əbdül Qafarzadə diqqətlə Burunun gözlərinin içinə baxdı. – dedi. Əbdül Qafarzadə həmişəki kimi aram-aram: – Hardan biləsən? Evdə bişməyib.. Soltanmurad. uşaqlaruva!. qonşudan gəlməyib!. Qardaşlar təkcə taksi sürücüləri arasında yox. yumşaq kürsüdə oturub mizə dirsəklənmiş bu boz gözlü. Ağappaq ağarmış və hirsindən yerində. yəni ki. iki doğma qardaşdı. burnu adi burun. Soltanmurad təkcə duyğuları ilə yox. eynəkli adam dediklərinin hamısını indicə yerinə yetirdə bilər. Əbdül Qafarzadə gözlərini qarşısında dayanmış əlli dörd-əlli beş yaşlı bu dəlisov adamdan çəkməyərək altındakı kürsünü düzəldib yerini rahatladı. Burun hirsdən oynayan gözləri ilə Əbdül Qafarzadəyə baxa-baxa və dərisi qaralıb codlaşmış boğazının iri damarları şişə-şişə: – Bilirsən mən kiməm?! – qışqırdı. onu da ət maşınından keçirtdirib yedirdərəm arvaduva.. QDR buraxır. ümumiyyətlə. milis işçilərinəcən camaatın arasında tanınan adamlar idi. amma indi yerindən tərpənə bilmirdi. Əbdül Qafarzadəyə tərəf yerimək istədi. bu soyuq ömrünün çoxunu həbsxanalarda keçirmiş.

bəyəm? Burun sovet adamı döyül? 7 Noyabr var. Səmərqənddəki fizika müəllimi Sayzulla Mirzəmuhəmmədov Burunu elə aldadıb və Burunun başına elə bir iş açıb ki. ürəyi darıxan vaxtlar yadına düşəndə kefi kökəlmişdi.. elə bil. Əlbəttə. Əbdül Qafarzadə Ağakərimə tapşırdı və morqu hərəsindən ayı 70 manata altı tələbəyə – hər otaqda iki nəfər – kirayə verdilər.. o işin altından çıxa bilmir. Bundan sonra Burun da. Əbdül Qafarzadə ilə nəşə davası eləyən Burun indi onun yanında siqaret çəkməyə cəsarət etmirdi ki.. amma bu özünü elə aparır ki. sonra da şalvarını çıxardıb çıxıb getdilər. – Bayramlarda təbrik eləyərsən. amma günlərin bir günü Əbdül Qafarzadənin kabinetinin qapısı açıldı və Burun içəri girdi: – Mənə kömək elə.. həmin rüsvayçılıq Əbdül Qafarzadəyə ləzzət vermişdi. Əbdül Qafarzadə isə boz gözləriylə çeşməyinin altından o qəzet bükülüsünə ötəri bir nəzər salıb: – Lazım deyil. Əbdül Qafarzadə bu restoran əhvalatından o saat xəbər tutdu və iki gündən sonra. Əbdül Qafarzadə eləcə kömək əlini uzadandan sonra Burun əlində bir qəzet bükülüsü kişinin kabinetinə girdi ki. Get çatdır ona! Bundan sonra Burun Əbdül Qafarzadəni bütün bayramlarda təbrik edirdi və Əbdül Qafarzadə də o hədiyyələri gülümsəyə-gülümsəyə xüsusi bir ləzzətlə qəbul edirdi.. Burun da elə!. Gülbala da üç dəfə Əbdül Qafarzadəyə hücum etmək istəmişdilər. Bu gözəl və ləzzətli iş o yerə gəlib çıxmışdı ki.. 1 May var.. Mən yuxarıları təbrik eləyirəm. amma hər dəfə də elə bir rüsvayçılıqla geri çəkilmişdilər ki. Onda Novruz bayramının ərəfəsiydi və həmin vaxtdan etibarən Burun bütün Novruz bayramlarında Əbdül Qafarzadəni hədiyyə ilə təbrik etməyə başladı. Bir dəfə isə Əbdül Qafarzadə Ağakərimi yanına çağırtdırdı: – Novruz bayramından başqa bayram yoxdu. Xomeyninin bacısı oğludu. özünü saxlaya bilməyib cavan qızın yanında (Vasili restorana növbəti cavan və gözəl bir qızla gəlmişdi) Vasilinin başına yarımçıq bir şüşə konyak boşaltdı. arvad-uşaq – hamı küçədə asılmış o şalvarı görmüşdü.. maşını Zuğulbaya tərəf sürdürdü. Və Əbdül Qafarzadə Buruna kömək elədi. amma aradan təxminən iyirmi-iyirmi beş gün keçmiş köhnə «Inturist»in restoranında təsadüfən Vasili ilə rastlaşdı. Novruzdan başqa bayram tanımır.– Baxarıq!. hörmətsizlik olar. sonra sərt hərəkətlə geri dönüb qardaşını da ardınca çəkə-çəkə kabinetdən çıxdı. konyakdan yaşarmış sifətinə də bir dənə yağlı sillə şəkdi. Burun öz aləmində Əbdül Qafarzadədən intiqamını bu cür aldı. Həmin axşamın səhəri o şalvarı bayraq kimi Burunun yaşadığı evin küçə qapısının üstündən asmışdılar və məhəllənin bütün cavanları. Bakıdan bir az aralanmış maşını saxlatdırdı. – dedi. hörmətini bildirsin və hədiyyə versin. indi Burun çapalayır. Iranda yaşayır. Konstitusiya günü var. Iki yüz milyondan çox sovet adamı necə. Əbdül qədeş! Məlum oldu ki. dördü də Burunun üstünə düşüb onu huşunu itirənəcən döydülər. – deyə bildi.. Sonra bir müddət görünməmişdi.. Uzaq kəndlərdən gəlib Bakıda 172 . axşamüstü Burunun sürdüyü taksiyə dörd nəfər cavan oğlan oturdu. Həmin hadisədən sonra Burun daha Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında görünmədi.

ömründə heç vaxt və heç kim ona beləcə açıq-saçıq baxmamışdı. Qəbiristanlıq Idarəsində işləyən qadınların.» Nə isə.. bu qadınların bəzisi daha qocalmışdı.. Kassir Marqarita Iosifovna isə baş mühasibin sözlərinə belə düzəliş vermişdi: «– Abdul vsyu Sovetskuyu vlast nadul!. bu qadınların hər biri öz vaxtında Əbdül Qafarzadənin sevimli qadınları olmuşdu. yaraşıqlı və ilk baxışda sadəlövh görünən bu oğlan Əbdül Qafarzadənin bircə təbəssümündən.. eyni zamanda Əbdül Qafarzadə bu qıza elə baxırdı. o adı nədi. Biz də sənin kölgəndə dolanırıq!. Əbdül Qafarzadə Vasili Mitrofanovu Rostovda yaşayan dostlarının zəmanəti ilə işə götürmüşdü və Vasili də qoca anası ilə birlikdə Rostovdan köçüb Bakıya gəldiyi. sonra: – Vasilini çağır bura.» – demişdir. amma hər şeydə gərək qaydaqanun və dəqiqlik olaydı.. Əbdül Qafarzadənin nəzərləri altında qıpqırmızı qızarıb pörtmüş o katibə qız heç bilmədi ki. demək olar ki.»)... Həmin aprel günü Əbdül Qafarzadə əvvəlcə Fərid Kazımlının. şey. hamısı öz işlərinin gözəl mütəxəssisləri olmaqla bərabər. bu işdən xəbəri yox idi) və Əflatun da o pulu gətirib verirdi Əbdül Qafarzadəyə. Mirzəibi. gülümsədi. şey. Vasili iş çox olanda həmin tələbələrə də alkoqoliklər kimi pulsuz qəbir qazdırırdılar. elə bil. min bərəkət versin!. qalanını özü götürürdü. yəni işdi-şayət. qollarını geniş açıb ləzzətlə gərnəşdi. ailə üzvlərindən başqa: ümumiyyətlə. – dedi. cavabdeh Əflatun idi. bir də ki. Əlbəttə.. bazarda qarpıza. bircə baxışından kişinin nə istədiyini başa düşürdü və elə buna görə də Əbdül Qafarzadəyə bəlkə də ən yaxın adam idi (əlbəttə. sarışın.. Allah sənin cibinə o adı nədir. zəngi basıb o cavan və gözəl katibə qızı çağırdı və katibə qız içəri girəndə Əbdül Qafarzadə on gündə birinci dəfə bu qızı təpədən-dırnağacan əməlli-başlı nəzərdən keçirdi.. həm də bir qadın kimi gözəl idilər.. Qəbiristanlıq Idarəsində işlədiyi bu on iki ildə həmin zəmanəti yüz faiz doğrultmuşdu. Əbdül Qafarzadə böyük pullar qazandığı üçün.. göy gözləri dolmuşdu. Əbdül Qafarzadə onları işdə saxlayırdı və həmişəki kimi də hörmət edirdi. yer üzündəki adamlar Əbdül 173 . Göygöz. bu qadınları Əbdül Qafarzadə özü bir-bir seçib işə götürmüşdü. Tələbələr hər ay 420 manat pulu qarovulçu Əflatuna verirdilər (kirayənişinlərin məsuliyyəti qarovulçu Əflatunun boynunda idi. alandan sonra içi necə çıxacaq. həmişəki kimi– yəni cavan vaxtlarında olduqları kimi. əlbəttə. Makinaçı Bədurə xanımdan tutmuş baş mühasib Yevdokiya Stanislavovnayacan.. Düzdü. dərindən köksünü ötürüb: «– Abdul vsex nas nadul.. Bir dəfə fasilə zamanı qadınlar bir yerdə oturub evdən gətirdikləri naharı yedikləri zaman baş mühasib Yevdokiya Stanislavovna. Əbdül Qafarzadənin isə. Bütün bunlar Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının mətbəx söhbətləri idi. arıq. Əbdül Qafarzadə bu pulun 20 manatını qarovulçu Əflatuna verirdi (qarovulçu Əflatun da həmişə eyni sözlərlə o pulu alıb cibinə qoyurdu: «–Allah səni. bu kirayənin üstü açılsaydı. nədənsə. amma buna baxmayaraq.. bizim başımızın üstündən əskik eləməsin!. ayda dörd yüz manat Əbdül Qafarzadə üçün bir şey deyildi. ya yemişə baxırdı ki. kabinetdən necə çıxdı..texnikumda oxuyan bu tələbələr sakit adamlar idi və Ağakərim. kiçik məbləğlərdən imtina edən adam deyildi – hər məbləğin öz yeri və öz qiyməti var. sonra da Burunla qardaşını yadına saldı.. birdən-birə xəyala dalmışdı.

Əbdül Qafarzadə Vasiliyə Bakıda ikiotaqlı mənzil almağa kömək etmişdi və Vasili əntiqfiruş əşyalarla. eləcə də qonşu Gürcüstanın. doroqoy.Qafarzadə üçün iki yerə bölünürdü: ailə üzvləri. qırx faizi isə Vasiliyə çatırdı). Bizdə qəbirqazana qiymət qoyan yoxdu. qabaqcıl bir fəhlə kimi. özü də ki. Yurmalada sanatoriyaya gedirdilər və qızlar da Vasilidən bir aylıq anaşalarını (bəziləri morfiyə. rus– həm sarsılmaz xalqlar dostluğuna bir nümunə idi. Əbdül Qafarzadə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına fahişə gətirməyi və ümumiyyətlə. Əbdül Qafarzadə Vasilinin şəklini. gözəl rəngkarlıq əsərləri ilə xüsusi zövqlə bəzədiyi o ikiotaqlı mənzildə təkcə anası ilə bir yerdə yaşayırdı. Əbdül Qafarzadə Vasilini Sosialist Əməyi Qəhrəmanı eləməmişdi. məruzələrdə. özü ilə bir gecəlik fahişə apara bilərdi (fahişə əlavə olaraq müştəridən nə qoparacaqdı – bu onun öz işi idi və baxırdı həmin fahişənin səriştəsinə və bacarığına!). Bayıl tərəfdə yaşayan və anaşaya öyrənmiş bəzi cavan rus qızlarından istifadə etməyə başladı: həmin qızları anaşa ilə təmin edirdi və onları Azərbaycanın rayonlarında. qoca anasını da götürüb Bakıdakı saysız-hesabsız dostlarının birinin evinə gedirdi və yalnız Əbdül Qafarzadə sifariş göndərəndən sonra. deputat da eləməmişdi. həm də ki.. Vasilinin belə axmaq bir işlə məşğul olmağını qəti qadağan etdi. rayon səviyyəli rəhbər partiya və sovet işçilərinin müvəqqəti istifadəsinə verirdi. yaxud nəşə almaqdan başqa. öz mənzilinə qayıdırdı – üç saatdan sonra.. səni lap deputat eləyərdim! Neyniyim? Qəbiristanlığın üzü qara olsun!. indi səni geroy eləmişdim. bütün ölkə indi səndən danışırdı! Vallah. Əbdül Qafarzadənin sədaqətə verdiyi qiymət idi.). O rayon xadimləri məzuniyyətə çıxıb Kislovodskda. kokainə keçmişdi və Vasili də onların qarasına deyinə-deyinə 174 . amma onu partiyaya keçirmişdi və bir müddətdən sonra Qəbiristanlıq Idarəsi ilk partiya təşkilatının katibi seçilmişdi – fəhlə. Bakıdakı fahişələrlə işgüzar əlaqəyə girdi və gecələr Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına gələn müştərilər araq.. Dağıstanın rayonlarında. yaxud üç həftədən sonra. Ömər.. qalan bütün insanlar). Soçidə. amma Vasilinin get-gedə qızışan bu fəaliyyəti uzun çəkmədi. tanış qızları vaxtaşırı Rostovdan Bakıya qonaq dəvət elədi. amma Bakıda. cürbəcür zəfər raportlarında. Sevil. balaca Əbdül (əvvəllər o yazıq Orduxan!. Hərdən o mənzil Əbdül Qafarzadəyə lazım olurdu və o zaman Vasili evin açarını gətirib verirdi Əbdül Qafarzadəyə. Ermənistanın.. lap dəllək də olsaydın. Bakıya gələndə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının gündüz və gecə həyatına bələd olandan sonra buradakı əlverişli şəraiti o saat düzgün qiymətləndirə bildi və bir müddət əvvəlki peşəsindən istifadə etməyə başladı.. Əbdül Qafarzadə hərdənbir kefinin kök çağlarında gülə-gülə Vasiliyə deyirdi: «Hayıf adın qəbirqazandı də!.. Vasili bir daha Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına fahişə gətirmədi. Krasnodar və Rostov vilayətlərində işləyən pullu kolxoz sədrlərinin.» Düzdü. başqa işdə işləsəydin. hətta mətbuatda Vasilinin adı tez-tez nümunə çəkilirdi. Vasiliyə müəyyən miqdarda (bu baxırdı fahişəyə və müştəriyə!) pul verib (bu pulun altmış faizi fahişəyə. Vasili Mitrofanov Rostovda bəzi vəzifəli və pullu adamların eyş-işrət məsələlərinin yüksək səviyyəli təşkili ilə özünə pul qazanırdı (və az da qazanmırdı!). yəni Qaratel. bir də ki. sovxoz müdirlərinin. iki dəfə medal almışdı və indi Əbdül Qafarzadə onu ordenə təqdim etmək istəyirdi. rayon əmək qabaqcıllarının fəxri lövhəsinə vurdurmuşdu və ümumiyyətlə.

kimisi öldürülmüşdü. onda o işin axırı olmaz! Buna görə də Vasili Mitrofanov Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının işlərindən başqa. Yurmalada sanatoriyalara yaxın gözəl evlərdə kirayə qalırdılar. ya da ki. başqa şəhərlərdə yaşayan bu adamlar sanballarına görə.. deyirdi. AFRdən. amma qocalırdılar. arvad qarışdı (özü də ki. o işə ki. gədə-güdə deyildilər. Əbdül Qafarzadəyə bu dərəcədə məhrəm adam olsa da. bəzən isə gizli rəhbərliklə rəsmi rəhbərlik arasında da yaxşı bir əlaqə yaranırdı. siqareti arxasında gizlədirdi). Əlbəttə. uduzmağı da bacarmalıdır. kimisi sovet vətəndaşlığından çıxıb Israil adı ilə xaricə getmişdi və indi soraqları ABŞ-dan. sonuncu dəfə qumar toplantısına gedəndə (Riqaya yığışmışdılar) bir gecədə yüz on min manat nəqd pul uduzmuşdu – qumar.anaşadan xeyli baha olan bu narkotikanı tapıb almağa məcbur olurdu) alırdılar. Bu yeni nəsil daha böyük əraziləri idarə edirdi. təzədən Bakıya qayıdırdılar. Daşkənddə. qızlar özləri də pis qazanmırdılar. qumardır və qumar oynayan kəs udmağı bacardığı kimi. təmkinləriylə (ağır oturub batman gəlirdilər!). əsasən. xırdaxuruş oğurluqla işləri olmazdı. köhnə dostlardan da salamat qalanlar (Əbdül Qafarzadə kimi!) az deyildi. onları Bakıya dəvət edirdi). yaxud Kislovodskda qumar oynamışdı. Əbdül Qafarzadə başqa şəhərlərə ezamiyyətə. o rayon xadimlərinin hesabına Kislovodskda. tədbirləriylə. qəyyumlarına kef verirdilər. fahişədən asılı olmasın: ümumiyyətlə. 175 .. kişi olan kəs işlərini gərək elə qursun. bu məhrəmlikdən sui-istifadə etmirdi. bir də ki. yaxud Irəvanda. məsələ onda idi ki. Tiflisdə. daha əvvəlki oyunçular yox idi. bunlar belə idi. yüngül sənaye zavod fabriklərini.. amma indi o dünyagörmüş kişilərin yerini ağzından süd iyi gələn adamlar tutub və düzdü. Türkiyədən. Əbdül Qafarzadə şəxsən onunla Odessada. Leninqradda. Vasili. Irəvanda. narkotika alverini. Əbdül Qafarzadə belə hesab edirdi ki. çünki bütün sovet qəzetləri. amma özləri bir qara qəpiyə dəyməzlər. qumara (işgüzar məsələləri. yəni həmin ərazilərin bir partiya-sovet rəhbərliyi var idi.. fahişə!). elə Israilin özündən gəlirdi. fahişəliyi əllərinə almış həmin gizli rəhbərlik. bunların pulları əvvəlkilərdən də artıqdır. Vasili bu qızlardan da haqq alırdı. Soçidə. Vaxtıyla Moskvada. Hərdən bu barədə fikirləşəndə Əbdül Qafarzadə öz-özünə gülümsəyirdi. radio-televiziya səhərdən axşamacan mənfur kapitalist ölkələrindəki mafiyadan yazırdı. Pribaltika respublikalarından hansı bir görkəmli təsərrüfat rəhbərininsə haqqında təriflərlə dolu yazılar dərc edilirdi və bu həmin Sosialist Əməyi Qəhrəmanı. həmin təsərrüfat rəhbəri olurdu ki. çoxu ölmüşdü. göstərirdi və bəzən elə həmin qəzetlərin özündə Orta Asiyadan hansı bir Sosialist Əməyi Qəhrəmanı. Yunanıstandan. kolxoz sədrininsə. yəni yalnız pullarının çoxluğuna görə yox. əsasən. amma yeni nəsil tamam cırtqoz adamlardan ibarət idi. özlərini aparmaqlarıyla Əbdül Qafarzadəyə bab idilər.. iaşə və məişət xidmətini. özünün ezamiyyət məsələlərini Vasiliyə həvalə edirdi. yaxud Rostov vilayətindən. Əbdül Qafarzadəni görən kimi. kişinin yanında siqaret də çəkmirdi (əlində siqaret olsaydı. həmişə öz yerini bilirdi. içki də içmirdi və Əbdül Qafarzadə də bunu yüksək qiymətləndirirdi. burada yalnız Əbdül Qafarzadənin özünün intim işlərinin vasitəçisi və təşkilatçısı idi. ticarəti. SSRI-nin başqa şəhərlərində yaşayan dostlara ehtiyac olanda. Tallində. Bakıda həll edirdi. Çoxdan idi qumar oynamırdı və məsələ onda deyildi ki. iki məsələ ilə bağlı gedirdi: ya məhəbbət məsələlərinə görə.. o möhtərəm rayon xadimlərindən də. işgüzar məsələlər həll eləmişdi. Italiyadan.

. Vasili içəri girəndə Əbdül Qafarzadə gözünü qəzetdən çəkib: – Moskvaynan danış. elə ola bilərdi ki. əmin idi ki. çünki pulu çox qazanırlar. adam heç nə başa düşmürdü. amma iş burasında idi ki və Əbdül Qafarzadə günlər keçdikcə buna daha artıq dərəcədə əmin olurdu ki. əvvəlkindən asan qazanırlar. amma. Brejnevdən sonra kim gələcəkdi? Əlbəttə. çünki alan da çoxdur. əslində. özlərinin nəşə çəkməsi. bu yeni nəsil nümayəndələri kimi. o cür ki.Yeni nəslin həyat tərzi qətiyyən Əbdül Qafarzadənin xoşuna gəlmirdi və buna görə də daha qumara getmirdi. əlbəttə. xeyir gəlməz. onu düzəltmək mümkün deyil. iclaslarda danışanda da o qədər ağzını marçıldadırdı ki. elə birisi də iş başına keçə bilərdi ki (buna Sovet Ittifaqı deyərlər – və tarix deyərlər!– nə desən. hər dəfə restoranda yeyib-içəndən sonra xörəkpaylayanlara yüz manat. iki yüz manat artıq pul verməkləri də. kef məclisləri də. ola bilər!). hər halda. Indi isə məqsəd qumarın özüdür. aləmi qatışdırsın bir-birinə. amma şər deməsən. elə belə də olacaq! Bir cəmiyyətdə ki. şəhərlərin rəhbərliyi. kömək əli uzadardılar.. görünür. morfi vurdurması da. bu yeni nəsil özünü aparır– düz deyildi. rüşvəti də çox verirlər. yanlarında gəzdirdikləri qəhbələri ən son dəblə geyindirməkləri və qaş-daşla bəzəmələri də. – dedi. respublikaların. başqa iş görürlər. bir yerə yığışardılar və o zaman qumar da. yazıçılar olurdu. pulun gücünə yüz faiz inanırdı. Vasili. görkəmli artistlər. işlər lap Brejnevin vaxtından da yaxşı getsin (və Əbdül Qafarzadə. bir bahənə olardı. məşhur həkimlər olurdu. Bu cavan adamların gündəlik güzəranının zahiri cəhətləri: içdikləri viski də. gəmidə oturub gəmiçiyə bu qədər açıq-aşkar meydan oxumaq olmazdı və Əbdül Qafarzadənin fikrincə.. inzibati orqan işçiləri nə qədər rüşvət alsalar da. nazirlər var idi. qolundan tutub gəzdirirdilər. dünyanın işlərini bilmək olmaz. camaatın gözü qabağında şəxsi «Mersedes» lərində gəzməkləri də Əbdül Qafarzadənin ürəyincə deyildi. xüsusi istedadaı var idi. Əbdül Qafarzadə dünyada heç nəyə inanmasa da. məsləhət verərdilər. çünki əsas məqsəd başqa idi: bir-birilərinə fikir söyləyərdilər. daha heç nədən çəkinməyib açıq-aşkar malikanələr tikdirməkləri... bu yeni nəslin də əlinin altında (!) professorlar. vilayətlərin. təəccüb etdi və təmiz Azərbaycan dilində (dil öyrənməyə. əvvəlki kişilər yox idi. bəstəkarlar. bu dərəcədə bir söz deyib.. azərbaycanca təmiz danışırdı) soruşdu: – Moskvaya gedirsiz. bu vəzifə sahiblərinin özləri də cırlaşıblar və cırlaşmaqda da davam edirlər. Əbdül Qafarzadənin dəvəti ilə Bakıya köçəndən bircə il sonra. indiki bu professorların. Düzdü. Əbdül Orduxanoviç? Əbdül Qafarzadə Fərid Kazımlının baldızı oğlunun qarasına üz-gözünü turşudub: 176 . hər halda. buna görə də seçdiyi rəhbərlik özünə bab olmalıdır!). . əslində. Düzdü. – Qastinisada iki nəfərlik yer lazımdı sabaha. Tarix göstərir ki. eyş-işrət də. işgüzar əlaqələr isə. Brejnevin ömrünün sonuna az qalıb.. Düzdü. əvvəlki kimi qalmışdı. rəssamlar.. Sovet Ittifaqında birinci şəxsin əxlaqından və əqidəsindən çox şey asılıdır. Əvvəllər o kişilərin oturubdurduqları adamlar professorlar olurdu. Partiya və sovet işçiləri. rəislər. kefin özüdür. amma belə görünür ki. bir-birilərini öz işləri ilə tanış edərdilər və gələcək işgüzar görüşləri hazırlayardılar. çünki dağıla bilər. elə birisi gələ bilərdi ki.. qəti düz deyildi! Əvvəllər Moskvadan tutmuş Xersonacan ölkənin cürbəcür şəhərləri ilə zəngləşərdilər.. bunun axırı yaxşı qurtarmasın.

ümumiyyətlə. beş ildən sonra. Vasili bu qadının gözəlliyini. bu yaz ab-havasını o saat hiss etdi. təzə hisslər. təzə duyğular baş qaldırdı. o hisslər. Vasili. Roza Səkkizinci kilometrdə. bütün qayğılarını. Mən gedə bilərəm. gözəlliyini saxlayacaq. mənə de. zəng elə. elə bil ki. Roza indiki Roza olmayacaq. 177 . daraqoy. Rozanın gözəlliyi. o yaz ab-havası xatirədə də təzə. Vasili Mitrofanovu yoldan çıxarmaq istədi. Əbdül Qafarzadəyə layiq bilmişdi. hətta üç ildən sonra. doğrudan da. Düzdü. Vasili Əbdül Qafarzadənin zövqünə bələd idi və tamam əmin idi ki. yəqin şövqünü.. amma heç nə başa düşməyəndə də sual verib belə şeyləri aydınlaşdırmaq Vasilinin xidmət üsuluna daxil deyildi. qarnının dərininə çəkilmiş göbəyi. o duyğular həmişəlik Əbdül Qafarzadə ilə qaldı və hərdən beləcə qəflətən yada düşürdü.. işvəsini o saat qiymətləndirmişdi və buna görə də onu özünə yox. Əbdül Qafarzadə bu qadına bir könüldən min könülə aşiq olacaq və Vasili burasını da çox yaxşı bilirdi ki. daha gec olacaq. Roza özü də yaxşı bilirdi ki. canlı və həmişə isti. təzə duyğuları özü ilə aparmadı. amma o yaz təravətli təzə hissləri. köhnə üçmərtəbəli bir bina ilə üzbəüz əmanət kassasında işləyirdi. beləcə aşiq vaxtlarında Əbdül Qafarzadə pula pul demir. işvəsi o qədər təsirli idi ki. hətta şeytan.. həvəsini də saxlayacaq. – Baş üstə. indi ömrünün hansı çağıdır. daraqoy. Əbdül Qafarzadə Rozanı birinci dəfə görəndə bu qadının bədənini necə təsəvvür etmişdisə. – Əbdül Qafarzadə çeşməyini gözündən çıxarıb dəsmal ilə şüşəsini təmizləyə-təmizləyə yüngülcə gülümsədi.– Yox. axşam evdə olacağam. – tanış adamlar gedir. dingding dingildəyən. Əbdül Orduxanoviç? – Olsun də. dolu baldırları. yəni keçən yaz – o gözəl. Rozanın bədəni. Əbdül Qafarzadənin bu sözlərindən heç nə başa düşmədi. Rozanın o balıq kimi sürüşkən bədəni birdən-birə sürüşüb qucağından çıxdı. tanış-bilişlərinin arasında Bakının nəinki Səkkizinci kilometrdə. dərdini-sərini götürüb apardı. amma o Moskva söhbətindən sonra Vasilinin kabinetdən çıxması ilə otağa qəribə bir yaz ab-havası doldu və Əbdül Qafarzadə. əlbəttə. – Lyüks olsun. beş ildən sonra. o cür idi. – Xalası ərinin pulu çoxdu. Əbdül Orduxanoviç? – Get məşğul ol. ən gözəl qadınlarından biri hesab olunurdu və onunla ilk dəfə Vasili özünün saysız-hesabsız məclislərindən birində tanış olmuşdu. hərdən yada düşüb adamın qanını qaynadan o yaz çağlarında – iyirmi səkkiz yaşı var idi və ömründə çox qadınlar görmüş Əbdül Qafarzadə bilirdi ki. əlbəttə. kişinin içinə bir cavanlıq həvəsi gətirdi. Əbdül Orduxanoviç? – soruşdu. – Çox sağ olun.. – Yox. Rozanın iyirmi səkkiz yaşı var idi. təravətli qalmışdı və birdən-birə yada düşən o xatirələr yenə də o gözəl günlərdəki kimi. az qalmışdı ağlını başından çıxarsın. Rozanın əsl sevilməli vaxtıdı. Rozanın ağappaq. hərarətli döşləri başdan-başa bir xoşbəxtlik idi və bu xoşbəxtlik keçən yaz Əbdül Qafarzadə kimi bir adamın belə. Ancaq sənin sağlığın lazımdı. o unudulmaz. bilirdi ki. hamar və sağlam bədəni. – dedi. bu cavan adam Əbdül Qafarzadəyə xidmət etdiyi bütün bu müddət ərzində ilk dəfə az qaldı «xəyanət» yoluna düşsün. amma daha indiki Roza olmayacaq və Roza adamın ağlını başdan çıxarmağı bacarırdı. buna görə də həmişəki kimi: – Başqa bir şey lazım deyil. duydu. Vasili kabinetdən çıxdı. tanıdı.

hil çeynəyə-çeynəyə (Əbdül Qafarzadənin hil iyindən xoşu gəlirdi) otaqlarda çılpaq gəzirdi və çarpayıda uzanıb. təzədən ayıltmışdı. boş vaxtlarında qədim Assuriya haqqında çox kitablar oxumuş Əbdül Qafarzadəyə elə gəlirdi. Roza kimsəsiz. həyəcanların yalnız xatirəsini. yazıq Orduxandan sonra Əbdül Qafarzadəyə elə gəlirdi ki. Əbdül Qafarzadə istədiyi vaxt Sovet Ittifaqının istədiyi şəhərinə istədiyi müddətə ezamiyyət götürürdü. həmin Moskva səfərini də on beş günlük nəzərdə tutmuşdu və o on beş günün birinci beş günü gecəli-gündüzlü bütöv bir an – hisslərlə. dünyanın çox üzünü görmüş və görmədikləri barədə də nəzəri təsəvvürü olan bu adamın bütün içi uçum-uçum uçunurdu və həmin qorxu hissi Vasilini məcbur etdi ki. sonra da Əbdül Qafarzadə gəldi və Əbdül Qafarzadə heç vaxt ağlına da gətirə bilməzdi ki. Roza Əbdül Qafarzadəni bir yeniyetmə oğlan kimi. elə bil. Roza milliyətcə aysor idi və elə anlar olurdu ki. amma keçən yaz Moskvadakı o Rozalı günlər. qürur hissi keçirməmişdi. öyünməmişdi. Roza Moskvanın lap mərkəzindəki o üçotaqlı lüks mehmanxana nömrəsində əyninə heç nə geymirdi. sonra Roza Moskvaya gəldi. on dörd yaşlı bir qız uşağının – Roza üçün həmişəlik bir keçmişdə qalmış təmiz. həyəcanların özlərini qaytarıb gətirdi. heç restorana da getmədilər (ümumiyyətlə. həmin beş gündə nə Əbdül Qafarzadə. yaxud kresloda oturub bu sağlam. həmin anlarda Roza. o Rozalı günlər otuz il bundan əvvəlki hisslərin. Əbdül Qafarzadə bu «xəyanət»dən xəbər tutar. amma Vasili bircə anlıq belə təsəvvür edəndə ki. həmişəki kimi. o qədim dövrlərdən gəlib onun ömrünə daxil olub. ən hərarətli uşaqlıq xatirələrindən biri və bəlkə də birincisi Asatur əmisinin ildə-iki ildə bir dəfə Moskvadan Bakıya gələndə ona hədiyyə gətirdiyi iri bir qutu rəngli karandaşlar idi. çəhrayısı. nə də Roza o üçotaqlı lüks nömrədən çıxdılar. Əbdül Qafarzadəyə sədaqətlə xidmət göstərsin. razı olardı. Əbdül Qafarzadənin bütün ömründə əldə etdiyi ən qiymətli şəxsi əmlak idi. əvvəlcə Vasili Moskvaya gedib hazırlıq gördü. Əbdül Qafarzadə Rozanı görəndən sonra. bu ehtiraslı qadına baxmaqdan doymayan Əbdül Qafarzadə heç vaxt heç hansı pulla. Rozanın ən işıqlı. bu qadınla Bakıda gizli və tələsik görüşmək istəmədi. amma Vasili çox çətinliklə də olsa. həyəcanlarla dolu nəhəng bir an kimi ötüb keçdi. 178 . canında hələ bu qədər gənclik ehtirası var imiş. elə bil. daş-qaşla o dəqiqələrdə Roza ilə öyündüyü kimi. qazanc da həmişəkindən çox olardı (çünki Vasili Mitrofanov Əbdül Qafarzadəni xərcə salmağın ən incə yollarını belə yaxşı bilirdi və Rozanın köməyi ilə bu yollardan gizlincə istifadə edərdi). özünü məcbur etdi və «– Lənət şeytana!»– dedi. sarısı. Bəzən elə bil ki. cavan olmağına baxmayaraq. narıncısı on iki. tək adam idi və Vasilinin təklifinə yəqin ki. kişini təzədən yeni bir həyata qaytardı. Əbdül Qafarzadədən qoparılacaq qazancı bu qadınla yarıbayarı bölərdi və əlbəttə. bu dəfə də. təbiəti etibarilə xudmaniliyi xoşlamayan Əbdül Qafarzadənin restoranlarda oturmaqla arası yox idi və o beş gündə Roza heç imkan tapıb əmisi Asatura zəng də eləyə bilməmişdi). həyat daha yaşanıb qurtarmaq üzrədir. heç hansı bir ziynətlə. xüsusən. təəssüratını yox. sadəlövh. həyəcanlarının rənginə çevrilirdi və həmin vaxtlar Rozaya elə gəlirdi ki. on üç. səmimi hisslərinin. Son vaxtlar. yaşılı. Roza ilə kişinin arasında sadiq bir vasitəçi olsun.Vasili Roza ilə əlbir ola bilərdi. iri qara gözləri işım-işım işıldayan bu qadın Bakıdakı əmanət kassalarının birindən yox. o hisslərin. o karandaşların qırmızısı.

amma həmin beşinci günün axşamı Vasili zəng eləyəndə Əbdül Qafarzadə: – Ürəyimə kamança düşüb. necə deyərlər. o yaşılın. Rozanın o ağappaq. Rozadan fərqli olaraq.. təzədən çiçəkləmişdi və kişi dünyanın bütün dərdini-sərini unutmuşdu. hətta eşq aləminə. Əbdül Orduxanoviç?» Əbdül Qafarzadəyə nə lazım olacaqdı? – keçənilki o gözəl yaz günlərində. çünki birdən Əbdül Qafarzadə Ticarət Nazirliyində işləyən o adamı görmək istəyərdi. əmisi SSRI Ticarət Nazirliyində işləyir. Vasili Mitrofanov Əbdül Qafarzadənin adından Roza ilə. 1 Mayda. utanmışdı. onunla görüşmək. amma bütün bayramlarda – Yeni ildə. ürəyi kamança istədi. yüz ilin ağacıydı. 8 Martda. çəhrayının. 179 . gəlib vanna otağında Rozanı iri Çin məhrabasına bürüyüb qucağına alırdı. narıncının o mütəəssir işıltısı bir gecə vaxtı yenə də xatirələrə dolmuşdu və həmin xatirələrdə Asatur əminin siması Rozanın o uşaqlıq hissləri. Vasili də həmin mehmanxanadakı nömrələrdən birində qalırdı və hər gün bir dəfə səhər. adətən. sövq-təbii ilə o saat başa düşdü ki. paklıqdan xəbər verirdi.. Roza Moskvada Asatur əmiyə mütləq zəng etmək.. bunu demişdi və özü öz sözlərindən nigaran qalmışdı. çarpayıdan qalxan kimi. bu gözəl qadın həyatının indi beləcə çiçəkləyən bir çağında heç bir səbəb olmadan için-için ağlamaq istəyirdi. heç bir şeyi lazım deyildi. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulması münasibətilə 28 Apreldə. danışıqlar aparanda və Roza bu gözəl Moskva səfərinə razılıq verəndə o qırmızının. on üç-on dörd il idi ki. şövqlə. amma Moskvadakı o yaz günlərində Əbdül Qafarzadənin ürəyi də. Roza yalan deyir və öz kefini pozmamaq üçün dərininə getmədi. sim kimi tarım çəkilmiş bədəninin müqabilində özü özünün yekə və tüklü qarnından. amma. amma Asatur əminin tramvaysürən olduğunu deməmişdi. 7 Noyabrda. onunla tanış olmaq istəyərdi. eləcə də hər il ad günündə Rozaya təbrik açıqcaları göndərirdi və Asatur əmi bütün dünyada yeganə adam idi ki. Vasili. çəhrayının. sarının. Vasya. evinə getmək istəyirdi və bu barədə Əbdül Qafarzadəyə də demişdi.birdən-birə xatirələri bürümüş o qırmızının. Rozaya beləcə təbrik açıqcaları göndərirdi. yəni Rozanın atası vəfat edəndən.. – dedi və bu sözləri elə yanıqlı. demişdi ki.. elə bil. sarının. çarpayıya aparırdı. bir dəfə də axşam zəng eləyirdi: «– Bir şey lazım deyil. qəmli. hər halda. hətta göz yaşı var və belə anlarda Rozanın özünün gözləri dolurdu. yaşılın. özü özünün yaşından həyalanırdı. bir təmizlikdən. o üçotaqlı lüks nömrədə Rozadan başqa Əbdül Qafarzadəyə dünyanın heç bir ləl-cəvahiratı. Asatur əmi Moskvada tramvay sürürdü və doğma qardaşı. Əbdül Qafarzadə heç vaxt o lüks nömrədə çılpaq gəzmirdi. Amma Roza nahaq yerə nigaran qalırdı. məhəbbət işlərinin bütün incəliklərinə yaxşı bələd olan Rozanın gülə-gülə.. həyəcanları kimi. ehtirasla çağırmağına baxmayaraq. kişinin səsini heç vaxt beləcə mütəəssir eşitməmişdi. çünki Əbdül Qafarzadə dünyadakı rozalara və qeyri-rozalara yaxşı bələd olduğu üçün. kədərli vaxtlarında kamançaya qulaq asardı. O beş gündə o üçotaqlı nömrədən dişardakı həyatı təkcə Vasili Mitrofanovun zəngləri yada salırdı. görünür. Əbdül Qafarzadə onunla birlikdə duşun altına da girmirdi.. əyninə paltar geyirdi. Rozanın anası qonşuluqda yaşayan dul azərbaycanlı bərbərə ərə gedəndən sonra.. Əbdül Qafarzadə heç özü də bilmədi necə oldu ki. elə ürəkdən dedi ki. narıncının işıltısında qəribə bir mütəəssirlik. Bakıya gəlmirdi. ürəkdə nəsə varmış.

elə həmin axşam Əhməd Şirkərimi o üşotaqlı lüks nömrəyə gətirdi və Əbdül Qafarzadə ilə Roza da səliqə ilə geyinib Əhməd Şirkərimin çalğısına qulaq asdı. O gecə çarpayıda Əbdül Qafarzadənin böyrünə qısılıb yuxuya gedən Roza o üçotaqlı lüks nömrənin sakitliyi və qaranlğı içində kişinin ürəyinin döyüntüsünü aydınca eşidirdi və o döyüntüdə heç vaxt duymadığı bir doğmalıq duyurdu. Əhməd Şirkərim kamançanı köklədi. o ağappaq tarım bədəni arasında bir doğmalıq var. tarixin səsçatmazlığından. bu yekə və tüklü qarınlı. – dedi. eyni zamanda. yəni ki. gözlənilməz..Vasili səhər tezdən Bakıya uçdu və axşam reysi ilə məşhur kamança çalan Əhməd Şirkərimlə birlikdə Moskvaya qayıtdı. axırda «Kəsmə şikəstə» çaldı və Əhməd Şirkərim gözlərini yumub kamanın simlər üstündəki get-gəli ilə həmahəng başını yırğalayayırğalaya o «Kəsmə şikəstə»ni çaldlqca Əbdül Qafarzadəyə elə gəlirdi ki. gördün də. Xıdır isə çoxdan haqq dünyasında idi və elə bil ki. Timsah dərisindən tikilmiş və az qala otuz ildən bəri cibində gəzdirdiyi iri portmanesini çıxartdı və Əhməd Şirkərimin qabağına on dənə yüzlük sayıb: – Halal olsun. elə bil. kamançanı sevməyən. Vasili özündən razı halda Əhməd Şirkərimə baxdı və başını tərpətdi. bu mahnını rəhmətlik Xıdır çox xoşlayırdı və indiki kimi Əbdül Qafarzadənin yadında idi: Xıdır qışın soyuğunda da həyətlərindəki krantdan axan buz kimi suyun altında yuyuna-yuyuna «Sarı bülbül»ü oxuyurdu – «Sarı bülbül» həmənki «Sarı bülbül» idi. yanında uzanmış bu kişi 180 . o mehmanxana nömrəsinə qəribə bir sükut çökdü və bu sükutun özündə də bir qədimlik var idi. zaman doğmalığıydı. doğrusu. Əhməd Şirkərim «Kəsmə şikəstə»ni çalıb qurtarandan sonra. yaşlı kişini. məhrəmanə səsləndi ki. o çalğının uzaq səsi sakitlik içindən süzülüb gəldi. «Kəsmə şikəstə»nin bu sədaları ilə Rozanın o iri qara gözləri. birdən-birə bu dərəcədə doğma olmuş kamança da. həmin anlarda Rozaya elə gəlirdi ki. Əhməd Şirkərim də bundan xəbərdar idi. təzədən muğamata qayıtdı. Roza yuxuya gedə-gedə elə təsəvvür etdi ki. bu doğmalıq qan doğmalığı deyildi. eyni zamanda. o «Segah» Moskvadakı o mehmanxana nömrəsində o qədər sirli. Sonra Əhməd Şirkərim Azərbaycan xalq mahnılarını. ünyetməzliyindən xəbər verirdi və Əbdül Qafarzadə də gözlərini yumub kamançanı dinləyə-dinləyə o qədimlərə. dünyanın qədim çağlarından. Əbdül Qafarzadənin musiqini beləcə qiymətləndirməsindən vəcdə gəlmiş Əhməd Şirkərim ayağa qalxdı. vaxt. öz evidi. bu çalğıdan həzz aldılar. muğamatı da başa düşməyən Vasili ilə Roza da. O şax yüzlüklərdən.. həqiqətən. bura mehmanxana nömrəsi yox. o səsçatmaz ünyetməzliyə getmişdi. Əbdül Qafarzadənin ürəyini sızıldadan bu xatirələri kamançanın diliylə söyləyirdi – Əbdül Qafarzadənin gözləri yaşardı.. oyun havalarını çaldı. hətta o yad. sonra Əbdül Qafarzadənin xahişi ilə «Sarı bülbül» çaldı. Vnukova aeroportundan taksini birbaşa Moskva Mərkəzi Bazarına sürdürdü. sonra Əbdül Qafarzadə əlini pencəyinin döş cibinə saldı. ürəkdən sevməyə başlayıb. təzədən harada isə həzin-həzin çalmağa başladı. kamança ilə birlikdə Bakıdan gətirdiyi skripkasını qoburdan çıxartdı. gözlərini yumdu və əvvəlcə bir «Segah» çaldı və o «Segah»ı o qədər ürəkdən çaldı ki. abşeronlu gülsatanlardan Roza üçün bir qucaq qönçə qızılgüllər aldı. həmişəki kimi. kamançanın bu səsiylə.. gəlib Rozanın qarşısında dayandı və yenə də gözlərini yumub Rozaya ithaf etdiyi «Oçi çernıe» çaldı.

rahatlıq gətirirdi. soruşuram. Ona oçen boitsya. zəng Bakıdandır. – Mama xəstələnib. bütün bədəni uçunmağa başladı (Orduxanın ölümü onu qəfil ölümlərdən beləcə qorxutmuşdu. Danışan Ömər idi. Səkkizinci kilometrdə Rozanın işlədiyi əmanət kassası ilə üzbəüz köhnə üçmərtəbəli binanın üçüncü mərtəbəsində. Amma elə həmin gecə telefon zəng çaldı və telefonun səsindən Əbdül Qafarzadə başa düşdü ki. dyadya Abdul.. adyal sinəsindən sürüşüb baldırlarının üstünə düşdü və indi Rozanın branın işığında görünən döşləri də adi qadın döşləri idi. o rəqəmin qədimliyi. – Mənim anam yox e. yəni Rozanın yaşadığı həyat. Əbdül Qafarzadə elə başa düşdü ki. a to ya ne bespokoil bı vas.. sağlam adamıydı. Biz də gəlmişik bura. Sizin kvartiradan danışırıq. Bakıda nəsə olub. – Balam. Sevil skazala. sənin anan yazıq.. ağırdı. nə qədər çalışdısa da özünü ələ alsın. tələsik yerindən qalxıb telefonun dəstəyini götürdü.. – Ciddidi vəziyyəti? – Çto? – Soruşuram ciddidi vəziyyəti. Eto Omar qovorit.).. arxayınçılıq duyğusu o cavan qadının bütün bədəninə bir sakitlik. Əbdül Qafarzadənin birdən-birə bir uşaq kimi. – Zdravstvuyte. mümkün olmadı və daha heç nə soruşmayıb. çtob ya pozvonil vam. bu etibarsız dünyada yalnız o qədimliyə etibar etmək. Yuxudan oyanmış Roza əlini qaldırıb başının üstündəki branı yandırdı və qalxıb çarpayıda oturdu. ağırdı? – Hə. ailə mehribanlığı hiss etdi və tamam yuxuya getməzdən əvvəl Əbdül Qafarzadənin tüklü sinəsini yüngülcə tumarladı.. çarpayıda yox. nömrəsini Qaratelə vermişdi (başqa şəhərlərdə olanda həmişə belə edirdi). yəni Mürşüd Gülcahaninin arvadından gedir və ürəyi sakit oldu. keçirdiyi hiss-həyəcanlar bir uşaq oyunudur. bura gəldiyi birinci gün Bakıya zəng eləyib. söhbət Ömərin öz anasından. Roza bir ər-arvadlıq doğmalığı. arxalanmaq olar və belə bir etibar hissi.də onun əridi. küçə pəncərələrinin yuxarısı ilə damın arasında daşdan belə bir yazı yonulmuşdu: 1867. Məşədi Mirzə ömrünün həmin uzaqlığı müqabilində özünün. hər ehtimala qarşı. Indi o üçotaqlı lüks nömrədə yuxuya getməzdən əvvəl Əbdül Qafarzadənin tüklü sinəsini yüngülcə tumarladıqca Roza elə bilirdi ki. rahat nəfəs aldı... O Roza xoşbəxtliyi də. dyadya Abdul.. Necəsiz? – Nə olub? – Çto? – Nə olub. 181 . Bakıda. dəstəyi aparatın üstünə atdı. Əbdül Qafarzadə tələsik soyuq su ilə əl-üzünü yuyub geyinməyə başladı. dyadya Abdul. Moskvadakı bu altı gündə bütün içini bürümüş o yaz təravəti də bircə anın içində çıxıb getdi işinin dalınca. MƏŞƏDI MIRZƏ MIR ABDULLA MƏŞƏDI MIR MƏMMƏDHÜSEYN OĞLU Və əmanət kassasının pəncərəsindən o yazıya baxanda həmişə Rozaya elə gəlirdi ki. o qədimliyin içindədi. Qaratel mama xəstələnib..

gəz-dolan burda.... Əbdül Qafarzadə pencəyini geyinə-geyinə özü zəng eləyib Vasilini yuxudan durquzdu. hətta indinin özündə – əsrin təqvimi səksəni adlayandan sonra da hərdənbir o qızları yuxuda görürdü. o şax yüzlikləri bir-bir yerdən yığıb götürməli oldu. səni Bakıya gətirəcək. deyirdin o kişinin adı? Hə. amma hələ qəti qərara gəlməmişdi. Vasya da burda qalacaq. üç min manat pul götürüb televizorun üstünə qoydu və hələ də yuxulu gözləri ilə ona baxan Rozaya dedi: – Bu sənindi. qızıl bilərziyin. – Bəs mən? – Sən nə qədər istəyirsən. sidq-ürəkdən bu cavan qadının xoşbəxt olmağını istəyirdi. nədi. Get. O qızların sifəti 182 . get onu gör. O üç min manat isə eləcə o lüks nömrənin döşəməsinə səpilib qaldı və Əbdül Qafarzadə çıxıb gedəndən sonra Roza. hətta fikirləşirdi ki.– Çto sluçilos? – Mən gedəsi oldum. 12 GÖRÜŞ Xosrov müəllim həyatda heç vaxt Kələntər müəllimin qızlarını görməmişdi. bəlkə Rozanı Vasiliyə alsın. əlbəttə. Rozaya aldığı su samuru xəzindən şubanın. – Hara? – Bakıya. mirvari boyunbağının. Əbdül Qafarzadə elə həmin gecə Bakıya uçdu. iyirmi dörd nəfərlik yapon servizinin müqabilində üç min manat pul bir heç idi.. o vaxtdan bir daha Roza ilə yaxınlıq eləməsələr də (Əbdül Qafarzadə təkrarı xoşlamırdı). amma əvvəllər tez-tez.. yayda onu Vasilinin vasitəçiliyi ilə Xalq Təsərrüfatı Institutunun qiyabi şöbəsinə qəbul elətdirdi ki. Roza gələcəkdə daha artıq pozulsun.. pis əllərə düşsün. «Mən kiməm bəyəm səninçün? Mənə pul verirsən?» – sözləri Əbdül Qafarzadənin o qədər xoşuna gəlmişdi ki. gələcəkdə ixtisaslı iqtisadçı olsun. amma Rozanın o gecəki hərəkəti. timsah dərili o yekə portmaneni cibindən çıxartdı. ümumiyyətlə. tapşırdı ki. Asatur. Bayaqdan bəri susub heç nə deməyən Roza birdən-birə pişik kimi yerindən sıçradı. Roza. o gözəl. get-gedə gec-gec. Əlbəttə. Roza gözlərini qıyıb diqqətlə Əbdül Qafarzadəyə baxdı: – Nə? – Bu pul sənindi. o unudulmaz Moskva yazından sonra Əbdül Qafarzadə tez-tez Roza barədə fikirləşirdi. haçan istəsən. istəmirdi ki. brilyant üzük və sırğa komplektinin. aşağı düşüb mehmanxananın birinci mərtəbəsində onu gözləsin. televizorun qabağına atıldı və o üç min manat pulu televizorun üstündən qapıb yerə çırpdı: – Mən kiməm bəyəm səninçün? Mənə pul verirsən? Za usluqu?. sonra əlini pencəyinin döş cibinə saldı..

