Seçilmiş əsərləri

5

1

Redaktor: Dilsuz

ELÇIN E46 «Seçilmiş əsərləri» (10 cilddə), V-ci cild. Bakı, «ÇINAR-ÇAP» nəşriyyatı, 2005, – 494 səh.

E 4702060200
122

© «ÇINAR-ÇAP», 2005

2

ROMANLAR

3

ÖLÜM HÖKMÜ

4

1 GƏLƏCƏYƏ DOĞRU Axşam düşmüşdü, Bakının aşağısından – Xəzər tərəfdən yüngül bir yaz mehi əsirdi və həmin meh o aprel axşamı Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətindəki xartut, əncir, gilas ağaclarının təzə-tər yarpaqlarını güclə eşidiləcək bir xışıltıyla səsləndirirdi, o xışıltı həyətə yayılırdı və elə bil ki, o böyük həyətin həmin anlardakı müvəqqəti sakitliyinə, kimsəsizliyinə bir məhrəmlik gətirirdi. Əlbəttə, Gicbəsər o yarpaq xışıltısını eşidirdi, amma ağaclara tərəf baxmırdı; qarovulçu Əflatunun köşkünün damında dal ayaqlarını altına yığıb, qabaq ayaqlarını irəli uzadıb, o yüngül yaz mehinin əsdiyi səmtə – axşamüstü uzaqda qaralmağa başlayan dənizə tərəf baxırdı. Qarovulçu Əflatunun köşkünün damından üzüaşağı bütün Bakı görünürdü – Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı şəhərin dağlıq hissəsində idi – və o vaxt ki, gecə düşəcəkdi, o görünən binaların, küçələrin, dənizkənarı bulvarın işıqları yanacaqdı, onda Bakının bu görünüşü dünyanın ən böyük möcüzəsi olacaqdı, sirlərlə dolu naməlum bir aləmə çevriləcəkdi və yenə də neçənci gecə olacaqdı ki, Gicbəsər gizlincə qarovulçu Əflatunun köşkünün damına qalxıb, beləcə çöməlib gözlərini sirlərlə dolu o naməlum aləmdən çəkməyəcəkdi, o işıqlar bir-bir sönənəcən baxacaqdı, gecəyarısı Qəbiristanlıq Idarəsinə gəlib-gedən maşınlara, girib-çıxan, ora-bura vurnuxan adamlara fikir verməyəcəkdi, qaranlıq çökmüş Bakıda o uzaq və naməlum binaların, küçələrin, oradakı insanların və itlərin qoxusunu duymağa çalışacaqdı. Son günlərin bütün gecələri belə keçirdi. Amma bu gün dama tez qalxmışdı; bəlkə də gecəyə kimi elə beləcə burada qalacaqdı, bəlkə də düşüb gedib fırlanıb, gecə təzədən bura qalxacaqdı... Hər halda, bu axşam nəsə əvvəlki axşamlara oxşamırdı, bu axşam Gicbəsər daha artıq narahat idi, düzdü, gözlərini şəhərə zilləmişdi, başqa heç nəyə fikir vermirdi, amma hərdənbir diksinirdi, elə bil ki, nə barədəsə fikirləşirdi və fikirləri onu diksindirirdi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında Gicbəsərə fikir verən yox idi; hərgah fikir verən (və başa düşən adam!) olsaydı, görərdi ki, bu itə nəsə olub, əvvəllər həyətdə sülənən it deyil və ümumiyyətlə, axır vaxtlar nəsə gözə az dəyir; fikir verən (və başa düşən adam!) olsaydı, görərdi ki, bu itin qara və həmişə qəmgin gözlərində nəsə elə bir ifadə yaranıb ki, bu ifadə təkcə yemək axtarmaq, təpikdən qorunmaq, soyuqda isti yer, istidə sərin yer axtarmaq qayğılarından xəbər vermir... Gicbəsərin bütün ömrü Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında keçmişdi. Taleyi bu iti necə gətirib bu qəbiristanlığa çıxarmışdı – bunu heç kim bilmirdi və təbii ki, heç kim bu barədə düşünmürdü; amma Gicbəsəri Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətində ilk dəfə görən adam Əbdül Qafarzadə olmuşdu. Onda – Gicbəsər üçün çox-çox uzaq bir zamanda – çiskinli bir sentyabr səhəri idi və o payız çiskinində Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı ağacların xəzan sarısında qəmdən, qüssədən, ömrün sonu ümidsizliyindən əsər-əlamət yox idi, elə bil ki, o 5

payız çiskini həmin qəmi, qüssəni, ömrün sonu ümidsizliyini yuyub aparmışdı və o narın çiskin Əbdül Qafarzadənin sifətinə dəydikcə, elə bil, kişinin bütün içinə bir qayğısızlıq, nikbinlik yayılırdı, özünü sağlam, gümrah hiss edirdi və bu hiss həmin payız səhəri Əbdül Qafarzadəni nəsə yaxşı bir iş görməyə, kimisə sevindirməyə, kiməsə bir xeyir verməyə (həm də gözlənilməz bir xeyir!) səsləyirdi. Belə vaxtlarda Əbdül Qafaqzadə dünyanın bütün bəd işlərini, pis əməllərini, saxta oyunlarını, riyakarlığı, ikiüzlülüyü, pozğunluğu – hər şeyi yaddan çıxarırdı (hər halda, kişiyə belə gəlirdi) və elə bil ki, bu adamın bütün içi, fikri-zikri də o payız çiskini kimi, tərtəmiz olurdu, paklaşırdı. O çiskinli sentyabr səhəri daxilindən baş qaldırmış o coşğun nikbinlik və xeyirxahlıq hissləri içində Əbdül Qafarzadə əllərini adəti üzrə arxasında birləşdirib geniş sinəsini daha da irəli verdi, üzünü yuxarı tutub bomboz payız səmasına baxdı, narın çiskin çeşməyinin şüşələrinə səpələndi və belə bir narın damcılı şüşə arxasından dünyaya baxmaq da o dəm Əbdül Qafarzadəyə ləzzət verdi, hətta Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının dəmir darvazasının bala qapısından Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətinə girəndə qarovolçu Əflatunu görəndə də, bu balacaboylu, arıq, sir-sifəti günün altında, tozun-torpağın içində illərdən bəri yanıb qaralmış, balaca, yaşıl gözləri həmişə səksəkə içində oynayan adam – qarovolçu Əflatun da Əbdül Qafarzadənin gözünə dünyanın gözəl bir məxluqu, qüsursuz bir bəndəsi kimi göründü, düzü, Əbdül Qafarzadənin özünün də qarovulçu Əflatunu beləcə görməyinə gülməyi tutdu, amma, hər halda, həyat gözəl idi və Əbdül Qafarzadə də bu gözəl həyatın sahiblərindən biri idi. Qarovulçu Əflatun köşkünün balaca pəncərəsindən Əbdül Qafarzadəni görən kimi, o saat bayıra sıçradı və çevik addımlarla özünü kişiyə tez yetirmək istədi; qarovulçu Əflatun Əbdül Qafarzadəyə o qədər bələd olmuşdu ki, lap uzaqda qaraltısını da görəndə sövq-təbii duyurdu ki, kişinin kefi kökdü, yoxsa qanı qaradı; müdirin qanı qara olanda, qarovulçu Əflatun çalışırdı ki, hörmətini, ehtiramını, səcdəsini kənardan-kənara bildirsin, amma hiss edəndə ki, müdirin kefi kökdü (yəni bu o deyən şeydi ki, qarovulçu Əflatun əlavə pul qoparda bilərdi, gözlənilmədən əlavə bir imtiyaz əldə edərdi), yaxınlaşıb hal-əhval tuturdu, yeri düşsəydi sözü fırladıb gətirib Xıdırın üstünə çıxarırdı, Xıdıra rəhmət oxuyurdu, bir balaca ağlamsınıb və gözlərini yerə dikib Xıdırın belə bir gözəl zəmanəni görmədiyinə dönə-dönə təəssüfünü bildirirdi və Əbdül Qafarzadənin o gözəl ovqatının maddi bəhrələrini görürdü. O payız səhəri də yəqin belə olacaqdı, amma birdən-birə hardan peyda oldusa, balaca bir küçük sərçə kimi civildəyə-civildəyə qarovulçu Əflatunun ayaqlarına dolaşdı, az qaldı ayaqlarının altında qalsın və qarovulçu Əflatun ayağı ilə o balaca küçüyü bir kənara itələdi ki, bu gözəl payız səhəri fürsəti əldən verməsin, özünü növbəti məqsədinə çatdırsın. Çiskinin altında qəhvəyi-qara tükləri islanmış küçük, qarovulçu Əflatunun ayağı ilə təmasdan sonra, cır və nazik səsi ilə zingildədi və Əbdül Qafarzadə narazılıqla başını buladı. Qarovulçu Əflatun, əlbəttə, bu narazılığı o saat hiss etdi və dayandı, bir müdirə, bir də qəflətən peyda olmuş o küçüyə baxdı, bilmədi ki, nə eləsin. Əbdül Qafarzadə: – Götür onu gətir bura, – dedi.

6

it tumarlayırdı və küçük də o sazaq payız səhəri bir neçə günlük həyatında ilk dəfə insan əlinin (iri əllərin) hərarətini hiss etdi və bu – Əbdül Qafarzadənin hər şeyi görən boz gözlərindən yayınmadı. – Baş üstə! – Yaxşı bax buna!. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında və ümumiyyətlə. kimdir. amma. qarovulçu Əflatunun qucağından çıxıb Əbdül Qafarzadənin qucağına gəlmək istəyirdi. qəbiristanlıqda gərək it-pişik olmasın və Mirzəibi də. o ümiddən əsər-əlamət də qalmayacaq (Əbdül Qafarzadə buna əmin idi) və nə üçün belə olmalıydı? Bir halda ki. Ağakərim də bunu bildikləri üçün. bu dəfə Əbdül Qafarzadənin kefi köklüyündən qazanan o olmadı. bir sözlə. ümid var idi. amma o etibar da. qarovulçu Əflatun hirsindən küçüyü asfaltın üstünə çırpmaq istədi. etibardan. Vasili də. bu küçük dünyanın beləcə vecinə deyildi. eşitsə. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığını itdən. cani-dildən bu küçüyə qulluq eləsin – Əbdül Qafaqzadə verdiyi tapşırığı yadından çıxaran adam deyildi və qarovulçu Əflatun da bunu yaxşı bilirdi. Əbdül Qafaqzadə görsə. o ümid də dünyanın vecinə deyildi və Əbdül Qafarzadə o dəm küçüyə baxa-baxa fikirləşirdi ki. – dedi və iri sümüklü uzun barmağı ilə qarovulçu köşkünü göstərdi. əlbəttə. diqqətlə küçüyə baxdı. iri əlləri ilə yaş tüklərini tumarladı. təbiət niyə onu yaradırdı? Təpikləri yesin. o küçük Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında. sonra küçüyü qarovulçu Əflatundan aldı. həyatında aldığı ilk təpik idi. işdi. o kişinin tapşırığına layiq olsun. hətta bəzən pirojna alıb gətirirdi və Qəbiristanlıq Idarəsinin işçilərinin yanında küçüyə yedizdirirdi. bu dünyada kim. elə bil.. Qəhvəyi-qara tükləri bədəninə yapışmış o küçük hardan gəlib Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına çıxmışdı? Qəbiristanlığın ərazisində it yox idi və ümumiyyətlə. Küçük. Həmin çiskinli payız səhərindən sonra. Qarovulçu Əflatun sidq-ürəkdən heyfsilənə-heyfsilənə fikirləşdi ki. bu it balası küçük oldu. nəslini davam etdirir? Davam edən bu nəslin nə mənası var? Əbdül Qafarzadənin hərdən belə bir fəlsəfəyə qapılması var idi. 7 . gülümsədi və Qəbiristanlıq Idarəsinin ikimərtəbəli binasına tərəf getdi. qucağına it alırdı.Qarovulçu Əflatun dünyada ən çox sevdiyi bir varlıq kimi. küçüyə o yeməkləri verirdi və o cür qulluq edirdi ki. bu adam ömründə ilk dəfə idi ki. qarovulçu Əflatunun o təpiyi də. qarovulçu Əflatunun qucağından boylanıb Əbdül Qafarzadəyə baxırdı və həmin küçük baxışlarında bir etibar. Qarovulçu Əflatun hər gün küçük üçün bir qutu süd alıb gətirirdi. başa düşmüşdü ki. çünki yenicə gəldiyi dünyanın işlərindən xəbərsiz idi. pişikdən mühafizə edirdilər. o saat da özünü ələ aldı: o boyda kişi bu küçüyü ona tapşırmışdı və qarovulçu Əflatunun da borcu idi ki. küçüyü qarovulçu Əflatuna qaytarıb: – Bunu özünlə bir yerdə saxla!. o küçüyü o saat ehmalca qucağına aldı və müdirin qabağına yüyürdü. Bu küçük dünyaya beləcə bir etibarla. bu balaca varlığı irəlidə nələr gözləyir? Nə qədər təpik yeyəcək? Bir azdan gözlərindəki o. sonra da acından ölsün? Nə olsun axı? Nə olsun ki. hətta Əbdül Qafarzadə idarənin binasına girəndən sonra. O küçük. ilk dəfə idi ki. kolbasa. qarovulçu Əflatunun köşkündə bu adamla birlikdə yaşamağa başladı. ümidlə gəlmişdi. Əbdül Qafarzadə qara paltosunun cibindən dəsmal çıxarıb çeşməyinin şüşələrini sildi. Əbdül Qafarzadə bu fikirdə idi ki.. yəqin ki. – Əbdül Qafarzadə yenə küçüyün başını tumarladı. sosiska alırdı.

qarovulçu Əflatun nə qədər əlləşirdisə də. amma o iy gündən-günə artırdı və qarovulçu Əflatunun köşkünə girəndə.Qarovulçu Əflatun hər səhər küçüyü qucağına alıb köşkün yanında dayanırdı və Əbdül Qafarzadənin avtobusdan düşüb Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına gəlməyini gözləyirdi. belini sığallayıb: – Malades! – deyirdi. öz ünvanına qəbul edirdi və həmin anlarda dünyanın ən xoşbəxt adamı olurdu. küçüyün. Qarovulçu Əflatun küçüyə deyilən bu «Malades» sözünü. Qarovulçu Əflatun hər gün səhər də. hərdənbir darvazanın yanında ayaq saxlayırdı və o zaman qarovulçu Əflatun küçük qucağında. balaca qapısını açıq qoyurdu ki.. kolbasa. qarovulçu Əflatun nədənsə.. üçlükləri. iyirmibeşlikləri. it sidiyini təmizləyə-təmizləyə fikirləşirdi ki. incitməyə cəsarət etmirdi: Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında hasarın da. qarovulçu Əflatun qaça-qaça araq dalınca gedib-gəlirdi. həyətdə heç nə eləmirdi. dəlisi tuturdu. beşlikləri cibindən çıxarıb səliqə-sahmana salanda.. ürəyində küçüklə düşmən idi. yoxsa Əbdül Qafarzadə?). qumarbazları qarşılayırdı.) paylara ayıranda. əllilikləri. narahat hisslər keçirirdi. havası dəyişsin. gecə də küçüyü həyətə gəzdirməyə çıxarırdı və bu it balası it. xarici peçenye də verirdilər və bütün bu gedişat 8 . Əbdül Qafarzadə də iri əli ilə küçüyün başını. Hər gecə taksilər gəlib Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının darvazası ağzında dayandıqca. lap gecənin yarısı da hirslənəndə küçüyü vurmağa. həm də gözəl parçası idi və qarovulçu Əflatun illərdən bəri buna öyrəşmişdi. Ürəyində küçüyü ən pis küçə söyüşləri ilə söyə-söyə köşkü silib süpürürdü. elə bil ki. elə bil ki. nigaran qalırdı: məsələ burasında deyildi ki. yola salırdı və köşkə girib qazandığı manatlıqları. az qala. hətta yüzlükləri!. pirojna yeyə-yeyə gözgörəti böyüyürdü və bu küçüyün yüksək qəyyumundan xəbərdar olan Qəbiristanlıq Idarəsinin işçiləri hərdənbir ona dondurma. balacalığına görə deyildi. marmelad. o darısqal köşkdə itlə birlikdə yaşamaq. köşkə qayıdırdılar. kimdənsə qorxurdu– yox (və başqa cür də ola bilməzdi: Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının Əbdül Qafarzadə kimi bir sahibi var idi və hələ yoxlamaq lazım idi ki. bu dünyada kim güclü adam idi – Brejnev. Məsələ burasında idi ki. amma tək olanda da. yəni yalnız bu adamın həyatının bir parçası idi. bu gecə haqq-hesabları yalnız qarovulçu Əflatuna aid idi. odur ki. iy çəkilsin. məsələ onda idi ki.. Küçük boyuna. darvazanın da. cini qalxırdı. bu dünyada Əbdül Qafarzadənin xoş münasibət göstərdiyi küçük olmaq Əflatun olmaqdan yaxşıdı. nə qədər şirin sözlər deyib heyvanı tovlamaq istəyirdisə də. ya da sidiyini axıtmağa və həmin anlarda qarovulçu Əflatun köşkün döşəməsindən. ümumi pulları (onluqları. itə qulluq etmək. elə ki. hürməyə başlayırdı və qarovulçu Əflatunun gecə həyatının beləcə şıdırğı və məsuliyyətli çağlarında bu küçük hürüşünə adət eləmək mümkün deyildi. belə çağlarda bu küçüyün hürməyə başlaması tamam bir dilxorçuluq gətirirdi. çalışırdı ki. daha doğrusu. Əbdül Qafarzadənin gözlərinə dünyanın ən xoşbəxt adamı kimi görünsün. Küçük süd içə-içə. şahidsizlik tələb edirdi. Əbdül Qafarzadə hər səhər də o küçüyə gülümsəyirdi. asfaltın da qulağı var idi və hər hansı bir xəbər o saat gəlib Əbdül Qafarzadənin qulağına çata bilərdi. it ayaqyolusuna girirdin. tələsik müdirin qabağına yüyürürdü. hər dəfə qarovulçu Əflatunun ürəyi döyünürdü. bütün bu köşk əməliyyatları bir təklik. hər gün səhər tezdən o iti qucağına alıb müdirin yolunu gözləmək qarovulçu Əflatunu o qədər bıkdırmışdı ki. sosiska. bir şey çıxmırdı.. hətta bəzən çarpayının üstündə o it nəcisini. küçük başlayırdı mədəsini boşaltmağa.

kolbasasına. amma.. amma Mirzəibi də. Qarovulçu Əflatun bu barədə Mirzəibidən. amma bu dəfə Əbdül Qafarzadə küçüyə baxmadı. sonra şıdırğı payız yağışı yağan bir dekabr günü – altı il bundan əvvəl – müdirin cavan və sağlam idmançı oğlu birdən-birə rəhmətə getdi. düşmənlərin dediyi başıma gəldi!. Həmin dəfn mərasimində Əbdül Qafarzadə camaatın arasında (elə bil ki. yoxsa qovsun. o baxışda adam görməmişdi (və yəqin ki. dəhşətin özü idi. dünyada çox iztirabların. səhv eləyib. qulağını çəkib zingildədirdi. Qarovulçu Əflatun yenə də küçüyü qucağına alıb tələsik köşkün qabağına çıxdı. işgəncələrin şahidi olmuş. bu it küçüyünü əvvəlki tək bəsləsin. elə bil ki. həmin işə qarışmayasan.. Günlər də beləcə keçirdi. O dəfn mərasimini. qarovulçu Əflatun daha küçüyün südünə. bunu gedib Əbdül Qafarzadənin özündən soruşmaq olmazdı. boz gözləri ilə çeşməyinin ardından qarovulçu Əflatunun gözlərinin içinə baxdı və o baxışların altında kürəyinin arasını soyuq tər basan qarovulçu Əflatun başa düşdü ki. Bundan sonra çox naməlum və qarovulçu Əflatunu o naməlumluq içində çaşbaş salan bir vəziyyət əmələ gəlmişdi: qarovulçu Əflatun bilmirdi ki. Vasili də. o sözləri deyən insan deyildi. Düz üç aydan artıq beləcə davam etdi. Səhərlər Əbdül Qafarzadə işə gələndə qarovulçu Əflatun daha küçüyü qucağına alıb pişvaza çıxmırdı və Əbdül Qafarzadə də daha o küçüklə maraqlanmırdı. küçük hələ köşkdə yaşayırdı və yeməyi. nə eləsin. De ki. xırda yaşıl gözləriylə məhkum taleləri yola salmış. soyuqda. o dəfn mərasimində Əbdül Qafarzadənin dediyi sözləri yadına salanda həmişə az qalırdı ki. isti yeri var idi. amma müdir küçüyə fikir verməmişdi. hərdən acığı tutanda ayağı ilə itələyirdi.. böyük bir matəm nümayişi idi) dayanmış qarovulçu Əflatunu gördü və qəflətən qışqırdı: «– Alə. içməyi... O cavan. Düzdü. dərdin. Vasilidən. öz artıqlarını itin qabağına atırdı. sosiskasına əvvəlki kimi fikir vermirdi. o sağlam idmançı oğlunun qəfil ölümüylə Əbdül Qafarzadəyə elə bir zərbə dəymişdi ki. ələmin. get car çək e!. Ağakərim də çiynini çəkdi və heç biri bu işə qarışmadı. küçüyü daha beləcə pişvaza çıxarmaq lazım deyilmiş. Küçüyün ərköyün çağları keçmişdə qalmışdı. çeşməyinin arxasından boz gözləri ilə qarovulçu Əflatuna baxan. birdən-birə qırılmış həyat yollarını çox görmüş (və özü də evlər yıxmış) qarovulçu Əflatun o vaxta qədər o sifətdə. Hətta bir-iki dəfə küçük özü Əbdül Qafarzadəni həyətdə görüb kişinin dalınca düşmüşdü. indi özünü ələ alıb hər gün işə çıxırdı. bunun özü igidlik idi və qarovulçu Əflatun da bunu belə qiymətləndirirdi. yoxsa necə olsun? Əlbəttə.. Qəbiristanlıq 9 . rəhbərlərdən kimsə ölmüşdü. Əbdül Qafarzadə bir müddət işə gəlmədi və nəhayət.ondan xəbər verirdi ki. ömrünün axırına kimi də görməyəcəkdi!). oğlunun ölümündən keçən neçənci günsə avtobusdan düşüb ilk dəfə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının darvazasının bala qapısından içəri girdi. yaxşısı bu idi ki. kim olsaydı bu zərbəyə dözə bilməzdi və bu gözəl insan ki. Həmin fəlakətdən sonra.» Və özünün hiss-həyəcanları təbiətən çox aşıbdaşan olmasa da. Əflatun. hər halda. Ağakərimdən məsləhət almaq istədi. yağışda-qarda da boynuna ip salıb həyətin aşağı başındakı akasiya ağacına bağlayırdı və qarnını boşaltmayınca köşkə gətirmirdi. qarovulçu Əflatunun tükləri biz-biz olsun... Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı bu küçüyü gələcəkdə dünyanın ən xoşbəxt itinin taleyi gözləyir. naməlumluq var idi. çünki Əbdül Qafarzadə ilə bağlı o işdə ki.

). qalın yun şalını başına. peçenye verən yox idi. amma canı hələ sulu idi. Həyətə baxa-baxa küləyin qarasınca deyinən qarovulçu Əflatun Qəbiristanlıq Idarəsindən çıxan süpürgəçi Nastyanı gördü. kişinin ürəyindən bir qüssə keçirdi. qazanc az olanda da qayğı artacaq. özünə güzəran qazanmışdı. köşkdən çıxıb darvazanın qabağında dayandı və süpürgəçi Nastya gəlib yanından ötmək istəyəndə rusca: – Damoy idyoş? – soruşdu. azaldırdı). elə qıy vururdu ki. amma lırt deyildi) arvadın yaşı əllini keçmişdi. Süpürgəçi Nastya küləkdən üzünü yanpörtü tutub: 10 . köşkün balaca pəncərəsindən həyətə baxan qarovulçu Əflatun fikirləşirdi ki. qarlıboranlı qış gecələrində Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının müştəriləri az olurdu və qarovulçu Əflatun hələ müharibə vaxtından qalmış kürkünə bürünüb köşkə güclə sığışmış dəmir çarpayıda uzanırdı. müştəri az olanda da qazanc az olacaq.. Qəbiristanlıq Idarəsinin işçiləri getmişdi və buranın gecə həyatı da hələ başlamamışdı. amma.. Külək elə güclü əsirdi.. atasının boyun olduğu «Jiquli» maşınını səbrsizliklə gözləyirdi. Həmin küləkli axşam qarovulçu Əflatun köşkün kiçik pəncərəsindən üzü küləyə tərəf gələn süpürgəçi Nastyanın göy paltosunun üstündən belə açıq-aşkar hiss olunan yoğun baldırlarına baxa-baxa udqundu. amma külək təsir edirdi. marmelad. Əlbəttə.. arvadın hətta qalın qış paltosunu da arxadan qabardan. əksinə. hətta raykom katibi də ola bilərdi!. belə küləkli-yağışlı. qoca çağlarında da olsa. Qəbiristanlıq Idarəsində əyilib döşəməni süpürəndə.. onda birdən-birə süpürgəçi Nastya gəlib bu cüssəsiz. Sonra elə bir gün gəldi ki. daha da artırırdı. oğlunu əsgər aparmışdılar və indi Əfqanıstanda «düşmənlərə» qarşı vuruşurdu və bütün bu təfsilatı qarovulçu Əflatun yaxşı bilirdi. külək beləcə davam eləsə.. fırladıb axırda gətirib adicə qarovulçu etmişdi (halbuki maarif müdiri ola bilərdi. Həyət-bacada heç kim yox idi. Qarovulçu Əflatunun oğlu Kolxoz. balaca adam eləmişdi və indi qarovulçu Əflatunun heç olmasa. Hər dəfə qış gələndə əyninə geydiyi göy paltosunun bütün düymələrini bağlamış. Süpürgəçi Nastya idarədən həmişə sonuncu çıxırdı. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı ölüm mərasimləri qurtarmışdı. qızı bir azərbaycanlı gülsatana ərə gedib Moskvaya köçmüşdü. həyat onu barmağında fırladıb. hər halda. bu gecə müştəri az olacaq (yağış müştəriyə təsir eləmirdi. Onda küləkli bir gün idi və axşam təzəcə düşmüşdü. tale üzünə gülmüşdü. yeridikcə hər tərəfi ayrı-ayrılıqda oynayan iri dalı. yuyanda paltarının yaxasından dərin arası görünən iri döşləri qarovulçu Əflatunun gözlərinin qabağına gəlirdi və həmin məqamlarda Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında qazandığı pullara. boynuna dolamış bu kök (kök idi. O vaxtlar ki. süpürgəçi Nastyaya da əmr etmək imkanı yox idi. Əbdül Qafarzadə kimi bir adamın ona xüsusi mərhəmət göstərməsinə.Idarəsinin işçiləri də Əbdül Qafarzadənin daha bu küçüyə fikir vermədiyini bilirdilər (buranın sabit bir ənənəsi var idi: müdirin xarici aləmə münasibətindəki kiçicik təfərrüat da gözdən yayınmırdı) və əvvəlki kimi küçüyə dondurma. arıq adamın yadına düşürdü. alkaqolik əri ölmüş. onu gətirib Əbdül Qafarzadə kimi bir nəhəngə ürcah eləmişdi. qarovulçu Əflatun özünü heç cürə saxlaya bilmədi və böyrünə bir təpik ilişdirib o küçüyü köşkdən qovdu.. lap az bir müddətdən sonra Kolxoza maşın ala biləcəyinə baxmayaraq.

çarpayının üstündə idi. qarovulçu Əflatuna elə gəlirdi ki... əlbəttə.. hətta Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı da. – Kəs demədim sənə!? – Qarovulçu Əflatun iki əlini də uzadıb küçüyü qamarlamaq istədi. Qarovulçu Əflatun bu yekəpər.. Idyom!. Idyom!.. – Kəs!. bu iti də yaddan çıxarmışdı və küçüyün beləcə hürməyi onu səksəndirdi. – Tı eşo na çto-to sposoben? – və süpürgəçi Nastya bərkdən güldü. o küləkli axşamda belə bir təklif gözləmirdi və açıq-aşkar bir maraqla boyca özündən xeyli kiçik olan qarovulçu Əflatuna. dörd ayağını da hikkəylə qarovulçu Əflatunun illərdən bəri rəngi solmuş və çirkli adyalının üstünə basıb. Ladna da. Darısqal köşkün içində küləyin o vıyıltısıyla bərabər. bu dəm bu darısqal və gözəl köşkdən başqa. Və bu vaxt o küçük gözlənilmədən hürməyə başladı. amma it çarpayının yuxarı başına qaçdı... Ikinci gözlənilməz hadisə isə o oldu ki.. qəribə bir durğunluq var idi və o durğunluq içində qarovulçu Əflatun özü həyəcanla (ilk dəfə qadın görəcək yeniyetmə həyəcanı ilə) döyünən ürəyinin səsini eşidirdi.. küçüyün eləcə hirslə hürməyi. sonra o balaca köşkə.. Qarovulçu Əflatun.. – Şto doma? Adna da doma! – Qarovulçu Əflatun yenə udqundu. sonra yenə qarovulçu Əflatuna baxdı. görünür. qarovulçu Əflatunun ardınca köşkün açıq qapısından içəri girdi... üzünün ağı çirkdən bozarmış yastığın üstünə çıxıb köşkün küncünə qısıldı və əvvəlkindən daha hirsli. süpürgəçi Nastyanı ayıltdı. amma eyni zamanda. araq da. amma o düymələrin hamısı açılacaqdı və arvadı qocalıb əldən düşmüş qarovulçu Əflatun da bu dünyada. Süpürgəçi Nastya. bircə gün insan ömrü yaşayacaqdı. udquna-udquna: – Snimay da palto.. – Qarovulçu Əflatun əli ilə köşkü göstərdi. paltosunun. Süpürgəçi Nastya gözlərindəki o maraqla və diqqətlə qarovulçu Əflatuna baxdı və qarovulçu Əflatunun yanınca köşkə tərəf addımladı.. Göy palto süpürgəçi Nastyanın bədəninə kip oturduğu üçün o düymələr çox çətin açılırdı və bir yuxarı düyməni açınca qarovulçu Əflatunun barmaqları gizildədi. paltarının altında o cürə can gizlətmiş süpürgəçi Nastyadan başqa dünyada heç nə və heç kim yoxdur... Əbdül Qafarzadənin özü də (!!) yaddan çıxmışdı və qarovulçu Əflatunun bütün içinə həyəcanlı. boynunu irəli uzadıb süpürgəçi Nastyaya və qarovulçu Əflatuna hürürdü. – Idyom da!. hədiyyə də yaddan çıxdı və arvad yuxarıdan aşağı bu qoca və cansız kişiyə baxıb bərkdən gülə-gülə: 11 . Vodka toje yest. bir balaca da dartdı: – Idyom da!. heç olmasa.. Xoroşo budet. titrəyən barmaqlarını süpürgəçi Nastyanın göy paltosunun yaxasından çəkdi və nədənsə pıçıltıyla: – Kəs!. – A çto delat? Takova sudba!. elə bil ki. Küçük daha bərkdən hürməyə başladı. – dedi. sağlam arvadın beləcə gülməyindən ürəkləndi və bu dəfə süpürgəçi Nastyanın göy paltosunun qolundan yapışmağa cürət etdi. – dedi və həyəcandan titrəyən barmaqları ilə süpürgəçi Nastyanın göy paltosunun düymələrini açmaq istədi. – Idyom tuda.. xoş bir sərbəstlik hakim kəsilmişdi.– A kuda je eşo? – soruşdu.. Nikto ne vidit. Padarka toje dam da tebe.... daha bərkdən hürməyə başladı.

küçük böyümüşdü. Əbdül Qafarzadənin it naxələfliyi ilə bağlı bu fikirlərindən ürəkləndi və belə bir məqamda o itdən fərqli surətdə. Əbdül Qafarzadə qarovulçu Əflatuna çörək vermişdi. ərik.– Tı je ne mojeş spravlyatsya daje s sobakoy! – dedi və o darısqal köşkdə geri çönüb göy paltosunun altından iri dalının yanlarını qarovulçu Əflatunun yarımca metrliyində oynada-oynada eşiyə çıxdı.. amma. Və həmin gündən də o itin adı Gicbəsər qaldı. şey. özünün naxaləf olmadığını nəzərə çatdırmaq üçün kişinin qeydinə qaldı: – Fikir vermə. elə həmin anda da sinəsinə bir təpik ilişdirib iti köşkün açıq qapısından bayıra tulladı. Düzdü. Bir dəfə – həmin hadisədən üç-dörd ay sonra. bütün nəsilləri də əclaf idi və qarovulçu Əflatun elə söydükcə söyürdü. Əbdül Qafarzadə yavaşdan qarovulçu Əflatunla yox. süpürgəçi Nastya Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının darvazasından çıxıb gözdən itdi. Qarovulçu Əflatun nigarançılıqla itə baxa-baxa bilmədi ki... gözlərindəki o etibardan. onda da yaz gəlmişdi və Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı alça. amma nə olsun.. Dünya belədi də. qarovulçu Əflatun birdən-birə (əlbəttə.. ürəyində!) Əbdül Qafarzadəni söyməyə başladı. gilənar. ümumiyyətlə. hasarın dibindəki kolluğa girib heç vaxt hiss etmədiyi dəhşətli bir qorxu ilə köşkün açıq qapısına tərəf baxdı: küçüyün bütün bədəni uçunurdu və yəqin o küçük elə həmin andan da başa düşdü ki. Qarovulçu Əflatun küçüyün qarasına bərkdən küçə söyüşləri söyə-söyə köşkün qapısını bağladı və həmin küləkli axşamın üçüncü gözlənilməz hadisəsi də bu oldu ki. gicbəsərin biridi!. amma ürəyi soyumurdu. amma Əbdül Qafarzadə onu tanıdı: – Həmin küçükdü? – soruşdu. atası hambal Orduxan da. özü-özü ilə danışdı: – Necə yazıq idi. soruşmurdu. zaraza!. Əbdül Qafarzadə uzun müddətdi küçüyü görmürdü. elə bil ki.. haçansa bu küçüyü ona tapşırmışdı və indi itin beləcə yiyəsizliyinə hirsi tuta bilərdi (onda da qarovulçu Əflatun Aşqabad batan kimi batardı!). nar ağacları çiçək açmışdı – Əbdül Qafarzadə Qəbiristanlıq Idarəsinə gələndə hardansa birdən-birə peyda olub həyətin ortasında dayanmış o küçüyü gördü.. it də Əbdül Qafarzadəni tanıdı və kimsəsiz bir günə düşdüyünə görə kişini günahlandırdı..O adı nədir.. dəyişmişdi.. birinci dəfəydi ki. qarovulçu Əflatun içindən coşub gələn bir nifrətlə əlini atıb küçüyün boynunun dərisindən yapışdı və heyvanı qaldırıb zərblə köşkün döşəməsinə çırpdı. Qarovulçu Əflatun udquna-udquna və ürəyi hələ də həyacanla döyünə-döyünə köşkün balaca pəncərəsindən süpürgəçi Nastyanın ardınca baxdı və elə ki. nə desin. Itə də yaxşılıq yoxdu bu dünyada!. Bütün qısa ömründə insan təpiyini ilk dəfə beləcə yeyən küçük quyruğunu qısıb zingildəyə-zingildəyə o köşkdən uzağa qaçdı. Əbdül Qafarzadəni beləcə söyürdü – düzdü. hər halda. əşşi. hər şey bir qarın çörəklə ölçülmürdü ki. 12 . amma bu yerdə axmaq it özü qarovulçu Əflatunun köməyinə gəldi– boynunu irəli uzadıb hirslə Əbdül Qafarzadəyə tərəf hürməyə başladı. Qarovulçu Əflatun. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında insanlarla zarafat eləmək olmaz.. indi gör nə olub. ümiddən əsər-əlamət yox idi. bərkdən yox. Əbdülün o qardaşı Xıdır da əclafın biri idi. Əbdülün özü də əclafın biridi.

günorta keçəcəkdi. amma onu qovmaq barədə heç bir xüsusi tapşırıq verməmişdi və Gicbəsər də həmin vaxtdan Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında sülənirdi. Mirzəibinin. mollalar.. elə-beləcə baxırdı. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından kənardakı o aləm başdan-başa sirlərlə dolu idi. Bu it indiyə qədər heç vaxt Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının geniş ərazisini tərk etməmişdi. amma bu. axşamüstü idarənin də işi qurtaracaqdı və gecə həyatına hazırlıq başlayacaqdı. Gicbəsər Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yaşamaq istəmirdi. . həmin bu aprel gecəsi Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında qarovulçu Əflatunun köşkünün damından Bakının o gecə mənzərəsinə baxırdı və Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından kənardakı o naməlum aləmin işıqları artıq bir-bir sönürdü. Gicbəsərin burada həmişə bir qarın yeməyi var idi: gecə məclislərindən qalan artıqlar Gicbəsərə gen-bol bəs eləyirdi. Gicbəsərə isə burada adət etmişdilər və bu iti söyürdülər.Düzdü. yəni bütün bu illər boyunca içində yaşadığı öz dünyasını beləcə görmüşdü. yəni bu üç nəfərin Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı bu gecə həyatının təşkilati işləri ilə məşğul olmaqlarına – heç nəyə fikir vermədən bütün gecəni Bakının o mənzərəsinə tamaşa etdi. cürbəcür tapşırıqlar verməyinə. daşa basırdılar.. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı idarənin həyətinə bir sakitlik çökdü. Gicbəsər daha Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yaşaya bilmirdi. bir azdan işçilər gələcəkdi. təkcə qarovulçu Əflatuna yox. Vasilinin adamları bir-bir çağırmağına. Amma Gicbəsər daha burada qalmaq istəmirdi. qarovulçu Əflatunun yüyürə-yüyürə müştəriləri qarşılamasına və yola salmasına. dəfn mərasimləri sona yetəcəkdi. O naməlum. qancıqlarla şırvanmışdı (bu qancıqlar özləri gəlib Gicbəsəri tapırdılar). amma Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından qovmurdular. Gicbəsər gözünü açıb Tülkü Gəldi Qəbiristanlığını. Ağakərimin... Və Gicbəsər o aprel günü sübh tezdən damdan aşağı düşdü. Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətinə giribçıxan gecə qonaqlarına. damın üstündə çöməlib gecəni gözlədi və Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının gecə həyatına – tez-tez taksilərin gəlib-getməsinə. çünkü başqa itləri buradan qovurdular. qəbirqazan alkaqoliklər. ayrı-ayrı keflənmiş adamların hay-küyünə. amma Gicbəsər yerindən tərpənmirdi. o sirli aləm Gicbəsəri özünə çəkirdi. müvəqqəti bir sakitlik idi və Gicbəsər burasını çox gözəl bilirdi.. amma heç vaxt buralardan kənara çıxmamışdı və Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında tək ömür sürmüşdü. bütün Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına «əlvida» dedi və qulaqlarını qısıb özünün yeni 13 .. Sonra səhər açılmağa başladı. Və Gicbəsər indi.. amma bu dünyadan kənarda sirlərlə dolu naməlum bir dünya da var idi və bu son günlər ərzində o naməlum dünya Gicbəsəri özünə çəkirdi. təsadüfən buralara gəlib çıxan itlərlə görüşmüşdü. O vaxtlardan altı-yeddi il keçmişdi... Əbdül Qafarzadənin o itdən üzü dönmüşdü. dilənçilər qəbiristanlıqdan çıxıb gedəcəkdi. yəni bir neçə saat bundan əvvəl Gicbəsər damdan düşüb getmədi. bununla da elə bil ki.. Bayaq.. səhər ötüb. Bakının işıqları yavaş-yavaş tamam sönürdü. yeri düşəndə təpikləyirdilər. qarovulçu Əflatunun köşkünün yanında ayaq saxlayıb sol qılçını qaldırdı və sidiyini köşkün daş divarına boşaltdı. yıxılıbdurmağına..

sonra birdən yadına düşürdü ki. sübh tezdən məhəllənin qapıları cırıldadı. üçotaqlı evinin qabağındakı balaca həyətə yığışmağa başladılar. tez əlini ağzından çəkirdi. evlərin divarları. 2 «ƏZIZIMIN CƏFASI» ROMANI Elə ki. bu cavan adamın. Tələbə Murad İldırımlı sağ əlinin baş barmağının dırnağını çeynəyə-çeynəyə. fərqi yox idi. belə anlarda tələbə Murad İldırımlının ürəyi sıxılırdı. camaat həyətlərdəki ayaqyoluna girib-çıxmağa başladı. ədəbi müzakirələrdə toplaşmış cavan yazıçıların (xüsusən də həmişə odlu-alovlu danışan. Arvadlar ağlaya-ağlaya evə girib-çıxırdı. qənd. O balaca həyətin yuxarı başında. tələbə Murad İldırımlının və Xosrov müəllimin kirayədə qaldıqları otaqları). kimisi yağ gətirirdi. millət dərdi 14 . həmişə özlərini tamam sərbəst bilən o adamların – şəhərdə yaşayan tələbə oğlanların (xüsusən də aralarında qız olanda). limon almaq. o saat da bütün məhəlləyə xəbər yayıldı: gecə Xədicə arvad rəhmətə gedib və həmişə belə bəd xəbərli vaxtlarda olduğu kimi. artırmanı silib-süpürüb sahmana salırdı. qazan. uşaqlar çörək dalınca Ağabalanın dükanına qaçdılar. həyət adamları bir-birilə salamlaşdı. bütün bu ətrafda nə hadisə baş verirdisə. çoxluq içində qısa boyu. həyətə toplaşmış məhəllə kişilərinə baxırdı. yuxa bişirmək üçün tədarük görürdü. qələbəliklə arası yox idi. səhər. üş-bir söhbət eləyə-eləyə cənazəni məscidə aparıb yumaq. Adamlar bir-bir o balaca həyətə doluşduqca Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinin dördüncü kursunda təhsil alan tələbə Murad İldırımlı sentyabrın 1-dən bu tərəfə səkkiz ay yaşadığı bu məhəllənin gözə görünməyən teleqram sisteminə məəttəl qalırdı – elə bil ki. başsağlığına gəlib-gedənləri yola salmaq üçün bazardan çay. yeni dünyasına – naməlum bir gələcəyə doğru qaça-qaça Qəbiristanlıq Idarəsinin darvazasından çıxdı. Yazıçılar Ittifaqındakı cürbəcür görüşlərdə. çayniklər su ilə doldurulub qazın üstünə qoyuldu. kobud sifəti. gecə yerinə girirdi. dırnağını çeynəyir. tünlüklə. arvadlar qara kəlağayılarını tələm-tələsik başlarına salıb Xədicə arvadın evinə getdilər. ayaqyolunun yanında altı daşla hörülmüş bir krant var idi və tələbə Murad İldırımlı indi həmin krantın yanında dayanıb bilmirdi ki. mərhumun fərsiz oğlu Siçan Balaniyaza xəbər vermək və sairə bu sayaq məsələləri müzakirə edirdi. məhəllədəki dalanların. günorta ya axşam bir-biri ilə canı-dildən söhbət edən. ümumiyyətlə. tas. darağa yatmayan pırpızaqlı qara və cod saçları camaatın diqqətini daha artıq cəlb edir. nə eləsin. adamlar çox olan yerdə özünü naqolay hiss edirdi və həmişə də tələbəyə elə gəlirdi ki. qab-qacaq gətirirdi. kişilər yavaş səslə iki-bir. yazıq Xədicə arvadı bu gün saat neçədə qaldırmaq. qapıları. yaxud redaksiyalarda.həyatına. bir balaca donqar beli. həmin aprel səhəri açıldı. pəncərələri. küçəyə düzülmüş qənbərlər bir-birinə xəbər verirdi və nə olurdusa. həyəcanlanırdı. elə ki. ölüm kağızını almaq. bircə anın içində bütün məhəlləyə yayılırdı. bir bəhanə ilə uzaqlaşıb çıxıb getmək istəyirdi və sonra elə ki. qəbiristanda yer tapmaq. halva çalmaq. ya gündüz. gecə. şəkər gətirirdi. kişilər də yazıq Xədicə arvadın birmərtəbəli. kimisi öz evindən un gətirirdi. o balaca üç otağı (o cümlədən.