. tox oldu. çünki Kələntər müəllimin də gözlərindən axan yaş o qayığı doldururdu. başa 183 . o arvadla Kələntər müəllim arasında bir oxşarlıq tapmaq istəyirdi və o qədər baxırdı ki. bu qızlar Kələntər müəllimin qızlarıdı və Kələntər müəllimin o qızları bir ucdan ağlayırdılar. Kələntər müəllimin qızlarıdı.. özü də dadlı xörək bişirir ki. sonuncu dəfə..yox idi. çox güman ki. o dənizdə boğulub ölər. Kələntər müəllim isə balaca bir qayıqda oturub o dənizdə üzürdü: «– Əşşi. Bakının isti vaxtlarıydı. Kələntər müəllimə də bütün bunları yuxuda görən (və yuxuda da bilən ki.. dilənçi qorxub qaçırdı. amma bunu bilə-bilə də o dənizdə batmaqdan qorxurdu.. yeddi qız atası olanda nə olar? Bizim arvad yarımca kilo ətdən o qədər çoxlu. Xosrov müəllimin həyatda heç üzlərini də görmədiyi o qızlar idi. amma Xosrov müəllim yuxuda bilirdi ki. Onda Arzu Xosrov müəllimə demişdi: «– Əşşi. əslində.» Düzdü. Su aydınlıqdı. o qayıq yox olurdu. günlərlə beləcə bir ümumi vaqonun pəncərəsi qarşısında oturub bir-birini əvəz edən yol mənzərələrinə baxmışdı. işlər əladır. Heç nədən bir şey bişirir. vəssalam.. ağlamaqdı. sonra yenə də qorxurdu ki. əslində bu.. özü də batar və o qızlar da elə hey ağlayırdı.. Onda yetmişinci illərin sonu idi və Xədicə arvad düz deyirdi: Xosrov müəllim uzun ömründə birinci dəfə (və belə görünür ki. mənə nə vardı e. Qarın da ki.. Xosrov müəllimin yuxuda gördüyü qızların sayı çox olurdu. Xosrov müəllim bilirdi ki. tələsmədən Xıdır müəllimin (onda hələ Xıdır müəllimin on yeddi il əvvəl– 1939-cu ilin həmin qış günlərindən birində güllələndiyini bilmirdi. səfil arvad görürdü.. bir dəniz əmələ gətirirdi və Xosrov müəllim yuxuda qorxurdu ki.. sifətləri iki-üçqat tül arxasında idi. gözlərindən axan su sel kimi.» Və Arzu o sözləri deyəndən sonra. yenə də Xıdır müəllimi tanımaq. bütün bunlar yuxudu. avqust ayı idi. heç cürə özü ilə bacara bilmirdi. tək canımıydı. dayanıb o dilənçi. gülmək deyil. Kimsə. Ovanesin Şuşaya qalxan faytonunu görmüşdü. daha doğrusu.. Kələntər müəllim batdı o dənizdə. o səfil arvada baxırdı. – Çünki əvvəldən baxtım gətirib. – deyirdi. Və Kələntər müəllim gülürdü. illərdən bəri yığdığı iki yüz manatın üstünə qoydu və «Bakı – Kislovodsk» qatarında ümumi vaqona bilet alıb axşamçağı Bakıdan çıxdı.. Deməli. Kələntər müəllimin isə.. yazığın yeddi qızı qalmışdı. elə bil ki..) sifətinə baxmışdı. amma o qızların sayı nə qədər çox olsaydı da. Xosrov müəllim bir müddət harada dilənçi. amma. səbrlə. – o rəngbərəng ölü xoruzu görmüşdü. Deməli.) yayda istirahət eləməyə getdi.) Xosrov müəllimə də toxtaqlıq verirdi: «– Su aydınlıqdı. yeyib qurtara bilmirik.. Hadruta aparan yolu kəsmiş yolbəndin yanında dayanan Qırmızı Yaqubu görmüşdü. bunu Bakıya gələndən sonra öyrəndi. Xosrov müəllim poçtdan məzuniyyət pulunu aldı (köşkdə işlədiyinin sonuncu ili idi. sonra təqaüdə çıxdı). onlar Kələntər müəllimin o yeddi qızı idi. o mənzərələrin heç birini görməmişdi. elə bilirdi ki. bunlar yuxudur. kimyanı da uşaqlara yaxşı öyrədəcəksən». Xosrov müəllim sonuncu dəfə qatara 1956-cı ildə Tomsk vilayətindən Bakıya qayıdanda minmişdi. Hadrutun altı kilometrliyində yanan o tonqala baxmışdı.. küçələrdən keçirdi. mənim işim əladır. o sifətin bütün cizgilərini bir-bir gözlərinin qabağından keçirmişdi. amma Xosrov müəllim bilirdi ki.. Kələntər müəllimin arvadı idi– aradan keçən bu uzun illər ərzində Xosrov müəllim o arvadın sifətini yadından çıxarmışdı – tez-tez o qızlara da. Kələntər müəllim də yox olurdu və Xosrov müəllim bilirdi ki. o dənizin də suyu çoxalıb doğrudan-doğruya adamı boğurdu.

amma kim olduğunu heç cürə yadına sala bilmirdi. kişi lap əmin oldu ki. – Davay tez elə! Bileti ver görüm! Xosrov müəllim əlində hazır tutduğu bileti bələdçi qadına uzatdı.. Həmin avqust axşamı Xosrov müəllim Kislovodska gedən qatarın ümumi vaqonuna qalxdı.. lap yaxından tanıyır. amma içindən nəsə pis. Xosrov müəllim vaqonun içinə keçib yerini tapdı (yenə pəncərənin kənarında idi). bu qadını yaxşı tanıyır.. Tomsk vilayətindən gələn o qatar da.. bəd bir hiss əvvəlcədən baş qaldırmağa başladı.. özünə yudurdaciyəm!– Sonra dırnağı ilə dişlərini qurdaladığı əlini Xosrov müəllimə tərəf uzatdı. o ümumi vaqonun pəncərəsi qarşısında oturduğu günlər də keçmişdə qalmışdı və illər bir-birini əvəz etdikcə Hadrutun altı kilometrliyində qalanmış o tonqal da.. Ələsgər müəllimin evindəki o qonaqlıq da.. dünya yaşadıqca elə Xosrov müəllim də yaşayacaqdı. kolbasa. o ümumi vaqonun pəncərəsindən baxa-baxa Xıdır müəllim haqqında fikirləşəndə birdən-birə müstəntiq Məmmədağa Ələkbərovun sifəti gəlib qonurdu şüşəyə. – deyib bərkdən güldü və soruşdu: – Məni tanımadın? Xosrov müəllim bu kök. – A kişi. bu qadını hardansa yaxşı tanıyır. o kütlə sıxılırdı. çünki on yeddi illik ayrılıqdan sonra Bakıya gedən o qatarda. güləndə dodağının kənarlarından əprimiş metal dişləri görünən qadına baxırdı. bir az keçəndən sonra o kök bələdçi qadın sağ əlini şəhadət barmağının uzun dırnağı ilə dişlərinin arasında qalmış duzlu xiyar qırıntılarını təmizləyə-təmizləyə.. Xosrov məllimsən sən? – soruşdu. amma kim olduğunu heç cürə yadına sala bilmirdi. Narımın o soyuğu da – hər şey bir-birinə qarışırdı. indicə öləcək. indicə ürəyi partlayacaq. Bələdçi qadın bütün vaqon eşitsin deyə bərkdən: – Tualeti təmiz saxlayın!– qışqırdı. sürətlə gedən vaqonun işığında diqqətlə Xosrov müəllimə baxdı və birdən: – A-a-a. sıxılırdı.düşmək istəmişdi və hərdən ona elə gəlmişdi ki. bir kütlə əmələ gətirirdi və bəzən elə olurdu ki. amma çox kök. müstəntiq Məmmədağa Ələkbərovdu. soğan.. – deyirdi. bəs.. Niçeqo sebe!. sarımsaq qoxusuna qarışıb az qaldı kişinin ürəyini bulandırsın. Davay. yaşlı bir qadın olan bələdçi öz kupesində oturub o cırhacır bürküdə yekə bir duzlu xiyarı əlinə alıb xırçaxırç yeyə-yeyə köhnə bir kitab oxuyurdu və heç başını da qaldırmadan: – Davay. gözləri əməlli-başlı bir maraqla işıldadı.. sərnişinlərin biletlərini yoxlayayoxlaya gəlib Xosrov müəllimin qabağında dayandı. bu 184 .. Xıdır müəllim Xıdır müəllim yox. sıxılırdı. soyutma yumurta. elə ki. – Proxodi. qatar yola düşdü. adda-budda ağarmış saçları sir-sifətinə tökülmüş.. ürəyi partlamırdı və belə məlum olurdu ki. – Kim tualetdə biyabırçılıq eləsə. Xosrov müəllim bilirdi ki.. bir qoz boyda olub Xosrov müəllimin boğazında ilişib qalırdı və o cür vaxtlarda kişiyə elə gəlirdi ki... bileti bələdçiyə göstərib yerini soruşmaq istədi. amma ölmürdü. bu bələdçi qadını hardan tanıyır? Və elə ki. o ümumi vaqonun tər qoxusuna.. Bələdçi qadın Xosrov müəllimin biletini alıb baxdı: – Fiktivni döyül ki?. balaca əl çamadanını taxta oturacağın altına qoydu və ümumi vaqonun cürbəcür iylər qarışmış ağır və həddən artıq isti havasıyla nəfəs ala-ala fikirləşdi ki. amma o bələdçi qadın bileti götürmək əvəzinə. səni güllələməyiblər?! Hardan xortdamısan sən belə?. əsgini verəcəyəm əlinə.

Hardan gəldin çıxdın e.Vay səni!. o bəd hiss gəlib yenə də Xosrov müəllimin boğazına dirənmişdi və kişi udqunduqca nazik boğazının uzun hülqumu eləcə enib-qalxırdı. Bələdçi qadın (Arzu!) yenə də güldü: – Elə əvvəlki kimi danışıb-eləyən döyülsən. heç ağlına da gəlməzdi ki. Kim idi o çağa? Cəfər idi? Aslan idi? Azər idi? Yoxsa elə bu Arzu idi? Kim idi?.. hərgah Gülzar sağıydısa... kişinin alnından süzülən tər gəlib burnunun ucundan sallanırdı.. hər şey Xosrov müəllimin yadında idi və eyni zamanda. çoxdan güllələyiblər səni. tək canımıydı!. gözləri sulandı və əsnəyəəsnəyə də: – Səni gördüm. sonra qatar Dərbənd stansiyasından keçdi və əlbəttə... yaxşı qalmısan vallah!. – dedi. amiranə və xırıltılı səsi eşidildi: – Oğurluq eləməyin a!. sərnişinlər oturduqları yerdə yavaşyavaş yatmağa başladı. ağzından spirt iyi gəldi.. Ələsgər müəllimin qızı!.. Milsianer qonşu vaqondadı! Sonra işıq da yandı. sonra Arzuya baxdı və heç nə demədi... – Atanda!. Mən elə bilirdim. – Və bu kök bələdçi qadın da susdu... Bələdçi qadın: – Mənəm də!.. Xosrov müəllim Dərbənddən keçən o qatarın apardığı sərnişinlərin arasındadı. – Pojarnı!.. mənə nə vardı e. beynində. bu qadın kimdir. səs-küy də kəsildi... – Yenə əsnədi və yenə də əsnəyə-əsnəyə həmin sözləri dedi:– Əşşi.. – Tanımadın?. – dedi.. tanıyırdı.. əlbəttə. Arzuyəm də. O çağa isə çığırırdı.. və o pis. madmuazel. – dedi... Xosrov müəllim eləcə udqunurdu və heç nə demirdi. heç nəyi xatırlamırdı. Yaduva gəlir?.. sən bu vaqona?.. sonra dizinə düşüb parusin şalvarının balağına yaş ləkə salırdı. hisslərində hər şey bir-birinə qarışmışdı və o qarışıqlıq içində ən gözlənilməzi bu idi ki... Ancaq..) yenə də gəlib dayandı Xosrov müəllimin qabağında və iri döşlərinin lifçiyinin kənarları görünən açıq sinəsinin tərini əlindəki yaş dəsmalla silə-silə: – Niyə yatmırsan.... – Əlivi çək!... Xosrov müəllim haradansa uzaqlardan yenicə doğulmuş bir çağanın cığırtısını eşidirdi. sonra dedi:– Je vu felisit. boyunlarını büküb kimisi şirin. Arzu dərindən əsnədi.qadını. Niyə yatmırsan sən? Xosrov müəllim gözlərini qaranlıq pəncərə şüşəsindən çəkib çiyinlərini birbirlərinə söykəmiş. bilirdi ki. – Yatmaqdan yaxşı şey var dünyada? Həsrətəm mən doyunca yatmağa. kimisi narahat bir yuxu ilə yatmış o sərnişinlərə baxdı. heç üzlərini görmədiyi Kələntər müəllimin o yeddi qızı Xosrov müəllimin yuxusuna girməyə başladı və Xosrov müəllim o eyni 185 . Bu vaxt vaqonun işığı söndü və sərnişinlər hay-küy saldı: – Sapojnik!... indi sümüylərin də çürüyüb!. Və o hay-küy içində o bələdçi qadının (Arzunun!) bu vaqonun əsl sahibi kimi.. bilirdi... yazığın yeddi qızı qalmışdı! Və həmin də gecədən sonra. – çox şey yadıma düşdü. hə?. ay Xosrov məllim?. o gecə vaxtı. amma kim idi bu qadın?. birdən-birə nəsə çox uzaqlara getdi. Sonra gecənin bir aləmi o bələdçi qadın (Arzu!. Kələntər məllimin isə. Qəribə idi.

Xosrov müəllim Kislovodskda bir ay qaldı. sonra uzaqdan gələn o çağa çığırtısı altı yaşlı Cəfərin. evdə də çox narahat idi. o ağaclar da eləcə o baxçada qaldı. qatar gəlib dayanmışdı Kislovodskda. baş vermişdi. nə də o bağa gəlib-gedən cavanlar bunun fərqinə vardı. Kislovodskın o gözəl havasından sonra Bakının hisli-paslı havasına təzədən öyrəşə bilmirdi.. o skamyalar. O bir ay ərzində Kislovodskdakı o bağçada oynayan uşaqlar. O binanın lap yuxarısında. Arzu dünyaya gəlmişdi və aradan keçən bu müddət ərzində heç dəyişməmişdi. müstəntiq Məmmədağa Ələkbərovun o tüpürcəkləri kimi. kiloyarım alma aldı. Sonra qış başladı.. çöldə də. Gülzarın bir sürücüyə gedib Dərbəndə köçməyi kimi. hər gün müftə «Narzan» içdi.. həqiqətən. Bakıya bir-iki günlük qar yağdı. eyvan sürahılarının taxtasının rəngi quruyub tökülmüşdü və qar əridiyinə görə o sürahılardan... Xosrov müəllim Kislovodskdakı o sakit bağçada diqqətlə professor Fazil Ziyaya baxırdı. yollar göstərmişdi.. sonra payız başladı və Xosrov müəllim nəsə o ilki payızı çox pis keçirdi. hətta professor Fazil Ziya gəlib Xosrov müəllimlə yanaşı oturdu... pəncərələrin. O üçmərtəbə köhnə binanın daş divarları qapqara qaralmışdı. ağaclar kimi adət etdilər. o bağçaya gəlibgedən cavanlar hərdən öz-özünə danışan o uzun. o yuxu da Hadrutun altı kilometrliyində yanan o tonqal kimi. damdan damcı-damcı çirkli su tökülürdü. Xosrov müəllim Bakıya qayıtdı. Xosrov müəllimin o bir ay ərzində Kislovodskdakı o sakit bağçada belə görüşləri tez-tez olurdu. elə bil. O zaman səhər tezdən ki. dörd yaşlı Aslanın. o çağanı üsulluca ana bətnindən çıxaran professor Fazil Ziyanı gördü. kirayə qaldığı evin yaxınlığında sakit bir bağça var idi. sonra o arıq. kiloyarım gözəl ətri gələn heyva aldı. arıq qocaya da oradakı skamyalar kimi..yuxuya o qədər öyrənmişdi ki. bəzən gecə təngnəfəs olub yuxudan ayılırdı və səhərə kimi yerində oturub yata bilmirdi.. bir kilo da narıngi alıb avtobusa mindi və Səkkizinci kilometrə yollandı.. Arzu ünvanını yazıb Xosrov müəllimə vermişdi və Xosrov müəllim də o vaxtdan o ünvanı cibində gəzdirmişdi və indi də Səkkizinci kilometrdə avtobusdan düşüb o ünvanı soraqlaşasoraqlaşa gəlib üçmərtəbəli köhnə bir bina ilə üzbəüz dayandı. dam ilə üçüncü mərtəbədəki pəncərələri arasında daşdan yonulmuş və indi güclə sezilən bir yazı var idi: 1867. bu adam məsləhətlər vermişdi. Xosrov müəllimin ömrünün bir hissəsi idi. beynindəki bir yumaq kütlənin içinə dolmuşdu.. sonra əriməyə başladı və qarın əridiyi o günlərdən birində– bir bazar günü idi– Xosrov müəllim bazara getdi. MƏŞƏDI MIRZƏ MIR ABDULLA MƏŞƏDI MIR MƏMMƏDHÜSEYN OĞLU Bu bina Xosrov müəllimdən otuz üç yaş böyük idi və Məşədi Mirzə Mir Abdulla Məşədi Mir Məmmədhüseyn oğlu adlı o şəxsin tikdirdiyi bu bina o vaxtdan 186 . uzun qoca yox oldu. nəyidisə. amma o nə o bağda oynayan uşaqlar. iki yaşlı Azərin səsinə çevrildi və professor Fazil Ziya da birdən-birə oldu professor Lev Aleksandroviç Zilber. Xosrov müəllim professor Fazil Ziyanı bir-iki dəfə Ələsgər müəllimin o qonaqlıqlarında görmüşdü və o vaxtdan bəri bu adamı birinci dəfə yadına gətirirdi. hər gün gəlib o bağçada oturdu və bir gün yenə də hardansa uzaqlardan gələn o çağa çığırtısını eşitdi və Xosrov müəllimə elə gəldi ki.

Xosrov müəllim əlini qaldırıb 7 nömrəli qapını döymək istədi. əslində. qaqqıldamağa. bunnarı bir-bir Stavropoldan alıb gətirmişəm. elə bil. doğrudan da. çiyinləri süzülmüş göy rəngli köhnə bələdçi köynəyinin yaxasını bağlaya-bağlaya: – Keç.. tanış gəlirdi və fikirləşirdi ki. istəristəməz. o biri əli ilə evdə geydiyi.. Qoy bunu verim o acgözlərə. bir-birlərinə macal vermədən.. Ümumiyyətlə. illərdən bəri pas atmış dəmir torla çəpərə almışdılar və çirkli qar suyunda islanmış o taxta-tuxtanın arasında on-on beş toyuq Xosrov müəllimi görən kimi. ikinci ömürüdür. çünki ona elə gəldi ki. əlindəki kağız torbacıq üçün bir yer axtardı. yerdəki. 187 . Xosrov müəllim həyətə girdi və birinci mərtəbədəki yeddi nömrəli qapının ağzında dayandı. – Tələsik həyətə çıxıb boşqabdakı sup qalığını dəmir tordan toyuqlara atdı. aclıqdan çıxmışdılar. 1939-cu ilin o qış günü onları Xıdır müəllimin şeytançılığı ilə tutmuşdular və Xosrov müəllim heç vaxt bilməyəcəkdi ki.. paltosunu soyunmağa başladı. kartof qırıntısının bir qismi ilişib dəmir torda qaldı və Stavropoldan gəlmiş o toyuqlar o çirkli-qış günü. əslində. Xosrov müəllim. mən bunu hardan tanıyıram?... başını yana tutdu və çox qəribədir. Arzu kənara çəkildi. onu hardansa tanıyır. Ancaq yumurtaları dadlı olur şoqəriblərin. bu toyuq zılının. onları Ələsgər müəllimin verdiyi məlumata görə həbs etmişdilər və hərgah dünyada. elə həmin anda da Xıdır müəllim Xosrov müəllimin yadına düşdü. hətta Xosrov müəllimin tükü ürpəşdi. özünə bir o qədər də təskinlik tapmırdı.. ay kişi? Səni görəndə qorxuram e. həmin bina ilə tanışdır. – A-a-a.. Xıdır müəllimin sağlam bədəni. Qapının sol tərəfində. – dedi. çəpərin içindəki o kiçik sahədə bir-birlərinə toxuna-toxuna ora-bura qaçışmağa başladı. əzələləri oynayan bədənindən gəlir. ruh deyilən bir şey vardısa. yəni elə bil ki. darısqal dəhlizdə Arzunun tuluq kimi şişman və lırt bədəninə toxuna-toxuna ayaqqabılarının üstündən geydiyi qaloşlarını çıxartdı.. yəni ona elə gəlirdi ki. zibilin iyi o əldəqayırma hindən yox. o bina da adam idi. amma bu zaman Arzu özü toyuqların qarasına deyinə-deyinə qapını açdı: – Bunnar necə acgöz heyvandı belə. ay balam?! Indicə çörək vermədim sizə. asfaltın üstündə üç dənə taxta yeşikdən hinə oxşayan bir şey düzəltmişdilər. haçansa bir dəfə də bu dünyada yaşayıb. indi ikinci dəfədir ömür sürür. – Sən hardan gəlib çıxmısan bura. – O qədər yemək verirəm bunnara ki. Xosrov müəllim elə bilirdi (və buna yüz faiz əmindi!) ki.. tapa bilməyib dəhlizdə yerə qoydu... – dedi. keç içəri! – dedi. Arzu bir əlində içində vermişelli sup qalığı olan boşqab tutmuşdu. elə bil.da beləcə lal-dinməz dayanıb dünyanın işlərinə tamaşa edirdi və o dəm Xosrov müəllimə elə gəldi ki. ay çinədanları yırtılmışlar?! – Və Arzu qarşısında dayanmış Xosrov müəllimi görəndə bir balaca duruxdu. Arzu: – Bu saat!..... hətta elə bil səksəndi. Xosrov müəllim içəri girdi.. Xosrov müəllimin belə bir xəbərsizliyindən Ələsgər müəllimin ruhu yəqin ki. uzun illər boyu yaşadığı ömür. başını dik tutub sərrast addımlarla şax gəzməyi gözlərinin qabağına gəldi. hərdən Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki. Xıdır müəllimin o sağlam. tordakı o sup qalığını dimdikləməyə başladılar. vermişellərin. astarı üzündən baha başa gəlir!. – Xoş gəlmisən!.. ölü dirilib. O hindəki zir-zibildən elə kəskin bir iy gəlirdi ki.

nə yox?.. Arzunun isə sifətindəki o təbəssüm hələ keçib getməmişdi.. Saratovdan almışam.. – Əlibaba məllim yadıva gəlir? Mənə deyirdi ki. biri ilə alma mürəbbəsindən götürüb Xosrov müəllimin stəkanına saldı. lazım deyil... rəngini itirib açılmış göy gözlərindən çəkdi. stəkanları çayla doldurub gətirdi. bizimkilər kimi oğru döyüllər!. anam rəhmətlik Ordubaddan gəlmiş ləpə qoyardı stolun üstünə?. heç ölmək fikrim də yoxdu!. onu afsaytda qoyuram... uzun hülqumu nazik boğazında enib-qalxırdı və bayırdakı o hinin iyi dəhlizdən keçib otağa da gəlirdi. Xosrov müəllim bir söz demirdi. onu da bu gözəl məclisdə mən deməliyəm!. divardakı mismardan asılmış məhrəba ilə tələsik də qurulandı. Ancaq ürəyimə bir gözəl sağlq gəlib ki.. – Otur burda.. – Dayan. taxta sümüklərivi kəsəcək. heç qırx il keçməyib. elə bil ki. – Və dolabın elə həmin gözündən də iki dənə çay qaşığı gətirdi. indicə bu qadının sifətindəki o təbəssüm həm onun özününkü idi. – Iç. – dedi.. – Və Xosrov müəllimlə birlikdə o darısqal dəhlizdən otağa keçdi.. amma budəfəki gülüşü başqa idi. Özü də ucuz.. Xosrov müəllimin altına basdı və özü də gəlib kişiylə üzbəüz oturdu.. zapasın-zadun yoxdu sənin!. yarım litrlik bankada yarımçıq alma mürəbbəsi götürdü.. döşəkçə verim. Xosrov müəllim gözlərini Arzunun sulanmış və elə bil ki. Nolsun e. altıva sal... krantı açıb tələsik əllərini. tavana qədər üst-üstə qalanmış kitablara baxdı. – Xosrov müəllim əyləşmək istədi. basmadüymələrlə otağın divarına sancılmış fotoşəkillərə. həm də kiminsə bir başqa adamın (bir başqa Arzunun!) təbəssümü gəlib qonmuşdu üzünə.. – Qupqurusan. az qala.Oxuyuram özümçün gözəl-gözəl kitabları!. sonra Arzu yenə də güldü: – Vay səni. «Əziz dostlar! Tamadadan min dəfə üzr istəyirəm ki. Öldürsə məni. – Yaxşı mürəbbədi.. nə var. – Sonra gedib dəhlizin başında yanan qaz plitəsinin üstündən çayniki götürdü. elə hey udqunurdu. – Necə lazım deyil?. – Yox.. Ay səni!. Arzu oturacağında..Arzu içəri keçib əlindəki çirkli boşqabı dəhlizdəki krantın altındakı başqa çirkli boşqabların. – Və birdən Arzu yenə də güldü. 188 . gəl görək!.. Sofya Kovalevskaya olacayam.. güldükcə ətli buxağı sinəsinə yayılan bu arvadın əprimiş metal dişləri göründü. divanın yanındakı küncdə iki dənə yanaşı kürsünün üstündə.. iki dənə stəkan-nəlbəki götürdü. qoy çay gətirim sənə! – Arzu ayağa qalxıb divanın yanındakı dolabın gözünü açdı. Bəs səni necə oldu güllələmədilər? Birdən stukaç-zad olarsan a?!.. – Arzu bərkdən güldü və gözlərinin altı torba bağlamış. Oturacaqsan. – Çox yaxşı iş görmüsən gəlmisən!.. qazanın üstünə qoydu.» – Yaxşı sveji çay var. o toyuqların acgözlüyü öldürəcək!. Sofya cəmi qırx bir il yaşadı. amma mən əllini keçmişəm. – Elə əvvəlki adamsan a!.. Orda xalturit eləmirlər.. Elə bil. bankanı gətirib Xosrov müəllimin qabağına qoydu. qırxdan da artıq!.. – Yadıva gəlir. girdə mizin arxasındakı taxta kürsülərdən birini çəkib yer göstərdi. – dedi. Xosrov məllim!. Bir danış görək də. Bir müddət heç biri bir söz demədi. söykənəcəyində dəmir yayları hiss olunan köhnə divanın üstündən kiçik və girdə bir döşəkçə götürdü.. hə? Nə qırx il. suplu dodaqlarını yudu. qoy qaşıq da gətirim. Dayan.. Niçeqo sebe!. sonra əllərini sövq-təbii bir-iki dəfə evdə geydiyi köhnə bələdçi yubkasının ətəyinə sildi: – Gəl e.

vaxtından əvvəl yetişmişdim!.. neynirsən məni. Əntiqə mürəbbədir. Arzu ayağa qalxıb o şəkillərə yaxınlaşdı: – Üçü də oğlanlarımdı!... Arzu: 189 . çayıvı iç. oğraş! Göydən düşmüşdüm də əlinə. Görmürsən. – dedi. Yaxşı ki. şəkillərə baxırsan.... Iç. Divardan asılmış o şəkillərdən bir-birinə oxşamayan oğlanlar Xosrov müəllimə baxırdı və o dəm Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki.Arzu yenə də bərkdən güldü və Arzunun o əprimiş metal dişləri. Doymaq bilmirlər ki!. – A kişi. Və ümumiyyətlə. o alma mürəbbəsi də mizin üstünə.... bu stəkanın içindəki heç çay deyil.. bunların qarnına şiş girsin! Indicə bir boşqab sup verdim e... bu.... sifətində yazılıb ki. vayvayım qalıb!. sən gəlmisən bura ki. hayhayım gedib. Məndə sağ yer qoymamışdı.. Xosrov müəllim stəkanı ehtiyatla qaldırıb çayı içməyə başladı. amma 20 yaş verərdin. lap ürəkdən güldü. Saratovdan almışam.... – Arzu gülə-gülə Xosrov müəllimə baxdı. guya bu toyuqlar həyəti batırırlar.. Yadıva gəlir? Raykomda işləyirdi. Hə. anam ölən kimi.. üçmərtəbəli binanın yuxarısındakı o yazı kimi: 1867. atasına oxşamır. qatarların getdiyi uzaq-uzaq yollardan və o uzaq-uzaq yollar boyunca yaşayan milyon-milyon gəldi-gedər insanın hərəsinin öz taleyindən deyirdi. heç olmasa. gəlib tapdı məni. Ancaq arvadı çatlağın biri çıxdı.. pozğunun biri idi oğraş!. – Eh. Məktəbdə «izhari-nifrət» mitinqlərində gəlib mənə əl çalırdı. ayrıca da bir ev kirayə eləyib məni saxlayırdı. Kök idim də. Sonra guya bizə yazığı gəlirdi.. öləndə heç üstünə gələn də olmadı! Özünün arvad-uşağı vardı. gorbagor oldu. indicə stəkanı əlindən yerə salacaq... hə?– Arzu bu dəfə lap bərkdən. hə də. elə bil ki. şüşələr sınacaq. mən danışım də. gözünə təpirdi məni.. Arzu sözünü kəsib diqqətlə qulaq asdı və o sakitlik içində həyətdəki toyuqların qaqqıltısı aydın eşidilirdi.... doymaq bilmirdi köpək oğlu!.. toyuqlara atılan o sup qalığı kimi bir şeydi. guya ki.. – Eşidirsən o toyuqların səsini? Vay. kimsəsizin birisən!. Cəhənnəmə yazsınlar! Belə şeylər mənə kar eləməz!.. bunun atası o oğraş idi. qonşular onnan fərlidir?. bunun atası Cümşüdlüdü. müharibənin axırlarında. 15-16 yaşım var idi. Qonşuların yanında mənim saçımı yolurdu... Pozğunun biri idi!.. nədənsə kişiyə elə gəlirdi ki. bu. yerə töküləcək.. bayırdakı hindən gələn o qoxunu fotodakı həmin oğlanlar da hiss edirlər. – Sən danışmırsan. Özün təksən? Təksən də.. Bunu görürsən. Ər-arvad. Yaxşı... O vaxtdan elə gözü varıymış məndə köpək oğlunun. heç ağzıvı açıb bir kəlmə söz deməyəsən?.. anamı dəlləkxanaya süpürgəçi düzəltdi... məni nümunə göstərirdi. çay da. çayıvı iç!. qəhbə!... MƏŞƏDI MIRZƏ MIR ABDULLA MƏŞƏDI MIR MƏMMƏDHÜSEYN OĞLU – dünyanın ölüm-itimindən xəbər verirdi.... Qonşular da bir tərəfdən milisə şikayət yazırlar ki. Mən də burada olmayanda həyətin uşaqları gəlib yumurtalarını oğurlayırlar. onlara!. Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki. – Bunu görürsən. mənim nəyimə baxasan?. əyyaşın. Bəs kim qulluq eləyir sənə? Bəlkə məni alasan. ikisini də qovdum yanımdan! Əh.

. içində konfet varıydı. ev qalırdı bunun ixtiyarına... Ələsgər idi adı.. atası da elə milsianer idi.. istəsə.. amma birdən-birə. Bu əclafa atamın adını qoymuşdum. qovdum evdən! Indi içib keflənəndə gəlir əclaf. qaz da var.. – dedi və divardakı fotoşəkildən baxan ikinci oğlunu göstərdi. evin yarısı mənimdi!. arvadı öləndən sonra ona ərə getdim. Özünü sırıyıb bu axmağa!. Atası pis adam döyüldü.. Tualet də həyətdədi... görürsən. bilirsən nə qədər pul qazanar?. O vaxta qədər orda-burda qalırdım. arvadı da aldı orda... Yaxşı ayaqqabıydı.. özüm yenə küçələrə düşüm?. Arzu gəlib yenə də Xosrov müəllimlə üzbəüz oturdu və Xosrov müəllimin içib qurtardığı boş stəkana işarə edib: – Yenə çay gətirim sənə? – soruşdu. Əfəl olmasa. Bunu assori qəhbəsinə verim. Keçən il mənə pasılka göndərmişdilər. o qəhbənin evində qalır. özündən böyükdü yaşda. Mən sənə ev verərəm? Ay sən öləsən! Ancaq neyniyim?. Piyaniskalıq eləyirdilər. bizim evi aldılar. tanıyıram. pravadnikiydi o da. su da var.. hə? Düzdü. çıxıb gedirdim. anamla məni də atdılar küçəyə. kuxnam yoxdu.. – əclafın biri çıxdı!. səni suda verəcəyəm. şəkillərini göndərmişdilər. köçüb gəlib yığışdım bura. Hə?!. çox sağ ol. Oğlanlarımın arasında fərlisi elə budu. Xosrov müəllim: – Yox. ayağımı sıxdı.. yadımdadı. – Arzu əlini üçüncü oğlunun fotosuna tərəf elə uzatdı ki.... kalidorda da.... Bu ev də onunkuydu. Sonra da bir assori qızına aşiq oldu. Rostovda satdım getdi... Xosrov müəllim cavab vermədi. ikisi də sir-sifətdən xalis rusdu.– Hə. – Barnaulda yaşayır.. Arvadı da. Ancaq ürəyimə bir gözəl sağlıq gəlib ki... Bu da ki.. – dedi.. eşitmisən. rəhmətə gedib. ode.. – Onda mürəbbə ye! – Istəmirəm. ancaq iki otaqdı. nə var.. elə bil ki. nə var. Iki də uşaqları var. Pravadnik adamam. onu afsaytda qoyuram. əlçatmaz. məni qorxudur ki... Adı da Gülzarıydı. amma sonra həyətdəki o hindən gələn qoxunun içində əriyib yox oldu... bizim yanımızda. Kim alacaqdı onu? Ancaq bu axmaqla zaksa getdilər. Əclaf gəlib hər dəfə aləmi qatır birbirinə!. indiyə qədər tamam yaddan çıxmış. gözünü çıxarmaq istəyirdi.. stansiyalarda xırda alver eləyir... Yüz oyundan çıxırdı burda..... Nə bilim. sağ ol. Bəs sənin o arvadın nə oldu? Təzə almışdın e!... Alıb o qəhbəni bura gətirmək istəyirdi.. «Əziz dostlar! Tamadadan min dəfə üzr istəyirəm ki. üçüncü oğlumdu. orada sberkassada işləyir.. ancaq zay çıxdı. amma əfəldir. Neynim?. qumar oynayırdılar. Mənnən qalırdı..... görmüşəm bəyəm? Yolum heç düşməyib Barnaula. ancaq hayıf. Rozadı adı. əsgərlikdən sonra da elə qaldı orda. bu. – Yaxşı mürəbbədi e! Saratovda pis şey satmırlar. bir də bir ayaqqabı. Özü yaxşı kafelşikdi. elə bil. yaxşı adamdı.. Bunun arvadı rusdu... deyəsən. Hələ ki. Şəklini asmışam burdan də. Əsgəriydi orda. tutdular yazığı ki. ünyetməz bir uzaqlıqda qalmış Gülzarın qucağının istisini duydu və o hərarət o çirkli qış günü Xosrov müəllimin sümüklərinə nəsə bir ilıqlıq gətirmək istədi. 190 . modnı geyinən qəhbələrdən biridi!.» – Evim pis döyül. oğlumdu.. Elə türmədə də öldü yazıq. gedib milsianer işləməz ki!. belə bir şəhər? Barnaul! Milsianerdi orda... onu da bu gözəl məclisdə mən deməliyəm!. Atamdan sonra axı.

«Niyə qoymursuz səhərdən bəri bu gözəl qızın sağlığına içək. – dedi..– Gözləmədi. Ancaq bu qədəhləri qaldıraq Xıdır müəllim deyən sağlığa! Doğrusu. Gətirim? – Yox. yaxşıca başıvı yuyum sənin. Arzu dəhlizin döşəməsindəki o kağız torbaçığı göstərərək: – O nədi elə? – soruşdu. təbrik də edəcəyik. hə səni? Yadıma gəlir. – Nə çox sağ ol e?.. O çaydanın qapağı elə-eləcə titrəyirdi. çox sağ ol. papağını qoydu. Dəhlizin yuxarı başındakı qaz plitəsinin üstündə çaydanın suyu qaynayırdı və qapağını titrədirdi. Arzu deyəsən axtardığını tapdı: 191 .. yazıq? Kişisiz çətin olur də.. Xosrov müəllim: – Sağ ol.. sənə gətirmişəm. bu gözəl qızı təbrik edək?» «Bir dəqiqə. gözlərini darısqal dəhlizdə ora-bura gəzdirdi. Yanaqları od tutub yanırdı. day. – Bəs mən sənə nə bağışlayım? – Arzu. – Arzu güldü. Xosrov müəllim!. – Bu qədər acgöz heyvan görməmişəm. Arzu: – Bilirlər ki.. indiki kimi görürəm onu. özümüzünküdü...... Varonejdən əntiqə göbələk qurusu almışam. qoy sənə bir sup bişirim! – Yox. bir dəqiqə. bizi qabaqladı Xıdır müəllim. – Nə oldu? – Mən gedim.. vurarsan! Hə? Yoxsa.. bir yaxşıca istirahət elə!. Səni göndərmiyəceyəm mağazaya araq dalınca!. hə? Tək adamsan. Özümdə var e!. Axırda mənim özümü də yeyəcəklər!. indi qapı açılacaq. Xosrov müəllim dəhlizə keçdi. elə bil. əyilib qaloşunu geydi.. elə qocalmısan. – Hə? Nə bağışlayım? – Sağ ol. sağlığına da içəcəyik. Onda.» Toyuqlar lap bərkdən qaqqıldamağa başladı. köhnə bələdçi köynəyinin dəqiqədə-bir açılan yaxasını düymələyirdi. sənin də ürəyindən dedi.... sonra paltosunu geyinməyə başladı və Arzu da o darısqal dəhlizdə Xosrov müəllimlə üzbəüz dayanmışdı. Hamımızın ürəyindən dedi. elə bil.. – Neynəsin e. niyə belə tez gedirsən? Qoy bir su qızdırım. – dedi.... sağ ol..... birinci dəfə görürmüş kimi. – Qorxma e!. – Niyə? Otur də. yaxşı da elədi. hə? Nə deyirsən? – Yox... Aldadıblar da məni! Stavropolda bunların qarnını necə doldururmuşlar?. burdadı.. – Bir az meyvədi... araq da içə bilmirsən. Xosrov müəllim ayağa qalxdı.... o cür arvadlar kişisiz qala bilməz!. – Yox... – Yüz qram da araq verərəm sənə.. Xosrov müəllim! Arzu qaçmır ki.

bilirsən sənə nə bağışlayacağam? Bax!.... və o qızlar bir ucdan ağlayırdılar... Tak poyte je Stalinu slavu Stixami.. xüsusi ahənglə bərkdən söyləməyə başladı: Vı bıli vçera bezımennı.. Djambula sedaya dombra.. Xosrov müəllim qapını açıb həyətə çıxdı. o qayıqlar batacaqdı. Sedaya zurna Suleymana.. o solğun işıltı da həmin əprimiş metal dişlərin işıltısıdı. MƏŞƏDI MIRZƏ MIR ABDULLA MƏŞƏDI MIR MƏMMƏDHÜSEYN OĞLU yazılmış o köhnə üçmərtəbəli bina da. əslində. Hindən gələn o qoxu adamın beynini deşirdi. və hərdən o çağa eləcə qışqırırdı.. Və Xosrov müəllim o üçmərtəbəli binanın həyətindən uzaqlaşdı.. – Sonra xırıltılı səsiylə sözləri eynilə qırx il bundan əvvəlki kimi..... amma hərdən qorxurdu ki.. o on yaşlı çoxbilmiş əlaçı qız da.. o qoxu da yox oldu. 192 .. toyuqlar da o üçmərtəbəli binada.. açıq qapının ağzında dayanıb bərkdən.. amma o da o yuxunun içindədi. bir dəniz əmələ gətirirdi.... və o səs də kəsildi. Kələntər müəllimin bu yeddi qızının arasındadı. Sonra üstündə 1867. o bina ilə üzbəüz əmanət kassası da arxada qaldı. və o dənizdə həmin əprimiş metal dişlərin işıltısı altında qayıqlar üzürdü. siçanlar zirzəmidə çağanı yeyən kimi.... özü görünmür. amma bir müddət hinin o qoxusu da.. o qayıqların heç bir imdad yeri yox idi...– Hə. o üçmərtəbəli binada. və o qızların gözlərindən axan su sel kimi küçələrdən axırdı.. Toyuqlar daha da bərkdən qaqqıldadı. sərrast tələffüz edə-edə.. və həmişə Kələntər müəllimin o yeddi qızını yuxuda görürdü. podobnımi splavu Zolota i serebra!.... 7 nömrəli mənzildə yaşayan o kök arvadı eləcə yeyərlər.. 7 nömrəli mənzildə yaşayan o bələdçi arvadı isə heç vaxt yuxuda görmədi.. toyuqlar doğrudan da o arvadı yeyərlər. və o çirkli qış gecəsi də Xosrov müəllim Kələntər müəllimin o yeddi qızını yuxuda gördü... get-gedə lap qışqıra-qışqıra şer söyləyən Arzunun xırıltılı səsi də Xosrov müəllimi müşayiət etdi. amma elə yuxudaca Xosrov müəllim bilirdi ki...

görəsən. bunda ibtidaidəngəlmə nəsə bir sövq-təbiilik var idi. aramla gedirdi. bir-birini əvəz edən Bakı kəndlərindən ötmüşdü və ayaqları bu iti hara aparırdısa. Sakit olsa da. 13 QUZU BUDU Gecə dərinləşdikcə yollarda maşınlar azalırdı. Gicbəsər yalnız asfaltdan çıxanda. çünki hər iki tərəf Bakı sakinlərinin bağları. bu dəmir torlar.. gözünü açıb gördüyü bütün asfalt yollarda Gicbəsər üçün bir yadlıq. Gicbəsərin qaçmağa taqəti yox idi. böyük həyətlər arxada qalmışdı və Gicbəsər bu müddət ərzində zavodların yanından. yerli itlərin təqibindən qaçıb. o qayıqda üzürdü.. və Xosrov müəllim səksəni keçəndən sonra da. ora da gedirdi. həyətlərin də işığı yanmırdı və o dəm o gecənin işığı təkcə ayda. amma Gicbəsərin ağzında olan hissə yavaş-yavaş qızmışdı və bu daş hasarlar. asfalt yollar beləcə ən sakit. bu dəmir tor çəpərlər haradasa qurtaracaqdı və Gicbəsər də yoldan çıxıb rahatca o kiçik quzu budunu yeyəcəkdi. Düzdü. Xosrov müəllimin Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı qəbirlərdən xəbəri yox idi və bilmirdi ki.. ulduzlarda idi. Gicbəsərin yaralı ayağı ağrıyırdı. Gicbəsər çox ac idi. torpağa... neft buruqlarının arasından keçib. xüsusi sahələri idi və bu yerlərdə hər bağ da hərənin öz qalası idi.) keçirməyinə baxmayaraq. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı torpaq sahələri nəzərə almasan.. zədələnmiş boğazı get-gedə daha artıq göynəyirdi. başını tərpədə bilmirdi. Gicbəsər neçə gün idi ki.. daş hasarlarla tikilmişdi. amma yollar daha tamam maşınsız idi.Xosrov müəllim də Kələntər müəllim kimi.. O gecəyarısı Gicbəsərin dişində balaca quzu budu tutub getdiyi o asfalt yol Abşeronun dənizkənarı kəndlərindən birindəki bağlararası yol idi və bu yolun hər iki tərəfi dəmir torlarla çəpərə alınmışdı. sürətsiz olsa da. o aydınlıq gecədə uzanıb gedən o asfalt yolda və ümumiyyətlə.. amma elə indidən itin dişlərinin arasından axan su adda-budda asfalta tökülürdü. yabançılıq var idi. elə bil ki.. Ət çox soyuq idi. hər iki tərəfdəki evlərin. yaşamaq istəyirdi. o qəbristanlığın tarixi elə bu şəxsin qəbri ilə başlayır. bu sakitlik Gicbəsərin bütün içinə bir arxayınçılıq gətirmişdi və Gicbəsər bu həndəvərdə başqa bir it iyi də duymurdu. əlbəttə. asfaltın üstünə bir əmin-amanlıq çökməyə başlayırdı və Abşerona gəlmiş yazın ab-havası get-gedə aşkar hiss olunurdu və həmin aprel gecəsi dişində kiçik bir quzu budu tutmuş Gicbəsər asfalt yol boyu axsaya-axsaya daha qaçmırdı. bütün ömrünü asfalt üzərində (Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətində. Gicbəsər bu əti yeyəcəkdi. torpağın üstündə olanda özünü sərbəst hiss edirdi və görünür. amma o aylı-ulduzlu erkən yaz gecəsinin 193 . maşınsız. amma axsaya-axsaya sürətlə addımlayırdı.. batmaq istəmirdi. ən səssiz vaxtlarında da Gicbəsər üçün gizli bir qorxu mənbəyi idi. daş hasarlar da qurtarmaq bilmirdi ki. Məşədi Mirzə Mir Abdulla Məşədi Mir Məmmədhüseyn oğlu adının bu uzunluğuna müqabil uzun da bir ömür sürə bilmişdimi?. o böyük şəhəri arxada qoymuşdu. dişindəki bu soyuq budu tez yemək istəyirdi. bu dəmir torlar qurtaran kimi. böyük binalar. it yoldan çıxsın. böyük küçələr.

Nadejda Fyodorovnanın qoyun əti ilə arası yox idi. bu bağı. yağsız çoşka ətini. tanış-bilişi bu bağı tanımırdı. itin Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından çıxdığı vaxtdan bəri keçən bütün günlərinin əzab-əziyyətinin üstünə yayılırdı və Gicbəsər o asfalt yolla. Nəcəf Ağayeviç isə qoyun ətini xoşlayırdı. Sov. dana ətini. fitnə-fəsadından çox uzaq olan bir ada kimi. qoyun əti Nəcəf Ağayeviçə. şəhərdəki saysız-hesabsız işlərini daha cəld və daha artıq bir şövqlə görürdü və qoyun əti yediyi günlərdə gecələr Nadejda Fyodorovna da ərindən razı qalırdı. həmin anlarda bir məlhəm kimi. illərdən bəri – o zamandan ki.. Nəcəf Ağayeviçlə Nadejda Fyodorovna bu şənbə Bakıda Musiqili Komediya Teatrında Offenbaxın «Gözəl Yelena» operettasının ilk tamaşasına getdikləri üçün. Bu körpə quzu şaqqasını da keçən həftə pay gətirmişdilər. yəni xəstələri nəğd verəcəkləri puldan əlavə. elə bil. elə bil ki. – Tvoya ta baranina ujasno vanyayet!. bazar günü dünyanın bütün alış-verişindən. nəhayət ki. əbədi bir toxluğa və əbədi bir rahatlığa doğru gedirdi. Moskvaya. burnuna tutub iylədi – ət. Nadejda Fyodorovnanın rayon Icraiyyə Komitəsindən tutmuş. doğrudan da. diş həkimi Nəcəf Ağayeviçin soyuducusundan çıxmışdı.sakitliyi. hərdənbir pay gətirirdilər. gərgin əməkdən sonra istirahət etməyə yerimiz yoxdur!»).. şəxsən L. xalqlar dostluğunu əsas tutub Azərbaycan KP MKya. Nəcəf Ağayeviç beynəlmiləl ailəsini. ağırlaşmışdı. Nadejda Fyodorovna daxilən yenə də Offenbaxın operettasına qayıtmışdı və bu yaraşıqlı qadından çıxmayan bir səxavətlə: 194 . mən azərbaycanlı.IKP MK-ya. qüvvət verirdi. bazar günü axşam sərini təzədən Bakıya qayıdırdılar. evə girəndə Nadejda Fyodorovna adəti üzrə birinci növbədə fin soyuducusunun içinə baxdı və tamaşa etdikləri operettanın o gözəl təsirindən hələ də çıxmadığı üçün üzgözünü xüsusi bir nifrətlə turşudub: – Oy!. qolu yeyib qurtarmışdı.. Qoyun ətini Nəcəf Ağayeviç üçün rayonlardan. Mojet proydet zapax. elə bil ki. Bu ər-arvadın heç bir qohumu. (nəhayət!). hətta bəzən dalbadal mal əti yeyəndə zəiflədiyini hiss edirdi. təmir olunmuş gözəl üçotaqlı bina ilə birlikdə hökumətdən kirayəyə götürmüşdü – bura bir nəfər də ayaq basmamışdı. gecə bağda qalırdılar. Məsələ burasında idi ki. bu kiçik budu isə yeməyə macal tapmamışdı və o bud keçən bazar günündən bağdakı soyuducuda qalıb ağırlaşmışdı. Nəcəf Ağayeviç bağa telefon da çəkdirmişdi və bu beynəlmiləl ailə hər şənbə. Gicbəsərin dişində apardığı o balaca quzu budu. hərc-mərcliyindən.I. təzə ağ balığı üstün tuturdu və buna görə də bu ər-arvad heç vaxt qoyun əti almırdı. bağa gecə gəlib çıxdılar və dəmir qapılarının saysız qıfıllarını açdıqdan sonra. şəhər partiya komitəsinəcən hər yerə giribçıxmasından sonra. Bakının ətraf kəndlərindən gəlmiş müştəriləri. amma Nəcəf Ağayeviç hər ehtimala qarşı: – Seyças vımyu.Brejnevə yazdlığı ərizələrdən («Beynəlmiləl ailə qurmuşuq. heç kim onları narahat edə bilmirdi. bu bağda istirahət edirdilər.– dedi. toyuğu. həyat yoldaşım isə rusdur. Nəcəf Ağayeviç o şaqqanın yuxarı hissəsini – qabırğaları.. Nəcəf Ağayeviç hər şənbə günü Nadejda Fyodorovna ilə birlikdə «Jiquli» maşınlarına minib Bakıdan 35 kilometr aralıdakı bağlarına gəlirdilər. Nəcəf Ağayeviç gəlib sellofana bükülmüş əti soyuducudan çıxartdı.. hinduşkanı..

. gənc nasir. bir-birinə qarışmışdı. çovğununda isti bir yerdə yatmasını. Nəcəf Ağayeviç əlində tutduğu o kiçik quzu buduna baxdı. Gicbəsəri diksindirmədi.– Da bros tı etu baraninu!– dedi. qrafoman və əqidəsiz Mürşüd Gülcahani kimilərinin. əməkdar incəsənət xadimi Ərəstun Bozdağlı. – Çto uvideli tvoi dikari v baranine. o aydınlıq aprel gecəsi həyatının yaxşı məqamlarını itin yadına salırdı: haradasa. elə bil.. O əti o böyük xartut ağacının dibindən tapan isə Gicbəsər oldu və taqəti qalmadığı. arxada da iki nəfər gənc şair. Nəcəf Ağayeviçin dəmir darvazası tərəflərdən uzaqlaşdı. öz şəxsi mənafelərini güdən. o quzu budunun ağzında saxladığı isinmiş hissəsi. Maşının işığı göründü. o böyük xartutun kötüyündən bir qüvvə də aldı.. hansı bir başqa varlığın. otuz il qəzetlərdə ədəbiyyat şöbələrinə müdirlik edib qarınlarının marağını və təəssübünü Azərbaycan bədii ədəbiyyatının marağına və təəssübünə çevirmiş Muxtar Xudavəndə kimilərinin. haçansa ağappaq bir qancığın onun dalına düşməsini. a. haçansa – çox-çox uzaqda qalmış vaxtlarda tumarlanmasını. hansı bir başqa itinsə.. o ətlə bərabər. hardasa. həmin gecə sakitliyi içindəki yaxınlaşan o səs Gicbəsərə heç bir bəd əməldən xəbər vermədi. Irəlidə gedən «Jiquli»də dörd nəfər əyləşmişdi: maşının sahibi və sürücüsü gənc nasir Səlim Bədbin. haçansa bayırın soyuğunda. üç metrlik daş hasara aldığı həyətdən də çıxdı və əti bağın dəmir darvazası ilə üzbəüz ucalmış xartut ağacının dibinə qoydu – qurd-quş götürüb aparacaqdı. boynu sızıldadığı üçün güclə addımlayan bu it. ya qeyri-varlığınsa o əti ağzından qapacağından qorxa-qorxa qulaqlarını qısıb axsaya-axsaya qaçdı. yaralanmış qılçı ağrıdığı. ne kak ne poymu?.. Nəcəf Ağayeviçin bağı bağların arası ilə dənizə gedən əsas asfalt yolun kənarında idi və o böyük xartut ağacının yanından qaçıb bu yola düşmüş Gicbəsər addımlarını yavaşıtmışdı. Səlim Bədbin nəşriyyatda redaktor işləyirdi və bu «Jiquli»ni də iki ildən bəri qaytarıb qurtara bilmədiyi borc pulla almışdı ki. Aziat tı vsyo je. haradasa. boğazının ağrısını da. nəşriyyat müdiri. o maşının ardınca ikinci bir maşın da döngəni buruldu və Gicbəsər sürətini bir az artırıb yolun kənarına çəkildi. Və bu vaxt Gicbəsər uzaqdan gələn maşının iyini duydu. Abşerondakı o aydınlıq gecədə. sonra Nadejda Fyodorovnaya baxdı və arvadının o gözəl ovqatını pozmasın deyə.. Səlim Bədbin ac qarnına 195 . Nəcəf Ağayeviç dərindən köksünü ötürüb evə qayıtdı: o gözəl operettadan sonra kefi qalxmış Nadejda Fyodorovnanı hələ gecə də razı salmaq lazım idi. gənc tənqidçi qoyub vətənin və millətin yox. təşvişə salmadı. heç bir bəd əməl ola bilməzdi. Səlim Bədbinin bədii nailiyyətlərinə paxıllıq edən bəzi başqa həmqələmlərin gözünə girsin. qabaqda onunla yanaşı oturmuş tanınmış şair. elə bil ki. amma o dumanın da. mülayimlik hiss edirdi (indicə yeyəcəyi o quzu buduna görə?) və həmin hiss Gicbəsərin ayağının ağrısını da. aziat!. adını gənc şair. əzazil və nadan Islamzadə kimilərinin. . elə bil ki. o əti ağzına alan kimi.. qatmaqarışıqlığın da içində indi nəsə bir ilıqlıq.. evdən çıxdı. azaldırdı. – Və Nadejda Fyodorovna gözəl Yelenanın ariyasını zümzümə edə-edə otaqda dövrə vurdu. hər ay Israildən içi pal-paltarla dolu bağlamalar gətirdən alverçidən (daimi müştərisindən) aldığı enli və uzun donunun balaqları çətir kimi hava ilə doldu.. səsini eşitdi və qəribədir. dənizə gedən o yolda heç bir pis iş.. və bütün bu görümlərin hamısı Gicbəsərin beynində bir dumana bürünmüşdü.

Ikinci kitabının nəşri uğrunda illərdən bəri apardığı mübarizə Səlim Bədbinin əsəblərini tamam korlamışdı və gənc nasir bütün içindən axıb gələn bir hiddətlə sükanı sıxa-sıxa: – Eybi yoxdu.. əməkdar incəsənət xadimi şair Ərəstun Bozdağlıya hava çatışmırdı və bu yekəpər.. dörd-beş saat o kababxanada oturub qoyun və ağ balıq kababı yeyəyeyə yeni kitabı əməlli-başlı yumuşdular və həmin aylı-ulduzlu şənbə gecəsi dəniz sahilinə gedib Xəzərin mənzərəsinə tamaşa etmək istəyirdilər. igid? 196 . dünən nəşriyyatın mühasibatından pul almış Səlim Bədbin bu gün dostlarını və həmişə gənclərlə yaxınlıq eləyən.. – Necə tanımıram. Ərəstun Bozdağlı gözlərini Səlim Bədbinin solğun sifətindən çəkib əzəmətli başını arxaya çevirdi. «Jiquli»nin bütün pəncərələrini açdırsa da. az qala. birotaqlı mənzilinin mətbəxində. səhərə kimi işləyə-işləyə özünü ədəbiyyata həsr edən. Onda Əbdül Qafarzadələrin də üzünə tüpürəcəyik. Əməkdar incəsənət xadimi Ərəstun Bozdağlı yenə də gənc qələm dostunun solğun bənizinə baxdı: – Deməli. külək sürətlə gedən maşının içində qıy vursa da. Ərəstun məllim? Qəbiristanlığın direktorudur. arxadan gələn «Jiquli»də də Səlim Bədbinin dostlarından üç nəfər cavan qələm əhli əyləşmişdi. igid? Dabbaqda gönünə bələdəm. – dedi. o zaman daha Əbdül Qafarzadələr olmayacaq. – dedi.. indi sümüyü çürüyürdü Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında. qələmi ilə millətin qeyrətini çəkməyə çalışan Səlim Bədbinin nəhayət ki. Xəsis və quru. yoğun səsi ilə bərkdən və acı-acı güldü. bütün ömründə bizi bircə dəfə qonaq edib. Mürşüd Gülcahani kimi naftalin iyi verən soxulcanlar hiddət və qeyzlərindən bilmirdilər nə eləsinlər. – Bir dəfə üzünə dedim. tanınmış şair Ərəstun Bozdağlı həmin tarixi məclisdə çox içsə də. oğlunun toyunda. gənclərlə oturub-duran Əməkdar incəsənət xadimi şair Ərəstun Bozdağlını Abşerondakı gözəl kababxanalardan birinə dəvət etmişdi. qoçaq? – soruşdu. – Bizdə ən böyük vəzifə Əbdül Qafarzadənin qohumu olmaqdı. igid. canlı adam hər dəfə də havanı dərindən ciyərinə çəkib deyirdi: – Tarixi bir qonaqlıq oldu. Mürşüd Gülcahani yetmişi keçib. Əməkdar incəsənət xadimi. «Pravda» qəzetinin baş məqalələrinə oxşayır. – dedi. Tanıyırsız də onu. hər halda. On il Allahın hər verən günü gecələr üç uşağı və arvadı yatandan sonra. o da ki. – Bu millətin də oyanan vaxtı olacaq.. Söhbət Mürşüd Gülcahanidən düşəndə Səlim Bədbin özünü saxlaya bilmirdi və bu dəfə də nifrətlə üz-gözünü türşudub: – Həmin toya görə indi Islamzadə ona yaltaqlanır. kababxanadakı məclisdən sonra.sükan arxasında oturanda da maşını elə şəstlə sürürdü ki.. onların yazısından bir şey başa düşməyən mühafizəkar müdir Islamzadənin müqavilədə o kitabın qonorarını ən aşağı məbləğlə müəyyənləşdirdiyinə baxmayaraq. ayıqlığını tamam itirməmişdi və təəccüblə Səlim Bədbinin o aydınlıq gecədə daha da zəif və solğun görünən sifətinə baxa-baxa: – Kimin üzünə dedin. – Əbdül Qafarzadənin? Bayaqdan bəri arxada oturub hıçqıra-hıçqıra sükut edən gənc dost: – Onun üzünə desəydi. Zalım oğlu.. ikinci hekayələr kitabı çapdan çıxmışdı və qabaqcıl cavanları gözü götürməyən.. lakin xəsis.