çəkən Səlim Bədbin kimi cavan yazıçıların!). teatra gedib. mətbuatda onları tənqid edirdilər – hərgah tənqid edirdilərsə. onda axşamçağı dənizkənarı bulvara çıxırdı. amma sən bax bu gözəl bulvarda həmişə beləcə tək olmağa. ağlına da gəlmirdi ki. əlbəttə. o səs.. hərdənbir konsertə həmişə tək gedərdi). ümumiyyətlə. hind filmlərindən zəhləsi gedirdi. heç vaxt da nəsib olmayacaq!) bir aləmdə – cəmi on addım aralıda bir-birinin əlindən tutmuş. kitab oxumaq. gözləri mətbəə şriftlərinin qara rəngindən. səsini boğa-boğa ağlayırdı. nəmişliyi. ona nəsib olmayan (və yəqin ki. hamının gözündən uzaq ağacların. yaşadıqları arvadlardan danışan (və yaxud gopa basan) tələbələrin. az qala. mən o gözəl dağların. yaraşıqlı. sovet filmlərindən də ancaq elələrinə baxırdı ki. əvvəlcə nənəsinin səsini eşidirdi və ümumiyyətlə.. dəblə geyinmiş oğlanla qız görürdü. meşələrin səsiyəm. həmişə bu cavan adamla birgə olurdu. çay həsrəti deyildi. öz mənasızlığını. qayğısız və sərbəst gəzişən. tələbə Murad İldırımlının içinə hopmuş məkansız bir hiss idi. eyni zamanda. O zaman ki. iyirmi yeddi yaşına baxmayaraq. özünün ətrafındakı qaranlığı. bu dünyada tamam artıq bir adam olduğunu o balaca otağın daş divarları arasına sığışmayan bir əlacsızlığa çevirirdi və tələbə Murad İldırımlını. məxsusi təskinliyi. məxsusi dəyanəti var idi və elə ki. darıxırdı. yaxud qol-qola girmiş. işığı da görürdü. kitabxanada məşğul olmaq istəmirdi. arzu kimi. qəzetləri. elə bil. cismani hiss edirdi və belə anlarda nənəsinin o səsi əbədi bir həsrətin səsinə çevrilirdi və o həsrət kənd həsrəti. kədər kimi. o səsdə tələbə üçün taleyin əbədi bir məhkumluğu da var idi: mən sənin nənənin səsiyəm. qızlar yalnız xəyal aləmində idi və illər ötdükcə tələbə Murad İldırımlı o xəyal aləmində həmin qızlarla artıq cismani yox. dağ. bir yerə yığışanda gəzdikləri qızlardan. ağladırdı – gecənin yarısı tək-tənha yerində uzanıb. kino-teatrlarda baxmağa layiq bir film olmurdu (detektivlərdən. ədəbiyyat həvəskarlarının yanından gözə görünmədən uzaqlaşıb getməyinin xəcaləti soyuq tər gətirirdi. barmaqları qələm tutmaqdan bezirdi. təkcə on dörd-on beş il bundan əvvəl o gözəl dağlardan axan çayın kənarında kəndli bir arvadın öz qızını çimizdirəndə. səni mən boya-başa çatdırmışam.). beləcə 15 . təmizliyi. teatra. tələbə Murad İldırımlı eyni zamanda. Bakıya gələndən sonra. – əlbəttə. dekorativ kolların arası ilə gedirdi və elə ki. içində nəsə bir işıqlı şey var idi. səhərdənaxşama qədər kitab oxuyan. universitetdə dərslər başlayırdı və həmişə ora-bura tələsən. sonra səhər açılırdı. nə də bir arvadla yaşayıb. sevinc kimi. amma. meşə. həmişə olduğu kimi. xüsusən. iyirmi yeddi yaşa yaraşmayan o kövrəklik baş qaldırırdı. bu iyirmi yeddi il ərzində heç gizlincə də lüt arvada baxmaq imkanı olmayıb. jurnalları izləyən. çəmən. mənəvi dostluq edirdi. haçansa öləcəkdi və o ölüm hissi kənddə kitabxanaçı işlədiyi vaxtlarda onun ürəyini çox qısmışdı– yenə nənəsinin səsini eşidər – o səsdə onun üçün o dərəcədə bir doğmalıq var idi və əslində. o yazıq Xədicə arvad. həmin qızın çılpaq döşlərini görmüşdü. dar-düdtəkliyi isə daha artıq. imtahanlara hazırlaşmaq. beletajda da oturmağa həvəsi olmurdu (kinoya. deməli. Tələbə o səsi sevirdi. cidd-cəhdlə bütün mühazirələri yazan bu qaradinməz adamın – tələbə Murad İldırımlının beləcə çətin gecələri olur və həmin Murad İldırımlı indiyə qədər də nə bir qızla gəzib. beləcə yöndəmsiz. tələbə Murad İldırımlıya elə gəlirdi ki. ölsə. yalnız tələbə Murad İldırımlıya məxsus olan o hisslər aləminin öz məxsusi kövrəkiyi. səni mən yetirmişəm. o qapıbir kirayənişin Xosrov müəllim eşitməsin deyə. o oğlanla qızın qarşısında açılmış sonsuz bir genişliyi. O çətin gecələrin dünyada başqa heç bir kimsəyə yox. indiyə qədər lüt arvad görməyib.

həyatdan küskünlüyü ədavətə çevrilirdi. qucaqlaşan. müasir geyimli.F.. necə ki. o gözəl dağların. ondan sonra kim sizə köməklik edə bilər?» Tələbə bu fikirdə idi ki. kafelərdə. buna görə də kitabxanalarda yox idi. 16 . baxırdı. o pıqqıldayan bulaqların. meşələrin qoynunda.. müasir hərəkətli bulvarda gəzişən camaatı vecinə almayan oğlanla qızın qucaqlaşıb öpüşdüyünü görəndə addımlarının sürətini artırırdı və o qucaqlaşmaqdan.» Tələbə bəzən həmin yaraşıqlı. üçüncü gün peyğəmbər gördü ki. həmişə özü öz içində. səbəbsiz cəza yoxdur. o imzasız məktubda oğlanı ifşa etmək istəyirdi.utancaq. o hansı günahın sahibi idi ki. ümidsizlik gətirirdi. baxırdı... Nənəsi belə bir əfsanə danışırdı (bəlkə heç əfsanə deyildi?) və o əfsanə heç vaxt tələbənin yadından çıxmırdı: Peyğəmbər hər gün səhər-səhər bir gölün yanından keçirdi. universitetin arakəsmələrində. Inqilabdan sonra Azərbaycan dilində Quran nəşr edilməmişdi.. uşaqlarla birlikdə atılıb-düşür. özü özüylə çarpışmalıydı. heç kim ona kömək edə bilməyəcəkdi.. özü özünü içəridən yeməliydi? Görünür nə isə var idi. yox. nə üçün onu belə bir yöndəmdə dünyaya gətirmişdi.). cığır-bağır sala-sala bir dəstə oğlan uşağı çimirdi. həsrət dolu qəmli gözlərini göldə çimən oğlanlara zilləyirdi. Həmin göldə atılıb düşə-düşə.Axundov adına Respublika Dövlət Kitabxanasında akademik Kraçkovskinin tərcüməsində Quranı oxuyurdu. rus dilində o kitabdan istifadə etmək üçün xüsusi icazə lazım idi və tələbə çox böyük çətinliklərlə həmin icazəni ala bilmişdi. Bəzən də qızla qol-qola gedən. Bakıda yaşadığı az qala bu dörd ildə tələbə Murad İldırımlı çox adamı tanıyırdı. nə üçün onu bu geniş dünyada məhkum yaratmışdı. Tələbə Murad İldırımlı əvvəllər tez-tez. Quran «Ali-Imran» surəsi»ndə deyirdi: «Əgər. Peyğəmbər dedi: «Ya Allah! Bağışla məni. əgər. sizi zəlil edərsə.. gecənin yarısına qədər restoranlarda. gözləri gülür və o həsrət yox olub. həmin oğlanla öpüşən qızı gizlin izləmək istəyirdi.. Bir gün belə keçdi. görüşdükləri qızlar haqqında əxlaqsız söhbətlər eləyən tələbələrdən olurdu və o zaman Murad İldırımlının bədbinliyi... iki gün belə keçdi. şırıldayan çayların kənarında da beləcə vecsiz və mənasız bir məxluq idin. ayrı-ayrı ayələri yaxşı başa düşsün deyə özü üçün Azərbaycan dilinə tərcümə edirdi. Allah ona kömək eləməmişdisə. Peyğəmbər daha həsrət dolu o gözlərin kədərinə dözə bilmədi: «Ya Allah! – dedi. qamışları kəsib bir-bir ucunu yondu və gölə baş vurub o qamışları suyun dibinə basdırmağa başladı ki. barlarda yeyib-içməkdən hələ də başları ağrıya-ağrıya gəzdikləri. həyətində atalarının puluna alınmış bahalı siqaretlər çəkə-çəkə. Səhərisi gün peyğəmbər gördü ki.. iti ucları bir azdan gəlib gölə atılacaq uşaqların başına-qarnına batsın. o öpüşməkdən qaçıb qurtarmaq istəyirdi. Ayaqları şikəst olan bir oğlan uşağı isə göldə çimə bilmirdi. heç kim sizə qalib gələ bilməz... öpüşən oğlanı tanıyırdı (ümumiyyətlə. Allah onu beləcə zəlil etmişdi.. həmin oğlan səhər tezdən gölə gəldi. Quran da deyir ki. amma niyə belə olmuşdu. Allah sizə yardım edərsə. indi isə hərdənbir M. amma onu heç kim tanımırdı və belə bir birtərəfli tanışlığın özü də həmişə bədbinlik. o oğlan şikəstlikdən xilas olub. Nə üçün o uşağı eləcə şikəst yaratdın?» Allah: «– Sən mənim ədalətimə şübhə etdin?» – soruşdu. beləcə gözəgəlimsiz olmağa məcbursan. uşaqlarla birlikdə göldə çimir. ünvanını öyrənib imzasız məktub yazmaq istəyirdi. Allah onu zəlil etmişdi və buna görə də bütün ömrü də belə keçəcəkdi.

eybəcər. körpə oğlunu da atıb Rusiyaya getmişdi və o vaxtdan bəri də ondan bir xəbər yox idi. 17 . həyətbacadan pencər yığanda da o möcüzəli dünyanın əhvalatlarından elə hey danışırdı. samovara köz salanda. öləndən sonra da nənəsinin səsini eşidəcək. Süleyman peyğəmbərlə görüşdürürdü. gedib biçilmiş o kolxoz zəmisinin ortasındakı tənha dağdağan ağacının kölgəsində otururdular. xaşasını götürürdü. qonşu kənddə dul. axırda yaşaya bilmədikləri üçün. gələcək tələbənin fantaziyası zirvələri. qaniçən şahlarla. istər-istəməz.. əlbəttə. gün qızırdı. amma iyirmi il kolxozda hesabdar işləyib varlanmış bir kişiyə ərə getmişdi və o vaxtdan da uşağı nənəsi saxlamışdı. amma biz az keçirdi və hər şey yenə də əvvəlki təkliyin. bir də heç vaxt geri qayıtmayacaq o gözəl uşaqlıq çağlarında. ətəkləri yay-qış ağappaq qar içində olan Babadağın. bəlkə əsl həqiqət öləndən sonra açılacaq? Axı. igid şahzadələr də o nağılların. danışırdı və tələbə kəndin kitabxanasında işlədiyi illərdə heç ağlına da gətirməzdi ki. onun üçün doğrudan da o dağların. tüstüsü. dərzi daşınıb aparılmış kolxoz zəmisində başaq eləməyə gedirdilər və ta gün günorta yerinə qalxana qədər orda-burda yerə tökülmüş buğda sünbüllərini xaşaya yığırdılar. elə ki. həmin o danışıqlar beləcə beynində həkk olub qalıb. bunun özü də şərti bir həqiqət idi.) əlindən cana gəlib günlərin bir gözəl günündə cavan arvadını da. o yerlərin ki. arasından şırhaşır dəli çaylar axan yarğanların qoynuna sığışmırdı. kim bilir. yəni diri insanların fikrinə görə belə idi. ola bilməzdi ki. cinlərlə danışan quşlarla. məsəllərin danışıldığı vaxtda qalacaq. özünün varlığı ilə bağlı tələbənin keçirdiyi xəcalət hissini bir az yumşaldırdı. meşələrdə. çaylarda. Nənəsi sübh tezdən yerindən qalxıb. çaylardan. Hər halda. yorğunluqlarından daha addım ata bilmirdilər. tələbə Murad İldırımlıya elə gəlirdi ki. hər şey beləcə oyun olsun. gözəl şahzadə qızlar da. amma daha möcüzəli məmləkətlərdən xəbər verməyəcək. gözəl şahzadə qızlarla. nənəsinin səsi. o zamanlar ki.sürətli addımlarla gedə-gedə fikrində imzasız məktubun mətnini yazırdı. əlbəttə. asfaltı içində o söhbətlər birdən-birə yadına düşəcək. O dağların döşündə. yadına düşəcək. çünki tələbənin qayğılardan uzaq uşaqlığı o yerlərdə keçmişdi və bu. tənhalığın qüssəsinə bürünürdü. doğmalıq da var idi. o meşələrin səsi idi. bu dünya var idi. nənəsi lap ulu babalardan qalmış balaca cürdəkdə gətirdiyi və hərdənbir o dağdağanın altına gəlib yerini dəyişə-dəyişə bütün gün ərzində kölgədə saxladığı sudan töküb bir-iki ovuc üzünə vururdu. sacda yuxa bişirəndə. igid və ədalətli şahzadələrlə. Bakı soyuqqanlığı içində. onun ürəyində hərarətli bir iz qoymuşdu. Xruşşovun hətta eşşək saxlamaq üçün də təyin etdiyi böyük vergilərin (həmin vergiyə görə dərə-təpə sahibsiz eşşəklərlə dolmuşdu!.. xəyal o balaca uşağı götürüb dünyanın ən möcüzəli məmləkətlərinə aparırdı. onda Murad həmişə nənəsinin tumanının böyründə olurdu və nənəsi un tapıb təndirə çörək yapanda. o dağlarda. Düzdür. tələbə Murad İldırımlı lap uşaq olan vaxtlar atası dünyanın yaddan çıxardığı o kənddəki yaşamaq qayğılarından. orada tələbə Murad İldırımlının təkliyini həmin dağlardan. o qədər də nənəsinin o səsi onunla birgə olacaqdı. divlərlə. o çayların. amma öləndən sonra hər şey bitir. meşələrdən savayı heç kim görmürdü və bu. sərinləyirdi. Bakı benzini. biçilib. nə qədər ki. əslində. nə qədər ki. bu cavan adam belə fikirləşirdi).. gələcək tələbə də nənəsinin böyrünə düşürdü. anası bir müddət ərini gözləmiş. çılpaq sıldırım qayaların. indiki tələbə (bəs sabahkı kim: kənd müəllimi? rayon qəzetinin ədəbi işçisi? təzədən kənd kitabxanaçısı? ya kim?) Murad Idırımlı bu dünyada yaşayacaqdı. əsl məsələ bunda idi ki (hər halda. Məsələ yalnız bunda deyildi ki.

ya da məni öldür ki. indi odu. sonra xəlbirlə samanı yelə sovururdu.. elə sevinmək sevinirlər ki... xaşadakı sünbülləri palazın üstünə töküb toxmaqla döyürdü. nənəsi mürgüləməyə başlayırdı. Ya bizə bir genişlik ver. Nənəsi yenə də durub başaq eləyirdi. canım qurtarsın... yenə ildırım çaxdı. Allah onu eşitdi. ildırım çaxdı. Kişi çıxdı Qaf dağının təpəsinə. onların o on uşağı da həmin o daxmada ömürlərinin axırına qədər şad-xürrəm yaşadılar... o gözəl sərin yel nənəsinin danışdığı o uzaq (və yaxın) möcüzəli dünyadan əsir. Qaf dağının yanında heş nədi.. dam yarıldı.– Ya bizi bu uzunqulaqdan xilas elə.nəvəsinin də əlinə bir az su tökürdü və gələcək tələbə də o qızmar gündə gözəl bir sərinlik hiss eləyirdi. O. saçlarını yolur. tufan qopdu. Arvad da bir tərəfdən gecə-gündüz kişiyə aman vermirdi. darısqallıq içində eşşək bir tərəfdən. həzrət Mikayıl qurban olduğum gəlib eşşəyi geri apardı. mən yaşayıram. bu da bizim ruzimiz. elə ki. getdi çıxdı Qaf dağının təpəsinə. dizlərinə döyür. bir durdular. əllərini göyə qaldırıb: «– Ya Allah. ildırım çaxdı. arvadın da gecə-gündüz deyinməyi bir tərəfdən. dam yarıldı. Qayıdanda gördü ki. onda gələcək tələbə Murad İldırımlıya ən qəribə gələni bu olmuşdu ki. Evə qayıdandan sonra nənəsi artırmada palaz açırdı. danışırdı. Axırda kişi dözmədi. tufan qopdu və kişi yenə də başa düşdü ki. – dedi. sərin bir yel qalxırdı və o zamanlar o uşağa elə gəlirdi ki. sonra da nənəsi arxasını dağdağan ağacının gövdəsinə söykəyib mürgüləyirdi. canım qurtarsın. Allah-taala belə buyurub ki. anadan əmdikləri süd burunlarından gəldi. onların o on uşağı da həmin daxmada həzrət Mikayılın gətirdiyi o eşşəklə bir yerdə yaşadılar. Soruşdu ki. talelərindən də çox razı qaldılar. belə də yaşamaq olar? Belə də həyat olar? Axırda kişi tab gətirmədi.. sən demə. birdən göy guruldadı.. o gözəl şahzadə qızların. tufan qopdu. o igid şahzadə oğlanların. bu uzunqulaq da sizinlə bir yerdə bu daxmada yaşasın. quşların dilini bilən o ağ saçlı. Tələbənin yadına gəlir. çünki belə yaşamaq olmaz ki. dedi ki. iki-üç göy soğan çıxarırdı və nəvəsiylə birlikdə yavaş-yavaş gəvələyirdilər. Allah onun sözlərini eşitdi. sonra nənəsi özüylə gətirdiyi dağarcıqdan bir acıtmalı çörək. Geri qayıdanda gördü ki. o eşşək də daxmadadı.. arvad da. – O daxmada daha yaşaya bilmirik. yenə əllərini göyə tutub: «– Ya Allah. birdən göy guruldadı. Kişi başa düşdü ki. sonra da dəni ələyirdi və danışırdı. bu dağlar var e. o arvad da. uşaqlar da daxmanın qabağına yığışıb toy-bayram eləyirlər. Deyinirdi ki. oturmuşduq daxmada. daxmada oturmuşduq... ya da məni öldür ki. o vaxt ki.. o arvad da.. Bir müddət beləcə ömür sürdülər. nənəsi artırmada palazın qabağında bardaş qurub dən ələyə-ələyə bu əhvalatı danışmışdı. amma gələcək tələbə eləcə o tənha dağdağanın kölgəsində otururdu və səhərdən bəri nənəsinin danışdığı o möcüzəli aləmə. Bu qədər külfətin hamısı bir balaca daxmada yaşayırdı.. həzrət Mikayıl bir uzunqulaqla birlikdə peyda oldu. Qəribə idi. eşşəklə bir yatdılar. bir də bir arvadıydı. nə olub? Arvad ağlaya-ağlaya cavab verdi ki..» Kişi bu sözləri deyəndən sonra göy guruldadı. gəl görəsən. Həmin gündən o kişi də. Həyatımız cəhənnəm əzabıdı. Daxmada oturub-durmağa yer yoxuydu. ağ saqqallı Süleyman peyğəmbərin yanına gedirdi. arvad oturub daxmanın qabağında.. Kişi soruşdu ki. yenə yollandı getdi çıxdı Qaf dağının təpəsinə. nə olub? Arvad cavab verdi ki. – dedi. Bir kişiydi. elə hey deyinirdi. Bir-birinin qarnına bitişib yatırdılar gecələr. on uşaqları varıydı. bax. ildırım çaxdı. Qaf dağı bilirsən nətər dağdı? Bizim. hər tərəfdən 18 . dünyada elə dağlar var. Bundan sonra o kişi də.» Yenə göy guruldadı.

. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yer almağın müsibət bir iş olduğunu məhəllə kişiləri yaxşı bilirdi. birtəhər eləsin yer alsın. qadınlar stəkan. kürsü düzürdü. ədviyyat da.. həmişəki qayğıları və sabahkı ümidləri ilə yerinə girib yatmışdı və o ümidlər də.. qayğısı. məhəllədə həmişə belə hallarda olduğu kimi.. namaz qılan bir adam idi və onu aparıb təzə salınmış. bir başqasını da Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına göndərdilər ki. Sonra məhəllədə yaşayan Molla Əsadulla gəldi. tələbə Murad İldırımlı üçün bir təskinlik oldu. tez əlini ağzından çəkdi.Sonra çörəkçi Ağabala vaxt tapıb həyətə samovar gətirdi (çünki məhəllədə ən böyük samovar çörəkçi Ağabalagildə idi) və tələsik də dükana qayıtdı. meşələr də həmin cılızlığın. Dünən Xədicə arvadın özü bu məhəllə adamlarından biri idi. Uşaqlar. Burada. . qəndqabı gətirdi. bu o deyən söz idi ki. kişilərin arasında dolaşırdı. istəklərinə. qarnında qurd var. yəhudisi bir-birinə qarışmış qəbiristanlıqlarda torpağa tapşırmaq düz olmazdı. amma Xədicə arvad oruc tutan. ona görə həmişə dırnağını gəmirir. dırnağını çeynəyir. amma yata bilmədiyi bir gecə çağı. göyərti də. qayğılar o qədər cılız. hətta nənəsinin səsi də. turşu da beləcə alınacaqdı və o yazıq Xədicə arvadın ehsanı məhəlləyə layiq olacaqdı. elə bil.. belə bir iş məhəllə kişilərinə yaraşmazdı. amma krantın yanında dayanmış tələbə Murad İldırımlı bunu fikirləşdikcə. o çılpaq sıldırım qayalar onların yanında bir heçdi. başı qarlı o uca zirvələr. həmişəki qayğıları içində gün keçirmişdi. kölgə idi. yazıq Xədicə arvadın ehsanında əti çörəkçi Ağabala öz boynuna götürürdü. amma harada? Hansı yerdə?) dəfn olunmağından indi daha məhəllə camaatının xəbəri yox idi və Siçan Balaniyaz da əfəlin biri idi və yəqin ki. arzusu. o qəbirlər itibbatmışdı. arvadı gərək çalışıb köhnə qəbiristanlıqda. nəlbəki. Tələbə 19 . babasının harada (Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında idi. mənasızlığın içində itib-batırdı. yəni Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında dəfn eləyəydilər. bax. bu gün həmişəlik yox olub getmişdi: haçansa dünyaya bir çağa gəlmişdi. əlbəttə. Xədicə arvadın gündəlik güzəranına da. öz istəyi. xristianı. Sonra illər keçdi. qəribədir. cavanlar öz evlərindən miz gətirib həyətə düzürdü. düyü də.. qaşıq.. bu bədbəxtin yəqin ki. o qayğılar da. o dağlar da. onun atasını. Yazıq Xədicə arvadın atasının. Xədicə arvad olmuşdu və bu gecə də o Xədicə arvad dünyadan köçüb getmişdi. Tələbə Murad İldırımlının yadına düşdü ki. Bir nəfər ölü kağızı almağa getdi. təəccüblü bir şey yox idi. qayğılarına da bələd olmuşdu və indi o istəklər.. müsəlmanı. mənasız görünürdü ki. bu yazıq Xədicə arvadın bu evində birdən-birə gəlib yadına düşdü və o əhvalat.kəndlərini əhatə etmiş.. tələbənin öz həyatı. elə bil. babasını həmin qəbiristanlıqda dəfn eləmiş olsunlar və o rəhmətliklərin yanında bir qəbir qazdırılsın. heç nə danışmırdı. qocalmışdı. həyət qapısından çıxa-çıxa: – Ət dalıyca adam göndərmişəm. Az qala səkkiz ay kirayənişin yaşadığı müddət ərzində tələbə. orada güc-bəla ilə o rəhmətliyə yer almaq müyəssər olurdu ki. Düzdür. qəbir qazdırsın. oturmaq üçün kətil. elə bil ki. – dedi. burada. onun da xəbəri yox idi. hər tərəfi bürümüş bir qüssənin içinə girirdi və məsələ yalnız Xədicə arvadın köçüb getməyində deyildi. hər şey yaddan çıxıb getdi. evə qalxıb cənazə olan otağa girdi. dəfn-mərasimlə bağlı tapşırıqlarını verdi. sıx meşəli o böyük dağlar.. kişilər arasında vəzifələr bölündü və Xosrov müəllim də həmişəki kimi. hətta keçirdiyi o çətin gecələr də. həmişəki qayğıları ilə səhəri açmışdı.. Universitetdə tələbə qızlar öz aralarında zarafat eləyirdilər ki.. böyümüşdü.

şifahidən isə «2» almışdı. bizimkilər də şofer olurlar. Xədicə arvadın o sözlərindən sonra. Bəlkə bilirdi? Gələcək tələbə Murad İldırımlı kənddə məktəbi qurtarandan sonra. səs olmiyəndə də. Isti tumla dolu torbanın yanında bir-birinin içində düzülmüş kağız torbacıqlar olurdu. dırnağını çeynəmək adətindən yaxa qurtarsın. buralara bir sakitlik çökürdü. Həyətdəki krantdan gecə-gündüz həmişə damcı-damcı su axırdı və o zaman ki. Əlbəttə.. Xədicə arvad üç gündən-dörd gündən bir gedib Təzə bazardan kilo ilə tum alıb gətirirdi. yüz qramı güclə tuturdu. özü gedib pul verib qəzet almırdı və elə ki. mən nə bilim. çətin məqamlarda o krant səsi. oxunmuş qəzetləri kirayənişindən alırdı. amma var gücü ilə çalışırdı ki. oturub semiçka satıram. eləcə də dinməzcə öz otağına qayıtdı və o krant da damcılamağına davam etdi. evdə tumu qovururdu. üstünə nazik döşəkcə saldığı balaca taxta kətildə oturub küçədən keçənlərə. məhəllə uşaqlarına yüz əlli qramlıq stəkanı on qəpiyə tum satırdı. avtobusda oxuya bilmədiklərini isə otağında oxuyurdu və bütün bu müddət ərzində Xədicə arvad səbrlə qəzetləri gözləyirdi. Qoy səs gəlsin də. bütün məhəllə yatırdı. amma qəribə idi. Əvvəllər krantın eləcə damcılamağı tələbəni əsəbiləşdirirdi.. qurd bunun qarnında deyil.. hər gün səhər universitetə gedəndə təzə qəzetləri alırdı. adamın ürəyi partdıyır axı!. – deyirdi..oğlanlar isə deyirdilər ki. bude.. bəzən yatmağa qoymurdu.. Rayonnan gəlib oxuyub adam olursuz... həyətin küçə qapısı ağzında..» Əlbəttə.. Qıznan-zadnan da işivüz olmur sizün!. amma hərdən heç özü də bilmirdi ki... hətta gəlib tələbə yatan otağa da çatırdı... Xosrov müəllim də. bunun beləliyinə baxmayın... kim ki.. Bakıdakı bu tələbəlik hansı əzab-əziyyətin bahasına başa gəlib və hansı əzab-əziyyətlə də davam edir. o yazıq Xədicə arvad da yatırdı. ürəyi qurdludu. Ətağanın cəddiyçün. bax. elə bil.. Malades!. tələbə Murad İldırımlı verirdi. – Süz kəndçilər ağıllı olursuz!. o yazıq Xədicə arvad bilmirdi ki. fikir verirəm sənə. Sən də ağıllısan. yüz əlli qram əvəzinə. krantın damcılamağı daha gecələr tələbə Murad İldırımlını əsəbiləşdirmirdi. Xədicə arvad tumu o torbacıqlara töküb verirdi və həmin torbacıqları düzəltmək üçün qəzeti. səhərlər avtobus çox basabas olduğu üçün qəzetləri günorta dərsdən qayıdanda oxuyurdu.... yox. Stəkan sınmasın deyə içinə yapışqanla kağız yapışdırmışdı və o kağızı o qədər qalın eləmişdi ki. Murad İldırımlının bu söhbətlərdən xəbəri yox idi. Nöş əl vurursan kranta? Qoy axsın da.. əli necə ağzına gedib. amma bir gün Xosrov müəllim hardansa tapdığı yekə bir kəlbətinlə bu krantı düzəltmək istəyəndə o yazıq Xədicə arvad dedi: «– A-a-a. amma 20 . onda o krantın damcılamağı lap aydın eşidilirdi. Süzdən xoşum gəlir!. ürəyindədi.. bir ünsiyyət gətirirdi. Bisavaddığın axırı mənim kimidi.. adətən. day nə olurlar.. cibinə tökmək istəmirdi. nə qədər küçədə oturmaq olar. gecə-gündüz oxuyursan.. şifahidən yenə də «2».» Xosrov müəllim necə dinməzcə o krantı düzəltmək istəyirdisə. qıznan-zadnan da aron yoxdu!. mənimki başıbatmış da getdi siçantutan oldu!.. iki il dalbadal Bakıya gəlib ali məktəbə qəbul imtahanı vermişdi və hər dəfə də kəsilib geri qayıtmışdı: birinci dəfə yazılı ədəbiyyat imtahanından «4» almışdı. səliqə ilə kəsib torbacıq düzəldirdi və arvadın kefi açıq-aşkar kökəlirdi: «– Süzdən xoşum gəlir!. ikinci dəfə yazılı ədəbiyyat imtahanından «5» almışdı. araq içmirsən. dırnağını necə çeynəyir. əksinə. birinci dəfə şifahidən imtahan zamanı bütün suallara cavab verdi.. paxılın biridi. Nə çıxar – oxumaqdan çıxar!. Siz çıxıb gedirsüz. mən tək qalıram burda. Oxuginə!.

.» O getməklə. çıxışları yazmaq üçün (özü cümlə yaza bilmirdi.) əlində qələm tutmağı bacaran bir adam lazım idi və kənddə də bu sahədə gələcək tələbə Murad 21 . qəzet. uşaqlarından heç birinin adını bilmirdi. Murad İldırımlı kəndə qayıdıb bir il yenidən hazırlaşdı. bu roman haqqında heç harada bir məlumat da tapmadı. səhhətinin zəifliyinə görə onu əsgər də aparmadılar. doğrudan-doğruya kitab. əlinə keçən kitabı. gələcək tələbə bir də düz beş il Bakıya ayaq basmadı. azərbaycanca imtahan götürməyinə baxmayaraq.. müəllim soruşdu: – «Əzizimin cəfası» romanını kim yazıb? Murad İldırımlının belə bir romandan xəbəri yox idi. qəzetlərə müsahibələr vermək lazım gəlirdi. çünki Aleksandr Serqeyeviç Puşkinin dahi rus şairi olduğunu yaxşı bilirdi. ölkənin başqa şəhərləri ilə məktublaşması da artırdı. amma illər keçdikcə. Muradın başının üstündən auditoriyaya tərəf baxıb rusca bərkdən: «– Sleduyuşi!» – çağırdı.. şifahidən imtahan verəndə yenə də sualların hamısını danışdı və Murad danışdıqca cavan bir adam olan müəllim berialin sürtdüyü qara saçlarını tez-tez daraqla geriyə daraya-daraya və gülümsəyə-gülümsəyə razılıqla başını tərpədirdi.. «Əzizimin cəfası» romanını da tapmadı.. amma o dahi şəxsin böyük oğlunun və kiçik qızının. amma gecə-gündüz oxudu və ikinci il Bakıya gəlib növbəti qəbul imtahanında yazıdan «5» aldı. yəni rayon və respublika səviyyəsindəki hesabatlarda kitabxana kimi qeydiyyatdan keçən.) sulanırdı və elə ki. yəni kağız üzərində yalandan məlumat vermək üçün yox. qəzeti. medallarını döşünə taxırdı və o zaman metalın ağırlığından az qalırdı pencəyinin yaxaları cırılsın.. daha doğrusu. cürbəcür rayon və respublika təşkilatlarına bir ucdan məktublar. düzdür. – Sənnən yaxşı ədəbiyyatçı olacaq!. tez-tez əsnəyirdi və əsnədikcə də o müəllimin cod və qalın qaşlarının altından baxan domba gözləri (neçə illər keçmişdi. bu adam. dörd dəfə Lenin ordeni almışdı. – dedi. kitabxana da yox idi. ümumiyyətlə. gəl. Muradın cavablarını təsdiq edirdi və gələcək tələbə cavabları qurtaran kimi: – «Çox gözəl!. Mütləq gəl! Mühakimələrin xoşuma gəldi!.. Indi de görüm dahi rus şairi Aleksandr Serqeyeviç Puşkinin böyük oğlunun adı nədir. Sov. ordenlərinin sayı artdıqca Bakıyla. boyunun kiçikliyinə. amma tələbə Murad İldırımlı o domba gözləri hələ də hərdənbir xatırlayırdı. buna görə də həmin məktubları. « – Sənnən yaxşı ədəbiyyatçı olacaq!...müəllim ona heç qulaq asmırdı. adı kitabxana olan. Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi üzvlüyünə namizəd olmuşdu. Kənddə kolxoz sədri Sosialist Əməyi Qəhrəmanı idi. ona görə də gözlərini döyüb qaldı və müəllim eləcə əsnəyə-əsnəyə yaxşıca bir «2» yazdı. hərdən rayon mərkəzində təntənəli iclaslara gedəndə bütün ordenlərini. kənddə kitabxanaçı işlədi. jurnal yığdı. tələbnamələr yazıb kitabxananın fonduna həqiqətən. bir də kiçik qızının adı nədir?» Murad İldırımlı yenə gözlərini döyüb susdu. əsərlərini oxumuşdu. jurnalı oxudu. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı. dostum!. əslində isə kolxoz idarəsinin anbarı kimi istifadə edilən zirzəminin bir küncünü nazik taxta arakəsməyə alıb. Nitq mədəniyyətin hələ inkişaf eləməyib. teztez iclaslarda çıxış etmək. təbii ki. gələcək tələbə bütün sualların cavabını söylədi.IKP-nin XXV Qurultayının nümayəndəsi idi. ancaq cavabların xoşuma gəldi! Sən yaxşı ədəbiyyatçı olacaqsan! Get bir il də hazırlaş. orada kitabxana düzəltməyə başladı. yəni bu kolxoz sədri uzun müddət ştat cədvəlində kitabxanaçının əvəzinə də qol çəkib maaşı öz cibinə qoyurdu və kitabxanaçı vəzifəsi yalnız ştat cədvəlində olduğu üçün. xahişnamələr. səhər tezdən olduğu üçün.

Azərbaycan KP MK-nın işçiləri tərəfindən redaktə olub düzəldilirdi) yazayaza kitabxanaçılıq edirdi və özünün belə bir kitabxanaçı taleyi ilə barışmışdı. bunun mənası yoxdur.. gir instuta!. ə? Oturmısız bu dağların döşündə. indi də aspiranturanı bitirmək üzrəydi. qəzet və jurnallar kimi. sədrin o kiçik gədəsi girən yer! Sənin elə yerlərlə nə işin?. lap əlli min manatdı!. on iki min ver.. Anamın ruhu şad olsun deyən. Bildin?! Elə yer var ki. raykom işçiləri tərəfindən. o neynəyəcək? Üstünnən bir az götürüb. bu hökumətin işləri heç vaxt düz getməz!. bax. Bakıdakı təntənəli iclaslarda olurdusa. heç bir nəticəsi olmayacaq. kəndin camaatına yaxşılıq eləmək istəyirəm!. verəcək özündən yuxarıdakına. O puldan mənə heç bir bozbaş haqqı da qalmayacaq!. onlar da özlərinkin götürüb artığını ötürəcək haraya? Moskvaya! Başa düşdün. kağız-kuğuzunu köhnə 22 . hərdən anbardakı o kitabxanaya daxil olurdu.. o cavan müəllimin gülümsəməyi də əldəqayırma taxta rəflərə düzdüyü təzə kitablar. ə? Belə olmasa. özü elə mənim kimi kəndçinin biridi.İldırımlıdan irəlidə olan yox idi – sədr kitabxanaçı vəzifəsinin maaşından keçdi və Muradı kitabxanaçı adı ilə işə götürdü. çünki gələcək tələbə başa düşürdü ki. Gözünü niyə bərəldirsən... ali məktəbə qəbul olunmaq üçün imtahan verməyəcək. O neynəyəcək? O da sənin o pulunun üstündən götürəcək. Bir prafessır qonşum var. verim ona. gedib kabab bişirirəm ona. Pulu verəcəm prafessıra.. bir də heç vaxt Bakıya getməyəcək. Kolxoz sədrinin Muradla oxuyan oğlu zırramanın biriydi. instituta girdi və Murad İldırımlı onun dədəsinə mirzəlik elədiyi müddət ərzində də institutu bitirdi. bu uşaqların instituta girməyləri. çünki o. verəcək öz ministirinə! Ministir gözünə döndüyüm neynəyəcək? O da öz payını götürüb qalanını verəcək sekadakı böyüklərə. Özünün də bu işlərdə səriştəsi var. hərdən çağırır. elə bilirdi ki. dünyadan xəbəriniz yoxdu. bunları nəzəri cəhətdən bilirdi. ver... sədrin daha dörd uşağı Bakıda ali məktəblərə daxil oldu və onların o ali məktəblərə necə daxil olduqlarında gizli bir şey yox idi. amma bütün bunlara baxmayaraq.» Gələcək tələbə Murad İldırımlı dünyanın belə işlərindən xəbərdar idi. Danışım onnan. Murad İldırımlı sədrin məktublarını və çıxışlarını (bu çıxışlar rayon mərkəzində olurdusa. qoca anası öləndə iki günlük kəndə gəlmiş Əsgər adlı həmkəndlisi günlərin bir günündə gələcək tələbəyə demişdi: « – Instuta girmək istəyirsən. O neynəyəcək? O da üstünnən bir az götürüb verəcək öz böyüyünə.» Murad İldırımlı və ümumiyyətlə. o qalınqaş müəllimin domba gözləri. Bu kənddən çıxıb Bakıda milisioner işləyən və bir də iyirmi beş ildən sonra. oxuyub adam olub!. gizlincə gedib girmişdi kişinin evinə və akvariuma işəmişdi. ə? Bunun qiyməti on iki min manatdı!. balıqların da hamısı ölmüşdü. Murad bir yay günü birdən-birə pal-paltarını. mənnən də dostdu. nənəyin deyirlər qədimnən qızılı qalıb. hər halda.. elə-belə hara baş götürüb gedirsən Bakıya? Elə-belə instut olar. O oğlandan sonra. Adı prafessırdı e. instutda işləyir. dağların döşündəki o kənd milisioner Əsgərin dediyi qədər də dünyadan xəbərsiz deyildi. bu dünyanın Allah tərəfindən yaradılmış məhkumlar zümrəsinə daxildir. sən öl.. Ode. Akvarium düzəldib xırda çay balıqları saxlayan və bu barədə rayon qəzetinə elmi məqalə yazmış zoologiya müəlliminə hirsi tutduğu üçün. oxumaqları məni lüt elədi!. sədrin həmin zırrama oğlu məktəbi qurtaran kimi. sədr özü hərdən dərindən köks ötürüb həyatdan şikayət edirdi: « – Ə..

nəvələrinin.. yataqxana adamı deyil və bu qərara gəlmişdi ki. məlum olmurdu ki. döyginə də.) verirdi. əsəbiliyi ilə yataqxanadakı tələbələrin zəhləsini tökmüşdü (bəzisinin hətta nifrətini qazanmışdı və bunu özü yaxşı bilirdi). düzdü. özünə iş axtardı. kirayənişinə heç nə vermirdi. çünki arvad heç nə təklif 23 . döyə bilmirəm əti.. nə olar!. neynərdim mən başıküllü? Güc qalıb bəyəm ki. yoxsa doğrudan da qurdla doludu. Xədicə arvad küftə-bozbaşı təklif eləsəydi də.» Tələbə. Nanə qurusu-zad da tökəciyəm üstünə. ayda da yetmiş manat pul alacaqdı: soraqlaşa-soraqlaşa gəlib Xədicə arvadın bu evini tapdı və düz səkkizinci ay idi ki. xudbinin biridi?. qəlbi açıqdı. gözləyirdi. amma sonra hamısını özü yeyirdi. əti tələbəyə döydürürdü. özü də başa düşmüşdü ki. yoxsa paxılın. tələbələr yatırdı..F. bunun ürəyi təmizdi. Axundov adına Respublika Dövlət Kitabxanasına məktublar yazmışdısa da. çünki heç kimin belə bir əsərdən xəbəri yox idi və axırda başa düşmüşdü ki. xüsusən... alıb yeməzdi. ya... Sən olmasaydun. bişirirdi. hikkəsini də göstərməyə ehtiyac olmurdu.. heç belə bir roman yoxdur. Sən də adam balasısan axı!. tapa bilməmişdi. amma xasiyyətini də. axırda Bayıl tərəfdə şəxsi avtomobillər saxlanan dayanacaqda gecə gözətçisi işinə düzəldi – bir gecə gözətçilik edəcəkdi. şəstinə sığışdırmazdı. bir gecə də evdə qalacaqdı. Gələcək tələbə bütün bu müddət ərzində «Əzizimin cəfası» romanını nə qədər axtarmışdısa da. günaşırı Bayıla gedib gecələr maşınların qarovulunu çəkirdi. Üç il universitetin yataqxanasında qalmışdı. bir həftə yataqxanada qaldı... yaxçı yerinnən vericiyəm sənə e. Bakıda tələbəlik edirdi. Malades! Sən də gərək ev xörəyi yiyəsən.» Yazıq Xədicə arvad bu cür deyirdi. dörd gündən-bir gedib bazardan özü üçün yarım kilo qoyun əti alırdı və evə gəlib tələbə kirayənişininə: «–Qurban olum sənə! – deyirdi. M.çamadanına yığıb sədrə də bir söz demədən Bakıya getdi. qaradinməzliyi ilə. Küftə-bozbaç bişiriciyəm. yataqxanadan getsin. qohum-əqrəbasının və dostlarının adlarını əzbərləmişdi. Xədicə arvadın otağına girib palazın üstündə bardaş qururdu və köhnə dəhrəni əlinə alıb kötükdə ət döyürdü. nə yaxçı oldu yetirdi səni mənə!. lap əntiqəsindən!. ayın başında aldığı yetmiş manatı da eləcə gətirib ev kirayəsi kimi Xədicə arvada (yazıq Xədicə arvad. – Qoca arvadam. qardaşlarının. Yay tətilini bitirib kənddən qayıdandan sonra. hətta yataqxananın ümumi hamamında da hamı ilə birlikdə çimmirdi. Gəl kömək elə mənə. sənə də verəciyəm. onunla bir otaqda qalan oğlanlar rahat nəfəs almışdı– tələbə Murad İldırımlı çətin adam idi. özü isə hər ay aldığı qırx manat təqaüdlə yaşayırdı. dahi rus şairi Aleksandr Serqeyeviç Puşkinin isə bütün uşaqlarının. küftəbozbaşın gözəl iyi otaqlara yayılırdı. Xədicə arvad da tələbənin yanında oturub diqqətlə ətə baxa-baxa (kənara – kötüyün altına saldığı ağ süfrəyə bir tikə sıçrayanda. Həmişə tək olurdu. bacılarının. tələbələr də. əntiqə küftə-bozbaş olıcek! Sən də yeyəcəksən! Yaxçı döy!... o saat götürüb kötüyün üstünə atırdı) deyirdi: «– Allaha qurban olum. Nöş vermirəm? Bəsdi də səhərdən axşameycən çaynan çörək yedün... sonra gəlib çimirdi. vayvayım qalıb!. tələbə Murad İldırımlının xasiyyəti elə idi ki. özüm döyüm əti? Yaxçı döy! Ay malades!. Murad İldırımlı avqustun cırhacır istisində Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinə qəbul imtahanı verdi və ilk növbədə özü üçün gözlənilmədən universitetə daxil oldu və o vaxtdan etibarən də dördüncü il idi ki. hayhayım gedib. ya yox? Ətağanın cəddiyçün. Xədicə arvad üç gündən. ümumiyyətlə. Azərbaycan Yazıçılar Ittifaqına.

birdən-birə Xədicə arvad barədə fikirləşməyə başlayırdı. Həmin gecələr ki.. çılpaq göstərmək istəyirdi və bu yazı bir etirafnamə olmalıydı və o etirafnamənin birinci cümləsi həmişə beynində dolaşırdı: «Sənə eşq olsun. dünyadakı ümid və ümidsizlik onu elə bir qaranlığa aparıb çıxarırdı ki. riyakarlığı və sadəlövhlüyü. tələbə Murad İldırımlı yerinə girirdi və çox həssas. Xədicə arvadın yetmiş manata kirayə verdiyi bu balaca otaqda hava çatışmırdı.. yazıq Xədicə arvadın ağzında bir dənə də diş yox idi və nə yeyirdisə.. .. insanın yazıqlığı və qəddarlığı.. özünün timsalında insan xislətini heç nədən çəkinməyərək. Və nə yaxşı ki.F. Həyətdə yan-yana düzülmüş mizlərin üstünə məhəllə arvadlarının öz evlərindən gətirdikləri süfrələr salınmışdı.eləmirdi. bu balaca otaq onun bütün içini sıxan mənəvi bir məhbəsə çevrilirdi. Bəzən tələbə Murad İldırımlı bütün bu hisslər aləmini təsvir etmək istəyirdi.. sonra. Iki-üç gündən sonra. qaşqabağının səbəbi ömürləri boyu bir 24 . ey gözəl insan!. amansız hisslər bu cavan adamın bütün əsəblərini çılpaqlaşdırırdı. tələbəyə belə gəlirdi) və öz daxili aləminin timsalında insanı dərk eləməyə çalışırdı. etibarı və vəfasızlığı. kişilərdən işə gedəni getmişdi (bir hovur işdən icazə alıb qayıdacaqdılar ki. Bugünkü dəfn mərasimində Molla Əsədulla. Molla Əsədullanın susmağının. əlindəki qara mina təsbehi (Kərbaladan gətirilmiş bu təsbehləri Bakının Quba meydanında alverçilər satırdılar və çörəkçi Ağabala onlardan birini alıb oğlunun əsgərlikdən sağsalamat qayıtmağı münasibətilə Molla Əsədullaya nəzir vermişdi) aramla çevirirdi və bir söz demirdi.. amma səhərdən bəri krantın yanında dayanıb öz kiçikliyini və lazımsızlığını hiss eləyən Murad İldırımlıya elə gəlirdi ki. əlbəttə. yazıq Xədicə arvadın təziyəsini müftə yola verəcəkdi və şübhəsiz ki. arvadın qırxı çıxanacan hər cümə axşamı başqa dəfn mərasimlərindən macal tapıb bu həyətə baş çəkəcəkdi. heç nədən utanmayaraq.. tamam kənar bir adamın gözləri ilə özünə baxırdı (hər halda. insan xisləti barədə fikirləşirdi və axırda gəlib özünün üstünə çıxırdı. belə məqamlarda həyətdəki o krantdan eləcə su damcılayırdı.». bu ata-ana-tələbə üçbucağında o qədər mənasızlıq var idi ki. hər şey təzədən başlayırdı. tələbə təzədən ət döyürdü və Xədicə arvad da həmin sözləri yenidən deyirdi. amma etirafnamə yazılmırdı və bunun əvəzində tələbə Murad İldırımlı M. heç kimdən pul almayacaqdı. mərhumun dəfnində iştirak etsinlər). vərəqləri tamam köhnəlib nimdaşlamış kiçik ölçülü Quranı qabağına qoymuşdu. Sifətini xatırlaya bilmədiyi atası barədə düşünürdü. çünki mal əti yeyəndə qarnı pozulurdu. ümumiyyətlə. barmaqlarının arasında əzib ağzına qoyurdu. hansı bir izahatçünsə həvəs qalmırdı. mizin başında isə Molla Əsədulla oturmuşdu. Yazıq Xədicə arvad mal əti yemirdi. ürəyinin incəliyi və qəlbinin qaralığı. yoxsa yox. getməyəni miz arxasında əyləşmişdi. illər boyu üzünü görmədiyi anası barədə fikirləşirdi və haçansa bu adamların bir gecəlik yaxınlığının iyirmi yeddi ildən sonra onun simasında Xədicə arvadın evindəki bu dörd divar arasında beləcə əzab çəkməyi tələbəyə dünyanın ən mənasız bir işi kimi görünürdü. insan gözəldir. Etirafnamə həmin gözəl insana müraciətlə yazılmalı idi və axırda oxucu özü nəticə çıxarmalı idi ki. məhəllə adamı olduğu üçün. hansı bir qanunauyğunluq. Axundov adına Respublika Dövlət Kitabxanasına (vaxtı ilə kənddən dalbadal məktublar yazdığı kitabxanaya) gedib Jan Jak Russonun «Etirafnamə»sini təzədən oxumağa başlayırdı. Yəqin ona görə ki. həmişə qoyun əti alırdı və həmişə də küftə-bozbaş bişirirdi... hamısını damağıyla çeynəyirdi.. küçə qapısının qabağında oturub müştəri gözlədiyi vaxtlar hərdənbir tumu da dənələyib dırnağıyla didişdirirdi.

bu yas məclisinin pulsuz olmasıdır.. Girmişdi Molla Əsədullanın həyətinə. Xədicə arvadın ruhu gərək şad olaydı. bu mollanın özünü apareydi!. Itin boğazı zəncirli idi. Bakıda əti talonla adambaşına bir kilo verirdilər. Gecə bizim mələyə canavar gəlmişdi. Onda Bakıya bir qar yağmışdı ki. tər tökə-tökə dartıb çıxarırlar. qanıqara da olsa. nə olsa o acdıqda. O canavar o iti aparanecən. başı qalmışdı həyətdə. hələ o tərəfi bir yana qalsın ki. O Molla Əsədulla var a.. Bilirsən bu köpey oğlu Molla Əsədulla dava vaxtı camaatdan mamileynən nə qədər pul yığdı? Nə qədər daş-qaş yığdı?! Neynirsən. ancaq indi də. Bir neçə cavan əlinə kəlbətin.. 25 . nə də ki.. yeməyə bir şey-mey yoxuydu. cəmi üç-dörd gün bundan əvvəl idi!. yas məclisləri üçün. müharibə bir-iki iliydi qurtarmışdı. amma. yazıq Xədicə arvadı həyatla. bu dünya ilə bağlayan paslı dəmir milləri dartıb çıxarırlar və beləcə əziyyətlə. Bir dəfə (dünyanın işinə bax. yağdan da çox korluq çəkirdi.məhəllədə yaşadıqları Xədicə arvadın ölümü deyil. hörmət-izzətlə qaldıracaqdılar. bir adamın yaralı barmağına işəməz. sən heç onda dünyada yoxuydun!. kaş elə bunun. çörəkçi Ağabala bu əti baha qiymətə – kilosu 10 manata əldən aldırmışdı. nə vaxtıydı ki.. Özündən başqa. zaraza səhərdən axşameycən Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındadı.. nə yaduva gəlməz e.. itini aparmışdı. yuxarıdan da mismarla vurulub bərkidilmiş ikinci tayının uzun və paslı mıxlarını dartıb çıxartmağa başladı və bu zaman krantın yanında dayanıb baxan tələbə Murad İldırımlıya elə gəldi ki.. çünki necə kəsilib. Məhəllə cavanlarının çoxu sürücü işləyirdi və o cavan sürücülərdən biri yük maşınını həyətin küçə qapısının ağzında saxladı. mürdəşir onun üzünü yusun. boğazını gəmirib aparmışdı. Əlbəttə. çəkic alıb həyət qapısının uzun-uzun illərdən bəri aşağıdan da. bax. köpey oğlu!. çörəkçi Ağabalanın özünün adına-sanına. mağul amerikalılar. tısbağa yumurtasının paraşokunu gətirirdilər!. Müharibə vaxtı. Canavar da bilmişdi ki. onun həyətinə girmişdi.. yerin altında da olsaydı və bir dəvə qiymətinə başa gəlsəydi də (məhəllənin çörəkçi Ağabala kimi imkanlı adamlarının köməyi ilə). ay zaraza. oğlannarınnan başqa.. necə saxlanmağı məlum olmayan ağırlaşmış və çirkli-paslı hökumət ətindən qoca arvadın ehsanını vermək nə məhəlləyə yaraşardı.... qızlarınnan. heç olmasa.» Indi həmin Molla Əsədulla Xədicə arvadın yasında mizin başında oturmuşdu və bu gün qazanc dalınca Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına getməyəcəkdi. Həyətin küçə qapısı açıldı və çörəkçi Ağabalanın əsgərlikdən qayıtmış oğlu ağappaq tənzifə bükülmüş bir qucaq ət gətirib Xədicə xalanın evinə qaldırdı. sənin yaduva gəlməz. o cavanlar qapı tayının mıxlarını yox. hə? Goruva apareceysən? O qədər pulu var... Day o da yoxuydu. ay tələbə. bu qədər pulu. pul qazanır. çünki Xədicə arvad o paslı millərdən hələ də əl çəkmək istəmir. itin bədənini aparmışdı. yağı isə talonla adambaşına yarım kilo (sonuncu dəfə 7 Noyabr bayramı münasibətilə yağı adambaşına bir kilo vermişdilər). çünki Molla Əsədulla gəlib bu həyətdə oturub mərhumun qarşısında son borcunu verirdi və bu da o demək idi ki. təzə ət tapılmalı və alınmalıydı. Məhəllə camaatı ətdən də. amma belə. elənçinə qar heç vaxt olmamışdı ya. hər halda. Molla Əsədullada olar!. hökumət dükanlarından ət almaq da asan məsələ deyildi.. heç vaxt! Özü də acdığıydı də. ömrünün bir gününü müftə yola salacaqdı. arvadı «əl-rəhmanla».) Xədicə arvad tələbənin gətirdiyi qəzetlərdən kiçik torbacıqlar düzəldə-düzəldə demişdi: «– Bilirsən. Molla Əsədulla qaşqabaqlı da olsa.

Indi ona elə gəlirdi ki. bu göyümtül adyalla da. özləri də (o cümlədən. Xədicə arvadın ölü qılçı. bütün acizliyini. təzə doğulmuş uşağı qucağına almaq kimi. – Gəl. başqaları kimi sən də. sarıtdırsınlar və bu vaxt Molla Əsədulla gözlənilmədən üzünü tələbə Murad İldırımlıya tərəf tutdu. ürəksizliyinə nifrət edəedə Xədicə arvadın o göyümtül adyala bükülmüş cənazəsindən tutub başqa məhəllə cavanları ilə bərabər. özünü ələ ala bilmirdi. evə toplaşmış məhəllə arvadları daha ağlamırdı və bu gün universitetə dərsə getməyən (dördillik tələbəlik həyatında birinci dəfə idi ki. yəni tale deyirdi ki. dizləri əsirdi və ən dəhşətlisi bu idi ki. çörək yemək. bütün həyət onun necə bir vəziyyətə düşdüyünü görür. tələbə özünü məcbur edə bilmirdi. onu səsləyən Molla Əsədulla deyildi. məscidə aparıb yudurtsunlar. küçəyə yayıldı və hamı da məhəllədəki kirayənişinin acizliyinin. Qoy mən aparım. elə bil ki. bircə anın içində tələbəni soyuq tər basdı. həyətin küçə qapısını taybatay açdılar. nə eləsin. Tələbə Murad İldırımlının əli ömründə heç vaxt meyitə dəyməmişdi və indi adyalın altından Xədicə arvadın boşalmış cansız qılçını əlinin içində hiss etdikdə tələbəyə elə gəldi ki. Xosrov müəllim) yük maşınına mindilər və maşın yerindən tərpəndi. bir parçası. alə? – dedi. hesabla tələbə Murad İldırımlı bir yüngüllük hiss etməliydi. gəl beləcə əlinlə ölümü hiss elə. məscidə gedəcəkdi. sonra yazıq Xədicə arvadın göyümtül nimdaş adyala bükülmüş cənazəsini həyətə çıxartdılar ki.. o. yararsızlığını bir daha ona göstərmək istəyirdi. bax. tale idi.... Xədicə arvadı bükməmişdilər. dərs buraxırdı) tələbə Murad İldırımlı həyətin küçə qapısı ağzında dayanıb yenə də bilmirdi ki.. gəl. əziz dostum Murad İldırımlı. gözlərini yerə dikib ürəyi döyünə-döyünə cənazəyə yaxınlaşdı və Xədicə arvadın ayaq tərəfindən yapışdı. kömək elə.. bu həyətdə.. cənazəni başqaları ilə birlikdə aparıb maşına qoyacaqdı. tələbənin özünü bürümüşdülər və tələbə öz bədəninin dərisində o adyalın nimdaşlığını hiss edirdi. krant damcı-damcı axırdı. bir-iki addım atdı və elə bil ki. özü özünə sübut edəcəkdi ki. aparun məscidə!. bir halda ki. ölümü əllərinlə beləcə müayinə et. sən çəkil. Xosrov müəllim qupquru quruyub qaxac olmuş barmaqları ilə tələbə Murad İldırımlını kənara elədi. Molla Əsədulla əvvəllər də hərdənbir məhəllədə gözünə 26 . onda. boğuq səsiylə: – Orda nöş durmusan. cənazəni yük maşınına qaldırdılar. bu məhəllə camaatının arasında təpədəndırnağacan bir biabırçılıq içindədi.Cavanlar nəhayət ki. tualetə getmək kimi. ağır bir yuxu içində Xosrov müəllimin səsini eşitdi: – Çəkil sən. gəl. amma həmin dəm bu cavan adamın içində Xosrov müəllimə qarşı bir kin-küdurət baş qaldırmışdı: tələbə özünü məcbur edəcəkdi. Xosrov müəllimə minnətdar olmalıydı. Həyətdəki mizin arxasında oturmuş kişilər isə yavaşdan bir-birləri ilə söhbət edirdilər. yararsızlığının şahidi oldu. Tələbə öz acizliyinə. soyuq tərini duyur. özün özünə qapanıb böyük-böyük fikirləşmək asan şeydir. Tələbə Murad İldırımlıya elə gəldi ki... zəhmət çək.. onun da bütün içinə bir ölüm yayırdı. bir hissəsidir. Tələbə özünü məcbur edəcəkdi ki. Əlbəttə. Və tələbə burasını da yalnız indi bütün dəhşəti ilə başa düşdü ki. elə bil. Molla Əsədullanın o boğuq səsi bütün həyətə. həmin bu göyümtül adyal gecələr onun özünün üstünə örtdüyü adyaldı. sənin iyirmi yeddi yaşın var.. həmin dəm tələbə Murad İldırımlıya elə gəlirdi ki. həyatın hər üzünə hazır adamdı və Xədicə arvadın o cansız qılçı da həyatın su içmək. özü Xədicə arvadın cənazəsindən yapışdı və məhəllə cavanları ilə birlikdə həyətdən çıxdı.

amma. – Siçan basıb da şəhəri.. kişilərin sakit söhbəti tələbəyə də sirayət etdi (axı. – Sonra sol əli ilə ağappaq saqqalını sığalladı və yalnız bundan sonra tələbə gördü ki. amma dünyanın beləcə bir əlacsızlığı bu sadə fikri həmişə özü ilə nəsillərdən nəsillərə ötürürdü. elə bil. Sonra yadına düşdü ki.. hər halda.. siçanlarla mübarizə aparmaq idi.) və tələbə Murad İldırımlı birdən-birə o gözəl dağları. molla əminin dodaqları bir balaca qaçdı. – gələr indilərdə..).. amma Molla Əsədulla həmin boğuq səsiylə: – Ayaq üstə nöş durmusan? – dedi. bu gün bu həyətdə bu barədə tələbə fikirləşirdi. məlum məsələdir. tamam başqa bir dünya olacaq.. daxili gərginlik azaldı. eləcə qalacaqdı və indi Murad İldırımlı da o dağların qoynunda deyildi. amma bu sadə fikir həmişə insanın hisslərinə təsir edəcək– tələbənin fikrincə məhz belə olacaqdı. biri pis 27 .. dırnağını çeynəyir. Bu sözləri deyən məhəllə kişilərindən heç biri gülmürdü. Tələbə fikirləşdi ki. sonra onlar da həyatlarını başa vuracaqdılar.. qəribədir. amma o dağlar da. bu küçədə görünməyəcəkdi. Molla Əsədullanın bu sualı bir yüngüllük gətirdi. həyat isə öz qaydasıyla davam edirdi. o meşələri görməmişdi... amma tələbə bu sözlərdəki yüngül zarafatı. Xədicə arvadın oğlu Siçan Balaniyaz Səhiyyə Nazirliyinin Respublika SanitarEpidemioloji Stansiyasında işləyirdi və sənəti evlərdə. Tələbə gəlib aşağı başda – mizin arxasında əyləşdi və mollanın bu sakit dəvəti (elə bil. min il bundan sonra isə (əgər insan atom bombalarının və raketlərin köməyi ilə özünü məhv eləməsə!) eyni fikir bir başqasının ağlına gələcək – dünya dəyişəcək.. Xədicə arvad deyirdi: «– Camaatın on uşağı olur.dəyən bu kirayənişin oğlana baxdı və tələbəyə elə gəldi ki. idarələrdə tələ qurub.. tez barmağını ağzından çəkdi. davam edəcəkdi.. Miz arxasında oturmuş məhəllə kişiləri də. ömründə başqa bir yerə getməmişdi və o yazıq bir daha bu həyətdə.. heç nə olmayıb!.. həyat isə davam edəcəkdi. – Başı qarışıqdı də kişinin. Yazıq Xədicə arvad ömründə o gözəl dağları. doğrudan da nə olmuşdu ki?. yəqin ki. bütün bunlar. dağılanacan Xədicə arvadsız da necə vardısa. sonra kəfənə sarıyacaqdılar. eləcə də yaşayacaqdılar.. molla bu saat onu camaatın yanında məzəmmət edəcək. Kişilərdən biri: – Uşaqlar gedib dalıyca. üzünü Molla Əsədullaya tərəf tutub: – Neyləsin?– dedi. utandıracaq. – Gəl otur. əlbəttə. necə adam idi – tələbənin bundan xəbəri yox idi. O yazıq Xədicə arvadı mürdəşir indi məsciddə yuyurdu. sonra aparıb qəbiristanlıqda torpağa tapşıracaqdılar. o gözəl meşələri xatırladı. Xədicə arvadın əri müharibədə həlak olmuşdu və nəçiydi. bir az rahat nəfəs aldılar və səhərdən bəri bu həyətə çökmüş təziyə ovqatı. amma Siçan Balaniyazı tanıyırdı. əlbəttə. sağ qalanlar necə yaşamışdılarsa. amma bu həyət-baca haçansa sökülənəcən. özü özüylə danışdı: – Bu Siçan nöş gəlib çıxmadı belə?. zəhər verib.. istehzanı açıq-aşkar hiss etdi: ölənlər gedirdi. Molla Əsədulla sağ əlində çevirdiyi təsbehə baxa-baxa boğuq səsiylə. Çörəkçi Ağabalanın əsgərlikdən qayıtmış oğlu ehsan ətini gətirib evə qoyandan sonra həyətdə oturmuşdu. əlbəttə. Belə fikirləşən... bunu görən. elə bil. o meşələr də elə-eləcə qalırdı. tək tələbə deyildi (və tələbə burasını çox gözəl başa düşürdü!). – dedi. bu həyət-bacadan başqa.

amma gözləri işım-işım işıldayırdı. xırda pul verirdilər və bəzən tələbə o bağlı qapı arxasından yerə düşən.olanda.. fərli çıxır.. fağır. Bəlkə də belə deyildi. uşaqlarının anasıdı də. tum satırdı.. Gedib bir dənə rus matişkəsi alıb. tək başıma böyütdüm bunu semiçka sata-sata. acından ölmiyəciyəm ki.. bu arvad.. bu o demək idi ki. gecədən. bəlkə də Xədicə arvad heç belə şeylər fikirləşmirdi.. Gəlmir yanıma də görürsən? Ayda-ildə bir dəfə gəlir. arvadı oldu onunçun mənnən əziz. tum qovuranda da.. Xədicə arvad öz-özünə danışıb yorulurdu. özü də gündə gəlib düşür yazıq arvadın canına ki. Bir quru canımdı. o yazıq kor Əminənin oğlu. elə ki.. yerinə girib işığı keçirirdi (amma otağın qapısını bağlamırdı). əri II Dünya müharibəsində həlak olduğu üçün.. Neynəsin e. siçan tutmağnan oturub uşaqlarını dolandırır də. Qorxur pul istəyərəm onnan.» Arvad bu sözləri tələbədən artıq özü özünə deyirdi. Mən bəxtiqaranın də bir oğlu oldu də. yəqin qorxur ki. yaxçıdı. qaranlıq düşürdü. amma tələbə Murad İldırımlı bu səkkiz ayda açıqaşkar görmüşdü ki. atası da ələ özü kimi əclafıydı... tələbə Murad İldırımlı nə üçünsə belə təsəvvür edirdi ki.. bir yerdə yaşadıqlarına görə. Arvadı tatardı. Pisdi.. ya qarabasma zamanı bəzən qapı döyülürdü.. amma elə ki.. uşaqları da rusca danışdırır... boş-bekar olanda da otağın qapısını açıq qoyub elə hey öz-özünə danışırdı. Tək qala bilmirdi. getdi. Xədicə arvad bu pul söhbətini bir tərəfdən də öz cavan kirayənişininə (elə Xosrov müəllimə də) eşitdirir. balaca.. Neynirəm pulu? Tək canımdı də. Nə qədər ki.. Fağır. sakitlikdən qorxurdu – nəydi? «–Getdi girdi arvadının evinə. Mənimki. bir dənədi də. yarısı boşalmış tum torbasını götürüb evə qayıdırdı. Neynirəm pulu!.. hər halda.. pul verginən mənə. Hitlerin ciyəri yansın. məhəllədə hamının «Siçan Balaniyaz» adlandırdıqları bu adamı görməmişdi. yazığı götürüb apardılar davaya. Ode.. Bilirəm 28 . neyniyim?.. pul yoxdu məndə. «– Yaxçıdı hələ mənimki gəlib üstümə düşmür ki. əslində. balalarını dolandırır də. öz otağının qapısını həmişə açıq qoyurdu. əynində palto. necə ki. yandı da. pulgirin biridi və çox xəsisdir.. yaxud bir-birinə toxunan dəmir pulların cingiltisini eşidirdi. balaca taxta kətili ilə... siçan tutur... Nöşün ki. Xosrov müəllimin də otağının qapısının açar deşiyindən görünən işıq sönürdü. rusca heç nə bilmirəm. nazik uzun bığları titrəyirdi. bir də özüməm də. Mənnən də pul istəmir.. fərsiz çıxanda. Indi sovet hökumətində kim ölür acınnan? Hərə bir cürə başını girriyir də.. hərdən tələbə Murad İldırımlıya belə gəlirdi.. hardan versin. It oğlu.. boyat küftə yeyəndə də. ya göydən tökülsün?. tüklü sifəti əzik şlyapasının altından güclə görünürdü.. kağız torbacıqlar düzəldəndə də. bilir yoxdu də məndə. öldü davada. bilmir begəm?. Atasını bunun. amma. 70 manat tələbədən ev kirayəsi alırdı. başında əzik şlyapa bir siçan içəri girirdi. oturub pul sayır– tum satanda.» Hərdən tələbəyə elə gəlirdi ki. gəlib onu soyarlar.. boynunda şərf. «– Ayda neçə manat verirsən anama?– soruşurdu. o birisi yaxçı olur. gecələr otağının qapısını açıq qoyduğuna görə.. nə qədərsə pensiya alırdı. otağın qapısını bərk-bərk bağlayırdı. jurnaldan bezikib-yorulub işığı keçirirdi.. 70 manat Xosrov müəllimdən alırdı. – Neçə manat? Hesablayıram pullarını. nolsun. pul verginən mənə.. mən də ki.. tələbə də qəzetdən. qara və uzun burnunun ucu həmişə yaş olurdu. çətin və tənha gecələrində yuxuda. kitabdan. əsasən. ay oğraş? Pul yağış-zaddı beyəm ki. qəhbənin birini. bir tərəfdən də ki.» Xədicə arvad belə deyirdi. Xədicə arvadın oğlu sifətdən də siçana oxşayır və o vaxtlar ki..

. – dedi. – Sən siçovulun canına bax e. dolu. oxşamır? Əh... Xədicə arvad dedi: «– Balaniyaz gəldi. amma Xədicə arvad qoymadı (oğlu ilə təkbətək qalmaq istəmirdi). bir müddət o yuxunun. xoş gəlmisən. Qəzet alır gətirir mənə. siçanın qabağını almaq olar? Əl-əlbət belədir!. Öləndən sonra götürəcəyəm. Balaniyazın səsi siçan civiltisinə yox. əlində dəhrə özünü çox naqolay hiss etdi.. Balaniyaz diqqətlə nəyəsə qulaq asırdı və bir müddət beləcə sükut içində oturdular... Xədicə arvad ikinci taxta kətildə əyləşdi. – dedi. – Italyada təcrübə ələyiblər. Tələbə Murad İldırımlı ayağa qalxıb otaqdan çıxmaq istədi. tələbə Murad İldırımlı isə xəcalət təri tökə-tökə ət döyməyinə davam etdi və Xədicə arvad: «–Bilirsən nə yaxçı oğlandı bu tələbə? – dedi. – Italyada zaxodun təmizliyinə bax. istər-istəməz. Neçə verirsən? Başa düşmədin? Xədicə anamdı də. ya mürgüdən oyanırdı.» – dedi. xörək bişiriceyəm onunçun!. girdəsifətli. anası arvadını xəbər aldı və bu zaman Balaniyaz birdən-birə gözlərini otağın qapısının kənarında döşəmənin dibinə dikib: «– O deşiyi tutmaq lazımdı! Əl-əlbət! –dedi.. Indi də ət alıb gətirib. pişik səsinə oxşayırdı və ümumiyyətlə. Rayonnan gələnlərin hamısı çuşka olur!. kulok düzəldirəm. yaxşıyam. dəhrə tələbənin əlində qalmışdı. Balaniyazla birinci görüş məqamında ət kötüyünün arxasında. anası uşaqları xəbər aldı.... arvad qorxurdu ki. birdən özü də siçan olar və tərləyirdi.. tələbə Murad İldırımlı da. Sən necəsən e?» Balaniyaz cavab verdi ki. Palazın üstündə bardaş qurub oturmuş tələbə. sonra Xədicə arvad heyrət və qorxu dolu gözləriylə oğluna baxdı.. pişiyə oxşayırdı..» Xədicə arvad. – Sənnən nə əcəb?». Balaniyaz siçana yox. həyətin o küçə qapısının dili var idi və başqa heç kimin yox. həyətin küçə qapısı cırıltıyla açıldı və o cırıltı eşidilən kimi. Balaniyaz gəlib bu ətə şərik çıxacaq. bu sükutu pozmağa ürək eləmirdi..harda gizdədir. çuşka də!. çuşka ki. Balaniyaz otaqdakı üç taxta kətildən birində əyləşdi. elə bilirdi ki. hə? – yenə diqqətlə qulaq asdı. – dedi..»... Balaniyazın gözlərini dikdiyi səmtə baxdılar və orada güclə sezilən bir deşik gördülər.. əl-əlbət! Bilirsən nolub? Siçovul birinci mərtəbədən diri çıxıb!» Xədicə arvad bu əhvalatı başqa cürə başa düşdü: «–Pay atonan! – dedi.. yaxşıdırlar. suyu da çəkiblər üstünnən. amma ayağa qalxmağa macal tapmadı. elə bil. Xədicə siçan o açıq qapıdan indicə gəlib onun yerinə girəcək. Xədicə arvad ayağa qalxdı və kötüyün üstündə yenicə döyülməyə başlamış təzə qoyun ətinə nigaran bir nəzər saldı.. Balaniyaz: «– Nöşün? – dedi. göygözlü və balaca boyu ilə uyuşmayan iri və ucları iti qulaqları. sonra Balaniyaz: «–Siçandır e. Bizdə heç siçan olmazdı axı. – Siz eşitmürsüz. – dedi və gülümsədi. Bilirsən nə yaxçı kömək ələyir mənə?. Anamdı də Xədicə. – Toçnu siçandı!. Siçovulu iyirminci mərtəbədə salıblar zaxoda. ağəz e!. Ordan siçan gəlir!» Xədicə arvad da. Balaniyaz cavab verdi ki. O da siçandı də!. – Gəlibələmirəm begəm?. «–A-a-a. əli dəhrəli gördü.» Tələbə o əzik şlyapalı siçanla üzbəüz dayanıb bu sözlərə qulaq asa-asa qorxurdu ki. Balaniyaz içəri girdi və Balaniyaz onu beləcə kötük arxasında.» Elə bil ki..» Balaniyaz göy gözlərini siçan deşiyindən çəkib məzəmmətlə anasına baxdı: «– O öz yerində. siçovulun.» Sonra Balaniyaz yenə diqqətlə 29 . Balaniyaz açıq-aşkar bir qürur hissi ilə: «– Əh.. məhz Balaniyazın gəldiyini Xədicə arvada xəbər verirdi... – gödəkboylu. Xədicə arvad: «– A-a-a. qarabasmanın təsiri altında olurdu.. Amma bir gün axşamçağı tələbə Murad İldırımlı Xədicə arvadın otağında oturub dəhrə ilə ət döyürdü.. o qorxu içində yuxudan.

. bu cavan adam balıncının.. o meşələr də başdan-başa siçan deşiklərinə dönmüşdülər və tələbə Murad İldırımlının nənəsi də siçan idi. Allah rəhmət eləsin! Əl-əlbət işimiz çoxdu yaman!. fağırın. tələbə qapını açandan və pişik içəri girəndən sonra Murad İldırımlı başa düşdü ki. sonra gözlərini Molla Əsədullaya dikdi.» Və elə həmin gecə tələbə Murad İldırımlının qapısını eləcə palto geyinmiş. diqqətlə qulaq asdı. sovruğunun tər iyini hiss edəedə. özü siçandır və indi pişik onun özünü kötüyün üstündə dəhrə ilə döyəcək. Xədicə arvad torbacıqlardan artıq qalmış qəzet parçalarını bürmələyib oğlunun göstərdiyi həmin deşiyə pərçim eləyə-eləyə və son dərəcə dərin bir pərişanlıq içində: «– Ağəz. indi ikinci dəfə təkrardır..... çünki onlarla bir şey çeynəmək mümkün deyildi). qəflətən də durub getdi və Balaniyaz çıxıb gedəndən sonra. mən.. Xosrov müəllim də siçandı– uzun. ağəz?. bu kimə oxşadı belənçinə. Bunun atasının da.otağın o baş-bu başına baxdı. Nöş bu siçantutan oldu?.» Sonra siçan nənəsi nəvəsini gözləmədi. o pişiyin göy gözləri siçan hərisliyi ilə işıldayıb yanırdı. – dedi. Xosrov müəllim gəlib tələbə Murad İldırımlının yanında.. Iş adamıyam da. Son qəmüvüz olsun!. siçandan əti ürpəşirdi. o marçıltı da.. Və Balaniyaz da keçib mizin arxasında əyləşdi.. seyrək dişləri Balaniyaz pişiyin qorxusundan bir-birinə dəyirdi və nənəsi nazik səsi titrəyətitrəyə Xosrov siçanı göstərib tələbəyə deyirdi: «– Qoy onu yesin!. Xədicə arvadın cənazəsini məsciddən gətirdilər və o yazığı yük maşınından düşürüb evə qaldıranda məhəllə arvadları yenə də ağlaşmağa başladı.» O gözəl dağlar da. elə bil ki.. amma anasından heç nə istəmədi və qəflətən gəldiyi kimi.. diqqətlə həyətin küncünəbucağına baxmağa başladı. Allah rəhmət eləsin!. Allah səbr versin!. bütün bunların hamısı əvvəllər də haçansa olub. protez dişlərini gecə çıxarıb stəkanın içində suya qoyduğu üçün (günortalar da çörək yeyəndə o dişləri çıxarırdı. bu balaca otağın divarları arasında bir həzinlik içində özünü dünyanın ən unudulmuş bir kimsəsi bildi və ona elə gəldi ki.. real həyatda yaşamağı isə – yalandır. tələbəni tək qoyub qaçdı. Balaniyaz özü məhəllə kişilərinə başsağlığı verməyə başladı.. Sonra Siçan Balaniyaz gəlib çıxdı və hamı ona başsağlığı vermək əvəzinə. eləcə şərf taxmış. Bəs. O zaman o biri otağın açıq qapısından Xədicə arvadın rahat və qayğısız nəfəsi eşidilirdi.. yəni əvvəllər də haçansa bir dəfə 30 .. hərdənbir yuxuda damaqlarını marçıldadırdı və o rahat nəfəs də. Həyətin yuxarı başındakı o krant isə elə hey damcılayırdı və krant eləcə damcı-damcı axdıqca tələbəyə elə gəlirdi ki. . Obyektə getmişdik. eləcə şlyapa qoymuş boz bir pişik döydü və şlyapasının yanlarından da pırtlayıb çıxmış yekə və tüklü qulaqları şəklənmiş o pişik siçan axtarırdı... mizin arxasında oturdu və həmişəki kimi sükut içində məhəllə kişilərini bir-bir nəzərdən keçirdi.. Qoy onu yesin.. həqiqət indicə gördükləridir.. bir-iki dəfə gözucu tələbənin qabağındakı ətə nəzər saldı. Molla Əsədulla dodaqaltı pıçıldaya-pıçıldaya Quran oxuyurdu və hər səhifəni oxuyub qurtarandan sonra barmağını dodağına çəkib səhifəni çevirirdi. həmin qeyri-real həyatın səsi idi. həyətdə damcılayan krantın səsinə qulaq asa-asa qaranlıqda.. biz qaçaq. arıq. Və həmin gecə tələbə Murad İldırımlı tərin içində yuxudan oyanandan sonra səhərə kimi yata bilmədi. üzrxahlıq etdi: – Allah rəhmət eləsin!. Gecikdim.. tükləri tökülmüş bir siçandı və Xosrov siçan bərkdən ağlaya-ağlaya Balaniyaz pişiyin ayaqlarına yıxılmışdı: «– Mənim gözü yolda olan balalarım var!. sonra məlum oldu ki. – mən həmişə siçannan qorxmuşam.. Əl-əlbət!.

Xosrov müəllim otağına girib qapısını həmişəki kimi. Molla Əsədulla mürdəşir üzünü yumuşun həyətində Mürşüd Gülcahani yaşayırdı. Elə ki. Tələbə Murad İldırımlı barmağını tez ağzından çəkdi ki. qaranlıq düşəndən sonra isə tamam bomboş qalırdı. Xədicə arvadın cənazəsi isə öz otağında qoyulmuşdu.» Tələbə Azərbaycanda adını yazıçı qoyub yazanların hamısından xəbərdar olduğu kimi.Xədicə arvad ölüb. kişilər birbiri ilə görüşüb.. əvvəllər də burada belə bir yas məclisi qurulub. iş saatı qurtarırdı. Xədicə arvadın matəm məclisini aparırdı və əvvəlki o yas məclisi zamanı da krant bax beləcə damcılayırdı. böyük adam oldu. saxlayırdım. Günəşliyə və ilaxır kənar-bucaq yaşayış yerlərinə köçmüş adamlar bir-bir həyətə girdi. bu küçə də boşalırdı. universitetdəki və Yazıçılar Ittifaqındakı ədəbi dərnək üzvləri ilə qızğın ədəbi mübahisəyə girişən. Məhəllənin simsiz teleqrafı öz işini görmüşdü: vaxtıyla bu məhəllədə yaşayan. Yevgeni 31 . Özüm görmüşəm onun kitabını. o arvadın cəsədini gecələr tələbənin üstünə saldığı o göyümtül adyala bükürdülər. həmin müəllimin ««Şən həyat» kolxozunda» romanını oxumuşdu və tələbənin fikrincə o cür yazıçıların qalın-qalın romanları Azərbaycan ədəbiyyatına yalnız üzüqaralıq gətirirdi. Ev verdilər əntiqə. qəzetdə şəkilləri çıxırdı. xüsusən. amma.. ikinci dəfəydi ki. Molla Əsədulla da ikinci dəfəydi ki. 8-ci kilometrə. bazara gedəndə göyü yarım dəstə alıb gətirirdi. Əlbəttə. dünən axşam heç kimin ağlına gəlməzdi ki. köçdü getdi burdan. bir-birinə başsağlığı verib mizin arxasında əyləşdi. ekzisentalistlərin yaradıcılığına bir o qədər dərindən bələd olmasa da.... institutu bitirib öz rayonlarına qayıtmış oğlanı nəzərdə tuturdu) kitab oxuyanıydı. Xədicə arvadı məsciddən ikinci dəfə gətirirdilər. birdən-birə başqa tələbələrlə. Əhmədliyə. uşaqlar məktəbdən qayıdırdılar. gediş-gəliş kəsilirdi və Xədicə arvad tum kisəsini balaca taxta kətilin küçə qapısının ağzından götürüb evə qayıdırdı. Yaxçı eləyirsən!... Xosrov müəllimin də otaqları arvadlarla doldu. buna görə də təbiəti etibarilə höcət olan. əlbəttə. Yarımdəstə Mürşüd deyirdilər. ancaq day sənün kimi yox də. Tələbə də öz otağında oturub kitab oxuyurdu. sonra təzə ev alıb Bakının mikrorayonlarına.. Dünən də belə olmuşdu.. sərbəst şeri müdafiə edən. arvadlar evə qalxdı.... tələbənin qabağına) çay düzdülər. Məhəllənin yeniyetmə oğlanları (onlar da bu gün məhəllədəki yasa görə məktəbə getməmişdilər) mizin arxasında əyləşmiş kişilərin qabağına (o cümlədən.. Musabəyov qəsəbəsinə. Çoxdan e-e-e. dırnaqlarını çeynəməsin. Avropa modernistlərinin. Oxumağın axırı yaxçı olur də.. məhəllənin adamları evlərinə çəkilirdilər. kulok düzəltmirdim onnan. bu barədə Xədicə arvadla mübahisəyə girişməyin mənası yox idi. Sonra kitab yazdı. onların təəssübünü çəkən.. Dünən tum satmaqdan qayıdanda yenə tələbəni öz otağında kitab oxuyan gördü: «–Sənnən qabaqkı da (Murad İldırımlıdan əvvəl beş il bu otaqda kirayənişin olub. Mürşüd Gülcahanidən də xəbərdar idi. bu gün bu həyətdə belə bir yas məclisi qurulacaq. tələbə də durub qapını açmalı olurdu (Xosrov müəllim kimi qaradinməz adamın isə qapısını döyməyə cəsarət etmirdi). Sən alayı şeysən. işinin çoxluğu üçün üzrxahlıq edirdi. tələbənin də. açarla bağlamışdı. amma tələbə öz qapısını Xosrov müəllim kimi açarla bağlaya bilmirdi. Balaniyaz ikinci dəfə gəlib məhəllə kişilərinə beləcə başsağlığı verirdi. adamlar işdən çıxıb gedib evlərinə çatırdılar. çünki Xədicə arvad min bir bəhanə ilə gəlib qapını döyürdü. bilmirəm hara qoydum sonra. dünən hər şey krantın o yeknəsəq damcılarının müşayiəti ilə daimi (sanki daim!) bir eynilik içində idi. nöşün ki. Ode.