– Fəhlə ətidir. Maşın asfaltın üstündə vurnuxduqca Ərəstun Bozdağlı başı şüşəyə dəyməsin deyə. dediqodu ilə məşğul olanlardan intiqam alırdı.... elə bil ki. fürsət düşdüyü üçün ədəbiyyat.. gələcək.. bunun ağzındakı ətə bax..... dəmir tor çəpərlərin. mənəviyyat və millət məsələlərindən canlarını qurtarıb açıq-aşkar bir ovçu ehtirası ilə gözlərini irəlidə qaçan.... eləcə dəli kimi qaçmağa məcbur edən yalnız o maşının qorxusu. özünü yolun sağına.. zədəli boğazına.. – Səlim Boran... nəhayət ki. Maşında oturanlar birdən-birə qabaqlarında peyda olmuş bu heyvanı tanımadılar: – Canavar. Gicbəsər... dəhşətini bütün varlığı ilə hiss edirdi.. Boransan.. soluna atan itdən çəkmirdi və qışqırırdı: – Qov onu. nədənsə ürküb sürətini artırdı. daş hasarların arasından bir imdad yeri. – Qov. itdi.. nəyisə qabaqcadan hiss edib. daş hasarlar qurtarmaq bilmirdi. Səlim Bədbin bayaqkı hiddətdən sonra əmələ gəlmiş bir ikrah hissi ilə: – Camaat yeməyə ət tapmır. əqidəsiz Mürşüd Gülcahani və məşhur müftəxor Muxtar Xudavəndə kimilərindən. . – Qov. əzəmətli əllərini qabağa dirəyib: – Sən Bədbin yox. Səlim Bədbin maşının sürətini artırıb asfaltın üstü ilə iti qovmağa başladı və it yolun sağına-soluna tərəf atıla-atıla qaçıb qurtarmaq üçün. sükanı sürətlə sağa-sola fırladıb. bir sığınacaq axtarırdı. – Ət aparır. Bədbəxt millət. – Itdi. – Zəhmətkeş ətidir o. – Yox. dəhşəti 197 . çaqqal. – dedi. qaçmağa başladı.. taqətsizliyinə baxmayaraq..– Xeyr. – Qov.. qoçaq.... iti eləcə sürətlə. adını gənc yazıçı qoyub paxıllıq edənlərdən. bu qovhaqovla nəşriyyat müdiri Islamzadədən.. Gicbəsər onu qovan o maşının qorxusunu..... elə bil ki. O zaman yalnız millətini sevən insanlar yaşayacaq.. ustad. O gün gələcək. – və bu sözləri deyə-deyə gənc nasir Səlim Bədbin kövrəldi (millətdən söhbət düşəndə həmişə beləcə kövrəlirdi). amma bütün bu cəhdlərin hamısı boş idi – dəmir torlar. Arxada oturanlar isə. hə. kolxozçu ətidir o.. – Camaat əti talonla yeyir. Ərəstun Bozdağlı nəhəng qolunu irəli uzadıb: – Bu it də Mürşüd Gülcahani kimi hərisdi. – dedi.... Mütləq gələcək. xeyr.. – dedi. – Qov onu. amma yaralı ayağına.. həyatını və ağzındakı əti xilas etmək üçün. elə bil. – Yazıq millət. – Qov.... millət oyanacaq... o gözəl məclisin xumarından ayılıb. – Hə.. Maşının işığı yaxınlaşdıqca Gicbəsər nəsə daha artıq həyəcanlanmağa başladı və bu işıq itin üstünə düşəndə. Gənc nasir Səlim Bədbin iki əli ilə də sükanı sıxıb. maşının qazını artırıb iti təqib edirdi. çaqqaldı.. ustad...

irəlidə gedən isə iti qabağa buraxmırdı və o şənbə gecəsi.... elə bil ki. Asfalt yoldakı o iki maşının dibinəcən sıxılan əyləclərinin səsi bütün o ətrafdakı əncir. – Qov onu. – Qov. motorların və əyləclərin tükürpədən səsindən maşınlardan gələn dəli qışqır-bağırdan canını qurtarmaq istəyirdi.) və zəhmli hənirtisi yaxınlaşan o başqa it onu qamarlamamış özünü həmin yırtığa dürtüb eşiyə çıxdı.. sonu görünməyən. ürəyi az qalırdı o quzu budu ilə birlikdə ağzından çıxıb asfaltın üstünə düşsün. ərik. – Qov.. – Qov.. biz əti talonla yeyirik. – Ay əclaf. bütün ömründə duymadığı bir dəhşət içində idi. cızdı. arxadan gələn ikinci «Jiquli» də işığı Gicbəsərin üstünə salmışdı və o maşında oturmuş cavan qələm əhli də ehtirasla qışqırırdı: – Qov onu. dişlərinin arasında sıxdığı o kiçik quzu budu da Gicbəsərin yadından çıxmışdı və Gicbəsər bu qovhaqovda.. meynəliyin həmin gecə dincliyini pozdu.... bitib qurtarmaq bilməyən uzun bir dəmir və daş qəfəsə salmışdılar – bu qəfəs uzanırdı. qanatdı. Qov. iydə.. bəlkə də daha artıq dərəcədə ağzındakı o əti yerə sala biləcəyinin qorxusu idi. – Qov onu.... qanatdı.. Gicbəsərin əngi elə sıxılmışdı ki və it ağzının o kipliyinə o qədər güc sərf etmişdi ki. böyük darvazanın kənarındakı dəmir torda yenə bir yırtıq tapdı (xoşbəxtlikdən bu bağın yiyəsi həyət-bacaya yaxşı fikir vermirdi. badam ağaclarının. canı. – Qov. 198 . Gicbəsər heç özü də hiss etmədi ki. Gicbəsəri. hətta o Qara itin onu boğazlamağı da indi bu dəhşətin yanında bir heç idi. torun yırtılmış yerinin iti uclu məftilləri itin bədənini necə kəsdi.deyildi. Gicbəsər iki maşının arasında qaçırdı və bu maşınlardan arxada gələni onu qovur. sən müftə? – Qov.. az qala.. uzanırdı. ağzından çıxa-çıxa o həyətdə başqa bir it hiss etdi.... o başqa itin hənirtisi gələn kimi. Bu dəfə yolun sağ tərəfindəki dəmir torun aşağısında Gicbəsər bir yırtıq tapdı və bütün gücü ilə özünü o yırtığa təpdi.. Abşerondakı o asfalt yolda Gicbəsər yəqin ki. cızdı. gilənar. daha hər şey. nar. bədənini kəsdi. Qov.alça. – Qov. o aprel gecəsi Abşeronun göyündəki ayıulduzları da dağıtdı. ağzındakı kiçik quzu budu dəmir tora ilişib necə yerə düşdü.... – Qov. Bura bağ həyəti idi və Gicbəsər ləhləyə-ləhləyə. dəmir məftillər yenə də üz-gözünü... elə bil. elə bil.. o balaca quzu budu da indi bu itin özünün bədəninin bir hissəsi idi. it yırtıqdan keçib əncir ağaclarının arası ilə qaçdı və üzümlüyə girdi. xartut. it daha nəfəs ala bilmirdi.. Gicbəsər qaça-qaça özünü təzədən yolun sağ tərəfinə atanda gənc nasir Səlim Bədbin (Boran) iti keçdi və bu dəfə it iki maşının arasında qaldı. tüklərini yoldu.

hər şey Gicbəsərin dəniz kənarında beləcə düşüb qalmasına bağlı imiş. həkim Bronşteyn ilə professor Mürsəlbəyli tamam başqa-başqa adamlar idi. göydəki o ayla. tamam əlacsız bir dünyadan xəbər verən. dəniz dalğalı deyildi. elə bil ki. gizildəyə-gizildəyə dənizə tərəf getdi. həkim Bronşteynin rənglənmiş saçı və bığı ilə professor Mürsəlbəylinin ağappaq nişastalı xalatı və tüklü sinəsi arasında nəsə bir yaxınlıq var və ən qəribəsi isə bu oldu ki. Düzdür. ayağa qalxmadı. elə bil ki. nədənsə. o rənglənmiş saç və bığla. Maşınların uzaqlaşıb itən o səsində indi bir təmkin.. həmin fərəhsiz və əlacsız şəhərciyin əbədi bir sükuta. günəşin o hiss olunan şüalarında bir nikbinlik. Artıq uzaqdakı o maşınların motoru yenidən işə düşdü və Gicbəsər get-gedə itib yox olan o motor səsini sona qədər eşitdi. hərəkətsizliyə qapanmış sakinləri idi. hətta doğmalıq var. Gicbəsər başa düşdü ki. təkcə qılçı və boğazı yox. o 199 .Irəlidə isə dəniz uğuldayırdı və Gicbəsər dili ağzından çıxa-çıxa.. O aprel gecəsi diş həkimi Nəcəf Ağayeviçin fin soyuducusundan çıxmış o balaca quzu budu da toza-torpağa batıb elə-eləcə o tor dəmir çəpərin yanında qalmışdı və əlbəttə. həmin dəm Əbdül Qafarzadəyə elə gəldi ki. bu qəbir daşları gözünün qabağına gəldi və səhər sübhdən günəşin gətirdiyi o təmizlik. ümumiyyətlə. qəmli dünyadan. yalnız dənizin səsini eşidirdi və bu uğultu özündən. ulduzlarla heç uyuşmurdu. bir ruh yüksəkliyi var idi. o qorxulu.. tamam fərəhsiz. Əlbəttə. o ətin ardınca getmədi və Gicbəsər elə bil ki. amma Gicbəsər. aşağı düşməyən eyni bir uğultuyla uğuldayırdı və bu uğultu elə bil ki. həyatın mənasızlığından. yəni dənizdən savayı başqa heç nədən xəbər vermirdi. amma indi. başqa itlər (elə həmin həyətdəki it) gəlib o quzu budunu tapacaqdı. amma bu – Gicbəsərin əzablarını qətiyyən azaltmadı. bütün bədəni ağrıya-ağrıya. 14 ƏBDÜL QAFARZADƏ Əbdül Qafarzadə o aprel günü cavan katibə qızın dükandan alıb gətirdiyi pendir-çörəyi yeyəndən və Bədurə xanımın həmişəki kimi. sonra. kabinetdəki bu pəncərə yadına düşdü. bütün dünyanı yadından çıxarmışdı. Gicbəsərə heç bir rahatlıq gətirmədi. o dəhşətli qüvvələr ondan uzaqlaşdı. ömrün vəfasızlığından deyən bir şəhərcik idi və pəncərədən görünən bu saysız-hesabsız qəbirlərin başdaşları da həmin kədərli. bir azdan gec olacaqdı. Gicbəsər indi qalxıb geri qayıtsaydı. bu hissi özündən uzaqlaşdırsın. amma yuxarı qalxmayan. ləhləyələhləyə. Əbdül Qafarzadə bu gün sübh tezdən gözünü açanda qışdan sonra birinci dəfə günəşin istisini hiss etdi. başqa qurd-quş. böyrü üstə dəniz kənarındakı nəm qumun üstünə düşüb qaldı. Yüngülcə meh əsirdi. bax. bir aram var idi. bu çox xoşagəlməz bir hiss idi və Əbdül Qafarzadə çalışdı ki. Əbdül Qafarzadəyə elə gəldi ki. elə bil. əla dəmlədiyi hil qarışıq hind çayından iki armudu stəkan içəndən sonra. bəlkə də həmin əti tapardı.. kabinetindəki pəncərənin qabağında dayanıb buradan aşağı-yuxarı – bütöv mənzərəsi görünən Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına baxırdı. qəbiristanlıq tamam başqa bir dünyadan – təpədən dırnağacan kədərli. o nişastalı ağappaq xalat və tüklü sinə ilə bu Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı arasında da nəsə bir yaxınlıq.

Bədurə xanımın dünyasında Əbdül Qafarzadə. hətta. o kədər. işə başlayırdı). həmin aprel günü də qarovulçu Əflatun burnunu çəkə-çəkə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının həyətində ora-bura girib çıxırdı və qapının ağzında 200 . kimsəsizliyinin. qəbiristanlığı gəzsin. Belə məqamlarda Bədurə xanımın Əbdül Qafarzadəyə yazığı gəlirdi. İllərdən bəri dillərinin üstündəki hərflər pozulub oxunmaz olmuş makinasında bu dəfə Bakının meyvə-tərəvəz köşklərinə meyvələrin maşınlarla daşınmasının iqtisadi məsələlərinə həsr olunmuş bir namizədlik dissertasiyası çap eləyən Bədurə xanım (bu makinada Bədurə xanımdan başqa heç kim heç nə çap edə bilmirdi) gözləmə otağından keçib həyətə adlayan Əbdül Qafarzadəyə baxdı. şairləri (Füzuli!). gündüzlərini də gəlib burada keçirirdi və bu kiçik boylu. əllərini arxasında birləşdirib sinəsini qabağa verdi və fikirli-fikirli kabinetdən çıxdı. qəbiristanlığa çirkab bir şey kimi baxmaq da. bir xəfiflik gətirirdi. o da ata idi və o atanın balası bu qəbiristanlıqda yatırdı. Əbdül Qafarzadə olanda nə olar. qayışbaldır adamın sutka ərzində nə vaxt yatmağı məlum deyildi. hətta qocalmağının yeganə təqsirkarı hesab edirdi). adamda bəzən bir həvəs əmələ gəlir ki. amma bununla bərabər. Bədurə xanımın özünə belə gəlirdi və illər keçdikcə bu tək qadın daha artıq bir əlacsızlıqla. az qala. avtomat kimi. belə idi. belədir. həmişəki kimi. dünyanın böyük-böyük alimləri (Ibn Sina!). amma baş qaldırırdı və həmin ötərilik. səndən asılı deyil. həmin mənasızlıq barədə heç fikirləşmək də düzgün deyil. bir sümük olan arıq. deməli. dünyaya gəlmiş və bir gün də dünyadan köçəcək nə birinci. çox yüngül idi. Əbdül Qafarzadənin də içindən hərdən belə bir həvəs baş qaldırır ki. əlbəttə. yaxud dağda. nə üçün fikirləşib özünə dərd edirsən? Əbdül Qafarzadə dəsmalını çıxarıb çeşməyinin şüşələrini sildi. əslində. o şey ki. makinanın yazısız dilləri üzərində gəzən barmaqlarını saxlayıb bir anlıq qəhərlənirdi də (sonra barmaqlar yenə avtomat kimi. həmin yüngüllük o hissə bir zəriflik.hərarət. bu hiss çox ötəri olurdu. dövlət adamları (Lenin!) həyatın bu mənasızlığı müqabilində ruhdan düşməyiblər. bir çirkab içində yox olub getdi. həyatın mənasızlığının bir ümidsizlik gətirdiyi belə anlarda Əbdül Qafarzadə çalışırdı təskinliyi onda tapsın ki. o qüssə də artmışdı. bir dəri. kin-kidurətlə Əbdül Qafarzadəni öz tənhalığının.. meşədə. elə bil ki. özü də bu. qəbiristanlıq dünyanın ən bədbin bir yeri idi.. nəfəs alınası havaya. çeşməyi təzədən gözünə taxdı. onu görən kimi dik ayağa qalxan cavan katibə qızın yanından ötdü və Qəbiristanlıq Idarəsinin həyət qapısı ağzında dayanıb irəlidəki bütün yamac boyu torpağa döşənmiş qəbirləri gözdən keçirdi. yeyiləsi çörəyə dönmüşdü və elə bil ki. qüssəli bir həvəsdir. bulvarda gəzməyə çıxsın. amma çox diribaş. Axır vaxtlar kişidəki bu həvəs. köməksizliyinin. öz böyük işlərini görüblər. bir ehtiyaca çevrilmişdi. amma bununla belə. daha artıq bir ədavətlə. necə deyərlər. kədərli. iri çeşməyinin arxasında fikrə dalmış boz gözlərini görəndə başa düşdü ki. günah idi və dünyanın faniliyinin. çəmənlikdə gəzsin və Bədurə xanım da Qəbiristanlıq Idarəsində işlədiyi bu uzun illər ərzində bilirdi ki. dəhşətli bir adam idi. sonra qalın və tüklü barmaqları ilə boz gözlərinin ətarafını ovxaladı. ürəyinin lap dərinlərində hərdən bu adamla bağlı nəsə doğma bir hiss də baş qaldırırdı. Qarovulçu Əflatun Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına elə öyrənmişdi ki.bu adam Bədurə xanımın bütün həyatını məhv etmişdi (hər halda. bir halda ki. sərkərdələri (Napoleon!). böyümüşdü. kişi yenə qəbiristanlığı gəzməyə gedir. nə də sonuncu insandır və bir halda ki. elə bil ki. artmışdı.

qarovulçu Əflatunun köşkünə saldırırdı. öyrənə bilərdi). yadlarında saxlamırdılar. yəni Əbdül Qafarzadədən dəhşətli dərəcədə.. canı çıxsa yaxşıdır. fotoqraf Əbülfəzdən tutmuş makinaçı Bədurə xanıma kimi. Alkoqolik qəbirqazanlar çilingər Ağakərimin zindan kimi ağır təpiyinə. nəvələrinin yanında da göz-görəti fəxr edirdi). taksiləri. – Bu adı nədi. köpək oğlu!» – deyirdi.. Əbdül Qafarzadə qarşısında dayanıb qulluq gözləyən bu balaca adama baxdı. yumruğuna dözərdilər. soyuq havalarda gecələr darvaza boyu ora-bura yüyürə-yüyürə (yağış yağanda isə işlər lap pis olurdu). Heç vaxtıyla bu köşkdə qalan Gicbəsər də (bu it axır günlər gözə dəymirdi – itmişdi. evdə arvadının. təkcə alkoqolik qəbirqazanlardan başqa. Birdən-birə xərçəng xəstəliyindən öldü (xərçəng tapmasaydı. tapşırırdı ki.. sutka tamam olandan və alkoqolik azad ediləndən sonra. yəni güllələnməyə məhkum olunmuşları bu gedib həbsxanada güllələyir və xüsusi maaş alır. kim bilir. araq müştərilərini gözləyə-gözləyə hərdən köşkə yaxınlaşırdı. amma bu adamdan. yaşı yüzdən keçmişdi. Bunun bir anası vardı. çünki hərdənbir nədən ötrüsə alkoqoliklərə acığı tutanda. alkoqolikləri yerə yıxdırıb yaxşıca döydürürdü. beləcə batırmırdı. Bəlkə də elə-belə deyirdilər. hamı kişiyə «Əbdül Orduxanoviç» – deyə müraciət edirdi. başqa sözlər də deyirdilər. Əbdül Qafarzadəyə pis təsir edərdi. Şayiə gəzirdi ki.. qapını qıfılla bağladırdı.. heyvani bir vahimə ilə qorxurdular. yalan sözlər idi bəlkə? Adamın adı çıxınca. bir sutka ərzində onlara bircə qram da araq verməsinlər (heç su da verməsinlər) və alkoqolik qəbirqazanlar.. bu. ölmüşdü. bu qarovulçu Əflatundan nə desən çıxar.. guya. guya o arvadın ağrılarını sakitləşdirmək üçün aptekdən verilən narkotik dərmanları bu əclaf Əflatun anasına vermirmiş. süpürürdü. dəhşətli bir cəza idi və onlardakı o heyvani qorxu hissini də həmin cəza yaratmışdı..) it ola-ola bu köşkü bu alçaq alkoqoliklər kimi.. Əflatundan heç nə soruşmamışdı. Əbdül Qafarzadəni adı ilə çağırırdı (və bununla təkcə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yox. amma Əbdül Qafarzadə onları eşşək kimi döydürəndən sonra. bilsələr də. buna dözə bilmirdilər. əlbəttə.dayanmış Əbdül Qafarzadəni görən kimi. 201 . gözünü açandan məhəllədə Əflatunu elə beləcə görmüşdü – bu adam qocalmırdı və bunlar nəsillikcə beləcə çox yaşayan. Nə desən olar. bir yerdə dayanmaq bilmirdi. şey. hələ indi də yaşayardı) və deyirdilər ki. oğlu Kolxozun və üçü ərə getmiş. ikisi hələ də ər gözləyən qızlarının. amma deyirdilər.. yuyurdu. beləcə qıvraqdılar. bu Əflatun cəlladdı. mənə görə qulluğun? Bir şey-zad lazımdı? Qarovulçu Əflatun bütün Qəbiristanlıq Idarəsində yeganə adam idi ki. Əflatun cəlladdır.. baha qiymətə narkomanlara satırmış. bənnadan. qalan camaat isə – dülgərdən. o adı nədir. Xıdırla dost olmuşdu və doğrudan da məlum olsaydı ki. içəridə zarıldayan alkoqolikin qarasına: «– Öl. kişinin üstünə yüyürdü. nə olmuşdu?. Alkoqoliklər beləcə cəza alanda qarovulçu Əflatun bütün sutka ərzində bayırda qalırdı. dili ağzında böyük olduğu üçün kələ-kötür danışa-danışa: – Salaməleyküm. bax. bişirirdi. qəzəblənəndə Əbdül Qafarzadə çilingər Ağakərimi çağırırdı. alkoqolik qəbirqazanlar Əbdül Qafarzadənin heç adını da bilmirdilər. ayaqyolu iyi verən köşkə girib yenə də alkoqoliklərin qarasına eləcə deyinədeyinə təmizlik işləri aparırdı. bu müsibət bir işgəncə idi. başqa yerlərdən də öyrənməmişdi (istəsəydi. amma civə kimiydi. çünki qarovulçu Əflatun nə qədər iyrənc məxluq olsa da. Əbdül!– dedi. şey. Əbdül Qafarzadə bu şayiəni dəqiqləşdirmək üçün.

Qarovulçu Əflatun bir müddət eləcə dayanıb Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına tərəf gedən Əbdül Qafarzadənin ardınca baxdı. sifəti heç zaman qarovulçu Əflatunun yadından çıxmırdı. hərgah dünyada. həyatdan da razıdır. bu işin üstündə Əbdülü o qədər döymüşdü ki. Və qarovulçu Əflatun Əbdül Qafarzadə ilə də. yadına düşəndə. – Əbdül Qafarzadə bu sözləri dedi və fikirləşdi ki. Yazıq Xıdır gərək indi sağ olaydı. adamın bədəninə üşütmə salırdı. xoşbəxtlik deyilən bir şey varsa. Əflatun iclaslarda Mir Cəfər Bağırovu çox görmüşdü.» – deyə-deyə burdan vurub ordan çıxır.. hətta Orduxan bu dünyadan köçəndən sonra. bu Əflatun dünyanın elə ən xoşbəxt adamıdı ki. sağlam olsun. qəpik-quruşunu qazanır. bax. Əbdül Qafarzadənin də baxışlarında.. həmin daxili soyuğu.. eləcədi. bu canavar dünyada Əbdüldən çəkinsinlər. Əbdül Qafarzadənin hərdənbir beləcə «balaca adam» lara həsəd aparmağı var idi və ona elə gəlirdi ki. «o adı nədi. onda verəcəyi. Əbdül yem olmasın. heç nə lazım deyil. Allah ona min kərə rəhmət eləsin. Xıdır istəyirdi ki.. Bakı maarif işçilərinin filarmoniyanın binasında keçirilən siyasi yığıncağında filarmoniyanın qapısından içəri girən Mir Cəfər Bağırov dəhliz boyu hər iki tərəfdən divar dibinə çəkilib heykəl kimi dayanmış adamlarla görüşəndə Əflatunla da əl tutuşmuşdu və Mir Cəfər Bağırovun çeşməyin altındam baxan gözləri. dünyadı. beləcə yaxından üzbəüz dayananda onu Mir Cəfər Bağırova oxşadırdı və təbiət qarovulçu Əflatuna zəngin hisslər bəxş etməsə də. yeyən olsun. Bir dəfə – 1939-cu ilin yazı idi. amma bu balaca adam. Əbdülgil də məhəllənin uşaqları ilə qaçıb gedib o tramvaya minirdilər. Xıdır indi qırx ildən artıqdır ki. əlləşib-köməkləşib Xıdırı həmin məktəbə idman müəllimi düzəltmişdi və Əbdül Qafarzadə bunu heç vaxt yadından çıxartmayacaqdı. illər keçirdi. ömrünün axırına kimi Əflatuna çörək verəcəkdi. doğrudan da.Onda Əflatun tramvay sürürdü. civə kimi bir şeydi. 202 .. o gözlərdə. bədəni. bu həsəd hissi tamam sidq-ürəkdəndir. onda. əslində. bu Əflatun necə vardısa. elə bil. ailəsini dolandırır. qoy yaşasın. o təpiklərin yerini hiss edirdi.. indi də o sillələrin. – Yox. o gözəl vaxtlarda ki. amma o yara sağalmırdı. şey. qalın dodaqlarının təbəssümündə hiss edirdi. Doğrudan gözəl vaxtlar idi. Əflatun. çox sağ ol. Əbdül Qafarzadənin ürəyində Orduxanın o dəhşətli yarası ilə bir yerdə Xıdırın da yarası öz yerində qalırdı – Orduxanın o dəhşətli yarası Əbdül Qafarzadənin ürəyində Xıdırın yarasını yox etməmişdi. o sifətdə elə bir daxili soyuqluq vardı ki. təptəzə yara yeri ağrıyırdı. münasibətləri çox yaxşı olsa da. Xıdır ilə Əflatunun münasibətləri yaxşı idi. birdən-birə partiyaya keçəndən. tramvay sürməyi buraxıb məktəbdə müdir müavini işləməyə başlayandan sonra da o pis zəmanədə Əflatun Xıdırın yanında qudurmamışdı. Bakıdakı bütün iclaslara gedirdi. vəssalam. tuncdan tökülmüş Xıdırın yanında balaca Əflatun həmişə kiçiklik etmişdi. dünyada yoxdu. gedə-gedə tramvaydan atılırdılar və bir dəfə Əflatun bunu Xıdıra xəbər vermişdi və yazıq Xıdır. Xıdır bir dəfə də Əbdülü papiros çəkmək üstündə beləcə döymüşdü.. var – beşdə alacağı yox. elə bil. Əbdül güclü olsun. Xıdır istəyirdi ki. bu adamdan da vaxtilə Mir Cəfər Bağırovdan qorxduğundan az qorxmurdu.. partiya fəalı idi.. əksinə.. bu balaca adam. əslində. burnunu çəkə-çəkə. Nə olar. Hər dəfə Xıdır yadına düşəndə Əbdül Qafarzadənin ürəyində. hamı Əflatundan qorxub çəkinirdi və Əflatun da partiyanın yolunda canını qoymuşdu.

xoş. xatırladıqca o dadı ağzında hiss edirdi). o ət qızartmasının dadı indiyə kimi Əbdül Qafarzadənin yadında idi. çünki Əbdül dünənki gecədən hiss etmişdi ki. Xıdır qonaqlıqdan gec gəldi. çünki Əbdül Xıdıra o qədər öyrənmişdi ki. o «Sarı bülbül» Xıdırın bəxtsiz taleyi üçün çalınırdı. Hər şey əla olacaq. oxunanda Əbdül Qafarzadənin bütün daxili aləmi riqqətə gəlirdi və hər dəfə elə bil ki. Xıdırı kaş o məktəbə heç düzəltməyəydi. kimisi danışığını kəsirdi – işçilərinə fikir vermədən. nəsə olub və bu «nəsə» xeyirliyədir. kefinin kök çağlarında olduğu kimi. O qalın yorğan evdə tək idi və Xıdır o qalın yorğanı Əbdülə vermişdi. bu dəfə nəsə daha böyük bir iş olacaq və o böyük iş Xıdırı da.Əbdül Qafarzadə eləcə fikirli-fikirli Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətindən çıxıb Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının içinə girdi və onu görəndə özlərini yığışdıran – kimisi gülməyini saxlayırdı. Əbdül bunu bilirdi və orada nəsə bir hadisə baş vermişdi.. özü qışda da üstünə adyal salırdı. Əflatun. Əbdülə bir şüşə limonad. lazım bilirdisə Xıdır özü deyəcəkdi. iki qardaş mizin arxasında oturub çörək yedilər. «– Yat» – dedi. hətta yorğandöşəyin içinə bir nəvaziş gətirən təsiri ilə yuxuya getdi. Xıdırın işləri yaxşı olacaq. bu dəfə söhbət idmandan getmir. Xıdırla baqlı bütün hissləri açıq elektrik xətti kimi həssas idi. otağın qaranlığında Əbdülün də yatmadığını hiss etdi: «– Sən niyə yatmırsan?» – soruşdu.. Xıdırın işləri yaxşı olacaq. özünə bir qrafin pivə almışdı. Bu «nəsə» dünən gecə olmuşdu. Çox soyuq olanda adyalın üstündən paltosunu salırdı. soğanla qoyun əti qızartmışdı ( Xıdırın bişirdiyi o sonuncu xörəyin. böyük qardaşının həyəcanını o saat duyurdu. Əbdül yatmayacaq. Əbdülü də daha artıq xoşbəxt edəcək. bu nə hadisədir. Həmin qış gecəsi Əbdül qalın yorğanın altında yatmaq istəyirdi. Xıdır hərdən baş barmağını qaldırıb özündən. Və qonaqlıqdan qayıtdığı o gecə Xıdır: « – Yat. çünki bir-birlərini çox istəsələr də. Xıdır məktəb müdirinin qızının ad gününə getmişdi. alçaqların qurbanı oldu və 1939-cu ilin o qarlı qış gecəsi üç nəfərin qapını döyərək içəri girib Xıdırı aparmaqları bütün təfərrüatı ilə Əbdül Qafarzadənin yadında idi. mülayim. kimisi əlindəki siqareti gizlədirdi. amma hiss edirdi ki. bu elə bir «nəsə»dir ki. yox. Əntiqə günlər hələ bunnan sonradı. söhbət hansısa bir idman yarışından. bu iki qardaş arasında böyük-kiçiklik var idi. amma yata bilmirdi. o sözlərdə də Xıdırın bədənindəki əzələlər kimi bir güc. soyunub yerinə girdi. idmanla bağlı nədənsə gedir. – dedi. lazım bilmirdisə Əbdülün sual verməyi hörmətsizlik olardı. Əvvəlcə Əbdülə elə gəlirdi ki. Xıdır daha da böyüyəcək. Sənin üçün də əntiqə olacaq. az qala. Ikinci növbədə oxuyan Əbdül qonaqlığın səhəri məktəbdən qayıdanda Xıdır evdə idi. Xıdır o məktəbdə satqın adamların. amma bilirdi ki. amma səhərə kimi yata bilmədi. fitlə «Sarı bülbül» çalırdı (indi də hər dəfə «Sarı bülbül» çalınanda. əla» – deyirdi. Əbdül heç nə soruşmurdu. amma mizin arxasında Xıdırla üzbəüz oturub o gözəl ət qızartmasını yedikcə o on yaşlı balaca oğlan başa düşürdü ki. Həmin qış gecəsi Əbdül yenə də qalın yorğanın altında idi. iyirmi yaş kiçik olan qardaşına göstəriridi «– Əla olacaq işlər. Xıdırı o qədər istəyirdi ki. oxunurdu). – Yat.. bir inam var idi və balaca Əbdül onda o qalın yorğanın altında Xıdırın dediyi o «əntiqə» sözünün ürəyə yayılan.. O qalın yorğan 203 . Əbdül bilmirdi ki. yat!» Xıdır o sözləri elə dedi ki. Bizimki hələ bunnan sonradı. o işçiləri heç görmədən Idarədən uzaqlaşdı.

Iki gün əvvəl yağış yağmışdı və qəbiristanlığın içi ilə gedən yeganə asfalt yolun hər iki tərəfindəki torpaq hələ də qurumamışdı. adda-budda xırda gölməçələr var idi. Əbdül sakitləşdi.. hərəkətindəki. o on yaşlı uşağın ağlına gələ bilməzdi ki. nə də balaca Əbdülün xəbəri vardı. bütün bunlardan nə yazıq Orduxanın xəbəri vardı. palçıq idi. özündən başqa bir köməyi. bu doğmalıq o üç nəfərin sifətindəki. dodaqlarındakı təbəssümdə elə bir doğmalıq vardı ki və bu mehribanlıq. sonra da Xıdırı qabaqlarına qatıb apardılar. Əbdül o arxayınçılığa baxmayaraq ağlamağa başladı. – qayıdacağam». ən şirin cəhəti o idi ki. O on yaşlı uşaq o saat başa düşmüşdü ki.. bütün bunlar Əbdül Qafarzadənin həyatının qisməti idi və bütün bu acı xatirələr yalnız ona məxsus idi. Sonra qapı döyüldü. ümumiyyətlə. Stalin baba sovet idmançılarının dostudur – bunu yazıq Xıdır tez-tez deyirdi – Stalin baba Kursk vağzalında bir yetim oğlanı ac görüb ağlayıb. bəd əməllərindən qoruyurdu. Hər şey keçib gedir və bütün bunlar da həmişəlik bir keçmişdə qalmışdı. Xıdır onu özünə qıymırdı. hər bir adam öz taleyini öz çiyinlərində daşımağı bacarmalı idi. heyrət hissi o uşağın kiçik varlığını bürümüşdü: dünən gecəki o gözəl «əntiqə» sözündən sonra. dünyanın buz kimi üşüdən işlərindən. o palçıq da qəribə idi. nə Sevilin xəbəri vardı. bu dəm elə bil ki.. yorğan-döşəkdən qalxmış yuxulu Xıdıra geyinməyi əmr elədilər. yadlıqdan o qədər seçilirdi ki. dəli kimi qışqırdı və o zaman Xıdır arxaya çevrilib otaqda yanan onluq nöyüt lampasının işığında Əbdülə baxdı. Amma əziz Stalin baba canavardır – bunu o balaca axmaq hardan biləydi?.Əbdülün üzünü görmədiyi atasından. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına nəsə kiçicik bir həyat əlaməti gətirirdi. bir yoxluğa apardı. Əlbəttə. o üç nəfər Xıdırı otaqdan çıxarır. danışığındakı soyuqluqdan. öz maşınını həmişəlik o oğlana bağışlayıb. indən belə qocalıb əldən düşmüş bibisinin himayəsində bir qarnı ac. Əbdül qalın yorğanı üstündən bir tərəfə atıb ayağa sıçradı. o maşın Xıdırı. təkcə soyuqdan qorumurdu. bu üç nəfər xeyir işdən ötrü gəlməyiblər və qorxudan daha çox anlaşılmaz bir təəccüb. çünki Xıdır kimi güclü adama kim nə edə bilərdi? (Bu balaca axmaq – Əbdül – o zaman Stalin baba haqqında ancaq gözəl nağıllar eşitmişdi: Stalin baba yetmiş iki dil bilir. Xıdırla bu cür hörmətsiz rəftarı o on yaşlı uşağı çaşdırıb mat qoymuşdu və həmin uşaq yalnız o vaxt özünə gəldi ki.. o qalın yorğanla Əbdülü elə bil ki. o üç nəfər içəri girdi. – dedi. ) O onluq lampanın işığında Xıdırın sifətində elə bir mehribanlıq vardı.. bir dayağı olmayacaq. Xıdırın o sözlərindən sonra Əbdülün ürəyinə bir arxayınlıq gəldi. Amma o çirkli gölməçələr də. güclə xatırladığı anasından qalmışdı və o yorğanın ən gözəl. kimsəsiz və köməksiz böyüyəcək. «Qorxma. əslində. sinəsini qabağa verərək asta-asta addımlayan Əbdül Qafarzadə qəbiristanlıqda heç zaman duymadığı bir quruluq hiss 204 . sonra maşın yerindən tərpəndi və o maşının səsi içində apardığı Xıdırla birlikdə Əbdülgilin evindən uzaqlaşdı. həmişəlik apardı. Küçədə maşının çırpılan qapısının səsi eşidildi. Xıdırın hərdənbir baş barmağını qaldırıb dediyi o «əla» lardan sonra bu üç nəfərin gecəyarısı bu cür gözlənilməz gəlişi.. çünki o aprel günü əllərini arxasında birləşdirib. axşamüstü mizin arxasında oturub yedikləri o gözəl qızartmadan sonra. bir qarnı tox. 1939-cu ilin o qarlı qış gecəsi o on yaşlı uşağın ağlına gələ bilməzdi ki.. Bu azad və xoşbəxt ölkədə özü özünə bir gün ağlayacaq.

Qafarzadələrin ailəsinə bələd idi. Iki gün bundan əvvəl Molla Əsədulla bu bulağın qabağında idi. bax. xüsusən. kişi sürətlə addımlaya-addımlaya. burnu. xatirələrə keçirdi və indicə o fikirlər. Əbdül Qafarzadəyə elə gəldi.) və Molla Əsədulla uzaqdan-uzağa da olsa. Əbdül Qafarzadənin qudası (deyirdilər ki. saçı da o qupquru qumla dolub və kişi az qaldı əlini arxasından çəkib saçını. çünki indi əsl mollaları barmaqla saymaq olardı. elə bil ki. yəni Qəbiristanlıq Idarəsinin müdirinin Bakının çox mükəmməl kişilərindən biri olduğunu yaxşı bilirdi. qupquru quma dönmüşdü. Əbdül Qafarzadənin gəldiyini görəndə dərhal suyun yanından kənara çəkildi və qız əli kimi zərif əlləri ilə ağappaq qısa saqqalını sığalladı. bu adamın mollalardan xoşu gəlmirdi. iki stəkan çay içdiyinə baxmayaraq. o necə yazıçı olub. Allah bilir. qulaqları. evdə ikisi olurdu – Qaratellə Əbdül Qafarzadə və Qaratel də taqətsiz halda divanda uzanıb gözlərini yumurdu) kresloda oturub özü dəmlədiyi hil qarışıq hind çayından içə-içə dini kitablar oxuyurdu və hər dəfə də bu qərara gəlirdi ki. bu bulağın başında Molla Əsədullaya tamam-kəmal bir salam verdi: – Əs-səlami əleyküm. duzsuzun. indicə tökülüb dağılacaqdı. qəbiristanlıqdan qalxıb Əbdül Qafarzadənin özünün bədəninə keçmişdi. buna görə də Əbdül Qafarzadənin yarıistehzalı.. yolun kənarında düzəltdirdiyi bulağa tərəf gəldi. az qala qaça-qaça üç il bundan əvvəl qəbiristanlığın ortasında. indicə süzülüb asfaltın üstünə töküləcəkdi. yazıçıdır) Mürşüd Gülcahani bir müddət Molla Əsədullagilin həyətində yaşamışdı (faytonçu Əliməmmədin – çoxdan rəhmətə gedib – qızı Ədiləni almışdı və öz evi olmadığı üçün Əliməmmədgildə qalırdı. düşüncələr də. mövhumat başqa şeydir: din – ciddi məsələdir. qəhvəyi rəngli Buxara papağını başından götürüb bulağın daş sürahısının üstünə qoymuşdu və tələsmədən əl-üzünü yuyurdu. dadaş.. guya. Əbdül Qafarzadə. din başqa şeydir. axşamlar boş vaxtlarında (o vaxtlar ki. Molla Əsədulla yaxınlıq eləməsə də. Birdən-birə baş qaldırmış bu quruluq hissi o qədər gücləndi ki. Əbdül Qafarzadə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı dəfn mərasimlərində iştirak edib pul qazanan mollalarla şəxsən tanış olmasa da. indi bulağın qabağında onunla üzbəüz dayanmış bu 205 . o xatirələrdə qupquru qum olub o qəbir daşları kimi. Iki gün bundan əvvəl Əbdül Qafarzadə. molla dayı. düşüncələrə. fikirlərə. əksəriyyəti fırıldaqçı idi. elə bil. iç-ciyəri də qupquru qum idi. belə adamlarla zarafatın axırı onun üçün yaxşı qurtarmaz) və bu salama tam dəstgahı ilə cavab verdi: – Əleyküm əs-salam və rəhmətullahi və bərəkətühü!1. pul qazanırdı. qulağını qumdan təmizləsin. içinə dolmuşdu. bu qəbir daşları da. mövhumat isə nadanlıq və cəhalətdir. bu quruluq hissi Əbdül Qafarzadənin həmişəki təmkininə güc gəldi.edirdi. yarızarafat salamını ciddi qəbul etdi (başa düşürdü ki. Bu quruluq hissi. qum saatındakı kimi. bu adamların hamısı haqqında məlumatı var idi və o cümlədən. qanıb-qandırmazın biri idi. bu dəm kişinin bədəni də. axır vaxtlar dinlə çox maraqlanırdı. elə bil. Əbdüll Qafarzadənin Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına gəlib-gedən mollaların heç biri ilə xüsusi tanışlığı yox idi və ümumiyyətlə. yerə töküləcəkdi. elə bil ki. gözləri də. kişinin ağzında da bir quruluq var idi və bu quruluq da öz növbəsində. bu adamın.

hərdənbir – oğlanlarını evləndirəndə. sədəqəsi verilmiş malın isə bərəkətini artırar». molla dayı? Molla Əsədulla nə diksindi. «Allah sələmlə qazanılan malın bərəkıtini məhv edər.. bir müəllim ədası ilə Əbdül Qafarzadənin sualına cavab verdi: – Ribanın mənası müamilə deməkdir. o da qadağandır. ona satırdı) qızılların hamısı gəlib çatırdı Əbdül Qafarzadəyə. itkin düşən arvadların. əslində heç Qurandan xəbərləri də yox idi: həbsxanadan çıxmış keçmiş dələduzlar. yəni Quranda bir şey yazılıb bu barədə? – Əlbəttə. indi beləcə mömin bəndə olub mollalıq edən bu adam – Molla Əsədulla. Bir başqa ayədə də deyilir ki. molla dayı. buna görə də həmin istehzasını – zarafatını davam etdirdi: – Riba nə deməkdir. müharibənin bütün dörd ilinin dördünü də ərləri. əksinə. «riba» sözünü izah edəndə heç utanıb-qızarmırdı. öldürülən. uşaqların sonuncu qızıl üzüyünü. yaxud anasından. Bizim indiki dilimiznən desək. düzdü. dadaş? – dedi. Riba qadağandır. boyunbağısını müamilə ilə girov götürüb və o dörd ildə – 1941 ilə 1945 arasında bir padşah xəzinəsi qızıl yığıb. ataları. Qəbiristanlıq Idarəsində işləyən ocaqçı Mirzəibiyə satdığı (əsasən. misal üçün. – Bay? Başıva dönüm sənin.. sırğanı Əsədulladan geri götürə bilmirdi və bütün o varidat qalırdı papaqçı Əsədullaya.. Molla Əsədulla mollalıqdan çoxlu pul qazanmağına baxmayaraq. – Əlbəttə. Uşaqlarına bir qarın çörək almaqdan ötrü sonuncu üzüyünü gətirib yüksək faizlə Əsədullanın yanında girov qoyan arvadların çoxu sonradan pul tapıb gəlib o nişan üzüyünü. ya qızlarını ərə verəndə – yığdığı o qızıllardan xırım-xırım satırdı və Molla Əsədullanın heç xəbəri də yox idi ki. dadaş. indi bu qəbiristanlığa elə lotu mollalar gəlib gedirdi ki. nə də gözünü qırpdı.S. sələmçilik. heç olmasa. bilərziyi. «Allah alış-verişi halal. dadaş!. yaxud ata-babadan qalmış o qızıl saatı. hətta bir nəfər keçmiş sirk artisti. dadaş. Molla Əsədulla yenə yaxşı idi.. Əsədulla o vaxtlar papaq tikən idi. – Hamısını? 206 . dadaş. Qurandan sitatlar gətirirdi. yazılıb. amma hər halda. o şeyə ki.Molla Əsədullanın da hansı yuvanın quşu olduğunu yaxşı bilirdi. sələm almağı isə haram etmişdir». Əbdül Qafarzadə iki gün bundan əvvəl boz gözlərini qıyıb çeşməyinin üstündən düz Molla Əsədullanın gözlərinin içinə baxdı və: – Bizim bu qəbiristanlığa gələn mollaları tanıyırsan? – soruşdu. Xruşşovun vaxtında. lotereya. eyni zamanda dünaynın ən qəribə məxluqu idi: Əbdül Qafarzadə yaxşı bilirdi ki. doğrudan da. vaxtilə elmi ateizmdən mühazirələr oxuyan keçmiş müəllimlər. yəni ki. əlbəttə! Bəs necə yazılmayıb? Quranda deyilir ki. oğulları. ribanın kiçik bir ünsürü var. dadaş və nəinki riba özü qadağandır. tanıyıram. Molla Əsədulla: – Niyə tanımıram. Belədir. dadaş. yəni ki. mollalığa sonralar başladı. Quranı bilirdi. qızıl saatını. nənəsindən qalmış yeganə qızıl boyunbağını. qardaşları cəbhədə vuruşan. müharibədən xeyli keçmiş – N. bu qızılları Mirzəibinin vasitəsilə Molla Əsədulladan Əbdül Qafarzadə alırdı.. Cəmi məxluqatın əşrəfi olan insan. borcun faizi.

doğmalıq hissinin ürəyində özünə yer tapmış çöküntüsü də. dadaş. Bulağın suyu elə bil ki. yaş əlini boynuna-boğazına çəkdi.. Hə.– Çoxunu! – Molla Əsədulla bu sual-cavabların mənasını başa düşməsə də – müdir onun biliyini yoxlayırdı. bayaqkı o gözlənilməz (və xoşagəlməz) hissin – həkim Bronşteynin rənglənmiş saçı və bığı ilə. Ancaq. qəbirlərdən birinin içindən çıxdı və o saat da fotoaparatı gözünün qabağına tutub bulağın yanında Əbdül Qafarzadə ilə Molla Əsədullanın şəklini çəkdi: – Çox gözəl dayanmışdız. şəkil çəkdirməyi xoşlamırdı. alçağın biri idi.. Bu vaxt hardansa birdən-birə fotoqraf Əbülfəz peyda oldu. indi yəqin sümükləri də çürüyüb qəbirdə!. həmin qəbiristanlığın müdiri idi. uşaqlarını da. sonra nə deyəcəklər? – Nə deyəcəklər?.. Əbdül Qafarzadənin fikrinə. amma Molla Əsədulla da köhnə qurd idi. Molla Əsədulladan kiminsə. beləcə üzə deməyi vardı. çünki bu sualla. nəyinsə intiqamını alırdı və soruşdu: – Sən öləndə bu mollalardan hansı gəlib sənin üstündə yasin oxuyacaq? Əbdül Qafarzadənin hərdən sözü beləcə şax. Gorbagor olsun! Yetim-yesirin puluyla bəslədi özünü də. Molla Əsədulladır... elə bil ki. belə mala ilə hamarlayırdılar)... neçə il idi ki. yaxşı bilirdi ki. sonra nə deyəcəklər? Iki gün bundan əvvəlki o görüşü niyə indi beləcə yadına saldı? Həmin aprel günü Əbdül Qafarzadə az qala qaça-qaça özünü bu bulağa yetirdi. deməli. bir balaca özünə gəldi.. ümumiyyətlə. elə bil. Əbdül Qafarzadə. Sonra. deyəsən. – Çoxunu tanıyıram. şəkil çəkdirdiyi anlarda. əclafın. qumu malaya çevirdi (dəfn mərasimi zamanı qəbirlərin üstünü. nədi? – səbrlə və ciddi cavab verirdi. Əbdül Qafarzadəgilin qonşuluğunda bir 207 .. çeşməyini tələsik gözündən çıxartdı. o qumu yuyub apardı. fotoqraf Əbülfəzin birdən-birə beləcə peyda olması və onların şəklini çəkməsi iki gün bundan əvvəl Əbdül Qafarzadəyə pis təsir etdi. – dedi.. bir vaxtlar Bakıda Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı var idi. rəyinə bir genişlik gətirdi və kişi elə bil. o quruluq hissinə də bir nəmlik gətirdi. bunların hamısı lotu-potudur. Əbdül Qafarzadə indicə verəcəyi suala əvvəlcədən gülümsədi. elə bil. sonra.» Sonra nə deyəcəkdilər? Gör fikir onu hara aparıb çıxartdı. yavaş-yavaş yox olub gedirdi. elə bil ki. bax. – özüm çox adamın üstündə yasin oxuyacağam!. Əbdül Qafarzadə həmişə birdən-birə qəflətən doğan bu cür suallardan qaçırdı və bu dəfə də tələsik fikirləşdi ki... professor Mürsəlbəylinin ağappaq nişastalı xalatı və tüklü sinəsi ilə bu qəbir daşları arasındakı yaxınlıq. indi keşişlər də mollalardan geri qalmırdı. düzdü. gələcəyin təəssüfünü.. gələcəkdəki yoxluğu hiss edirdi: haçansa kimsə bu şəklə baxıb deyəcək: «–Bu. Bu da Əbdül Qafarzadədi. Əbdül Orduxanoviç. ovcunu su ilə doldurub üç-dörd dəfə üzünə çırpdı. heç gözünü də qırpmadı və əlini narın və ipək kimi yumşaq ağ saqqalına çəkib: – Mən hələ ölənəcən. mollalar açıq-aşkar qudurub. əsl bədii foto olacaq! Bir azdan gətirib sizə verəcəyəm! Molla Əsədullanın o ikibaşlı sözlərindən sonra. Hərgah Molla Əsədulla bu mollaların çoxunu tanıyırdısa.

ictimaiyyətə yad ünsürlərə qarşı yaxşı mübarizə aparırsan! Mollalar bunu yaxşı bilirdi və belə bir soyğunçuluğa görə ürəklərində həm hökuməti. otuz manat (hələlik. onlardan biri əvvəllər– inzibati orqanlarda işləmiş Məmmədağa Ələkbərov adlı. o naxışı. Dilənçiləri də sıxmaq lazım idi. sağ və salamat idi. bundan sonra bu lotu-potu mollaların (o cümlədən.keşiş yaşayırdı. bir növ. sağ adam Əbdül Qafarzadə idi və bunun özündə də. qoymazdı ki. otuz manat. gözü tanış adlara sataşırdı – bu adamlardan kiminləsə yaxın. Ağakərim Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının daimi dilənçilərindən də həftədə on beş manat pul yığırdı. Düzdü. o bəxti bəzi vaxtlar Əbdül Qafarzadə az qala cismani hiss 208 .. Əbdül Qafarzadə isə qara torpağa qarışmış olardı. heç tanış da olmayan bütün bu adamlar indi torpağın altında idi. sinəsini qabağa verə-verə qəbirlərin arası ilə gedən Əbdül Qafarzadə tamam qət etdi ki. Indi əllərini arxasında birləşdirib.. indi də belə oldu.. Dilənçilərin də vergisini mollalar kimi həftədə otuz manata qaldırmaq lazım idi!. hətta bəzən üç dənə iyirmibeşlik götürüb Ağakərimin cibinə basırdı. bir ruh yüksəkliyi də hiss etdi: o yaxın və uzaq tanışlar. kim idi bu əldəqayırma mollaların şikayətinə baxan? Gedib hökumətə şikayət edəcəkdilər. kim də bu pulu vermək istəmədi. kədərli bir təəssüb hissi doğururdu.. Ağakərim də onları Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından qovardı. əlbəttə. bir naxış. əslində. lap sıxıb sularını çıxarmaq lazımdır. Mollalar kimə şikayət edəcəkdilər? Heç biri rəsmi molla kimi məsciddə qeyd olunmamışdı. Bu əldəqayırma mollalar. bu dəm Əbdül Qafarzadə birdən-birə nəsə bir nikbinlik. görünür... verməzdilər. bir bəxt var idi. amma dilənçilər də qudurmuşdular və Əbdül Qafarzadənin eşitdiyinə görə. indi bu adamlardan biri beləcə gəzərdi. it kimi qovduracaq buralardan. arvada oxşayan alçaq gizlincə bir «Jiquli» almışdı (hökumətdən də pensiya alırdı).. Çilingər Ağakərim hər bazar günü Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına gəlib-gedən mollaların (təxminən on beş molla idi) hər birindən iyirmi manat pul alırdı və hamısını bir yerə yığıb bazar ertəsi işə gələn Əbdül Qafarzadəyə verirdi. otuz il bundan əvvəl olduğu kimi. səhərdən axşamacan araq içib qarımış bacısı ilə söyüşürdü. bir də ayaqlarını bura bassınlar. hökumət də Qəbiristanlıq Idarəsinin müdirinə bir dənə təzə Fəxri Fərman verəcəkdi ki. Əbdül Qafarzadə həmişə qəti bir qərara gələndə özünü yüngül hiss edirdi. Molla Əsədulladan) hər birindən həftədə iyirmi manat yox. elə sümsük it kimi bir şey idilər və həftədə gətirib o otuz manatı verməkdən başqa əlacları yox idi. əlbəttə. amma o kədərli təəssüf hissi ilə bərabər. həm də Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının sahiblərini söyə-söyə pulu Ağakərimə verirdilər. iyirmi il. bu. Bayaqkı o quruluq hissi keçib getmişdi və Əbdül Qafarzadə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı qəbirlərin arası ilə addımladıqca başdaşlarına həkk olunmuş şəkillərdə bəzən tanış sifətlər görürdü. amma Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına keşiş gəlmirdi. Mollaların hər birinin hər həftə verdikləri o iyirmi manat. Əbdül Qafarzadə də kefinə düşəndə o pulun üstündən bir dənə. bu mollaların (Molla Əsədulla qarışıq) dərsini vermək lazımdı.. molla gəlirdi və bulaqdan uzaqlaşıb qəbiristanlığın içinə doğru gedən Əbdül Qafarzadə fikirləşdi ki.. sonrasına hələ baxacaq. amma Əbdül Qafarzadə on il.) alacaq. kiminləsə uzaq tanış idi və indi onların hamısı torpağa tapşırılmışdı. Əbdül Qafarzadə. mollaları yaddan çıxarmamışdı və bu işi çilingər Ağakərimə tapşırmışdı. yer pulu idi. amma belə deyildi. kefinə düşəndə iki dənə. elə ola bilərdi ki. onları daha artıq sıxmaq lazımdı.

o naxış. Hər bir yaxşı. ya Mirzəibinin. bələdiyyə rəisi. ya da Vasili ilə danışıqlar aparırdı. sayılan. Qəbiristanlığın mərkəzində basırıq olmayan geniş bir sahəni isə Əbdül Qafarzadə vəzifəli adamların qohum-əqrəbası üçün saxlamışdı və bu sayaq ölülər üçün qəbir yerini Fərid Kazımlı zəng çalıb sifariş verirdi. Əbdül Qafarzadə qəbiristanlıqda görümlü yerdə olan. burada yeri yox idi. indi keçirdiyi bu hiss. rahat yollu (yəni o yeganə asfalt yolun kənarlarında) su kəmərinin yaxınlığındakı qəbir yerlərinin qiymətini çox baha müəyyən eləmişdi və bu yerlər. o bəxt həmişə onun taleyinin üstündə idi və həmişə də belə olacaqdı – Əbdül Qafarzadə buna tamam inanırdı. panel binaları bir-birindən seçilməyən mikrorayonlar idi və o mikrorayonlarda yalnız köməksiz. əsli isə cırılıb tullanırdı (guya ki. xərcləri beşqat. həmişə yaşayacaqlarına inam hissinə bənzəyirdi və Əbdül Qafarzadə özü də ürəyinin hansı bir dərin nöqtəsində isə bunu başa düşürdü. təzə salınmış o səliqəli-səhmanlı qəbiristanlıq isə elə bil ki. bəzi uşaqların özlərinin. ya Mirzəibi ilə. Əbdül Qafarzadə bu adamlara qəbir yeri götürməyə icazə verəndən sonra. planı doldurmaq üçün gündəlik nə qədər qəbz lazımıydısa. ya da Vasili 209 . Əslində. əli pulla oynayan başqa adamlara qismət olurdu. lap dəhşətli günləri də olmuşdu. analarının heç vaxt ölməyəcəyinə. Bakı sakinləri şəhərin mərkəzində. dalanlarını. Bayaqkı o quruluq hissindən sonra. qohumunun vəzifəsinin yüksəkliyinə. düzdü. Bəzi ölülərin burada ata-baba sahəsi var idi və onları gətirib həmin sahədə dəfn edirdilər. adətən. qəsəbənin bütün küçələrini. Bu ölü sahiblərinin xərci də az çıxırdı. ya Mirzəibi. əlbəttə. onları yenə də ya Ağakərimin. ya Mirzəibinin. dənizə yaxın yerlərdə mənzil alıb yaşamaq istədikləri kimi. qalan vaxtlar isə mühasibat öz işini yalnız Ağakərimin. yazılıb mühasibat dəftərində qeydiyyatdan keçirilirdi. ölünü dəfn etmək çox çətin iş idi. sovet sədri şəhərin. Əbdül Qafarzadənin çətin günləri olmuşdu. ya da Vasilinin göstərişlərinə əsasən. demək olar ki. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında ölülərini basdırmaq üçün yer almaq istəyən adamlar ya Ağakərimlə. Qəribli özü zəng edirdi – bu baxırdı ölmüş adamın yaxınının. tək-tük hallarda isə Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi M. mağaza və restoran müdirlərinə. yuxarılarla əlaqəsi olmayan. kasıb adamlar yaşayırdı. bəzən lap onqat artıq çıxırdı. hamısını tanıyırıdı. Bu qəbiristanlıq köhnə olduğu üçün. işgüzar mer. Əbdül Qafarzadə də Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı təzəli-köhnəli bütün qəbirlərin. ölülərini də Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında dəfn etmək istəyirdilər. qururdu. ya atalarının. cığırlara bələd idi. amma o adamların ki. amma hər halda..P. surəti saxlanır. müştəridədir) və hər ayın axırında da baş mühasib Yevdokiya Stanislavovna maaşdan əlavə yenə də ya Ağakərim. özünə bir qəpik də pul götürmürdü. sahəsi bitib-tükəndiyi üçün burada yer götürmək. qəbirlərarası torpaq yollara. hansı xidmət göstərilirdisə mühasibatda dövlət pereskurantı ilə pulu alınıb qəbzi verilirdi. xidmət üçün pul alıb qəbz verirdi. Təzə salınmış sadə və səliqəli qəbiristanlıq şəhərdən xeyli uzaqda idi və o qəbiristanlığın şəhər sakinləri arasında heç bir qiyməti-hörməti yox idi. çünki özü bilavasitə pul haqq-hesabı eləmirdi.edirdi.. ya da Vasilinin üstünə göndərirdi. hörmətli adamlar isə bilavasitə Əbdül Qafarzadənin özünə müraciət edirdilər. binalarını tanıdığı kimi. bu ölülər qanunla dəfn olunurdu. əsasən. Qəbiristanlıq Idarəsininm mühasibatı yalnız bu zaman – vəzifəli şəxslərin ölüləri dəfn olunarkən bilavasitə ölü sahiblərindən qəbir yeri üçün. amma o dərin nöqtəyə enmək istəmirdi. Əbdül Qafarzadə vəzifəli adamların ölülərinə verilən qəbir yerindən ötrü.