. təzə tum qovurmadı. Xosrov müəllimin qapalı həyatı hərdən tələbəni də düşündürürdü və bəzən tələbəyə elə gəlirdi ki. arıq kişi o qədər dinməz-söyləməz bir adam idi ki. ayda Xədicə arvada 70 manat pul verməyəcəkdi (o verməyəcəkdi. Xosrov müəllim də. əvvəlcə başa düşməmişdi ki. çox təmizkar olduğu üçün. müştərilərin get-gedə azaldığından şikayət etdi. üstü xoruz pipiyi kimi qıpqırmızı qızarmış saçlarına köhnə (amma tərtəmiz) çit yaylılığının altından sığal çəkə-çəkə..Yevtuşenkonun.. sonra da pensiyaya çıxıb. Xosrov müəllim evdə olmayan vaxtlarda hərdən Xədicə arvad deyirdi: «–Xosrov müəllim veteran trudadı e!. yaşlarının. bu fağır ağlayır yuxuda... dəsmalla qurulayıb yerinə qoydu. Özünün pulu var görəsən? Hə?» Xədicə arvad bu sualı açıq-aşkar bir maraqla verdi və tələbə Murad İldırımlıdan bir cavab eşitməyəndən sonra lap yavaş səslə. Sonra Xədicə arvad səsini daha da yavaşıdıb: «– Gecə durub su başına çıxanda. B. bəzən gecələr yuxuda ağlayır. A.. Xınasının vaxtı keçdiyi üçün. – dedi.. 32 .. o özü eynilə Xosrov müəllim kimi bir adam olacaq. tək canıdı.. Xosrov müəllimlə bir evdə yaşayırdı.. sonra köşkdə qəzet satıb. oturub danışa-danışa qəzetdən təzə torbacıqlar düzəltdi.. Xədicə arvad Muxtar Xudavəndə kimi qəzetdə ədəbiyyat şöbəsinin müdiri deyildi (illərdən bəri kötük kimi bitib o şöbədə qalmamışdı!) və Xədicə arvadın bədii zövqünün Azərbaycan ədəbiyyatının taleyinə dəxli yox idi. o saat da durub (və yenə də danışa-danışa) tələbə Murad İldırımlı ilə Xosrov müəllimin otaqlarının arasındakı balaca mətbəxdə boşqabı yudu.» Əlbəttə.» Bu sözləri yazıq Xədicə arvad dünən deyirdi. dibi ağarmış. arıq. bəlkə Xosrov müəllimin özünün heç xəbəri yox idi ki. nazik dərili və qırışmış sifətiylə gülümsəyə-gülümsəyə deyirdi. gecənin yarısı bu nə səsdir belə. guya ki... daha doğrusu. Ancaq ölsə yazığın işi pis olıcek. yəni bəzən tələbəyə elə gəlirdi ki. illər keçəcək. o dünyanın eyni aqibətli.. sir-sifətlərinin müxtəlifliyinə baxmayaraq. daha doğrusu. Xosrov müəllim ev alsaydı. Tələbə Murad İldırımlı səkkiz aya yaxın idi ki. tələbənin otağının qabağından keçəndə Xosrov müəllimin bağlı qapısına tərəf işarə etdi. Xədicə arvad öz otağında oturub danışa-danışa boyat küftəsini yedi. Sonra Xədicə arvad öz otağına getdi.Voznesenskinin. bu da belə qaragündü də!. əsəbiləşib yarımçıq çıxıb gedən Murad İldırımlı özünü məcbur etdi və Xədicə arvadın bədii zövqünün fərqinə varmadı. öz evi yoxdur və uzun müddətdir ki..Axmadulinanın bəzi şerlərini rus dilində əzbər bilən və girişdiyi mübahisələrin axırını gözləməyib.. – Bir dəfə yayda Kislavodskiyə getmişdi. amma Xədicə arvad təəccübünü gizlətmirdi və ümumiyyətlə. başqası verəcəkdi). Xosrov müəllim qapısını həmişə beləcə bağlamır.. boylarının. ayda 70 manata Xədicə arvadın kirayənişinidir. xeyli qovrulmuş tum qaldığı üçün. Xosrov müəllimin hərdən gecələr yuxuda ağlamağını tələbə də eşitmişdi. Yəqin pulu var də. eyni qəlibdən çıxmış adamları zümrəsinə daxildirlər. – dedi. amma bu uzun. amma sonra başa düşmüşdü və bu barədə Xosrov müəllimin özünə heç nə deməmişdi.. səsini yavaşıdıb: «Bu nöş indidən qapını bağlayıb?» – soruşdu.. bu adam əvvəllər məktəbdə rus dilindən dərs deyib. az qala pıçıltıyla: «– Sən bunun beləliyinə baxmaginə e. hətta birdən-birə tələbəyə dedi ki. – Ölsə bunun xərcini kim çəkəcək? Mağul.. heç Xədicə arvad da gecələr ağlamağını ona deməmişdi. amma təkcə onu bilirdi ki. görürəm ki. düzdü.. Nöşün gedib hökumətdən ev istəmir bu?. Fağır. bir uşağı-zadı da yoxdu.

Y. Sov. tualetə getdi. amma dünən gecə o adamla özü arasında qəribə bir doğmalıq hiss etdi: həmin keçmiş kirayənişin də beş il bu otaqda. IKP MK beynəlxalq informasiya şöbəsi müdirinin birinci müavini V. belə bir adda roman yox idi. gecələr bu dəmir çarpayıda uzanmışdı. hərdən Xosrov müəllimin gecələr yuxuda ağlamağını eşitmişdi. axıra qədər də «Əzizimin cəfası» romanını tapa bilməmişdi. həmişə belə olub və həmişə də belə olacaq. amma sən o olmayan. Xədicə arvad da həmişəki səliqəsi ilə təzə torbacıqları bir-brinin içinə yığdı. o yazılmamış romanı oxuya bilməsən sənin işlərin heç vaxt düz getməyəcək. Murad İldırımlı o adamı görməmişdi. bu dörd divar arasında yaşamışdı. Aleksandrov. amma bir halda ki. tələbə Murad İldırımlı ilk növbədə özü üçün gözlənilmədən universitetə daxil olmuşdu və dərslər də yenicə başlamışdı – 1978-ci ilin sentyabr ayında – Sov.I. o da gətirib ayda 70 manat Xədicə arvada pul vermişdi.istəyir. Sov. bax. Sov. çünki onlarla (və səninlə!) heyvan arasında heç bir fərq olmayıb. gecələr beləcə bu tavana. hərdən gecələr eləcə tələbənin gözlərinin qabağına gələn o əl Leonid İliç Brejnevin əli idi və tələbə dörd il bundan əvvəl Leonid İliç Brejnevin özünü yox. bütün Sovet Ittifaqında hünər burasındadır ki. əllərini.. IKP MK üzvlüyünə namizəd.U. SSRI Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Sədri L.IKP MK katibi K. tum torbasını ağzınacan doldurdu. sabahın (yəni bu günün) hazırlığını gördü. Mogilevets yoldaşlar Azərbaycan paytaxtına Lenin ordeninin təqdim olunması 33 . tələbəyə tum təklif edirdi. gəlsin. hərənin bu dünyada öz yeri var. bu göyümtül adyalı salmışdı. universiteti bitirdikdən sonra Bakıda qala bilməmişdi. çıxıb öz kəndlərinə getmişdi. Tələbə Murad İldırımlı da işığı keçirib yerinə girdi.Brejnev. həmin göyümtül adyalı üstünə saldı və birdən-birə ondan əvvəl bu otaqda yaşamış adam barədə fikirləşməyə başladı. indi Azərbaycanda və ümumiyyətlə. o vaxt ki. IKP MK-nın Baş katibi. sənin kimilər bütün zamanlarda və bütün ölkələrdə. krantın damcılamağına qulaq asmışdı. elə bil ki. IKP MK Baş katibinin köməkçisi A. deməli. dahi rus şairi Aleksandr Serqeyeviç Puşkinin qohum-əqrəbasının adını əzbərləmişdi. o yazılmamış romanı oxumağı bacarmalı idin və tələbə Murad İldırımlı buna qəti əmin olmuşdu ki. Əlbəttə. əlini görmüşdü. Sov.. Məsələ burasında idi ki. bu əlin kölgəsində heyvan kimi ömür sürüb qara torpağa qarışıblar. amma Murad İldırımlı Bakıda keçirdiyi dörd illik tələbəlik dövründə başa düşmüşdü ki. bir daha qalxmasın!) və otağının da qapısını həmişəki kimi açıq qoydu.. IKP MK Siyasi Bürosu üzvlüyünə namizəd. sonra adəti üzrə bayır qapısının kilidini yoxladı. tumdan imtina etdi. üstünə şübhəsiz ki. rişxəndlə deyirdi: ay axmaq tələbə.. Tələbə Murad İldırımlı gecələr həmişə belə bədbin ictimai fikirlərə qapılanda birdən-birə qaranlıq içindən bir əl çıxıb gəlib gözlərinin qabağında dayanırdı və o əlin barmaqlarının güclə sezilən hərəkəti. Sov. Çernenko və onlarla birlikdə Sov. Tələbə. – ibtidai icma dövründən tutmuş. bu günə qədər və min il bundan sonraya qədər! – amma sən o qədər vecsiz və lazımsız bir məxluqsan ki. Sov. IKP MK işlər müdirinin müavini M. bu gün insanlar elə bir dövrdə və elə bir ölkədə yaşayırlar ki. olmayan romanı oxuyasan! «Əzizimin cəfası» romanı yox idi.M. üzünü həyətdəki krantda sabunla tərtəmiz yuyub gəlib yerinə girdi (ki. təbii ki. Bəlkə o keçmiş kirayənişin də illərlə «Əzizimin cəfası» romanını axtarmışdı.IKP Mərkəzi təftiş komissiyasının üzvü. nahaq yerə təqsiri zəmanənin və ölkənin boynuna yıxırsan.M. bir ovuc tum götürüb çırtlasın və səkkiz ay ərzində Xədicə arvad birinci (və sonuncu) dəfəydi ki. Falin. bir sözlə. bu divarlara baxmışdı.

onda isə 1978-ci il sentyabrın 20-si idi və cəmi iyirmi gün idi ki. IKP MK Siyasi Bürosunun üzvlərindən.L. M. – tələbə Murad İldırımlı isə komsomol fəalı deyildi. amma demək olar ki. IKP Mərkəzi təftiş komissiyasının üzvləri A. Sviqun. Indi universitetdə tələbələr danışırdı ki. Bakıya da özü yox.M. L. sənaye və kənd təsərrüfatı məhsulu istehsalına dair onuncu beşillik tapşırıqlarının vaxtından əvvəl yerinə yetirilməsinə görə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası SSRI Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fərmanı ilə. oxşarı gələcəkdi. başqa yerlərə gedən isə onun oxşarı. Bu. Brejnev yoldaş Bakıya üçüncü dəfə gələcək. K. IKP MK Siyasi Bürosu üzvlüyünə namizəd P. rəhbərin dili söz tutmur və belə bir kökdə rəhbər Bakıya üçüncü dəfə necə gələcəkdi? Universitetdə tələbələr danışırdılar ki.P. Sov. yaxud SSRI Nazirlər Soveti Sədrinin müavinlərindən birinin familini deyirdi və kim ki.I. Ustinov. L.I. Kosıgin. guya.I. IKP MK katiblərindən. Boqolyubov.E. bu famil sahibinin adını və atasının adını. Bu suallara dəqiq cavabları. birinci dəfə 1970-ci ildə.Qrişin.S.N. təsərrüfat və mədəniyyət quruculuğunda şəhər zəhmətkeşlərinin qazandıqları müvəffəqiyyətlərə görə Lenin ordeni ilə təltif edilmişdi və L. bir dənə siqaret udurdu. V. IKP MK üzvləri G. onun əlinə böyük bir transparant verib sübh tezdən başqa tələbələrlə birlikdə Bakı dəmiryol vağzalına göndərmişdilər. bütün bunlar hələ sabahkı günlərin işi idi. bu dəfəki Lenin ordenini də respublikanın bayrağına şəxsən L.N.münasibətilə Bakıya gəlmişdilər.. Sov. K.I. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulmasının 50 illiyi münasibətilə gəlmişdi. Y. A. Kapitonov.V. amma bütün rəhbərlərin adını. 1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində faşist işğalçıları üzərində qələbəyə böyük köməyinə. D.Pavlovski.I. yəni həqiqi L. komsomol fəalları. familini əzbər bilirdi. Georqadze. yollar naziri I.I. Brejnev Kremldə oturur. siqaret də çəkmirdi. Suslov. Zimyanin. bu yaxınlarda xalq təsərrüfatını inkişaf etdirmək haqqında Sov. K.Y. Sov. Brejnev yoldaş taxacaqdı. Universitet tələbələri arasında belə bir oyun var idi: bir nəfər Sov. xarici ticarət nazirinin müavini Y.Brejnev yoldaş bu yüksək mükafatı Bakının bayrağına şəxsən sancacaqdı.I.Brejnev yoldaş Moskvadan qatarla yola düşmüşdü və bütün qəzetlər L. Mazurov.. Paputin. Dolgix.S. atasının adını. V.I. vəzifələrini 34 . adətən.I.V. Brejnev. IKP XXV qurultayı qərarlarının həyata keçirilməsində Azərbaycan SSR zəhmətkeşlərinin qazandıqları böyük müvəffəqiyyətlərə. SSRI Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə Bakı şəhəri inqilabi hərəkatda. «dvoynik» i olur və guya.F. Brejnev yola salmışdılar. Brejnev yoldaşın Bakıya ikinci səfəri idi. IKP MK üzvlüyünə namizədlər M. tələbə Murad İldırımlı həqiqətən də dünyanın bir çox işlərindən bixəbər (milisioner Əsgər düz deyirdi!) o uzaq (və gözəl!) dağların qoynundan gəlib Bakıda tələbəlik həyatına başlamışdı və həmin gün dilsiz-ağızsız birinci kurs tələbəsi olduğu üçün.V. bir də ki. Q.IKP MK katibləri I. Nə isə.K. Baş katibi və SSRI Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədrini Sov. üzvlüyə namizədlərdən. Demiçev. A. Pavlov.V.M. Sov.I. Sov. Sukanov. Blatov.A. L. Rusakov. Lenin ordeni ilə təltif edilmişdi və guya. Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasında və möhkəmləndirilməsində xidmətlərinə.T. fotolar dərc etmişdi. hər gün televiziya ilə göstərilən cürbəcür təltiflər zamanı hamı görürdü ki.Brejnev yoldaşın partiya və dövlət rəhbərləri tərəfindən Moskvadan Bakıya yola salınmasını xəbər vermişdi. siqaret almağa pulu olmayan (buna görə də o adları əzbərləyən!) tələbələr cavab verirdi. L.Q. S. Pelşe. M. IKP MK Siyasi Bürosunun üzvləri V. Sov. Çurbanov. vəzifəsini dəqiq deyirdisə.

yəni adi insanlar arasında. milis nəfərləriylə dolu idi və gecədən vağzalda hazırlıq işləri gördükləri üçün yuxusuzluqdan gözləri qızarmış bir o qədər də cavan olmayan komsomol işçiləri. üzüm. tələbələrin. şəkərbura. onun paxıllığı ilə yozurdular. armud tutmuş qızlarla. ağ köynəkli pionerlərlə. «Vətənimizin xalqlarının sarsılmaz dostluğu var olsun!». Hava soyuq və küləkli olduğu üçün. şagirdlərin.bütöv və dəqiq sadalayırdı və bir-birləri ilə mərcləşmiş tələbələr bəzən höcət edəndə (misal üçün. Boris Nikandroviç Ponomoryov. əlində tutduğu o transparantın xəcalətindən özünü bir mikrob kiçikliyi və heçliyi içində hiss edə-edə o milli geyimli və üşüyən qızlara baxırdı. Vağzalın ətrafındakı hündür binaların eyvanlarından. özünü günahkar hesab edirdi və qızların o yüngül ipək paltarda eləcə üşüm-üşüm üşüməkləri tələbənin mənliyinə toxunurdu.Brejnevin şəkilləri də o dəm elə bil ki. sovet adamlarının rifahı naminə yorulmaz coşğun fəaliyyəti üçün Leonid İliç Brejnevə minnətdarıq!». Sov.I. Tələbələr Murad İldırımlının rəhbərlərin adını və vəzifəsini belə yaxşı bilməyini də. maraqsız adam olduğu üçün heç vaxt mərcləşmirdilər. transparantlar tutmuş tələbələrlə. dişləri-dişlərinə dəyirdi və tələbə Murad İldırımlı bu nəhəng izdiham arasında. onu əsəbiləşdirirdi.IKP MK-nın Baş katibi.Brejnev yoldaşı gətirəcək qatar isə gəlmək bilmirdi. saatlar bir-birini əvəz etdikcə. IKP MK Siyasi Bürosunun üzvlərinin və üzvlüyə namizədlərin şəkillərini. əslində. SSRI Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Sədri. SSRI-nin və Azərbaycan SSR-in kiçik bayraqlarını tutmuş oktyabratlarla.I. komsomol fəalları. Lenin rəhbərlik prinsiplərinin və əsl sosialist demokratiyasının carçısı. komsomol işçilərinin əllərində tutduğu transparantlardan baxan L. divarlarından. sülh uğrunda yorulmaz mübariz. Həmin sentyabr səhəri Bakı dəmiryol vağzalı əllərində Sov. bu transparantın ağırlığı daha da artırdı. iri ağ hərflərlə qırmızı çit parçaların üstünə yazılmış bu şüarları – «Doğma Sovet Ittifaqı Kommunist Partiyasına eşq olsun!». aşağı 35 . əyinlərinə Azərbaycan SSR Mədəniyyət Nazirliyinin rəhbərin gəlişi münasibətilə xüsusi tikdirdiyi milli geyimlər geymiş və əllərindəki iri nimçələrdə paxlava. səbrsizliklə qatarın gəlib çıxmağını gözləyirdi və Murad İldırımlının gözləri hərdənbir rəhbərin qalın qaşlarına sataşanda. L. əziz Leonid İliç Brejnevin yorulmaz nəzəri və əməli fəaliyyətinin nəticəsidir!» – Bakının raykomları çəkdirib yazdırmayıb. bütün bunları tarix özü edib və tarix özünün hansı bir mərhələsinisə lentə alır. «Yer üzündə sülh naminə. ona elə gəlirdi ki. həqiqət içində. gül-çiçək tutmuş qırmızı qalstuklu. özüylə isə. nazik milli geyimli qızlar elə üşüyürdülər ki. O uzaq dağların qoynundan onda hələ lap təzəcə gəlib Bakının o dəmiryol vağzalına düşmüş bu cavan adam o yaraşıqlı qızların qarşısında. əncir. ağ köynəkli pionerlər və oktyabratlar. şüarlar. şərbət. onun Siyasi Bürosunun dinamik və məqsədyönlü təşkilatçılıq və siyasi işinin. adi həyatda deyil və bütün bu şəkilləri. bu qədər adamı vağzala raykomlar yığmayıb. Tələbə Murad İldırımlının əlindəki transparantda yazılmışdı: «Əziz Leonid İliç! Bizim xoşbəxtliyimiz üçün əsl atalıq qayğınıza görə Azərbaycan tələbələri sizə dərin təşəkkür və minnətdarlığını bildirir!» və dəqiqələr ötdükcə. «Qazanılmış misilsiz nailiyyətlərimiz partiyanın Mərkəzi Komitəsinin. elə bil ki. yoxsa Boris Nikolayeviç Ponomoryov?) gəlib həqiqi cavabı Murad İldırımlıdan öyrənirdilər. aşağı vəzifəli partiya işçiləri canfəşanlıqla orabura qaçırdı.

Brejnevi də. – dedi. əmək kollektivlərinin. onlarla gəlmiş başqa adamları da görə bilmədi və həmin dəm tələbəyə elə gəlirdi ki. – Pulu yoxuydu. həmin cavanı fakültə (hətta universitet!) komsomol bürosunun üzvü seçə bilərdilər (yəni. Milisioner Əsgər əyninə adi vətəndaş paltarı geyinmişdi və tələbəni görən kimi. vağzala toplaşmış adamların cürbəcür rəngli paltarlar geyinməyinə. misal üçün.. Həmin gün tələbələri sübh tezdən universitetin binasının qabağında «Kommunist» küçəsinin hər iki tərəfi boyunca səkiyə toplamışdılar.I. Tələbələrdən kim özünü daha çox nikbin göstərə bilsəydi.I. ə?. onun işi bir o qədər yaxşı ola bilərdi.vəzifəli partiya işçiləri yenə ora-bura qaçsalar da. komsomol işinə keçərdi. IKP MK Siyasi Bürosunun üzvlərinin.Lenin adına Sarayda Bakı şəhərinə Vətənin yüksək mükafatının təqdim olunması münasibətilə partiya. qıpqırmızı transparantlara. gəlib çıxdı. su içmir. transparantlar. yenə əllərinə Sov. ondan irəlidə heç kim yox idi.I. bu həyəcan L.I. rəhbərlər. əvvəlki canfəşanlıqları hiss olunmurdu. bu da o deyən söz idi ki. L..I. Brejnevin dörd tərəfi də bürümüş. nəhayət ki. rəhbəri axryanat eləyək!. çörək yemir. birdən-birə yüz dəfə artmış şəkillərinə isə sirayət etməmişdi və rəhbər o şəkillərdə qalın qaşlarının altından təmkinlə Bakı dəmiryol vağzalında baş verən bu tarixi hadisəyə baxırdı. Tələbələrə tapşırılmışdı ki. göz-qulaq olaq.Brejnev buradan keçib V.U.I. qatar gəlib çıxdı. xalq çalğı alətlərindən ibarət böyük nəfəsli orkestrin üzvləri L. sonra 36 . yəni onlar adi insanlar kimi. sifətini tələbənin sifətinə az qala bitişdirib «– Bə deyirdin nənəmin pulu yoxdu. L. qaşlarını dartıb ayaq saxladı: «– Bayramın mübarək olsun!» Tələbə əvvəlcə başa düşmədi: «– Hansı bayram?» «–Nətər yanı hansı bayram. ə? Bu boyda zırıltını görmürsən? Bizə də qrajdanski paltar geyindiriblər ki. şüarlara baxmayaraq. 1978-ci il sentyabrın 22-də isə tələbə Murad İldırımlı L. Bu vaxt qəribə bir görüş baş verdi: tələbə adamları aralaya-aralaya yanından ötən kəndçisi milisioner Əsgərlə üz-üzə gəldi. rektorluğa. rəhbər küçədən keçəndə onu uca səslə.» Milisioner Əsgər Murad İldırımlının ali məktəbə qəbul olunmağından xəbərdar imiş. Iki gündən sonra. əvvəlcədən planlaşdırılmış yerdə dayanmadı. əllərində gözəl nemətlər tutmuş milli geyimli qızlar.. ara qarışdı və həmin yerdən uzaqda dayanmış tələbə Murad İldırımlı həyəcanlanmış izdahamın arasından L. doğrudan da.Çernenkonu da.I. hərəyə ayrı-ayrı alqışlar əzbərlətmişdilər və onda iş belə gətirmişdi ki. Günorta L. qoşun hissələrinin nümayəndələri ilə birlikdə Bakı Şəhər Partiya Komitəsinin və Şəhər Xalq Deputatları Sovetinin təntənəli iclasına gedəcəkdi. Murad İldırımlı lap səkinin kənarında dayanmışdı. sovet təşkilatlarının. adi insanlar deyil. nikbincəsinə alqışlasınlar. K. rəhbəri ürəkdən və vəcdlə alqışlasaydı. amma. Tələbə Murad İldırımlıya elə gəlirdi ki. tualetə getmirlər. Brejnevin vaqonu bir az irəlidə qaldı. Brejnev yoldaşı gətirən qatar.Brejnevin sağ əlini gördü. qatar gələndən sonra. şüarlar vermişdilər. Rəhbəri qarşılamağa gəlmiş rəsmi adamlar. yaxud partiya komitəsinə çağırıb komsomol bürosunun üzvü təyin edə bilərdilər!).I. səsi zilə qalxmış qara zurnanın müşayiəti ilə hərəkətə gəlmiş kölgələrdən ibarət bir multfilmə baxır.Brejnevin vaqonuna tərəf qaçışdı. Vağzaldakı bu çaxnaşma. görünür. gələcəkdə təyinatını Bakıya ala bilərdi.. elə bil. üzvlüyə namizədlərin şəkillərini. bə nətər oldu gəldin girdin instuta?» – Və milisioner Əsgər tənə ilə başını bulaya-bulaya uzaqlaşıb izdihamın içində yox oldu.. yəni.

hov çəkmiş beynini dinc buraxmırdı. özü də. komsomol işçilərini.. amma əti boşalmışdı. sizi aparar. Tələbə yuxuya getmək istəyirdi və o əl qaranlıq içində yavaş-yavaş uzaqlaşırdı. Həmin aprel gecəsi (yəni dünən) tələbə Murad İldırımlı göyümtül adyalı (bax. Belə anlarda tələbə yer üzündəki bütün insanlara nifrət edirdi.Brejnev yoldaş gəlir və doğrudan da. formalarını dəyişib adi vətəndaş paltarı geymiş hərbi məktəb dinləyicilərini və milis nəfərlərini. sağ əlini maşının pəncərəsindən çölə çıxarıb onu alqışlamağa toplaşmış Bakı zəhmətkeşlərini (yəni tələbələri. L. tüksüz idi – hər halda. tək özünün yox. başqalarını gətirər. beş barmağı var idi.. deyəsən. insan əvəzinə başqa bir məxluqat yaradar və o gecələr ki. Quran «Nisa surəsi» ndə deyirdi: «Ey insanlar! Əgər O istərsə. insanları məhv edər. buna bir səbəb olarsa. Rəhbərin əli adi insan əli idi. tələbə yerində uzanıb dünyanın buz soyuqluğunu hiss edirdi. buna görə də əzab içində yaşayırsan. çox istəyirsən. yalnız əlini gördü. Bəzən tələbə Murad İldırımlı özü özünə nifrət edirdi ki.. o zaman bu cavan adamın içindən dəli bir ehtiras baş qaldırırdı: bütün insanlar yox olaydı. bu göyümtül adyalı) üstündən bir kənara atdı və qalxıb yerində oturdu. bu səs– xırıltıdır və xırıltı Xədicə arvadın otağından gəlir. o küləkli havada «Kommunist» küçəsində eləcə ayaq üstə dayanmaqlarına daha az qalıb. nəsə qeyri-adi bir səs də eşidilirdi və tələbə rəhbərin əlinin təqibindən hələ əməlli-başlı qurtara bilməmiş. sən özün bir heç olduğun üçün.Brejnev oturmuşdu.partiya işinə keçərdi. elə Quranın həmin surəsində belə bir ayə də var: «Əgər siz şükr edən və iman gətirən olarsınızsa. bütün qohum-əqrəbasının! Küçənin yuxarı başında alqış sədaları qopdu və tələbə Murad İldırımlı başa düşdü ki. Sən özün layiq olmadığın halda. insanlara bu qədər kin bəsləmək olmaz. lazım bilərsə. o sentyabr səhəri tələbə Murad İldırımlı bir anın ərzində o əli o cürə görmüşdü və aradan keçən bu qədər müddətə baxmayaraq. bir müddət o qeyri-adi səsə qulaq asdı və birdən-birə dərk elədi ki. daha doğrusu. yaşayışı dəyişər. günün altında bir az qaralmışdı. amma o damcı səsiylə bərabər. Allah buna qadirdir». Həmin maşınlardan ən irisinin və yaraşıqlısının (möhtəşəm bir maşın!) içində L.. Həyətdəki krantın damcılamağı aydın eşidilirdi. hətta tələbənin tükləri 37 . yerində nə qədər o tərəf-bu tərəfə çönürdüsə də. Yəni Allah istərsə. sizə əzab vermək Allahın nəyinə lazımdır? Allah şükrə qiymət verən və hər şeyi biləndir».I. bəşəriyyətin bütün tarixi pozulaydı və yer üzündə yeni bir məxluqat yaranaydı. aşağı vəzifəli partiya işçilərini – raykom təlimatçılarını. bir az ətli idi.. insanları da dartıb özünlə heçliyə aparmaq istəyirsən. tamam çılpaq. çox umursan. Və gələcəkdə də işləri düzələrdi. adi insanlarda olduğu kimi. şöbə müdirlərini. rəhbərin əli o qırmızı transparantlarla birlikdə bu cavan adamın gecəyarısı elə bil ki. amma birdən-birə qıpqırmızı bir transparantdan yapışıb təzədən gözlərinin qabağına gəlirdi və hər dəfə də o qırmızı transparantlarda iri hərflərlə əldə edilmiş xoşbəxt həyat haqqında cürbəcür şüarlar yazılırdı və tələbə nə qədər eləyirdisə də..I. rəhbərin əli hərdənbir tələbənin gözlərinin qabağında dayanırdı və dünən gecə – yazıq Xədicə arvadın həyatının son gecəsi də elə oldu. elə o dəqiqə qara maşınlar bir-birinin ardınca tələbənin burnunun qabağından ötüb keçdi.) salamlayırdı və tələbə Murad İldırımlı o dəm rəhbərin özünü görməyə macal tapmadı. barmaqlarının dırnağı var idi.

ağ gecə köynəyinin yaxasına. «Xaqani» küçəsində. – Bir söz eşitmişəm axı. – soruşdu...» – dedi. xırda gül naxışlı balıncına tökülmüşdü. Balaniyaz ?.. tələbə də onun ardınca Xədicə arvadın otağına girdilər. Xosrov müəllim işığı yandırdı və tələbə Murad İldırımlı bu səkkiz ay müddətində birinci dəfə Xədicə arvadı yatağında gördü: yorğanı sinəsinəcən üstünə çəkmiş Xədicə arvad boynunu yana büküb gözlərini qırpmadan qapının aşağısına tərəf baxırdı. Xədicə arvadı boğurlar və Xədicə arvadı boğan. Deyirlər ki. tələbə bircə anın içində bu arvadın xəsisliyini də. Xosrov müəllim yuxarıdan aşağı diqqətlə tələbə Murad İldırımlıya baxıb (bayaq da beləcə bir diqqətlə Xədicə arvada baxmışdı) birdən-birə gülümsədi: «– Qapını döyəndə məni yaman qorxutdun. Xosrov müəllim nikeli parıltıdan düşmüş köhnə dəmir çarpayıya yaxınlaşıb diqqətlə ev sahibəsinə baxdı. kimisə yuxudan oyatmağa qorxurdu– Xosrov müəllimin qapısının qabağına gəldi.. öz otağının qapısını itələyib açdı.. Elə ki.. rəhbərin həmin əlidir.. qorxdu. Sonra tamam ayıldı və yerindən dik atıldı.. acgözlüyünü də. nəfəsini dərmədən diqqətlə qulaq asdı: xırıltı gah kəsilirdi. Qapının döyülməyilə Xosrov müəllimin hövlnak: «– Kimdi?» – soruşmağı bir oldu.. təzədən Xədicə arvadın otağına gəldi (tələbə çalışırdı ki. özünün əyninə şalvar geymədiyini. Xosrov müəllim irəlidə. onu bağlamaq olmaz. nöşün ki. Xosrov müəllimin bu sakitliyində dünyanın hər üzünü görmüş bir təcrübə. gah da şiddətlənirdi və tələbə. balaqları uzun göy trusiklə (bu göy trusiki – «işdan»ı hələ kənddə kitabxanaçı işlədiyi vaxtlar almışdı) gəlib kişinin qabağında dayandığını başa düşdü. Ancaq deyirlər ki.. yatağın o təmizliyi o gecəyarısı Xədicə arvadın özünün təmizliyindən xəbər verdi. söküb 38 . qapını açdı və tələbə yalnız Xosrov müəllimi ağ tuman-köynəkdə görəndən sonra. Molla Əsədulla Quranı büküb səliqə ilə qarşısına qoymuşdu və gözlərini əlində çevirdiyi təsbehə dikib bir söz demirdi. belə bir məqamda çox sakitcəsinə: «– Gedək geyinək. molla əmi?. daha dünyadan heç nə ummayan bir əlacsızlıq duydu. bir müddət də qulaq asdı. o köhnə dəyirman var e. çünki bir anlıq ona elə gəldi ki. nazik.. sonra qaranlıqda Xosrov müəllimin qapısına tərəf baxdı. bilirsən nə qədərdi. Xosrov müəllim işığı yandırdı. əyri və tüklü qılçaları çılpaq halda.ürpəşdi. o xırda gül naxışlı balınc üzü o qədər təmiz idi.» – dedi və tələbə.... donmuş sifətinə baxmasın).. öz ürəyinin də döyüntüsünü eşitdi. sakitlik içində o xırıltıyla bərabər. Balaniyaz. – Əl-əlbət çoxdur. – dedi. Balaniyaz da gözlərini həyətin kənar-bucağından çəkib: – Əh. O ağ gecə köynəyi.. Xədicə arvad Balaniyazın göstərdiyi o siçan deşiyinə baxır.. sonra arvadın göz qapaqlarını bağladı. ikisi də geyindi. Xədicə arvad daha xırıldamırdı. hətta tələbəyə elə gəldi ki. yazıq Xədicə arvadın ağappaq. day gücü çatmır bu boyda şəhərin çörəyini çatdursun. ikiüzlülüyünü də yadından çıxardı. xırda gül naxışlı balıncını bulamış o köpük kimi ət ürpəşdirən bir şey var idi. . sonra gözlərini təsbehdən çəkib Balaniyaza baxdı və həmin boğuq səsiylə: – Işlər çoxdu də deyirsən. Xosrov müəllimin o gülümsəməyində Xədicə arvadın ağappaq gecə köynəyini..... o dəyirman day işdiyə bilmir. barmaqlarının ucunda ehtiyatla addımlaya-addımlaya – elə bil. arvadın ağzından ağ köpük axıb boğazına.. o yataqda o qədər sadəlik və təmizlik var idi ki.

pişiklər qorxurlar onnardan. – dedi.. Balaniyaz isə eyni ciddiliklə. xoşbəxt adam idi.. sən özünnən muğayat ol!. kişi döyülsüz süz? Bu arvada nöş yer tapmırsız orda? Çörəkçi Ağabalanın əsgərlikdən qayıtmış oğlu bu qədər kişinin içində anasının ö cürə qışqırmağından və bu cürə sözlər deməyindən daha artıq pərt oldu və gözləriylə qəzəb qığılcımı saça-saça: 39 ... orda o qədər siçovul. siçan var ki. o məhəllə kişilərinin arasında tələbə belə hiss edirdi. ya söksələr o dəyirmanı. bu xəbər? Molla Əsədulla bu sözləri çox ciddi deyirdi. Bu xəbər gedib məhəllə arvadlarına da çatdı və Xədicə arvadın evinə toplaşmış arvadlar təzədən kövrəlib ağlamağa başladılar. Orda. belə də hökumət olar? Bu vaxt çörəkçi Ağabalanın arvadı. amma o dəqiqələrdə Balaniyazda eynilə anasının yatağındakı o xırda gül naxışlı balıncın. o ağ gecə köynəyinin sadəliyi və təmizliyi var idi və elə bunun özündə də Siçan Balaniyaz tələbə Murad İldırımlıdan artıq bir məxluq idi– hər halda. amma Balaniyaz.. – Onnardan yer almaq olar?. bağlasalar a. «Əzizimin cəfası» romanını oxumamışdı və heç vaxt da oxumayacaqdı. – Əl-əlbət ələdi! Bu siçovul-siçan ki. Molla Əsədulla: – Pay atonan! Alə. amma bu sözlərdən sonra Balaniyazdan başqa məhəllə kişilərinin hamısının sifətinə yenə bir təbəssüm qondu və hamı da həmin təbəssümlə Balaniyaza baxdı. Balaniyaz Xədicə arvada oxşamırdı.. – dedi. bütün şəhəri basar... var. Tələbə Murad İldırımlı Balaniyaza baxırdı. o aprel günü.dağıtmaq olmaz. çünki onun o romanı oxumağa ehtiyacı yox idi. görəndə qaçıb gizlənirlər. o çölün düzünə. Balaniyaz: – Ələdi. Kişilərin sifətində bayaqkı o təbəssümdən əsər-əlamət qalmamışdı: – Alə. belə də xarabaxana olar? Dünyada hansı ölkədə adam yer tapmır ki. – dedi.. alə. Molla Əsədulla: – Mən süzə dedim də!. onu təzə qəbiristanlığa aparsaq a.. o həyətdə. hətta bir balaca lovğalıqla: – Mənnən arxeyin olginə! – dedi. əlbəttə. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yer yoxdu və yazıq Xədicə arvadı orada dəfn etmək mümkün olmayacaq. belə də iş olar? Ölümüzü basdırmağa yer tapmırıq. yenə gözlərini əlində çevirdiyi təsbehə dikdi və yalnız bundan sonra mollanın da sifətindən yüngül bir təbəssüm keçdi. bilirsən ruhu necə qarğış eliyəcək bizə?! – Alə. yazıq Xədicə arvadın evinin pəncərəsindən həyətə boylandı və belə bir məqamda abır-həyanı yaddan çıxarıb oğluna tərəf qışqırdı: – Alə. nöşün ki. yəni ömrünü siçanlarla mübarizəyə həsr etmiş bu adam o romanı oxuya bilməməyinin əzabını çəkmirdi. o dəyirmanda elə siçovullar var ki. bunnarnan mübarizə aparmaq. Qəbiristanlığa gedənlər isə belə bir pis xəbərlə geri qayıtdılar ki. əslində. Balaniyaz.. – Neyniyək? Aparıb qoca arvadı çöldə basdıraq? – Alə. vayna eləmək çox ağır bir məsələdi. dədə-baba qəbiristanlığında ölüsünü basdırsın? – Alə. Düzdü.