. tonqan az eləməzdi.. gəlib o bulağın üstünə çıxdı və Molla Əsədulla ilə birlikdə şəklini çəkdi? Niyə gəlib o şəkli çəkdi? Yəni bunun bir mənası var? Çəkdi. o köhnə qəbirlərdən çıxan sür-sümükləri isə alkoqoliklər dərin qazdıqları quyuya tullayırdılar. yəqin ki. əncir ağacı.. əsasən. Bəzi adamlar isə hələ sağ ikən özləri üçün Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yer götürürdülər. təsərrüfatı barədə fikirləşməyə başladı. qəbirlərin arası ilə asta-asta addımlayıb gedirdi və özü də yaxşı bilirdi ki. bağ.) qırx beş-əlli yaşlarında cavan və sağlam adamlar da ev. yeni sahələr kimi camaata verdirirdi. həmin aprel günü Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı qəbirlərin arası ilə gedən Əbdül Qafarzadə bir fotosoyuqluğu. hətta özlərinə heykəl də qoydururdular. ömrünün sonunu yaşayan qocalar idi. Lap əlli kiloqram olsun. amma axır vaxtlar yavaş-yavaş bir dəb əmələ gəlirdi: sex açıb dövlətin müəssisəsini əslində öz şəxsi gəlir mənbəyinə çevirən. unudulmuş. qəbri qazdırıb hördürürdülər. Əbdül Qafarzadə fikrini yayındırmaqdan ötrü öz işi barədə. əlbəttə. Bu adamlar. burada torpağın altında nə qədər qızıl diş protezləri var idi. o gül-çiçəyi sulayırdılar. Hər halda.. yaxud alverə qurşanıb birdən-birə pul qazanan (və s.. maşın alandan sonra özlərinə qəbir yeri də götürürdülər. gül-çiçək əkirdilər. Əbdül Qafarzadə bu cür adamlar üçün qəbir yerinin qiymətini xüsusi qaldırırdı və ürəyində bu adamların hamısını.) necə oldu ki. bütün qəbiristanlığa baxdı: bu Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı bir xəzinə idi. axmaq hesab edirdi. bir fotocansızlığı hiss etdi və həmişə belə məqamlarda olduğu kimi...vasitəsilə Əbdül Qafarzadədən 500 manat. elə həqiqi mənada xəzinə idi. ətrafında söyüd. yüz kiloqram olsun. Iki gün bundan əvvəl o fotoqraf Əbülfəz (o əclafı buralardan qovmaq lazımdır!. hətta boş qəbrin üstündə günbəz tikdirirdilər. Əbdül Qafarzadə əllərini eləcə arxasında birləşdirib. yığsaydın. ya öz pullarına. nar. iyirmi qat baha qiymətə alırdılar (həmin pula birotaqlı kooperativ mənzil tikdirmək olardı) və əlbəttə. sinəsini irəli verib. ayaqları onu hara aparır. Əbdül Qafarzadə bir anlıq ayaq saxlayıb başını daha da qaldırdı və yalnız ətrafındakı qəbirlərə yox. ya da oğullarının... özləri də həftədə bir-iki dəfə gəlib gələcək qəbirlərinin yanındakı o ağacları. ruh yüksəkliyində yavaş-yavaş bir nigarançılıq əmələ gəlirdi və yarımca saatın içində bu cür müxtəlif ovqatlara düşməyi onu yorurdu.. kürəkənlərinin pullarına Əbdül Qafarzadədən həmin yeri on beş.. özü də yalnız məcazi mənada yox. Bu əməliyyat illərdən bəri elə qurulub qaydasına düşmüşdü ki. Heç ton olmasın. daha heç kimin ziyarət etmədiyi xeyli miqdarda köhnə qəbirlər var idi və Əbdül Qafarzadə bəzən həmin qəbirləri də təzədən qazdırıb. Bir ton qızıl. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında üstünü ot-alaq basmış. çəkdi də.. bu qəbirlər Qəbiristanlıq Idarəsində heç bir qeydiyyatdan keçmirdi. indicə bu adamın içində baş qaldırmış o nikbinlikdə. 210 .. kassir Marqarita Iosifovna isə 300 manat pul alırdı. hər şey Bədurə xanımın 50 yaşının tamam olması münasibətilə Əbdül Qafarzadənin hədiyyə alıb bu qadına bağışladığı yapon qol saatı kimi dəqiq işləyirdi (Bədurə xanımın 50 yaşının tamam olmasını isə Əbdül Qafarzadədən başqa Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında heç kim bilmirdi – Bədurə xanım bunu faciəli bir sirr kimi gizlədirdi).

yüz ölçüb bir biçdiyi üçün.. Koroğlunun. ikisi də haqq dünyasında idi. nə isə kiçicik bir təskinlik idi. Pudlarla qızılın müqabilində cəmi 2 il həbs – bu lap gülməli idi.. Əbdül Qafarzadə əvvəlcə Orduxanın qəbrini elə düzəltdirmək istəyirdi ki. bu Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında dəfn eləmişdilər və Orduxanın qəbri qəbiristanlığın yuxarı hissəsinin qurtaracağında... bu yerin axar-baxarlı olması. iki ili yat. yəqin elə gecə ikən. indi az qala sümükləri də çürüyür (heç çürüməsin! nə fərqi var? Dünən ölən adamla. sonra da qəbrin üstünü əvvəlki qaydasında düzəldəcəkdilər. niyə hər dəqiqədə bir ovqata düşür. Kimin xəbəri olacaqdı? Heç kimin. Yenə o dözülməz. Leninin. Son üç ildə bu fikir itirdi.. qarşıda bütün qəbiristanlıq. – amma Əbdül Qafarzadə bu əməliyyatı elə tədbirlə keçirə bilərdi ki.. o abidənin yüz illərlə ömrü olsun. Düz üç il idi ki. Hərgah bu işin üstü açılsaydı da. Azərbaycanda indiyə qədər belə hadisə olmamışdı – Əbdül Qafarzadə bunu dəqiq bilirdi və elə buna görə də Cinayət Məcəlləsinin 231-ci maddəsində belə bir işdən ötrü cəmi 2 il həbs cəzası nəzərdə tutulurdu. o günahsız məxluqa layiq olsun. Bilirdi. arxitektorlarını bu işə cəlb etsin. heç bir mənası və heç bir əhəmiyyəti yoxdur! Amma yenə də qəti qərara gələ bilmirdi. 1913-cü ildə bu dünyadan getmiş və Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında torpağa tapşırılmış o Məşədi Mirzə Mir Abdulla Məşədi Mir Məmmədhüseyn oğlu arasında heç bir fərq yox idi. bilirdi ki. Əbdül Qafarzadə elə Mirzəibinin özünə tapşırardı ki. elə bil ki. Düz altı il bundan əvvəl o soyuq dekabr günü Orduxanı da burada. Kirovun.. kef elə. yenə də təzədən pırtlayıb çıxırdı və Əbdül Qafarzadə hər bir yeni ideyasını həyata keçirməzdən əvvəl hərtərəfli hazırlıq gördüyü üçün. get. qəbiristanlıqdan aşağıda isə bütün şəhər görünürdü. əvvəllər isə Stalinin heykəllərinə görə yüksək adlar. həmin qəbir dünyadan nakam getmiş o gözəl. tamam havayı qızıldan!) keçmək də düzgün deyildi... iki alkoqolikə tapşıracaqdı. gecə düşəndən sonra gəlib qəbirləri açacaqdılar. dünyada gor eşməkdən murdar bir iş ola bilməzdi. kiçik bir təpəciyin üstündə idi..... Əbdül Qafarzadənin içindən keçdi: bu torpağın altında onun öz balası da yatır və onun balasının da qızıl dişləri var idi. böyük mükafatlar almış – heykəltəraşlarını. o yazığın qəbri çəkir onu. skeletlərin çənəsini götürüb protezləri çıxaracaqdılar. bu da əvəzində sənin üçün bir pud qızıl! Qalan ömrünün sonuna kimi ye iç.. bu qədər qızıldan (havayı. hər dəfə ürəyinə saplağına qədər xəncər soxan o dəli hiss bir ildırım kimi. lap gedib Moskvadan məşhur 211 . indi o qızıl diş protezlərinin onlar üçün nə əhəmiyyəti. meyitlərin.. heç vaxt üstü açılmazdı – hər halda. bilirdi ki.. o rəhmətliklərin ki. Əlbəttə. hətta həmişə kabinetindəki seyfdə saxladığı Azərbaycan SSR Cinayət Məcəlləsini götürüb baxmışdı da. istəyirdi burada elə bir abidə ucaltsın ki. başına dönüm sənin. Bakının ən görkəmli – Babəkin. ayaqları onu hara aparır. axı. bilirdi ki. nə mənası var? Əbdül Qafarzadə dəfələrlə özü özünün bu sualına cavab verirdi ki.Nə vardı ki.). batırdı. eşidəcəkdi? Heç kim. bütün başqa qəbirlərdən seçilsin. bütün fəaliyyətində ilk dəfə qəti bir qərara gələ bilmirdi və bundan əzab çəkirdi. O vaxt Əbdül Qafarzadə özü bu yeri seçmişdi. açılsaydı da. amma o biri tərəfdən də baxanda. o təpəcəyin arxa tərəfi Sulu dərə idi. Kim biləcəkdi. elə yuxuda ikən o yazığın qəbri sövq-təbii onu özünə çəkirmiş və sübh tezdən birdən-birə ovqatının o cür təlx olması da yəqin elə həmin sövq-təbiinin nəticəsi idi. bu fikir Əbdül Qafarzadəyə rahatlıq vermirdi və kişi bütün həyatında.

Kapitalist ölkəsi olsaydı. bu işi hər gün – qışın qarında-çovğununda da.. ələm var idi. Sovet Ittifaqı qəribə bir ölkə idi. Mirzəibinin. çiçəkləri. bu iş bir növ rituala çevrilmişdi. mərmər yox.. onun şüuru. amma o varidatı açıq xərcləməyə imkan yox idi. ya Mirzəibi. belə məqamlarda kişinin uçum-uçum uçunan ürəyinə bir təpər gətirirdi. ehtiyatlı olmaq lazım idi – dünyada hələ heç kim ehtiyatdan zərər çəkməmişdi. Hər gün. dəsmalını cibindən çıxarıb çeşməyinin şüşələrini sildi.sovet sənətkarlarını bu işdən ötrü Bakıya gətirsin. payızda ovuc dolusu iri-iri bar gətirən nar ağacı. çarhovuzun yanında hələ qol-qanaq açmamış sütül bir söyüd ağacı.. söz-söhbətə səbəb olacaqdı. güllər. bir az aşağıda yayda qıpqırmızı güllər açan. o çəhrayı qraniti dəsmal ilə tər-təmiz silib par-par parıldadırdılar. o nar ağacının yanında ağ mərmərdən sinə daşı. camaatın diqqətini cəlb edəcəkdi. Türkiyə. Sevilin zövqündə bir qız zərifliyi var idi və Orduxanın qəbrində də o qız zərifliyi hiss olunurdu. o narı sulayırdılar. Iran olsaydı. elə bil ki. Orduxanın qəbri sadə. başqa məsələ. o ağ mərməri. iki dəfə. Həmin aprel günü Əbdül Qafarzadə yenə də o çəhrayı qranitlə üzbəüz dayandı. kiçik bir çarhovuz. altıncı il idi keçirdi. elə bil ki. Qəbiristanlıq Idarəsinin başqa işçiləri yox. ən azı.. amma yavaş-yavaş həmin istək soyudu və Əbdül Qafarzadənin həmişə ayıq olan zehni bu dəfə də o ehtiraslı atalıq hissini üstələdi. Vasilinin. doğmalıq var idi. dərk edirdi ki. yayın cəhənnəm istisində də gəlib görürdülər. şəxsən ya Ağakərim. təzə-tər otların üstünü eyni ölçüdə biçirdilər. Ağakərim də. bu geniş qəbir sahəsini səliqə ilə kvadrata almış qısa daş hasarın dişarını da silib süpürürdülər.. vəfadarlığı az qalırdı Əbdül Qafarzadəni kövrəltsin və bəzən kövrəldirdi də. çiçəklər. əlbəttə. o cür dəmdəstgahlı qəbir. Yaşıllıq. o çəhrayı qranitin eləcə tərtəmizliyi. Hər halda. burada hökuməti də. o biçilmiç təzə tər otun ətri.. camaatı da aldada-aldada nə qədər istəsən şəxsi varidat qazanmağa imkan. yenidən çeşməyi gözunə taxdı və indi o çeşməyin tərtəmiz şüşələrinin arxasından baxan o boz gözlərdə bir dünya dərd. ya da Vasili gəlib Orduxanın qəbrinin ətrafındakı gülləri.. o ağ mərmərin.. əlbəttə. amma kişi heç cürə bu yazıya alışa bilmirdi. səliqəli və yaraşıqlı idi. həftədə bir dəfə. Vasili də. Ağakərimin belə bir sədaqəti. Mirzəibi də bunu Əbdül Qafarzadənin qarşısında özlərinin mənəvi borcları bilirdilər və Əbdül Qafarzadə də hər dəfə bura gələndə bunu görürdü.. o sütül söyüd ağacını. Sevil də. torpağın üstündəki təzə süpürgə izi. amma ürək bunu heç vəchlə qəbul eləmirdi. irili-xırdalı adi çay daşları gətirtmişdi və Əbdül Qafarzadə bu altı ildə bura o qədər gəlmişdi ki. çəhrayı qranitdən başdaşı və üstündə də yazı: QAFARZADƏ ORDUXAN ƏBDÜLƏLI OĞLU (1951-1976) Hər dəfə çəhrayı qranitin üstündə həkk olunmuş bu yazını oxuyanda Əbdül Qafarzadənin bütün bədəni uçunurdu. Sevil atasından xahiş etmişdi və qəbir sahəsini kvadrata almış o qısa hasar üçün mişar daşı yox. yasda da və əlbəttə. bu çəhrayı qranitin.. toyda da deyəcəkdilər. bu ağ mərmər daşın altındakı onun balasıdır. ayda 135 manat maaş alan bir adamın camaatın gözü qabağında öz oğlu üçün o cür cəh-cəlallı bir qəbir düzəltdirməyi düzgün deyildi. bu qız zərifliyi ilə Orduxanın taleyi arasında bir yaxınlıq. çox 212 . şərait var idi. hasar hörülmüş o çay daşlarını da bir-bir tanıyırdı.

bir də ki. deyəsən. balaca Əbdül qəbiristanlığa gəlsin. Sevil də. köhnə ailə albomlarında qalacaqdı və həmin aprel günü o ağ mərmərlə.Balaca Əbdülün famili Gülcahani idi və Əbdül Qafarzadə bunu da daxilən heç cürə qəbul edə bilmirdi) Orduxan barədə heç nə bilməyəcəkdilər.. Orduxanın səsini... nəsillər bir-birini əvəz edəcəkdi. – deyirdi... əlli il bundan sonra öz gələcək törəmələrinin Orduxanın o saralıb-solmuş şəklinə baxa-baxa dedikləri sözləri eşitdi: «– Ana. amma vaxt gələcək bu söyüd də qol-budaq açacaq və o zaman bu söyüd daha Orduxana oxşamayacaq. – Pust on vseqda pomnit yeqo. qadınların xatirələrində qalmışdı. hərəsinin də bir dərdi.. Orduxandan da Xıdır kimi. 213 . ağaclar da adamlara oxşayır: bax. babası üçün də həddən artıq əziz bir adam olub. anasının. təmiz. yaxşı övlad idi. o zaman o söyüd..» Orduxanla bağlı əlli ildən sonrakı o danışıq elə bil ki.. amma həyat da öz işini görürdü. dava-qırğın salsın. döyənəkli bir ovuc olub Əbdül Qafarzadənin ürəyini sıxdı və kişi fikirləşdi ki.. bu qəbir də onlar üçün müqəddəs bir yerdir. bir faciəsi var. Əbdül Qafarzadə də. nənəsi üçün də. Qarateli buralara qoymurdu. bu sütül söyüd. Orduxan anası üçün də. bu hissdən qaçmaq istədi və Qarateli yadına saldı. çünki Orduxan öləndə balaca Əbdülün cəmi iki yaşı var idi. gəzdiyi qızların. o qızlarla birlikdə qəbrə gedəcəkdi. o çəhrayı qranitlə üzbəüz dayanmış Əbdül Qafarzadə elə bil ki. kobud. Dünyada nə qədər ev var.. özü bura gəlsin. yəqin dostlarının. Əbdül Qafarzadə istəmirdi ki. atası bu dolmuş gözləri görsün və ürəyi daha artıq sıxılsın: sağ olsun. çünki ikisi də yaxşı bilirdi. yəni bilirdi ki. dünyaya gələn yeni Qafarzadələr isə. Orduxanın gülüşünü tamam yaddan çıxarmışdı. yəni Sevilin törəmələri (onların famili nə olacaqdı? Allah bilir. təkcə adamlar adamlara oxşamır.. papa.zaman da balaca Əbdüllə birlikdə maşını sürüb bura gəlirdi. bura onun qəbridir. Orduxanın saralıb solmuş şəkilləri yəqin ki. – deyirdi. bacısının xatirələrində qalmışdı. günahsız. bu hiss kişinin içinə bir havasızlıq gətirdi və Əbdül Qafarzadə özünü ələ alıb bu hissi uzaqlaşdırmaq istədi. Qaratel bircə dəfə də bura gəlsə idi.. ölümü apararsız onun yanına. Qaratel hərdən için-için. təkcə özü atasının. vaxt heç nəyə baxmırdı.. Orduxan özüdür. Orduxanın xatirəsi o dostlarla.. Orduxan adında bir dayısı olub. bu kimdi. Əbdül Qafarzadənin özünə oxşayacaq. qeyrətli bacı idi. Bu gözlənilməz müqayisə kişini diksindirdi və bu dəfə Əbdül Qafarzadə o çəhrayı qranitin üstündə yazılmış o ƏBDÜLƏLI sözündə qara torpaq nəmliyi. mənim nənəmin qardaşıdı. amma Orduxanın özünün sifətini.» Qaratelin taqəti yox idi ki. belə?» « – Nə bilim. elə bil ki. amma Sevil « – Net. səssiz-səssiz ağlaya-ağlaya: «– Eybi yoxdur. illər keçəcəkdi. daha evə sağ qayıtmayacaqdı.. balaca Əbdül Orduxanı daha tamam yadından çıxartmışdı. Kənardan baxanda nə var ki?. istəmirdi ki. Pust znayet kem on bıl dlya nas!. qara torpaq zülməti hiss etdi..» – və Sevil dolmuş gözlərini gizlədirdi. heç nə qalmamışdı bu dünyada. hər şey vaxta baxsa da. – dirimi buraxmırsız balamın yanına. köməksiz. bu vaxtından uşağın ürəyi qısılsın.

o aprel günündə II Nikolayın hissiz-həyəcansız. çünki xəbəri olsaydı. heç vaxt yadından çıxmayacaqdı. amma o 27 dekabr gününün. bu. elə bil ki. o qara günün. ələmi idi. heç kimin də xəbəri olmayacaqdı. doğrudan da. elə bil. qızıl beşliyin üstündəki sifət idi və elə bil. bütün bədəninin nəmi çəkilib və bayaqkı o quruluq hissi də elə buna görə yaranmışdı. bu altı ildə o qədər özü öz içində ağlayıb ki. bu sirdən dünyada heç kimin xəbəri yox idi və əlbəttə. güclü bir maqnit kimi Əbdül Qafarzadənin bütün içini çəkib çıxarırdı və belə anlar Əbdül Qafarzadə. əlbəttə. başqa bir dərdli adam tapıb. qaraşın. Hə?» Sonra o sapsarı sima yenə də dondu. yoxsa öz gününə? Bu dəm saqqallı bir adamın tanış siması.. yenidən onu öldürəcək. nə yox?» Əbdül Qafarzadə bu sözləri aydın eşitdi. amma ayaqları onu bu ağ mərmərin. o 27 dekabr günü. yenidən onu qocaldacaq. az qalırdı ki. Sevilin o 214 . Heç vəchlə o dəhşətli.. ümidsizlik var idi. Nikolay Romanov taleyinin ağrısı. tərpəndi və II Nikolay qarşısında dayanmış bu hündürboylu. o çəhrayı qranitə baxa-baxa fikirləşdi ki.. Əlbəttə. Əbdül Qafarzadənin dərdini bölüşdü: «– Hər şey var. II Nikolayın özünün içindən tökülüb gəlirdi. O sapsarı baxış elə bil ki. elə bil. Əbdül Qafarzadənin gizli işləri çox idi. sapsarı şəkli. həlak olsun. xüsusi bir inilti. Əbdül Qafarzadə heç vəchlə o saqqallı kişinin o sapsarı baxışları ilə beləcə üz-üzə dayanmaq istəmirdi. görünür. keçmiş imperator II Nikolay və o sarı da qızıl sarısı idi – II Nikolayın bu dəm çəhrayı qranitdən baxan siması qızıl onluğun. bu çəhrayı qranitin yanına dartıb gətirəndə bilirdi ki. O saqqallı adam. o yağışlı qış gecəsini xatırlamaq istəmirdi. yağış yağışdı.Əbdül Qafarzadə. o amansız. yaşayacaqdı. bu dərd. hər şey bununla qurtaracaq. birdən-birə o çəhrayı qranitə həkk olundu və o saqqallı kişi o aprel günü qəbiristanlıqda Əbdül Qafarzadəyə elə baxırdı ki. o bəbəksiz gözlərlə birlikdə çəhrayı qranitin üzərində yavaş-yavaş əriyib yox oldu. heç nə yoxdu. o cəllad günün yağışının şırıltısında Əbdül Qafarzadənin ürəyinə hopmuş xüsusi bir ahəng. bu dəhşətli xatirə yenidən gəlib gözlərinin qabağından keçəcək. nə yox?» Sonra o sapsarı sima ən dərin bir təəssüf hissi ilə ən yaxın bir həmdərd kimi. bu ağrı. Qaratelin o dəli fəryadı da. tamam başqa bir keyfiyyətdə idi. o sapsarı bəbəksiz gözlər heç nə görmədi. iri sümüklü. Altı il bundan əvvəl. Yox. heç Allahın da xəbəri yox idi. amma bütün o gizli işlər içində bu adamın elə bir sirri var idi ki. əslində. dəhşətli bir ələmi var idi. o ağ mərmərə. Oğluna ağlayıb. qalın çeşməkli adama daha da zəndlə baxdı və soruşdu: «– Nə var. bu işdən.. qoymazdı. qışın o oğlan çağında Bakıda şıdırğı bir payız yağışı yağırdı və həmin o yağışın səsi indiyə qədər Əbdül Qafarzadənin yadından çıxmamışdı və nə qədər ki. dünyanın bir dərdli adamı nəhayət ki. bu sözlər elə bil ki. o qəbiristanlıq sakitliyi içində.. amma o səsdə bu dünyanın dəhşətli bir ağrısı. donub qalmış o sapsarı sifəti birdən -birə titrədi. heç hara baxmadı və o sarı sima. amma eyni zamanda o səs Əbdül Qafarzadənin də halına acıyırdı: «– Nə var. tamam başqa bir dünyadan gəlirdi. o sapsarı baxışların sahibi Nikolay Romanov idi..

qadınların ağlamaqdan qızarmış gözlərində o dəm əbədi görünən bir matəm var idi. Vasili də.» – dedi və elə həmin gün də Vasili ilə Mirzəibi akademiki təyyarə ilə Moskvaya yola saldı. qripdən getdi. çünki Əbdül Qafarzadə o dəfn mərasiminə qədər dünyanın ən dəhşətli bir gecəsini keçirmişdi. tanış-bilişin o ağlayışı da bir tərəfə idi. prokuror olsun (yazıq Orduxanın görkəmi. qripin fəsadı böyrəklərinə verdi və heç kim uşağı xilas edə bilmədi. onu SSRI yığma komandasının məşqlərinə dəvət edirlər. gözəl qızların.. dostlar isə öz adlarından başsağlığı vermək üçün nümayəndələr göndərmişdilər) savayı. restoran müdirinin də.. bu yerdə Orduxanı dəfn elədilər. sadəlövh görünürdü. Dekabrın 27-də vəfat etdi (o vaxtdan nə Əbdül Qafarzadə. Sov. deyirdi ki. maşın. Orduxan həm də gözəl idmançı idi (əsl idmançı!). amma sonra fikrini dəyişdi – Orduxan partiya işində işləməli idi. o şıdırğı yağış şırıltısının həmin xüsusi ahəngi. hərə öz evinə gedir. raykomun birinci katibi olmalı idi (özü də Bakı rayonlarından birinin!). buna görə də universiteti bitirdikdən sonra uşağı aspiranturada saxlatdırdı ki. dekabrın 28-də isə bu Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında.. «məni prokuror elə!». ümidsizliyi bir tərəfə idi. O dəfn mərasimində Əbdül Qafarzadənin saysız-hesabsız tanışlarından (təkcə Azərbaycanın yox. əlbəttə. elə bil.. üç dəfə SSRI yığma komandasında oynamışdı və xəstəliyindən üç-dörd gün əvvəl yenə də Moskvadan teleqram almışdı ki. gör fələk nə sayır?. o bədbəxtin görünür. 25 yaşlı Orduxan Bakının ən sayılan hörmətli oğlanlarından biri idi və Qaratel tanınmaz-bilinməz qızların zənginin əlindən az qalırdı qayçını götürüb telefon xəttini kəssin – Orduxan Bakının gözəl qızlarının sevdiyi oğlan idi. Orduxan bircə həftənin içində getdi. çıxıb gedirdilər və Əbdül Qafarzadə dəqiq bilirdi ki. amma o sadəlövhlükdə bir kövrəklik. Hörmət. Hətta Vasili ilə Mirzəibinin təcili uçub bir günün ərzində Moskvadan gətirdikləri akademik Ivan Sergeyeviç Frolovski də Orduxanı müayinə edib rentgen şəkillərinə baxaraq: «– K sojeleniyu uje pozdno. sürücü– nökər. sex müdirinin də. həmin iniltisi. çünki Sovet Ittifaqında raykom katibindən yaxşı vəzifə yox idi. ordenlər. nə də Sevilgil Yeni ili bayram eləmirdilər və Sevilgildə ənənə belə idi ki. Ağakərim də. royalda Şopenin və Skryabinin fortepiano üçün qəmli pyeslərini çalırdı. ordan-burdan söhbət edib çay içirdilər. Əbdül Qafarzadə oğlunu Azərbaycan Dövlət Universitetinin hüquq fakultəsinə qoymuşdu ki. yaraşığı. univermaq müdirinin də hamısının bir yerdə qazandığı raykom katibinin qazancının yanında bir heç idi... çalmağa məcbur idi. o kövrəkliyin. qoy əvvəlcə müdafiə eləsin. amma o dəfn gününün heç bir təfərrüatı Əbdül Qafarzadənin yadında deyildi.. 215 . Ağakərim də Yeni ili qeyd eləmirdilər.hönkürtüləri də. Azərbaycanın yığma voleybol komandasında oynayırdı. izzət də öz yerində: deputat. Vaxtilə Xıdırın idmana həvəsi. Bakının az qala bütün cavanları da iştirak edirdi. bir əzizlik var idi və Orduxanın beləcə məşhur idmançı olmağı Əbdül Qafarzadə üçün elə bil ki. SSRI -nin bir çox şəhərlərindən də gəlmişdilər və şəxsən gələ bilməyən tanışlar. alnına belə yazılıbmış: qrip oldu. o vaxtdan Vasili də. idmanla bağlı arzuları indi Əbdül Qafarzadəyə. Mirzəibi də. qohumun. daha doğrusu. IKP MK-nın gül kimi sanatoriyaları. o əzizliyin davamı idi. dekabrın 31-də axşam Əbdül Qafarzadənin evinə gəlirdilər. hər il dekabrın 27-dən yanvarın 2-nə kimi yeddi gün Ömər evdə. bax. Sən saydığını say. Mirzəibi də. yeyib-içib məclis keçirmir).

S.. elə bil ki. yoldaşlarıyla da. dost-tanışlara sifarişlər. Əbdül Qafarzadə isə çeşməyinin altında gözlərini yumdu. məktəbi və universiteti rus dilində oxusa da. həkimlər. akademikə veriləcək nəğd pulun. Səhər saat 8-ə işləmiş Orduxan birdən yerindən dikəldi.» – sözləri o ölüm xofunun ifadəsi idi və həmin dəqiqədən də Orduxan gözlərini yumsa da.. fələyin qarşısında tamam gücsüzlüyün əlindən elə oyanmışdı ki. saat kimi dəqiq işləyirdi. Boyus.. Orduxanı layiqincə dəfn eləmək lazım idi. o əlin söylədikləri də həmişə Əbdül Qafarzadə ilə birgə idi və birgə də olacaqdı – hər halda.» dedi və çarpayının kənarında balasının yanında oturmuş Əbdül Qafarzadə hiss etdi ki. çto seqodnişniy den posledniy den yeqo jizni. «– Heç hara getmə.. elə bil ki. Əbdül Qafarzadənin əlindən yapışdı: «– Heç hara getmə.. Səhər saat 5 ərəfəsində Orduxan.» – dedi. Özünü öldürən Qarateli palataya buraxmadı.S. kişinin beynində qəribə bir aydınlıq yarandı: taledən qaçmaq mümkün deyildi.. sonra evə gətirdilər və o günün. royaldan tutmuş televizoracan otaqdakı bütün əşyaları boşaltmışdılar və o qırx kvadrarmetrlik otaqda hər tərəfə xalı-gəbə döşəmişdilər. fələk Orduxanı aparır və həmin dəqiqədən də son günlərin əzab-əziyyətindən. yəni dekabrın 27-sinin bütün təfərrüatı Əbdül Qafarzadənin yadında idi.. atasının əlini buraxmadı. evə başsağlığı verməyə gələn saysız-hesabsız adamları da sonralar bəzən gözlərini yumub bir-bir xatırlaya bilirdi (o vaxtdan keçən müddət ərzində o adamların da bir qismi indi bu Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yatırdı).. konyakın miqdarını və həcmini əvvəlcədən danışılandan da xeyli artıq eləmək lazım idi)..Dekabrın 26-da günorta Binə aeroportundan birbaşa xəstəxanaya. tapşırıqlar verdi. Orduxanın gözləri doldu. Səhər saat 8-ə düz on beş dəqiqə qalmış Orduxan atasının qollarının üstündə son dəfə nəfəsini dərdi və gedər-gəlməzə uçdu. qızlarla da. Əbdül Qafarzadə boz gözlərini diqqətlıə akademik I. atasını beləcə köməksiz görürdü. ən savadlı mollalardan birini sabah üçün ehtiyatda saxlasın.» I.. həmin 27 dekabr günü Əbdül Qafarzadənin beyni əlacsızlığın. Bütün iyirmi altı illik ömrü ərzində Orduxan yəqin ilk dəfə idi ki. qara kürünün. soyuğu da. evdə də. anasının yanında olsun. adətən. Şeyxülislamın evinə adam göndərdi ki. akademiki lap yaxşı hörmətlə Moskvaya yola salsınlar (bu o deyən söz idi ki. Orduxanın cənazəsini xəstəxanadan əvvəlcə Təzə pir məscidinə apardılar. daha heç bir möcüzə baş verməyəcək. şəfqət bacıları gəlib xəstə ilə məşğul olanda da əlini atasının əlindən ayırmadı (o əlin istisi də.. ölürəm axı.. Yağış həmin 27 dekabr günü başladı. bu son məqamda Azərbaycan dilində «–Ay ata. oğlu ölümdən qorxur. Əbdül Qafarzadə belə hesab edirdi). professor. beyin bəzən dərddən alovlanıb yanmaq istəyən hisslərin. qohum-əqrəbaya xəbər göndərdi. həyəcanların üstünə su səpirdi.» – pıçıldadı. Ağakərimin vasitəsilə evə göndərtdi və Sevilə də tapşırdı ki. dörd divar boyunca da kürsülər 216 ... Əbdül Qafarzadə Vasiliyə və Mirzəibiyə tapşırdı ki. Orduxanın cənazəsini qonaq otağındakı mizin üstünə qoymuşdular.. iztirablarından sonra. özü isə bütün günü və gecəni Orduxanın çarpayısının kənarında oturdu.» – deyəndən sonra Əbdül Qafarzadə başa düşdü ki. diksinib gözlərini açdı.Frolovskiyə zilləyib dedi: «– Ya moqu ustroit yeqo daje v kremlyovskuyu bolnitsu. yuyub kəfənə bükdülər.Frolovski dərindən köksünü ötürüb: «– Ne pamojet. Orduxan üçün xüsusi ayrılmış palataya gələn (Vasili və Mirzəibinin müşayiəti ilə) akademik Ivan Sergeyeviç Frolovski: «– K sojeleniyu uje pozdno. həmişə rus dilində danışsa da.

Mirzəibi. Mürşüd Gülcahani. qoy çığır-bağır salsınlar ki. vay-şivəni kişilər oturan otaqda da aydınca eşidilirdi və Əbdül Qafarzadəyə başsağlığı vermək üçün gələn dəmir kimi möhkəm kişilərin də gözlərini yaşardırdı. yeganə oğlunu əsl müsəlman qaydasıyla. bu hörmət xüsusi də qiymətləndiriləcəkdi!) evinə getməyib gecəni cənazənin yanında oturmuş Axund Fətulla Ağa. elə də eləyəcəkdi (elə də elədi!). Qoy nə deyirlər-desinlər. gedib hərbi hissədən nəhəng bir çadır alıb gətirdilər. partiyaya keçmişdi və indi iyirmi beş illik partiya stajı var idi).». qət etdi ki. Orduxanın dostları o qış gününün get-gedə bərkiyən şıdırğı yağışına baxmayaraq. Ağakərim. «əl-rəhman»la götürəcək. yaş fotoşəkillər idi və o su təkcə eşikdə yağan o yağışdan axıb gələn xatirələrə dolmamışdı – heç kim Əbdül Qafarzadənin göz yaşlarını görmürdü (çünki yox idi!). hələ qurumamış. o qata enməsin. Qadınlar o biri otaqda oturmuşdular və onların ağlayışı. Gəlib-gedənlərin sayı gecəyə yaxın seyrəlməyə başladı.S. Ömər.Frolovski deyəndə ki: «– K sojeleniyu uje pozdno. elə-eləcə xatirələrə dalsın. o dəm Əbdül Qafarzadənin hissləri beyninin nəzarəti altında idi. Əbdül Qafarzadə isə cənazənin yanında əyləşmişdilər.düzmüşdülər. daha heç bir möcüzə baş verməyəcək. qonşuluqdakı məktəbdən xeylaq kürsü. daha heç bir səs yox idi dünyada və o yağış səsinin müşayiəti ilə Orduxanın anadan olduğu gündən başlamış qollarının üstündə can verdiyi vaxtacan. amma akademik I. tez-tez o biri otağa keçib Qaratelə sakitləşdirici iynələr vuran həkim Bronşteyn.. Orduxanın cavan dostları o kürsülərdə otururdular. Yağış başlayandan sonra. vəssalam. Əbdül Qafarzadə o yağışın səsinə qulaq asmağa başladı və yavaş-yavaş Axund Fətulla Ağanın səsini də. necə qət etmişdisə.. soba yandırdılar. bütün uşaqlıq. cavanlıq çağları Əbdül Qafarzadənin gözlərinin qabağından keçməyə başladı: gözünün qabağına gələn o görümlər suyun içində idi. miz gətirib çadıra düzdülər və özləri də səhərə kimi həmin çadırda oturdular. Xıdır günahsız güllələnmiş şəxs kimi bəraət alandan sonra. partiya üzvlüyü ilə dindarlıq bir araya sığmaz. bütün bu xatirələrin. çünki əslində həmin qərarın nə olduğunu bilirdi və özü özünün çıxardığı o qərardan qorxurdu. Vasili. Əbdül Qafarzadə hiss edirdi ki.. Sov. arvadların qonşu otaqdan gələn vay-şivənini də eşitmədi. başa düşəndə ki. içinə işıq çəkdilər. həmin 27 dekabr günü Axund Fətulla Ağa həlim səsiylə əzbərdən Quran oxuduqca. həyətdə qurdular. dostlar. beynindəki o laya... bütün dünyada təkcə o yağışın səsi idi. çay içməmişdi və gecə saat bir radələrində cənazə qoyulmuş o böyük otağın 217 . belə bir məqamda heç nədən çəkinməyəcək. xüsusi hörmət əlaməti olaraq (aydındı ki. yeniyetməlik. bircə qurtum da su.. başsağlığı vermək üçün gələn saysız-hesabsız kişilər. otaqda təkcə yaxın adamlar qaldı: bəzi qohumlar. elə bil. kişinin görünməyən o göz yaşları bir sövq-təbii ilə o xatirələrə dolurdu. bir qat yaranıb. beynində nəsə bir qərar yaranıb və yeganə oğlunun cənazəsinin yanında oturmuş bu adam var qüvvəsi ilə çalışırdı ki. bütün bu iztirabların arxasında beynində nəsə bir lay. amma buna baxmayaraq. Əbdül Qafarzadə o vaxt iyirmi ildən artıq idi ki. daha doğrusu. Şeyxülislamın şəxsən göndərdiyi və Bakının məşhur savadlı mollalarından biri olan doxsan yaşlı Axund Fətulla Ağa cənazənin baş tərəfində. Əbdül Qafarzadə bütün gün ərzində bir tikə də çörək yeməmişdi. elə bil ki. IKP-nin üzvü idi (1956-cı ildə şəxsiyyətə pərəstiş ifşa olunandan.

bir küncündə oturub özündən asılı olmayaraq. divara vurulmuş kitab rəflərinin qarşısında dayandı. Əbdül Qafarzadə elə-eləcə Mürşüd Gülcahaniyə baxdı və birdən gülümsədi və oğlunun cənazəsi yanında oturmuş qudasının o gecəki həmin təbəssümündən Mürşüd Gülcahaninin kürəyinə bir üşütmə düşdü. xristian və yəhudi dinlərinin də) şərhlərinə aid kitabları bir-bir çıxarıb Qaratelin güzgülü tualet mizinin üstünə yığdı. Ayaq üstə hərəkətsiz dayandı. əlli ədəd qızıl Nikolay beşliyi. bilərziklər. hətta Qaratelin də xəbəri yox idi. dinin (o cümlədən. daş-qaşla bəzədilmiş boyunbağılar. əlli adda da ləl-cəvahirat var idi: brilyant üzük və sırğalar. çarpayıların arasından keçdi. bir tikə çörək ye. 100000 (yüz min) dollar. yazıçının yuxusu qaçdı. tumbanın üstündəki ortası çəllək kimi şişman büllur güldanı götürdü və səliqə ilə 218 . yağışın bayırdan gələn şırıltısına qulaq asdı. qudası onu başa düşmədi və ümumiyyətlə. həmin rəfdəki tarixə.. o böyük otaqdan çıxdı. Sabah da bütün günü ayaq üstə olacaqsan.. qadınlar oturan otağın (ağlamaqdan. Əbdül Qafarzadə həmin rəfin arxasındakı nazik sellofan bağlamaları çıxartdı və həmin bağlamaları qucağında tutub bir müddət yenə də hərəkətsiz dayandı. bir tikə çörək ye. sonra iki əli ilə boş rəfin kənarlarından yapışıb sərt bir hərəkətlə özünə tərəf çəkdi və rəf divarın içindən çıxdı.. nəyəsə qulaq asırdı. mürgü döyən Mürşüd Gülcahani gözünü açıb təzədən ətrafa baxdı. o yerin o etibarsızlığı həmişə kişini səksəkə içində saxlayırdı. Bağlamalarda 500000 (beş yüz min) manat pul. Əbdül Qafarzadə isə ayağa qalxdı. bütün qohumluqları ərzində Mürşüd Gülcahaninin bu adama ilk (və sonuncu!) dəfə yazığı gəldi. başını çöndərib Mürşüd Gülcahaniyə baxdı və həmin an yazıçı Mürşüd Gülcahaniyə elə gəldi ki. etibarsız bir yer kimi görünürdü.. həmin üçüncü rəfin arxasındakı o gizli yer həmişə Əbdül Qafarzadəyə.. təkrarən pıçıldadı: – Get bir stəkan çay iç. otaqda oturanların xeylaq seyrəldiyini gördü və ərkiçatan adam kimi yerindən qalxdı. Belə olmaz axı. özü belə düşünürdü) və mənzilində saxladığı bu ehtiyat Əbdül Qafarzadəyə rahatlıq vermirdi. Əbdül Qafarzadə yuxuya getməzdən əvvəl bəzən onları varaqlayardı.. özünü ələ alırdı. qışqırmaqdan səsi batmış Qaratel elə hey inildəyirdi) qabağından keçib yataq otağına girdi və qapını ardıyca açarla bağladı – Əbdül Qafarzadəgilin beşotaqlı mənzilində hər otağın qapısının da ayrıca açarı var idi. yaxud nəfəsini dərirdi. Əbdül Qafarzadə qucağındakı sellofan bağlamaları çarpayıya tökdü. Əbdül Qafarzadə boz gözlərini o naməlum nöqtədən çəkdi. sonra cəld və qəti hərəkətlə yuxarıdan üçüncü rəfin şüşələrini açdı. dünyanın işlərinə etibarı olmayan Əbdül Qafarzadənin ehtiyatı idi (hər halda. daha bir söz deməyib küncdəki kürsüsünə tərəf qayıtdı.. içində 500000 manat pul olan bağlamanı götürüb rəflərin arasında əvvəlki yerinə atdı. sonra işığı yandırıb. Bu – qara günün varidatı idi. bəzisini oxuyardı və bu rəfləri də üç-dörd il bundan əvvəl usta çağırıb öz layihəsi ilə divarın içinə saldırmışdı. cənazənin yanında oturub boz gözlərini çeşməyinin arxasından naməlum bir nöqtəyə zilləmiş Əbdül Qafarzadəyə yaxınlaşdı. əslində. əyilib kişinin qulağına pıçıldadı: – Get bir stəkan çay iç. elə bil. Həmin üçüncü rəfin arxasındakı o sellofan bağlamalardan heç kimin. onu heş tanımadı da. əlli ədəd (Əbdül Qafarzadə bütün bu rəqəmləri dəqiq bilirdi) qızıl Nikolay onluğu. Bu həmin kitablar idi ki..

ləl-cəvahiratı bir-bir gülqabının içinə yığmağa başladı və sonuncu bağlamanı gülqabının içinə pərçim eləyəndə Əbdül Qafarzadənin bütün içindən dəli bir ehtiras baş qaldırdı: əli ilə hiss edirdi ki. ovcunda qalmış sonuncu sikkəni işığa tərəf yuxarı tutub diqqətlə baxdı – bu dəm Əbdül Qafarzadə üçün dünyada heç kim və heç nə yox idi. Əbdül Qafarzadə sağ əlinin ovcunu qarnının üstündə tutub. Qaratelin inildədiyi otağın.sellofana bükülüb iplə bağlanmış həmin bağlamaları – dolları. paltar dolabını açıb həmişə üst gözdə saxlanılan təzə dəyişiklərin. cavanlar hamısı çadırın içinə yığılmışdılar və çadırdan gələn işıq həyət boyu bir-birinin yanında dayanmış 219 . qızıl sikkələr yerə dağılar) başını aşağı əyib qalın çeşməyinin ardından o Nikolay beşliklərinə baxırdı və həmin gecə yenə də bu adamın içindən dəli bir ehtiras baş qaldırdı: o bir ovuc qızıl beşlikləri və ümumiyyətlə. amma eyni zamanda. hər tərəfi o şıdırğı yağışın şırıltısı bürüdü və yağışın o səsi. sonra boş mətbəxin qabağından keçib girişdəki asılqandan paltosunu götürdü. Qızıl Nikolay beşlikləri bir yerdə ağır idi. valyuta dükanından aldığı fransız gecə köynəyi idi – dolabdan götürüb. qəribə bir zəriflik. sürətlə görən Əbdül Qafarzadənin birdən-birə ürəyi şiddətlə döyünməyə başladı. ona elə gəldi ki. həmin kiçik qızıl sikkələri gözü ilə görmək istədi. Qaratelin iniltisi eşidilməz oldu. Kişi ovcunu tərpətmədən (qorxurdu ki. sol əli ilə bağlamadakı qızıl Nikolay beşliklərinin bir qismini ehtiyatla ovcuna boşaltdı. elə bil ki. sonra əlinə keçən bir köynəyi – bu. paltosunu cəld əyninə geydi. Bütün bu dəqiqəyəcən hər bir işi. təzə köynəklərin sellofanını cırıb çıxartdı. qəflətən dərin bir sükut çökdü. şlyapasını başına qoydu və üçüncü mərtəbədəki mənzilindən çıxdı. o şıdırğı yağış şırıltısının müşayiəti ilə həmin qızıllara baxmaq. kişi nəfəsini dərib qapıya tərəf baxdı. həm də o qalın yorğan Əbdül Qafarzadəni hamıdan. donmuş siması var idi. özü ilə bir sərinlik gətirdi. Qaratelin həmişəki kimi. içinə mürəbbə yığılmış balonun ağzını bağlayırdı). qızılları. bu – qarşısıalınmaz bir ehtiras idi. Əbdül Qafarzadə sinədolusu nəfəs aldı. bayırdakı o şıdırğı yağışın şırıltısı da eşidilməz oldu və Əbdül Qafarzadə o dərin sükutun yaratdığı daxili bir çəkisizlik içində titrəyən barmaqları ilə o sonuncu bağlamanın ipini ehtiyatla açmağa başladı. yataq otağından çıxdı. əvvəlcədən yüz dəfə məşq edibmiş kimi. sonra o sellofanla güldanın ağzını örtdü. ehtiyatla qapını açdı. yenə də uşaq vaxtlarındakı kimi o qalın yorğanın altındadır və o nəvaziş də həmin yorğanın içindəki nəvazişdir. Əbdül Qafarzadəyə elə gəlirdi ki. güldanı sellofanların üstündən o köynəyə bükdü və o böyük bağlamanı sağ əli ilə böyrünə sıxıb qətiyyət və eyni zamanda. elə bil ki. bu ehtirası heç cürə boğmaq mümkün deyildi. ağlasığan və sığmayan bütün qüvvələrdən qoruyurdu. ürəyinin döyüntüsü bütün otaqlara yayılıb. sonra elə bil ki. amma bu dəfə bu dəli ehtirası üstələyə bildi və ovcundakı qızılı elə-eləcə büllur güldanın içinə boşaltdı. bu sonuncu bağlamanın içindəki. hətta nəvaziş var idi. yalnız II Nikolayın o sapsarı. soyuqqanlıqla. ayrı-ayrılıqda o qızıl sikkələrdə qəribə bir yüngüllük. büllur güldanı bu sellofanlara səridi. güldana pərçim edib doldurduğu bütün o qızılı təzədən saymaq istədi. Həmin sonuncu sellofanın içində qalmış qızıl beşlikləri də tələsik büllur güldana boşaltdı. qızıl Nikolay beşlikləridir və Əbdül Qafarzadə o gecə yarısı. Həyət qaranlıq və adamsız idi. hər şeydən. ip ilə bərk-bərk bağladı (elə bil. Orduxanın yoldaşları. ağır və iri güldanı bərk-bərk böyrünə sıxıb qaranlıq pilləkənləri aşağı düşdü.

marağından alışıb yanacaqdı.. Əbdül Qafarzadə zibil maşınını Qəbiristanlıq Idarəsinin yox.maşınları – Orduxanın dostlarının. çünki taksi sürücüləri onu tanıya bilərdilər. o. elə bil. Bu adamın dəqiq işləyən beyni yenə də bütün hissləri. o bağlamanı qucağına aldı. elə bil. Əbdül Qafarzadə qaranlıq ağaclığın arası ilə sürətlə addımlayıb həyətdən çıxdı və eləcə sürətli addımlarla da öz küçələrindən uzaqlaşdı. Bakı küçələrinin adamsızlığı içində qətiyyən qorxu və tərəddüd hissi keçirmirdi – qərara almışdı. sağ əli ilə bağlamanı qaldırıb bərk-bərk sinəsinə sıxdı və sol əlini qaldırdı. lazım gəlsə. Bu dəm Əbdül Qafarzadə özü də hiss edirdi ki. Əbdül Qafarzadə o iri maşının sürücüsünün gözü ilə özü özünü uzaqdan gördü: gecənin yarısı... sürücü rus idi. zibil maşınıdır. o şıdırğı yağışın altında qara paltolu... Nəhayət ki. təkcə: – Çert!. ayaqlarını islatmışdı. bu yağış da ona kömək eləmək üçün beləcə şıdırğı yağır. Maşın gəlib qabağında dayananda Əbdül Qafarzadə gördü ki. qorxurdu. nə də o qış küləyinin soyuğunu hiss edirdi. topuğa qədər palçığa bata-bata qəbiristanlığa girdi və o zibil maşınının səsi sürətlə uzaqlaşa-uzaqlaşa (sürücü o qırmızı onluğa baxmayaraq yəqin bu yerlərdən və bu sərnişindən tez uzaqlaşmaq istəyirdi) yağışın şırıltısı içində eşidilməz olanacan köhnə bir qəbrin yanındakı hündür küknar 220 . Əbdül Qafarzadənin həyata keçirməyə başladığı bu əməliyyatla işıq bir-birinə tamam zidd idi. azərbaycanlı. gecənin yarısı bu zibil maşını Bakının küçələrində nə eləyirdi? Allah bilirdi. amma bu rus sürücü qırmızı onluğu cibinə basdı. Ağakərimin maşınlarını güclə işıqlandırırdı. qala belə bir yağışlı-çovğunlu qış kecəsi və həmin anda Əbdül Qafarzadə fikirləşdi ki. əksinə. vəssalam. o maşını saxlamaq lazım idi. o yağışın. o böyük və ağır güldanı böyrünə sıxmış Əbdül Qafarzadə gecənin o çağında. qohum-əqrabanın. birbaşa Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına tərəf sürdü. Zibil maşınından düşüb. taledən isə qaçmaq mümkün deyil. Buralarda günün günorta çağı da heç kim olmurdu. Yağış Əbdül Qafarzadənin bütün üst-başını. Mirzəibinin. ona görə ki. bu – taledi. köhnə torpaq yolun yanında saxlatdı. az qala. qara şlyapalı hündür bir kişi böyrünə bir bağlama sıxıb bomboş küçə ilə sürətlə addımlayır. amma hərdənbir yanından ötən taksiləri saxlamırdı. amma həmin dəm bu adam nə yağışın. qızdırma içində idi. sorğu-suala başlayacaqdı. o ki. Külək yağışı Əbdül Qafarzadənin sifətinə çırpırdı. Əbdül Qafarzadə dayandı. Əbdül Qafarzadə qalxıb kabinkada oturaraq əli ilə üz-gözünün suyunu sildi. tərləmişdi və bütün içi buğlanırdı. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının arxa tərəfində. sürücünü öldürməyə hazırdır – heç bir tərəddüd keçirməz və öldürər. yağışın altında. Vasilinin. hərarət bütün daxilini bişirirdi. o işıq bütün bu gecə əməliyyatına yad və yabançı idi. qarşıdan gələn iri bir maşın faralarının işığı o şıdırğı yağışı yararaq Əbdül Qafarzadənin üstünə düşdü və Əbdül Qafarzadənin sövq-təbii ilk istəyi bu oldu ki. bu. sonra cibindən bir dənə onluq çıxarıb əvvəl başdan sürücüyə verdi və həmin zibil maşınını Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına tərəf sürdürdü. küləyin içində. həyəcanları üstələdi. Yaxşı ki. Kakoy dojd a?! – deyib maşınını üzüyuxarı. bu külək ona kömək eləmək üçün beləcə əsir. eyni zamanda. Hər halda. ya erməni olsaydı. qaçıb həmin işıqdan gizlənsin – ona görə yox ki. belə də olacaqdı.