. daha artıq naqolay hiss etdi və o da öz növbəsində tələbəyə baxdı...– Sən öləsən!– dedi.. – Molla Əsədulla əli ilə Siçan Balaniyaza işarə etdi. yəqin bir neçə gündən sonra Balaniyaz o kisədəki tumu aparıb evdə uşaqlarına verəcək və uşaqlar da o tumu ləzzətlə çırtlayacaqlar. tanımadıqları adam olsun.. O tum kisəsi də. – Bəs nöş istəmir. Molla Əsədulla təzədən üzünü çörəkçi Ağabalanın oğluna tutdu: – Sən otur. çəkinirlər. Molla Əsədullanın bu sözlərindən sonra. sonra açıq-aşkar bir hirslə Balaniyaza baxdı.. məhəllə kişilərinin hamısı başlarını çevirib Xosrov müəllimə baxdı.. rus dilindən dərs deyib və indinin özündə də həmişə qəzet oxuyur. az istəmirdi. – Sən onnarın ciyərinə bıçaq soxa bilərsən? – Nöş soxmuram? Lap başlarını da kəsərəm! Molla Əsədulla sağ əli ilə təsbeh çevirə-çevirə sol əlini havada yellədi: – Ay-hay.. Ya gərək maya qoyasan.. – Gedib soxasan bıçağı oradakilərin ciyərlərinə. Allah ona rəhmət eləsün...... Orda mənim ağzıma baxan kimdi? Alə. – Molla Əsədulla gözlərini bir-bir məhəllə kişilərinin sifətində gəzdirib Xosrov müəllimdə saxladı. sənün xətrüvü bunnan. Əl-əlbət!. rusca-zadcada ki. eyni zamanda başını tərpədə-tərpədə Molla Əsədullanın da sözlərini təsdiq edirdi: – Əl-əlbət!. – O arvad. elə bil ki. danışan olsun.. bu qapı-bacanın yadında qalacaq və bir vaxt gələcək ki. – Ya da ki. Molla Əsədulla Xosrov müəllimin bu baxışını tutdu və tələbə Murad İldırımlıya müraciətlə: – O arvad sənin xətrüvü ələ çox istəyirdi ki!. otur... 40 . – Otur. Əl-əlbət.. nə Allah tanıyırlar.. Ya da ki.. Birdən-birə o yazıq Xədicə arvadın tum kisəsi tələbənin yadına düşdü və tələbə fikirləşdi ki.. – bunnan.. Xosrov müəllim məhəllə kişilərinin baxışları altında özünü. – dedi. buldozerlər bütün bu məhəlləni də söküb-dağıdacaq.. onnarda müsəlmançılıqzad qalıb begəm? Yenə... Xədicə arvadın özü də yalnız bu həyətin.. belə idi!. bu uzun. nə də hökumət. – dedi və dərhal da səsi mülayimləşdi.. Molla Əsədulla: – Görürsən? – dedi. heç olmasa. gözləriylə həyətin küncbucağını axtarırdı. heç nənələrini yadlarına da salmayacaqlar. Molla Əsədulla çörəkçi Ağabalanın oğluna baxdı: – Alə. alə? Istəsin də.. Sən onnarı tanımırsan. bir az belə savaddı-zaddı danışasan onnarnan. Allah kərimdi. Təkcə Balaniyaz Xosrov müəllimə baxmırdı. Çörəkçi Ağabalanın oğlu hirslə yerindən qalxdı. amma Molla Əsədulla həmişəki təmkininə yaraşmayan bir sərtliklə: – Otur!. Balaniyaz tələsik Molla Əsədullanın sözlərini təsdiq etdi: – Bəli!.. – Nöş bacarmır? Istəsə...... ya da gərək adamın olsun. bacarar. o balaca taxta kətil də.. bala. Onnarnan hərbə-zorba danışmaq olmaz.. – Savaddı adam sən! – Yox e-e-e. – dedi.. Mətbuatdan-zaddan bir az görürsən ki. – dedi. – Qoy bunnar getsin. Onnarnan bu boyda Sovet hökuməti bacarmır. Siçan Balaniyaz yenə də gözləri ilə həyətin künc-bucağını axtarırdı.. arıq və qaradinməz adam əvvəllər müəllimlik edib. çünki hamı bilirdi ki.

hər halda.Və həmin aprel günü tələbə Murad İldırımlı ilə Xosrov müəllim Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına getdilər ki. mənfi emosiyalar bir-birini əvəz edirdi. xəfif bir hərarət gətirdi. dünyaya baxırdı. doğrusu. dünyanın beləcə əlacsız işlərindən o qədər sarsılıb. elə təmizdi ki. daha doğrusu. amma bu dəfə 41 . bu belə idi. gün başlayırdı və həmin filosof unudulurdu. çarpayıda gözünü açıb bayırın rəngini tutqun görürdü və elə olurdu ki. hiss edirdi və belə vaxtlar Əbdül Qafarzadə özü öz köməksizliyindən.. bəzən Əbdül Qafarzadəyə elə gəlirdi ki. o hərarətin həmin incəliyində. Uşaq bu dünyadan köçəndən sonra düz altı il idi ki. bütün əzab-əziyyəti ona yaşayışın özü kimi mənasız görünürdü. sonra yavaş-yavaş mürgü içində əriyib yox olurdu. bütün bədən üzvlərini tərtəmiz yuyublar.. Sən nə birinci. Həmin aprel günü sübh tezdən gözlərini açanda Əbdül Qafarzadə qışdan sonra ilk dəfə günəşin istisini hiss etdi və pəncərənin şüşəsindən süzülüb gələn və lap güclə duyulan o günəş istisi bütün içinə incə. adəti üzrə sübh tezdən yuxudan duranda ilk növbədə bayırın işığını görürdü. ürəkaçan şey olmurdu ki. səhər ilə gecə arasındakı ömür isə həmişəki minvalı ilə davam edirdi. Əbdül Qafarzadə görürdü. Qaratel nəinki əriylə bir çarpayıda. hərəkətlərə qiymət verirdi. içindən bir filosof baş qaldırırdı. bayırın rəngini görürdü və həmin rəng çox zaman bu adamın bütün gününün rənginə çevrilirdi. «– Yat. bütün həyatı. – Başını yorma. üzü gülsün. ciyər dolusu nəfəs aldı. bir-birinin üstündən geydiyi paltarları bir-birinin üstündən də onun əynindən çıxarır. hətta qış zamanı sübh tezdən hələ hava qaranlıq olanda da onun üçün o qaranlığın tutqunu – ürək sıxanı və aydını – ürək açanı var idi. amma yata bilmirdi və çox zaman həmin gecə filosofu açırdı sandığı. Yat!». sözlərə. tökürdü pambığı. hamamdadı və o filosof da onu soyundurur. Əbdül Qafarzadə hər gecə yerinə girib yuxuya getməzdən əvvəl. bir uşaq təbəssümü var idi və Əbdül Qafarzadəyə elə gəldi ki. hətta Əbdül Qafarzadə ilə bir otaqda da yatmırdı və bütün bu altı ildə gecələr Qaratel nə çəkirdi. o ilıq işığına baxmaq istədi. bir də gecə yatmaq üçün yerinə girəndə qayıdıb gəlirdi. həmin gününü başdan-başa qayğıların içində keçirirdi. tamam təmizlik. bunu bir Allah bilirdi. qayğı yox idi. O gecə filosofu əməllərə qiymət verirdi. elə bil. bədbinləşirdi ki. heç yaşamaq istəmirdi. bütün içini. yazıq Xədicə arvadı orada dəfn eləməkdən ötrü yer alsınlar. amma. nə də sonuncusan. şüşə kimi bu tərəfdən baxsan. milyard-milyard da insanlar köçüb. elə bil. sonra da pəncərədən görünən rəngdə bir səhər açılırdı. tamam soyundurub çılpaq eləyir. paklıq və sağlamlıq içindədi. ürəyi açılsın. bircə dənə də olsun. dünyanın bütün mənasızlığını görürdü. bir də ki. 3 ƏBDÜL QAFARZADƏ Əbdül Qafarzadənin çarpayısı yataq otağının küçə pəncərəsi ilə üzbəüz idi və o. sinəsini qabartdı. Bunu bəlkə də özünə təlqin etmişdi. – deyirdi. bilmirdi. dünyada heç bir dərd-sər yox idi. xəfifliyində elə bil ki. o biri tərəf görünəcək. sonra gözlərini qıyıb yenə də bayırın o təmiz. Sənin kimi milyard-milyard insanlar gəlib bu dünyaya. yaddan çıxırdı. qollarını geniş açıb.

camaat bu qəbiristanlığa niyə belə bir ad qoyub? Qəbiristanlıq Sulu dərə deyilən yerin yuxarısındakı dikdirdə idi. raykom katibi də. onda hə. həqiqətdir də. amma. amma Əbdül Qafarzadə burada bir dənə də olsun qədim qəbir daşı tapmamışdı. pirə çevirirdi o alicənab şəxsin qəbrini. Ömər qəbir daşı düzəltdirəndi? Yenə Sevil sağ olsun. Amma indi o adamın qəbri başdan-başa mərmər içindədi ki. məqbərələr təmir olunurdu. Əbdül Qafarzadə həmişə çalışırdı ki. əslində. qəbirləri itib-batıb. kədərli yerində işləyir. haqq dünyasına köçəndən sonra pullarına yiyə duranların qeyrəti çatıb. nə mənası var idi? O rəhmətlik Məşədi Mirzə Mir Abdulla Məşədi Mir Məmmədhüseyn oğlu ki.. bu fikir.birdən-birə idarədəki kabineti yadına düşdü və o kabinetin pəncərələrindən görünən qəbir daşları gözünün qabağına gəldi və tanış bir sarsıntı ilə Əbdül Qafarzadənin bütün varlığı üşüdü. ayrı-ayrı tarixi qəbir daşları. Düzdür. əlbəttə. qədim qəbiristanlıqdır. çürüməsə də. amma Əbdül Qafarzadə bunu daxilən qəbul edə bilmirdi ki. bütün həyatında misal üçün. hətta Elmlər Akademiyasına da məktub yazmışdı. qəbrinin üstündə yazılı daş qalıb? O rəhmətliyin indi sümükləri də çürüyüb. qəbir gərək itib yox olsun. deyəsən. hətta bəzən sarsıdırdı. guya. qəssab da insan idi və uşaqlarını dolandırmalı idi. camaat məqbərə tikirdi. Əlbəttə. Qədimdə piranə bir adam olurdu. amma həqiqət nədir? Bir şey ki.. raykom katibi olub. Mədəniyyət 42 . ölüsünün qəbrinin üstünü təmtəraqla götürdür. çünki. Şeyx Nizami kimi. alim olurdu. Amma heykələ layiq adam olub? Baxıb görəcəksən ki. hər halda.. Əbdül Qafarzadə nə raykom katibinin. Allah o kişiyə rəhmət eləsin. ya qəssab olub. hər kim olubsa. heç olmasa. neçə illər idi ki. 1913-cü ildə dünyanı tərk etmişdi və indi onun üçün nə fərqi var ki. nə dükan müdirinin. O rəhmətlik Məşədi Mirzə Mir Abdulla Məşədi Mir Məmmədhüseyn oğlunun sümükləri çürüsə də. o xəfif hərarət çirkab içində boğulub yox oldu. Qəbiristanlıq Idarəsinin müdiri idi. Qaratel əvvəlki Qaratel olaydı. olardı. qəbrinin üstündəki heykəldə əlində kitab xəyala dalıb. yox. kimin pulu var. dünyanın ən qəmli. nə də qəssabın əleyhinə idi. Ya da ki. adamı əsəbiləşdirirdi. Görəsən. bəlkə ondan da əvvəl dəfn olunmuş şəxslər olub. Həmin qəbiristanlığa camaat arasında Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı deyirdilər və Əbdül Qafarzadə həmişə fikirləşirdi ki. heykəl də qoydurur. Əbdül Qafarzadə özü də bilirdi ki. dünyanı bilibtanımış bir nurlu insan olurdu.. o rəhmətliklərə bir abidə qoyublar. müsəlman dininə görə. Ən qədim qəbir 1913-cü ildə rəhmətə getmiş Məşədi Mirzə Mir Abdulla Məşədi Mir Məmmədhüseyn oğlunun qəbri idi. əslində. torpağa qarışsın. bu Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında dəfn edilmiş ilk şəxs də elə o rəhmətlik imiş. Əbdül Qafarzadənin beyni iti işləyirdi və hərgah insanlar iki yerə ayrılırdılarsa – ürəklə yaşayan adamlar və beyinlə yaşayan adamlar – Əbdül Qafarzadə daha artıq dərəcədə beyinlə yaşayan bir adam idi və belə bədbin məqamlarda da beyin sövq-təbii onun köməyinə çatırdı. məlum məsələdir. bu nahaq dünyada hərə özünə bir gün qazanmalı idi.. qəbiristanlıqların tarixi layiqincə öyrənilməlidir. dükan müdiri də.. haçansa Əbdül Qafarzadənin də qəbrinin üstündə bir şey olacaqdı? Uşaq qalsaydı. dükan müdiri olub. olmasa da. bəxtləri də onda gətirib ki. Əbdül Qafarzadə bu barədə yuxarı təşkilatlara. Düzdü. Deyirdilər ki. Indiki kimi deyil ki. bütün bunların mənası olsa da. bir dənə də kitab oxumayan bir qəssab. məlum məsələdir. şair olurdu. xüsusən. bu fikirdə təzə bir şey yoxdu. əlbəttə. deməli. pullu olub. bu fikri başından tez çıxarsın.

Bir həftə bundan əvvəl Sevilin iyirmi səkkiz yaşı tamam oldu və Əbdül Qafarzadə bu münasibətlə qızına «Qaz-24» avtomobili bağışladı. bu qəbiristanlıqların tarixi öyrənilməli idi. qazıntı işləri aparırdılar. hiddətlənirdi. sonra müşavirəyə getsin. rəngi yenə də ağappaq ağarmışdı. babalarının xatirələrini danışırdı. o. Bu gün Rayon Icraiyyə Komitəsinin sədri Fərid Kazımlı Kommunal Təsərrüfatı Idarəsi işçilərinin yarımillik planların yerinə yetirilməsinin vəziyyətinə həsr olunmuş müşavirəsini çağırmışdı. gözünü açıb o gözəl aprel günəşinin hərarətini hiss etdi. Qəribə idi. o kilsələr ki. amma Əbdül Qafarzadənin gözündən heç nə yayınmırdı və o dərhal başa düşürdü ki. başını bulayırdı. Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi M. çünki böyük uşaqları oğlan idi. yəni indi yeganə övladı idi. amma Əbdül Qafarzadə indi də istifadə olunan şəhər qəbiristanlıqlarını nəzərdə tuturdu. mətbəxə keçib həmişəki kimi çayniki qazın üstünə qoymazdan əvvəl. Müşavirə səhər saat 10-da başlayacaqdı. indi yazı-pozu işləri aparılır. nəinki işləyən. misal üçün ayaqqabı fabrikinə çevrilmişdi. Yaxşı ki. fəaliyyət göstərən kilsə.P. Əbdül. Qaratel özünü pis hiss edəndə bunu ərindən gizlətmək istəyirdi. Qaratel geyinib qonaq otağındakı divanda uzanmışdı. evin içində geydiyi kişi corablarının (Əbdülün corablarının) üstündən arvadının ayaqlarını ovuşdururdu. Sevildən iki yaş böyük idi. Qaratel: – Lazım deyil. «Jiquli»ni də üç-dörd dəfə vurmuşdu. dəfn olunanların kağız-kuğuzu arxivlərə göndərilir. çay dəmləyib içirtdi. Arxeoloqlar qədim qəbiristanlıqlar aşkar eləyirdilər. get. 43 . indi orqan musiqisi üçün uyğunlaşdırılmışdı. Qəribli də müşavirənin işində iştirak edəcəkdi (bunu dünən Fərid Kazımlı özü zəng eləyib Əbdül Qafarzadəyə xəbər vermişdi) və Əbdül Qafarzadə istəyirdi ki. gülümsədi. Orduxan altı il bundan əvvəl üçcə günün içində heyif olub getmişdi. Bundan əvvəl onlara «Jiquli» almışdı. Sevilə zəng eləyib çağırdı və indi də kişi corablarının üstündən arvadının ayaqlarını ovxalaya-ovxalaya Sevili gözləyirdi ki.. amma Ömər şəhərdə maşın sürəndə özünü itirirdi. arvadın halı yenə də xarabdı. Ömər pianoçu idi və Əbdül Qafarzadə həmin aprel səhəri Qaratelin ayaqlarını ovuşdura-ovuşdura Ömərin nazik. amma arxivlər də bir gündədi ki. bədəni buz kimi soyumuşdu.. – deyirdi. daha doğrusu. uzun barmaqlarını gözlərinin qabağına gətirdi.. gəl görəsən və Əbdül Qafarzadə (yerindən qalxıb əl-üzünü yumuşdu) həmin yaz səhəri qonaq otağındakı divanda uzanmış Qaratelin ayaqlarını ovuşdura-ovuşdura bu barədə fikirləşirdi. Sevil Əbdül və Qaratel Qafarzadələrin kiçik qızı idi. çünki onun xoşuna gəlirdi ki. əvvəlcədən nəsə hiss etdi. işə gecikirsən. Qaratelin etirazlarına baxmayaraq. atalarının.Nazirliyi bəzi qəbiristanlıqlarda bərpa işləri aparırdı. sonra isə birdən-birə qəbir daşları gəlib durdu gözlərinin qabağında. sonra evdən çıxsın. gedib Qaratelə baş çəkdi. əvvəlcə işə gedib baş çəksin. ədalətsizlikdən. amma qəbiristanlıqların tarixi bir kompleks şəklində öyrənilmirdi. bundan sonra qanıqaralıq lap elə səhərdən başladı. yaxud o məscidlər ki.). elə bil. Bu səhər də o qəbiristanlıq görümündən sonra. yeganə övladı idi. üşüm-üşüm üşüyürdü və Əbdül Qafarzadə yenə də hər şeyi (hətta müşavirəni də) yaddan çıxarıb arvadını ovuşdurdu.. camaat üçün daha əziz olurdu (camaat küçədən keçəndə baxırdı. amma sübh tezdən ki. ya məscid. Qəbiristanlıq da o cür. hörmətsizlikdən deyirdi. – Əbdül Qafarzadə isə Qaratelin sözlərinə fikir vermirdi.

amma Sevil zirək qız idi. doktorluq dissertasiyasını da bitirməyinə lap az qalmışdı. bu isə elə hey çalışırdı. namizədlik dissertasiyasını yazmışdı. insan nə qədər məşq eləyər. Ömərin babasili var idi və indi kefi nə qədər istəyirdi. əslində. Yaxşı ki. «Ya xoçu. nə çalmağından asılı olmayaraq.. səhərdən-axşama kimi bütün fikrizikri pianonun yanında idi və Əbdül Qafarzadə bəzən sidq-ürəkdən məəttəl qalırdı ki. Sevil də musiqişünas idi.)... durub qaçırdı kişinin üstünə və Əbdül Qafarzadə onlardan çıxıb gedənəcən uşaq onun yanında otururdu. V konçe konçov ona mat. Ömər belə şeylərin bir o qədər də qədrini bilən deyildi. demək olar ki. Indi Sevilgilin səhərdən axşamacan piano səsi eşidən qonşularının işi lap çətinə düşmüşdü. çoxdan dəbdən düşüb... Səkkiz yaşında uşaq. elə hey çalsın və buna görə də Əbdül Qafarzadə nəvəsi üçün ayrıca bir royal almışdı. nə televizor. videomaqnitafon bilirdi. Ömərin isə professor kimi konservatoriyada xüsusi sinfi var idi.. içməsin. soyuqqanlı idi. Sevil gecikirdi.. Yaxşı ki. yorulmaq bilmirdi. onsuz da. geniş eyvanları dənizə baxan beşotaqlı kooperativ mənzil tikdirmişdi. o nakam Orduxan da: «– Pust kak xoçet. müdafiə də etmişdi. Ömərin atası Mürşüd Gülcahani səfehin biri idi (özünü yazıçı hesab edirdi. ikimətbəxli.» – demişdi.. sonra onların qonşuluğundakı ikiotaqlı mənzildə yaşayan ailəni üçotaqlı bir mənzilə köçürtdü və Sevilgilin mənzili oldu beşotaqlı. Ömər mənzilin bir başında öz royalında çalırdı. iki hamamlı və iki də tualetli. bu balaca musiqiçini o royalın arxasından ayırsaydı... adamda nə qədər həvəs olar. hərçənd özü kitab nəşr etdirmək istəyəndə dovşan kimi qaçıb gəlirdi qudasının – Əbdül Qafarzadənin yanına. çünki Sevil Ömərdən daha diqqətli. balaca Əbdül də bu biri başında öz royalında.. məktəbdən (Bülbül adına xüsusi musiqi məktəbində oxuyurdu) qayıdan kimi portfeli bir tərəfə tullayıb keçirdi royalın arxasına. Sevil özü çalan deyildi. Gəl uşağa yaxşı. indi təkcə öz qələmiylə dissertasiya yazan kimdi? Ömər də bəyəm öz gücünə konservatoriyada professor olmuşdu? Yalnız səfeh Mürşüd Gülcahani bu cürə fikirləşə bilər. nə oyuncaq bilirdi. Əbdül Qafarzadə Sevilgilə Bakının. səbr olar. amma it dəftərində adı yox idi. çtobı on bıl kak papa. ağıllı idi. Əbdül Qafarzadə nə qədər eləmişdi. hərçənd bu iki royalın arasında yazmaq da asan iş deyildi. Indi «Jiquli» olmuşdu Ömərin şəxsən özünün maşını. – demişdi. Əbdül Qafarzadə bu işdə qızına kömək eləyirdi. otururdu tualetdə.» – demişdi və uşağın da adını qoymuşdular Əbdül (təkcə elə «Əbdül» olsaydı. amma indiyə kimi Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında dörd konsert vermişdi: simfonik orkestrlə birlikdə Motsartın reminor və Qaydnın remojor konsertlərini çalmışdı. daha cəld idi. «Qaz 24»ü isə Sevil sürürdü. yeməsin. 44 . amma. Sevil konservatoriyada dosent işləyirdi. «– Köhnə addı.. amma Sevil dediyindən dönməmişdi. o yazıq. Düzdü. çünki Sevilgilin səkkiz yaşlı oğlanları – Əbdül az qalmışdı Öməri də ötüb keçsin. yoxsa bu qədər çalmağa dözmək mümkün olmazdı. təkcə babasının (yəni Əbdül babasının) gəlişi ayırardı – qapının zəngi vurulub arakəsmədən babasının səsi gələn kimi. bıl paxoj na papu. olmamışdı.qızının ərinin beləcə zərif və yaraşıqlı barmaqları var. tak i delayet. yəni bu mənada ki. mərkəzində. Sevil oğluna atasının adını qoymuşdu. Düzdür. daha doğrusu. yazan idi. balaca Əbdül də ikinci sinifdə oxuyurdu. yenə dərd yarı idi. təzə bir ad qoyaq». əvvəlcə üçotaqlı mənzil tikdirmişdi.

.– Bəlkə corabı çıxarım ayağından. çəkdiyi xərcin müqabilində nəvəsinin istedadı dayanırdı). müalicə olunmağa heç cürə razılıq vermirdi. Əbdül Qafarzadə Qarateli Moskvaya apara bilərdi.. nəvəsini qucağına az götürsün... yox. işıqlı bir təbəssümlə doldururdu.. çünki həmişə heç nədən bir şey düzəldən bu adam indi öz zəhmətinin müqabilində həmişəki kimi boşluq yox.. Buna görə də Əbdül Qafarzadə çalışırdı ki. lazım deyil. get. Əbdül Qafarzadə arvadının bu cür baxışına dözə bilmirdi. Bütün bunlar hamısı əsəblərin gərginliyindən idi. Uşaq işin-gücün buraxıb indi başıalovlu gələcək.«Əbdüləli» idi. çəkisizlik içinə düşürdü. çəkisi olan bir şey görürdü (yaratdığı şəraitin.. ürəyi. dərdli-dərdli gülümsədi: – Yox.. onun ölümü bir ürək dolusu dərd idi.. – dedi. Özü bildiyini bilirdi. kişini dəhşət basırdı.. Qaratel: – Sən işdən avara olma. elə bil. ürəyinin ağrısını. çünki Qaratel həkimə getməyə. nəsə ələ gələn.. – Nigaran qalma mənnən. bütün dərdini-sərini öz zərif. Sevili də nahaq çağırdın. amma onda gərək Qaratelin əlini-qolunu bağlayıb aparaydı.). Orduxandan sonra Əbdül Qafarzadənin əsəbləri xarab olmuşdu (əslinə baxsan sıradan çıxan təkcə Qaratel yazıq deyildi. Vallah yaxşıyam. o doğmalığı Əbdül Qafarzadə bu dünyada ancaq uşaq vaxtı anasının gözlərində görmüşdü..– dedi və Qaratelin ayaq barmaqlarının ucunu ovmağa başladı. uşaq xəstələnər.. o vaxtlara ki. köməksiz canına çəkir və doğrusu. Qaratel həkimdən qorxmurdu. xatirələr kişini əlinə alıb uzaqlara aparırdı. həqiqətən. qəribə uşaq idi. – Heç nə olmaz. SSRI-nin ən yaxşı həkimlərinə göstərə bilərdi. amma az gedəndə də darıxırdı. çünki Əbdül Qafarzadənin adı pasportda «Əbdüləli» idi. Əbdül Qafarzadənin tanışlarının-filanın köməyi ilə yaradılmış istedad deyildi) və bu.. Bu uşaq qəribə uşaq idi. ona elə gəlirdi ki. heç həkim Bronşteyni də yaxına buraxmırdı. heç bir maraq 45 . «Əbdüləli Qafarzadə» və Sevil də tərslik eləyib uşağın adını elə beləcə qoymuşdu). başqaları bəlkə də bunu görmürdü.. Qaratelin baxışındakı o məhrəmliyi. qızıgilə az getsin. Əbdül Qafarzadə arvadının ayaqlarını ovxalaya-ovxalaya: – Bərk eləmirəm? – soruşdu. Allah Orduxana rəhmət eləsin. qorxurdu ki. belə idi. kişini bərk-bərk qucaqlayırdı və belə anlarda Əbdül Qafarzadə bütün cismi ilə hiss edirdi ki. amma özü bilirdi.. yorğunluğu bədənindən çıxır. ürəyi qüssə ilə dolurdu. Əbdül Qafarzadənin daxilini bir fəxarət hissi ilə. Əlbəttə. Əbdül Qafarzadə həmişəki ciddiliyi ilə: – Bəsdi!. nəvəsi hələ lap balaca ikən Əbdül Qafarzadə onlara gedəndə uşaq atılırdı babasının qucağına. Orduxandan sonra Qarateldə heç bir həvəs. Əbdül Qafarzadənin yorğunluğunu... əlacsızlıq idi və keçib getmək bilmirdi. balaca uşaq idi və rəhmətlik anası da ona beləcə baxırdı. uşaq babasını həddən artıq çox istədiyi üçün. Yaxşıyam day.. hiss etmirdi («Dəmir kimi kişidir» – deyirdilər). təkcə o mənada yox ki. bu balaca məxluqda anadangəlmə böyük musiqi istedadı var idi (bu.. – Incitmirəm? Qaratel ərinə baxdı və dərdli-dərdli gülümsədi: – Yox. bəzən kişini lap kövrəldirdi də. özü özünü məzəmmət eləməyə başlayırdı. əlimin istisi keçsin bədəninə? Qaratel eləcə yorğun-yorğun..

qoyacağı diaqnozu tək eşitməyə ürək eləməmişdi. Poliklinikadan çıxanda həkim Bronşteynin cibinə bir dənə əllilik qoydu. özündən razı halda: – Sənin kimi kişidə nə ola bilər? – dedi və bərkdən güldü.qalmamışdı. müharibədən sonra Bakıda məskən salmış yəhudi bir həkim idi. elə qəti etiraz edib götürmədi ki. Axır vaxtlar hərdənbir ürəyi təngnəfəs olurdu.. başı çox qəzavü-qədər çəkmiş. Həkim Bronşteyn Əbdül Qafarzadəni diqqətlə müayinə etdi. Professor Mürsəlbəyli gödək barmaqlı. az qala. Bronşteyn vaxtilə Vilnüsdə tibbi təhsil almış. özünü yaxşı bir mütəxəssisə göstərsin. yaşamağın daha heç bir mənası yox idi. tüklü əlini tərtəmiz qırxılmış dolu və çopur sifətinə çəkdi. birdən-birə göz-görəti qocalıb əldən düşmüş bu qadın üçün həyatın. bu. Əbdül Qafarzadənin bu cür yaxınlığa. Əbdül Qafarzadə professorun yanına Mürşüd Gülcahani ilə birlikdə ona görə getməmişdi ki. bir də heç vaxt həkimə getməyəcək. öskürürdü və təxminən on gün bundan əvvəl evlərinin yaxınlığındakı poliklinikada işləyən və uzun illərdən bəri Qafarzadələr ailəsinə tibbi xidmət göstərən həkim Bronşteynin yanına getdi. hətta bir təlaş gördü. Mürsəlbəyli. professorun yanına tək getməyə. vəssalam. o gəlmişdi. vasitəçi tapmağa ehtiyacı yox idi. Əbdül Qafarzadə ürəyini bürümüş o nigarançılıqdan sonra. sonra da Əbdül Qafarzadəyə məsləhət bildi ki. Mürsəlbəyli Əbdül Qafarzadəni gülə-gülə qarşıladı. yaxınıydı. məndə nə var. içməyim necə? – Ürəyin nə istəyir ye. yapon aparatlarında. sövq-təbii: «Işə düşdük də. Yaşı yetmişi keçməyinə baxmayaraq. işi o yerə gətirib çıxarmışdı ki. yox. içindəki həmin nigarançılıq. 46 . bir saat müayinə etdi və gülə-gülə də yola saldı. Həkimin ki.» – fikirləşdi və ürəyindən çox xoşagəlməz bir nigarançılıq keçdi. sonra qoluna girib məcburən rentgen kabinəsinə apardı. Əbdül Qafarzadə: – Axı. amma həkim Bronşteyn pulu geri qaytardı. professor? – soruşdu.. əlinə düşdün. Əbdül Qafarzadə adamları gözlərindən oxumağı bacarırdı və bu dəfə də həkim Bronşteynin gözlərində bir ürkəklik. rentgen həkimi ilə birlikdə ona baxdı. Səhəri gün Mürşüd Gülcahaniylə birlikdə professor Mürsəlbəylinin qəbuluna getdi. axırı ki.. onun yanına) getmişdi və bundan sonra da özünə söz vermişdi ki. yoğun dırnaqlı. ona görə ki. qudası ilə Mürsəlbəyli yerliydi.. Əbdül Qafarzadənin içinə dolmuş o nigarançılığı daha da artırdı. məktəbi bir yerdə bitirmişdilər və vaxtıyla Sevilin elçiliyinə də Bakının hörmətli adamlarından biri kimi. o şəvə kimi qapqara cavanlıq rəngini çox pis vəziyyətdə qoyurdu). yavaşyavaş rahat nəfəs almağa başladı: – Bir dərman-zad lazım deyil? Heç nə atmayım? – Heç bir dərman lazım deyil. doğrusu. Professor Mürsəlbəyli Mürşüd Gülcahani ilə bir kənddən idi. Əbdül Qafarzadə kimi bir adam belə. ürəyin də nə istəyir iç. bu adam başına və nazik bığına qapqara rəng qoyurdu və həmişə həkim Bronşteyni görəndə Əbdül Qafarzadəni gülmək tuturdu (bəzən tük uzandığı üçün Bronşteynin saçının və bığının dibi ağappaq olurdu və belə bir çallıq. Bu yaxınlarda Əbdül Qafarzadənin özü həkimə (bu səfeh Mürşüd Gülcahaninin bir professor yerlisi var. – Bəs yeməyim.

. əslində. Qaratel ilə Əbdül Qafarzadə bir yerdə yaşayırdılar və bu otuz iki ildə Qaratel ərinin səsinin də bütün çalarlarını öyrənmişdi və bu dəfə də başa düşdü ki... Qəbiristanlıq Idarəsində Qırmızı Bayraqlar.. bir ayağım orda.. söz deyil.. Əbdül Qafarzadənin ürəyindəki o nigarançılığı də birdəfəlik özü ilə götürüb apardı. təşəkkür edirdi. ona görə yox ki.... köynəyini də çıxarıb əyninə ağappaq nişastalı xalat geymişdi və xalatın yaxasından tüklü sinəsi görünürdü. dünən həkim Bronşteynin yanına getdiyi vaxtdan bəri birinci dəfə gülümsədi: otuz il idi ki. amma ürək də ürəkdi və bu dəm birdən-birə Əbdül Qafarzadənin gözləri əməlli-başlı doldu.. Otuz iki ilə yaxın idi ki. qurtardı. – dedi və birdən-birə həkim Bronşteynin şəvə kimi qapqara rəng qoyulmuş. deyildi.. dəmir kimi bir şeydir. Az qalıb day balamın yanına köçməyimə. professor Mürsəlbəyli: – Bay.Mürşüd Gülcahani gizlətməyə çalışdığı bir həsədlə Əbdül Qafarzadəyə baxdı və Əbdül Qafarzadə qudasının gözlərindəki o gizli həsədi o saat gördü. əslində. açıq-aşkarda var-dövlət saxlamağın əleyhinə idi.. elə bil ki. Əbdül Qafarzadə həmin ağappaq nişastalı xalatın döş cibinə üç dənə şaxşax yüzlük basdı. bəzən də dibinin ağı görünən saçını.. Gödəkboylu professor Mürsəlbəyli təkcə pencəyini yox. Bu nəyə lazımdı? – dedi və bu sözləri elə ifadə ilə dedi ki.. mənim? Bir ayağım burdadı. amma illər birbirini əvəz etdikcə. Qaratel divanın aşağısında yanpörtü oturub onun ayaqlarını ovxalayan ərinə baxdı: – Əbdül. Əbdül. Lap az qalıb e.. Əbdül Qafarzadə: – Sənin üçün halaldı. Fəxri Fərmanlar. gedib o qara torpaqda onun yanında olmağıma.. gəlib yoxlayarlar. Əbdül Qafarzadə beyinlə yaşayan adamlardandı. bu bədbəxt oğlu bədbəxt. – Əbdül. qorxurdu birdən işi çətinə düşər. çünki düzdü. – Ağzını xeyirliyə aç. – Mücrünü bağışlayım Sevilə. Axşam Əbdül Qafarzadə professor Mürsəlbəylinin evinə böyük bir ağ balıq da göndərdi və alverçilərin Xəzərdən gizlin tutub gətirdikləri o böyük ağ balıq professor Mürsəlbəylinin evinə gedəndə. – Əbdül Qafarzadə bunu dedi. bığını gözünün qabağına gətirib yenə də gülümsədi: yazıq həkim Bronşteyn. görərlər.. balamın yanında.. adam kimi yeyib-içmək üzünə həsrət idi. – Nədi? – Istəyirəm o mücrümü elə indidən verim Sevilə.. Əbdül Qafarzadədə bu qorxu hissi demək olar ki. 47 . professor. Əbdül Qafarzadə evdə. amma üzünü tələsik yana çevirdi. Mürşüd Gülcahaninin mədəsində yara var idi və otuz il idi ki.Nəyimə lazımdı e.. o üç söz «Qoy qalsın evdə». yox. yox idi (əvvəllər var idi. – Qoy qalsın evdə. – Nədi? – Nə deyirsən? – Nəyə nə deyirəm? – O kövrəklik keçib getdi və Əbdül Qafarzadə yenə də arvadına baxdı.

Təşəkkürnamələr artdıqca o qorxu hissi də yox olub gedirdi). təyyarə ilə. O mücrüyə Əbdül Qafarzadənin uzun illərdən bəri Qaratelə aldığı üzüklər. hətta bəziləri buna fikir verib təəccüb də edirdilər ki. bir də ki. Sevilə bağışladığı «Qaz-24»ü də Mürşüd Gülcahaninin adına almışdı. Təkcə Qaratelin o mücrüsü evdə idi. Əbdül Qafarzadənin kostyumu heç köhnəlmir. boyunbağılar.. qızların şalvar geyib siqaret çəkməsi bu adamı tamam əsəbiləşdirib özündən çıxarırdı. Onlar sənətkar idilər. Rozanın balıq kimi sürüşkən bədənini. dəllallardan almışdı və ümumiyyətlə.buna görə də eyni rəngli. quda idi!). video ilə. çünki çox təmiz. hər gün də o bircə kostyumda gəzir. Allah o kişiyə rəhmət eləsin. elmli bir adam idi. amma Əbdül Qafarzadə hər il Mürşüd Gülcahaninin bir kitabını nəşr elətdirirdi (hər halda. Əbdül Qafarzadə o vaxt– iyirmi il əvvəl bunu həm o rəhmətliyin xətrinə elədi. alverçilərdən. adı yazıçı idi. cariliyinə qaytardı. dəyişik geysin. özündən sonra təkcə qədim əlyazmaları. Axund Məhəmmədəli Ağa vaxtilə bütün Bakıda məşhur seyid. hərçənd. çünki Əbdül Qafarzadə bu fikirdə idi ki. Onun öz şəxsi maşını yox idi və Bakıda heç vaxt taksiyə minmirdi. Əbdül Qafarzadə özündə yalnız bir nüsxə Quran saxladı. Bundan başqa. hətta elektrik çaynikindən də zəhləsi gedirdi. buna ehtiyac yox idi. antikvar idi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı Qəbiristanlıq Idarəsinin də illik planı var idi və illər bir-birini əvəz etdikcə bu plan 48 . necə deyərlər. müxtəlif xətlərlə yazılmış əlyazmalarında yeddi Quran qalmışdı. Əbdül Qafarzadə öz təbiəti etibarilə müasir adam deyildi. O mücrüdəki ləl-cəvahirat isə. hansı bir tədqiqatdasa uşaqların babasının. Ömərin atası Mürşüd Gülcahani hər nə idi. döşlərini gözünün qabağına gətirdi. Əhaliyə xidmət edən hər bir müəssisə kimi. uzaqbaşı. mükəmməl təhsil görmüş ruhani bir adam idi və elə bir şəxsdən bu cürə ləl-cəvahiratın miras qalmasında təəccüblü bir şey yox idi. Əbdül Qafarzadə onların hamısını ayrı-ayrı zərgərlərdən. başqa qədim əlyazmalarını da Respublika Əlyazmaları Fonduna bağışladı. bir az da nağd pul var idi. alicənab. amma təptəzə qalır. eyni biçimli bir kostyumdan dördünü-beşini birdən alırdı ki. musiqisi. xüsusən. 135 manat aylıq maaş alan ailə başçısının camaatın gözü qabağında taksiyə minməyinə heç bir ehtiyac yoxdur. həm də Qaratelin və uşaqların xətrinə elədi: qoy. heç olmasa. düzdü. bütün bu ləl-cəvahir Qaratelə atası Axund Məhəmmədəli Ağadan qalıb. Əbdül Qafarzadə avtobus gözləyə-gözləyə o gözəl yaz günəşinin hərarətini təzədən hiss etməyə başladı və hətta birdən-birə Rozanı xatırladı. avtobusa minib elə birbaşa Rayon Icraiyyə Komitəsinə getsin. geyimi.. Sovet hökumətində yazıçıya kim nə deyəcəkdi? Əbdül Qafarzadə təmiz. ağappaq dolu baldırlarını. maqnitafonla arası yox idi. bircə dənə də olsun müasir zinət yox idi. ona görə ki. sırğalar. doğrudan da. yazsınlar. bir il hər gün əynində olur. qalan altı Quranı da. bilərziklər yığılmışdı və haçansa. amma bu vaxt avtobus gəldi və o avtobus Əbdül Qafarzadəni yenə də həyatın. filan əlyazması Axund Məhəmmədəli Ağadan qalıb. ulu babasının adı çəkilsin. Sevilgil ayrı məsələ. Sevil gəlib çıxanda daha saat 10-a işləyirdi və Əbdül Qafarzadə evdən çıxıb avtobus dayanacağına gəldi ki. demək olardı ki. cavanların ədası. səliqəli geyinməyi xoşlayırdı. özü əfəlin biri idi. kişinin cəmi bircə kostyumu var. hansı bir jurnaldasa. kolxoz həyatından romanlar yazırdı. amma hamı elə bilirdi ki.

bəzədilmiş tabutla 46 manat 92 qəpik idi. əslində. diş fırçası. imkanı olmayanlar isə dəfn mərasimini musiqisiz keçirirdi (Qəbiristanlıq Idarəsinin orkestri isə – tarçı. küləyin altında çox qalanları ayda bir dəfə təzədən rəngləyirdilər və təzə əklillər kimi camaata satırdılar. qəbirin üstündə yazı lövhəsi 1 manat 87 qəpik idi. istifadə edilmirdi. əslində. daha əklil düzəltmirdi. klarnetçi. diş fırçasını və palto düymələrini əklillərdən qənaət edilmiş qalıqların hesabına buraxır və bu məmulatın kiçik bir qismini (rəsmi sənədlərdə göstərilən material qalıqlarının verdiyi imkan müqabilində) rəsmi müqavilə bağladığı ticarət müəssisəsinin vasitəsilə plan hesabına dövlət kassasına keçirirdi. Əbdül Qafarzadə bu məhsulların da bəzisini qeydiyyatdan keçirmişdi. Pribaltikadan gətirtdiyi texnika və s. iri palto düymələri. Xüsusən. çünki dəmir əklil alan ölü yiyələri o əklilləri heç bilmirdilər ki. qapı dəstəyi. demək olar ki. Misal üçün – Əbdül Qafarzadə bütün bu rəqəmlərin hamısını əzbər bilirdi və ümumiyyətlə. o sex indi. Əbdül Qafarzadə planı doldurmaqdan ötrü ölü sahiblərinə satmaq üçün nazik dəmirdən əklillər qayıran kiçik bir sex açmışdı və həmin rəngli dəmir əklilləri məcburi olaraq ölü yiyələrinə satırdı. camaat ölüsünü mafə ilə aparıb dəfn elətdirirdi. 1984-cü il üçün illik plan qalxmışdı 770 min manata. müasir avadanlıq. ölü ünvanları yazdırırdı və dövlətin də kassasına pulu öz cibindən keçirirdi. Istifadəyə verilən maşının (katafalkın) saatı 3 manat 15 qəpiyə. plan oldu 458 min manat. haqq-hesab işlərində Əbdül Qafarzadənin beyni kompüter kimi işləyirdi: öz şəxsi gəliri ayrıca. ilin sonuna yaxın bəzən elə olurdu ki. Lakin planı doldurmaq üçün bunlar da azlıq edirdi və Əbdül Qafarzadə məcbur olurdu ki. heç kim dəvət etmirdi. Əbdül Qafarzadə o sexi əməlli-başlı fabrikə çevirmişdi. cürbəcür daraqlar istehsal edirdi. sənədlərə görə. əlbəttə. Adət-ənənəyə görə tabutdan. ya da Ağakərimə verirdi). qəbiristanlıqda hara atırdılar və Qəbiristanlıq Idarəsinin işçiləri də onları təzədən yığıb sexə gətirirdi. Indi sex əklil əvəzinə çamadan. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı bir o qədər də böyük qəbiristanlıq deyildi və bu qədər planı vermək. dəfn mərasimləri ilə bağlı rəqəmləri şişirtsin. amma. hər il 49 .da artırdı. asılqan. 1981-ci ildə 28 min də üstünə gəldi. bütün il boyu 30-40 əklil tamam kifayət edirdi – dəmir dözümlü material idi. imkanı olan öz ölüsünü basdırmaq mərasiminə məşhur sənətkarları dəvət edirdi. yer almaq üçün vəsiqə 44 qəpik. ayaqqabı geyinmək üçün dabançəkən. gündə 815 arası (dəfn olunanların sayı qədər) əklil istehsal edirdi və bu qədər də əklil satırdı. bir sözlə. orkestr isə 54 manat 78 qəpiyə idi. illik planı da həmişə 4-5 min manat artıqlaması ilə yerinə yetirirdi. sex. vanna asılqanı. 1982-ci il üçün illik plan birdən-birə 140 min artırıldı və oldu düz 598 min manat. Düzdü. amma Əbdül Qafarzadə bunu hesabatda 25 dəfn mərasimi kimi qeyd elətdirirdi. Qəbirin birinin qazılması 4 manat 42 qəpik idi. əslində. yağışın. tabutla dəfn eləmək 41 manat 50 qəpik. uzun sözün qısası. kamançaçı. orkestri də. zurnaçı və iki nəfər də xanəndə – əsas etibarilə Bakı yaxınlığındakı Abşeron kəndlərində toylara gedirdi və hər toydan da Əbdül Qafarzadəyə çatacaq məbləği gətirib ya Vasiliyə. ya Mirzəibiyə. bir gündə cəmi beş dəfn mərasimi keçirilirdi. dəf çalan. mafə 27 manat 42 qəpiyə. çamadanı. ağır idi. sabunqabı. dövlət gəliri ayrıca – 1980-cı ildə illik plan 430 min manat idi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında hər gün orta hesabla 8 ilə 15 arası ölü dəfn edilirdi və hökumətin qoyduğu o ucuz qiymətlə o boyda planı doldurmaq mümkün deyildi. özündən ölü adları. guya.

daraqlar kimi daha da genişləndirmək olardı: Dağıstanda. yaxın gələcəkdə bu cür haşiyələri kütləvi surətdə istehsal etmək istəyirdi. iri rayonlardan. ailələrdəki cavanların əsgərlikdən göndərdikləri fotoşəkilləri o haşiyələrə salıb evin divarından asmaq üçün. Fəxri fərmanları. Fəxri Fərmanlardan. pulunu köçürmə yolu ilə ucuz qiymətə onlara satacaqdı və bu rəsmi pul da. çox yaxşı. amma buna baxmayaraq. hər dəfə Qəbiristanlıq Idarəsinin illik planı artırılanda əsl təsərrüfatçı bir adam kimi. şəxsi bir təşəbbüskarlıq.. əslində. böyüdülmüş ailəvi fotoşəkilləri. az qala. Haşiyələri də gizli istehsal etməyəcəkdi. plan hesabına dövlət kassasına keçiriləcəkdi. Təşəkkürnamələr üçün ayrıca bir guşə yaratmışdı. dükan müdirləri. Əbdül Qafarzadənin belə işlərdə xüsusi duyumu var idi və indi də duyumu ona deyirdi ki. Təşəkkürnamələri öz əklil sexində düzəldilmiş. o da özü idi. əvəzinə ortaya başqa bir xeyirli iş çıxırdı. cürbəcür Fəxri fərmanlar alırdı. onunun ticarət rəhbərliyi ilə sövdələşə bilsə. – Yoldaşlar! Planları yerinə yetirmək bizim hər birimizin təxirəsalınmaz vəzifəsidir. Sövdə tuturdu. otuz ildir ki. heç kim planı azaltmayacaqdı və əslində. Fəxri fərmanlar. Həmin günəşli aprel səhəri Rayon Icraiyyə Komitəsindəki müşavirədə də Əbdül Qafarzadə söz istəyib xitabət kürsüsünə qalxdı. ailə başçısının böyüdülmüş fotoşəklini. zavodlarla. işgüzarlıq amilinə çevrilirdi. diş fırçaları. kommunal-məişət müəssisələrinin yarışında mükafata layiq birinci. hətta univermaq müdirləri səviyyəsinə enmirdi və bütün əməliyyatın təşkilini də öz üzərinə götürürdü. kənd yerlərində elə haşiyələr yaxşı gedəcəkdi. üçüncü yerləri tuturdu (təkcə elə həmkarlar təşkilatından iyirmidən çox təşəkkürnamə almışdı) və Qəbiristanlıq Idarəsində bütün bu keçici Qırmızı Bayraqlar. divardan asdırmışdı. rəhbər təsərrüfat işlərində işləyirəm. Sexdə düzəldilən həmin haşiyələr Əbdül Qafarzadənin xoşuna gəlirdi və o. bu haşiyələr yaxşı gəlir gətirəcək. əlbəttə. başqa Qafqaz əyalətlərində. Əbdül Qafarzadə bu cür danışıqları işin başında duran adamlarla aparırdı. Mən. fabriklərlə.keçici Qırmızı Bayraq. gümüş suyuna çəkilmiş haşiyələrə saldırmışdı. planı artıqlaması ilə yerinə yetirməyim. Rostov vilayətində ticarətlə bağlı Əbdül Qafarzadənin nüfuzlu və işgüzar tanışları var idi (Gürcüstanla Ermənistana isə elə Azərbaycan kimi baxırdı). yuxarı təşkilatlara verilən hesabatlarda qabaqcıllar arasında nümunə göstəriləcəkdi. Düzdü. Sonralar o haşiyələrin də satışını çamadanlar. planın artırılması onun üçün. xüsusən. pulun qiymətini və qədrini bilən bir nəfər kimi. tutmurdu. üstəlik də Qəbiristanlıq Idarəsi qənaət etdiyi üçün mükafatlandırılacaqdı. ikinci. qruppa ilə çəkilmiş fotoşəkillərdən ötrü müxtəlif ölçülü ayrıca (yəni dövlət üçün nəzərdə tutduğunu) haşiyələr düzəltdirib. 50 . hər dəfə illik plan artırılanda Əbdül Qafarzadənin düşünüb gördüyü tədbirlər nəticəsində onun öz şəxsi qazancı da qat-qat artıq dərəcədə artırdı. heç olmasa. xitabət kürsüsünə qalxıb fikirlərini söyləyirdi (hərçənd yaxşı bilirdi ki. Müəyyən olunmuş planlar yerinə yetirilməlidir və bu barədə heç bir söhbət ola bilməz. Əbdül Qafarzadədə sövq-təbii bir etiraz baş qaldırırdı və yeri gələndə özünü saxlaya bilmirdi. iclaslarda. məktəblərlə müqavilə bağlayacaqdı. bir dəfə də olmayıb ki. dediyi fikirləri havaya püfləyir – elə yaxşısı da bu idi!).. çünki bütün yer üzündə ən çox etibar elədiyi bir adam var idisə.