Ağakərimə bu yeri nişan vermişdi və oğlunun qəbrini burada qazdırmağı tapşırmışdı. mişar daşlarını öz yerinə qoydu. ürəyində bir nigarançılıq var idi. bütün ətrafda heç kimin olmadığını dəqiq elədi və sürətlə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının yuxarı hissəsinə. bu dəm o həndəvərdə heç kim yox idi və heç kim də gəlib o bağlamanı oradan qaçıra bilməzdi (hətta bayaq o küknar ağacının altında xüsusi dayandı ki. qəbirdən çıxıb kənarda yenə də aşağı çöməldi. bu adamı daha da tələsdirdi və o iyirmi dəqiqənin ərzində qəbrin aşağısından iki mişardaşı çıxartdı. kənarlarını də mişar daşlarıyla səliqə ilə hörmüşdülər. O yağışlı qış gecəsi qara gün üçün saxlanmış o varidat Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında beləcə basdırıldı. kabinetin və seyfin açarlarını) çıxartdı və təzə qəbrin içinə girdi. sonra əlini paltosunun cibinə salıb həmişə özü ilə gəzdirdiyi açarları (mənzilin. saxla. Orduxanın cənazəsini xəstəxanadan Təzə Pir məscidinə aparanda Əbdül Qafarzadə Mirzəibiyə. o təpəciyə tərəf addımladı. ayağa qalxıb bir-iki ovuc torpaqla qəbrin aşağısını tamam hamarladı. Qəbrin aşağısını da. ona elə gəlirdi ki. ürəyindəki o nigarançılıq bütün ətrafı basıb-bürümüş o şıdırğı yağışın altında. o bağlama enində bir deşik açdı. əlbəttə. amma o qaranlıq içində gözünə nə taxta.ağacının altında dayanıb gözlədi. Əbdül Qafarzadə bunu başa düşürdü.. Təpəciyin üstündə qəbri qazıb qurtarmışdılar və axşam yağış başladığını görüb orada tələsik bir talvar da düzəltmişdilər ki. fəhmi kişiyə deyirdi ki. Əbdül Qafarzadə açarla qazır. əlini uzadıb qəbrin içində ayaqlarının izini də palçıqla hamarladı. zibil maşınının çıxıb getməyini gözləri ilə görsün. lazım olacaq. mişar daşlarının arasındakı suvaq hələ qurumamışdı və Əbdül Qafarzadə aşağı çöməlib açarlardan ən uzunu ilə qəbrin aşağısına döşənmiş mişar daşlarının arasını sürətlə qazıb-qaşımağa başladı. barmaqlarını mişar daşlarının arasına salıb suvağı çıxarır və heç nə barədə fikirləşmirdi. təkcə tez-tez qəbrin kənarına qoyduğu o böyük bağlamaya baxırdı. açarla. növbəti dəfə həmin yerə baxanda o bağlamanı orada görməyəcək. nə də dəmir parçası sataşdı. amma buna baxmayaraq. sonra birdən-birə yağışın yuyub təmizlədiyi o küknar ağacının iyini hiss etdi. Əbdül Qafarzadə hər addımına bələd olduğu qəbiristanlığın içi ilə palçığa bata-bata o təpəciyin yanına gəlib çıxdı və torpaq sürüşkən olduğu üçün az qala iməkləyəiməkləyə təpəciyə qalxdı.. elə bil. yağış təzə qəbri korlamasın. amma hava rütubət olduğu üçün. qəbrin kənarına qoyduğu büllur güldanı götürüb ehtiyatla həmin deşiyin içinə soxdu. cəmi bircə an indicə qonaq otağındakı mizin üstündə qoyub gəldiyi o cənazəni xatırladı. indi bütün Bakıda heç kimin var-dövləti beləcə etibarlı bir yerdə saxlanmırdı. barmaqları ilə o iki mişar daşın altında təxminən yarım metr dərinliyində. Vasiliyə. diqqətlə ətrafa baxdı. bu yeri Əbdül Qafarzadədən başqa dünyada heç bir kimsə bilməyəcəkdi və yəqin ki. çıxartdığı qırıntılarını torpaqla qarışıq mişar daşlarının arasına yeritdi. Bu iy ölü yerinə gətirilən əklillərin iyinə bənzəyirdi və Əbdül Qafarzadə bir an. sonra eşib çıxartdığı torpaqla da basa-basa o bağlamanın üstündən deşiyin ağzını örtüb hamarladı. əlindəki o bağlamanı qazılmış qəbrin kənarına yığılmış torpağın üstünə qoydu. Bu yer Əbdül Qafarzadənin şəxsi ehtiyatı idi. 221 . elə bil ki. hərçənd o rus sürücü görkəmindən əfəlin birinə oxşayırdı). o talvar yağışın qabağını tamam ala bilmədiyi üçün. sonra yenə əli ilə üz-gözünün suyunu sildi. buranı ən mötəbər vəzifə sahiblərinin də qohumlarından gizlətmişdi.

– dedi. gözlərinin yaşı sir-sifətində hələ də qurumamış yağışa qarışdı. sinəsindən dağlanmış yağ kimi. Mürşüd Gülcahani bir-iki addım irəli atıb dayandı..» Qonaq otağında qoyub gəldiyi o cənazə də indi Əbdül Qafarzadənin gözlərinin qabağında idi və bu adam o təzə qəbrin kənarında həm dünyadan getmiş və sabah bu qara torpağa tapşırılacaq oğlu üçün ağlayırdı.. köynəyinin. yəni onun beyni bu məqamda da tam dəqiqliyi ilə işləyirdi. əllərini yanında uzatdı. sən demə. o gecə çağı o hönkürtü həmin yağışın və həmin gecənin özünün hönkürtüsü idi. bu adam Əbdül Qafarzadə idi!). ay qardaş. Mürşüd Gülcahani yataq otağına girəndə Əbdül Qafarzadə arxası qapıya tərəf. Mürşüd Gülcahani arakəsməyə göz gəzdirdi ki. suyu tökülən bu soyuq paltonu.Hər şey qurtardı. nəhayət. biz isə məcburuq ki. bütün varlığının cızdağını çıxaran bir inilti qopdu: «– Bu nə gündü mən düşmüşəm. ay Allah?!.. Özünü öldürmək istəyirmiş. Əbdül Qafarzadə gedib yataq otağında yatıb. otağın düz ortasında.. pencəyinin. Mürşüd müəllim bayaqdan elə bilirdi ki. evdə deyilmiş. corabının yaşını hiss etdi və birdən-birə bu adamın bütün içindən fəvvarə kimi bir hönkürtü qopdu. bu sifətdə adam görməmişdi( özü də ki. Təzə qazılmış qəbrin kənarından gələn o hönkürtü yağışın şırıltısına qarışıb Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının Sulu dərəyə yaxın hissəsinə yayılmışdı və elə bil ki. Əbdül Qafarzadə evə gəlib çatanda səhər saat 5-ə az qalırdı. maykasının. paltosunun. hətta ürəyində qudasının qarasına deyinirdi də ki. palçıqlı ayaqqabıları ilə hələ inqilabdan əvvəl toxunmuş və təravətini olduğu kimi saxlamış gözəl Təbriz gəbəsinin üstündə dayanmışdı. cənazənin yanında oturaq. tumanının. Əbdül Qafarzadə yağışın altında əsgiyə dönmüş şlyapasını. hər şey yenə də üç-dörd saat bundan əvvəlki kimi idi.. bunu heç kim bilməyəcəkdi və o dəhşətin yeganə şahidi Əbdül Qafarzadə özü idi. Əbdül Qafarzadə mənzilin açıq qapısından içəri girəndə Mürşüd Gülcahani tualetdən çıxırdı.. 222 .. nədir?. ayaqqabıları ilə o gözəl Təbriz gəbəsinin üstünə çıxmağa cürət eləmədi və sidq-ürəkdən gələn həzin və asta bir səslə: – Belə olmaz. yaş sifətinin rənginə və ifadəsinə baxanda yerində donub qaldı: ömrünün az qala qırx ilini yazıçılığa həsr etmiş Mürşüd müəllim ömründə bu görkəmdə. səhərə kimi bu otaqda. bütün bu əməliyyat başa çatdı və yalnız bundan sonra. kürəyini qəbrin içindən çıxarılmış torpağa söykədi (sabah o torpağı Orduxanın cənazəsi üstünə tökəcəkdilər). əlindəkiləri boş bir kürsünün üstünə atıb Əbdül Qafarzadənin ardınca yataq otağına tərəf getdi.. arakəsmədə rastlaşdılar və yazıçı qudasını beləcə suyun-palçığın içində görəndə.. özü gedib yatıb. həm də öz gününə. Həyət dayanmaq bilməyən yağışın altında eləcə bomboş idi. Yeganə təskinlik o idi ki.. şalvarının. özünü ələ al. şlyapanı hara qoysun. Əbdül Qafarzadə qəbrin kənarında oturub nəfəsini dərdi. Amma. çadırdan gələn işıq da eləcə maşınların üstünə düşmüşdü və Əbdül Qafarzadə yenə də qaranlıq ağaclıqdan keçib üçüncü mərtəbəyə qalxdı. həmin yağışlı qış gecəsi öz vəziyyətinin bütün dəhşətini dərk edirdi.. Əbdül Qafarzadə yenə də özünü kənardan gördü. suyu axan palçıqlı paltosunu çıxarıb Mürşüd Gülcahaninin üstünə atdı və ardınca arakəsmənin parket döşəməsində iri ayaqqabılarının palçıqlı izlərini sala-sala birbaşa yataq otağına keçdi.

.. palçıqlı ayaqqabılarıyla..Əbdül Qafarzadə sərt hərəkətlə üzünü arxaya çöndərdi. yaş balaqları tamam palçığa batmış şalvarıyla birlikdə özünü üzüqoylu çarpayının üstünə atdı.. . təkcə oğluna görə gəlmirsən bura!... o yaş kostyumun........ iniltisi də bütün bu altı il ərzində onunla birgə olmuşdu – bəzən açıq-aşkar.. təkcə oğluna görə gəlmirsən bura!.. . dizləri əsə-əsə. amma belə məqamlarda. Həmin aprel günü o ağ mərmərlə.... Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının ensiz torpaq cığırları ilə Qəbiristanlıq Idarəsinə tərəf yollandı.. hər dəfə yalnız (yalnız və yalnız!) oğluna görə bu qəbri ziyarət edir... amma həmin yağışın səsi indiyəcən Əbdül Qafarzadənin yadından çıxmamışdı. dodaqlarını tərpədibgülümsəyir... .... amma.... əllərini arxasında birləşdirib çeşməyinin ardından baxan boz gözlərini QAFARZADƏ ORDUXAN ƏBDÜLƏLI OĞLU (1951 – 1976) sözlərinə dikmiş Əbdül Qafarzadənin ürəyində həyəcanla və bütün varlığını yandırıb-yaxan inamsızlıq hissi ilə dolu bir istək var idi: heç olmasa..Indi o qara gecədən altı il keçmişdi.... Kişi özü də hiss edirdi ki.. o çəhrayı qranitlə üzbəüz dayanmış... Yox.. boğuq bir səslə bağırdı: – Itil burdan! Itil! Itil. hər halda. təkcə oğluna görə gəlmirsən bura!. Əbdül Qafarzadə geri çöndü və yenə də əlləri eləcə arxasında asta addımlarla o təpəcikdən aşağı endi.... elə bil ki.... hər dəfə oğlunun qəbrinə gəlib-gedəndə yüz il qocalır. düzdü........ təkcə oğluna görə gəlmirsən bura!.............. bu adamın içinə bir şeytan girirdi və təngnəfəs ola-ola nəbz kimi elə hey vururdu... Əbdül Qafarzadənin bədəninə bir üşütmə gətirirdi. ... özü özünü əmin etsin ki. dözməzdi.. və II Nikolayın da sapsarı donmuş sifəti təzədən o çəhrayı qranitin üzərinə həkk olunurdu və II Nikolayın o sapsarı donmuş sifəti birdən-birə adamın tükünü ürpərdən bir ifadə ilə gülümsəyirdi – elə bil ki... qıpqırmızı qızarmış və qapaqları da qızarıb şişmiş gözlərindən nifrət və qəzəb yağa-yağa Mürşüd Gülcahaniyə baxdı. Əbdül Qafarzadə üzüaşağı gələ-gələ o çəhrayı qranitin üzərindəki ƏBDÜLƏLI 223 .. bəzən də dibdə qalmış çöküntü kimi.......... Mürşüd Gülcahani ürəyi uçuna-uçuna... dedim sənə! – Sonra yaş pencəyiylə.. ürək də dəmirdən deyildi və bütün bu iztirabları beləcə ürəyinin içinə salanda dözmürdü... yataq otağından çıxdı.. bir müddət keçir və hər şey yenə də öz qaydasına düşürdü.. o yaş alt paltarının soyuğu da hərdən yada düşəndə... meyit üzünü... o yağışın kişinin ürəyində hopub qalmış xüsusi ahəngi də... təkcə oğluna görə gəlmirsən bura!.

amma.sözlərini xatırladı və bu dəfə kişinin daxilini bəlkə də həmin dəqiqəyəcən heç vaxt duymadığı bir vahimə bürüdü. bir an ayaq saxladı. bağışlayandır. əvvəlki qarovulçulardan yadigar qalmış köhnə «kerosinka»nın istisi o köşkə bənzər yerə kifayət edirdi. çənin içindən çıxıb aydınlaşdı. düzdü. özünə işgəncə verə-verə yaşamaq düzgün deyildi. adda-budda didilib sökülüb cındıra dönmüş yun şala bürünərək ayaqlarının yanında yanan o «kerosinka»nın istisini hiss edirdi. (Allah) rəhm edən. hətta gözlərinin qabağına haçansa hansı bir qəbir daşınınsa üzərində yazılacaq QAFARZADƏ ƏBDULƏLI ORDUXAN OĞLU (1929 – ?) sözləri gəldi. nə idi? Öz tarixinin hansı bir məqamında isə insan çox sadə və eyni zamanda. tələbə taxta kətildə oturub əyin-başının üstündən yenə də əvvəlki qarovulçulardan yadigar qalmış. O hisslər.. elə bil ki. Yox. belə olmazdı. dəqiq işləməyə başladı. bircə dəfə verilmiş o ömrün. Tələbə tamam sakit idi və o köşkəbənzər yerin boş gözlüyündən o aprel gecəsinin zülmətinə tamaşa edirdi: yer ilə göyün zülməti bir-birinə qarışmışdı və lap dərinliklərdə o qaranlıq içində güclə sezilən bir-iki ulduz görünürdü. belə bir inamı və istəyi ilə başlayırdı: «Rəhm edən. Tələbə Murad İldırımlı gecəni Bayıldakı şəxsi maşın dayanacağında keçirdi. o ömür özüözlüyündə bir əbədiyyət idi və həmin əbədiyyəti yaşamağı bacarmaq lazımdır. əslində. beləcə içini yeyə-yeyə. yaşdan idi. Ancaq Sənə ibadət edirik və yalnız Səndən kömək diləyirik. ona elə gəldi ki. istər-istəməz. başı gicəllənir. Bizi doğru yola yönəlt!» Bunu insan özü istəyir. əvvəli və sonu var idi. kişinin içində bir sakitlik yaranmağa başladı. məgər hər şey Allahın əlində deyilmi? Quranın ki «Bəqərə surəsi»ndə insana müraciətlə deyilir: 224 . Cəza gününün sahibidir. Əbdül Qafarzadənin beyni yenə də. su səpib söndürdü və nəhayət ki. hər halda. dünyanın ən müdrik bir həqiqətini dərk edib: adam bir dəfə yaşayır və bir dəfə. Tələbə o uzaq ulduzlara baxırdı və düşünürdü.. insan özü özünü o yoldan sapındırmağı xahiş edir. 15 HƏR ŞEY KEÇIB GEDIR. Əbdül Qafarzadə Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətinə girib öz kabinetinə tərəf getdi. baş qaldırmış o vahimənin üstünə közmüş kimi. ürəyi bulanır. bu istək insanın bütün içindən axıb gəlir. həyəcanlar yavaş-yavaş sakitləşməyə başladı. bunu insan şüuru da dərk edir: «Bizi doğru yola yönəlt!» Bəs. Əvvəlki qarovulçular meyvə-tərəvəz daşımaq üçün işlədilən taxta yeşikləri söküb daldalanmaq üçün burada köşkə bənzər bir şey düzəltmişdilər və qış arxada qaldığı üçün tələbə gecələr burada daha dəhşətli soyuq içində olmurdu. bağışlayan Allahın adı ilə (başlayıram). nə üçün Allah həmişə hamını doğru yola yönəltmir və nə üçün əyri yol da mövcuddur ki. cəmi bircə dəfə verilmiş bu ömrü beləcə iztirablarla. Quranın elə birinci «Fatihə surəsi» insanın belə bir müraciəti. dumanın. onu soyuq tər basdı.

bədii əsərlər oxuyurdu. bəs. tələbə cavab verə bilmirdi ki. belə bir qadirlik var. o da olar». Bəs.. Dünən Xosrov müəllimlə birlikdə Tulkü Gəldi Qəbiristanlığından qayıdanda və məlum olanda ki. Düzdü. səhər açılırdı. – Nöş əziyyət çəkirsən sən belə. Axundov adına Respublika Dövlət Kitabxanasına gedirdi. belədir... toyuqdan.. amma elə ki. nə yata bilirdi. belə olsa. bəs... Yuxusuzluqdan tələbənin gözləri yumulurdu. məhəllə camaatı narazılıqla gah Xosrov müəllimə. gərək kənddən ətdən. pis əmələ qarşı pis əvəz. jurnalların Muxtar Xudavəndə kimi ədəbiyyat şöbəsi müdirlərinin mizlərinin gözündə yatıb qalırdı. köhnə qəzetjurnalları vərəqləyirdi. motaldan. ona (o işə və ya şeyə) «OL!» deyər (fövran).. o zaman heç cəhənnəmə də ehtiyac olmaz. o yazıq Xədicə arvadı torpağa tapşırmaq üçün yer ala bilməyiblər. çünki. illərlə qəzetlərin. hətta marqarin yağı alıb kəndə aparırdılar.. nə də ayıq qalırdı. bununla barışır? Yenə də «Bəqərə surəsi»ndə deyilirdi: «Göyləri və yeri icad edən (yoxdan yaradan) Odur. pis əməl olmaz və hamı cənnətlik olar. Cəza günündə. əyri yol da mövcuddur və Allah nə üçün belə bir mövcudluğu qəbul edir. Əlbəttə. Quranın «Nisa surəsi»ndə deyilirdi: «Yaxşı əmələ yardım göstərən şəxsə ondan (o işin savabından) bir hissə.. Yəqin. gəlib Bakıdan ucuz hökumət pendiri. heç cürə yuxuya gedə bilmirdi. nə üçün O kiminsə pis əmələ yardım göstərməyinə və ümumiyyətlə. ya gərək pul tapıb bir-iki dəfə restorana aparaydın. bu əziyyətin səbəbi ayda gətirib sənə 70 manat verməkdən ibarətdir. ya da ki. kinküdurətin əzabından canını qurtarmaq üçün durub M. indi kənddəkilər özləri yeməyə bir şey tapmırdılar. ya heç vaxt həyatda görmədiyi. xəyalların. ingilis dilini öyrənməyə çalışırdı və hekayələr yazırdı. göylərin və yerlərin səltənəti Allaha məxsusdur və Allah da Quranın dəfələrlə yazdığı kimi. adildir. gah də tələbəyə 225 . Qiyamət günündə həmin günahların əvəzi veriləcək. yəni Qiyamət günündə. nə üçün. bu nə gündü düşmüsən belə?! – deyirdi. dərsdən sonra evə qayıdırdı. amma bunun mətləbə dəxli yox idi.. ümumiyyətlə. O hekayələr isə heç harada çap olunmurdu (indiyə qədər bir yazısı da dərc edilməmişdi!). Bir işin yaranmasını istədiyi zaman. günah işlədən insanlar cəzalanacaq? Bəlkə tələbə bütün bunları öz insan ağlı ilə fikirləşir və mahiyyətdən xəbəri yoxdur? Yəqin elə belədir. baldan bir pay gətirib Muxtar Xudavəndənin evinin qapısını döyəydin. ya qatmaqarışıq bir xəyal aləminə qapılırdı. tələbəni yorurdu və elə ki. ay fağır? Nöş canuva cəfa eləyirsən belə?!» Əlbəttə. o yazıq Xədicə arvad kirayənişininə baxıb: «– Anan ölsün sənün. F. Allah hər şeyə qadirdir!» Bir halda ki. tələbə birbaşa universitetə gedirdi. bir halda ki. mürgü içində zehni işləyirdi.. nə üçün o həmin əyri yolları doğru yollara çevirmək üçün bir dəfə «OL!» demir? Axı. sessiya imtahanlarına hazırlaşırdı. öz otağında dəmir çarpayıda uzanıb o göyümtül adyalı üstünə çəkirdi.«Məgər sən bilmirsən ki. pis əməlin mövcudluğuna imkan verir? Yalnız ona görə ki. yaxşı əmələ qarşı yaxşı əvəz verilməz. Günaşırı Bayıldakı o şəxsi dayanacaqda qarovul çəkdiyi gecələr tələbə Murad İldırımlı üçün ayıqlıqla yuxu arasında keçirdi. amma təsəvvür etdiyi erotik görümlər universitetdə bir yerdə oxuduqları qızların simasında gözlərinin qabağına gəlirdi və bütün görümlərin. pis əmələ yardım göstərənə isə ondan (o işin günahından) bir pay veriləcəkdir. göylərin və yerin səltənəti (hökmranlığı) ancaq Allaha məxsusdur və sizin Ondan başqa bir haminiz və yardımçınız yoxdur?» Bir halda ki. yəqin elə belədir.. ya gərək tapşırılaydın. nə üçün bu səltənətdə doğru yolla bərabər. Muxtar Xudavəndə havayı yerə hekayə çap etmirdi.

ali bir məqamda idi və iti gözlərini artıq qaranlıq düşmüş həyətin günc-bucağında gəzdirirdi. Xədicə arvadı dədə-baba qəbiristanlığında dəfn eləmək lazım idi. belə də olacaq. bütün təqsirlər Xosrov müəllimlə bu yöndəmsiz tələbə kirayənişindəymiş kimi. bu adamı nə üçün öldürdüyünün səbəbini izah edə bilməyəcəkdi.. – Bu sözləri də Molla Əsədulla dedi.. çörəkçi Ağabalanın əsgərlikdən təzə qayıtmış oğlu dodaqaltı söyüş söyə-söyə yerində qurcalandı və həmin anlarda tələbə Murad İldırımlı başa düşdü ki. elə bu qətl naminə dörd il Bakıda tələbəlik edib.. gözlərindəki o ədavətin də.baxa-baxa bir-biri ilə pıçıldaşdı. özü. cavab verə bilməyəcəkdi. hətta lal sükut içində dayanmış Xosrov müəllimin gözlərində hələ də keçib getmək bilməyən o ağrının da daha tələbə Murad İldırımlı üçün heç bir təsiri və mənası yox idi. yəni yalnız onun şəxsiyyətində deyildi – tələbə bu adamı bütün ömründə birinci dəfə görürdü – məsələ onda idi ki. ümumiyyətlə. çünki Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı o təhqirə görə. bir-biri ilə məsləhətləşən məhəllə kişilərinə. elə günorta oturduğu yerdə oturmuş Balaniyaz. çünki birdən-birə heç vaxt bu dərəcədə hiss etmədiyi bir qətiyyət bu cavan adamın bütün varlığına hakim kəsildi: tələbə Murad İldırımlı Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının müdirini öldürməli idi və öldürəcəkdi! Həmin dəqiqələrdə bir-biri ilə pıçıldaşan. bəlkə də elə bu qətl naminə təkcə Bakıya yox. dörd il bundan əvvəl uzaq dağların qoynundakı o kimsəsiz. o miskin kənddən də elə bu qətldən ötrü Bakıya gəlib. bu qətl yolunda həlak olub. bütün bu hadisələrdən qat-qat uca. yəni ki. – Gərək elə əvvəldən belənçinə ələyəydik!. Məsələ yalnız o müdirdə deyildi. o mömin arvadı aparıb Bakı Şəhər Sovetinin çöllü-biyabanda açdığı Təzə Qəbiristanlıqda basdırmaq günah bir işdir və məhəlləyə yaraşmaz. sonra Molla Əsədulla belə bir məsləhət verdi ki. arvadı sabah Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında dəfn etsinlər. hətta tələbəyə elə gəldi ki. amma o adam ölməli idi və bu qətli məhz tələbə Murad İldırımlı yerinə yetirməli idi. dünyaya gəlib və o yazıq Xədicə arvad elə bu qətl naminə vəfat edib. hesabla daha artıq dərəcədə milis mayoru Məmmədovu öldürməli idi. ay-hay.. Istintaqda. hər şey tam dəqiqliyi ilə qət edilmişdi: Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının müdiri qətlə yetirilməliydi və tələbə bütün varlığıyla hiss edirdi ki. əlbəttə. həyətə toplaşmış məhəllə camaatının pıçhapıçı da. Day bunnarı da əliboş ora göndərmiyəydik!. hərgah belə eləməsə. o çeşməkli və dəhşətli adamı öldürəcək. yəni tələbə Murad İldırımlı bu həyatda yaşaya bilməyəcək. Xədicə arvad vəfat etməyib. Molla Əsədulla özünü saxlaya bilmədi... meyit sabaha kimi ağırlaşmasın. o qoca arvadı. Xədicə arvadın cənazəsinin üstünə düzsünlər. əslində. iyirmi yeddi illik ömrünün ən məsul dəqiqələrini yaşayır. Molla Əsədullanın o sözlərinin də. öldürməsə. nədə idi? – tələbə bunu özü üçün dəqiqləşdirə bilmirdi. yox. amma müdiri öldürəcəkdi və o anlarda 226 .. mərhuməyə torpaq ayırsınlar və bu gün daha keçdi. kinlə onlara baxıb təsbehinin dənələrini daha artıq bir sürətlə çevirə-çevirə bu dəfə də gözlərini Balaniyaza zillədi.. dünyadakı pis-pis adamların qarasına qarğış eləyən məhəllə arvadlarına baxa-baxa tələbə başa düşdü ki. elə bil ki. sol əlini havada yellədi. Məhəllə camaatı məsləhətləşib bu qərara gəldi ki. Çörəkçi Ağabalanın əsgərlikdən təzə qayıtmış oğlu tələsik quru buz dalınca getdi ki. məhəllədə pul yığmaq lazımdır və o pulu aparıb Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının sahiblərinə vermək lazımdır ki.

cəmiyyətdəki həmin qüvvədir ki. Belə yer alanuydun. heç zaman bu dərəcədə (və ümumiyyətlə!) hiss etmədiyi bir sakitlik və qətilik içində məhəllə kişilərini inandırmağa çalışdı ki. vallah!. müdir həmin adamdır. Əl-əlbət!. hə?!. daha doğrusu.. alaydun də! Avara ələmə camaatı!. Balaniyaz da başını tərpədə-tərpədə məhəllə arvadlarının dediklərini təkrar edirdi: – Əl-əlbət belədür!. ilk baxışda bu cürə nəzərə çarpmayan adamlardan nə desən gözləmək mümkündü. səhər tezdən yenə ora gedəcək və mütləq yer alacaq. Tələbə Murad İldırımlı sözləri heç zaman bu cür tələffüz etmədiyi bir səlistliklə deyə-deyə. şübhəyə saldı və kişi pul yığmaq məsələsini daha təkid etmədi. Rayondan gəlmiş bu cavan adamın.tələbəyə elə gəlirdi ki. sabah səhər Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında Xədicə arvad üçün mütləq yer götürəcək. insanları «Əzizimin cəfası» romanını oxutmağa məcbur edir. tələbənin miskinliyini bir daha məhəllə camaatına göstərdi və dedi: – Nəlbəki boyda boyun var sənün!. vaxtıyla məhəllədə kirayənişin olmuş bir beləsi indi Mərkəzi Komitədə işləyirdi və dəniz kənarında beşotaqlı mənzili var idi. molla bilirdi ki. sonra tələbəni başdan ayağacan süzdü. gələcəkləri qərardan xəbərdar olmağa çalışan məhəllə arvadları da ərlərinin artıq xərcə düşməyəcəkləri üçün açıq-aşkar bir fərəhlə tələbə Murad İldırımlıya baxa-baxa səhər Molla Əsədullanın dediyi sözləri təkrar eləməyə başladılar: – O rəhmətlik arvad sənün xətrüvü o qədərnə çox istəyirdi ki!. əvvəlinci elə gərək Molla Əsədullanın özü pul verəydi.. deyəsən.. çünki o yazılmamış romanın müəllifi elə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının həmin müdirinin özüdür. Molla Əsədulla bu dəfə açıq-aşkar bir nifrətlə Balaniyaza baxdı. dodaqlarının acı bir rişxəndlə dolu təbəssümü ilə. Sən gedib oradan necə yer alacaqsan. – Allah sənün canuvu sağ eləsin!. O yazıq Xədicə arvadın evinin həyətə baxan pəncərəsindən – tələbənin kirayənişin qaldığı otağın pəncərəsindən gözlərini həyətə dikmiş və kişilərin görəcəkləri tədbirdən. bu yöndəmsiz kirayənişinin beləcə bir qətiyyəti Molla Əsədullanı da...... Bu qədər adamın içində onu bu dərəcədə kiçildən. görünür.... həyəcanlanan bu yöndəmsiz kirayənişinin birdən-birə belə bir sakitliklə. elə bil ki. – Allah sənün kimi oxumuşları bizim başımızın üstünnən əskik eləməsin!. Həmişə sıxılan. Xosrov müəllim isə eləcə lal sükut içində tələbəyə baxırdı. Balaniyaza da təsir etdi və Balaniyaz gözlərini həyətin künc-bucağından çəkib heyran-heyran tələbəyə baxdı və özünü saxlaya bilməyib: – Molodçik! – dedi. inamla danışması. pul yığmaq lazım deyil. sabah Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında mütləq yer verəcəklər. arxayınlıqla.. hətta. alçaldan həmin sözlər o dəm tələbə Murad İldırımlıya qətiyyən təsir etmədi və eyni sakitliklə. 227 ... Süz ağıllı olursuz!. əgər pul yığsaydı. gözlərinin ifadəsi ilə. Bir də ki.. qətiyyətlə bir də təkrar etdi ki. – Səni oğlunnan çox istəyirdi.

sonra həmin üçlükləri. Indi o köşkə bənzər yerdə şala bürünüb taxta kətilin üstündə oturmuş tələbəyə elə gəlirdi ki.. amma səsini çıxartmırdı. Şəxsi maşın sahibləri arasında orta yaşlarında. kişilərdən başqa. hər dəfə həyəcanlanırdı. tələbə də həyəcandan boğula-boğula addımlarının sürətini daha da artırmış. özü isə. geyimlərini aydın görmürdü. yanlarında oturmuş və maşının pəncərəsindən görünüb tanınmasınlar deyə çox zaman sifətlərini gizlətməyə çalışan qızlar. hirs və pərtlik onu boğurdu. dəmirqarışıq bu dayanacaq qoxusunda tələbəni hərdən həyəcanlandıran sirli bir gecə ovqatı olurdu. amma bu hiss tez də keçib gedirdi. ya da ki. Əvvəllər həmin üçlüyü. bütün içini murdarlayacaq. Bayıl tərəfin həmin gecə qaranlığı və sakitliyi içində əriyib yox olurdu.. beşlikləri aparıb Bakının Təzə Pir məscidinin ətrafındakı küçələrdə oturmuş dilənçilərə verməyə başladı. məsələ onda idi ki. iri sümüklü bir qadın da var idi (deyirdilər guya hardasa Mənzil Istismar Idarəsinin rəisidir) o qadın bura hərdənbir cavan oğlanlar gətirirdi..). Bu cür vaxtlar bəzən şəxsi maşın sahibi qadını irəli ötürürdü. oğrun-oğrun maşınların arasından keçib qarovulçu köşkünün yanından ötürdülər və qaranlıqda gözdən itirdilər. amma oğlanla qız. beşliyi uzun müddət eləcə cibində gəzdirirdi.. gecənin qaranlığı. çıxıb getmişdi). tələbəyə belə gəlirdi. hərəkətlərindən bunu o saat müəyyən edirdi (hər halda. nə eləsin. Ürəyi döyünə-döyünə köşkdəki gözlüyə bənzər açıqlıqdan o kişiyə. qadına baxan tələbə o saat müəyyən edirdi ki. pencəyinin döş cibində gizlətdiyi o uzun çörək bıçağının soyuğu hərdən bu «kerosinka»nın istisini kəsir və o zaman tələbə bıçağın o buz soyuğunu bütün bədəni ilə hiss edirdi. Sonra o maşın ya təzədən dayanacaqdan çıxıb gedirdi və bir muddətdən sonra yenə qayıdırdı. hündür. o qıza.. elə bil 228 . cibində nəsə murdar bir şey gəzdirir və o murdar şey içinə girəcək. axşamüstü məhəllədə birdən-birə bütün varlığına hakim kəsilmiş o qətiyyət. amma yerişlərindən. yaxud kişiylə qadın maşından çıxmırdı və lap sakitlik olanda tələbə həmin maşından gələn səsləri eşidirdi. köşkün əldəqayırma qapısını açıb heç bir söz demədən tələbənin cibinə üç manat. qadın olmurdu. bilmirdi ki. yoxsa gizli məhəbbət qurbanlarıdı.. sakitliyi ilə. daha içində qız. hətta bir-iki dəfə tələbəyə göz vurub sataşmışdılar da.. amma o dayanacaq qoxusunda daha heç bir həyəcanlı və sirli şey yox idi və məsələ bunda deyildi ki. həmin aprel gecəsi Bayıldakı o şəxsi maşın dayanacağında heç kim yox idi. tələbə özündən çıxmağa. içindəkilər çıxırdı. bəzən qaranlıqda onların sifətlərini. Tələbə indi də o dayanacaq qoxusunu hiss edirdi. çünki bəzən gecələr dayanacağa gələn maşınlarda maşın sahiblərindən – sürücü oğlanlardan. etiraz etməyə macal tapmırdı. qadınlar da olurdu. Həmin maşın dayanacaqdakı başqa maşınların arasında dayanırdı. o qoxu «kerosinka»dan gələn nöyüt iyindən fərqlənirdi. tələbəyə elə gəlirdi ki. pul qazanan fahişədir (onların bir qismini axşamlar şəhərdə «Azərbaycan» kinoteatrının qabağında görmüşdü.. dayanacağın qoxusu ilə o qədər həmahəng olurdu ki. Tələbə Bayıldakı bu şəxsi avtomobil dayanacağının iyini buraya iki-üç tin qalmış hiss edirdi və əvvəllər benzin. maşın eləcə dayanacaqda qalırdı. yağ.Tələbə məhəllədən çıxıb Bayıldakı şəxsi maşın dayanacağına gələndə yolda avtobusdan düşüb Bayıl tərəfə gedən marşrutla ikinci dəfə avtobusa minməzdən əvvəl təsərrüfat malları dükanına girdi və iki günlük yemək-içməyinin pulunu verib bir manat doxsan qəpiyə uzun və iti bir çörək bıçağı aldı. bu. beş manat pul basırdı və belə hallar o qədər sürətlə baş verirdi.

. –. bir zərrə belə nəmi qalmamışdı..... Əməkdar incəsənət xadimi Ərəstun Bozdağlı.. –. heç kimin sifəti yox idi. tülkü burdadı!.tülkü gəldi!. hamı tülkünün ardınca qaçırdı və hamının üstünə par-par parıldayan kürən-sarımtıl bir işıq düşmüşdü. görümlərinə.tülkü gəldi!.. milisioner Əsgər.tülkü gəldi!... bax!.. çörəkçi Ağabalanın əsgərlikdən qayıtmış oğlu.. ağsaqqallı Süleyman peyğəmbər. Qarabasma idi?.... ağsaçlı. Balaniyaz. –. –... bütün çalarlarına elə bir sərtlik gətirmişdi ki..tülkü gəldi!. elə bil ki.. –. bir dəridən ibarət idi.... uçurdu..... içəri izdihamla dolu idi..... elə bil... tülkü burdadı!.. bir sümükdən. o kürən-sarımtıl tülkü rəngli meşin qapı taybatay açıldı. birdən-birə bir sükut çökdü.. ədəbiyyat şöbəsinin müdiri Muxtar Xudavəndə.. Xədicə arvad uçurdu. –..... –. gənc yazıçı Səlim Bədbin. Yuxu idi?..... ucubucağı görünməyən bir kütlə bu kürən-sarımtıl işıq altında çığır-bağır sala-sala tülkünü axtarırdı.tülkü gəldi!. və Xosrov müəllim yanpörtü çiynini dirəyib Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı müdirinin otağının içi pambıqla dolu meşin qapısını tutub saxlamışdı. o saysız-hesabsız izdiham lal oldu və hərəkətsiz dayandı.. içəridəkilər də – hamı bir-birinə qarışdı. o meşin qapı da kürən-sarımtıl tülkü rəngində idi.. daha o izdihamın arasında heç kimi tanımaq mümkün deyildi. Molla Əsədulla...... Hamı tülkünün ardınca qaçırdı... hamı qışqırırdı.ki.. içəridə o qədər insan var idi ki. sinəsinə tökülmüşdü və Xədicə arvad da tülkünün ardınca qaçırdı... Tülkünü təqib edənlər də.tülkü gəldi!... bax!. kövrəlmirdi.. tülkü özü görünmürdü.. Sonrakı nə idi? Mürgü idi?.. tülkü gəldi!... daha əvvəllərdə olduğu kimi...... haçansa divara vurulmuş və illərdən bəri qurumaq bilməyən suvaq indi birdən-birə qupquru qurumuşdu.. milis mayoru Məmmədov. Yalnız əyninə keşiş paltarına bənzər bir libas geymiş Əbdül Qafarzadə ortada dayanıb yoğun bir səslə Sovet Ittifaqının himnini oxuyurdu və Əbdül Qafarzadənin başının çevrəsində par-par parıldayan kürən-sarımtıl rəngli qövsi-müqəddəs var idi. vaxtı ötmüş xınadan qıpqırmızı qızarmış saçları pırpızlaşıb çiyinlərinə. –... o dünyanın hisslərinə. 229 .... qaçmırdı...tülkü gəldi!. Mənzil Istismar Idarəsinin rəisi qadın. –.tülkü gəldi!... amma hamı onu təqib edirdi... dəqiqədə-bir həyəçanlanmırdı...... əsəbiləşmirdi. və tələbənin beyni bu sözləri pıçıldamağa başladı: tülkü burdadı!. və Xədicə arvad da küpəgirən qarı kimi. tələbə Murad İldırımlının bütün dünyasını dəyişmişdi.

tələbə indi bu balaca gözləmə otağında da birdən-birə bir işgüzarlıq hiss etdi. və hər tərəf Leonid İliç Brejnevin şəkilləri ilə dolu idi və bu şəkillərin də hamısı kürən-sarımtıl rəngdə idi.. Şerbitski.... tutalım müdiri öldürdü (və öldürəcəkdi!). elə bil ki. Hələ gəlməyib!..... dünən milis mayorunun onu buradan itələyib qovmasını bütün təfərrüatı ilə yadına saldı.Hər tərəf qırmızı transparantlar idi.. hamısı kürənsarımtıl rəngdə idi: Suslov... dünən oturduğu yerdə – gözləmə otağının küncündəki kürsüdə oturmuşdu və bu dəfə gözlərini müdirin içi pambıq dolu qəhvəyi meşin qapısına yox. əksinə. açıq-aşkar tələbəni gözləyirdi və tələbə içəri girən kimi.. O gözəl və cavan katibə qız isə yenə də tez-tez o qıpqırmızı telefonun dəstəyini qaldırıb: – Yoldaş Qafarzadə yoxdur!. alçaldılmış hiss etmədi. bədənini tarım tutdu və ağzını marçıldada-marçıldada Əbdül Qafarzadənin bayaqkı keşiş səsiylə «Beynəlmiləl» oxumağa başladı. amma əvvəlkilər kimi. qırmızı çit üstündə. Əbdül Qafarzadə də indi «Beynəlmiləl» oxuyurdu. Makinaçı qadın dünənki kimi.. Qrişin... Brejnevlə birlikdə «Beynəlmiləl» oxudu.. Kirilenko. I. bu arvadın gözlərinin altı daha artıq torbalanmışdı.. Çernenko.. – deyirdi və telefon zəngi əvvəlki kimi astadan civildəsə də. öz yerində oturub makinanın dillərini döyəcləyirdi. onların gözləri bir-birinin içinə baxdı və yalnız bu dəm tələbə fikirləşdi ki. və Siyasi Büro üzvlərinin də şəkilləri bir-birindən seçilmirdi. kipriklərinin dibi şişib qızarmış.. çünki bu cavan və inadkar adamın içindəki o qətiyyət bütün bu uzun gecə ərzində zərrə də olsun azalmamışdı: Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının müdirini öldürməli idi və bu gün öldürəcəkdi.. gözləmə otağının həyət qapısına zilləmişdi. sonra hamı bir yerdə – heç kimi sifətdən tanımaq mümkün olmayan bütün bu izdiham L. Tixonov... nə də Xosrov müəllimə və indicə içəri girən tələbəyə fikir verirdi.. şlyapa başında. sonra Leonid İliç Brejnev əlini kürən-sarımtıl rəngli saçlarına çəkdi. Qromıko.... Pelşe.. 230 .... daha qəbir daşlarından xəbər vermirdi.IKP-nin XXV qurultayının tarixi qərarlarını həyata keçirək!» «Sovet Ittifaqı Kommunist Partiyasının leninçi Mərkəzi Komitəsinə eşq olsun!». özünü təhqir olunmuş.. Ustinov.Səhər tələbə Murad İldırımlı Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına gələndə və Qəbiristanlıq Idarəsinin darvazasından içəri keçəndə. Tələbə müdirin gözləmə otağının qapısını açıb içəri girdi və dünən axşamdan bəri ilk dəfə ürəyi həyəcanla və bir az da nigarançılıqla döyündü: Xosrov müəllim plaş əynində. bəs o yazıq Xədicə arvad üçün qəbir yerini kim alacaq və məhəllə camaatı o arvadı gətirib burada necə dəfn edəcək? Xosrov müəllim tələbəyə baxa-baxa tez-tez udqunurdu və udqunduqca da nazik boğazının ucu – iti.. Romanov. nə cavan katibə qıza baxıb dünənki kimi güclə seziləcək bir təbəssümlə gülümsəyirdi. bütün gecəni yatmayıb ağlamışdı və indi başını bir an da olsun makinanın üstündən qaldırmırdı. həyəcanlanmadı... .. əlbəttə... Kunayev.. rəhbərin maşının pəncərəsindən çıxan əli göründü. Andropov... uzun hülqumu qalxıb-enirdi. iri ağ hərflərlə yazılmış şüarlar idi: «On birinci beşilliyin planlarını rəşadətlə yerinə yetirək!» «Yaşasın sovet xalqlarının sarsılmaz dostluğu!» «Sov.

insan idi. bir az da beləcə qapı ağzında dayansa.... öldürə biləcəkdimi? Daha doğrusu. – Yoldaş Qafarzadə yoxdur!. öldürə bilər (və bəlkə də öldürəcək!).. bu. qərara aldın! Bıçağı cibinə qoydun! Indi isə qorxursan! Çünki qorxaqsan! Çünki miskin və mənasız bir məxluqsan! Yox. bu tərəddüdlər içində tələbə.. yer üzündəki bütün insanlar.. insan öldürsün? Tələbə Allah deyildi! Insanın ölüm hökmünü yalnız Allah verə bilərdi! Allahın səlahiyyətinə şərik çıxmaq olardımı? Quran yazırdı: «Allah ona şərik qoşmağı əsla bağışlamaz. tələbə kim idi ki.. Tələbəyə elə gəldi ki. Allaha şərik qoşan (şərik çıxan) şəxs. hər halda.. əridib yox eləmişdi və bu açıq havada o gün şüalarının təmizliyi. Xosrov müəllim gözləri ilə nə deyirdi elə? Elə bil ki. o təmizlik dünən tələbə üçün bütün bu ətrafda hökm sürən meyit ab-havasını tamam yuyub. həqiqətən.Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətindəki o qarışqa qaynaşmasının. şübhəsiz ki. Bu nə idi? Tələbə öz miskinliyinə. tələbə hiss edirdi ki. elə bil ki. insan idi!. haqq yolundan çox uzaq olan bir azğınlığa düşmüşdür». Xosrov müəllim də yerindən qalxıb tələbənin ardınca Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətinə çıxdı. içindəki o ağırlığı da əritdi.. özü özünə nifrət etmirdi ki. özünü tənə etmirdi. amma axı. bu cavan adamın içində birdən-birə dözülməz istisi adamın nəfəsini kəsən buxar qaynadı və o buxar indicə sinəsini dağıdıb dişara çıxacaq. Onsuz da. gözəgörünməz dalğalar kimi. bütün canlılar ölümə məhkum idi və «yaxşı insan». bir insan – tələbə Murad İldırımlı başqa bir insanı – müdiri öldürə bilərmi? öldürməlidirmi? buna haqqı varmı? Qəribə idi. Nə üçün? O da anasının qarnından çıxmamışdı? O da bu hava ilə nəfəs almırdı? Onun uşaqları yox idi? O da ağrı-acı hiss etmirdi. – Yoldaş Qafarzadə yoxdur!. Həmin aprel səhəri göyün üzündə kiçicik bir bulud da yox idi və günəşin Qəbiristanlıq Idarəsinin üstünə düşmüş şüalarında elə bir təmizlik var idi ki. qorxmur. həyatında birinci dəfə idi ki.. o tələsik itaətlərin həyəcanı. tələbə Murad İldırımlının içinə də sirayət etdi... sevinmirdi? O. bu balaca gözləmə otağına dolmuşdu. o tələsik tapşırıqların. öz qorxaqlığına bəraət qazandırmaq istəyirdi? Yalançı fəlsəfəyə qapılırdı? Yox.. Bundan başqalarını isə istədiyi şəxsə bağışlar. qorxaqlıq deyil.. Xeyirlə Şər də nisbi məfhumlar. qətiyyətsizliyinin pərtliyini çəkmirdi. ürəyi partlayacaq. bıçağı o biri insanın ürəyinin başına sancmağa haqqı varmı? Insan bu sualı minilliklər boyu verirdi və minilliklər boyu da öldürürdü. tələbə Murad İldırımlı Allah deyildi! Amma. birdən-birə oyanmış bu şübhələr. nisbi qüvvələr idi. suala cavab vermək əvəzinə öldürürdü. Tələbə Murad İldırımlı isə Allah deyildi! 231 . Tələbə içəri girdiyi kimi. bu balaca gözləmə otağının havası ilə bir az da nəfəs alsa. «pis insan» əslində nisbi məfhumlar idi. «yaxşı quruluş» və «pis quruluş» da nisbi idi və ümumiyyətlə. Nə üçün? Qorxurdu? Bu qorxu haradan gəlmişdi birdən-birə? Bəs. əlbəttə. Axı. səssiz-səmirsiz də içəridən çıxdı. – Yoldaş Qafarzadə yoxdur!. amma bir insanın. öz daxili məhkəməsi ona haqq versin ki.. öz qorxaqlığının. Əbdül Qafarzadə də insan deyildi. bir yüngüllük gətirdi və dünən axşamdan bu tərəfə ilk dəfə tələbədə bir şübhə oyandı: Qəbiristanlıq Idarəsinin müdirini.. elə bil ki.

tələbə ilə Xosrov müəllim yaxınlaşanda gözləmə otağının qapısı açıldı. Adı nədi? – «Hər şey keçib gedir. Amma mən sənin yerində olsaydım. Dəqiqədə-bir.. hə!. adını qoyardım «Kəpənəklərə həsr edilmiş ömür. qəbir daşlarının arası ilə dolaşırdı. hə!. Xosrov müəllim tələbədən bir addım arxada gedirdi və elə cidd-cəhdlə addımlayırdı ki. deyim sənə..» – Hə. Dağ boyda 232 .Onlar Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətinə qayıdanda.. – Yox. Sənnən xoşum gəlir. o həmlədən ki.o qurbağalar da eləcə quruldayırdı. elə bir yerdə gizlətsin ki. Əbdül Qafarzadəni deyirəm. xoşuna gəlir? Addan çox şey asılıdı! Mən. hansı bir möcüzəsə baş verəcək və Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yer alıb məhəlləyə qayıdacaqlar və doğrudan da. . Qırmızı balıqlar saxlayır... insanın nə üçün dünyaya gəlməsinin. tələbə Murad İldırımlı nəyə görəsə inanırdı ki.. ay səni!. özünü redaksiyaya dürtmürsən ki. indi tələbənin o pusqudan. o geniş düzlərin sakitliyində və yalqızlığında da.. əksinə. tələbə Murad İldırımlını da görən kimi tanıdı: – Sən buralarda nə gəzirsən? – Sonra nəsə yadına düşdü. Tələbə Murad İldırımlı isə o dəm o saysız-hesabsız qəbir daşları arasında özünü Bakıya gəldiyi bu dörd ildə heç zaman duymadığı narahat bir sərbəstlik.. – Hə. gah Muxtar Xudavəndəyə baxırdı..» Necədi.. qəribə idi. adamın yerə baxanı. . Nurlu bulağın yüngül şırıltısında da hiss etmədiyi bir müdriklik. bu gün o saysız-hesabsız qəbir daşlarının lal sükutunda tələbənin heç vaxt heç harada – o uzaq dağların. Muxtar Xudavəndə həyətə çıxdı. işlənmiş mövzudu. suyun lal axanı. narahat bir azadlıq içində hiss edirdi və indi daxilində bir istək var idi: cibindəki o soyuq bıçağı elə bir yerə atsın. Anektodu bir az tanışdı... amma hekayən işıqlıdı. oxudum! Heç kim mənnən xahiş eləməmişdi. Vaxt tapdım... hə?! Nə isə. kəpənək saxlayır. Xosrov müəllim dinməzcə dayanıb gah tələbəyə baxırdı... bax. özüm oxudum! Sənnən bir şey çıxacaq! Özün qaraqabaqsan. – kişinin haqqında. Kəpənək saxlayır... düzdü!. deyim sənə. amma özü yaxşı hekayədi! Kəpənəklərlə oturub-durur!.. o zaman yaşayışın da sirri açılardı. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının içinə girmişdi və dünənki kimi.. çiçəyin nə üçün açmasının. o yazıq Xədicə arvadın qəbir yeri məsələsi düzələcək. haçansa bu qəbiristanlıqdakı məna açılsaydı.. diqqətlə qulaq asırdı və tez-tez udqunurdu.o gecəyarısı o tonqal isə eləcə yanırdı....Tələbə Murad İldırımlı özü də hiss etmədən Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətindən çıxmışdı. heç kim onu görməsin və heç vaxt onu tapmasın.. – Hə. yazımı çap eləyin! Afərin!. amma bu qəbir daşları dünənki kimi soyuq deyildi və bütün buralara hakim kəsilmiş o lal sükut da dünənki kimi müdhiş deyildi. – Muxtar Xudavəndə sağ əlinin baş barmağı ilə çiyninin üstündən arxanı – gözləmə otağını göstərdi. deyim sənə.. tələbəni hansı bir qəfil həmlədənsə qorumaq istəyirdi.. o sıx meşələrin. deyim sənə. udqunduqca da uzun hulqumu eləcə qalxıb-enirdi.. göyün.. hə? Balıqlarla məşğuldu. bir məna hiss edirdi və elə bil ki. bütün kainatın sirri açılardı.... hə!.. elə bil. o təhlükədən xəbəri yox idi. deyim sənə. onun haqqında «Kommunist» qəzeti üçün oçerk yazıram. yerin. .. – Hekayən yaxşı hekayədi!.

kasıbdılar. müdirlə danışsın. tələbə indi özü öz üzünə tüpürürdü. dünyanın ən lazımsız bir varlığı idi. Və tələbə heç özü də gözləmədiyi bir tələsikliklə xahiş etməyə başladı ki.. Mən.kişidi! Əmək veteranıdı! Dörd ordeni var. görünür. qalmışdı öz daxmasında. onu buradan iti qovan kimi qovmuşdu. düz etmişdi. o yazıq arvadın bu dünyada heç kimi yoxdu. Onu demirəm.. Muxtar müəllim kömək əlini uzatsın.. – Yox.. medalları var! Özü də. birdən-birə (ən başlıcası isə özü üçün gözlənilmədən) belə bir miskinliyi üzə çıxmışdı.. Tələbə heç vaxt bu cür alçalmamışdı. ona heç kim kömək eləməyəcəkdi. deyim sənə. bu yaxşılıq yerdə qalmazdı. Muxtar Xudavəndə mudirin – oçerkinin gələcək qəhrəmanının otağından cibiboş çıxmamışdı. hamı Muxtar müəllimi tərifləyir... bütün cavanlar Muxtar müəllimin təmizliyindən danışır. dünyadan qovulmalıydı. ağ yalan deyirdi. oxucunu çağırsın.. bir halda ki. Eynilə dilənçi kimi yalvarırdı. oçerkə gərək elə bir ad qoyasan ki... mövzusuna layiq olsun. ilk dəfə idi ki. bir başqası yox. əlbəttə. o sözləri deyə-deyə öz yazıqlığına. Məhəllədə hamı oturub tələbəni gözləyirdi və hamı tələbənin üzünə tüpürəcəkdi və o tüpürcəkləri üzündən silmək üçün. deməli.. – Bilirsiz. Bizim sizdən xahişimiz var. o arvadı basdıra bilmirdilər. məhəllə camaatının pulu yoxdu. 233 . bu böyük dünyada beləcə kiçikliyi tələbənin gözlərini doldururdu və dolmuş gözləriylə də yalvarmağını davam edirdi.. Biz. Muxtar Xudavəndiyə yalvarırdı. tələbə bir də heç vaxt heç nə barədə Muxtar müəllimdən bir xahiş etməyəcək. oradakı o sərbəstliyi. dünən milis mayoru Məmmədov. kolxozda işləmir e. qəbiristanlıqda işləyir! Burada əmək veteranı olmaq bilirsən nə deməkdi?! Altı dəfə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət heyətinin Fəxri Fərmanını alıb! Altı dəfə e. həqiqətən. öz miskinliyinə nifrət edirdi və beləcə köməksizliyi... tələbə ömrü boyu Muxtar müəllimə dua eləyəcəkdi. gəl məni oxu desin! Muxtar Xudavəndənin kefi açıq-aşkar yuxarı idi və tələbə «bu adamı heç vaxt bu cür həvəsli.. indi də o yazıq arvadın ölüsünə kömək eləməliydi. deyim sənə. Muxtar müəllim kömək eləməsəydi. Muxtar müəllim fağır-füqəraya əl tutan adamdı. bu cür çox danışan görməmişdi. tələbə kimi adamlar təkcə buradan yox.. rekorddu! Indi.. hamı deyir ki. Muxtar Xudavəndə daha ayrılmaq istəyirdi: – Nə «mən». Muxtar müəllim hamıya kömək eləmişdi. o yazıq Xədicə arvad üçün burada qəbir yeri götürə bilsinlər. təmənnasız kömək eləyəndi. yaltaqlanırdı. «biz» salmısan? Imkan tapan kimi çap eləyəcəyəm hekayəni! Imkan tapanda. əslində Təzə Pirin ətrafında oturan o dilənçilər kimi yalvarır və tələbə özü öz sözlərinə mat qalırdı. Muxtar müəllim savab qazanacaqdı. bayaq qəbiristanlıqda hiss etdiyi o müdriklik. əlbəttə. azadlığı – hər şey. hər yerdən qovulmalıydı. xeyirxahdı. Muxtar müəllim kömək eləsin.. uşaqları xoşbəxt olacaqdı. Muxtar müəllim kömək eləməsə. özü özünü bu cür alçaldırdı və yalvardıqca da ikinci bir duyğuyla fikirləşirdi ki. o arvada heç kim kömək eləməyəcək. Tələbə bu sözləri deyirdi və özü də başa düşürdü ki. bütün ləyaqət hissi yox olub getmişdi.

Siz burda durun. Bu həyat necə şeydi?.o gecə yarısı o tonqal isə eləcə yanırdı. xeyirxahlığının qədrini bilməmişdi. üşüyərək belini qısmışdı.. əksinə. Bir yerdə gəldik. gah da bu uzun. Yaxşı. bir şaqqa ət pay gətirəndə. elə bil.. Nə üçün insan bu cür bir həyatdan əl çəkə bilmirdi. onu o sırtıq Ərəstun Bozdağlıdan da artıq müftəxor bilmişdilər.. əbədi bir uzaqlıqda qalacaq və indiki kimi tələbəyə əzab verməyəcək. Muxtar Xudavəndə o həmlənin qabağında dayana bilmədi.. hamısının təntənəli yubileyini keçirmək mümkün deyildi. dünyaya ardı-arası kəsilməyən adamlar gəlir və bütün ömürləri boyu da. Yüngül bir meh əsdi və tələbə o yüngül mehi.. Tələbənin Züleyxa nənəsinin Murad İldırımlı adında bir böyük qardaşı olmuşdu... Həmişə sir-sifətindən zəhrimar yağan (elə bil ki. iyirminci illərdə Hadrutda həlak olmuşdu (necə həlak olmuşdu? – tələbə bunu bilmirdi. ağzını açıb bir kəlmə deməyən adama baxırdı. həyatdan getmək qorxusu ilə yaşayır? Hər şey keçib gedir. öd kisəsiydi!) bu cavan adam – tələbə Murad İldırımlı indi arvad kimi yalvarışlarıyla elə bir həmləyə keçmişdi ki.... əslində. elə bil.. Bu da keçib gedəcək.. Muxtar Xudavəndə bərəlmiş gözləriylə. – Muxtar Xudavəndə bu sözləri dedi və gözləmə otağının qapısını açıb yenidən geri qayıtdı... hətta özünü bir az itirmiş halda gah tələbəyə. paltarının altından bütün bədəni ilə hiss etdi.). heç bir dəxli olmadan nənəsinin qardaşının xatirəsinə həsr etmişdi: «INQILAB YOLUNDA CANINDAN KEÇMIŞ MURAD ILDIRIMLININ XATIRƏSINƏ» – hekayənin yuxarısına belə bir ithaf yazmışdı.. yəqin banditlərlə mübarizədə vuruşmuşdu. Kefi kökdü.. sonra dəxli olmadığı üçün pozmuşdu. 234 . gedim görüm neynirəm...... Xosrov müəllim də döyüntünün səsini eşidirdi. Qoy gedim kişiylə danışım. sonra yenə də pozmuşdu. Indi gəlib kabinetinə. sonra təzədən yazmışdı. əlləri ilə yox. arıq. Həmin hekayəni keçən ilin payızında yazmışdı və qəribə idi.. – Yaxşı da... canavar vurmağından.. qardaşının igidliyindən.. sübh tezdən çılpaq atın belinə sıçrayıb kəndin aşağı başındakı Nurlu bulağa suvarmağa aparmasından və bu zaman kənd qızlarının nəvəsinə də nakam getmiş. və o qurbağalar da eləcə quruldayırdı. üç qoyunun hörmətini tələb eləmişdilər. düz iyirmi altı il ədəbiyyat şöbəsinin müdiri işlədiyi müddətdə heç bir gənc yazıçı ona bu cür sözlər deməmişdi.. Bu günlər də keçib gedəcək..... Eybi yox. deyim sizə. yaramazlar....... çekist idi. cınqırığını da çıxarmadan tələbənin yalvarışlarına qulaq asırdı və diqqətlə tələbənin üzünə baxırdı..... ürəyi o qədər həyəcanla döyünürdü ki. .Xosrov müəllim əllərini qara plaşının ciblərinə soxub və bü cür mülayim havada elə bil ki. hər şey keçib gedir. təkcə nənəsi uzun qış gecələri odunsuzluqdan sönən ocağın soyuğunda həmişə ürək dolusu qardaşından danışardı. heç vaxt Muxtar Xudavəndənin mənəvi təmizliyindən danışmamışdı.. Eybi yox. dünyada özündən sonra heç bir yadigarı qalmamış qardaşının adını qoymuşdu: Murad.. daldada onun haqqında ağızlarına gələni demişdilər. yalnız sifəti ilə. inqilabçı idi.) və indi heç bir yerdə onun adını çəkmirdilər (o qədər eləcə qurban gedənlər olmuşdu ki. . Bu həyat nə olan şeydi ki. onların hamısı haqqında kitab yazmaq...

işım-işım işıldayırdı və o xəzan yarpaqlarının arasındakı iri narları da yağış tərtəmiz yumuşdu.. Bu hadisəni kimə danışmaq olar? Buna kim inanar? Srağagün adi günlərdən (kimin ağlına nə gələrdi!) biri idi: səhər tezdən yerindən qalxıb mətbəxdəki qaz plitəsini yandırdı. heç bu barədə fikirləşmirdi də. ikisi qız (Aytən və Zəhra – lap kiçik qızına anasının adını qoymuşdu). avtobusların. qaranlıq içində işıldaya-işıldaya gülürdü və adamın içinə bir hərarət. bayaqkı sualını bir də təkrar edərdi: « – Sənə nə olub?» O yenə də gülümsədi... çaydanı su ilə doldurub plitənin 235 . yaz günəşinin altındaydı. xəzan sarısına baxa-baxa. canlı idi. yağışa tamaşa eləmək istədi. həmişə üstünə saldığı yun adyalın bugecəki yumşaqlığı və istisi də. o xəzan yarpaqlarının qırmızısı. yağış o nar ağacının sapsarı yarpaqlarını tərtəmiz yumuşdu. yadına gəlmirdi və əslində. nəfəsi ilə ciyərinə çəkdi və Tahirə oyanmasın deyə. dünyanın gözəl işlərindən xəbər verirdi və dünyanın gözəl kəpənəklərinin rəngini xatırladırdı. sübh tezdən işə başlayan trolleybusların səsini azaltmaq üçün ikiqat küçə pəncərələrini kip örtmüşdülər və buna görə də yağışın səsini eşitmədi. amma birdən-birə haçansa gördüyü o iri narların.. Tahirə qəflətən işığı yandırıb ərinin gecənin yarısı yerində uzanıb beləcə özözünə gülümsəməyini görsəydi. yuxulu payız gecəsi heç vaxt fərqinə varmadığı. görəsən. harda görmüşdü? – bilmirdi. «Jiquli» maşını və evinin cəmi üç kilometrliyində qarajı var idi.. elmlər namizədi idi. o qıpqırmızı narlar da işım-işım işıldayırdı. sarısı gözlərinin qabağına gəldi. Həmin sakit. Onun adı Məlik. beşinci mikrorayonda üçotaqlı mənzili. ən başlıcası isə.Hər şey keçib gedir. hətta əsəbiləşdirən hər şey indi gözəl və əvəzedilməz idi. amma o kip örtülmüş pəncərələrdən belə o payız yağışının qoxusu birdən-birə yataq otağına doldu və həmin yağış qoxusunu həmin dəqiqə də duydu. Zoologiya Institutunda baş elmi işçi işləyirdi. famili isə Əhmədli idi və Məlik Yusif oğlu Əhmədlinin qırx yaşı var idi. o sarı da həmin dəm elə bil. bir sevinc gətirirdi. yəqin məəttəl qalardı və fikirləşərdi ki. bu nə işdi belə və yəqin ki. Həmin ağlasığmaz. Haçansa gördüyü həmin nar ağacı indiki kimi gözlərinin qarşısında idi: çiskinli bir payız günü idi (payızın sonları idi). o qırmızı da. o gecə sakitliyi içində Tahirənin hərdən dərindən nəfəs alması da.. eşikdə yağan yağışın şövqünü duya-duya öz-özünə gülümsəyirdi. hətta gecənin yarısı hərdənbir küçədən keçən maşınların kip örtülmüş ikiqat pəncərənin arxasından nisbətən zəif eşidilən səsi də ləzzət verirdi. Bunu nə vaxt görmüşdü. həmin sakit. yumşaltmışdı və o sarı yarpaqlar çiskin içində. atasının adı Yusif. üstündəki yun adyalın yumşaqlığı və istisi içində gözlərini yumub həmin sayrışan nar qırmızısına. yağış yağır. dörd uşağı – iki oğlan (Adil və Kamil). heç kimin heç vaxt inanmayacağı hadisə isə srağagündən dünənə keçən gecə başladı. elə bil ki. Maşınların. astaca yerindən qalxıb küçəyə baxmaq. varanda da onu qıcıqlandıran. yuxulu payız gecəsi üstünə saldığı yun adyalın yumşaqlığından və istisindən ləzzət ala-ala və elə hey dünyanın qəribə. evli idi. ömründə duymadığı bir rahatlıq içində idi və bu dəm hər şey ona ləzzət verirdi: həmişəki çarpayısının indiyəcən fikir vermədiyi genbolluğu da. ağlasığmaz işləri barədə fikirləşə-fikirləşə hiss etdi ki.

çünki tanış-biliş minirdi maşına. kağız-kuğuzlarına da baxdı ki. kəpənəklərə həsr edilmiş oturaq həyat Məlik Əhmədlini vaxtsız qocaltmağa başlamışdı. Əminənin ölümü hamıya ağır təsir etdi. sonra mətbəxdə divardan asılmış radionu yandırıb son xəbərlərə qulaq asa-asa uşaqlarla birlikdə səhər naharı elədi. Bundan sonra Tahirə də qorxdu. mehriban adamın heç qırx yaşı tamam olmamışdı. 236 . mərasim (məclis.) qurtarandan sonra bu adamları gərək bir-bir aparıb evlərinə qoyaydın – birinin evi şəhərin o başında. ömründə ilk dəfə xəstəxanaya düşdü və iyirmi gün xəstəxanada yatdı.. indi səhər tezdən bu üç kilometr yolu tez-tez piyada getmək. ərinin buterbrodunu da yaddan çıxmasın deyə.üstünə qoydu. yas yerlərinə (eləcə də müdafiə banketlərinə. uşaqlar da durmuşdu. çünki başı kəpənəklərə o qədər qarışmışdı ki. bayram nümayişlərinə. hərdən ürəyi döyünürdü. onun üçün səhər idmanı idi. özü də qorxdu və sağlamlığına fikir verməyə başladı. iclas. Ibrahimin arvadı yazıq Əminə axırı ki. yaddan çıxan bir şey olmasın. Əlbəttə. Məlik Əhmədli də həmişəki kimi. sonra maşını qaraja sürdü. Nə isə. maşını qaraja salıb bağladı və avtobusa minib Ibrahimgilə getdi. Işdə məlum oldu ki. həmişə hər yerə arvadı ilə birlikdə gələrdi (təntənəli iclaslara. Bərk külək əsirdi. nəfəsi çatmırdı. əslində. yuyundu.. «Jiquli»ni qarajdan çıxarıb əvvəlcə həmişəki kimi. Son zamanlar özünü nisbətən yaxşı hiss edirdi. həmin palmaya ən yaxın ağac onun 1000 kilometrliyindədir. gecə vəfat edib və bu gün onu dəfn edəcəklər. yazıq beş-altı ay idi ki.) maşınla getmirdi. amma Məlik Əhmədli avtobusa minmədi (evlərindən qaraja avtobusla cəmi bir dayanacaq yol idi). Son xəbərlərin axırında diktor maraqlı bir məlumat verdi: – Bütün dünyada ən tənha ağac Böyük Səhranın Terer vahəsində bitən palmadır. Zəhranı da vaxtından əvvəl bağçadan götürüb evə apardı.. bu yaraşıqlı. o birinin evi bu başında. nümayiş. Tahirə çayın axırıncı qurtumunu içə-içə: – Yazıq palma. nə də yeməyinə-içməyinə fikir verirdi və günlərin bir qəmgin günündə . Tahirə də. amma institutun işi də həmişəki qayda ilə davam etdi və Məlik Əhmədli Əminənin dəfninə çatmaq üçün günün ikinci yarısı işdən tez çıxdı. nə piyada gəzirdi.. qılçalarının oynaqları ağrıyırdı. Həmin yazıq Əminənin. Nə isə. geyinib evdən çıxdı. çörək dükanına sürdü. təzə çörək alıb evə qayıtdı. sonra işə sürdü. Məlik Əhmədli buterbrodu (pendir-çörək idi) portfelinə qoydu. yas yerlərinə) və buna görə də institutda işləyənlərin çoxu Əminəni tanıyırdı. müdafiə banketlərinə. – dedi. gah böyründə. əzab-əziyyətdən qurtarıb. əvvəlcədən hazırlayıb yazı mizinin üstünə qoymuşdu. bir sözlə. amma qollarının. gah ürəyində sancılar olurdu. özü yadından çıxmışdı. bu xəbər hamının qanını qaraltdı.ötən yazın son günləri idi – az qaldı infarkt olsun. üç kilometri tez-tez addımlaya-addımlaya qaraja getdi. Adil və Aytən Tahirənin dərs dediyi məktəbdə oxuyurdular və Tahirə onlarla avtobusa minib məktəbə getdi. çünki Ibrahim (o da baş elmi işçi idi) institutda işləyən yeganə adam idi ki. təzyiqi qalxdı. nə idman edirdi. Tahirə çayı dəmləmişdi. Zəhranı maşına mindirib bağçaya apardı (Kamil ikinci növbədə oxuyurdu və məktəbə özü gedəcəkdi). xərçəng xəstəliyinə tutulmuşdu. üzünü qırxdı. institut işçilərinin uşaqlarının toy məclisinə və s.

Ibrahimgilin evi Bakının kənarlarındakı köhnə məhəllələrdən birində. elə bil ki. o ətli-qanlı. elə bil. qəribə idi. Zəhra. kəpənəklər özlərinə elə yer seçirdi. yekə-yekə ağacları gövdəsindən sındırırdı. heçə dönməyi Məlik Əhmədlini sarsıtdı. köməyə gəlirdi. Əminəni. ömrünü lepidopteroqluğa həsr etmişdi. bir uzaqlıqdan. bəlkə nəsə də görüb. yaxşı günü də olub. Ibrahimgilin evinin arxa tərəfindən keçən elektrik qatarlarının səsi arasında nəsə bir yaxınlıq. salamat qalırdı və Məlik Əhmədli bunu fikirləşib gülümsədi. ürəyi bərkdən döyünməyə başladı. Ibrahimgilin evinin arxa tərəfindən elektrik qatarları keçirdi və indi də arabir o qatarların səsi gəlirdi. yazıq Ibrahim də arvadının cənazəsindən bir az kənarda dayanıb qıpqırmızı qızarmış 237 . amma hər halda. işi düz gətirməyəndə kəpənəklər. yəqin ki. kökündən dartıb çıxarırdı. Məlik Əhmədli universiteti bitirdikdən sonra. o gözəl qadının birdən-birə beləcə yox olmağı. Məsələ burasında idi ki. ünyetməzliyin müqabilində insan ömrü. arvadların hönkürtüsü. o dəm o keçib gedən qatarların səsi. əslində. bəlkə elə öz ərini sevirmiş. bu oğlanlar. Səhər radiodan eşitdiyi o tənha palma birdən-birə Məlik Əhmədlinin yadına düşdü və həmin palma tənhalığının miqyası ilə. həyətdə çadır qurmuşdular və Məlik Əhmədli çadıra girib tanımadığı adamların arasında oturdu. Yazıq Əminənin cənazəsini həyətə çıxardılar və Ibrahimin qapıbir qonşusu tarzən Abdulla tarı sinəsinə sıxıb gözlərini yumdu və yanıqlı bir «Segah» çalmağa başladı. bundan xəbər tuturdu. sevinci də olub. yaxınların vay-şivəni bir-birinə qarışdı. Məlik Əhmədliyə elə gəldi ki. bəlkə məhəbbəti də olub. Zəhra kəpənək bu boyda yer üzündə təkcə Ismayıllı dağlarında yaşayırdı. qohumların. Məlik Əhmədli o yazığı yaxından tanımırdı. o cavan. əslində. o zərif. həmişə çətinə düşəndə. əlbəttə. ikimərtəbəli bir binada idi. bunlar hamısı artıq sona yetdi və Məlik Əhmədli fikirləşdi ki. bir münasibət var idi. məftillə Əminə adında cavan bir qadının ömrünün sonunu düyünləyirlər. çox dərindən həyəcanlandı. qanı qaralanda. Məlik Əhmədli Yer kürəsində indiyədək məlum olmayan bir kəpənək növü kəşf etmişdi və həmin gözəl kəpənəyə rəhmətlik anasının və kiçik qızının adını qoymuşdu. Külək get-gedə daha da bərkiyirdi və Abşeronda bu cür küləklər şiddətlənəndə bəzən taxtapuşları götürüb aparırdı. Ibrahimlə yazıq Əminənin toylarının 10 illik yubileyi idi – gəldiyi evi axtarıb tapanacan əməlli-başlı üşüdü. brezenti bərkitmirlər. elə gizlənirdi ki. Külək az qalırdı nəhəng brezent çadırı qoparıb aparsın və dörd-beş oğlan brezenti məftil ilə dəmir dayaqlara bərkidirdi və Məlik Əhmədli də qabağına gətirib qoyduqları isti çaya limon salıb içə-içə həmin oğlanlara baxırdı. o kövrək kəpənəklərə heç nə edə bilmirdi. insan ömrü ilə iki günlük kəpənək ömrü arasında heç bir fərq yoxdur. O yazıq Əminə dünyada nə gördü? Kim bilir. kəpənək ömrü kimi bir şey idi. ünyetməzlikdən xəbər verirdi və həmin uzaqlığın. çünki Zəhra kəpənəyin qurdunun yediyi Məxməri çiçəklər təkcə o dağlarda bitirdi. düz on səkkiz il idi ki. amma o yüngül kəpənəklərə. Məlik Əhmədli düz on səkkiz il idi kəpənəkləri öyrənməklə məşğul idi və bu müddət ərzində Zəhra kimi bir kəpənəyi dünya entomologiya elminə bəxş etmişdi. gülərüz cavan qadını gözlərinin qabağına gətirdi və doğrusu.Külək lap bərkimiş. yəni bu o deyən söz idi ki. elə bil ki. hava da xeyli soyumuşdu və Məlik Əhmədli haçansa bir dəfə – deyəsən.

Yer üzündəki həşəratların isə ən gözəli. Məlik Əhmədlinin də ürəyinə nəsə kiçik bir yüngüllük gətirdi. Yerin üz qatındakı torpağın tək elə bircə kvadratmetrində mindən artıq həşərat. 238 . yeyib-içirdilər və deyib-gülən. yer üzündəki bütün insanlar həmin torpağa qarışacaqdı. Məlik Əhmədli küləkdən üşüyə-üşüyə bütün bunları fikirləşib bir siqaret yandırmaq istədi. həyətə toplaşan camaat başını qaldırıb evin arxa tərəfinə baxdı. cücü yaşayır və bu həşəratın. Cənazənin üstünə yaşıl ipək örtük salmışdılar və külək götürüb aparmasın deyə. Burada tabutu – o yazıq Əminənin cənazəsini maşına qoyacaqdılar. o gözəl Zəhra kəpənəyin yüngüllüyü. bir qismi çürüntüləri yeyir. adamları aralaya-aralaya başqa maşınlı bir kəs axtarmağa başladı. bir qismi də bir-birini yeyir və Əminə də həmin torpağa qarışacaqdı. kəpənəklər idi və kəpənəklərin də içərisindəki ən gözəl kəpənək Zəhra kəpənək idi. Institutda təsərrüfat işlərinə baxan Uzun Cəfərqulu adamları aralaya-aralaya Məlik Əhmədliyə yaxınlaşdı və heç vaxt açılmayan boğuq səsi ilə: – Maşınlasan? – soruşdu. Məlik Əhmədligil Ibrahimlə yazıq Əminənin toyunun 10 illik yubileyinə gəlmişdilər.. necə deyərlər.gözlərini yerə dikmişdi və titrəyən barmaqları arasındakı siqareti sumürə-sümürə tüstünü ciyərinə çəkirdi. Izdiham küçəyə çıxdı və üç-dörd yüz metr irəlidə dayanmış maşınlara tərəf getdi. Küçədə elektrik qatarlarının səsi nəinki eşidilirdi. onda da həmin məclisdə tarzən Abdulla tar çalırdı. qəbiristanlığa gedib Əminəni torpağa təhvil verəcəkdi. vay-şivəni daha da artdı. Yenə də arxa tərəfdən keçib gedən elektrik qatarının səsi gəldi və o səs qısa bir müddət Abdullanın çaldığı tarın səsini üstələdi. elektrik qatarından narazı halda başını buladı. institutun şöbə müdiri. Məlik Əhmədli «yox» mənasında başını buladı və Uzun Cəfərqulu da bir söz deməyib açıq-aşkar narazılıqla ora-bura baxa-baxa. ötüb keçəndə hətta yeri bir az titrədirdi də və Məlik Əhmədli ötüb keçən o elektrik qatarının hərəkətini bu dəfə. Abdulla o yanıqlı «Segah»ı çalıb qurtardı. professor Fazilzadə idi. cücülərin bir qismi bitkini yeyir. dost-tanış da maşınlara minəcəkdi. təəssüflə Məlik Əhmədliyə müraciət edən. o gülərüz qadın tamam torpağa qarışacaqdı. çiyinləri titrəyə-titrəyə ağladı. qohum-əqrəbanın hönkürtusü. – Maşını gətirmisən? – Yox. O vaxt ki. paltar sərilən iri taxta sancaqlarla o örtüyü dörd tərəfdən də tabutun qıraqlarına bərkitmişdilər və Məlik Əhmədli də tabutun kənarlarındakı o iri taxta sancaqlara baxa-baxa həyətin bir kənarında dayanmışdı. Ibrahim də siqareti tullayıb əlləri ilə üzünü qapadı. elə bil ki. – Gördün də yazıq Ibrahimin başına nə iş gəldi? – Beləcə. arvadların. əlbəttə. yeyib-içən adamlardan biri də o yazıq Əminənin özü idi. o yaraşıqlı. sonra yaxın adamlar Əminənin cənazəsini çiyinlərinə qaldırıb irəli düşdü.. amma xəstəxanadan sonra siqareti tərgitmişdi və cibində siqaret yox idi. Bir azdan Əminənin cənazəsi torpağa tapşırılacaqdı və bir müddətdən sonra o cavan. həyətə toplaşmış camaat da cənazənin ardınca getdi. bütün sinirləri ilə hiss etdi. sonra səs ötüb getdi və camaat yenə də cənazəyə baxdı. deyibgülürdülər. bir qismi bitkilərin kökünü yeyir.

239 . ayrı-ayrı şəkillərdə. Camaat maşınların yanında dayandı. Məlik Əhmədli başını buladı və Musa Bağırlı da tələsik uzaqlaşdı. vaqonlar sürətlə kəpənəyin başının üstündən keçib gedirdi. – dedi. min dəfə böyüdülmüş kəpənək gözlərinə. ən bədbəxt bir adamı kimi göründü. – Sonra Məlik Əhmədlinin qolunu buraxıb iki əlilə də başındakı şlyapanı lap gözlərinin üstünəcən aşağı basdı. sxemlərdə yüz dəfə. amma hər dəfə belə yerlərə gəlmək lazım olanda maşını xarab olurdu. bu həyat nə mənasızdı!. Kəpənəklər qatardan qorxmurdu. vicdan haqqı. sonra gözəl Zəhra kəpənəyi kəşf etdi.. – Ə. amma bircə an. Ibrahim də həmin üstü açıq yük maşınına qalxıb cənazənin ətrafında ayaq üstə dayandılar. o evin arxasından keçən elektrik qatarlarının səsi daha eşidilmirdi. amma bir neçə gündən sonra həmin hisslər tamam keçib getdi. yüngül maşın tapmayanlar xüsusi sifarişlə gəlmiş avtobusa mindi və bu dəfə də cənazə aparan maşın irəli düşdü. Küləyin əlinlən hərə bir tərəfdə daldalanıb dayanmışdı. camaatla birlikdə avtobusda oturub qəbiristanlığa getmir. Məlik Əhmədli avtobus pəncərəsindən küçənin aşağı başında Ibrahimgilin evinə sarı baxdı. Altı-yeddi il bundan əvvəl. Külək qəbristanlıqda lap fironluq edirdi. cəmi bircə an Məlik Əhmədliyə elə gəldi ki. relsin üstünə qonurdu.. yaxın kişi qohumlar. Musanın özünün də maşını var idi. boynunun. ayaqlarının. Ə. Və az qalırdı ki. qanadlarının. o biri əli ilə də başındakı şlyapanın kənarından yapışdı ki. Adamların bir qismi yüngül maşınlara mindi. hətta o gözəl kəpənəklər də əbədi bir keçmişdə qalacaq. ünyetməz bir uzaqlığa yola düşür və bu yol onu tənha palma ağacına çatdıracaq və hər şey. avtobusa minib qəbristanlığa gəlmişdi və indi bir əli ilə Məlik Əhmədlinin qolundan tutdu. ona elə gəldi ki. yəni ki. dünyada kəpənəklə məşğul olmaqdan əbləh bir iş yoxdur. günlərin bir günündə laboratoriyada oturub yenicə izinə düşdüyü kəpənəyi (gələcəyin gözəl Zəhra kəpənəyini!) öyrəndiyi vaxt birdənbirə bütün ömrü özünə boş və mənasız göründü. yuyulmuş paltarları sərmək üçün işlədilən iri taxta sancaqları qoparıb yaşıl ipək örtüyü tabutun üstündən aparsın. ə? – Bunu da baş elmi işçi Musa Bağırlı soruşdu. iki-üç kişi örtüyü tabutun üstündə güclə saxlayırdı. molla da. – bu külək də o yazıq ölənin baxtındandı e!.Professor Fazilzadə də qalın şüşəli çeşməyinin arxasından izdihama baxa-baxa uzaqlaşdı. mənimkinin karbüratoru buraxdı. tanımıram. – Ə. həmin elektrik qatarına minib əlçatmaz. Cənazəni içinə xalça-gəbə döşənmiş açıq yük maşınına qoydular. qalan maşınlar da onun ardınca qəbirirstanlığa tərəf tərpəndi. Musa Bağırlı da yüngül maşın tapa bilməmişdi. o cümlədən. başının hissəciklərinə baxdı və o zaman Məlik Əhmədli özü özünə dünyanın ən miskin.. qatar lap bir metrliyə gəlib çatanda yüngülcə yerindən qalxıb relslərin arasındakı taxtaya qonurdu. yaxşı bir karbürator ustası tanımırsan? Məlik Əhmədli qəbiristanlıqda daha artıq üşüyə-üşüyə başını buladı. Iri kağızlara tikilib laboratoriyanın divarlarından asılmış quru kəpənəklərə. – Maşının var. kəpənək yenə də yüngülcə qalxıb bayaqkı yerinə qonurdu və Məlik Əhmədli cənazənin ardınca gedəgedə bir anlıq təsəvvüründə göz işlədikcə uzanıb gedən dəmir yolu relsinin üstünə qonmuş o ağappaq kəpənəyi gördü.. külək aparmasın və: – Ə.

vaxtı da. evlərinə də buradan xeyli yol idi. cəld heyvanların ağlına məəttəl qalırdı. yenə paltarlar yuyulacaqdı və yuyulmuş paltarlar həmin sancaqlarla zivədən asılacaqdı. o taxta sancaqlar da yəqin ki. sonra o boyda brezent çadırı təzədən göyə qaldırdı və çadır elə bil ki. bir-iki gün keçəcəkdi. çünki yenə də üşüməyə başlamışdı. elə bil. üşüyürdü.. Camaat yenə də eyni minvalla maşınlara doluşdu və hamı geri qayıdıb Ibrahimgilin evinin qabağına yığışdı. qısa bir müddətə olsa da. Məlik Əhmədliyə təsir edirdi? Mağarda Məlik Əhmədligilin qarşısındakı mizin üstünə ağ süfrə salınmışdı və elə bu süfrənin özünü də (əgər qonşudan. hətta üşüməyi də. bu vıyıltı içində elektrik qatarlarının güclə eşidilən səsi də daha Məlik Əhmədlini narahat etmirdi. amma əksəriyyət üzrxahlıq edib gedirdi və həyətə ən yaxın adamlar girirdi. xalı-gəbə ilə birlikdə evə qayıtmışdı. dərdini yadından çıxarmışdı və Məlik Əhmədli də Ibrahimin sözünü kəsib onu yenidən öz dərdli dünyasına qaytarmaq istəmirdi. Külək elə qıy vururdu ki. tarixə qədərki dövrlərin. küçədə dayanmaq mümkün deyildi. həmin gecə Məlik Əhmədli Ibrahimgildə ləngiməsəydi. yəqin ki. Ibrahim qızarmış gözlərini. dovşanlarla məşğul idi və bütün bu müddət ərzində yorulmadan yeni dovşan cinsi yetişdirmək üzərində çalışırdı. elə bil. yaşıl ipək örtüklə. amma bayaq yaşıl ipək örtüyü dörd tərəfdən də tabutun üstündə tutub saxlamış o taxta sancaqlar heç cürə yadından çıxmırdı. yaxud xüsusi mənası olan nə vardı ki. Ibrahim iyirmi beş ildən artıqdı ki. elə bil ki. Ibrahim də elə ürəkdən danışırdı ki. Adamlar bir-bir Ibrahimə yaxınlaşıb başsağlığı verirdi. Məlik Əhmədli də evə qayıtmaq istəyirdi. bu dəfə də dovşanlardan elə maraqlı şeylər danışırdı ki. on ikinin yarısına ancaq gedib çıxacaqdı. brezent çadırın boş yerlərini şappıldadırdı. amma mağarda oturanlar Ibrahimə elə diqqətlə qulaq asırdılar ki. brezent çadırı bir göz qırpımında məftillərdən qoparıb göyə qaldırdı və aparıb Ibrahimgilin ikimərtəbəli binalarına çırpdı. camaatla bir yerdə çıxıb getsəydi. yaxud prokatdan götürməyiblərsə) ola bilsin ki. – dedi və Məlik Əhmədli də həyətə girib mağarda oturdu.. ağrıdığı üçün hərdən kip-kip qırpa-qırpa dovşanlardan danışmağa başladı və Ibrahim. Məlik Əhmədli getmək istəyirdi. bu küləyi də yaddan çıxarmışdılar. 240 .. Bu zaman külək birdən-birə elə qıy vurdu ki. küləyin beləcə qıy vurmağı da. azalmışdı. kədər var idi ki. Hava tamam qaralmışdı və külək də elə şiddətlənmişdi ki. mağarın dəmir qurğusunu tir-tir titrədirdi. Kim bilir. sabah yuyub həmin taxta sancaqlarla zivədən asacaqdılar və burada qeyritəbii nə var ki? Mağarda söhbət elə gətirib çıxardı ki. adam bu uzunqulaq. amma o dəm Ibrahimin qıpqırmızı qızarmış gözlərində o qədər dərd. bəlkə heç o ağlasığmaz hadisə də baş verməyəcəkdi. gecə saat on birə. ikimərtəbəli binanın üstündən uçub qaranlıqda yox oldu. ürəyində nəsə bir narahatlıq var idi. amma Ibrahim qoymadı: – Məni tək buraxmayın. həmişə olduğu kimi. o heyrətamiz görüş olmayacaqdı?. Ibrahim də hamını həyətdəki mağarda qurulmuş məclisə dəvət edirdi.Əminəni torpağa tapşırdılar. dinozavrlar zamanının nəhəng kəpənəyi kimi. Burada təəccüblü.

qayğı oxudu və ümumiyyətlə. elektrik qatarları buradan keçirdi. paltarı da qəribə idi. saqqalının tükləri çox sıx olduğuna görə. Küçədən nə bir maşın keçirdi ki. o cür nəhəng. tərtəmiz qırxılsa da. sürücü qapısının pəncərəsindən isə tramvay sürücüsünün başının ardı görünürdü. uzaqbaşı taksiyə minə bilərdi. yerində rahatlanıb dərindən nəfəs aldı. tinin qabağındakı küçədən tramvay yolu keçir və elə bu vaxt. Məlik Əhmədli o yeganə sərnişindən üç-dörd skamya aşağıda oturdu və fikirləşdi ki. amma həmin ağlasığmaz görüş. nədənsə. Məlik Əhmədli kepkasını gözünün üstünə çəkib boynunu bədəninə qısmışdı və çətinliklə nəfəs ala-ala üzü küləyə gedirdi. nigarançılıq. bu sərnişin haçansa – qırxıncı-əllinci 241 . qeyri-təbii bir görkəmi var idi. sonra da damların üstündən uçurduğu o brezent çadır Məlik Əhmədlinin yadına düşdü. təbii ki. amma sonra başa düşdü ki. qonşular özlərini güclə öz qapılarına yetirdilər. kiminin şərfini boğazından çıxardı. çənəsi çox nazik. daha Ibrahimlə sağollaşmaq. dəmiryoluna gəlib çıxıb. qənd-qabını. oradan elektrik qatarları keçirdi. heç vaxt. bu alçaqboylu. Son on beş-iyirmi ildə tramvaya minmədiyi üçün və ümumiyyətlə. işıq söndü və ağız deyəni qulaq eşitmədi. təskinlik vermək vaxtı deyildi. naziksümüklü adamın qəribə. hətta. bilet vəsiqəsi yox idi və tramvayın içində də bilet almağın qaydasını və qiymətini bilmirdi. nə də bir adam gedirdi ki. hər halda. yox. Tramvayın içi bomboş idi. çünki o cür ağır. külqabını yerə çırpdı. amma. kiminin papağını apardı. hətta boğazını da gömgöy göyərtmişdi. Tramvayın hara getdiyini bilmirdi. sifətinin quruluşu üçbucağa bənzəyirdi. Bayaq küləyin birdən-birə qaldırıb divara çırpdığı. bütün sifətini. yalnız bircə sərnişin vaqonun yuxarı tərəfində pəncərənin yanında oturub şüşənin arxasından ora-bura baxırdı. uzaqbaşı bilet pulunu sürücüyə verəcək. o yerə ki. Ibrahimgilin binasının arxa tərəfindəki küçə tamam bom-boş idi və həmin küçənin aşağı hissəsində dəmir yolu gedirdi. sifarişlə (bəlkə elə doğrudan. Bakının əsas hissələrində daha tramvay olmadığı üçün. ağ süfrəni uçurub mağarın dəmir qurğularına ilişdirdi. Tramvayın həmin yeganə sərnişini gözlərini pəncərə şüşəsindən çəkib diqqətlə Məlik Əhmədliyə baxdı və Məlik Əhmədli bu adamın gözlərində çox dərin bir narahatlıq. elə bil. hətta tarixə qədərki dövrdə də o cür kəpənək olmamışdı və heç vaxt da olmayacaqdı. soruşasan ki. əlini plaşının yaxasından içəri salıb üstündən sinəsinin sol tərəfini ovxaladı – nəsə ürəyi sancırdı və bu sancı Məlik Əhmədlinin bütün bədənini qəribə bir qorxuya. şəhərə tərəf gedirdi və Məlik Əhmədli irəlidəki böyük küçələrdən birində düşüb beşinci mikrorayona gedən avtobusa. heç olmasa. saxlayasan. o cür kobud və eybəcər kəpənək ola bilməzdi. vahiməyə bürüyürdü. Məlik Əhmədli beləcə çətinliklə qarşıdakı tinə çatdı və birdən ona elə gəldi ki. kimi həyətdən çıxıb yuxarı tərəfə. sifarişlə idi?) tramvay gəlib düz tinin ucunda dayandı. özü də bilmədən binanın arxa tərəfinə sarı getdi. həmin heyrətamiz hadisənin başlanğıcı hələ irəlidə idi. avtobus dayanacağı hansı tərəfdədi. qapısı açıldı və Məlik Əhmədli də tramvaya mindi. kürsüləri aşırdı.Külək mağarda uzun mizin üstündəki çay stəkanlarını. Srağagünün bütün təfərrüatı bundan ibarət idi. Məlik Əhmədlinin. kimi aşağı tərəfə dağılışdı və Məlik Əhmədli də bu yerlərə yaxşı bələd olmadığı üçün. alnı isə geniş idi. yaxud trolleybusa. elə bil.

. ürkəklik var idi. Mən yanılmışam! Hə. Sərnişin elə tələsik danışırdı ki. şərfi. Məlik Əhmədlinin fikirləşməyə. heyrət etməyə. ümumiyyətlə.. O qəribə sərnişin: – Yox! Yox!. yaxud narazılığını bildirməyə vaxtı qalmırdı və bu dəfə də çiyinlərini çəkib: – Bilmirəm. bu adam nəsə ruhi xəstədir.. durmaq və gəlmək deyildi. harasa tələsirdi və eyni zamanda. tramvay vaqonunun zəif işığında da par-par parıldayan qara rezin qaloşu da ayaqqabısının üstündən ayağına keçirmişdi.. – Siz insansız!. Insansız!.. sonra birdən-birə zəndlə Məlik Əhmədliyə baxdı və: – Nə kəpənək? – soruşdu. Məlik Əhmədli bu sözlərə lap mat qaldı.. Kimdir?. sirk artisti idi. görünür.. Sərnişin elə bil ki. Sərnişin eyni tələsikliklə: – Yaxşı! Yaxşı! – dedi. qalstuku təzədən əyninə geymiş. axı. – dedi – Nə bilim? – Və hiss etdi ki. – dedi. yəni. sərnişinin sözləri Məlik Əhmədliyə gülməli göründü və gülümsəyib: – Bəs siz kimsiniz? – soruşdü. bu adam – ömründə görmədiyi. durub onun yanına gəlmədi. bu. kimdənsə çəkinirdi. tanımadığı bu adam Məlik Əhmədli ilə kəpənəklərin yaxınlığını hardan bilirdi? Bu qəribə sərnişin: – Getməliyəm mən? – soruşdu – Necə bilirsiniz?.. Niyə? Məlik Əhmədli belə başa düşdü ki. sərnişin bu dəfə də özü özü ilə danışır və fikirləşdi ki. amma bu zaman həmin sərnişinin birdən-birə onunla üzbəüz oturduğunu gördü. boğazına bağlamışdı. baxdı və birdən xalis bir qorxu ilə: – Məndə işiniz olmasın!. elə bil. əlbəttə.. tramvay əvvəlki kimi bomboş idi və Məlik Əhmədli: – Mənim sizinlə nə işim? – dedi. Sərnişin elə bil ki. amma. bəlkə. hətta təəccüblənməyə. lakin ən qəribəsi onun dediyi sözlər idi. – Xeyr!. – Hə. Xeyr!... Məlik Əhmədliyə baxdı. eləcə birdən-birə öz yerində yox oldu və Məlik Əhmədli ilə üzbəüz oturdu. Bu adam kim idi.. yəni 1986-cı ildə yuxudan ayılıb həmin köhnə dəbli makintoju. Ola bilər!. bu sualı eşitmədi və – Insansız!... doğrudan da.. gözbağlayıcı idi.. çünki bu dəm.. Oldu! Siz insansız! Bütün bu qəribəliklərə baxmayaraq. – dedi.. nə idi? Necə oldu bir göz qırpımında Məlik Əhmədliylə üzbəüz oturdu? – Yox!. Həmin adamın səsində açıq-aşkar bir məzlumluq. Mən kəpənək deyiləm!.. Məlik Əhmədli bütün bu əhvalatdan əməlli-başlı xoflana-xoflana və ürəyi də şiddətlə döyünə-döyünə: 242 . Vaxtım yoxdur!.illərdə – yuxuya getmişdi və indi. Məlik Əhmədli təəccüblə: – Mənimləsiz? – soruşdu və tramvayda o tərəf-bu tərəfə baxdı ki. Sözləri elə tez-tez deyirdi ki. ürəyi şiddətlə vurmağa başlayır. Ola bilər!. kəpənəklər barədə fikirləşmirdi və bir də ki... Getməliyəm? Hə?. kimsə başqa bir adam da var. – Hə!. – dedi – Məndə işiniz olmasın!.. Onda deyin! Tez deyin!.

. axı!. Mən onları yerinə yetirməliyəm!. nazik çənəsinə baxa-baxa başa düşdü ki. – dedi. bu qəribə görüş.. gözəl Zəhra kəpənək. Mənim vaxtım qurtarır!.. Deyin! Məlik Əhmədli ağzını açırdı desin ki. iki istəyinizi. axı. hərdənbir zəng çalıb relslərin üstü ilə taqqataraq gedən bu tramvayın içinə girdi.. Sərnişinin danışığının sürəti Məlik Əhmədliyə də sirayət etmişdi və bu sürətin müqabilində.... zərifliyini... – Tez eləyin. real bir aləm idi. bir tərəfdən də açıq-aşkar yalvarış hiss olunurdu. fikirləşməyə qətiyyən vaxt qalmırdı və bu zaman elə bil ki. Yox! Iki. şeytan idi – Məlik Əhmədli bunu bilmirdi. Tələsirəm!. – Tez eləyin!. amma burasını tam aydınlığı ilə hiss edirdi. bu tələsiklik onun özünün xəstə təfəkkürünün məhsulu idi? Yox. Məlik Əhmədli qarşısında oturmuş bu narahat sərnişinin ürkək-ürkək. Tez deyin!. Iki arzunuzu deyin! Tez eləyin! Tələsirəm!.– Nə deyim? – soruşdu və mindikləri tramvay vaqonunda sürücünün qapısına tərəf baxdı: qapının şüşəsində sürücünün başının ardı görünürdü və ətrafda hər şey öz həmişəki adiliyində idi. Mən tələsirəm!.. Tez deyin!... Sərnişin... Axı.. heç bir duman yoxdur. naməlumluq yoxdur. iki istəyinizi yerinə yetirməliyəm!.. Tez eləyin!. elektron maşın idi. sövq-təbii əlini ürəyinin üstünə qoydu və heç özü də gözləmədiyi halda: – Çox yaşamaq istəyirəm.. Ikincisini də deyin!. incəliyini duydu və bu hiss. Sərnişin: – Deyin!. mütləq nəsə deməlidi və bu görüş adi görüş deyildi... Deyin!.... Deyin!. bu duyğu. Bir. Ikinci istəyinizi deyin!. bir dənə də kəpənək kəşf etmək istəyirəm. bayırın o küləyini yardı. – dedi – Yox.. elə bil ki.. – dedi və onun bir az xırıltılı səsində bir tərəfdən hökm. Istəyinizi! Istəyinizi deyin!.. bəlkə cin idi.. lap gəlib Məlik Əhmədlinin həyəcandan titrəyən əlinin üstünə qondu... bu tramvay da real idi. – Tez eləyin!. Tez! Mən tələsirəm.... bəlkə başqa bir planetdən uçub gəlmişdi. min il. amma bu zaman birdən-birə ürəyi bərk sancdı. Deyin!. özü ilə bir sakitlik gətirdi. doğrudan da. Deyin!. Tez!. bu qəribə sözlər. axı. Tez eləyin!. Tələsirəm axı!. tələsik: – Neçə il? – soruşdu. elə bil. Get-gedə sərnişin daha artıq tələsirdi və sözləri də daha artıq bir sürətlə deyirdi.. – Deyin!.. Deyin istəyinizi!. Iki arzunuzu deyin!. mən sizin istəyinizi.. bu.. – Deyin!.... Sərnişin: – Bəs ikincisi? Bəs ikincisi? – soruşdu. şüşədən başının ardı görünən o sürücü də real adamdır və Məlik Əhmədli hər şeyi dəqiq görür. hətta bir səksəkə içində baxan iri qara gözlərinə. Bəlkə Məlik Əhmədlinin özünün psixikası xarab olmuşdu və bütün bu oyun. Min il yaşamaq istəyirəm. Hə? Yox!. duyurdu ki. Məlik Əhmədli: 243 .. iki. bu sərnişin kim idi.. onun payına dünyanın ən qəribə bir qisməti düşüb.. Məlik Əhmədli Zəhra kəpənəyin yüngüllüyünü hiss etdi. enli alnına. – Dəqiq deyin! Dəqiq! Dəqiq! Deyin! Neçə il? Məlik Əhmədli: – Yüz.

Məlik Əhmədli əli ilə alnının soyuq tərini sildi. Ikinci istək də olmalıdır!. sonra.. nə işi vardısa. özünü ayıltmaq üçün. axı. heç bir normal təfəkkür bu tramvay görüşünü qəbul edə bilməzdi və Məlik Əhmədli fikirləşdi ki. beləcə yüngül hiss etməmişdi. görəcəkdi. neçə illər idi ki. elə bil. yüngülcə – lap o Zəhra kəpənək kimi! – Məlik Əhmədliyə toxundu... O sürücü iş vaxtını qurtarıb öz evinə gedəcəkdi. axı. onun başına heç bir fikir girmirdi. Bu duyğu da indicə baş vermiş görüş kimi. bayırda əsən o külək kimi. bu. bu isti bütün bədəninə bir hərarət gətirdi. o boş tramvayın içində Məlik Əhmədli qəflətən başa düşdü ki. elə bil ki. haçansa onun sürdüyü tramvayda dünyanın ən möcüzəli bir görüşü baş verib. Birinci istəyiniz yerinə yetdi! Hə? Oldu! Yerinə yetdi!. beləcə rahat və sinədolusu nəfəs almamışdı. taqqataraq gedən bu tramvay kimi... axı. Məlik Əhmədli yerindən qalxıb hərəkət etmək. sonra çətir kimi yuxarı qalxdı. Qolunun. Ikincisi də olsun!. alnını ovuşdurdu və bu zaman birdən-birə onun ürəyinin döyüntüsü kəsildi. ona elə gəldi ki. zəkası isə bunu heç cürə qəbul edə bilmirdi ki.. həqiqətdir: bax. ağlı. Sərnişin sürətlə bu sözləri deyib eyni sürətlə də ayağa durdu. qılçının. bütün bədəni birdən-birə cavanlaşıb. bütün bunlar qarabasma deyil. Həmin gecə Bakının nisbətən geniş küçələrindən birində tramvaydan düşəndən sonra heç bir trolleybusa. özü öz cismində o gözəl Zəhra kəpənəyin yüngüllüyünü duydu. dəlidirlər. qaçmaq. yatacaqdı.. bu külək. elə bil. hətta elə bil ki. bədəninin qanı dəyişir və həmin təzə qanın istisini duydu. indi də özünü eləcə hiss edir. heyrətamiz. normal ağla sığışan iş deyildi. daha artıq bir şövq gətirdi və Məlik Əhmədli beşinci mikrorayona aparıb çıxaran uzaq bir yolu pay-piyada getməyə başladı. əvvəlcə sol əli ilə tramvayın əltutanından yapışdı və Məlik Əhmədli açıq-aşkar bir dəqiqliklə gördü ki. Mən getməliyəm!.– Daha ikincisi yoxdur. avtobusa. onun hissləri bu görüşü qəbul edirdi. Ikincini sabah deyərsiz! Axşam saat doqquzda! Gözləyəcəyəm sizi!. – dedi və doğrudan da. səhərdən bəri yerində əyləşib tramvay sürən o sürücü kimi. dəlilər də özləri bilmirlər ki. sonra Məlik Əhmədli gözlərini sərnişinin asılı ayaqlarından çəkib sifətinə baxmaq istəyəndə sərnişin artıq tramvayda yox idi.. yuxudan oyanmaq üçün. çünki bu günə qədər əbədi bir keçmişdə qalmış o uzaq illərdə – on yeddi-on səkkiz yaşlarında özünü necə hiss edirdisə. Yox. Məlik Əhmədliyə elə gəldi ki. – Olsun!. tramvay biletinin pulunu təkcə elə peysəri görünən o sürücüyə verməyi də yadından çıxardı. O gecəyarısı. bütün bədənini beləcə qıvraq.. oynaqlarının ağrısı yox oldu. bədənində bir kəpənək yüngüllüyü var. Şiddətli külək əsən o payız gecəsi Bakının beşinci mikrorayona qalxan küçələri bomboş idi və həmin bomboş küçələrdən keçərək evinə gedən Məlik 244 . taksiyə minmədi və Abşeronda qopmuş bu şiddətli külək də Məlik Əhmədlinin həvəsini azaltmadı. tramvayın içində yanan bu zəif elektrik işığı kimi. amma heç vaxt bilməyəcəkdi ki. ağlasığmaz idi. Məlik Əhmədlini soyuq tər basmışdı. sərnişinin ayaqları yerdən üzülüb. Yox!. həmişəki kimi. Vaxt yoxdur!.. Tez eləyin! Mən işimi-gücümü atıb ancaq sizinlə məşğul ola bilmərəm ki!.. axı. Tez eləyin!. tullanmaq istədi. bir sözlə.. həmişəki kimi yeyəcəkdi. əksinə. neçə illər idi ki. onlar da hər şeyi real hesab edirlər.