Hörmətinizə görə də. hörmətimiz var. Anası. görsün. Sözümün canı var. onlar bu qurultunu eşidirlər. rəyasət heyətində oturmuş rəhbər işçilər təəccüblə Fərid Kazımlıya baxdılar. deyəsən. yoldaş katib. bacısı. yoldaş müdir. rayon rəhbərləri isə. doğrudan da.. gündəliklə bağlı şöbələrə yeni tapşırıqlarını verdi.P. Mən hörmətli yoldaş birinci katibin burada olmasından istifadə edib bu barədə sizin qarşınızda söz verirəm. lap açıq-aşkar qocalıram. başqalarına nümunə göstəririk. yüksək də qiymətləndiririk. əlbəttə. Birinci katib zala baxıb yorğun gözləri ilə gülümsədi. yoldaş Qafarzadə. təcrübəli. Əbdül Qafarzadə eyni təmkin və ciddiliklə: – Mənim xüsusi bir təklifim yoxdu. rəyasət heyətində yanında oturmuş rayon rəhbərlərinə baxırdı ki. biz sizi tərifləyirik.Qəribli. birinci katib Yaşıllaşdırma Idarəsinə gedənəcən yenə də çörək yeməyə vaxt tapmayacaqdı.Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi M. narahat olurdu. sonra saatına baxdı: səhər yerindən duranda çay-çörək yeməyə vaxtı olmadı. Bizim də planımız var və canımızı qoyub yenə də həmişəki kimi. – dedi. nə bilim. mən kommunistəm. yoldaş Kazımlı. amma ürəyində fikirləşdi ki. acından bu adamın qarnı quruldayırdı və o. başı ilə təsdiq etdi və dedi: – Mən sizi lap yaxşı başa düşürəm. Bu dəfə Əbdül Qafarzadənin sözünü Rayon Icraiyyə Komitəsinin sədri Fərid Kazımlı kəsdi: – Bəs. insafla baxaq. – Amma onu demək istəyirəm ki. mən. Amma mən özümü tərifləmirəm. saat on ikidə isə Rayon Yaşıllaşdırma Idarəsinin müşavirəsinə getməli idi (bu idarəni mərkəzi qəzetdə tənqid eləmişdilər). necə deyim. çox gözəl bilirdi və yəqin elə buna görə də yavaş-yavaş qızarırdı.. – Sonra yenə üzünü zala tutdu. nə təklif eləyirsiniz? Plansız təsərrüfat olar? Zala pıçıpıçı düşdü. özünüzü tərifləməyin. Birinci katib gözünü saatdan çəkib yenə də Əbdül Qafarzadəyə baxdı: – Məni düzgün başa düşün. planı artıqlaması ilə yerinə yetirəcəyik. qiymətinizə görə də çox sağ olun. xalası. Odur ki. Keçən il bizim qəbiristanlıqda inişilə nisbətən 218 nəfər az adam dəfn olunub. Onsuz da. Amma indi gəlin məsələyə bir az. Adi etikanı da gözləmirlər. yoxsa yox. əmisi ölmüş 51 . – heç birinizin ora işi düşməsin. tələsik raykoma getdi. Sizə də qabaqcıl. oğlu. planı artıqlaması ilə yerinə yetirməkdən ötrü gərək çox adam dəfn eləyəsən. sevinmək lazımdı.. – Düz iyirmi beş ilə yaxındır ki. – Qəbiristanlıq Idarəsinin müdiriyəm. necə olsun. vicdanlı bir təsərrüfat işçisi kimi. Birinci katib isə yuxulu gözləri ilə zala baxa-baxa heç bir hərəkət eləmədi. yuxusu olan bu altmış beş yaşlı adam. tələsik özünü bu müşavirəyə çatdırdı. bibisi. əlbəttə. günün ikinci yarısı keçirəcəyi büro iclasının gündəliyini bir də gözdən keçirdi. özlərini eşitməzliyə vururdular. indi isə on ikiyə işləyirdi və belə məlum olurdu ki. dəfn işləri ilə məşğul olan idarələrə adi iqtisadi meyarları tətbiq etmək olmaz. çünki birinci katibin iştirak etdiyi iclasda başqa rəhbər işçilərin replika verməsi.. çünki 218 nəfər az adam ölüb. dayısı. müşavirədə iştirak edirdi və həmişə yorğun. Əbdül Qafarzadənin sözünü kəsdi: – Bunları biz bilirik. Bu belə. Fərid Kazımlı da bunu. çıxış edənin sözünü kəsməsi əxlaqdan kənar hesab olunurdu. Amma necə sevinəsən? Bəs plan? Axı. Əbdül Qafarzadə də birinci katibə baxdı. Neyləmək lazımdı? Əlbəttə. yoldaşlar.

ya da ki. heç özünün də xəbəri yoxdur ki. bu sözləri deyən. əzizləri onları plan hesabına dəfn eləsin? O biri tərəfdən də belə çıxır ki. qəbiristanlıqdakı yol insanı ən son mənzilə aparan yoldur. çala-çuxur. danışan.. cığır nə gündədir? Bərbaddan da bərbad. 52 . sonuncu yol. qoy başqa dərd-sərimizi də deyim. zalda tanış sifətlər görən. atasını dəfn eləyirsə. yoldaş katib. yoldaşlar.. beynin bir hissəsi nitq edirdi. həm də nitqinə davam edirdi.. buradan nə nəticə çıxır? Fikir verirsiz? Mənzillərin yaxşı təmir olunması üçün ötrü. Söhbət qəbiristanlıqdan gedir. Insanlar son mənzilə abad yolla getməlidirlər. amiranəlik. əzələli idmançı bədəninə sahib olan bir adam o baxışların müqabilində bir göz qırpımında kiçildi. palçıq. onların göz yaşının. idarələrin. Əbdül Qafarzadə daimi təmkini və ciddiliyi ilə: – Çox sağ olun. Deməli.adamların hesabına. kimsə. hansı insafdandı? Axı. beş-on ştatdan ibarət kiçik bir yol təmiri sexi açaq. enlikürəkli. Mən onun əleyhinə çıxıram ki. Qəbiristanlığın ortasında iki maşın qabaq-qabağa gəlsə. yoldaş Qafarzadə. bizim idarənin spesifikası nəzərə alınmır. ürək ağrısının hesabına planı artırmaq nə dərəcədə bizim ideologiyamızla düz gəlir? Hansı vicdandan. hansı sürücünün zoru güclüdü. bir halda ki. Yoldaşlar. Bütün bunlar planın artırılması ilə bağlı məsələlərdir. Bizim cəmiyyətimiz isə. Maliyyə Nazirliyi qəbiristanlıqlardan gələn gəlirlərin.. Indi mən deyim. Amma. Bunun böyük rəmzi mənası var. elə bil ki. qəzəb var idi. əbəttə. Misal üçün. dəlləkxanalardan getmir. ən başlıcası isə bütün zal bu kiçilmənin. o biri hissəsi isə bu nitqə. siz planın əleyhinə çıxırsınız? Bu.P. məişət xidmətinin maddi ehtiyacı olan sahələrinə ayırır. əlini düyünləyib xitabət kürsüsünə döyəcləyə-döyəcləyə özü öz dediklərini təsdiq eləyən adam o deyil. ərimənin şahidi oldu. o biri gərək maşını qəbiristanlığın axırına qədər dal-dala versin. elə özümüzə icazə versinlər. yoldaşlar. söhbət hamam təsərrüfatından. necə deyərlər. demək olar ki. – Yox. beləcə zala baxan. Bu heç adicə etikaya sığışmır. Kələ-kötür. Bəzən bu cür iclaslarda xitabət kürsüsündəcə. darısqal. az qaldı yox olsun. misal üçün. Birinci katibin sifətindəki bu ifadə bircə anın içində yarandı və Fərid Kazımlı kimi hündürboylu. M.. bir sıra sahələrin. qulaq asın. siz də. –. həm bu hissi keçirir. hamısını bizdən alır və kommunal təsərrüfatının. Nə qədər demək olar?! Nə qədər yuxarı təşkilatlara bu barədə yazmaq olar?! Heç nə istəmirik. mənzillərin təmirinə. əridi. kimsə tamam başqa bir adamdır. o cümlədən. mən planın əleyhinə çıxmıram. qalxmışam. Sonra birinci katib üzünü Əbdül Qafarzadəyə tərəf çevirdi: – Davam edin. – dedi.. insanlar da çox ölməlidir ki. dünyada ən humanist cəmiyyətdir və bizim cəmiyyətimizin göz yaşları hesabına başa gələn bir şeyə nə maddi. eyni zamanda tanımadığıbilmədiyi bir kimsənin də mənzilinin təmirinə kömək eləyir. nitq söylədiyi yerdəcə Əbdül Qafarzadəyə elə gəlirdi ki. dediyi bu sözlərə təəccüb edirdi və dünyanın faniliyi müqabilində bütün ciddi-cəhdlərin mənasızlığını fikirləşirdi. lap ağ oldu və birinci katib üzünü çevirib yanında oturmuş Fərid Kazımlıya baxdı. nə də mənəvi ehtiyacı var. Bəs bizim qəbiristanlıqdakı yol. Fərid Kazımlı yenə də özünü saxlaya bilmədi və yenə də Əbdül Qafarzadənin sözünü kəsdi: – Deməli. eyni zamanda. mən bu hörmətli xitabət kürsüsünə.Qəriblinin bu baxışında qocalığın və yorğunluğun hələ məğlub edə bilmədiyi bir hökmranlıq.

Xruşşov iyirmi ildən sonra kommunizm yaranacağını elan etdi. yoldaşlar. onda Qaratel soruşdu: «Yəni doğrudan kommunizm olacaq?» Əbdül Qafarzadə: – «Əlbəttə. «–Necə olacaq?» – «Necə olacaq? Necə lazımdı. Yaxşı yadındadı. heç kimin o istehzadan xəbəri olmadı. Xruşşov Stalinin cəsədini mavzoleydən çıxartdırdı. gələcək naminə planlar doldurulur. görəcəksən ki.. amma gələcək naminə işləmək davam etdi və Xruşşov bütün dünyaya car çəkdi ki. Yazıq fəhlə qardaşımızdı. gələcək naminə vərəm tutub Sibir tayqalarında qurda-quşa yem oldular.. oxuyanda da cürbəcür elə səslər çıxarır ki. camaatı da işlətdi gələcək naminə. biz gələcək üçün işləyirik. işləyir. o məktubları düzəldənlər və oxuyanlar yox. Gələcək üçün yaşayırıq. qorxunu-ürkünü götürdü (ona görə də indi bu boyda ölkədə bu cürə özbaşınalıq yaranıb!).. adam həyatı keçirmədi (deyirlər Kremldə də üstünə şinel salıb meşin divanda yatırmış. Stalin gələcək naminə özü də gecə-gündüz işlədi. gecəgündüz keçirilən təntənəli iclaslarda gələcək naminə Brejnevin adına əvvəlcədən hazırlanmış məktublar qəbul edilir. Qaraqum çöllərində güllələndi.. Onda. onu deyirəm ki. yazıb əlinə verdikləri kağızı da oxuya bilmir. Orasını da deyim ki. Şairlər də şerlər yazacaq ki. hansı texniki inqilabdan danışırıq? Nə isə.. başuva dönüm sənin. bədbəxt işləyən camaat!) özü üçün yox. yaşasın belə kommunizm. onların da yolu pisdir. Iyirmi ildən sonra səhər yerindən duracaqsan..» – dedi. bilin və agah olun: day kommunizmdə yaşayırıq. Bir dənə də olsun ekskavatorumuz yoxdur. fəhlələr.. qaldı kommunizmdə fəhlənin acından qarnının quruldamağına.. O ki.). ya əmək veteranı kimi. Hər şey gələcək naminə. hər il təmir eləyək.. lap gedək başqa qəbiristanlıqlara da köməklik göstərək.. kommunizm olanda nə olar?!»). gələcək nəsillərin rifahı üçün. gələcək naminə raportlar verir. Inqilabçılar gələcək naminə canlarından keçdi. qırdı camaatı. medal qalmadı. adam başa düşə bilmir. bu sözlər onun özünün özü ilə gözəl bir zarafatı idi. ya da rəsmi adamlarla söhbət zamanı bu sözləri deyəndə daxilən həzz alırdı. Gələcək naminə sürgünlərə getdilər... ya xitabət kürsüsündən. bəylər.. indiyəcən qəbiristanlıqda hər işi əllə görürük.. əlimizdən gələni əsirgəməyək. Əbdül Qafarzadə indi kommunizmdə yaşamalıydı. Televizor da deyəcək ki. – Və indicə deyəcəyi sözlərin daxilində doğurduğu gizli istehza çeşməyin arxasından baxan boz gözlərinin dibinə güclə seziləcək bir işartı verdi.yollarımızı düzəldək. hamı (yəni o raportları. bədbəxt oğlu bədbəxt nə deyir? Amma camaat yenə həmin gələcək naminə işləyir.. külüngdü. Brejnev dostumuz gəldi. Bir dənə də olsun buldozerimiz yoxdu. o gələcək iyirmi ildən sonra gələcək. bəs.. vedrədi. Müharibə zamanı milyon-milyon cavan o gələcək naminə canını qurban verdi. adamın qarnı quruldayar də.. yaxşı yaşaması üçün işləyir. axmaq kəndlilər işlərini-güclərini buraxıb gələcək naminə mübarizə apardı. işləyir. tez də çəkilib getdi və əlbəttə. hamısını taxdı döşünə. Dvoryanlar. o qədər artıq kalori qəbul etdi ki. amma o gələcək gəlib çıxmaq bilmir ki. Radio da deyəcək ki. iyirmi ildən sonra kommunizm qurulacaq (yəni belə çıxırdı ki. yoldaşlar. həbsxanalara doldurdu və bu da işıqlı gələcək naminə idi. pionerlərlə görüşəndə. gələcək naminə çarı taxtdan saldılar. day kommunizmdir. Bəs o gələcək nə vaxt gələcək? 53 . özü nişan. o zaman ki. qəzetlər yazıb: daha kommunizmdir. – Bir sözlə. Beldi. elə də olacaq. həmin işıqlı gələcək naminə öz zümrələrindən ayrıldı. orden. bilmir. Bu – Əbdül Qafarzadənin sevimli sözləri idi və hər dəfə. indi dili söz tutmur. evdə çörək gözləyən ac balalarının güzəranını daha da ağırlaşdırdı. Bir dənə də olsun kompressorumuz yoxdu..

P. o da bir az yuxarıya və o trolleybus biletindən qəpiyin yüzdə biri də olsa.. xitabət kürsülərindən isə bunun tamam əksini demək. insan ki. – Belə baxsan kiçik bir təsərrüfatın rəhbəridir. ezamiyyətə getmək. gedib çıxırdı lap yuxarılara. mətbuatda bunun tamam əksini yazmaq – heç bir cəmiyyətdə bu dərəcədə bir riyakarlıq olmayıb və Əbdül Qafarzadə fikirləşəndə həmin riyakarlığı o qədər canlı təsəvvür edirdi ki.». quruluşu da beləcə ələ salırsa və camaat – əksəriyyəti partiyaçıdır. necə nağıllar yaradıb. yoldaşlar. Buna görə də əhali heç nəyə inanmır və cəmiyyət də buna görə bu qədər pozulub. rəis özündən böyüyünə. vallah. Quldarlıq dövründə də belə olmayıb. o – trolleybus parkının rəisinə. çünki bu adamlar burada heç nə eləməyib maaş alırdılar. briqadir bir az böyüyünə verirdi. bir cürə hərəkət edib. neçə manat eləyir? Stalin cəllad idi– əlbəttə. bir cürə fikirləşib.ölməyi) dünyanın ən axmaq və mənasız bir işi hesab edirdi və hərdən gecələr. öz fikirlərini səlis ifadə edir. Əbdül Qafarzadə həmin günəşli aprel səhəri Rayon Icraiyyə Komitəsindəki müşavirədə çıxışını gələcəklə başa vurub xitabət kürsüsündən aşağı düşdü. – dedi. ən başlıcası isə. vur trilyarda. gülümsəyib başını bulayırdı: «– Pay atonan. Sovet Ittifaqında fəhlədən tutmuş partiya işçilərinə qədər. Hamıdan əvvəl Əbdül Qafarzadənin özü gözəl bilirdi ki. elədikləri də ancaq özləri üçün idi: trolleybus sürücüsü hökuməti aldadıb bilet pulunu özü üçün qazanırdı və o puldan öz briqadirinə də verirdi. həmin yüzdə bir qəpiyi vur milyona.Əbdül Qafarzadə o mücərrəd gələcək naminə işləməyi (. bu Brejnev idi: təriflə.. qədim Romada da belə şey görünməyib. haradan istəyirsən və hara istəyirsən. Lakin iqtisadi problemlərdən tutmuş vətəndaşlıq problemlərinəcən.. hər şeyi necə dəqiq bilir. deputatlıq da rayon ölçülü bu cür (M. gələcəkdə hər şey düzələcək. Əbdül Qafarzadə işin içində olan. Ən yaxşısı şübhəsiz ki. əslində. buna ancaq Sovet Ittifaqı dözə bilər. əsatirlər yaradıb.. pul qopardan adamların azı altmış faizi kapitalist ölkələrində acından ölərdi. sonra saat on ikiyə az qaldığı üçün birinci katib qalxıb özü maşavirənin işinə yekun vurdu və bir o qədər çıxış eləyənlərin içində təkcə Əbdül Qafarzadənin çıxışının üzərində dayandı: – Görürsünüz. qonaqlığa getmək olub.. Indi Brejnevin vaxtında ki. 54 . yalançı əmək raportları bütün dünyanı başına götürüb. xalqın interesini güdür. bundan artıq ictimai əxlaq pozğunluğu ola bilməz. təsərrüfat rəhbərlərindən tutmuş şairlərə və alimlərə qədər hökumətdən maaş alan.. başa düşürsüz. öz işini gör. rüşvət belə ayaq alıb yeriyir. Bakı sakinlərinin təəssübünü çəkir.. medallar da. vur milyarda. ordenlər. billah.. bu sistem də eləcə bir gələcək məfhumu yaradıb və o məfhumun köməyi ilə yüz milyonlarla əhalini idarə edir.. Sonra gülümsəyirdi: eybi yox. buna söz ola bilməz. işdən baş çıxaran təcrübəli bir adam idi və buna görə də tamam əmin idi ki. Allahın yanına.Qəribli kimi!) balaca hakimi-mütləqlərdən tutmuş lap yuxarılaracan rüşvətlərlə alınır. Masştabla fikirləşir. komsomolçudur!– da beləcə əl vurursa... həmin gələcək barədə fikirləşəndə bu adam belə bir qərara gəlirdi ki. Xruşşovun da ipinin üstünə odun yığmalı deyildi – bu da məlum məsələdi. pul qazanırdılar. az qala. Bütün bunları fikirləşəndə Əbdül Qafarzadə az qalırdı Sovet Ittifaqının təəssübünü çəksin. hökuməti də. sonra daha iki çıxış oldu. kənd sovetindən tutmuş partiya qurultaylarınacan bütün ölkə miqyasında keçirilən iclaslar teatr tamaşalarına çevrilib (çıxış edənlər də – artistlərə!).. yuxuya getməzdən əvvəl dünyanın işləri barədə və o cümlədən. Əslində. bu xitabət kürsüsündən partiyanı da.

Sən də. Fərid Kazımlı nə qədər kiçilsə də. Sevil də gedib konservatoriyaya.. istirahət elə. katibə qız (Idarədə katibə ştatı yox idi. dedi ki. Əbdül Qafarzadə acıqlandı ki. amma. Fərid Kazımlı yenə göz-görəti kiçildi. bütün planlar (bu sözləri də deyəndə barmağını üç-dörd dəfə xitabət kürsüsünə vurdu və təkrar etdi: «–Bütün planlar!») artıqlaması ilə yerinə yetirilməlidir ki. – Birinci katib bu sözlərin təsirini daha da artırmaqdan ötrü barmağını üç-dörd dəfə xitabət kürsüsünə vurdu və əvvəlcə rəyasət heyətində oturanlar. Qəzet. sonra da onlara baxan zaldakılar əl çalmağa başladılar. sonra da soruşdu ki. – birinci katib bu dəfə də üzünü zalda oturmuş Əbdül Qafarzadəyə tutdu. bax. Gələcək naminə hər birimiz əlimizdən gələni əsirgəməməliyik. müdrik deyir. yenə də gəlib Fərid Kazımlıdan keçirdi. Əbdül Qafarzadənin Rayon Icraiyyə Komitəsindən çıxıb Qəbiristanlıq Idarəsinə gəlməyi heç qırx dəqiqə çəkmədi. sədr sizi çağırır. Dəstəyi Qaratel özü götürdü. özüm gəlib bir şey düzəldərəm. işlə yaşayır. bayaqdan nəsihətlər verən. öyrənin bu təcrübəli təsərrüfat işçisindən. nə deyirsiniz. qəbirqazandı – işə götürmüşdü) xəbər verdi ki. Bax beləcə. görsün Qaratel necədir. uzan.. içkiyə aludə deyildi – hərdənbir kefinə düşəndə yüz-yüz əlli.. Sizin çoxunuzu qoymuşuq rəhbər işə. onu gözləyirdi. Kazımlı. Axırda da lap gül elədi: – Yoldaş Qafarzadə düz deyir. uzaq başı iki yüz qram araq içərdi. narkotik bir maddə kimi. zala toplaşmış bütün təsərrüfat rəhbərlərinə planların artıqlaması ilə yerinə yetiriməsi üçün var qüvvələrini səfərbərliyə almaqlarını tapşırdı. əridi. öyrənin Qafarzadədən. buna baxmayaraq. deyəsən. Bu da sənin gələcəyin.. bu qızı fəhlə ştatı ilə – guya. Bu adam siqaret çəkmirdi. Sizin çoxunuz danışdı burda. ona görə ki. elə bil ki. heç nə bişirmək lazım deyil. ərisə də bu. lazım bildiyi göstərişlər verdi. – Lakin.. yoldaş Qafarzadə.). müvəqqəti balacalaşmadı – zalda əyləşənlərin işi dolanıb. Birinci katib planın vacibliyi barədə danışdı. yaxşıdır. Əbdül Qafarzadə yazı mizinin üstündəki təzə qəzetlərə baxdı. lakin çoxunuzun öz işinizdən xəbəriniz yoxdur. – məntiq məntiq yerində. bu zalda oturanların demək olar ki. fırlanıb. işdən başı çıxır. az qaldı tamam yox olsun. Bütün siqnallar gəlib çatır mənə.masştabla. rayon bütün göstəricilər üzrə sosializm yarışının qalibi olsun. Əbdül 55 . Rayon Icraiyyə Komitəsinin sədri Fərid Kazımlı yoldaşın katibəsi Ayna xanım zəng eləyib. Iclas qurtaran kimi. bilir nə edir və kiminçün edir. lakin əlinizdə kağız olmayanda adam başa düşmür ki. tez-tez saatına baxabaxa (və qarnı quruldaya-quruldaya. günortaya nə bişirsin. Elə bilirsiniz mən bilmirəm? Bilirəm.) geridə qalanlara xəbərdarlıq etdi və çıxışını bu sözlərlə qurtardı ki. – birinci katib üzünü Fərid Kazımlıya tutdu və yenə də bircə anın içində birinci katibin sifətinin ifadəsi dəyişdi. – onun sözünü kəsmə!.. Cavanlar çoxdu bu zalda. hamısı yaxşı bilirdi. tarixi kitabları çox xoşlayırdı). xeyirxah tərzdə danışan ağsaqqal adamın əvəzinə indi Fərid Kazımlıya tamam qəddar bir adam baxırdı. işə canı yanır. amma bircə gün də qəzetsiz dayana bilməzdi (bir də ki.. amma kabinetinə girən kimi (gözləmə otağında da tösmərək bir oğlanla arıq və əcaib bir kişi. Əbdül Qafarzadə elə Rayon Icraiyyə Komitəsinin binasının birinci mərtəbəsindən evə zəng elədi ki. Amma Qafarzadənin danışığında dəmir məntiqə fikir verdiniz? Niyə belədir? Ona görə ki. plan isə plan yerində.

ora gəlib-gedənlərin hamısı bilirdi ki. Məktəbi bitirdikdən sonra bir neçə il instituta girə bilməmiş və gəlib qəbiristanlıqda katibə işləməyə məcbur olmuş bu gözəl cavan qız ürəyində Əbdül Qafarzadədən həm qorxurdu. əgər istəsə. aspiranturaya da düzəldər. həm də bütün içinə qəribə bir maraq çökmüşdü: baxırsan. – Və Ayna xanımın sədrin kabinetinə girməyi ilə çıxmağı bir oldu. Fərid Kazımlı bir-bir rəhbər vəzifələri dəyişdikcə o da öz işini dəyişib (Fərid Kazımlının idarə maşınının sürücüsü də belə idi) hər yerdə ona katibəlik eləyən bu yaşlı və təcrübəli qadın Əbdül Qafarzadəni görən kimi: – Bir dəqiqə dayanın. amma o gülüşdə gizli bir kin-küdurət var idi. Indi Əbdül Qafarzadə də fikirləşdi ki. amma buna baxmayaraq. – Gözləyir sizi. səliqəlidi. kişi məşğuldur. bax mizin arxasındakı o geniş açılmış qəzeti və o barmaqları beləcə 56 . Əbdül Qafarzadənin on gündə bu qıza heç əməlli-başlı baxmağa vaxtı olmamışdı.. sonuncu səhifədən oxumağa başlayırdı və bütün sahələrə həsr olunmuş yazıları oxuyurdu və bu vaxt Qəbiristanlıq Idarəsində işləyənlərin. çünki o dəm Əbdül Qafarzadənin təbəssümünün bu qıza heç bir dəxli yox idi və ümumiyyətlə. Qəbiristanlıq Idarəsində işə başlamışdı və bu on gün müddətində qızı yaxşı başa salmışdılar ki. sonra da lap professor eləyər. pencəyinin döş cibinə zərf qoydu. qız artıq bilirdi ki.. adi adamdı.. gülümsədi və o cavan katibə qız Əbdül Qafarzadənin təbəssümünü özü bildiyi kimi yozdu və qızardı: o cavan katibə cəmi on gün idi ki. – Instituta da qoyar səni.Qafarzadənin gündəlik həyatına daxil olmuşdu və qəzetlərin oxunuşu da xüsusi bir rituala çevrilmişdi: günorta təxminən on iki ilə bir arası – yəni indiki vaxt – yazı mizinin arxasına keçirdi.. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının yanındakı Sulu dərənin suyunu bir günün içində boşaldar. Beş-altı nəfər sədrin qəbulunu gözləyirdi. amma Ayna xanım – ömrünün son on beş ilini yalnız Fərid Kazımlı ilə işləyən. Nə isə. Bakının girəcəyindəki o Qurd qapısı dikdiri ki var.» Düzdü. Bədurə xanım bu sözləri deyib gülmüşdü... «Literaturnaya qazeta»da. geyim-keçimi də. düzdü. indi. keçin. sonra Rayon Icraiyyə Komitəsinə getdi. mizin arxasında yalnız geniş açılmış qəzet və Fərid Kazımlının qəzeti hər iki tərəfindən tutmuş iri və ətli barmaqları görünürdü. çeşməyini dəyişirdi. bircə günün içində yerlə yeksan elətdirər. Əbdül Qafarzadə içəri girəndə sədr geniş mizin arxasında oturmuşdu və «Azərbaycan gəncləri» qəzetini iki səhifə boyu açıb qarşısında tutmuşdu. əcaib-qəraib fotolar çap edib altında yazırlar: «Bunun mənası nədi?» Xüsusən. çalışıb onun rəğbətini qazanmalıdır... heç kimlə işi yoxdur. Əbdül Qafarzadə istəsə. amma on gündü əynində elə eyni kostyumdu. özü də birinci səhifədən yox. Bəzən qəzetlərdə gülməli. sonra rus dilində – bir-bir götürüb oxumağa başlayırdı. – demişdi. həmin günəşli aprel günü Əbdül Qafarzadənin qəzetinin vaxtı keçirdi. Əbdül Qafarzadə kimdir və əlbəttə. gözlərini mizin üstündəki təzə qəzetlərdən çəkib katibə qıza baxdı. qəzet oxuyur və ona mane olmaq olmaz. Qafarzadə. həmişə eyni bir ardıcıllıqla düzdüyü qəzetləri – əvvəlcə Azərbaycan dilində. Iyirmi ildən artıq bu idarədə makinaçı işləyən Bədurə xanım isə üç gün bundan əvvəl Əbdül Qafarzadənin kabinetinə işarə edərək «– Çalış. Əbdül Qafarzadə yenə də avtobusa minib əvvəlcə evə getdi. Qafarzadə (bu qadın da sədr kimi tabelikdə işləyən adamları yalnız famili ilə çağırırdı). işə avtobusla gəlibgedir. Amma o gözəl katibə qız nahaq qızarırdı.

– Salam Allah kəlamıdı.. amma. – Mən elətdirmərəm.. bir buldozer versinlər sənə. heç bir şəxsi maddi marağım yoxdu mənim. laqeydlər verməyiblər. qarnı elə guruldayırdı. hə? Əbdül Qafarzadə gülümsədi və yenə də cavab vermədi. zavod işləyir. Əbdül Qafarzadə yenə də gülümsəyib: – Elətdirməzsən... – Bayaq katib dedi də. 57 . qəzeti aşağı saldı və böyük. Dəmir məntiqə nə deyəsən? Buldozer istəyirsən. tam əzəməti ilə görünmürdü və ən başlıcası isə.. Fərid Kazımlı daha dözə bilmədi. Əbdül Qafarzadənin yanında da bu kabinetə layiq şəkildə. mən həmişə texnika istəmişəm. – Mən də indi bir buldozer verdirsəm sənə. buldozer yollayarlar sizə.. yaraşıqlı çeşməyinin arxasından zəndlə Əbdül Qafarzadəyə baxdı: – Allaha çox inanırsan? – Mənim inanıb-inanmamağımdan nə asılıdı. tükü tükdən seçirdi və bilirdi ki. kompressor da! Katibin bir sözünü kim iki eləyəcək? – Katib tapşırandı bu on ildə tapşıraydı də! Burda deyirsən. deməyin ki. yoldaş Kazımlı? Varsa. gedin. yalan deyirdilər – bilmirdi. əmr eləyim. necə olar? – Verdirməssən! – Niyə? – Çünki dünyagörmüş adamsan. hə? Əbdül Qafarzadə xüsusi dəvət gözləmədi və mizə yaxın kürsüdə sədrlə üzbəüz oturdu.. Rayon Icraiyyə Komitəsinin iclas protokollarına baxın. yoldaşlar.çəkib göndərəsən qəzetə ki.. Sabah da biri soruşanda... bu Əbdül Qafarzadənin kimlərəsə bağışladığı üzük indi Leonid İliç Breynevin qızı Qalinanın barmağındadır. Qafarzadə belədi. elə bil. elədi. Moskvada da mükəmməl adamları və dostları var idi. qəbirqazanların da ştatını minimuma qədər ixtisar elətdirim? Hə? Əlbəttə. bax. deyirdilər). işdən qovdurar. orda yadından çıxır. Hə? Indi necədi. çünki özü bunun mənasını yaxşı bilirdi. deyəcəksən ki. var. Görmürdün. – Bəs. bunu Fərid Kazımlı özü də çox yaxşı başa düşürdü. yoldaş Kazımlı! Sədr qəzetin arxasından: – Bayaq salamlaşmadıq?– soruşdu. Fərid Kazımlı belə işlərdə uşaq deyildi. Əbdül Qafarzadə istəsə onun özünü bu sədrlik kreslosundan aşırar. hə?. yoxdu də. əriyib yox olmuş adam deyildi. – Salam. amma. çünki Əbdül Qafarzadənin Mərkəzi Komitədə də. hər halda. bunun mənası nədi? Əbdül Qafarzadə gülümsədi. – dedi. bürokratlar. hər halda. Fərid Kazımlı bu kabinetdə bayaq birinci katibin baxışları altında kiçilmiş. qəbirqazanları texnika ilə əvəz etmək istəyirəm.. katib elətdirər! Tapşırar. Deyirdilər ki (doğru deyirdilər. – Texnika istəyirsən? Buldozer. çünki o üzüyün elə bir yüksək uçuşu müqabilində Fərid Kazımlı çox kiçik adam idi. onda nə demaqoqluq edirsən? Yəni ki. O üzük hardan gedib o barmağa girib – Fərid Kazımlı bunu bilimirdi... yoxsa da.

dovşan-zadıq? Əbdül Qafarzadə bu sözləri yalnız katibin qarasına demirdi... deyəsən. bir dəqiqənin içində başını kəsib tullayar... sonra kürəyini qalın və yumşaq kreslosunun söykənəcəyinə söykəyib əlini yellədi: – Əşşi. O zaman Fərid Kazımlının özü telefonla Əbdül Qafarzadənin evinə zəng çaldı. qoca kişidi də. Əbdül Qafarzadə ilə söhbətdə girişə nə ehtiyac var idi?) birbaşa mətləbə keçdi: «– Kişiyə qızıl lazımdır!» – Əbdül Qafarzadə iri çeşməyini gözünün üstündə düzəltdi və diqqətlə Fərid Kazımlıya baxdı: «– Hansl kişiyə?» «– Katibə də. diş həkimi Nəcəf Ağayeviçin çil-çil kürən sifəti. qaşı. nə oldu? – dedi. o cümlədən. kirpiyi gəlib gözlərinin qabağında dayandı və kişi gülümsəyə-gülümsəyə: – Bəs dost idiniz katiblə.P.. Bu hadisə bir neçə il bundan əvvəl olmuşdu və aradan keçən müddət ərzində heç kim. bu kiçik sükut ərzində Əbdül Qafarzadə hər şeyi beynində götür-qoy edir. diş həkimi Nəcəf Ağayeviçin o çil-çil kürən sifəti.Qəriblinin başına nə oyun açıb.). ancaq. giriş üçün bir söz tapmayıb (bir də ki.. kirpikləri yenə də gəldi durdu kişinin gözlərinin qabağında. məqsədəuyğun ki. əslində. Fərid Kazımlı yəqin ki. Bayaq gördün mənə necə baxdı? Köhnə qurddu! – Qurddu. onsuz da. bu boz gözlərə diqqətlə baxanda Fərid Kazımlı həmişə nəsə narahat olurdu və bu dəfə də gözlərini qarşısında oturmuş bu adamın boz (və soyuq! Hətta gülümsəməyinə baxmayaraq da soyuq!) gözlərindən çəkdi: – Bununla dost olmaq olar? – dedi. özü də qazdan ayıqdı!. çünki.– Sən onu hələ yaxşı tanımırsan.» – dedi... Əbdül Qafarzadəni görən kimi: «– Gəl əyləş!. (hələlik bilməmişdi. Bəs biz nəyik. Buna bir dəniz hörmət elə. o qıpqırmızı saçı. Əbdül Qafarzadə yenə də gülümsədi. – Sonra zəngi basıb Ayna xanımı çağırdı: «– Heç kimi içəri buraxma!» – Ayna xanım bu tapşırığa təəccüb etdi. Fərid Kazımlı bu sözdən.. mənə gedib. Bu hörmət qanandı? Ağlın. elə bil. başa düşmürsən. elə bil ki.. sonra Əbdül Qafarzadə birdənbirə o keçmiş hadisəni xatırladı. bəlkə də heç bilməyəcəkdi. – Pişik keçdi aranızdan? Fərid Kazımlı iki qoluyla da mizin üstünə dirsəklənib nazik çənəsini əllərinin arasına aldı və Əbdül Qafarzadənin boz gözlərinə baxdı.. qurd olsun da. qurddu. Əbdül Qafarzadə həmin qazdan ayıq adamın – Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi hörmətli M. Fərid Kazımlı açıq-aşkar həyacanlı idi. Qəribliyə!» Araya kiçik bir sükut çökdü və Fərid Kazımlı yaxşı başa düşürdü ki. qaşı. heç uf da deməz! Belə baxırsan. – Beləsiyçün nə dost? – O boyda hörmət elədin ona!.. uşaqsan!.. sən də elə danışırsan.. səhərdən axşama kimi qarnı quruldayır. . çənəsini əllərinin üstündən qaldırdı. bir balaca səksənən kimi oldu. çünki haçansa yəqin ki. xoruz pipiyi kimi qıpqırmızı saçı. qurd. bu sözlərdə Fərid Kazımlının özünə də növbəti bir xəbərdarlıq var idi. hesab elədi. biləcəkdi. çünki Fərid 58 . səhər tezdən yanına çağırdı və nəsə təcili bir iş olduğunu başa düşən Əbdül Qafarzadə səhər tezdən Rayon Icraiyyə Komitəsinə getdi. Fərid Kazımlı da bilməmişdi ki. Əbdül Qafarzadə yanında olanda içəri heç kimi buraxmırdı. birbaşa sədrin kabinetinə keçdi.