Əlbəttə. fikirləşmək və gözləmək üçün insanların vaxtı çatışmırdı. onu beləcə paypiyada gedən görüb həmin sirdən xəbər tutardı. 245 .. Külək qıy çəkib vıyıldayırdı və bu külək vıyıltısı o dəm dünyanın əbədiliyindən və bu əbədiliyin özünün müqabilində belə. insanları yataqdan çıxarıb öz ritminə salacaqdı. nankorluğu da. yalnız Məlik Əhmədliyə məxsus idi. anadan olduğu dəqiqədən etibarən. Məlik Əhmədli bir yeniyetmə çevikliyi ilə pilləkənləri birnəfəsə qalxıb evə girəndə uşaqlar çoxdan yatmışdı. yerinə girdi və o saat da yatdı. indi küçələr beləcə bomboşdur. amma bu dəhşətli tələsiklik var idi və əslində. Məlik Əhmədli mətbəxə keçdi. o dəm gizli bir xəzinə idi və həmin xəzinə. xəsisliyi də. Yeni tikilmiş mikrorayon binalarının pəncərələrinin. yeri soyuq idi. indi küçədə kimsə olsaydı. min ilin genişliyindən. siqareti pencəyinin ətəkləri arasında yandırdı və dərin bir qullab vurub tüstünü ciyərlərinə çəkdi. bu min ildə hələ nə qədər gözəl kəpənəklər kəşf olunacaqdı. min il yaşayacağını nəinki təfəkküründə dərk etmişdi. öz sənətini ürəkdən sevən lepidopteroloq. müdrikliyindən. tələsirdi və əslində. səhərin gözü açılan kimi hücum edəcəkdi. mətbəx dolabının yuxarı gözündən hərdənbir evinə gələn qonaqlar üçün saxladığı siqaretdən birini götürdü. Tahirə də əynində gecə köynəyi. dünya entomologiya elminə Zəhra kimi bir kəpənək bəxş etmiş Məlik Əhmədli burasını da çox gözəl başa düşürdü ki. Məlik Əhmədli eyvandan içəri qayıtdı: belə bir gecədə yatmaq istəmirdi. camaat səhər tezdən durub işə gedəcəkdi və Məlik Əhmədli bu yatmış binalara baxa-baxa yer üzərindəki bütün insanların gündəlik həyatında. Bu sirr.Əhmədli dünyanın beləcə heyrətamiz. bax. namərdliyi də. amma bunu da istəmirdi ki. elə bil ki. təmkinindən xəbər verirdi. elə bil ki. yırtıcı bir heyvan öz şikarını gözləyirdi. qaz plitəsinin yanındakı kibriti götürüb həyət eyvanına çıxdı. hamısı sönmüşdü. ağlasığmaz işinə indi tamam inanmışdı. – O yazığı dəfn elədiz? – soruşdu və verdiyi suala cavab gözləməyib yataq otağına getdi. bəs həqiqəti necə deyəydi? Mətbəxin işığını söndürüb yataq otağına keçdi. amma bu soyuqluğun özü də bir sağlamlıq ovqatı gətirirdi və həmin ovqat içində gözəl Zəhra kəpənək yenə də Məlik Əhmədlinin yadına düşdü. üstəlik də siqareti beləcə sümürüb tüstünü ciyərlərinə çəkdiyini görsəydi.. duyurdu və qırx yaşlı elmlər namizədi. bu min il əhvalatına heç kim heç vaxt inanmayacaq. plaşını çıxarıb mətbəx kürsüsünün üstünə atdı. güzəranında indiyədək heç vaxt hiss etmədiyi bir tələsiklik duydu. demək olar ki. bunu cismən hiss edir. özünü saxlaya bilməyib ağlaya-ağlaya çığır-bağır salardı: «– Uşaqlarımı yetim qoymaq istəyirsən mənim?!» Tahirə nə biləydi. vəfasızlığı da – hər şeyi o tələsiklik əmələ gətirirdi. gülümsədi. elə bu dəmin özündə həmin tələsiklik bu yatmış binaların üstünü alıb pusquda dayanmışdı. səssizcə soyunub yerinə girdi.. çünki Məlik Əhmədliyə elə gəlirdi ki. hardan ağlına gələydi.. Tahirə indi ərinin beləcə yüngül pencəkdə eyvana çıxdığını. yuxulu-yuxulu qapını açıb: – Nə gec qayıtdın? – dedi. Tahirə oyanıb gəlib «–Niyə yatmırsan? – soruşsun. hər şeyi – paxıllığı da. az qalardı ürəyi getsin. Bəlkə də insanların çoxunun bu tələsiklikdən xəbəri yox idi. Insan ömrü o qədər qısa idi ki. – Nə olub?» Tahirəyə nə cavab verəcəkdi? Belə bir gecədə yalan danışmaq istəmirdi. külək söndürməsin deyə. bu bir sirr olub həmişə ürəyində qalacaq və yaxşı ki.

amma gələcəkdə – yüz ildən. çəməndə oturdu ki. nə Uzun Cəfərqulunun.. təkcə cırcıramanın yox. bax. ya bəlkə neçə milyard nəsli dünyaya gəlib gedəcəkdi. bunu heç kim bilməyəcək. çəmənin səsinə qulaq asdı. O zaman heç kim olmayacaqdı. bir az nəfəslərini dərsinlər və əlbəttə. cücülərin də səsini. bu cavan adam. əslində. O gözəl kəpənək günəşin istisindən ləzzət ala-ala.. əlçatmaz. Zəhra kəpənəyin duyğuları ilə hiss etdi.» Ikinci ovçu ürəkdən gələn bir təəssüflə: – Elədir. bu dünyada cəmi üç gün yaşayacaqdı və o üç günlük ömrün iki günü artıq həmin kəpənək üçün əbədi bir keçmişdə. otlar da oxuyurdu. narıncı. ya da bəlkə o gözəl Zəhra kəpənəyin nəsli tamam kəsiləcəkdi və həmin gecəyarısı beşinci mikrorayondakı evinin yataq otağında. Ovçular ömrün qısalığı üçün ah çəkdi. O gözəl kəpənəyin cəmi üç günlük ömrü var idi. beş yüz ildən sonra – onu göstərib deyəcəklər ki. elə bil.Əlbəttə. ünyetməz bir uzaqlıqda qalmışdı.Külək yataq otağındakı pəncərənin şüşəsini titrədirdi. nəğməsini eşidirdi və elə bil ki. tamamilə. o mənzərə içində kiçicik bir hadisəni. hələ özümə bir ev də tikim!. çiçəklərin.... nə Musa Bağırlının.. Zəhra kəpənəyin gözləri ilə gördü. yəni yalnız gələcəyin insanları olacaqdı. – dedi. O gözəl kəpənək təkcə bülbülün... göyümtül güllərin.. o yaz çağı çəmənin rənglərini eləcə güldürən günəş şüaları da həmin nəğməni oxuyurdu. canlı bir gələcəklə ünsiyyətdə olacaqlar. qanadlarını yığdı.. gah o böyrü üstə çönürdü və Məlik Əhmədli qaranlıqda ağ bənizi güclə sezilən Tahirəyə baxa-baxa fikirləşdi ki. Yer üzündə heç kim bilmirdi ki. sonra yenə də Zəhra kəpənək onun gözlərinin qabağına gəldi: bu min ildə Zəhra kəpənəyin neçə milyon.. öz çarpayısında uzanmış Məlik Əhmədli qəflətən. Lalə ləçəyinə qonmuş o gözəl kəpənək ovçuların ardınca baxdı-baxdı və: – Naşükür insanlar. onun beş yüz yaşı var! Yeddi yüz. səkkiz yüz yaşı var! Və elə bil. iki yüz ildən. bütün xırda böcəklərin də. qəhvəyi. nə də Yazıq Ibrahimin bundan xəbəri var idi və onlardan heç kim və ümumiyyətlə. elə bil ki. Çarpayının soyuğu Məlik Əhmədlinin içinə sirayət etdi və bayaq qəbiristanlıqdakı kimi üşüdü. yamyaşıl otların rəngindən sevinə-sevinə uçub gələrək qırmızı bir lalənin zərif ləçəyinə qondu. Bir gün camaat Musaya tənə edir: «– Niyə özünə bir ev tikmirsən?» Musa əleyhissəlam belə cavab verir: «– Mənim nə ömrüm var ki. amma nə Tahirə olacaqdı. gah bu böyrü üstə.. çəməndəki sarı. güllər. nə uşaqlar olacaqdı. Tahirə də narahat idi. .. sonra ayağa qalxdı və yollarına davam etdi. nə professor Fazilzadənin. bu böyük alim dünyanın ən böyük möcüzəsidir.. – Atalar yaxşı deyib. böcəklər. o ovçuların kənardakı lalə ləçəyinə qonub qanadlarını yığmış o gözəl kəpənəkdən xəbəri olmadı. sabahdan canlı bir tarixlə. . Iki ovçu gəlib o gözəl kəpənəyin yanında. dörd yüz il ömür sürmüş Musa peyğəmbər əleyhissəlam Turi-Sina dağının yaxınlığında bir daxmada yaşayırmış. ömür bir iynədir. Düzdü. bənövşəyi. birdən-birə Məlik Əhmədlini o uzaq gələcəyin xofu basdı. Ovçulardan biri o birinə dedi: – Belə rəvayət eləyirlər ki. bir göz 246 . çiçəklər də. – dedi. birdən-birə təsəvvüründə yaranmış bir mənzərəni. sapı çox qısa. minillik ömür müqabilində. cücülər yox. o çəmən nəğməsini təkcə quşlar..

Məlik Əhmədlinin ürəyi az qalırdı sinəsindən qopub çıxsın və o. Tahirə niyə narahatdır. ulu baba olacaq. Aytən də. əslində. sonra o uşaqların uşaqları.. Kamil. uşaqları bir-bir. mətbəx dolabının yuxarı gözündən yenə bir siqaret çıxarıb bayaqdan kürsünün üstündə atılıb qalmış plaşı elə gecə pijamasının üstündən əyninə geydi və həyət eyvanına çıxdı. o bomboş küçələr.. sağlamlaşmış bədəni belə həmin həyəcana dözə bilmirdi.. o ki. sonra o alim də köçəcək. amma bu uzun tunel qurtarmır ki. lap yüz ildən sonra Adil də. tanımadığıbilmədiyi kəslərin canlı soy kökü olacaq.. qalacaq. sonra başqaları. hətta bu Musa Bağırlı da bu dünyadan gedəcək. Beşinci mikrorayon binalarının bütün pəncərələri qaranlıq idi və bu dəm o qaranlıq pəncərə şüşələrinin arxasında yatmış adamların heç birinin xəbəri yox idi ki.. çünki bu qədər insanı axıra qədər yadda saxlamaq yəqin ki. Məlik Əhmədliyə elə gəldi ki. daha yataq otağında dayana bilmədi. kimsəsiz. Aytən də. o özü də həmin taxta sancaqlar kimi bir şeydir. qaranlıq onu qovur. amma o özü elə hey yaşayacaq. professor Fazilzadə də. Məlik Əhmədli isə qalacaq və haçansa yəqin bu adamları yadından da çıxaracaq. siqareti plaşın ətəkləri arasında yandırıb eynilə Ibrahim kimi. Kamili Aytənlə dəyişik salacaq. çox qısa bir müddətdən sonra – əlli ildən. elə bil. baba olacaq. bütün narahatlığı Məlik Əhmədli üçün kiçik. həmin minillik ömrün yoludur. başqaları. amma o həmin taxta sancaqlar kimi qalacaq. Zəhra da dünyada olmayacaq. o tərəf-bu tərəfə çöndü və Məlik Əhmədli qaranlıq içində diqqətlə arvadına baxdı: Tahirə nəyin nigarançılığını çəkir. 247 . altmış ildən. qaçır. sonra dünyadakı bir çox yad adamların. dəhşətli bir xəyanət işləmişdi. Kamil də. adi insandır.. Tahirə hansı qayğıdan belə narahatdır? Birdən-birə adi adamların bütün qayğıları. adbaad gözlərinin qabağına gətirəndə və fikirləşəndə ki.qırpımlıq vaxtdan sonra Tahirə dünyada olmayacaq. ürəyi bayaq tramvaydakından daha artıq bir sürətlə döyünməyə başladı və Məlik Əhmədli yerindən qalxıb soyuq çarpayısında oturdu. qaranlıq bir tunelə girib qaçır. mümkün deyil və yəqin ki. sonra onların uşaqları. çox uzaq bir keçmişdə qalacaq. qurtarmır və Məlik Əhmədlinin ürəyi darıxdı. həyəcandan titrəyən barmaqları arasına aldı və sümürdü. naşükürlüyün ifadəsi kimi göründü. Uzun Cəfərqulu da gedəcək. Tahirə yenə yerində vurnuxdu. uşaqları da yaddan çıxaracaq. onun bircə anın içində cavanlaşmış. çünki Adil də.. başqaları.. çünki insanlar Əminə kimi gəldi-gedərdi. yaxud Zəhranı Adillə çaşdıracaq. Kamil də. çünki ona elə gəldi ki.. insanlar gəlib-gedəcək. Zəhra da uzaq. Suçlu bir hiss Məlik Əhmədlinin bütün içini ələ almışdı. tuneldən çıxmaq istəyir. tənha. nəfəsi tıncıxdı. dovşanlarla kimsə – bir başqa alim məşğul olacaq. bir çatışmazlığı yoxdur.. Məlik Əhmədli o qədər həyəcanlanmışdı ki. Zəhra dünyadan köçəcək. əhəmiyyətsiz göründü. Bayaq tramvaydan düşəndən sonra beşinci mikrorayona tərəf getdiyi o bomboş küçələr yadına düşdü və Məlik Əhmədliyə elə gəldi ki. eləcə bomboş. Yazıq Ibrahim də bir gün bu dünyadan köçəcək. Əminənin cənazəsinin üstündəki yaşıl ipək örtüyə sancılmış taxta sancaqlar Məlik Əhmədlinin gözlərinin qabağına gəldi və Məlik Əhmədli gözlərini yumub alnını ovuşdurdu. Məlik Əhmədlinin bir-bir o qaranlıq pəncərələri gəzən gözləri həsrətlə doludur. Aytən. sonra Adil. ehmallıca otaqdan çıxıb mətbəxə gəldi.

onun ürəyində elə bir hiss vardı ki. bilirdi ki. küləyin bu bəd işindən. elə bil ki. Iş vaxtı axıra çatanda Məlik Əhmədli də quru kəpənəkləri tamam bərpa edib qurtarmış. qarajdan gətirib qapının ağzında saxladığı «Jiquli»yə mindi. sonra Zəhra ilə birlikdə həyətə düşdü. qəribə idi.Yenə o uzaq səhradakı tənha palma Məlik Əhmədlinin yadına düşdü və ona elə gəldi ki. oturub uşaqlarla birlikdə nahar elədi və Tahirə yenə də zəndlə ərinə baxıb: – Sənə nə olub? – soruşdu. Musa Bağırlının maşınının yanında saxladı (Musanın maşınının karbüratoru. Institutdan çıxıb «Jiquli»yə mindi. mürəkkəbi yox. Axşam saat doqquza işləmişdi və dünənki sərnişinlə görüş yerini müəyyən etməsələr də. tərtəmiz şəffaf suyu özünə çəkən kimi. pis əməlindən xəbəri olmayan adam həmin quru kəpənəklərə baxanda heç nə hiss etməzdi. səhər tezdən zəndlə ərinin sifətinə baxdı və: – Sənə nə olub? – soruşdu. o «Segah» da Məlik Əhmədlinin bütün bədəninə. fikrinə-xəyalına hopmuşdu. Məlik Əhmədli. əlbəttə. əvvəlcə gedib Zəhranı bağçadan götürdü.). – Heç nə. bütün günü həmin qurudulmuş kəpənəklərin bərpası ilə məşğul oldu. demək olar ki. o özü də yavaş-yavaş həmin uzaq və tənha palma ağacına çevrilir. nəsə hiss etmişdi. elə bil. uzaq bir səfərə çıxır və o səfər dünyanın tanınmaz-bilinməz yerlərinədir. o «Segah» institutun həndəvərində çalınmır və güclə süzülüb gələn o tar səsi dünənki günün zəif əks-sədasıdı. basma kağız mürəkkəbi. bir qisminin qanadı sınmış. sınmış qanadları. Məlik Əhmədlinin özünün içindən axıb gəlir. maşını yox idi. Məlik Əhmədli. yazıq Əminənin cənazəsi üstündə tarzən Abdullanın çaldığı o «Segah» uzaqlardan süzülüb gəlib laboratoriyada eşidilirdi. amma. Bu elə zərif bərpaçılıq işi idi ki. ayağı qopmuşdu. Məlik Əhmədli evdən çıxanda özünü sakit hiss edirdi (hətta özü də beləcə sakitliyinə təəccüb edirdi). hər halda. yox. laboratoriyanın divarlarından asmışdı. buna görə də hər şeyi əvvəldən axıra kimi özü etdi. amma bu sakitliklə bərabər. Tahirə deyəsən. Bütün mikrorayonu bürümüş həmin gecə qaranlığı Məlik Əhmədlinin ürəyini daha artıq sıxdı. Məlik Əhmədli onu laboratoriyanın texniki işçilərinə etibar edə bilməzdi. görünür. Zəhranı bağçaya apardı. Məlik Əhmədli: – Heç nə. Gecə külək Məlik Əhmədlinin işlədiyi laboratoriyanın pəncərəsinin gözlüyünü vurub açmışdı və ağ kağızlara (düzdü – o ağ kağızlar illərdən bəri saralmışdı) tikib laboratoriyanın divarlarından asılmış quru kəpənəkləri yerə tökmüşdü – quru kəpənəklərin bir qismi əzilmiş. ağlamaq tutsun... elə bil. – dedi və çayla pendir-çörək yeyə-yeyə mətbəxin eyvana açılan qapısının şüşəsindən bayıra baxdı: külək gecəkinə nisbətən xeyli azalmışdı. Və bütün bu müddət ərzində. gecəykən öz-özünə düzəlmişdi. Məlik Əhmədli özünə belə izah edə bilmədiyi bir sövq-təbiiliklə hiss 248 . bu yuxusuz gecədən heç kimin xəbəri olmadı. qopmuş qıçları mikroskop altında elə dəqiqliklə yapışdırıb bitişdirdi ki. sonra da instituta getdi. dünən Ibrahimgilin həyətində. maşını institutun həyətində. az qaldı onu lap uşaqlıq dövrlərindəki kimi. Musa Bağırlı artıq çıxıb getmişdi. evə apardı. Həmin gecəni səhərə kimi yata bilmədi və əlbəttə.

.... soyuq dəymiş adi adamlar kimi burnunu çəkə-çəkə. Oldu!.. sonra əlinin.. – Yaxşı!.. tamam kəsdi. Həmin yeri maşınla tapmaq bir o qədər də asan olmadı. Gəl. tramvay dayanacağına tərəf sürdü. təkcə səsi. tələsir. iri qara gözlərinin ifadəsi və işıltısı da – hər şey dünənki kimi idi.. Məlik Əhmədli «Jiquli» ilə iki dəfə dövrə vurub Ibrahimgilin evinin qabağından ötdü.. Məlik Əhmədli bütün gün ərzində – laboratoriyada qurumuş kəpənəkləri bərpa edərkən də.. Mən bütün vaxtımı sizə həsr edə bilmərəm ki!. – dedi... o 249 .. həm də bircə anın içində baş verdi: «Jiquli»nin qapısı açılmadı. Mənim işlərim var axı!. dünənki birinci istəyimi ləğv edəsiniz! Araya dərin bir sükut çökdü və həmin sükut içində soyuqlamış sərnişinin teztez burnunu çəkməyi eşidilirdi. axı? Nə üçün?. – Çox çətindi!.. – Və o sərnişin dünən tramvayda olduğu kimi. Mən deyirəm!. Yaxşı!... Həmişə deyirəm!. qaranlıqda gözdən itdikcə Məlik Əhmədli bütün bədənində bir dəyişmə hiss edirdi. Özün gəl.... özü özü ilə danışırdı.. tamam özünü itirmişdi. Tez eləyin!. görüş yeri dəmir yolunun qarşısındakı tinin ucunda. baş aç də!.. bütün bədəninə bir rahatlıq gəldi. maşından düşdü.. axırıncı həbi paketdən qoparıb tələsik uddu. Tez eləyin!. qanını dəyişirdilər və bu dəyişməni duyduqca. azı. elə bil ki. Çox!.. nəhayət.. sonra o sərnişinin yadına düşdü ki. evdə nahar vaxtı da daima bu gecə görüşünü gözlərinin qabağına gətirmişdi və indi sərnişinə deyəcəyi sözləri. Mənim vaxtım yoxdur!. heyrətlənməyə vaxtı qalmadı: – Niyə gecikirsiz.. Çox!. belə. bilmirdi nə eləsin. görünür. burnunu çəkdi.. Insandan baş açmaq çətin məsələdir!.edirdi ki. Buralar. Deyin!. Sərnişin eyni tələsikliklə makintojunun cibindən kiçik «Biseptol» paketi çıxartdı. öskürə-öskürə «Jiquli»nin qapısını açdı. Ola bilər!.. Işim çoxdur!. Tez eləyin!. Oldu!. Sərnişinin üçbucağa oxşayan sifəti də. burnunu çəkdi və: – Deyin!. yorğun addımlarla tramvay yolu boyunca uzaqlaşıb gözdən itdi və o sərnişin uzaqlaşdıqca. Hə!. Məlik Əhmədli gəlib tramvay dayanacağına çatanda saat ona iki dəqiqə işləyirdi və hər şey çox gözlənilməz oldu. Mənim ikinci istəyim odur ki. elə bil. Bilmirəm!. bir-iki dəfə öskürdü.. geyimi də. Bakının ən az adamlı yerlərindən biri idi və indi də. sonra bayaq maşına girdiyi kimi yox. Tez eləyin!. elə bil.. dünənki tramvay dayanacağındadır. bütün bu tərəflərdə heç kim yox idi. Işim çoxdur!. elə bil ki.. – Sərnişin bu dəfə.. Özün gəl!. min dəfə özözünə təkrar etmişdi: – Mənim... – Deyin istəyinizi!. – dedi.. yüngülcə Məlik Əhmədliyə toxundu.. – Mən getdim!. maşın sürərkən də.. Məlik Əhmədlinin ürəyi yenə də şiddətlə döyünürdü və o sərnişin də indi dünyanın ən məzlum adamına oxşayırdı. Deyirlər ki. ayağının oynaqlarındakı o gözəl. dünən gecə getdiyi küçəni tapdı və maşını həmin küçə ilə üzüyuxarı. amma dünənki sərnişin qabaq oturacaqda.. küləyin tamam zəifləməsinə baxmayaraq.. Məlik Əhmədlinin ürəyinin döyüntüsü azaldı. Məlik Əhmədlinin yanında oturdu və həmin dəqiqə də o qədər tez-tələsik deyinməyə başladı ki. Məlik Əhmədlinin yenə də təəccüb etməyə. baş aç!. Gözləyə bilmirəm mən!.. daha artıq xırıldayırdı və burnunun ucundan da bir damla su sallanmışdı.

o sevimli ağrılar geri qayıtdı və Məlik Əhmədli burasını da hiss etdi ki. bu qəzetlərdə yazılan döyül e. tələbə irəlidə.. bu xatirə də tamam keçmişlərdən uzun-uzun illərin arxasında qalacaqdı və Məlik Əhmədlinin yadigar saxladığı o «Biseptol» paketi həmişə bu xatirənin həqiqiliyini. İllər keçəcəkdi. bu heyrətamiz əhvalat da artıq keçmişin xatirəsi idi.. sovet qanunundan dəm vurmağın axırı dünənki kimi olur! Gördün ki?! Qanun. O dəm Məlik Əhmədlinin bütün varlığında həmişə ürək sancısına da.əziz. – Kişiynən danışdım. amma ürəyi yuxadan da nazikdir!. Xosrov müəllimə baxdı. Humanist bir insandır. «Biseptol-480».Tahirə bu dəfə tamam rahat yatmışdı. çox-çox əsrlər bundan əvvəl qədim filosof... çarpayısında uzanıb əllərini başının altında çarpazlamışdı və gözlərinin qabağına gələn həmin nar qırmızısı. bez dobra! Elə yaxşı oldu! Deyim sənə. nədənsə. o boyda vücudu var.. bunnar kimdi belə? – Sonra çeşməyinin arxasından baxan boz gözlərini zəndlə tələbəyə zillədi.. mən tələsirəm.. özü üçün sübut edəcəkdi. – Hə!. içi pambıqla doldurulmuş qəhvəyi meşin qapını açdılar. deyim sənə.Hər şey keçib gedir. hətta çox ərkyana bir minnətdarlıq var idi. Müdirin boz gözləri gülümsədi: – Day bir də qanunbazlıq eləməyəcəksən ki? Tələbə cavab vermədi. – Gedin! Gözləyir sizi.. – Nə oldu. kömək eləyəcək! Elə onun bu humanizmini də. Hər şey keçib gedir. ömrüm boyu bu minnətin altından çıxa bilməyəcəyəm! – Bu son sözləri deyəndə Muxtar Xudavəndə. oynaqlarındakı o ağrıya da çox səmimi.. başuva 250 . deyim sənə.. – Mən də deyirəm. dünyanın ən sadə və ən müdrik sözlərini deyib: .. sovet qanunlarını gördün? Tələbə cavab vermədi.. heç olmasa. Tələbə ilə Xosrov müəllim gözləmə otağından girib. görəsən.. qaldırıb baxdı: işlənib qurtarmış adi dərman paketi idi. xəzan sarısı dünyanın ən gözəl kəpənəklərinin rənginə bənzəyirdi.. əslində. sizsiz? – soruşdu.. onun bu hərəkəti boynuma elə minnət qoyur ki. ... – dedi. yaxşı epizod olacaq! Sözümü yerə salmadı! Amma. Xosrov müəllim arxada müdirin kabinetinə addımladılar. Məlik Əhmədli iki günün küləyindən sonra o gecə yarısı Bakıya yağan payız yağışının qoxusunu hiss edə-edə fikirləşdi ki. başuva dönüm sənin. tələbə Murad İldırımlıya yox. ürəyi bir balaca sancdı. Muxtar Xudavəndə gözləmə otağının qapısını açıb özündən son dərəcə razı halda yuxarıdan aşağı tələbəyə baxdı və: – Keçin içəri. Və bu zaman Məlik Əhmədli qabaq oturacaqda qalmış boş «Biseptol» paketini gördü.. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının müdiri mizin arxasında oturub mətbəə iyi verən təzə qəzetləri oxuyurdu və içəri girənləri görüb: – Hə. deyim sənə. Bax. O. bax. Rus demişkən. Və bu ağlasığmaz. oçerkin bir epizodu eləyəcəyəm. Boyun oldu ki. o gözəl və cavan katibə qızın və qızarıb şişmiş gözlərini eləcə çap elədiyi kağıza dikmiş makinaçı qadının yanından ötüb. Məlik Əhmədli də dünyanın xoşbəxt adamlarından biri idi. net xuda. . gedin yanına! Xudahafiz.

. tələbə yerində quruyub nə edəcəyini və nə deyəcəyini bilmirdi. boz gözləri ilə çeşməyinin arxasından diqqətlə ona baxan bu adam bədən tərbiyəsi müəllimi həmin Xıdır Qafarzadənin doğma qardaşıdır – onların ikisi də bunu bilmirdi. Bütün bu gözlənilməz hadisə o qədər qəflətən baş verdi ki. heyvani bir ehtirasla Əbdül Qafarzadənin üstünə atıldı və hər iki əlinin arıq və uzun barmaqları ilə kişinin yoğun boynundan yapışıb var gücü ilə boğmağa başladı.dönüm! Qanun – adamdır! Bax. kürəyi zərblə divara dəydi. Xosrov müəllimin qızdırmalı adamlar kimi işıldayan gözləri böyüyüb az qalmışdı hədəqəsindən çıxsın və dayanmaq bilmədən var gücü ilə qışqırırdı: 251 . indi sükut içində qarşısında dayanmış və gözləri indi nəsə xəstə bir işıltıyla işıldayan bu arıq və uzun kişi vaxtıyla – çox-çox illər bundan əvvəl Xıdırla bir məktəbdə işləmişdi və Xıdırla birlikdə həbs olunmuşdu. Əbdül Qafarzadə xırıldaya-xırıldaya Xosrov müəllimin barmaqlarından yapışdı. Və bu dəfə dünyanın ən gözlənilməz bir hadisəsi baş verdi: Xosrov müəllim yaşına və cansızlığına yaraşmayan bir cəldliklə. arıq boğazının damarları şişə-şişə qışqırmağa başladı: – Sənsən! Bütün müsibətləri başımıza açan sənsən! Məni öldürən sənsən! O tonqalı sən qalamışdın! Sən taunsan! Taun! Taun! Taun!.. amma Xosrov müəllimin taxta barmaqları Əbdül Qafarzadənin yoğun boğazından qopmurdu. Makinaçı qadın üzünü tələbəyə tutub çığırdı: – Nə dayanmısan balqabaq kimi?! Gəl kömək elə də! Görmürsən öldürür?! Tələbə də Xosrov müəllimin qara plaşından yapışıb dartmağa başladı. Xosrov müəllim var gücü ilə sıxırdı və var gücü ilə də qışqırırdı: – Taun! Taun! Taun!. Xosrov müəllimin isə barmaqları qopmaq bilmirdi. mənəm qanun! – Əbdül Qafarzadə sağ əlinin uzun barmağını öz sinəsinə tuşladı və bu adamdan çıxmayan bir açıqlıqla təkrar etdi: – Mənəm qanun! – Sonra Xosrov müəllimə baxdı.. sağ əlinin pəncəsi ilə Xosrov müəllimin sinəsinə zərbə endirdi və o zərbə elə güclü oldu ki. – Ninarmalnı! – Sonra sol əli ilə qıpqırmızı qızarmış boğazını ovxaladı. dartıb boğazından qoparmaq istədi. nə Əbdül Qafarzadənin ağlına gələrdi ki. taxta barmaqlar Əbdül Qafarzadənin boğazından qopdu və Xosrov müəllim səndirləyə-səndirləyə dal-dala getdi. – Taunsan sən! Taun! Tanıdım mən səni! Taun! Taun! Taunsan sən!. yumruqları ilə qara plaşın içindəki sür-sümüyü döyəcləməyə başladı. Xosrov müəllim isə qopmurdu. katibə qız qaçıb kabinetə girdilər və ikisi də çığırbağır sala-sala.. Nəhayət. – Taun! Taun! Taun!. Əbdül Qafarzadə ayağa qalxa bildi. Əbdül Qafarzadə: – Əclaf! – dedi. Səs-küyə makinaçı qadın. Əbdül Qafarzadə dünənki kimi soruşdu: – Atondu? Tələbə yenə cavab vermədi. nə də Xosrov müəllimin ağlına gələrdi ki. boğduqca da gicgahlarının. – Bu kimdi belə dedin? Əlbəttə.

. iki gün bundan əvvəl Dar dalanda Gicbəsərlə görüşmüşdülər və indi fəhmləri onları dartıb Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına gətirmişdi). – dedim. elə sənin kitablarındı. onun ardınca qaçan gödəkboy.. maşallah. nə yox. . Əbdül Qafarzadə az qalırdı boğulsun.. uzun və arıq adama.. o tonqal yanırdı. – iş-güc qoyur ki. – bəsdi bu qədər yazdın-pozdun da... bu tərəflərdən qovurdu (bunlar həmin iki kişi və həmin qadın idi ki. bu işə çox təəccüb etdi. sonra yenə alkoqolikləri söyməyə başladı. Kişi qan qusur!. Amma bir az istirahət elə. O Muxtar Xudavəndənin... başuva dönüm sənin!. yanırdı. kimi maraqla. – Taun! Taun! Taun!. – dedi. öskürəyi get-gedə artdı. Qarovulçu Əflatun Qəbiristanlıq Idarəsinin darvazası qabağında ayaq üstə dayana bilməyən üç nəfər – iki kişi və bir qadın – alkoqoliki söyə-söyə. yöndəmsiz oğlana baxırdı və yəqin hamı fikirləşirdi ki.. « – Taun! Taun! Taun!» – deyə qışqıra-qışqıra darvazanın bala qapısından adlayıb küçəyə çıxan uzun və arıq kişiyə baxdı.. Bakının küçələrində yenə də dəliyə rast gəliblər. mizin üstündəki təzə qəzetlər də qıpqırmızı qızardı. özü də afərin desin! Neqodyay! Bədurə xanım tələsik gözləmə otağından bir stəkan soyuq su gətirdi və Əbdül Qafarzadə hirslə stəkanı arvadın əlindən alıb iri qurtumlarla içməyə başladı və birdən-birə bərkdən öskürdü. avtobus gözləyənlər – kimi təəccüblə. . Bədurə xanım bərkdən qışqırdı: «Vaxsey!. – Eybi yox!.» Guya ki. Taun!. Taun!. dizləri titrədi və taqətsiz halda özünü güclə kürsünün üstünə salıb oturdu və bu zaman ağzından qan açıldı.. – Və beləcə qışqıra-qışqıra da kabinetdən gözləmə otağına. Xosrov müəllim eləcə: – Taun! Taun! Taun! – deyə qışqıra-qışqıra gedirdi. mizin üstünə töküldü.. zəng eləyib: «– Nə var. Fəxrimizsən də!. 252 . . dayanacaqlarda toplaşıb troleybus. – qışqıra-qışqıra baş alıb getdi. Əbdül Qafarzadə isə hələ də öz kabinetində ayaq üstə dayanıb qızarmış və o taxta barmaqların yeri ağrıyan boğazını ovxalaya-ovxalaya. Qarovulçu Əflatun üzünü alkoqoliklərdən çəkib... o qurbağalar da eləcə quruldayırdı. ay Mürşüd məllim? Heç görükmürsən. kimi də ləzzətlə gülümsəyə-gülümsəyə iti addımlarla qışqıra-qışqıra gedən bu köhnə qara plaşlı... Hara baxırsan.....» « – Əşşi. oğraşın dalına bir paz soxdurum ki.. Su ağzından sıçrayıb ətrafa yayıldı. üzlərinə tüpürə-tüpürə içəri buraxmırdı... gözləmə otağından Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətinə çıxdı.. o gün gördüm ki. məni görməkdən ötrü gözünün ucu axır.. ay Mürşüd. boz gözlərindən dəhşətli bir qəzəb yağa yağa: – Əclaf! – deyirdi. o gecə yarısı o tonqal isə eləcə yanırdı..– Taun! Taun! Taun!.. 16 MÜRŞÜD GÜLCAHANI Ömründə mənə zəng eləyən deyil. «– Sağlığın. Küçədən ötənlər. Tələbə də Xosrov müəllimin ardınça qaça-qaça Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətindən çıxdı və hələ bundan sonra da bir müddət Xosrov müəllimin get-gedə uzaqlaşan səsi eşidildi: – Taun!.. xırıldayaxırıldaya öskürdükcə qan yaxasına.....

Incimə e. bilirəm axı. Viranə qalsın belə vəzifə! Mən boyda adamın gedib oğlumun – yeganə ovladımın evində bir stəkan çay içməyə ixtiyarı yoxdur.. çönüb oldu başqa adam. var. istedadlar qalıb bir tərəfdə. day. Azərbaycanda ən böyük vəzifə nazir-zad deyil. məlul-məlul mənə baxır. özümü alçaldıram. vicdansız onu da buraxmayacaqdı. çölüm yandırır. vicdansız). Sonra deyəcəklər ki. lakin əlac nədir. özü də tamahkarın. mənim kimi yazıçını belələrinə möhtac eləyir. mən də ona. qəbiristanlıq müdiri hara. bununla. zəmanə pis zəmanədir. Bizdə adını cavan yazıçı qoymuş sırtığın biri var. camaatı cəlb eləmir. demirəm. istəyirsən sənin kitabını buraxım. öz nazirindən elə çəkinmir ki. Bir dəfə düz gözlərimin içinə dedi: « – Bilirsən nə var. bilirsən də. Islamzadə Qafarzadəyə yaltaqlanır. seyrək dişlərinin arasından tüpürcək sıçrada-sıçrada: « – Yaxşı deyil! – deyirdi. elə ki. özümü də nəşriyyatda pisikdirəcəkdi. Bir qırmızı sifəti var ki. Bizim nəşriyyatın müdiri Islamzadə ki. gördüm ki. heç olmasa. – Lap elə üzümə beləcə deyirdi vicdansız. Qafarzadədən çəkinir. bununla qohum olduq. elə ki. o Ömər binəva Əbdül Qafarzadənin bu atbalaxanım qızına rast gəldi.. Sənnən bir kommunist kimi danışıram!» Yalançının atasına lənət! Səndən kommunist olar. Islamzadəni deyirəm. adı Səlim Bədbindir (bir adam ki. deyirəm. lakin vicdanım haqqı. gözləyirəm görüm sözünün canı nədi. Neyləyim. heç olmasa.. o Islamzadə ilə bu Qafarzadə canbir qəlbdirlər. bəs niyə qorxmursan ki. Yazıların da. – Çıxanda da gözlərinə döndüyüm tənqidçilər başlayırlar bizi tənqid eləməyə ki. bir də buralara gəlmə!» Lakin. daha mənim üzüm gəlmir (səndə üz varıydı ki. yenə beş ildən-bir kitabımı buraxırdı. bu Əbdül Qafarzadəylə qohum oldum (Allah kəssin belə qohumluğu!). çünki ikisi də bir yuvanın quşudur. sən Allah. Allaha şükür. daha ondan nə gözləyəsən?). deyəcəkdim bunları üzünə. o boyda Islamzadə ki. Ömər yazıq cıqqırığını çıxartmağa qorxur. Əvvəllər heç beş ildə bir dəfə mənim kitabımı plana salmırdı. nəşriyyatlar Mürşüd Gülcahaninin romanını çap eləyir. – Özün nəşriyyatda redaktor işləyirsən.canına bax!» Gərək mütləq bir işarə vursun. bu. Kitab da bir kitab ola. fırıldaqdı. Indi bəs nə olub. içim. ay vicdansız. utanıb-qızarmır. qızımı institutda filan müəllim kəsib. elə-eləcə Mürşüd deyərdi. qızı tapşırsın. rüşvətxorsan. rüşvətlə kitab buraxırsan. ay riyakar?! Işə bax də. hər il kitabımı salır plana. gəlməsin?!). Mürşüd müəllim (əvvəllər mənə müəllim-zad deməzdi. nə yaşa baxır. bir balaca sancsın. Uşağa da bunun adını qoyublar. yalandan hal-əhval tutdu. böyük-böyük yazıçılar əlindən qan ağlayırdı (elə indi də ağlayır!). ən böyük vəzifə Əbdül Qafarzadənin qohumu olmaqdı. sarı. Hərdən görürsən ki. – Abdulçik zanimaetsə!» Özü də yanımızda oturub başlayır kitab oxumağa. deyərlər özünüz özünüzü çap eləyirsiniz? Hə? Noldu bəs sənin kommunistliyin. bütün Bakıya məlumdur. nə abır-həya bilir. sən də kommunistsən. bunu da ki. hər dəfə «Abdulçik» eşidəndə. üzümə hırıldaya-hırıldaya deyir ki. dərd yarıdı! Hamısı cuhudların yazdıqlarıdı. əliəyrinin biridir. sonra da durub çıxıb gedirəm evimə. Mən də gəlib deyirəm.. alan olmur. Neyləyim. Mürşüd müəllim. Nə deyəsən bu vicdansıza? Eh. 253 . elə ki. ay alçaq?! Əxlaq pozğunusan. Özü də dünyanın işinə bax ki. lakin iyirmi ildir o boyda nəşriyyata rəhbərlik eləyir. nəşriyyat müdiri hara. mənim kimi adamı. o da keçir mətləbə. bunun dostudu. de Əbdül qardaşımıza. yoxsa Əbdül Qafarzadə olmaz axı. Gedib otururam. onda nəşriyyatdan işdən çıx. çağırdı məni. – deyir.. o saat bunun o atbalaxanım qızı: « – Tixo. Mürşüd Gülcahani. təxəllüsünü «Bədbin» qoysun. Bakıda bilməyən yoxdur! Lakin nə edəsən. özünüz özünüzü çap eləyirsiniz. mən də. hamısı boş şeydir..

cəzalandırdı onları. Üçüncüsü də. Mən də daha camaatın içində ucundan tutub.. Uşaqda nə təqsir var?. Gül kimi tərtəmiz. düz demir. Bir dəfə uşağın saqqızını oğurladım. Olsun sənin ulduzun!. Əbdül Qafarzadənin qızı nə bilir ki. bir oğlu varıydı Orduxan adında. Yaponiyada idi. aldım qucağıma. Əbdül onu yığma komandaya saldırmışdı. dəyişdirib Qafarzadə eləmək istəyir. üzüyola. Ifritədir də. başıaşağı. nə burdan onlara başqaları kimi ərməğanlar göndərirəm. siz özünüz hökumətdən bir ulduz alıb taxaydınız döşünüzə! Nəvəniz də fəxr eləyərdi ki. guya. nə də MK-da dostum.. bu ölkəni yaratdı! Bir də ki.. lakin bunun o Orduxan oğlu Hindistandan vurub ABŞ-dan çıxırdı. Öməri hər üzünə aldada bilər. mən 254 . lakin arvadbazın biriydi. daha kimə nə deyəsən? O Stalin ki. bəlkə də elə aldadır. əlimi salım torbaya.. niyə məni heç kim tanımır?! Özüm təvazökaram.. elə bil. Ömər bizdən gizlədir. verim sənə!. onnan oynayırdı. balası... o saat ifritə anası çımxırdı: « – Yaxşı olardı ki. tanışım var! Öz vicdanımla və istedadımla yazıram! Lakin indi kimdi vicdana və istedada qiymət qoyan?! Bir ölkədə ki. Əbdül Qafarzadəgili deyirəm. həftə səkkiz. I Abdulçik toje!» Uşağın familini də. bu uşaq ki. düşüb bu canavarların cənginə. Mən boyda yazıçı ömrümdə bircə dəfə Bolqarıstanda turist olmuşam. Düzdür. Deyir.. indi mənim kimi adamlara. çünki göydə Allah gördü bu ədalətsizliyi. camaatın içində mənə deyir: «– Mürşüd müəllim. romantika nədir?! Ikinci budur ki. fağır uşaqdı.» Özü də çox mənalı-mənalı deyirdi. oğulun da pozğunluğunu. göydən götürüm. ay ifritə! Nə gedib Moskvada oturub redaktorları qonaq edirəm. Yazıq Ömər. ona görə: «Moy papa oçen muzıkalnıy çelovek! Mı vse v neqo poşli!. başıma bir vedrə qaynar su tökürlər. gəlinivi gördüm. Yazıq Ömər. heç özümün də xəbərim olmur – vermişdi oğluna.. nə bilim nə cavab verəcək?! Üstündən keçdim. mənə heç nə demədi. Bir həftənin içində qripdən getdi.. atasının qızıdır! Soruşacağam sən hardan tanıyırsan mənim gəlinimi. yəni Əbdül Qafarzadəyə çəkib. atanın da. deyəsən... mən doqquz – Türkiyədə idi.. geroydur! Heç Allahın medalı da yoxunuzdur! Ona görə də heç kim tanımır sizi!» Uşağın əlindən dartıb götürüb apardı o biri otağa. lakin elə ki. Stalin boyda bir dahini gorbagor eləyələr. lakin bunu Əbdül Qafarzadənin qızı hardan başa düşsün? Uşağın istedadını da Ömərdə görmür. mənim kimi sənətkarlara qiymət qoyan kimdir? Brejnev deyiləm ki. Işi-peşəsi camaatın arvadını əlindən almaq idi. Görmürsən gözlərindən cin yağır? O gün o sırtıq Səlim Bədbin nəşriyyatda. Bunların da. ifritə!.. camaatın arvadına sataşmaq idi. Əbdül Iraq konsulunun «Mersedes»ini mənim adıma alıb – beləcə mənim adımdan o qədər istifadə edir ki. Mürşüd əmi. o ifritədən nə desən çıxar. babasına. Braziliyada idi. babası başqa yazıçılar kimi. Cavan oğlanıydı. heç uşaq da məni vecinə almır. Axşam idi. incə qəlblidi. Kimə deyəsən?. atasında görür. bunlardan nə desən çıxar. guya. Iş o yerə çatıb ki. çalğıya bu qədər meyl göstərir. məni görəndə heç oturduğu yerdən tərpənmir də. oturduq pəncərənin qabağında. Soruşacağam harda gördün? Nə bilim nə deyəcək? Allah bilir.» Uşaq ağzını açmağa macal tapmamış. bunu görür: «–Dedulya!» – deyib cumur üstünə. ucuzluğa getmədim. o ulduzları görürsən? O ulduzlardan hansını istəyirsən. voleyboldu – nədi.. o da maşını Bakının küçələrində 100-lə sürürdü... Mənim daxili aləmimdə lirik hisslər baş qaldırdı. ulduz çıxarıb taxım döşümə.vicdan haqqı. özü də idmançı idi. Uşağa da istədim romantika aşılayım. bir dəfə də Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət heyətinin Fəxri Fərmanını almışam. göydə ulduzlar bərq vururdu. Bu atbalaxanım.. harda görüb. Dedim: « – Bax. dörd dənə medalım var.

yəni mənim o gəlinim hər il Yeni ildə yazıq Öməri məcbur eləyir ki. ürəyindəkiləri deyir: « – O qudavın deyirlər o qədər pulu var! Bir az da versin sənə də. təzə romanımı istəyirəm verəm ki.. özümün də xoşuma gəldi. yazaram. Özünə bir şlyapa alasan. – dedi. ay Əbdül?» – dedim.. Danışığınızadını da bilən deyil. heç vecinə deyil. maşın almaqla deyil ki. « – O sənin bir dostun var e. professor. Harayhəşirçinin biridi. oldu.. zarafatla cavab verdim: «– Əşşi. xəsisin biridi. o gün zəng eləyib deyir ki... «–Hara baxırsan. özünü göstərir. lakin. cəzalandırır. zarafat deyildi. – dedim. – deyir. at kimi də sağlamdı!.» «– Hansı professor?» – soruşdum.... ay Əbdül. «– Mürşüd. həkim Bronşteyn də bunların ev həkimidi. sənə bir işim düşüb. xəsislik yaman şeydi. lakin budəfəki gülməyində nəsə bir sınıqlıq var idi.. – dedi.. – nə böyük işdi... Əbdül Qafarzadənin sayəsində Ömər olub konservatoriyada professor. lap kiçik bir işdə də görürsən ki. yeddi gün səhərdən axşamacan pianinoda ölü havaları çalsın. mən də professoram: sənin oğlun da. Çoxdan tanıyıram onu. Bu Əbdül Qafarzadə ki..» Yəni sataşır ki. – elə. lakin yenə də sınıq güldü – yazıçıyam də!. Güldü. aşnası elədi. mən də. « – Yox. Səmədbəylidi. Deyir ki. sənin kitablarındı».. Fikirləşdim ki. dedim: «–Yazıçının gərək kitabı olsun də!» Güldü. « – Gedək də.. Başımda onun ölməyi haqqında bir roman var. Tanıyıram.. quda olanda nə olar. ay Mürşüd!. Lakin sən bu Əbdülün öz canından qorxmağına bax də. nədi. deməli.. Ömərgilə də on beş gündə bir dəfə gəlib o baxır. naqqalın biridi.. ondan sonra di gəl də. Kimə deyəsən?. qorxutdun məni. – qırx ildi canımı qoymuşam elmin yolunda.. oturub qələmə almaq lazımdı. ərə getmədi. guya ki. Bədurə yaxşı çap eləyir. Istəyirəm bir səninlə gedək. Altı ildi arvadı ölür. lakin görünür. həkim hara. tərifləyirlər. belə danışım də. «– Buyur» – dedim. tək-tənha qaldı. Sonra da. Azərbaycanlı psixologiyasıdı də.. Lakin daha oxuya bilməyəcək.ateistəm. Nə isə. lakin qorxuram. Bədurə. belə lap möhkəm cavab verdim. yəqin indi bu da bir fırıldaqdı. həqiqət idi. Əhmədbəylidi. – dedi. bütün Bakı onun gözəlliyindən danışırdı. çox diqqətlə. Yeni il ərəfəsində ölmüşdü.. Mən də deyirəm görəsən nə olub? Vallah. Nə isə.. o saat tutdum.. mənə görə səndən pul almaz. özümü bir yaxşı mütəxəssisə göstərim.» Neyləyim. əslində. mənim gözümdən şey yayınar? Bunun o üzdəniraq idarəsində bir makinaçı var. əllinci illərdə redaksiyada işləyirdi. nədi?» «– Mürsəlbəylini deyirsən bəlkə?» «– Hə. Dünən həkim Bronşteynin yanına getmişdim.. Yəhudi ki. yazıçıyam axı. – Mürsəlbəyli.. lakin həkim Bronşteyn ki. yox. makinada o yazsın. özümü ona göstərim». var. özünə bir söz deyib. əslində.. Şüursuz həyatın axırı belədi də. qırx ildi elə bu əzik şlyapada gəzirsən. o səfeh arvad da bədbəxt oldu. buna nə olub belə? « – Sən hara. zarafat eləyir. «– Əşşi. elə demaqoqluqla da gəlib o mərtəbəyə çatıb..» Mən də onun o zarafatına guya ki... Bu Əbdül onu tovlayıb öz yanına apardı. 255 .» Şahların saray həkimi olan kimi..... bir şey yoxdu. mənə görə nəşr eləyirlər sənin kitablarını.. deyirəm Əbdülə ki. Yəni ki. – axı. mənə baxıb gülür: «– Mürşüd.... Mürsəlbəyli bizim kəndlidi. düşüb əl-ayağa. hansı bir qüvvəsə var. Orduxan öləndən sonra. mən də məcburam ki. Əbdül də oxuyub başa düşə. özü də demaqoqun biridi. nədi. lakin mənim o zarafatım da. lap hazırdı. yəhudidi. məsləhət gördü ki. səliqəli yazır. yaxşı həkimdi. Hə.. Bu qədər müddətdə birinci dəfəydi mənə belə söz deyirdi.» Qulaqlarıma inanmadım.. yəni bunun da mənə işi düşə bilər?. Bir-iki ay bundan qabaq küçədə rastlaşmışıq... At kimi sağlam adamdı.. toyuğun budunu sümüyüylə bir yerdə yeyir. xəsisin biridi!» O da güldü. o atbalaxanım qız.. Yazıçıyam axı. Mən də yaxşı cavab verdim. Uşaqlara ev almaqla.

ay bisavad.... mən doqquz. bu Əbdül də taqətsiz dəvə kimi düşdü onun dalınca. Deyir: «– Apar başqa makinaçıya ver romanını.. Allaha pis getməsin. ay vicdansız. odur ki. zalım. bir yerdə gedək Mürsəlbəylinin yanına. hörmətli olsun. arsızın biridi axı. düşdü qabağa. mənə dedi ki.. can doğrudan da. nolar. nənəm yaşındadı. şirin şeydi də. ömrümdə belə təlaş içində görməmişdim.. Toydan sonra bir dəfə nəşriyyatda ona rast gəldim. hər şey gizlin qalır.yaxşı deyil. Oğluvun qayınanası olanda. oxu. arvadbazlığından Qaratelin xəbəri yoxdu. özü heyvandı də. bu Əbdülü. Qaratelin özü də elə az aşın duzu deyildi. Indi belə qorxuya düşmüşdü. bir-birinin dalınca romanlar yazır. – Telefonumu tapıb. lakin oğlu ölən günü gözündən bir damcı da yaş axmadı. getdilər yapon aparatlarında müayinə keçirməyə. Mürsəlbəyli iki daşın arasında mənə sataşdı: «– Mürşüd Gülcahani də ki. oğlunun qayınanası yaman şorgözdü. doğrusu. zəngləşib dərdləşirlər. tanış idilər. bir bədən varıydı ki. Ərəstun Bozdağlı qaynar bulaqdı. Mürsəlbəyli də. görüşdülər.» – dedim.. mənim ürəyimdə intiqamıydı-nəyidi. mən verim!» Sən ki.. Bu Əbdül Qafarzadə camaata ağıl dərsi verir. heç özüm də bilmirəm necə yarandı. Sıxıb. professor olmaqnan deyil. ustad. maşallah. hal-əhval tutdular. adam deyil ki. başladım onları gözləməyə. lakin özünün heç ağlına da gəlmir ki. Ərəstun Bozdağlı da həmişəki kimi. O vaxt ki. Ona məhəbbət şeri düşmür... Nə eləyirsə. bir hiss yarandı. ateist olsam da. üzünə vurmadım. amma təzə-tər çiçəklər üçün. Bunu.. telefonda ağlayırlar. – dedim.. Gecənin bir aləmi birdən-birə ayağa qalxıb otaqdan 256 . cənazəni hələ basdırmamışdılar. Əbdül o qədər canının hayında idi ki... lakin elə üzünə də möhkəm dedim. onu. «– Toydan iki gün sonra. bizi gülə-gülə qarşıladı. Mən də oturdum Mürsəlbəylinin kabinetində. zad nədir? Əsər oxuyansan sən? Əsər başa düşənsən?» Ürəyimdə dedim. qoy çax-çuxunu eləyib özünü dolandırsın. mənə zəng eləyib şer istəyirdi. yoxundu pul. pulun yoxdu? Bir elə kitabın çıxır.. ustad!. bir kəlmə də dinib-danışmırdı. ustad. Bir dəfə Ədilə (mənim arvadım) özü bunun şahidi olub. sarısını udmuşdu. dolandır özün də. belə pul paylayansan. gərək gördüyümü deyim. özündən də müştəbehdir. Nə isə. səxavətlisən. O vaxt Ömərin elçiliyinə gedəndə bu Mürsəlbəylini də tapıb aparmışdım ki. Bədurədən bıqdığı vaxtdan bəri. incimə məndən!. həmin Bədurə ilə Qaratel cici-bacıdırlar. Bədurə hamısını bir-bir zəng çalıb Qaratelə danışır. – dedi.. boğazının yoğun yerinə salıb toyda məhəbbət haqqında uzun bir şer oxudu. yəni ki.. elə o Bədurənin özünü dolandır də. Əbdül olanda nolar. bunun oğlu ölmüşdü. lakin camaatın arasında tanınır də. bu söhbətə qarışmadı. Bədurədən əl çəkdiyi. Düzdü. bekara adamdı. ustad. day demir ki. Nə olacaq. Əbdül xahiş elədi ki. yaman boz gözləri var. Mürsəlbəyli porsuğa oxşayır. məndən pul almayanda kasıb düşəcək Bədurə? Tək adamdı də.» Adını şair qoyub. mən dəqiq bir şey bilmirəm. lakin Mürsəlbəylinin yanında o canavar gözlərində bir məlulluq vardı. belə ki. Hə. gecə adamın yuxusuna girirdi).. lakin belə bir hadisə olmuşdu: Ömərgilin toyuna o şair Ərəstun Bozdağlını da çağırmışdım. Görüşüb getdik. canavardı də. Gözlərini görmürsən?! Lakin bir hadisə yadıma düşür. Bu da bütün günü oturmuşdu oğlunun cənazəsinin yanında. canavar. oğlu öləndən sonra düşdü. Kişiyə ikinci dıxaniye gəlib!» Ürəyimdə: «– Sən nə bilirsən. indiki kimi yadımdadı. ətdən olan divara etibar yoxdu. yaman yağış yağırdı. heç kimə fikir vermirdi.. indi qocalıb heydən düşüb. kefli idi. bir təlaş vardı ki. sıxıb şirəsini çıxarmısan (onda bir gözəllik. – Roman nədir. Nə isə. Düzdü. mən yazıçıyam axı. pul nəyinə lazımdı onun? Əbdül elə bilir ki. həftə səkkiz.. canavar gözünə oxşayır. «– Sizinçün yazıram də. adam ol.

ay alçaq. hətta tərifləyib göyə qaldırırlar. sonra da tökülüb qalsın mağazalarda. Təhqir elədi məni.. Yazıçıyam də.. ən dəhşətlisi də budur ki.. dərsliyə ondan parçalar saldılar. bunların da həmin əsərlərini çap eləyirlər. vəssalam. Mənim başım çox çəkib. Mən elə başa düşdüm ki. Əsl sovet mükafatları Stalin mükafatlarıydı ki. bezdarnı əsərlərini çap elətdirsinlər. – kapitalist ölkələrində olsaydılar. ona baxan kimi. Az qala.. hər şeyi başa düşdüm.. – deyir. axırda spisat eləyib yandırsınlar. lap Allahın bacısı oğlu ol! Sən mənə ziyan vurursan. özü də mənə baxır. Iki ilin içində üç dəfə çap elədilər. Bu cür ziyankarlığa ancaq Sovet hökuməti dözür.. müsbət qəhrəmanlar qalır bir tərəfdə.. lakin indi də yadıma düşəndə tüklərim biz-biz olur. altı ildi keçib. çünki indi əsl sənətkarın qədrini bilən. meyit sifətiydi. bunları taxtabiti kimi elə sıxardı ki. qapı açıldı.. olmazın çirkabına baş vurur. elə bil. hərc-mərclikdir. deyirəm. lakin mənimki həmişə gətirmir!. vicdansız. Doğrusu... əsərimizi çap eləmirlər. Səhəri özümü o yerə qoydum ki. rus dilinə tərcümə olunub. oğlunun cənazəsini qoyub gedib yatar. sən bizim hökumətin qeyrətini çəkirsən? Yazdıqlarının hamısı rüşvətxorlardan. sırtıq ki. heç nə olmayıb. Indi müsbət qəhrəmanlardan əsər yazan yazıçının özünə mənfi qəhrəman kimi baxırlar! Stalinin vaxtında belə şeylər ola bilərdi? Adamın atasını yandırardılar. Özlərinə tanış-biliş axtarmayacaqdılar ki. Lakin neyləyəsən. Axı. istədim ki. palçığın içində idi. Gecənin yarısıydı. Səlim Bədbin. özünü öldürməyə gedibmiş. Mən neyləyim ki. Mənə elə qışqırdı ki. mən də məcburam udum da bütün təhqirləri. əliəyrilərdən. O kişinin vaxtında belələrinin ixtiyarı nə idi. Gedib ürək-dirək vermək istədim. lap az qalmışdı. Lakin indi nə eləyəsən? Biri sovet adamına qara yaxır. həyatımıza qara yaxırlar. gəlmədi. Islamzadə kimiləri üçün sənətin heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Mənim kitablarımı bu Əbdül Qafarzadəyə görə nəşr eləyir. O gün bizdə işləyən o cavan yazıçı. bəzən hökumət özü bunlara mükafat da verir!. əvvəlcə jurnallar buraxır. bizim sovet ədəbiyyatına həyatımızın işıqlı cəhətlərini vəsf edən bu cür əsərlər lazımdır! Bütün mətbuat mənim romanımdan yazırdı. Mən də alacaqdım də. yoxsa eləməz.çıxdı.. arakəsməyə çıxanda bir də gördüm ki. camaatın içində bağıra-bağıra: «– Bizim yazıçıların çoxu. başlarına bir oyun açardılar ki. Mir Cəfər Bağırov o romanın adını məruzəsində qeyd elədi. onu rüşvətxor kimi göstərir. lakin qeyrəti çatmayıb. sifəti də elə bil ki. Stalindən sonra sovet sənətinin atasını yandırıblar. sovet hökumətinin əleyhinə əsərlər yazırlar. yazığım gəldi ona. Kapitalist deyir ki. Kimdi onları çap eləyən? Mərkəzi Komitəyə şikayət yaza bilməyəcəkdilər ki. bu girdi içəri. bir sözlə. sonra kitabları çıxır. neyləyim. başa düşdüm ki. dedi ki. özünü bir az toxdatsın. əsl sənətkara qiymət verən yoxdur. adamın döşündə bərq vururdu!. Xeyli keçdi. çap eləmirəm. mənfilərdəndi! Lakin bir söz demədim. ««Şən həyat» kolxozunda» romanımı onda yazmışdım. cınqırıqlarını çəksinlər? Vallah. iş o yerə çatıb ki. Istədim deyəm ki. onu görəndə qorxdum. uddum. lakin birdən-birə it kimi üstümə hürdü. tualetə getmişdim. Moskvada nəşr edildi. acından ölərdilər. mənfi qəhrəmanlar yaradırlar. Təpədən dırnağacan suyun. öldürə bilməyib özünü. heç yerlərində izləri də qalmazdı. yazdığını nəinki çap eləyirlər. Əbdül Qafarzadə olanda nə olar. nə mənası var? Doğrusu budur ki. erməni dilinə 257 . Redaksiyalarda məni çox incidiblər. mən səni niyə çap eləyim?» Bu sözləri deyir. sən yazıçı döyülsən! Lap istəyirsən kiminsə qohumu yox. gedib yatıb – bundan nə desən gözləmək olar. bunu onun sifətindən oxudum. Lotu-potunun işi keçir indi. anadan əmdikləri süd burunlarından gələrdi! Mir Cəfər Bağırov bilirsən neyləyərdi bunları? Baş barmağıyla.

gəlib çıxdılar. görürsən də. Nə isə. ona hər şey yaraşırdı. Mir Cəfər Bağırovu da Stalin öləndən sonra. elə də bərkdən güldü ki. güllələdilər. Lakin mənim baxtımdan Stalin öldü. müharibədə polkovnikin biriydi... mən neyləyim axı. mən də o gün partiya iclasında onu o ki. ««Şən həyat» kolxozunda» romanı konfliktsizlik nəzəriyyəsinin bariz nümunəsidir. Əbdülün sifətinin rəngi göz-görəti dəyişməyə başladı. gözlərindəki o təşviş də yavaş-yavaş yayındı..» Stalin elə bir adam idi ki.. görürdüm ki.. Mürsəlbəyli yoğun qarnını qabağa verib: «– Sənin kimi kişidə nə ola bilər?!» – dedi. Dünya dəyişib. xalq sevir Stalini. «Əməkdar incəsənət xadimi» olur. sözdü! Nə etmək olar. göyün üzündə nə qədər ulduz var. cəmi iki dənə qəhrəman ulduzu var idi döşündə... partiyanı ləğv eləmək istəyirdi! Görmədin... onun o boz gözlərində bir təntənə varıydı: yəni ki.. BMT-də ayaqqabısını çıxarıb xitabət kürsüsünü döyəclədi?! Gör kimlər gəldi tutdu Stalinin yerini?! Görməli günlərimiz varıymış!. cavab verirlər: «– Igid kişilər o hünərli atları çapıb getdilər!. Əbdül mənə baxdı.) irəli uzadıb. Məşədi Ibadı da rəhmətlik Mirzəağa oynayır. həmişə də sevəcək! Brejnevi kimdi ürəkdən istəyən. indi özünə «Qələbə» ordeni verib. var. Xalqın sözü var: biri soruşur: «– O hünərli atlara nə oldu.. yeməyim-içməyim necə?» «–Ürəyin nə istəyir. təriflədim. Sülh uğrunda sarsılmaz mübariz. Indi antisovetçiklər moddadı. hamısı onun döşündədi. hanı onlar?». sən 258 . daha sinəsində bir sıraya sığışmır.. Dəyişib deyəndə xaraba qalıb. ay canım?. – «Axı. tutdular.. Hətta dedim ki. professor?» – soruşdu. ellə sürün!... «– Bəs. Mənim mükafatım da çıxıb getdi işinin dalınca. ürəyin nə istəyir. iç!» Mürsəlbəyli bu sözləri deyəndə. üstünə də düşdülər ki. bu elə bir dərddi ki. Mənimki əvvəldən gətirmir... Bu hələ bir yana. ye. Ode. mən bu sözləri dedim. özü də elə soruşdu. amma adam baxanda elə bilirdi ki. aləmi batırdı getdi! Antisovetçikin biri idi. Brejnev kimisinin mini yox olardı! Camaat bilmir bunu? Lap yaxşı bilir. Ərəstun Bozdağlı kimisinə fəxri ad verirlər. Bir saatdan çox oturub gözlədim Mürsəlbəyliynən Əbdülü. məndə nə var.... beş dənə qəhrəmanlıq ulduzu taxıb. məhkəmə elədilər. ürəyi də tıp-tıp içindədi.. Leninçi rəhbərlik stilinin bariz nümayəndəsi!. Brejnev indi döşünü qursağına qədər orden-medalla doldurub. təbiət özü rəmzi eynilik yaradıb: Lenin də İliç idi. deməklə qurtaran deyil. Stalin mükafatına təqdim edildi. Əbdülün sifəti ağappaq ağarmışdı. əvvəlcə Siyasi Büroya namizəd seçdilər. Brejnev təsadüfi adamdı?. görmürsən. nə olsun? Iosif Vissarionoviç bığının bir tükünü tərpətsəydi.. Nə isə. vallah. marşal olub (ay Allah.. Gədə-güdə zəmanəsidi indi!. Neyləyim? Yorğana bürün. ətli əlini tərpədə-tərpədə: «– Heç bir dərman lazım deyil!» – dedi.. Xruşşovu ki demirəm. lənətə gəlmiş. «– Yəni heç bir şey yoxdu məndə?» Mürsəlbəyli: «– Heç bir şey! – dedi.. bir azdan əsl kommunistləri tutub güllələyəcəklər. ruslar o boyda Semyon Babayevskinin indi heç adını da çəkmirlər?. O cür romanı o vaxtdan bəri bir dəfə də olsun təzədən nəşr eləmədilər. iki sıra düzüb. hə. yəqin generalissmus da olacaq.. lakin kim bilmir ki... O boyda kişini!. dünyada bundan fağır adam yoxdu. «Məşədi Ibad»a baxır. elə bil. elə bil. dünyanın işlərinə bax də. axırı ki.. Brejnev də İliçdir! Düzdür. zəmanəmizin böyük dövlət xadimi.. bu gödək barmaqlarıynan necə cərrahlıq eləyir. amma mən öz romanımı nəşr elətdirməkdən ötrü Əbdülə dayı deyirəm... lakin nə olsun e.tərcümə edildi. Mürşüd Gülcahani. – Bütün için şüşə kimi tərtəmizdi! Nümunəvi!» «– Bir dərman-zad lazım deyil? Heç nə atmayım?» Mürsəlbəyli gödək qolunu (bu gödək qollarıyla.. üç-dörd ay keçəndən sonra da işdən çıxartdılar. doğrudan da Stalinin ölən günləridir!). zalım oğlu. bütün təriflərin hamısı elə-belə.