vəssalam.Kazımlının fikrincə. bəlkə də lap xəstəlik. adamın cibində bir qara qəpik də qalmır!... – yaxşı tanıyır səni!. Qəriblinin adını verməzdi.. Əbdül Qafarzadənin də. ərizə verəndi o?! Sonra da yavaş-yavaş fırlatdı-fırlatdı. kanalizasiya belə gəldi. – qiyməti deyərəm özünə.» Əbdül Qafarzadə: « – Bunun elə beş yüz manatı qarantiyadır ki. yorulmuşam. Əbdül Qafarzadə: «– Ona görə səni seçib ki.» Yəqin ki. Başqası üçün də istəsəydi. deyir də. pulum azdı. Fərid Kazımlının söylədiyi kimi olmuşdu. Nə mən bunun adamıyam.. həqiqətən.. gizlətməyin nə mənası var idi. özün bilirsən. – dedi. əvvəlcə bu söhbətdən şübhələndim. Yox.. Diş həkimi Nəcəf Ağayeviç Əbdül Qafarzadənin.. qaz kəməri belə getdi. Özün bilirsən!.. dişi xəstələnmiş. heç kim heç nə bilməyəcək. pensiyaya çıxmaq istəyirəm.. Nə isə. Səhərisi gün Fərid Kazımlı xəbər verdi ki. – Hər nə isə.» Fərid Kazımlı: «– Bilmirəm. Mirzəibinin çoxdankı müştərisi idi. Əbdül Qafarzadənin beyni belə işlərdə pusquda dayanmış ağıllı və yırtıcı bir canavar idi. – mən deyəcəyəm ona.Qəribli deyilən qiymətə razıdır.P.. pusqudan sıçrayırdı.» «– Birini neçədən istəyir?» Fərid Kazımlı: «– Qiymətini. Bu işi başqa adama etibar eləyə bilmərəm.» Sonra bu sözlərin bir az həddən artıq kobud səsləndiyini hiss edib əlavə etdi: «– Etibar edir sənə!.» – dedi. Fərid Kazımlı həqiqəti deyirdi. Mənim də sənnən başqa gümanım gələn bir adam yoxdu. qocalmışam. odur ki. söz-söhbət olmayacaq da! – dedi. Qorxuram razı olmasın. xəsisin biridi.. daha doğrusu. nə də bu mənim adamımdı!. Fərid Kazımlı hər bir qızıl onluğun qiymətini M.. istəyirəm onu qızıla çevirim. amma bu bir şakər idi... həkim Nəcəf Ağayeviç. mən nə bilim. tanış olurdular. gərək mənə kömək eləyəsən!.. – dedi. Düzdü... Əlbəttə.» Əbdül Qafarzadə boz gözlərini eləcə Fərid Kazımlının gözlərindən çəkməyərək: «– Biri min manata düzələr. – Fərid Kazımlı qollarını açdı: «–Çox bahadı!. Əbdül Qafarzadənin şübhə yeri qalmasın: «–Dünən çağırmışdı məni. hazır deyildisə.P. gözəl bir diş həkimi idi və Bakının.Qəribliyə min manat yox. aramız elə açıq deyil bununla. Bilmirsən. M. iki yüz əlli dənə onluq qızıl istəyir. oyun idi.. bu pulun hər min manatının azı iki yüz manatını Əbdül Qafarzadə özünə götürəcək və Əbdül Qafarzadə də bilirdi ki.. Amma – Əbdül Qafarzadənin boz gözləri gülümsədi – bu işləri hələ bilmək olmaz. işdən getmək üçün ərizə verəcəyəm. – dedi. xüsusən də ağzında protez gəzdirən bir çox sakinlərinin arasında böyük nüfuzu var idi.» Fərid Kazımlı: «–Yaxşı. M. əmması varıydısa. Fikirləşdim ki.. Bunun day nəyi bahadı?. heç vaxt pusqudan çıxmırdı. sonra da başladı ki. ucuz olsun. amma o xəstələrin və protez sahiblərinin çoxunun xəbəri yox idi ki. Düzü.. ildə üç-dörd dəfə hörmət eləyirəm ona. nəsə xoşuna gəlmirdisə. Fərid Kazımlı başa düşürdü ki... tamam arxayınçılığıydısa. həqiqətən. Sözdü. – dedi. eyni zamanda. hər şey. bir az pulum var. aşağısı min iki yüz manat deyəcək. bu kürən və naməlum yaşlı kök adam. küçələri qaydaya salmaq lazımdı. birinci dəfə deyildi ki. yoxsa bu qızılları Fərid Kazımlı özü üçün istəyirdisə. hər şeyi açıq və olduğu kimi danışdı ki.. uzun 59 .. sonra xəbər eləyərəm». Fərid Kazımlının da əldə edəcəkləri o pula ehtiyacları yox idi. şikar tam hazırıydısa. Ordan-burdan söhbət elədi. gətirib onun üstünə çıxartdı ki..P. çünki bunun heç bir mənası yox idi. beş-altı dəfə təkrar elədi ki. niyə məni seçib? Elə indi də fikirləşirəm.. bütün varım-yoxum budu! Yalançının atasına lənət! Soyanda elə soyur ki..

yerinə düşməzdi. maddi-mədəni quruculuğun hər bir sahəsində. təkcə o onmərtəbəli binanın yox. şairlər keçici Qırmızı bayraqlar haqqında uzun və əsl bayram təntənəsinə layiq şerlər yazırdı.I. radio və televiziya Leonid İliç Brejnevin atalıq qayğısından danışırdı.Çernenko ilə birlikdə 1978-ci ilin sentyabr ayında Bakıya gələrkən Azərbaycan paytaxtına Lenin ordeni təqdim olunmasına həsr edilmiş təntənəli iclasda dediyi və bütün Sovet Ittifaqına səs salan sözləri: Şiroko şaqayet Azerbaydjan! 60 . Brejnevin Sov. Həkim Nəcəf Ağayeviç usta çağırıb bir-iki dəfə bu eyvanı şüşəbənd eləməyə cəhd göstərmişdi. saysız-hesabsız orden və medal lentləri ilə dolu böyük şəklini (bu şəkli də Azərbaycan Rəssamlar Ittifaqının Bədii Fondunda əvvəlcədən sifariş verib. demək olar ki. həkim Nəcəf Ağayeviç çox diribaş adam idi və evində işlətdiyi alman diş qurğusunun qarşısında inamla dayandığı kimi.rüşvət də kömək eləmirdi. mümkün deyildi. amma o eyvanı şüşəbənd eləmək üçün də heç cürə icazə almaq mümkün deyildi (guya. Günlərin bir günü həkim Nəcəf Ağayeviç dörd-beş usta çağırıb əvvəldən hazırlatdığı taxtalardan. Ümumiyyətlə. Lenin mükafatlarıyla. hər yerdə söhbət iqtisadiyyatın. xitabət kürsüləri. şüşəbənd salınsaydı. kiçik rütbəli şəxslər isə yüksək rütbəli şəxslərin qorxusundan icazə verə bilmirdilər. hamı mükafatlandırılırdı. yeni salınmış bütün o yeni prospektin arxitekturası pozulurdu). Leonid İliç Brejnevin marşal paltarında. IKP-nın XXVI Qurultayına hazırlaşırdı. o cümlədən. mətbuatın. nərd oynamaq. Belə bir vaxtda. binanı tikəndə Bakının küləyini nəzərə almamışdılar. şüşələrdən bircə gecənin içində şüşəbənd düzəltdirdi və dördüncü mərtəbədəki o şüşəbəndin küçəyə baxan hissəsində iri və yaraşıqlı qırmızı hərflərlə: Sov. döşü Qızıl ulduzlarla. Bir şüşəbənd məsələsindən ötrü yüksək rütbəli şəxslərə müraciət etmək ayıb idi. görüşlərin bu cür ruh yüksəkliyi ilə dolu coşğun bir çağında həkim Nəcəf Ağayeviçin yeganə qayğısı Bakının havası nisbətən təmiz olan dağlıq hissəsindəki mənzilinin küçəyə baxan böyük eyvanını şüşəbənd elətdirməkdən ibarət idi. fəxri adlara layiq görülürdü. amma axşam milis idarəsindən gəlib sökmüşdülər. gözəl artist Vyaçeslav Tixonov hər axşam Mərkəzi televiziyada özünəməxsus bir sənətkarlıqla L. qəzetlər. tanışlıq da. iş gəlib elə bir nöqtəyə dirənmişdi ki. təsərrüfatın. eləcə də xalqlar dostluğu sahəsində əldə edilmiş misilsiz nailiyyətlərdən gedirdi. gizlin qızıl alveriylə də məşğuldur və bu sahədə də müştərilər arasında böyük nüfuz sahibidir.illərdir ki. təntənəli iclasların. bir sözlə. həmin eyvanı həmişə külək tuturdu və küləyin əlindən hətta yayda da eyvana çıxıb hava almaq. çay içmək.U.I. Məsələ burasında idi ki. çəkdirib evə gətirmişdi) o şüarın üstündən asdırdı və bununla da kifayətlənməyib L. IKP MK-nın yenicə seçilmiş katibi K. həyatın da hər üzünə hazır bir usta idi. Azərbaycan Respublikası da Sov.Brejnevin əsərlərini oxuyurdu (buna görə də SSRI Ali Soveti Rəyasət Heyəti tərəfindən Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görüldü!). IKP-nin XXVI qurultayına eşq olsun! – sözlərini yazdırdı. O vaxtlar bütün ölkə.

şüşəbənd Nəcəf Ağayeviçə pulla başa gəlmişdi. Düzdü. hamının. amma Rayon Icraiyyə Komitəsinin göstərişi və Evlər Idarəsinin ciddi-cəhdi ilə o yeni şüşəbəndlərə o qədər şüarlar vurmuşdular. lazım olanda. təcili surətdə o onmərtəbəli binanın bütün küçə eyvanlarını şüşəbəndə çevirdi. deməli. amma qonşulardan fərqli olaraq. dünyanın işlərindən baş çıxara bilir və indiki zamanda. vəzifəli yoldaşların nəzərinə çatdırırdı. olsun ki. hili yox idi) bir-iki qurtum aldı. Qonşular. əlbəttə. ya rəsmi sənəti. hətta Nəcəf Ağayeviçdən zəhləsi gedənlərin də ürəklərində bu kürən adama bir minnətdarlıq hissi baş qaldırmışdı. sonra armudu stəkanı nəlbəkiyə qoydu və «– Mənə iki yüz əlli dənə qızıl onluq lazımdır» – dedi. Siyasi Büroya.») şikayət teleqramları vururdu və sonsuz olduqları üçün iki nəfərdən ibarət bu ailə Bakıda. Azərbaycan KP MKya. bu iş tamamilə Mirzəibinin öhdəsinə düşürdü. gümüş çəngəl-bıçaq düzülmüş meyvəli. binanın görkəmi memarlıq baxımından korlanmasın deyə. Nəcəf Ağayeviç isə qıpqırmızı idi. çünki Əbdül Qafarzadəyə qızıl lazım olanda özü heç vaxt həkim Nəcəf Ağayeviçgilə getməzdi. o qədər Leonid İliç Brejnevin şəkillərini asmışdılar ki. ərinin gözəl köməkçisi olmaqla bərabər. yəni həkimliyi ilə bağlı xarici ləvazimat və aparatura uğrunda mübarizə aparanda və s. Fərid Kazımlı ilə həmin qızıl söhbətindən sonra. Mirzəibi təəccüb etdi. sən bizim üçün daima canlısan! Buna görə də beynəlmiləl ailəmiz adından sənə müraciət edirik. durak. nə rayon Icraiyyə Komitəsində. şirniyyatlı girdə mizin arxasında oturub o gözəl çaydan (hayıf ki. həkim Nəcəf Ağayeviçə sifariş göndərsin. mənzillərə işıq düşmürdü və Nəcəf Ağayeviç bu fürsətdən istifadə edib öz eyvanına vurduğu şüarları. düzdü. gözəl də çay dəmləyirdi və Əbdül Qafarzadə üstünə tərtəmiz süfrə salınmış.bundan sonra nə milis idarəsində. özü heç vaxt bilavasitə Nəcəf Ağayeviçlə əlaqəyə girməmişdi. vasitəçi həmişə Mirzəibi olmuşdu. L. Əbdül Qafarzadə belə lazım bilirdisə. tədbirlidir. amma. 61 . Sov. Əbdül Qafarzadə Qəbiristanlıq Idarəsinə gedib Mirzəibini yanına çağırdı və tapşırdı ki.) azərbaycanlı Nəcəf Ağayeviç bu cəhəti xalqlar dostluğuna nümunə kimi. elə bil. Nadejda Fyodorovna gözəl diş texniki. bilirdi ki.I.IKP MK-ya. xüsusi olaraq. heç kim də bunun fərqinə varmadı. axşam bir yerdə həkimin evinə gedəcəklər. bu kürən adam ehtiyatlı. Nadejda Fyodorovna ağappaq idi. Əbdül Qafarzadə həkim Nəcəf Ağayeviç tərəfdən arxayın idi.I. buna baxmayaraq. sifətdən bir-birilərinə bənzəməsələr də. nə də yuxarı təşkilatlarda heç kim çürət eləyib gəlib bu şüşəbəndi sökə bilmədi. ölkəni bürümüş bu təntənə içində belə bir adamın ilişməsi ehtimalı sıfra bərabərdir.Brejnevə. hətta xüsusi ehtiyac hiss edəndə Leninin mavzoleyinə («Əziz Vladimir İliç! Sən ölməmisən. ən firavan həyatlardan birini sürürdü. amma bu adamlar bir-birilərini o qədər sevir və başa düşürdülər ki.. gözəl diş texniki Nadejda Fyodorovna rus idi və hökumətdən bir şey qopartmaq istəyəndə (ya işləmək üçün əlverişli poliklinika tələb edəndə. ər-arvadlıqdan əvvəl əkiz bacı-qardaş olmuşdular. bu işdən çox razı qalmışdılar. indi onun mənzilinə işıq düşürdü və Nadejda Fyodorovna da təskinliyi bunda tapırdı. ya növbədənkənar avtomobil almaq istəyəndə.Brejnevin şəklini gecələr xəlvətcə bir-bir çıxartdı..– rus dilində (bunu da iri qırmızı hərflərlə elə həmin Bədii Fondda yazdırmışdı) şüşəbəndin yan tərəfindən asdırdı. Həkim Nəcəf Ağayeviçin arvadı. Rayon Icraiyyə Komitəsi növbədənkənar iclasında xüsusi qərar qəbul edib. L. belə də olmalı idi– Mirzəibi həkim Nəcəf Ağayeviçlə danışdı. istratil stolko deneq!». O zaman Nadejda Fyodorovna özünü saxlaya bilməyib başını bulaya-bulaya tənə ilə ərinə dedi: «– Im vsem to oboşlos besplatno! A tı. axşam Əbdül Qafarzadə ilə birlikdə o gözəl şüşəbəndli mənzilə getdilər.

. həkim. iki nəfərdən ibarət bu kiçik ailə (beynəlmiləl ailə olsa da) həmişəki rahatlığı ilə yaşaya bilməyəcəkdi– bu. amma bunun daha Əbdül Qafarzadəyə dəxli yox idi.Əbdül Qafarzadə «– Hə.Qəriblidən nə qədər almışdı: üç yüz min? Yoxsa bir az da çox?) əlli min manatını həkim Nəcəf Ağayeviçə verdi və təxminən on gündən sonra. Nəcəf Ağayeviç bu dəfə Əbdül Qafarzadənin özünün gələcəyini eşidəndə başa düşdü ki. Həkim Nəcəf Ağayeviç gözlərini Nadejda Fyodorovnadan çəkib Əbdül Qafarzadəyə baxdı: «– Çətin işdir...» Əbdül Qafarzadə: «Çox sağ ol. Əlbəttə..») və Əbdül Qafarzadə Fərid Kazımlıdan aldığı iki yüz əlli min manat pulun (Fərid Kazımlı. Bəlkə də xəbəri olacaqdı və o bomba 62 . bəlkə heç M.. gün kimi aydın bir həqiqət idi. Iki yüz əlli qəlp qızıl onluğun hamısını bir yerdə əlli min manata sövdələşdilər (Nəcəf Ağayeviç: «–Mənim özümə heç nə lazım deyil. çox qızıl istəyirmiş. – Ancaq.P.. xəbərdarlıq idi!) və belə bir adamın bilavasitə özünün bu işə girişməyi Nəcəf Ağayeviç üçün təhlükəsizliyi təmin edirdi. haçansa partlayacaqdı. çünki o saat başa düşdü ki. Mirzəibinin o işə qarışmağa səlahiyyəti çatmır. bomba idi. əslində. – dedi.» Əbdül Qafarzadə: «–Bilirəm.. iki yüz əlli qəlp sikkəni əsl Nikolay onluğu kimi Fərid Kazımlıya təqdim etdi.. yəni Əbdül Qafarzadə ilə münasibətləri korlamaq heç vəchlə onların xeyrinə ola bilməzdi (şəxsən bu evə gəlməyi də.. Həkim Nəcəf Ağayeviç arvadının dəmlədiyi çayı həmişəki ləzzətlə içə-içə: «– Iki yüz əlli dənə onluq?» – soruşdu. Mirzəibi səsini çıxartmadı. . həqiqətən.. – Yalnız sizin xahişinizi yerinə yetirəcəyəm. Qəribliyə bir sellofan torba dolusu bomba verirdi. əslində. həkim Nəcəf Ağayeviçin də. – dedi. Nəcəf Ağayeviç o girdə mizin arxasında üzbəüz oturduğu Nadejda Fyodorovnaya baxdı: əlbəttə. qat-qat artıq idi: Əbdül Qafarzadənin dostları sırasına keçirdi və Bakıda canavar kimi burun-buruna dayanmış rəqiblərinin arasında rahat bir ömür sürəcəkdi. taparam. iki yüz əlli dənə onluq. – Mən belə şeyləri yaddan çıxarmıram». lazımi adamlarla danışacağam. bir sellofan torba həmin qəlp sikkələr.Əlbəttə. Nəcəf Ağayeviç dərindən nəfəs aldı: «–Yalnız sizə dərin hörmətim olduğu üçün. ona görə özü gəlib.» «– Nə?» – Çay az qaldı həkim Nəcəf Ağayeviçin boğazında qalsın.. Nadejda Fyodorovnanın da Bakıda bilmədiyi şey yox idi və hərdən qızıl alverini Mirzəibi ilə eləsələr də. adicə olaraq Fərid Kazımlı heç özü də bilmədən M. bu qızılın. Nəcəf Ağayeviç isə bu əməliyyatdan cəmi on min manat pul qazandı (qəlp sikkələri qırx min manata düzəltdirmişdi). Bunun heç Fərid Kazımlıya da dəxli yox idi. M. yaxşı sənətkar tapacağam. söhbət nəsə əsaslı bir məsələdən gedir. görəsən. «– Falşivi?» – Əbdül Qafarzadə boz gözlərini həkim Nəcəf Ağayeviçin gözlərindən çəkməyərək başının hərəkəti ilə sözlərini təsdiq edə-edə həmişəki sakitliyi ilə dedi: «– Iki yüz əllisi də falşivi olsun». belə bir adamla. söhbət elə bir işdən gedir ki. amma bu əməliyyatın qiyməti onun üçün. Deməli. Əbdül Qafarzadənin simasında elə bir düşmən qazanacaqdı ki. bir növ... Əbdül Qafarzadə həmin əməliyyatdan nəqd iki yüz min manat mənfəət əldə etdi.Qəriblinin də o bombadan xəbəri olmayacaqdı. iki yüz əllisi də falşivi olsun.P. o qəlp sikkələri həqiqi qızıl bilib ömrünün axırınacan istisinə qızınacaqdı... – dedi. yəqin ki. hərgah bu xahişi rədd etsəydi.P. kimə çatdığını bilirdilər.. Özüm sizdən heç nə götürmərəm.» – dedi...

P... başuva dönüm sənin – dedi.P. qaşı. kirpiyi Əbdül Qafarzadənin gözlərinin qabağından çəkildi və kişi Fərid Kazımlı ilə söhbətə qayıtdı: – Qurddu deyirsən? – Bəs nədi? Görmürdün.... svadebni puteşestviyaya. hansı mehmanxanaya düşsünlər. mən özümü necə straxavat eləyim? Hə? Bunu heç fikirləşmisən? Əbdül Qafarzadə daha gülümsəmədi.. çünki Fərid Kazımlı özü də vəzifə sahibi idi və indi onun qəbul otağında oturub qəbul gözləyən bir çox insanın müqəddəratı bu adamın əlində idi.. – dedi.Həmin aprel günü bu hadisə artıq keçmiş zamanların hadisəsi idi və o bomba hələ ki. Gedə bilərəm? – Get də. – Fərid Kazımlı vəzifəcə özündən qat-qat aşağı olan Əbdül Qafarzadədən bir şey xahiş edəndə.. o vaxt deyirdi ki. heç başımı qaşımağa vaxt tapmıram.partlayacaqdı? Partlayacaqdı və əlbəttə.. – dedi. Qəribli kimə gedib şikayət edəcəkdi. – sizin içinizdə baş çıxarmaq. Qəriblinin özünü infarkt edib öldürəcəkdi. Bəs. Rayon Icraiyyə Komitəsinin sədri: – Vallah. biz nəyik. M. diş həkimi Nəcəf Ağayeviçin çil-çil kürən sifəti. amma.. Əbdül Qafarzadə bayaqkı sözlərini təkrar etməyi lazım bildi: – Qurddu. çətinlik çəkirdi. həmişə tutulurdu. mənə Nikolay onluğu əvəzinə. – Sağ-salamat gedib-qayıtsınlar! – Moskvada qastinisa məsələsinə kömək eləyə bilərsən? – Nə vaxt gedirlər? – Sabah. Gedə bilərəm? – Bir sözüm vardı sənə. qoy olsun də. iki yüz əlli dənə Nikolay onluğu almaq istəyirdin.... partlamamışdı. – Baldızım.. vallah. Bəs. Sən hər tərəfdən özünü straxavat eləyirsən.. – Şirin şeydi.. Sədr zərfə baxdı. qurd... – Bağışla. həmişəki ciddi ifadə ilə: – Bunu gərək sən özün fikirləşəsən də. köhnə partiya üzvünü. onda fason eləməsin. – Mübarək olsun! – Indi Moskvaya gedirlər. Qurddu. bu dəfə bir-iki gün gecikdirdim. bundan sonrası Əbdül Qafarzadənin yox. Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibini aldadıblar. məni. Hardan idi səndə bu qədər pul ki. – Ayağa qalxdı və pencəyinin döş cibindən indicə evdə hazırladığı zərfi çıxarıb mizin üstündə sədrin qabağına qoydu. – Bu sözlərin özü də ikibaşlı idi. sonra mizin orta yeşiyini çəkdi və zərfi götürüb yeşiyə qoydu. 63 . Qəriblinin özünün qayğısı idi.. oğlunu evləndirib axı.P.. rəhbər işçini. kimə deyəcəkdi ki.. Bəs nə oldu? – Vəzifə şirin şeydi də. dovşan-zadıq? Bu açıq-aşkar hədə-qorxudan Fərid Kazımlı da öz payını götürməli idi. iki yüz əlli dənə qəlp onluq veriblər?. çünki M.. – Axşam zəng eləyib sənə deyərəm ki. . qıpqırmızı saçı. ərizə verib gedəcəyəm. işim yaman çoxdu. M. ay yoldaş birinci katib? Hər halda. Əbdül Qafarzadənin açıq-aşkar hiss elədiyi bir gileylə: – Özün də aya-ilə dönmüsən... sağ-salamat qalmaq çətin işdi....

həm də ki.. elə. bitirəndən sonra birinci dəfə kənddən çıxıb gəlib Bakını görmüşdü. mən də skleroz olmağa başlayıram. Sən elə elə ki.. avtobuslardakı. sənə deyirəm. 4 QANUNLA ZARAFAT ELƏMƏK OLMAZ Murad İldırımlı dörd illik tələbəliyi ərzində yalnız bir dəfə şəhər qəbiristanlığına gəlmişdi (onda «Hər şey keçib gedir. birdən ayaq saxladı.. belə ucsuz-bucaqsız görməmişdi. trolleybuslardakı. çox yaxşı olar. Mən onların təmirinə başlasam. bu şəhərin soyuqqanlığı. az qala. payızda. Bütün qəbiristanlıq bomboş idi və Xosrov müəllimlə tələbə Murad İldırımlı Qəbiristanlıq Idarəsinin yerini heç kimdən soruşa bilmirdilər. həm planı yaxşı verək. Həmin aprel günü isə tələbə.Əbdül Qafarzadə kabinetdən çıxmaq istəyəndə.. yan-yana düzülmüş və ucubucağı görünməyən qəbir daşlarının lal sükutu indi onu eləcə sarsıtmışdı. 64 . bu balaca gözləmə otağının havası da cürbəcür qazlardan yox. Sayı-hesabı yoxdur o cür binaların. Bu da bir xəbərdarlıq idi. – buna görə də qəbiristanlığı görmək lazım idi). həqiqətdə imkanlarını yaxşı bilirdi. bax. həmişəki kimi. tələbəyə elə gəlirdi ki.. yöndəmsiz və yanındakı ilə ayaqlaşmaqdan ötrü. Onuncu sinfi ki.. qışda da damları su buraxır. kömək elə. Zərfdə. həm qəbiristanlıqda abadlıq olsun. yol çəkmək üçün asfalt sexi açım. Fərid Kazımlı yaraşıqlı çeşməyinin arxasından yenə də zəndlə Əbdül Qafarzadəyə baxdı və: – Baxarıq.» adlı bir hekayə yazırdı – indiyə qədər Muxtar Xudavəndənin yeşiyindədi. Biri arıq. Uzağa getmirəm heç. Sənin də işlərin yaxşı olar. necə təsir etmişdisə. – dedi. o biri gödək. Xosrov müəllimlə avtobusdan Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının aşağı başında düşmüşdülər və qəbirlərin arası ilə də xeyli yol getdilər. hamısının damı qırdandı... ikisinin də baxışında. o zaman bu şəhərin böyüklüyü.. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının da böyüklüyü. Əbdül Qafarzadə sədrin kabinetindən çıxdı. var e. sifətində. basa-bas Murad İldırımlını necə sarsıtmışdısa. təmir elətdirə bilmirlər. Hələ ki. bir-birini tanımayan. bir küncdə dayanıb hansı bir dəfn mərasimini isə müşahidə etmişdi və o zaman qəbiristanlığı belə nəhəng. sədrə tərəf gəldi: – Deyəsən. Fərid Kazımlı bunu yaxşı başa düşürdü və Əbdül Qafarzadənin də sözdə yox. ona eləcə təsir etmişdi. uzun və iri addımlı. başqa adama demirəm. Bakının o köhnə məhəllələrində binalar ki. yüyürən bu iki nəfəri – bu cavanı və qocanı nimdaş əyin-başlarının kasıbçılığı eyniləşdirirdi. sayıb qurtarmaq olmaz. Nə imkanın varsa.. day demək olar ki. Qırçı. min manat pul var idi.. Əbdül Qafarzadə təkrar etdi: – Kömək elə. Qoy açım o sexi.... kiçicik qəbir daşlarından ibarətdir. Xosrov müəllimlə birlikdə Qəbiristanlıq Idarəsində oturub müdiri gözləyəgözləyə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı barədə fikirləşirdi... yoxdu şəhərdə. Qəbiristanlıq Idarəsinin yolunu tanımadıqları üçün. elə hey harasa tələsən adamların çoxluğu. bilirsən nə olar? Bu pulu.

– Yoldaş Qafarzadə yoxdur. Qəbiristanlıq müdirinin kabinetinin qarşısındakı balaca gözləmə otağında vaxtıyla. Xosrov müəllim həmişəki kimi. makinanın dilləri yalnız o ağ vərəqə dəymir. əslində. elə bil ki. bu cür soyuq şəkillərdən ibarətdir və özü də. Qəbirlərin arası ilə dolaşdıqca. amma daha yaşlaşmış. Sonra tələbə tələsik sağ əlini ağzından çəkdi ki. öz düşüncələri.. o tünd göy şalvarın adda-budda palçığa.. sükut edirdi. sonra tələbəyə nəzər salırdı. bütün dünya. o qara ayaqqıbılar. cavanların. içəriləri tamam boş idi. təzədən başını çap elədiyi vərəqənin üzərinə əyirdi və onda makina dillərinin sürəti daha da artırdı. Gözəl və cavan katibə qızın qarşısındakı taxta mizin üstündə cəmi bir dənə qıpqırmızı telefon var idi və o telefon tez-tez zəng çaldıqca katibə dəstəyi götürüb hələ yeniyetməlik cırlığını saxlamış səsiylə tutuquşu kimi üç kəlmədən ibarət cavab verirdi: – Yoldaş Qafarzadə yoxdur... məhəllə kişilərini.. tələbəyə elə gəlirdi ki.. amma birdən-birə tələbənin bütün bədənindən bir qorxu hissi keçdi: tələbəyə elə gəldi ki. o saysız-hesabsız qəbir daşlarına həkk olunmuş qocaların.. şlyapa başında gözləmə otağının lap küncündəki kürsüdə oturub əllərini dizlərinin üstündə birləşdirmişdi. məhəllə arvadlarını sevindirməyinin də heç bir mənası yoxdur və ümumiyyətlə. yəni tələbə Murad İldırımlı da bu cür bir şəkildir və indi gedib Qəbiristanlıq Idarəsini tapmağının da. baş barmağının dırnağını çeynəməsin. tünd göy şalvarının. o plaş tələbə Murad İldırımlının təsəvvüründə eləcə bir sürətlə də qəbirlərin arasında dolaşmağa davam edirdi. oğlanların. öz iztirabları yox. bütün həyat tamam lazımsız bir şey görünürdü. o ayaqqabılar. elə bil. Makinaçı qadın barmaqlarının sürətini dayandırmadan hərdənbir gözlərini makinadan çəkib Xosrov müəllimə baxırdı. 65 . o uzun qara plaş özözünə hərəkət edirdi.. böyürlərinə səliqə ilə yamaq tikilmiş qara ayaqqabılarının. elə bir təəssürat yaranırdı ki. yalnız öz hissləri. daha yox olub getmişdi. Xosrov müəllim özü isə plaş əynində.. əlacsızlıq. hərdənbir barmaqlarını sındırırdı və qımıldanmadan gözlərini müdirin otağının içi pambıq doldurulmuş qəhvəyi meşin qapısına zilləmişdi (. çox gözəl olmuş. orada o yazıq Xədicə arvad üçün yer götürməyinin. Şirinin isə iri gözlərinin rəngi uzaq və əbədi bir keçmişdə qalmış o nigarançılığa qara bir rəng çəkmişdi. görünür. böyrəkləri xəstə olduğu üçün gözlərinin altı torba bağlamış bir qadın başını aşağı salıb makinada sürətlə yazırdı və makina dillərinin o sürətli səsi gəldikcə. Xosrov müəllim Qəbiristanlıq Idarəsinin yolunu indicə bu qəbir daşlarından soruşacaq. qadınların. onlar canlı insan əynində deyildilər.. kişilərin. toza-torpağa bulaşmış balaqları.). içərisi boş o balaqlar... o dəm tələbə üçün yalnız öz yaşayışı. acizlik var idi və bu da onları o bomboş Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında daha artıq miskin göstərirdi və bu dəm onların o miskinliyi ilə o qəbirlərin də arasında. köhnə yaşıl şlyapasının içində indi o arıq vücud. bu balaca gözləmə otağının bütün künc-bucağını döyəcləyir.hərəkətlərində bir köməksizlik. uşaqların. elə bil... Xosrov müəllimin uzun qara plaşının. qızların şəkillərinə baxdıqca. – Yoldaş Qafarzadə yoxdur... bir oxşarlıq var idi.

Xosrov müəllimin cınqırını çəkmədən kürsüdə oturub gözlərini müdirin qapısına dikməyi ilə. meyitdən. güman ki. əfəlliyinə hirslənirdi. makinanın o yeknəsəq səsiylə. ona uzun müddət hirslənmək mümkün deyildi və tələbənin içini dolduran o 66 . Bayaq gəlib kabinetinə girməyi ilə təzədən çıxıb getməyi bir oldu və tələbə ilə Xosrov müəllim macal tapıb müdirin yanına gedə bilmədilər. Xosrov müəllimdə tələbənin hələ özü üçün ayırd edə bilmədiyi nəsə elə bir cəhət vardı ki. onun yerinə bir başqası olsaydı. katibə qız hiss olunan bir ciddi-cəhdlə deyilənləri blaknota yazırdı və belə vaxtlarda makinaçı qadın katibə qıza baxırdı. Tələbə başa düşürdü ki. köhnəlib və indi daha yararsız olduğu üçün gətirilib bura salınıb və tələbə ayaqlarının altındakı o xalçada bir lırtlıq hiss etdi.Katibə qız telefon zənginin səsini azaltmışdı və o qırmızı aparat hər dəfə ciyildədikcə tələbəyə elə gəlirdi ki..» – deyib heç üzünə də baxmırdılar. küçə qapısının ağzına toplaşmış məhəllə kişiləri. tutqun boz rəngli divarları və eləcə də boz rəngli taxta tavanı ilə də gözə çarpan. vaxt isə gedirdi və yazıq Xədicə arvadın həyətinə. Xosrov müəllimin barmaqları hərdən bərk şaqqıldayırdı və həmin anlarda tələbə Murad İldırımlı o nazik. Xosrov müəllim isə sükutla yalnız tələbəni müşayiət edirdi. bu xalça illərdən bəri dəfn olunmağa aparılan meyitlərin (özü də kimsəsiz meyitlərin. elə bil ki. bazarlaşacaqdı və yazıq Xədicə arvad üçün bir yer düzəldəcəkdi.. Qəbiristanlıq Idarəsində kimisə tapıb danışacaqdı. bu yaşlı adamın beləcə kölgə kimi dolaşmağına. oturub makinada nəsə yazan. Tələbənin ürəyi qısılırdı. hətta o makinaçı qadın da. Müdir içəridə yox idi. bayaq Xədicə arvadın göyümtül adyala sərilmiş cansız qılçı indi bu xalçanın altında idi və ümumiyyətlə. zəng eləyən.. Bilmirəm... güclə seziləcək bir təbəssümlə (istehza idi? paxıllıq idi? xəbislik idi? ya nə idi?) gülümsəyirdi. qəbirdən xəbər verirdi. bu balaca gözləmə otağının döşəməsinə sərilmiş köhnə xalça ilə də. telefon zənglərinə cavab verən meyitlər idi. tələbə Murad İldırımlı üçün bu balaca gözləmə otağındakı bütün əşyalarda bir qəbir soyuqluğu var idi. nəyə görəsə o meşin qapı ilə. bu qədər oturub müdiri gözləməyəcəkdi.) üstünə salınıb.. ümumiyyətlə. uzun tüklü və qırışlı barmaqlara baxırdı – bu barmaqlar özləri də döşəməyə salınmış bu köhnə xalça kimi.. Tələbə döşəməyə salınmış o köhnə xalçaya baxırdı və ona elə gəlirdi ki. istər-istəməz. diqqəti cəlb edən bir təzad təşkil edirdi. tabutdan. ağzını açıb bir kəlmə söz demirdi və belə anlarda tələbə birdən-birə daxilən Xosrov müəllimə qarşı qəzəblənib coşurdu. Hərdən telefonla nəsə deyirdilər. sonra yenə gözlərini o qəhvəyi meşin qapıya zilləyirdi.. O telefonun qıpqırmızı rəngi elə bil ki. Xədicə arvadın evində vurnuxan məhəllə arvadları yəqin Qəbiristanlıq Idarəsinin yox.. tələbə isə Qəbiristanlıq Idarəsində heç kimlə danışa bilmədi. hərdən elə bil ki. o cavan katibə qız da.. yoldaş Qafarzadəni axtaran bayaq araları ilə dolaşdıqları o qəbir daşlarıdı. bir azdan yenə də gedib Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı qəbirlərində uzanacaqdılar. kimə yaxınlaşırdısa: «– Bilmirəm. beləcə süzülüb. tələbə ilə Xosrov müəllimin qarasına deyinə-deyinə onların yolunu gözləyirdi. amma qəribə idi. Bu gözəl və cavan katibə qız hər dəfə Qafarzadənin familini çəkəndə Xosrov müəllim gözlərini müdirin meşin qapısından çəkib telefona baxırdı. Indi müdirin qayıdıb gəlməyini gözləyirdilər.

gözləmə otağının ortasından keçib kabinetinə girdi.. bu da dünyagörmüş o makinaçı qadının gözlərindən yayınmırdı. Mayor: – Salam Əbdül Orduxanoviç. gedün. hələ gəlməyib. görünür... Qiyməti dörd yüz manat olacek».... – dedi. «–Bilmirəm. dodaqlarına eləcə bir təbəssüm gətirirdi.. nə ayağa qalxmış tələbə Murad İldırımlıya. – dedi.. o milis mayorunun paqonları bu cavan qızı eləcə yerindən qaldıran maqnit kimi bir şey idi. Qəbiristanlıq Idarəsinin bu balaca gözləmə otağından kənardakı həyatı qarışqa yuvasında qaynayan bir həyata bənzəyirdi. heç kim qulaq asmaq istəmirdi ki.» – deyədeyə hamı tələbəylə Xosrov müəllimi başdan eləyirdi. sonra: «– Bizdə yer yoxdur... heç kim bir-birilə heç nə danışmırdı. Makinaçı qadın bayaqkı təbəssümüylə gülümsədi.. çiyinləri qalxdı. Müdir çeşməyinin altından diqqətlə mayora baxdı: – Sən də burdasan? – dedi. yaşıl şlyapalı bu arıq və uzun kişi də bura nə üçün gəliblər və nə istəyirlər. – Zeytunluqda da yer yoxdu. elə bil.qəzəb birdən-birə də soyuyurdu. Milis mayoru yenə də geri dönüb bu balaca gözləmə otağından çıxmaq istəyəndə müdir həyət qapısından içəri girdi və yerində oturmağa macal tapmamış katibə qız bədənini mil kimi tarım çəkib dayandı.. danuşun oniynən. Müdir nə katibə qıza.» Tələbə yenə nəsə mızıldadı. iri göy gözlərini daşyonan fəhlələrdən çəkməyərək tələbənin tələm-tələsik dediklərinə qulaq asdı. – Gəl görüm.. mayor da onun ardınca içəri girdi və qapını bağladı. – dedi və yalnız bu sözlərdən sonra iri göy gözlərini fəhlələrdən çəkib tələbəyə baxdı. Həddən artıq kök. Xosrov müəllim də bunun şahidi idi.» – dedi.. Aşağı başda zeytunnarın yanında bir yer elədim bəlkə. Bu kök milis mayoru üçüncü dəfə idi ki.... O rus oğlan təmiz azərbaycanca danışırdı. – dedi. Indi neçə saat idi ki. Ən maraqlısı isə bu oldu ki. hər iki əlində ağzınacan palçıqla dolu iki vedrə aparan bir fəhlə Qəbiristanlıq Idarəsinin yuxarı tərəfində dayanıb daşyonan fəhlələrə nəsə göstərişlər verən bir rus oğlanı göstərib: «– Ode.. Tələbənin cibində heç dörd yüz qəpik də yox idi və o iri göy gözlü rus oğlan bunu o saat başa düşdü: « – Yer yoxdu. birdən-birə bərkidi. öz acizliyinin şahidi yalnız özü deyildi... amma o rus oğlan daha ona qulaq asmadı və daşyonan fəhlələrə göstərişlərini verməyə başladı. o kök mayorun da lırt bədəni. Xosrov müəllimə sınayıcı bir nəzər saldı.. qara qiyafəli. Bilmirəm. Nəhayət. – dedi.. qarnı nisbətən balacalaşdı. – Bəlkə bir yer tapdım sizə. Oniynən danuşun. Vasilidi də.. tələbə də.. 67 . hamı ora-bura tələsirdi. bu dəfə də tələbə Murad İldırımlı sıxılırdı ki. müdiri gözləyirdilər. Gedün təzə qəbiristanlıqda basdurun.. nə də eləcə küncdəki yerində oturmuş Xosrov müəllimə baxdı.. nə makinaçı qadına.. yanaqları alma kimi qıpqırmızı və hamar bir milis mayoru yenə də içəri girib katibə qızdan: – Əbdül Orduxanoviç gəlmədi? – soruşdu. Gedib baxarsuz. gəlib müdiri soruşurdu və bu cavan qız da hər dəfə onu görəndə ayağa qalxırdı. Qız yenə də ayağa qalxdı və: – Xeyr.. Hamı nəyləsə məşğul idi.