Geyinib getdim.. deyinir. «– Necə yəni xarabdı?» – soruşdum. Mürsəlbəyli indi çıxarıb üç yüz manatı verəcək ki. Mürsəlbəylidən ayrıldıq. mən də getdim nəşriyyata. doğrusu. o əclaf Islamzadə mənim kitablarımı nəşr eləməyə başlayana qədər. Böyük adamlardan kimsə deyib ki. onu da indiyə qədər necəydisə. nəşriyyatdan lap zəhləm gedir (otuz ildən artıqdır. Ədilə də ki.otuz ildi yazvasan. «– Gələrsən. Mürsəlbəylidi. Bağda ərik var idi. «– Qudan xərçəngdi!» – dedi. əlimə gələn puldu. xəstəxanadan çıxdıq. «– Bəs.. salam-məleyk qurtardı!... qıvraqdı!.. axırda mədəm də oldu beləcə yara.. mənim gözümdən heç nə yayınmaz. eşidərsən».. adamın xoşbəxt olmağı üçün iki şərt vacibdir: bir işə gedəndə həvəslə getsin. özü də halallıqdan dəm vurur!. o Səlim Bədbinin sözü olmasın. pəhrizini gözləyəsən. vallah. günorta dedin heç nəyi yoxdu?» – soruşdum.. çırtlayır. O vaxtlar yavanlıq olmadığı üçün. heç bir əlacı yoxdu. salam-məleyk var idi. tumdu. professora!.... bir də evə qayıdanda həvəslə qayıtsın. Mən obyektiv adamam.. Ömərə xəbər verərəm. Nə isə. Bizim nəşriyyatda işləyən o sırtıq gədənin. Sən də gəl «Kukla teatrı»nın qabağına». – o saat saydım – üç dənə şax-şax yüzlük çıxarıb Mürsəlbəylinin xalatının cibinə basdı. «– Axı. cibinə basır.. məndən də utanmır e. vicdansız!.» – dedi və güldü. cərrahiyyə-zad kömək eləməz. a kişi? Yaponların aparatına söz yoxdu! Ağ ciyərini xərçəng basıb.. daha sınıqlıq-zad yoxuydu bu gülüşdə «– Yaxşı...» «– Bir azdan ağrısı başlayacaq. professor!» – dedi. həmişəki gülüşüylə güldü. bağda ərik qurtardı. Ay canım. gərək hər gün yemək-içməyini. Doğrusu. «– Sənə vacib sözüm var. Mənim iki aylıq maaşımı. telefon zəng çaldı.. hər tərəfə metastaz verib. «– Xeyir ola?» – soruşdum.. qayınatam olanda nə olar. – Sənin qudanın işləri xarabdı». – dedi. Belə-belə işlər. Otuz beş ildir ki. Sovet hökumətidi ki. On illərlə mən o maaşa baxmışam. Mürsəlbəyli yalandan: « – Bay!. O üç yüz manat mənim düz iki aylıq maaşımdı.» – dedi. sir-sifətində bir dəyişiklik yoxdu. – gedirəm bulvara hava almağa. vergiləri çıxandan sonra. gördüm ki. Nə eləyəsən. üzr istəyirəm.. Bu nəyə lazımdı?. dözür bu zırıltıya! Nə isə. xərçəngsən. Dəstəyi də asdı.. eləcə də yeyib-içəçəyəm. o qədər çörəklə turşu-şoraba yedim ki. Lakin mənim. deyinir. cəmi də bir ay-iki ay ömrün qalıb?» «– Bəlkə səhv eləyirsən?» «– Nə səhv. Elə dedi ki. «– Bilirsən nə var. görüşdük. gör gəlib nə vəziyyətə düşmüşük də. dəstəyi götürdüm. mədəm də məni bu cür harın adamların yanında xəcil eləyir.. – dedi. – dedim. bununla qohum olana qədər. Professora bax də. billah. çatdırar Əbdülün 259 . əxlaqsız arvad təzə kişi ilə yaxınlıqdan əvvəl naz eləyir.. Mürşüd? – dedi.. pis adam deyil. Yazıq əzabla öləcək!» Fikirləşdim ki. Lakin nə üç yüz manat? Mənimlə ağızucu sağollaşıb. lakin mənim kefim nə istəyir. məhəttəl qaldım. «– Əşşi. orada redaktor işləyirəm). xudahafiz! Get təzə romanını yaz. deyinir. Axşam nəsə gözlənilməz bir hadisə baş verdi (kimin ağlına gələrdi?): bir də gördüm ki. çıxıb getdi dəniz kənarında hava almağa... apar qaytar özünə. Deyəydim ki... Bircə saatın içində mənim iki aylıq maşımı. elə bil. üstündən bir əxlaqsızcasına naz da eləyir!. – sən də yaman vasvasıymışsan e!. Faytonçu Əliməmmədin qızıdı də. «– Nə deyəydim bəs? – dedi. Gülcahani. Işə bax. Əbdül də: «– Sənin üçün halaldır. lakin elə hey deyinir... – Adını da yazıçı qoymusan!. düz ikicə ayımın zəhmət haqqıdı. Ayrıldıq. Xərçəngin ən pisindəndi». elə bil. gör halallıqdan kim danışır də!... Əbdül Qafarzadə.» «– Day demə!.» Elə bil. Əbdül yekə əlini şalvarının cibinə soxub üç dənə – yazıçıyam axı. Heç olmasa. bayaq mənə zəng eləyib təlaş içində bura gələn adam deyildi. o getdi qəbiristanlığa. o rəhmətlik faytonçu Əliməmməd də ətiacının biri idi.

ay canım. Çoxlu təzə maşın alıblar. ölü yiyələrinə sırıyır. dünyanın heç bir şəhəri o cürə sürətlə böyüyə bilməzdi. ümumi sayı 880-dir. kimsəsizlik var idi və çörəkçi Ağabalanın arvadı özünü saxlaya bilməyib ağlamsındı: – Yazıq Xədicə xala. qiyamət bir əsər olacaq. Lakin bu Əbdül öləndən sonra.. Yazıq Ömər.. Pambıqyığan maşınları təmir eləyib qurtarıblar. indi təmtəraqlı adlar keçmir: «Göytəpə kolxozu» Bu kolxozda 1400 hektar pambıq becərirlər. Nikbin.. bunun 90 faizini maşınlarla toplasınlar... Qəbiristanlıqda şəkil çəkib. Birdən yadıma düşdü. Doğrusu. Kolxoza sadə ad qoymuşam. öz işləridi.. O qəbiristanlıqda bir fotoqraf var. Buna görə də 9 ədəd OVX-14 markalı aqreqat hazırlayıblar. behiştə getmək istəyənə bax. O həyətdə Molla Əsədullla adında bir dələduz yaşayırdı. Indi də hərdən görürəm onu. əlimdəki roman da yarımçıqdı. alıblar. Əbülfəzdi -nədi adı. Buradakı qəbir daşlarının o eyniliyində. Qafarzadə öləndən sonra da bunların əsarətindən qurtarmayacaq. bünövrədən gətirməyib. bütün rayonda pambıq yığımına ciddi hazırlıq işləri gedir. quruluşları da bir-birinə bənzəyən qəbir daşları göz işlədikcə bütün bu ətrafı bürümüşdü və bu az müddətdə Bakıdan xeyli aralıdakı o Təzə qəbiristanlıq elə böyümüşdü ki. Əbdül Qafarzadə də ölə bilərmiş. yan-yana düzülüşündə bir yetimlik. onu behiştə göndərsin. Islamzadə o romanı nəşr edəcək? Mənimki. – dedi.. lakin görünür. Bir sözlə. Dünyadı də. o Molla Əsədulla da.. dərman tədarük ediblər.. Bitkilərin yarpağını rayonda ilk dəfə yerüstü aparatların qüvvəsiylə tökürlər. Tərs kimi. işgüzar.. Axı. avaranın biridi!. mən müasir yazıçıyam – ictimai problemlər mənasında. qızına. Əbdül Qafarzadənin də dəfn mərasimində şəkillər çəkəcək yəqin. onlar kimə qalacaq? 17 KAK DELA? Xədicə arvadı Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yox.. Təzə qəbiristanlığı görürdü. hələ indiyə qədər bu kolxoz sədri kimi sanballı müsbət qəhrəman surəti yaratmamışam. Təkcə «Göytəpə kolxozu»nda yox.. fırıldağın biridi. qoca tülküdü. deyirəm də.. vay. gəlib onun üstündə yasin oxuyacaq. yenilikçi bir kolxoz sədrinin fəaliyyətindən bəhs edir. qəbir yerlərinin eyni ölçüdə xırda bostan sahələri kimi... Orda-burda da pul gizlədib yəqin. hətta bəzi səhvləri də olacaq. Pambıq məhsulunun 70 min tonunu maşınlarla yığmağı qərara alıblar.. qabaqlar redaksiyalarda işləyirdi. tanıyıram.. vay!. Ədiləgilin dədə-baba evi Bakının yuxarı məhəllələrindən birinin həyətində idi.arvadına. Bax də. nəsə bir qüvvə var ki... Gününü Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında keçirir. 260 ... – Ağəz. Bakıdan xeyli aralıdakı Təzə qəbiristanlıqda dəfn elədilər və çörəkçi Ağabalanın arvadı birinci dəfəydi ki. nə avadanlıq lazımdı. Qərara alıblar ki. sonra da satacaq Ömərə. olsun ki. çatdırmaz.. Əbdül Qafarzadə öləcək. belə cəzalandırır də. Işə bir bax. düzdü. ateistəm. təvəqqe eləyənə bax. bura lap mikrorayondu ki! Hələ illərin istisinə-soyuğuna düşməmiş və ölçüləri də.. Mənim nə borcuma?. gətirməyəcək də. Allahdan təvəqqe edəcək ki. Vallah. yana-yana: – Vay...

S.. onda məqbərə tikərdilər.. məhəllə daha o kola girə bilmirdi. məhəllənin isə pulu yox idi. öz acizliyi ilə barışırdı. nə də bu keçmiş rus dili müəlliminə yarıtmadıqlarına görə. daha nəzərləri ilə məzəmmət etmirdilər. 261 .... dünya dəyişdikcə məhəllə istəsə də. Indi hər şeyi pul həll edirdi. indi hər şeyi tanışlıq. çörəkçi Ağabalanın əsgərlikdən təzə qayıtmış oğlu kimi.Bu vaxt maraqlı bir hadisə baş verdi: iki gündən bəri ağlayan. amma yerinə yetirməməyi – Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yer almağı bacarmadıqlarına görə acıqla baxmırdılar. daha üstəlik. da.... istəməsə də.. söz verib.. daha bu mərasimi isbatdan çıxarmaq lazım deyildi... Dünya get-gedə elə bir kola çevrilirdi ki. torpaqdan seçilməyəcəkdi. Müsəlman qəbri gərək torpaqdan seçilməsin. Molla Əsədulla da arvadların arasından ötüb təzə qazılmış qəbrə tərəf gedəgedə: – Əslində. Indi müqəddəslik yoxdu ki. Kimin pulu var.. yaxud ki. bundan sonra daha ölülərinin üzü bu tərəfədir – bu Təzə qəbiristanlıq tərəfə. vurmasa... bir halda ki. Dünya dəyişirdi. məqbərə də onunkidi!.. olacağa çarə yox idi.» Xədicə arvadı basdırdıqları o aprel axşamı Xosrov müəllimə elə gəldi ki. dünya dəyişmişdi və o aprel axşamı ki. yazıq Xədicə arvadın meyitini köhnə qəbiristanlıqda – məhəllə camaatının dədə-babasının dəfn olunduğu Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında torpağa tapşırmaq istəyən. sonra gözlərini qaldırıb camaatın başı üstündən Təzə qəbiristanlığa baxdı və birdənbirə iki-üç il bundan əvvəl – təxminən 1978 – 1979-cu illərdə gördüyü və o vaxtdan bəri yadından çıxmayan bir yuxunu xatırladı: onda N.» «– A-a-a!. Onsuz da son vaxtlar illər ötdükcə. Məhəllə camaatı – kişilər də. S. Molla Əsədullanın özünün necə. Tələbə fikirləşirdi ki. – Nöşün pis deyirsən. qəbirsannıqdı də!. tapşırmaq həll edirdi. o yazıq Xədicə arvadın qəbri. Kak dela?» «– Niçeqo. day!. O təmtəraq ki. – Burda ki. məhəllə sövq-təbii hiss etdi ki.. Müqəddəs bir şəxs ölərdi. bu qədər məxluq basdırıblar. qəbir gərək torpağa qarışsın. olsun ki. Nolub e. sonraların işidi.. Xruşşov da Bakıdan xeyli aralıdakı bu Təzə qəbiristanlıqda dəfn olunub və birbirinə bənzəyən o qəbirlərdən biri də N. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yer tapılmamışdı. olsa-olsa. bura?. Xruşşovundur. bunu üzə vursa da. Xruşşov əyninə yaxası naxışlı Ukrayna köynəyi geyib iki əliylə də tutduğu nəlbəkidən xortuldada-xortuldada çay içirdi. Xruşşovu yuxuda görmüşdü. ən böyük vəzifə sahibi Molla Əsədullanın qardaşı oğlu idi ki. hədə-qorxu ilə kifayətlənirdi. ağəz. – dedi. bəs. o. «– Zdravstvuyte. indi ələyirlər. Əlbəttə. Xədicə arvadı gətirib burada dəfn eləyirdilər. vəssalam!. Daha doğrusu. Nikita Serqeeviç!. bir alimi-üləma köçərdi dünyadan. arvadlar da daha nə kirayənişin tələbəyə.. Xədicə arvadı gətirib Təzə qəbiristanlıqda dəfn eləyirdilər. əvvəllər belə şeylər olmayıb!. – müsəlmançılıqda qəbirin üstü gərək torpaqla bərabər olsun. adam döyüllərdi begəm?.. əlbəttə.. Təzə qəbiristanlıq söhbətini yaxına buraxmayan. Xosrov muallim. o da 8-ci kilometr qəsəbəsində notarius işləyirdi və Xədicə arvadın yasına da heç gəlməmişdi.. məhəllə kasıb idi. qoca mömin arvadın ruhuna yaraşdırmayan məhəllə arvadları birdən-birə çörəkçi Ağabalanın arvadının üstünə çımxırmağa başladılar: – A-a-a. məhəllənin gücü çatmamışdı ki. A kak vaşi dela?» «– Toje niçeqo.. arvadı aparıb dədə-baba qəbiristanlığında torpağa tapşırsınlar. məhəllənin isə elə bir adamı yox idi.. N... S. bir halda ki. Xosrov müəllim əllərini qara plaşının ciblərinə soxub yeni qazılmış qəbrin aşağı tərəfində məhəllə kişilərinin arasında dayanmışdı və hələlik içi boş qəbrə baxırdı.. qəbrinin üstündə məqbərə tikəcəkdilər? Hər halda.. yanıqsılanmaq lazım deyildi..

çay gətirməyə başladı.. professor Zilber də burada dəfn olunmamışlar və yəqin ki. Məlik Əhmədli doğrudan da. bu adamların çoxunu sifətdən tanıyırdı. onda yaşayışın mənası nə idi və Xosrov müəllim səksən illik bir ömrün əzablarına nə üçün dözmüşdü. – sən day özüvə başqa yer tap!. Tələbə də qalxıb Balaniyazın arxasınca həyətin yuxarı başına. bilmək istəyir ki. uzun bir ömür sona yetəcəkdi və hərgah bu qəbiristanlıqda dəfn olunacaqdısa. Balaniyaz yenə də qarşısındakı bu gödəkboy kirayənişinə yox.. mənasızmı (çox güman ki. iki ildən sonramı. Xədicə arvadın oğlu bu dəfə siçan axtarmir.. müştəri axtarırmış. əlacsızlığından xəbər verəcəkdi. o zaman onun da qəbir daşı bu saysız-hesabsız qəbir daşları kimi. qızıl axtarır. ağ xalatlar isə öz növbəsində professor Lev Aleksandroviç Zilberi gözlərinin qabağına gətirdi və Xosrov müəllimə elə gəldi ki. başa düşürdü ki. hərgah cənnət və cəhənnəm də boş bir əfsanə idisə və heç kim cəhənnəm odunda yanıb öz cəzasını almayacaqdısa. arvadların çaldığı halva düzdü...Təzə qəbir daşlarının eyniliyi. Xədicə arvad varidatını harada gizlədib?. çörəyin qalanını yığışdırdı. Əlbəttə. xüsusən. onda tələbə başa düşdü ki. çox istəyirdi!. elə bil ki. pul. Elə ki. ayaqyolunun kənarındakı o damcılayan kranta tərəf getdi və orada üz-üzə dayandılar. yuxanın. Xruşşov da.... ... o özü.. pendirin. Amma o biri dünyada Xosrov müəllimin ruhu mütləq altı yaşlı Cəfərlə. bu Təzə qəbiristanlıqda o Zəhra kəpənək kimi çoxlu kəpənəklər uçuşmuşdu. haçansa – üç gündən sonramı. De ki. Sonra Balaniyaz həyətdəki süfrə arxasında oturub dinməzcə çay içən Xosrov müəllimə tərəf işarə etdi: – Ona da sən de. Balaniyaz birdən-birə ayağa qalxdı. hərgah o dünya da yox idisə. 262 . son vaxtlar Xosrov müəllim nə qədər öz dünyasına qapılsa da və bəzən oradan çox çətinliklə ayrılsa da. – dedi.). dörd yaşlı Aslanla.. yox. hərgah o dünyadakı o görüş də olmayacaqdısa. amma tələbə Murad İldırımlıya elə gəldi ki. – Nolar sən deyəndə? Anam elə çox istəyirdi səni ki!. iki yaşlı Azərlə görüşəcəkdi. çünki bu yer üzündə Xosrov müəllimin özündən savayı heç kimi yox idi). professor Zilber də bu Təzə qəbiristanlıqda dəfn olunub. nəsə bəd bir xəbər eşidəcək.. sabahdan çıxsın burdan! – Balaniyaz birinci dəfə tələbənin gözlərinə baxdı. çox güman ki.. çünki başqa cürə ola bilməzdi. amma bir qismini də tanımırdı və o dəm tələbəyə elə gəlirdi ki. təmizliyi yenə də birdən-birə ağ xalatları Xosrov müəllimin yadına saldı. təzədən uçuşmağa başlasınlar. bu adamlar buradan getsin.. süfrəyə qənd.. məhəllənin yeniyetmələri bozbaş kasalarını. Sabahdan çıx burdan! Satıciyəm buranı! Əl-əlbət. dünyanın yetimliyindən.Yazıq Xədicə arvadı Təzə qəbiristanlıqda torpağa tapşırıb axşam qaranlığı geri qayıdandan sonra. indi gizlənmişdilər. həyətin künc-bucağına baxa-baxa: – Sən. yəni Xosrov müəllim burada dəfn olunacaq (hərgah morqda sahibsiz qalmasa və sümükləri çıxarılıb təbabəti öyrənən gələcək həkimlər üçün dərs vəsaitinə çevrilməsə. həmişə nəsə axtaran iti gözlərinin güclə seziləcək işarəsi ilə Murad İldırımlını çağırdı.. uje dünən müştəri tapmışam!. Ələlbət.. mənasız.. həyatda var idi və doğrudan da o qəribə sərnişinlə görüşmüşdü və elə bil ki. Xosrov müəllim öləcəkdi və mənalımı.. gözləyirdilər ki. bu ömür nə üçün bu qədər uzanmışdı? Molla Əsədulla qəbrin baş tərəfində dayanıb Quran oxuyurdu və molla oxuduqca tələbə Murad İldırımlı bir-bir ətrafdakı məhəllə kişilərinə baxırdı. Balaniyaz dünən də siçan axtarmırmış. Məlik Əhmədli də bu adamların arasındadı. məhəllə kişiləri həyətdə ehsan süfrəsinin arxasında oturub arvadların bişirdiyi bozbaşı yedikləri vaxt Balaniyazın gözləri yenə də həyətin kənar-bucaqlarında gəzirdi.. göyərtinin. elə məhz belə də olacaqdı.

Dəniz bomboş idi. Kiçicik hərəkət belə. buludlar da ağappaq ağardı və o ağ buludlar yavaş-yavaş seyrəlməyə başladı. sabah da Bayıldakı şəxsi maşın dayanacağında qalacaqdı. sonra o yaşıl. taxtaları da. o ağappaq dalğalarla vidalaşdı. Qövsi-qüzeh özü ilə bu kimsəsiz sahilə bir sevinc gətirdi. elə bil. sarı. bunu artıq gözləriylə görürdü: Balaniyaz özü siçovul idi və o siçovul ora-bura qaça-qaça bütün buraları axtaracaqdı. talvarlarla. o balaca arakəsmənin. amma o şimşəyin səsi gəlib bu bomboş çimərliyə çatmadı. sahilə çırpılan o dalğalara baxırdı.Balaniyaz yazıq Xədicə arvadın o otaqlarının da. Çünki Allah səbr edənlərlədir. Bəs sabah? Quran deyirdi: «Ey iman gətirənlər! Səbr və ibadət etməklə – Allahdan kömək diləyin. yəni iki gecəlik aqibəti məlum idi. Tələbə Murad İldırımlının bu gecə yatmağa yeri var idi. Sonra yağış birdən-birə başladığı kimi. qırmızı rəngi get-gedə lap aydınlaşdı. özündən sonra isə bir qəmginlik. uzun kətillərin qışdan sonra hələ də rəngini itirməmiş rəngbərəng taxtaları. qırmızı yavaş-yavaş buludların arasında. o balaca mətbəxin də bütün künc-bucağını axtaracaqdı. bir azdan tamam yox oldu – qövsi-qüzeh də birdən-birə dövrə vurduğu kimi. birdən-birə də kəsdi və uzaqda güclə sezilən üfüq xəttindən buludların arası ilə yavaş-yavaş qövsi-qüzeh görünməyə başladı və o qövsi-qüzehin yaşıl. həzinlik içində ağlığından. sonra Gicbəsər başını aşağı salıb geri döndü və asta addımlarla qayaların arasından keçib çimərlikdən uzaqlaşdı. döşəmənin. buludların bir hissəsi qırmızımtıl. divarları qarış-qarış taqqıldadacaqdı. göy. Xosrov müəllim necə olacaqdı? O da bu gecə burada qalacaqdı. Dənizin o dalğaları həmin qəmginlik. o gün işığına sevinib parıldayırdı. bu dənizlə. Bir müddət beləcə davam etdi. Bəs. tavanın köhnə taxtalarını qaldıracaqdı və anasının qızıllarını axtaracaqdı – hər halda.. Gicbəsər yerində dikəldi. talvarların və uzun kətillərin rəngbərəng dəmir dirəkləri. o qayalarla.. 263 . Uzaqda bir-iki dəfə şimşək çaxdı. sahilə cuman dalğalar ağappaq köpüklənmişdi və Giçbəsər qara gözlərini dənizin və topa-topa axan buludların bozluğu içində o ağlığa dikmişdi. sarı. elə bil. amma o ağrıya baxmayaraq Gicbəsər bir-iki addım irəlilədi. bu bomboş çimərliklə. göy.. elə bil. elə bil ki. əriməyə başladı. o dalğaların da köpüyü ağappaq idi və Abşeron sahilindəki həmin aprel axşamı bütün bu rənglərin hamısında bir qüssə var idi.. islanmış rəngbərəng çətirlərlə. bir həzinlik yaydı getdi. Çimərliyin düz qarşısında üfüq xəttindən qalxmış o qövsi-qüzeh buludların arası ilə dövrə vurub buralardan xeyli uzaqlarda yenə də üfüq xəttində qurtarırdı. 18 INTIHAR Axşam düşhadüş idi və o aprel axşamı kimsəsiz çimərlikdəki talvarların. qərbə tərəf axan topa-topa yaz buludlarının arasından hərdən bu yerlərə gün işığı düşürdü və o zaman o rəngbərəng brezent də. iri və rəngbərəng brezent çətirlər yağışın altında tamam islanmışdı. Bomboş çimərliyin yuxarı hissəsindəki qayalığın önündə dal ayaqları üstə çöməlib qabaq ayaqlarını qumluğa dirəmiş Gicbəsər gözlərini o ağappaq dalğalardan çəkdi və qövsi-qüzehə baxdı. elə bil. bir hissəsi isə ağ idi. onların dostudur». birdən-birə də o kimsəsiz çimərliklə. Sonra da bu evi satacaqdı. tələbəyə belə gəlirdi və hətta tələbə. itin qara gözləri də o qəfil qövsi-qüzeh kimi. qərb tərəfdə isə günəşin altında qırmızımtıl rəng aldı. uzun kətillərlə vidalaşırdı. dəmir dirəkləri. bu itin bütün bədəninə bir ağrı yayırdı. buludlara verdi.

mazut da. məftillərlə cızılmış sir-sifəti göynəyəgöynəyə dikdirin üstünə qalxdı və oradan ətrafa baxdı. hər halda. irəlidən isə benzin iyi. yaş burunlarında. sonra Gicbəsər addımlarını yeyinlətmək istədi. dəmir də sürətdən. bir ümid içində idilər. Küçüklər də dayanıb gözlərini yumdu və qum sifətlərinə dəydi. Gicbəsər. ikinci küçük də vurnuxavurnuxa. qumluqda ayaq saxladı. Gicbəsər gözlərini Bakı səmtindən çəkdi və yenə də qabaq ayaqlarının arasından qarnının altında vurnuxan küçüklərə baxdı. Boynunun əzələləri çox ağrısa da. qarnının altında vurnuxdular. ayaq üstə dayananda da ağrıyırdı. qəhvəyi-qara idi. qarnının altında vurnuxan küçüklərə baxdı. sürüşə-sürüşə bu böyük itin yanına qaçdılar. Küçüklərdən biri burnunu Gicbəsərin burnuna dirədi. qayaların arasından bir az yoxuş qalxdığı üçün ləhləyirdi və qabırğaları sayılan arıq böyürləri havadan teztez dolub boşalırdı. qəfil hücumlardan. mazut iyi gəlirdi. amma Gicbəsər nə çöməldi. daha irəli. relslər yağlı idi və Gicbəsər eləcə asta addımlarla küçüklərdən uzaqlaşdı. küçüklərin o etibarını. Küçüklərin ikisi də Gicbəsərin ardınca getdi və bir az beləcə getdilər. amma bacarmadı. ümidini duyurdu. ya da uzanaydı. gedib ora çıxardı. daha da artmışdı. bir-birlərinə ilişə-ilişə o tərəf-bu tərəfə vurnuxurdular. nə də uzandı. xüsusən. It yan-yörəsini iylədi və kənardakı tənha akasiya ağacına tərəf baxdı: ağacın dibində iki körpə küçük bir-birinə ilişə-ilişə ora-bura vurnuxurdu və bu küçüklərin tükü də eynilə Gicbəsərinki kimi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından çıxdığı müddətdə o qədər zəifləmişdi ki. Gicbəsər qayalığın üst tərəfində. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı da o tərəflərdə idi və əlbəttə. asta addımlarla irəliyə getməyə başladı. Küçüklər Gicbəsəri 264 . bu itin o uzaq sayrışan işıqlara baxan qara gözlərində indi tamam bir biganəlik var idi. amma it biganə gözlərini o uzaq işıqlardan çəkdi və akasiya ağacının altına qayıdıb orada əvvəlki tək vurnuxan o iki küçüyə baxdı. zərbələrdən. Küçüklərin gözləri təzə açılmışdı və onlar Gicbəsəri əvvəlcə hiss edib. sonra görüb quma bata-bata. burnunu Gicbəsərin burnuna dirədi və Gicbəsər bu iki küçüyün təmiz nəfəsini hiss etdi. dodaqlarında yapışıb qaldı. qıçlarına dırmaşmaq istədilər. əlbəttə. sonra başını qaldırıb gözlərini yavaş-yavaş uzaq işıqları görünən Bakı səmtinə dikdi və Gicbəsərin Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı tərəflərə baxan gözlərində bir qüssə var idi (həsrət yox. o benzin də. elə bil. ya gərək yerə çömələydi. o böyük itin ardınca getmək lazım deyil. özünə yer axtara-axtara nəhayət ki. küçüklər başa düşdü ki.Çimərliyin də. Gicbəsər başını aşağı salıb. yeriyəndə də. əmcək axtarırdılar və altdan yuxarı Gicbəsərin qarnını iyləyə-iyləyə. həmlələrdən. dəmir iyinə doğru getdi. Bakı tərəfin işıqları yavaş-yavaş sayrışmağa başlamışdı və orada Gicbəsər üçün heç bir naməlumluq yox idi. qüssə). beş günəmi. canını dişinə tutub birtəhər gedib yenidən Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına çıxa bilərdi – üç günəmi. küçüklər isə yaxınlaşırdı və bu zaman Gicbəsər bir anlığa dayanıb arxa ayaqları ilə küçüklərin üstünə qum sıçratdı. Gicbəsər ayaqüstə dayana bilmirdi. bütün bədəni ağrıya-ağrıya. Uzaqlarda yenə də səssiz şimşək çaxdı. təhlükədən xəbər verirdi və Gicbəsər də indi o təhlükəyə doğru gedirdi. o yağışdan sonra təmizlik. Gicbəsər başını qabaq ayaqlarının arasından aşağı əyib. bu itin bədəni o qədər yaralı idi ki. dəmir iyi. o mazut iyinə. Küçüklər başdan-başa bir etibar. qayalığın da ab-havasında təmizlik var idi. Qarşıdakı qumsal dikdirin o tərəfindən dəmir yolu keçirdi və get-gedə dənizdən uzaqlaşan o dəmir yolunun sal dirəkləri mazuta bulaşmışdı.

daş hasarların ətrafında. elə bil. Gicbəsər ayağa qalxdı. Qərb tərəfdə getdikcə qırmızısını tamam itirən buludların altında günəş batırdı. amma nə arxaya baxırdı. yazıqlığa. dözülməz bir ağrı. amma it relslərin arasından kənara çıxmırdı. Gicbəsərin qara gözlərinə yenə də birdən-birə dərin bir qüssə çökdü. acizliyə. yalnız qatarın səsi bütün bu ətrafa yayıldı. asfalt yolların. Qatarın sürəti təkcə relsləri yox. elə bil.görmürdülər və bir-birini iyləyə-iyləyə təzəcə gözlərini açdıqları bu dünyanı öyrənirdilər. dikdirdən düşüb dəmir yoluna çıxdı. elə bil ki. Sonra qatar uzaqlaşıb gözdən itdi. Giçbəsər hiss edirdi ki. haçansa yekə. o qara gözlərin də ifadəsi itdi. dikdirin hər iki tərəfini – o qumluğu. elə bil. əksinə. gecə düşdükcə. özünü o fəhminin ixtiyarına buraxmırdı. 265 . şəffaf bir duman kimi. dikdirin üstündən sonuncu dəfə uzaqlarda sayrışan o Bakı işıqlarına tərəf baxdı və başını aşağı saldı. sonra lap bir qarışlığında hiss etdi və sonra hər şey bitdi. uzanıb gedən o yağlı-mazutlu dəmir yolunu da. dörd ayağı üstə dura bilməyib dikdirin başında yerə çöməldi. qaranlığa qarışdı. Başqa heç bir səs eşidilmədi. relslərin arasına girib eləcə astaca-astaca getməyə başladı. o tənha akasiya ağacını da arxada qoydu. gözlərindəki o qüssə (həmişəki qüssə!) daha da artdı və itin qılçaları titrədi. ümidsizliyə bürüyürdü. dözülməz bir susuzluq əvəz etdi. çınqıldan isə təzədən dirəyin üstünə pəncəsini qoyduqda itin bütün əzələləri. nə də relslərin arasından çıxırdı. Relslərin arası ilə yerimək çətin idi – relslərin bərkidildiyi mazutlu sal dirəklərin arası çınqılla doldurulmuşdu və hər dəfə dirəkdən çınqıla. indicə dəhşətli bir zərbə alacaq və itin bütün fəhmi onu dartıb kənara atmaq istəyirdi. Gicbəsər relslərin titrəyişini hiss etdi. qayalığı da. bədəninin ağrısına baxmayaraq addımlarını gücü çatınca dəqiq atmağa. küçələrin üstündə böyüyəcəyini əvvəlcədən hiss etdi. hərarətli bir əlin o küçükləri tumarlayacağını. amma Gicbəsər bütün varlığını zorlayıb o fəhmini boğurdu. yaralarının üstü qaysaq bağlamış dərisi dözülməz bir ağrı ilə ağrıyırdı. daha doğrusu. Bu yerlərə sakitlik çökdü. uzaqdan sürətlə gələn təkərlərin səsini relslərdən eşitdi və it başını daha da aşağı saldı. amma Gicbəsər relslərdən kənara çıxmırdı və başını aşağı salıb eləcə irəliləyirdi. o sal şalban parçalarını da titrətməyə başlamışdı və Gicbəsərin ürəyi də eləcə bir sürətlə döyünürdü. bayaqkı o qövsi-qüzeh kimi əridi. o küçüklərin dəmir tor çəpərlərin. sonra həmin hərarətin həmişəlik itib gedəcəyini. hansı bir zərbədənsə sövqtəbii qorunmaq istəyirdi. amma relslərin arasından kənara çıxmadı. həmin uzaq işıqları da. It o sürəti lap yaxınlığında duydu. Akasiyanın altındakı küçüklər bir-birini iyləyə-iyləyə sərçə kimi civildəyirdilər və o civilti dənizdən gələn uğultu müqabilində o qədər zəif idi ki. şərqdən isə ay çıxırdı və o aylı-günəşli aprel axşamı qumsal dikdirin başında çöməlmiş Gicbəsərin gözlərindəki qüssə. Arxadan gələn qatar sürətlə yaxınlaşırdı və Gicbəsər o sürəti indi daha cismani hiss edirdi. dözülməz bir aclıq. relslərin tən ortası ilə irəliləməyə başladı. Qatar sürətlə bu yerlərdən keçdi. sonra o hisslər bir-birinə qarışdı və hər şeyi dəhşətli.

266 .Günəş tamam batmışdı və qərbə axan buludların arasından hərdənbir ay görünürdü. Uzaqlarda yenə səssiz bir şimşək çaxdı. 1984 – 1988. Gicbəsərin bir yığın qanlı sür-sümükdən və qəhvəyi-qara tüklərdən ibarət cəsədi relslərin arasında qalmışdı...

İLYAS ƏFƏNDİYEV: ŞƏXSİYYƏTİ VƏ SƏNƏTİ (Sənədli romandan fraqmentlər) 267 .

qabağından yeməyən. ümumiyyətlə. 90-cı illərin əvvəllərində yazdığı bir sıra xatirə-esselərdə. həmin ənənəyə uyğun. elə buradan gəlirdi. at çapan. O. Azərbaycanın içində – Qarabağa. Qarabağın içində isə – Füzuliyə. atamın tapanca ilə 268 . psixologiyasının. gələcəklə yaşayan bir adam idi və onun yaradıcılığındakı daimi yenilik meyli də. çoxdan haqq dünyasına köçüb getmiş insanlara. eləcə də 80-ci illərin sonlarında. o xatirələrdəki etnoqrafik detalların zənginliyi. soyu-kökü haqqında ətraflı yazıb və bu əsərlər yalnız onun özünün həyatının yox. Qarabağ elatının etnoqrafik xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi baxımından zəngin bir mənbədir. əksinə idi. ziyalı bir tacir kimi bütün Füzuli və ümumiyyətlə. savadlı və nüfuzlu din xadimləri olublar. nişan vuran bir adam idi. zaman qanunlarını pozub. güman ki. İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığını mən səkkizinci «Qarabağnamə» hesab edirəm». elə bil.. amma bir cəhət də həqiqət idi: keçmiş həmişə İlyas Əfəndiyevin içində idi. orada evlənib. çünki belə deyildi. işgüzar. Bizim görkəmli tənqidçimiz Yaşar Qarayev yazırdı: «Azərbaycan tarixi barədə klassik sənədlər – yeddi «Qarabağnamə» var. nəsillikcə din xadimi olmaq əvəzinə.1. avtobioqrafik əsərlərdir və o romanlarda. o. İlyas Əfəndiyev ən dəruni hisslər ilə Azərbaycana.». «Çovğunlu bir qış günündə». xüsusən. şəxsiyyətindəki xüsusiyyət – həmişə təzəlik. bacarıqlı. Qarabağ camaatının hörmətini qazanıb. görkəmli din xadimi. ilkin dini təhsilini başa vurduqdan sonra. öz nəsil-nəcabətinə bağlı bir adam idi və onun. geniş əlaqələrə malik. sonralar isə. «Orfey quyudan çıxandan sonra nə gördü?. Şuşada heç bir cıdırda məğlub olmaması. Mən deyə bilmərəm ki. islamşünas alim kimi məşhurlaşıb və onun nəsli «Əfəndi uşağı» kimi hörmət və nüfuz qazanıb. yenilik sorağında olması da. əslində. ticarətə meyl edib və gənc yaşlarından etibarən. üç cümlə ilə uşaqlıq dövrünün koloritini. İlyas Əfəndiyev keçmişlə yaşayırdı. müşahidələrin dərinliyi. hərdən uşaqlıq illəri haqqında danışdığı xatirələr. həmişə onunla birlikdə idi. qoca» və «Üçatılan» romanları. bəlkə də. fəxr etdiyim iki şey var idi: bunun biri Göydəmir atımızın Füzulidə. indiki Füzuli (o zamankı Qarabulaq. məişətinin. onunla birlikdə onun o uşaqlıq dövrünə getmisən. Ancaq təxminin yüz ildən sonra – XIX əsrin sonlarında «Əfəndi uşağı» nəslinin bu ənənəsi pozulub: Xoca Əhməd Əfəndinin nəticəsi Hacı Axund Molla Ağaməhəmmədin böyük oğlu Məhəmməd. həm də igid. onu əhatə edən adamların xarakterini verə bilmək bacarığı adama elə təsir edirdi ki. «Əfəndi uşağı» Xoca Əhməd Əfəndidən gələn dini ənənələri davam etdirib və o nəslin nümayəndələri bütün Arazboyu Qarabağın tanınmış. orada öldürülmüş çar palkovniki Koryaginin şərəfinə «Qaryagin» adlandırılıb) rayonunun Saracıq deyilən obasında yurd salıb. İlyas Əfəndiyevin ulu babası Xoca Əhməd Əfəndi XVIII yüzilin sonlarında Ərzurumun Kars mahalından gəlib Qarabağda. İlyas Əfəndiyevin «Geriyə baxma. «Axund Molla Şükürün cənnət bağı necə oldu?»da həyatının ilkin mərhələləri. özün bütün vaxt. xalqımızın yaxın keçmişdəki güzəranının. o dövrün mənəvi dəyərlərinə ehtiramı. Bütünlükdə. sərt xarakterə malik. ikincisi. İlyas Əfəndiyev 1993-cü ildə uşaqlıq çağlarını xatırlayaraq yazırdı: «Mənim dünyada fərəhləndiyim.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yarandıqda.. Aralıq düzələndə. bu iki müxtəlif təmayüllü nəslin qohumluğunun da maraqlı bir tarixçəsi var idi: gənc Məhəmməd. Yevlaxda. Əsgərlər atamın Peterburqdan gətirdiyi mebelləri sındırıb taxtalarını ocaqda yandırmış. Təbrizdə şərikləri var idi və Füzulidə tikilən ilk ikimərtəbəli böyük daş bina da onunku idi. Bakıda. Tərtərdə. özünün cavan vaxtlarından danışırdı: – O vaxt atan (tacir Məhəmməd– E. Şuşada. kiminlə qaçdıqlarını mən danışandan sonra. bacı-qardaşlarının öz evlərindən çıxarıldığını. Ağdam qəzası o zaman Gəncə quberniyasına daxil idi və Bayram bəylə qubernator Xudadat bəy arasında səmimi və məhrəm bir münasibət var idi. bütün Qarabağın çox sayılan adamlarından biri idi və bu nüfuzuna. Orasını da deyim ki. gözəl bir oğlan idi. əslinəcabəti ilə bütün Qarabağda məşhur olan Bayram bəyin qızı idi və o..» Şuşadakı rus gimnaziyasını bitirmiş Bayram bəy yalnız Füzuli tərəflərin deyil. Məhəmmədin elə gənc yaşlarında da ailə qurduğu Bilqeyis xanım isə. «Xudadat bəy dədəmə (yəni Bayram bəyə) demişdi ki. Novruz bayramında atamın. atasının da xəstə olduğunu eşidib Füzuliyə qayıtmasını təsvir edir və yazır ki. bütün var-yoxu əlindən çıxmışdı. On birinci ordunun bir batalyonu bizim evlərdə yerləşmişdi. onu Ağdam qəzasının rəisi (naçalniki) təyin edirlər. onu Horadiz stansiyasından evlərinə köhnə tanışları – Həbib kişi öz faytonunda aparır. var-yoxumuzdan heç nə qalmayıb. Biz qorxub Qaryagin şəhərindən kəndə qaçmışdıq. Xanmuradın bağışladığı o üzüyü də aparmışdılar. çadır qurub suyunpalçığın içində həyətdə yaşadıqlarını. Pirağbulaq dərəsində Qaçaq Xanmuradın (XX əsrin onuncu illərindlə bütün Qarabağ mahalında məşhur bir qaçaq olub– E. Həştərxanda. Tacir Məhəmmədin Füzulidə müxtəlif mallar satılan doqquz dükanı. qış vaxtı ata-anasının. yumurtanı havada necə vurduğunu çox görmüşdüm». hörmət-izzətinə görə. qoy Isfəndiyar bəy Şuşa realnı məktəbini bitirsin. 16 yaşlı Bilqeyis xanımı qaçırmışdı və yeniyetməlik vaxtlarımda babamla nənəmin bu tarixçəsi Romeo və Cülyettanın hisslər aləmindən xəbər verən çox romantik bir əhvalat kimi mənə təsir edirdi. qaçaq Xanmurad barmağındakı brilyant üzüyü çıxarıb Bilqeyis xanıma verib dedi: – Bacı. Ağdamda. Bolşeviklər gələndə soldatlar o binada yerləşdirilmişdi və sonralar bu barədə İlyas Əfəndiyev yazırdı: «On birinci ordu Azərbaycanı istila edəndə atamın mağazaları. Atanın kimlərdən olduğunu. üstəlik. Bilqeyis xanımı götürüb mənim faytonumda Ağdama qaçıranda. tamam dünyəvi bir nəslin nümayəndəsi idi. «Qədim Xorasan kürkünə bürünərək faytonun qozlasında əyləşmiş Həbib dayı keçən günlərdən.. dostları ilə mərcləşib neçə metr hündürlüyə atılan almanı. Vladiqafqazda. evimizi axtarıb. Bərdədə. bunu sənə boy görüncəyi verirəm. tapanca tələb eləyən başabəla inzibati işçilər anamın dədə-babadan qalma ziynət şeyləri ilə birlikdə. Tehranda. 1934-cü ildə Pedaqoji Institutun tələbəsi ikən. 1988-ci ildə çap etdirdiyi «Çovğunlu bir qış günündə» adlı sənədli hekayəsində İlyas Əfəndiyev. Inqilabdan sonra tez-tez gəlib.) dəstəsinə rast gəldik. onu 269 . «Əfəndi uşağı»ndan fərqli olaraq. Yadıma gəlir. Ağcəbədidə qumaş dükanları. mebellə dolu qalmışdı.) cavan. biz şəhərə – öz evimizə qayıdanda gördük ki. məxmərlərini də atlarına çul etmişdilər». nənəm Bilqeyis xanım tez-tez xatırlayırdı ki.sərrast nişan vurması idi.. bizdən əsassız olaraq qızıl. Evlərimiz xalça-gəbəylə.

nüanslarını çatdırırdı. rus ədəbiyyatını dərindən bilən. Axund hamamının yanındakı birmərtəbəli binanın ikiotaqlı darısqal mənzilində sona yetdi. necə deyərlər. 270 . ömrünün sonuna qədər Bayram bəyi tez-tez və xüsusi bir hərarətlə xatırlayırdı. mərdlik. tamaşanın müvəffəqiyyəti o qədər böyük oldu və tamaşaçılar da. bu əsər.. mövzumdan bir az uzaqlaşıram. Teymuru isə – Bilqeyis xanımın dayısı oğlu Teymur bəy Bağdadbəyov idi və o yaraşıqlı. İlk dəfə 1971-ci ilin 12 fevralında göstərilən bu tamaşada Böyük bəyin (Bayram bəyin!) obrazı İlyas Əfəndiyevin düşündüyü kimi də alındı və o dövrün ədəbi təsnifatı ilə desəm. o yaşda uşaq bütün bunları necə yadında saxlayıb. «sinfi düşmən» idi. amma müəllif onu ləyaqət. nüfuzlu tənqidçilər də onu elə yüksək qiymətləndirdilər ki. özü də dövrün hakim ideologiyası üçün çox mühüm olan bir mövzu ilə bağlı. Böyük bəy – o dövrün ibarələri ilə desək.. Bura orasını da əlavə edim ki. sovet yazıçısı tərəfindən. eyni zamanda. Orasını da deyim ki. Teymur bəyi də Fransada diplomatiya məktəbinə göndərəcəyik. bığım yağa batar» deyən. XI rusbolşevik ordusu Azərbaycanı istila etdi və gümüş xəncəri belinə bağlayıb köhlən atın belində həmişə cıdır yarışlarını udan. mən. dünya mədəniyyətinə yaxşı bələd olan Isfəndiyar bəyin başına dünyanın min bir müsibəti gəldi və onun ömrü 1956-cı ildə Bakının keçmiş Poluxin küçəsində. ağayanalıq. akvarellə canlandırmaq lazım idi. ailəcanlılıq timsalı kimi təsvir etmişdi və bütün bunları. İlyas Əfəndiyev bütün bunlar barədə Nigar Rəfibəylidən bəhs etdiyi «Şairənin qisməti» adlı essesində yazıb və ümumiyyətlə.. ümumiyyətlə. gəmidə oturub gəmiçi ilə dava eləmək demək idi. davranışı. savadlı gəncə də diplomatlıq qismət olmadı – 1919-cu ildə erməni millətçiləri Şuşada xaincəsinə qətlə yetirdi və aradan nə qədər illər ötüb keçsə də. hər axşam da telefonla bu rolun ilk ifaçısı Ismayıl Dağıstanlıya zəng edirdi. hətta mat qalırdım ki. rolu təhlil edirdi. Amma mən. geyim-kecimi. əsər Dövlət Mükafatı aldı. çünki bu obraz və ümumiyyətlə. İlyas Əfəndiyev 1971-ci ildə tamaşaya qoyulmuş «Mahnı dağlarda qaldı» dramında Böyük bəy adı ilə Bayram bəyin obrazını yaratmışdı və bu surətin xarakteristikası ilə bağlı hər gün tamaşanın quruluşçu rejissoru Əliheydər Ələkbərovla danışması ilə kifayətlənməyib.. Böyük bəy Azərbaycan sovet teatr sənətinin tarixinə «müsbət» bəy kimi düşdü. vətənpərvərlik. Şuşa realnı məktəbini qurtarandan sonra. günorta teatrdakı məşql