Gedin. qarabəniz sifətinin cizgiləri kobud oğlana baxa-baxa: – Onu basdırmaq lazımdı? – soruşdu... Tələbə hirslə və ürəyi döyünə-döyünə müdirə yox.... ya da ki. Tələbə bilmirdi ki.. Sizdən xahiş edirik. Bəs məndən nə istəyirsən? – Yer istəyirik də. Bir də gördün...... Kim yapışıb qalacaq bu dünyada?.. – dedi... Bu vaxt makinaçı qadın başını çap elədiyi vərəqin üstündən qaldırıb: – Siz də gedin sözünüzü deyin.. Lazımdı ki.. – Bu da. istəyirik. Gözəl və cavan katibə qız gözlərini döyə-döyə makinaçı qadına baxdı. – Bizim. Bəs bu kimdi belə? – Müdir Xosrov müəllimə tərəf işarə etdi. – O birisi bizim sahə müvəkkilidir. Dörd saatdı gözləyirlər burda. milis mayoruna baxdı və: 68 . Allah rəhmət eləsin. başuva dönüm sənin. təzədən yerində otursun. – Ölən anondu? – Yox. Xosrov müəllim də onun ardınca qapını açıb müdirin kabinetinə girdilər və qarşısında oturmuş milis mayoruna nəsə deyən müdir təəccüblə onlara baxdı.. – dedi. mən yer bölənəm?. Bəs məndən nə istəyirsən?..... beləcə birbaşa dediyi sözlərə. – Balam. qoy girsinlər içəri.... iki saat oturdu içəridə.. ya nə eləsin. – Yer istəyirik də.. aparın o rəhmətliyi orda basdırın də. pulsuz yer olar?– Müdir bu dəfə Xosrov müəllimi təpədən dırnağacan süzdü və ya tələbənin beləcə ehtirasla.... Hökumət gül kimi təzə qəbiristanlıq açıb...Tələbə içi pambıqla doldurulmuş o qəhvəyi rəngli meşin qapıya baxdı.. – Bəs.. – Acıqlanar axı.. onu burada basdıraq... bu yerdə axıra qədər mübarizə aparmaq lazımdı. – Sonra yerində qurcalanan katibə qıza baxdı: – Işin olmasın.. – dedi. Müdir daha təəcüblə yox. pırpızaq saçlı. Yer üçün bizdən pul istəyirlər!... sonra da Xosrov müəllimə baxdı. – Yer var!.. – Heç nə olmaz. Ölüb... Tələbə milis mayoruna baxdı və fikirləşdi ki.... Xosrov müəllim daha artıq bir cəhdlə barmaqlarını sındırırdı... burda yer yoxdur... – Bəli.. lap yaxşı də.. yəni nə istəyirsiniz və özbaşına nə üçün bu otağa soxulmusunuz? Tələbə tələsə-tələsə: – Bizim. – Bala... Xosrov müəllimin qiyafəsinə gülümsədi.... Müdir: – Əleykümə. – Basdır də. sual idi. – deyə cavab verdi və bu cavab salam almaqdan daha artıq. elə bil ki.... maraqla bu balacaboylu. lap elə bu müdirin özünü mayorun yanında ifşa etmək lazımdı. Xosrov müəllim ayağa qalxdı.. Tələbə: – Salam. Ev sahibəsidi. Onu burda basdırmaq. Hökumət idarəsindəki biabırçılıqları açıb tökmək lazımdı... Yer. Bu da mənimlə kirayənişindi. Hamımız öləcəyik də.... Arvadı basdırmaq üçün yer... tələbə irəlidə. Qoca arvad vəfat edib. – Mən yer bölən döyüləm.

Xosrov müəllim də əllərini qara plaşının ciblərinə soxub sürətlə onların ardınca gedirdi. 5 69 .. yaş gözlərindən axıb dodaqlarına çatanda və Murad İldırımlı o göz yaşının şor təmini ağzında hiss edəndə daha da için-için ağladı. Sovet Ittifaqında belə qanunsuzluq eləmək olmaz. Xosrov müəllim də Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətindən çıxdı. Mayor sol əli ilə darvazanın bala qapısını açdı və sağ əli ilə tələbəni zərblə dişarı itələyib: – Bir də səni buralarda görməyim!– dedi. heç nə deyə bilmirdi.. tələbə heç bir tərəfə çevrilə bilmirdi.. tələbənin qolundan yapışdı və tələbə milis mayorunun barmaqlarında bu kök adamın lırt bədəninə yaraşmayan bir polad möhkəmliyi hiss etdi. tələbə ilə yanaşı addımladılar və birdən-birə tələbə daha heç cür özünü saxlaya bilmədi. amma tələbənin qolunu buraxmadı. Milis mayoru o dəqiqə ayağa qalxdı. ürəyi uçunurdu.. amma bu vaxt qarşıda oturub gözlərini naməlum bir nöqtəyə zilləmiş Xosrov müəllimə baxdı və Xosrov müəllimin gözlərində elə bir ağrı gördü ki. amma eyni sərt ifadə ilə: – Dur Məmmədov. sərt bir tərzdə: – Get. tələbə udquna-udquna: – Qanunsuzluqdu bu!. sürətli addımlarla gözləri bərələ qalmış katibə qızın yanından ötüb gözləmə otağının həyət qapısını açdı.. Avtobus gəlib çıxanda və onlar iş vaxtının sonu olmadığı üçün boş avtobusa minəndə tələbə Murad İldırımlı daha sakitləşmişdi və indi yenə də öz acizliyinin. qaça-qaça gedirdi və hirs onu boğduğu üçün. səsini boğmağa çalışa-çalışa ağlamağa başladı. az qala. amma müdir daha onun cavabını gözləmədi – maraq itmişdi – və bu uzunsifət çeşməkli kişinin sifətinin ifadəsi gözgörəti dəyişdi. – Milis mayoru bir əli ilə tələbə Murad İldırımlını.. – Dörd yüz manat! – Sən rüşvətə qarşı mübarizə aparırsan? Tələbə bilmədi ki. – Gəl!. az qala. bir üsyan ehtirası ilə doldurmuşdu və əsəbdən tələbənin çənəsi əsirdi. . – Get ölünlə məşğul ol!Vaxtım yoxdu! Müdirin sözləri. Mayor qolundan yapışıb elə dartırdı ki.. Tələbə – müşahidə qabiliyyəti olan bu cavan adam – indiyə kimi heç vaxt heç kimdə Xosrov müəllimin gözlərindəki qədər bir ağrı görməmişdi.. – Rüşvət? – Müdir də milis mayoruna baxdı və bu dəfə açıq-aşkar bir ləzzətlə gülümsədi. burnunu çəkə-çəkə. cəld yaxınlaşıb. yerdən qaldırıb özüylə birlikdə kabinetdən çıxartdı. Xosrov müəllim isə eləcə sükut içində tələbə ilə yanaşı addımlayırdı.. Gəl!. bir neçə an üzüaşağı. hətta qışqıra da bilmirdi. dur Sovet Ittifaqının qanununu göstər buna!– dedi. astadan. – dedi. – dedi. özü də onunla birlikdə həyətə çıxdı və eyni sürətli addımlarla tələbəni həyətin ortasındakı darvazaya sarı dartdı.. dünyanın işləri birdən-birə tələbə Murad İldırımlının bütün içini bir etiraz. – Qanunsuzluqdu!. – Ola bilməz. mayorun sürətli addımları müqabilində.. Müdir milis mayoruna baxdı. bu suala necə cavab versin. – Dörd yüz manat pul istədilər bizdən! – Tələbə ürəkləndi və o rəqəmi bir də təkrar etdi. içini bürümüş xəcalət hissi yox olub getdi. Bizdən rüşvət istəyirlər! – dedi. öz kiçikliyinin xəcalətini çəkirdi. sifətinin ifadəsi və ümumiyyətlə.– Yox e!.

Hadrut orta məktəbində rus dilindən dərs deyən Xosrov müəllim 1929-cu ilin bir yaz səhəri Azərbaycan SSR Xalq Maarif Komissarlığının Şuşada keçirəcəyi biraylıq seminara gedirdi və otuz il idi ki. Ovanes Xosrov müəllimin xətrini istəyirdi. faytonçu Ovanes oturduğu yerdə qurcalandı.. Beləcə deyinməyinə baxmayaraq. maariflə məşğul bu adam sakitliyi. uzun yolqabağı güc toplayırdı. tez elə də!. heç birini yerdə qoymurdu. Sübh tezdən Hadrutdan Şuşaya çıxan və adətən. Yüz cürə dərdi-səri olan adamlar – birinin qohumunu nahaq yerə həbs etmişdilər. harasa şikayət etmək ixtiyarı yox idi). ərizələri 70 . Ara. danışmağına adət etmişdilər. xahiş edirdilər ki. sübh tezdən gəlib onu götürsün. yoldaş Buxarinə şikayət ərizələri yazsın və Xosrov müəllim də bu xahişlərin. heç kimlə işi olmayan. günün ikinci yarısı Şuşadan sərnişin götürüb təzədən Hadruta qayıdan faytonçu Ovanes Xosrov müəllimin həyət darvazasının qabağında beləcə vaxt itirməyindən dilxor olmuşdu və yenə də özözünə deyinirdi: – Bunlarla doqovaritsa eləmək düzgün deyil. Amerikaya gedir!. Ara. Xosrov müəllim rus dilində onların adından yoldaş Stalinə.. faytonu da.TONQAL Həyətdəki qoca armud ağacının budağına qonmuş o rəngbərəng. özü də. o cümlədən də faytonçu Ovanesin hörmətini qazanmışdı. söz-söhbəti də dolama yoxuşlar kimi. yoğun boğazını uzadıb qart səsiylə bir də banlayandan sonra. onun hansı bir səsvermədəsə iştirak etmək. – Sonra faytonçu Ovanes öz-özünə deyindi: – Ara musurman qonşu kəndə gedəndə də evdən elə ayrılır. demək olar ki. səsi alınmış şəxs cəmiyyətdən kənar edilirdi. o zəhmli böyük xoruz qaz boğazı kimi. əlində tutduğu yüyəni oynadaoynada və qurumuş böyürtkən kollarından salınmış çəpərin üstündən həmin rəngbərəng xoruza da baxa-baxa həyətə tərəf qışqırdı: – Gün günortanı keçdi ki. uçitel!. o birinin həyətyanı sahəsini düzgün müsadirə etməmişdilər. Şuşa ilə Hadrut arasında sərnişinmüştərilər daşıyan. sinəsini irəli verib. haqlı olduğunu görürdü. sürgün edirdilər və sairə – Xosrov müəllimin yanına köməyə gəlirdilər. camaatı heç nəyin üstündə tuturdular. əlindən gələni əsirgəmirdi. günorta gəldi!. ara uçitel!. Qaba və güclü caynaqları ilə qoca armudun budağından yapışmış o zəhmli xoruz yenə qart səsiylə boğazını arıtladı və təzədən banlamağa macal tapmamış faytonçu Ovanes həyət tərəfə bir də qışqırdı: – Ara... sıldırım qayalar kimi. üçüncüsünün səsini almışdılar (bu. elə bil ki. O böyük xoruz armud ağacının üstündən faytonçu Ovanesə çəpəki və acıqlı bir nəzər saldı və qaqqıldaya-qaqqıldaya həyətə atıldı. o atlar da özlərindən əvvəlki atlar kimi. məzhəb haqqı!. o adamın ki. elə bil. o deyən söz idi ki. o gözəl Hadrut – Şuşa yolunun bir hissəsinə çevrilmiş Ovaneslə axşamdan vədələşmişdi ki... yoldaş Rıkova. meşələr kimi. Faytona qoşulmuş o qoşa atın ikisi də başını aşağı salıb dincəlirdi. başını dik tutub eləcə narazılıqla da qaqqıldaya-qaqqıldaya toyuqların arası ilə ora-bura gəzişməyə başladı. faytonçu Ovanesin öz-özünə beləcə deyinməyinə. arıq. xeyirxahlığı. mədəniyyəti ilə Hadrut camaatının. bütün fikri-zikri məktəblə. uzunboylu.

Xosrov müəllimin də xətrini istəyirdilər. Xosrov müəllimgilin yaşadığı o balaca birmərtəbəli evin qapısı açıldı. Xosrov müəllimin yeri rahat olsun. getməli elə bir yerləri də yox idi). amma. savadı olmadığı üçün həmin ərizələrin altından da barmaq basmışdı. Allaxa şükür!. Hətta Xosrov müəllim əvvəlcə fikirləşmişdi ki. ürəyində bir nigarançılıq da var idi: uşaqlar Şirinlə birlikdə bu bir ayı Hadrutda tək qalacaqdı. həmişə bazar başında dayanıb faytona sərnişin mindirirdi. Şirin də ona o qədər öyrəşmişdilər ki. indiyə qədər Xosrov müəllim həmişə ailəsi ilə bir yerdə olmuşdu və hara getmişdisə (əslində. ikincisi də zəmanə mürəkkəb idi. amma sonra fikrindən daşındı: harda qalacaqdılar? 71 .Rıkovun adına yazdırıb. üçü də oğlan idi: altı yaşında Cəfər. kolbasını. pul almırdı. Şirini də özü ilə götürüb Şuşaya aparsın (kaş elə aparaydı!). bir həftəydi ki.I.. motalı. dünya da ki. məzhəb haqqı. bu hörmətə görə razılıq verərək gəlib Xosrov müəllimi evlərinin qabağından götürürdü. düz bir ay müddətində Xosrov müəllim özü evdə olmayacaqdı. Xosrov müəllimin üç uşağı var idi. ömrünü yollarda keçirmiş bu adamın hirsi o saat soyudu. Tiflisdən və Yerevandan da mütəxəssislər gələcəkdi və Xosrov müəllim Şuşaya həvəslə gedirdi. eyni zamanda. elə ilk növbədə müəllimin borcu idi.. Faytonçu Ovanes çəpərin üstündən Xosrov müəllimi görəndə səbri tamam tükənmiş halda öz-özünə: – Ara. camaat pis yaşayırdı.Musabəyovun. yumurtanı. Moskvadan da. müəllim əvvəla gərək özü təmizliyin timsalı olaydı. yoxsa ki. heç nə götürmürdü. Faytonçu Ovanes də elə buna görə. çox pis yaşayırdı və belə bir məqamda camaatın ruzisinə şərik çıxmaq müəllimə yaraşmazdı. sonra bir-birinin ardınca Xosrov müəllimin üç uşağı evdən çıxdı. əvvəlcə əlində kiçik çamadan tutmuş Xosrov müəllim içəridən çıxdı. Xosrov müəllimdən yol pulu almayacaq. bir tərəfdən çekistlər. Hadrut camaatı hörmətcil və istiqanlı camaat idi. o birini isə SSRI Xalq Komissarları Sovetinin sədri A. Düzdü. hətta özü öz qarasına deyinməyə başladı: – Ara. amma o balaca uşaqları görəndə. iki yaşında Azər və indi bu üç uşağın üçü də ömürlərində birinci dəfə atalarını harasa yola salırdılar. uşaqları da. amma. o bir aylıq Şuşa seminarı xəbəri gələndən bu tərəfə... sonra da Xosrov müəllimin cavan arvadı Şirin çıxdı. qarışıq. cürbəcür gözəl şorabaları. Faytonçu Ovanes burasını da fikirləşmişdi ki. ermənilərin gətirdiyi toyuğu. çünki Xosrov müəllim elə faytonçu Ovanesin özü üçün də rus dilində bir neçə müftə şikayət ərizəsi yazmışdı: rayon hökuməti kişinin faytonunu əlindən almaq istəyirdi və faytonçu Ovanes sonuncu ərizələrdən birini Azərbaycan SSR Mərkəzi Icraiyyə Komitəsinin sədri Q. Xosrov müəllimi yola salmağa hazırlaşırdılar. o balaca uşaqların da.də havayı yazırdı. Şuşada milli məktəblərdə rus dilinin tədrisi üzrə çağırılan o seminara təkcə Bakıdan yox. Xosrov müəllimin fikrinə görə. o cavan gəlinin də evin kişisini necə bir ürəklə yola saldıqlarına tamaşa eləyəndə. Nəhayət ki. tut arağını geri qaytarırdı. – dedi. azərbaycanlıların gətirdiyi kərə yağını. ikiyerli açıq faytona ikinci adam da götürməyəcək ki. dörd yaşında Aslan. əti. həmişə ailəsilə birlikdə getmişdi və bu uşaqlar da. bir də ki. bir tərəfdən bu kolxoz əhvalatı. bir tərəfdən də qıtlıq. yeni həyat qurulurdu və bu quruculuq dövründə nahaq incidilənlər olurdu– o adamlara kömək eləmək də. hətta diri qoyunu. hər halda. məndən səbr deyən şey yoxdu ki!.

hərəsi bir tərəfə çəkilmişdi. Uşaqlar səs-küy salmışdılar: – Ata.. gözəl işlər idi. – Ata.. bir də ki. Şirinin gözlərinin rəngi o nigarançılığa keçmişdi.. Şirin gülümsəyirdi. amma burada. Kimin ağlına gələ bilərdi ki. Fayton Hadrutdan çıxıb Şuşaya tərəf üz tutdu və o yaz çağı yolun hər iki tərəfində o oyanmış torpağın gülünə. Hər halda.Yeddi il bundan əvvəl evləndikləri vaxtdan bəri birinci dəfə gedəcəyi bu səfərdən qabaq Xosrov müəllim uşaqların bir aylıq ununu. Indi hər il onlarla (hətta yüzlərlə!) məktəb açılırdı. o nigarançılığa qara bir rəng çəkmişdi.. iki yaşlı Azər. – O gün olsun toylarında oynayaq!. Şirin də. tapırdı – alıb evə qoydu və 1929-cu ilin həmin yaz səhəri altı yaşlı Cəfər də. – Sağ ol. ağlamaq istəməsi gözlərinin qabağına gəlirdi. Azərbaycan məktəblərində rus dilinin tədrisi ilə bağlı mülahizələrini götür-qoy edirdi və ümumiyyətlə. çox ciddi bir məqam var idi və o məqama ehtiyatla yanaşılmalıydı: kəmiyyət keyfiyyətə təsir etməməli idi. atası belə uzaq (Hadrut ilə Şuşanın arası 41 km idi) səfərə gedir. amma sonralar – xeyli vaxt keçəndən sonra. Xosrov müəllim də. əyani şəkildə görürdü. elə bil. başqa söz deyə bilmirdi və balaca əlləri ilə şalvarın balağının üstündən atasının qılçını qucaqlamışdı. Ovanes!.... əlbəttə. hətta Aslan da əvvəlcədən nəsə hiss eləyirdilər. istək idi ki. Xosrov müəllimin fikrinə görə. Ata. uçitel!. – Ata. tez gəl!. sağ ol!. maarif məsələlərilə bağlı kəsir cəhətlər barədə düşünürdü. yağını – müəllimə hörmət edirdilər.. uşaqlar ellikcə məktəbə getməyə... Cəfər böyük idi və Cəfər hətta o dəm fəxr edirdi ki. iki yaşlı Azər də Şirinlə birlikdə Xosrov müəllimi yola salmaq üçün eləcə həyətə çıxdılar. Şirin bir daha heç vaxt görüşməyəcəklər?. keyfiyyət aşağı düşməməliydi. Bəlkə Xosrov müəllimə sonralar belə gəlirdi?. – dedi. indi həyata keçirdi.. nadan müəllimlər yetişməyə başlamışdı. xoruzla rastlaşmaq istəmirdi. Aslanın dodağının qaçması. çiçəyinə baxa-baxa Hadrutdan uzaqlaşan Xosrov müəllim sabahdan Şuşada işə başlayacaq seminar barədə fikirləşirdi. Ya sonradan ona belə gəlirdi?. o son görüşdə bir nigarançılıq var idi və bu nigarançılıq yalnız səfərqabağı nigarançılıq deyildi. qəndini.. qüvvətli ayaqlarını hirshikkə ilə irəli ata-ata həyətin ortasında o baş-bu başa gedirdi və toyuqlar da xoruzun nədənsə narazı qaldığını hiss edib. dörd yaşlı Aslan da. belə bir təhlükəni isə Xosrov müəllim artıq nəinki hiss edirdi. qara gözlərindəki o ifadə. qurtarmaq bilməyən tənha gecələr boyunca Xosrov müəllim həmişə bu son görüşü xatırlayanda. bir də ki. Şirinin iri... Fayton tərpənəndə Şirin o faytonun ardınca bir dolu parç su atdı (amma o su o ailə üçün sayalı olmadı) və Ovanes də: – Allax saxlasın dığaları.. o vida – əslində əbədi bir ayrılıqdı və bu adamlar – Xosrov müəllimlə altı yaşlı Cəfər. yavaş-yavaş əsl müəllimləri üstələyirdilər və bunun axırı hara gedib çıxacaqdı? 72 . dörd yaşlı Aslan. ilk növbədə..düyüsünü. – Bunu deyən iki yaşlı Azər idi. bütün bunlar Xosrov müəllimin əslində hələ lap gənclik çağlarından ürəyində gəzdirdiyi arzu. savad almağa başlayırdı və bütün bunlar. amma Şirinin o gülümsəyən gözlərində nəsə bir nigarançılıq var idi və elə bil ki. O böyük xoruz qart səsiylə qaqqıldaya-qaqqıldaya.

təzədən Bakıda hər dəfə faytondakı o söhbəti xatırlayanda Xosrov müəllim həmin diksintini hiss edirdi.. Xudyakov doxtur yaman nerviçat eləyir. – Dəllək Ayrapet? – Ha!. Özü də bütün bunların bünövrəsi indi necə qoyulacaqdısa. oxumaq və yenə də oxumaq!» – demişdi. V. damı padçinit eləyəndə yıxıldı da... xüsusən. yəni dəllək Ayrapetin – yanaqlarından qan daman o sağlam adamın ölüm xəbərini eşidəndə.. – Nə vaxt? – Dünən geca.. ayağı sınmışdı da.I.. – dedi.N. gələcəkdə rus dilini bilməyən adam şikəst olacaqdı. Ayrapet uje dördüncü adamdı öldü balnisada. mərkəzi mətbuata kiçik məqalələr yazır. həmin dəm. o gözəl güllərin-çiçəklərin də üstünə birdən-birə nəsə qara bir kölgə çökdü.Xosrov müəllim rus dilinin əhəmiyyətini çox böyük hesab edirdi və Azərbaycan məktəblərində rus dilinin tədrisinə xüsusi fikir verilməli idi. təhsilini davam etdirmək. rus dilinin tədrisi ilə bağlı cürbəcür məsələlər qaldırırdı və həmin məsələlər çox zaman rayon rəhbərlərinin xoşuna gəlmirdi. xüsusi dərsliklər yazılmalı idi. mədəniyyət. M. qırmızı kirəmit damları arxada qaldı. gələcəkdə elə də olacaqdı və məsələ burasında idi ki. Ovanes başını arxaya çevirdi: – Uçitel. valideynlər gələcəkdə uşaqlarını rus dilini yaxşı öyrənməkdən ötrü rus məktəblərinə verməyəydilər. gələcəkdə o ağac sına bilərdi. indiki o bünövrənin hazırlanması Xosrov müəllimin xoşuna gəlmirdi və bu barədə Şuşa seminarında danışacaqdı.. təbii qol-budaq atsın. – Ara.. o biri tərəfdən də rus məktəblərində Azərbaycan dilinin tədrisinə eyni dərəcədə ciddi fikir vermək lazım idi və bu dil öyrənmə qarşılıqlı əlaqədə olmalı idi – ağacın ucunu yalnız bir tərəfə əysəydilər..Lenin «Oxumaq. sağlam adamıydı. Sibirdə. bu cür inkişaf edirdi. uçitel!. Mənnən qonşudu da evi! Bütün günü balnisadadı.Xudyakov Hadrut xəstəxanasının baş həkimiydi və Xosrov müəllim dünən məktəbdə də xəstəxanayla bağlı nəsə narahat bir söhbət eşitmişdi:bir palatada 73 . Qazaxda seminariyanı bitirmişdi və o vaxtdan bəri də Hadrutdakı məktəbdə rus dilindən dərs deyirdi. Xosrov müəllim əsrin yaşıdı idi və Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulanda. yəni 1920-ci ildə artıq cavan bir müəllim idi. – Ayrapet yazıq da öldü də. o ağac təbii ucalsın. elə eləmək lazım idi ki.. sənaye ki. Azərbaycan Dövlət Universitetinə daxil olmaq istəyirdi və ümumiyyətlə. maariflə. balnisada yatdığı heç bir xafta olmadı. bu adam təbiəti etibarilə çox sadə və mülayim olsa da maarif məsələlərində təşəbbüskar. işgüzar idi.. yol boyu. Sonralar Ovaneslə olan o söhbəti xatırlayanda Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki. Hadrutun yaşıl ağacları. bildin? Xosrov müəllim diksindi və sonralar Bakıda.. özü də sappasağ! Xudyakov doxtur çox nerviçat eləyir!.. o Şuşa yolunda olduğu kimi yaşayırdı. Şirinin gözlərindəki o qara nigarançılığın kölgəsi.. rus dili Azərbaycan üçün bütün dünyaya açılan bir pəncərə olacaqdı və buna görə də Azərbaycan məktəblərində rus dilinin tədrisini elə bir səviyyəyə qaldırmaq lazım idi ki. təcrübəli müəllim hesab olunurdu. amma «Necə oxumaq?» – məsələsi indi naşı əllərə düşmüşdü. elm.. Cəmi 29 yaşı olmağına baxmayaraq. elə bil. o yüngül diksintidəki nigarançılıq anını elə o vaxt – 1929-cu ilin o yaz çağında.

Əlbəttə. gediş-gəliş kəsildi (Ovanes də faytonu ilə birlikdə Hadrutda qaldı). zəhərli qazlar hazırlayırdı. dördüncüsü. Həmin sinif otağında əvvəllər hərbi dərs keçilirdi. əleyhqazlara... Moskvada SSRI Xalq Səhiyyə Komissarlığının Mikrobiologiya Institutunda şöbə müdiri işləyən professor Zilber bir neçə ay bundan əvvəl Azərbaycan SSR Xalq Səhiyyə Komissarlığının dəvəti ilə Azərbaycana gəlmişdi və indi Bakıda Mikrobiologiya Institutunun direktoru vəzifəsində işləyirdi. Rostovdan gəlmiş həkim Tinker də. Taun qəddar. hiyləgər bir düşmən idi. pəncərənin taxta sürahısına düzülmüşdü və professor Zilber həmkarlarının mülahizələrinə qulaq asa-asa hərdən bu sxemlərə.. hər şeydən əvvəl. minlərlə insan həyatının müqəddaratı həll olunurdu. Bu dəm bütün bu silah qorxulu yox. professor Lev Aleksandroviç Zilber. sabahkı günün tədbirlər planını hazırlayırdı. beləcə məhv edirdi. yorulub əldən düşmüş. Hadrutun girəcəyində qara bir bayraq asıldı. bir heç idi.) insanı. öldürücü bakteriyalar yetişdirirdi. silah hazırlaması və silahın özü heç zaman – hətta Hadrut hadisəsindən çox-çox illər keçəndən sonra da – ona Hadrutdakı məktəb binasının o otağındakı kimi miskin görünməmişdi. həmişə qırğının. bir tərəfdən də insanlar özləri bir-birini məhv etmək üçün beləcə tüfənglər. gözəl yerlərindən və əbədiliyindən xəbər verirdi. Moskvadan xüsusi gəlmiş bakterioloq həkim Vera Nikolayevna da. evlərin pəncərələri.. elə bil. tapancalar icad edirdi. acınaqlı idi və insan xislətindəki anormallıqdan – bu söz professor Zilberin beynində xüsusi vurğu ilə ötüb keçirdi – xəbər verirdi: bir tərəfdən taun (vəba! xərçəng! cüzam!. həkim idi. amma insanın bir-birini öldürməsi. onun təcrübəli köməkçisi Yelena Ivanovna Vostruxova da. gecə-gündüz işləyən. işləyən və işləyən bu adamlar isə o adamcıl düşməni vəhşi bir heyvan kimi tutub dəmir qəfəsə salmaq. Bu da. zərərsizləşdirmək istəyirdilər. divardan cürbəcür tüfəng. Hadrut bağlandı. Əlbəttə. bakterioloji dəstənin başqa üzvləri də müşahidələrini bir-birləri ilə bölüşürdülər. Professor Lev Aleksandroviç Zilberin başçılığı ilə Bakıdan Hadruta gəlmiş və taunla gecə-gündüz ölüm-dirim mübarizəsinə başlamış bakterioloji dəstə hər axşam Hadrut məktəbinin (məktəbdə dərslər kəsilmişdi) binasındakı ən böyük sinif otağında yığışırdı. o sərin yaz səhəri Şuşaya qalxan dağ yolunun o səfası ilə həmin nigarançılıq heç cürə uyuşmurdu. təzədən Xosrov müəllimin içinə doldu və bu gözəl təbiət ilə.. Bayaq həyətdəki o nigarançılıq. Hadrutda tapılmış taun epidemiyası o əbədiliyin yanında zərrənin heç milyardda biri də deyildi. Saratovdan professor Zilberin dəstəsinə köməyə gəlmiş professor Suknev də. eyni zamanda. gün ərzində görülən işlərə yekun vururdu. professor Zilber də. bir tərəfdən bütün bunlardan necə istifadə etmək öyrədilirdi. bir tərəfdən də bunlardan necə qorunmaq öyrədilirdi. deməli. 74 . Uzaqdan görünən dağların isə başı qardan ağappaq idi və o dağlar Hadrutun girəcəyində asılmış o qara bayrağın müqabilində dünyanın təmiz işlərindən.dalbadal üç cavan adam ölmüşdü. tapança sxemləri asılmışdı. güllələrə baxırdı. silahın əleyhinə olmuşdu. Hadrutun küçələri bomboş boşaldı. qapıları kip qapandı. boş güllə gilizləri əyani dərs vəsaiti kimi. patoloqanatom professor Şirokoqorov da. bir küncə əleyhqazlar yığılmışdı. bax. Ovanesin faytonu Xosrov müəllimi o nigarançılıqla birlikdə eləcə Şuşaya apardı və düz üç gündən sonra. Azərbaycan Tibb Institutunda mikrobiologiya kafedrasına müdir seçilmişdi. amma o «heç»də yüzlərlə.

Xudyakovun özü tauna tutulur.. Həyəcanlı bir kişi səsi heç dəstəyi qaldıranın kim olduğunu belə soruşmadan aşkar duyulan azərbaycanlı ləhcəsi ilə. Bakterioloji dəstənin təşkil edilməsində əlindən gələni əsirgəməyən. otağından eşiyə çıxmır və iki gündən 75 .Üç gün qabaq – Ovanesin faytonu Xosrov müəllimi o gözəl dağ yolu ilə Şuşaya apardığı gün – gecə saat ikidə telefonun həmin gecənin sakitliyində daha artıq səksəkə ilə. telefonla həkim Marqolinin xidmət etdiyi hərbi hissəyə zəng çaldı və bütün bunları Marqolin özü telefonla söylədi. Professor Zilber yuxulu-yuxulu əlini uzadıb telefonun dəstəyini götürdü və hələ zəng edənin səsini eşitmədən sövq-təbii hiss etdi ki.N. Təəssüf ki. sonra feldşer. Xudyakov o cavan oğlanı krupoz iltihabı diaqnozu ilə ümumi palataya qoyur və bundan sonra da taun Hadrutda fironluq eləməyə başlayır. o ağırlıq da. Marqolin familyalı bir nəfər hərbi həkim Xalq Səhiyyə Komissarlığına təcili teleqram vurmuşdu ki. sanitar və nəhayət. adi telefon zəngi deyil. eto i ne çuma. Hadrutda taun epidemiyası başlamışdır və professor Zilber həmin gecə bir neçə saatın içində təşkil etdiyi bakterioloji dəstə ilə birlikdə səhər saat 6-da qatarla Bakıdan çıxdı. professor Zilberin təcili xahişləri ilə gecəyarısı şəxsən özü məşğul olan Azərbaycan SSR Xalq Səhiyyə komissarı. amma təmiz rus dilində dedi: – Qovorit sekretar narodnoqo komissara zdravooxraneniya. professor Zilber bu cür gecə zənglərini az eşitməmişdi. Maşina uje vıslana. hərbi həkim Marqolin yanılmış olsun. belə bir səksəkə ilə gecənin sakitliyini pozdu. o gözə-görünməz kələ-kötürlük də o gecə çağı dünyanın bəd əməllərindən. taundan həlak oldu. pis işlərindən xəbər verirdi. çtob na naşem zameçatelnom zemle zavelas takaya qadost!». əli ilə duyduğu elə bir qeyri-təbii kələ-kötürlük var idi ki. qara olduğu üçün otağın qaranlığı içində görünməyən o telefon dəstəyində elə bir qeyri-təbii ağırlıq. Professor Zilber tələsik geyinib evdən çıxdı. Ne mojet bıt. bu gözlənilməz Hadrut səfəri də elə o vaxtdan başladı. əvvəlcə o cavan oğlanla bir palatada yatan xəstələr (o cümlədən. o saat da Bakıya teleqram vurur.. elə bil ki. ona görə ki. ətrafındakı adamlara yox. bu. vozmojno. Narodnıy komissar prosit vas nemedlenno priyexat k nemu. təşvişlə cingildəyən zəngi professor Zilberi yuxudan oyatdı. hərbi hissədə yaşadığı otağa heç kimi buraxmır. Xalq Səhiyyə komissarının göndərdiyi maşına mindi və əslində. dəllək Ayrapet) taundan yoluxub bir-birinin ardınca ölürlər. Və professor Zilber qatarla Hadruta gələ-gələ yol boyu komissarın o sözlərini xatırlayırdı və çox istəyirdi ki. Professor Zilber Hadruta gələn kimi. Həkim Xudyakov xəstələnəndə xəstəxanadan Hadrutun yaxınlığında yerləşən hərbi hissənin həkimi Lev Marqolinə müraciət edirlər və taunu həkim Marqolin müəyyən edir. amma taun hələ heç kimin ağlına gəlmir. özü özünə təskinlik vermək üçün tez-tez deyirdi: «– No. həmkarlarına da artıq tamam aydın idi: tauna tutulmuş ilk xəstə yaxındakı erməni kəndindən cavan bir oğlan olur və Hadrut xəstəxanasının baş həkimi M. Bu adamın – hərbi həkim Marqolinin cəmi iyirmi dörd yaşı var idi və xəstəliyini hiss edən kimi.. hərbçilərlə bilavasitə təması tamam kəsir. Bir neçə gündən sonra həkim Marqolin də xəstələndi və professor Zilberin bütün ciddicəhdinə baxmayaraq. Marqolin yanılmamışdı və Hadrutda taun epidemiyasının necə yayılması professor Zilberə də.. ona görə yox ki.

. Sosialist cəmiyyətinin nikbin və sağlam qurucuları kimi. professor Zilberin yanına gəlir. ya qışqırıb həmin atlıya yeni tapşırıqlar verirdi. həkim Marqolinin yazdığı son məktub idi: «Əziz yoldaşlar! Deyəsən. Bakıdan Hadruta daha üç nəfər gəlmişdi: bunlardan biri Azərbaycan SSR Xalq Səhiyyə Komissarlığının. Hadrutda professor Zilberin də. dezinfeksiya üçün. Hərarətim 39. Bakterioloji dəstə ilə bərabər. izahatlar tələb edirdilər və bütün günü taunlu xəstələrin səhhəti. hərbi hissədən çıxıb qızdırma içində təkbaşına Hadruta. atlı aparıb professor Zilberə tapşırsın.sonra. Buradan gedirəm ki. eyni zamanda. ordan çıxanda da hamı bilirdi ki. səhərdən axşama kimi. xəstəliyin şiddətləndiyini görəndə. ya da vaqonda yazdıqları əmrləri yerə qoyurdu ki. üçüncüsü isə Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarəsinin müvəkkili idi və bunlardan ikisi Hadruta gəlməmiş və təxminən on kilometr aralıdakı stansiyada ayrıca vaqonda qalmışdı. professor Şirakoqorovun da. xəstəliyin gedişatına dair mənasız cədvəllər tərtib etməyə məcbur olurdular. Xankəndindən gətirdikləri gözəl tut arağı içirdilər və əlbəttə. Stansiyadakı vaqonda yaşayan nümayəndələr bir dəfə də olsun Hadruta ayaq basmamışdılar və professor Zilberlə atlı vasitəsilə əlaqə saxlayırdılar: həmin atlı içi kağız-kuğuz dolu zərfləri gətirib vaqonun qabağında yerə qoyurdu. Əlvida. Yelena Ivanovna Vostruxovanın da. ikincisi Azərbaycan Mərkəzi Icraiyyə Komitəsinin nümayəndəsi. özü isə əllialtmış metr aralı çəkilirdi. Bu zərfin içindəki. məlumat vərəqələrini doldurmağa. həkim Marqolinin həyatının son dəqiqələri gözlərinin qabağına gəldi: belə bir adam. müxtəlif bakterioloji tədqiqatlar aparan professor Zilber də. başlanır. nümayəndələrdən biri əlinə əlcək geyib vaqondan düşürdü. çünki bilirəm.. başqa cürə mümkün deyil. 76 .» Professor Zilber heç vaxt yadından çıxmayacaq bu məktubu oxuduqca. meyitlərin qəsəbədən kənarda ayrılmış sahəyə daşınmasına xüsusi nəzarət edən. yaxşı da yemək lazım idi ki. bütün günü bakterioloji dəstə ilə olurdu və Hadruta gəldiyi ilk gündən belinə mindiyi boz ürgəni çapa-çapa burdan vurub. Lev Marqolin. Baş Siyasi Idarənin müvəkkili isə bakterioloji dəstə ilə birlikdə Hadrutda idi. «Çeka» taun məsələləri ilə məşğuldu. o yetmiş dərəcəli tut arağı adamı dəli eləməsin. köməkçiləri də həmin nümayəndələr üçün izahatlar yazmağa.» – deyə qışqırırdı. Gedirəm ki. sakit ölüm. salamat qalın.5 dərəcədir. cədvəllər. Stansiyada qalan nümayəndələr bütün bu müddət ərzində professor Zilberdən ardı-arası kəsilməyən cürbəcür arayışlar. başqalarını yoluxdurmayım. Həkim Marqolinin özü ilə bağlı gördüyü tədbirlərin nəticəsində taun hərbi hissədə yayılmadı və onun ölümündən bir gün sonra hərbi hissənin komandiri professor Zilberə bir zərf göndərdi. Bütün bu ehtiyat tədbirlərinə baxmayaraq. bu cür məktubu yazmağa (və o yazılanları həyata keçirməyə!) qüdrəti çatan həkim Marqolin ölüm anlarında tez-tez gözlərini açıb: «– Ana!. professor Suknevin də. həmin xəstələrin ev-eşiyinin dezinfeksiyası ilə məşğul olan xəstələrlə əlaqə saxlamış adamları qəsəbənin başqa sakinlərindən təcrid edən. zərfi götürürdü. nə qədər adamın bədəninə tauna qarşı zərdab yeridən. Baş Siyasi Idarənin müvəkkili isə – bu adamın adı Murad İldırımlı idi – əksinə. bakterioloji dəstənin başqa üzvlərinin də qayğısı yalnız taun qayğısı deyildi.. Ana!.. gecə otağın qapısını qıfılla bağlayır.

yenidən güc toplayırdı. yoldaş Zilber. Bəzən professor Zilber xəstələri müayinə edərkən. professor Zilberin meyitləri müayinə etməsinə baxırdı. tauna da ancaq bu qüvvə qalib gələ bilərdi. amma o gecəyarısı Hadrut yaxınlığındakı o qəbirlərdən çıxarılan meyitlər dəhşətli xəstəlikdən ölmüş (və bunu ingilis casusları. çünki nə zərdab qəbul edirdi. Nəhayət. yerinə yetirildikdən sonra) meyit görmüşdü. elə bil ki. elə bil. diqqətlə baxırdı və bunun özündə də bir nəzarət var idi. gecə yarısı Murad İldırımlının müşayiəti ilə nöyüt lampasının işığında taundan ölmüş adamların qəbrini açdırmağa və meyitləri müayinə etməyə məcbur oldu. düşmənlər taundan ölmüş meyitlərin qəbrini açır. meyitlərin arasında olsa da. əmin idi ki. sinfi təxribatdır! – deyib fikrindən dönmürdü. Müvəkkil yalnız döyüş meydanlarında və zəhmətkeş xalqın təəssübünü çəkən ədalətli edam hökmləri yerinə yetirilərkən (daha doğrusu. az qala. müvəkkilin şübhələri daha da artır və o hətta professor Zilberin özündən də şübhələnməyə başlayır. Müvəkkil qəti surətdə əmin idi və bunu dəfələrlə professor Zilberə bildirmişdi ki. özü ilə bağlı heç bir təhlükəsizlik tədbiri görmürdü. ürəyi bulanırdı. bədən üzvlərini kəsib camaatın içində xəstəliyi yayırlar. göy gözləri. 77 . salamat qalmış camaat taunun qarşısında heyvani bir qorxu hissi keçirirdi və camaatın gözündə tauna qalib gələ biləcək bir adam. heç nədən qorxmurdular – nə inqilabdan əvvəl. səhərdən axşamacan xəstələrin. ancaq xalq düşmənlərinin nəyə qadir olduğunu bilimirsiniz! Bütün bunlar kulakların işidir! Bütün bunların arxasında ingilislər dayanıb! Hadrutdakı taun təbii fəlakət deyil. amma Baş Siyasi Idarənin müvəkkili: – Siz gözəl professorsunuz. Murad İldırımlı yorulmaq bilmirdi və professor Zilber yorulub əldən düşdüyü vaxtlarda yuxusuzluqdan qızarmış gözləriylə hərdən bu adama baxanda. uzun boyu. şumal bədəni var idi və tamam bir əlacsızlıq içində. elə iy verirdilər ki.Təxminən otuz yaşlarında olan Murad İldırımlının sarışın və yaraşıqlı sifəti. nə də inqilabdan sonra. o biri tərəfdən də professor Zilberin bu adama yazığı gəlirdi. amma gözünü kənara çəkmirdi. o da «Çeka» idi. Əlbəttə. bu işdə xarici agenturanın və onların yerli əlaltılarının. alınmış məlumata görə. hətta taun da «Çeka»ya heç nə edə bilməz. nə əlcək geyib tənzif taxırdı. heç bir şeyi nəzərdən qaçırmamağa çalışırdı. professor Zilber camaat xəbər tutmasın deyə. ağlını itirəcək Hadrut camaatı bu adamı adicə olaraq «Çeka» çağırırdı: «– Çeka çağırır!» «– Çeka səni soruşurdu!» «– Çeka düşmən tutub! Taunu düşmənlər yayıb Hadrutda!» «– Çeka indicə çapıb getdi!» Hələ yoluxmamış. Professor Zilber Murad İldırımlını başa salmağa çalışdıqca hiss edirdi ki. qolçomaqların barmağı var. bu. müvəkkilin başı gicəllənirdi. kulaklar eləmişdilər!) adamlar idi və indi elə çürümüş vəziyyətdə idilər. Bu yerlərdə Baş Siyasi Idarədən (əvvəllər isə Fövqəladə Komissiyadan) qorxan kimi. bakterioloji analizlər apararkən Murad İldırımlı gəlib onların yanında dayanırdı. bir varlıq vardısa. elmi dəlilləri bu adamı heç cürə fikrindən yayındıra bilmirdi və günlərin bir ağır günündə Murad İldırımlı həyəcanla professor Zilberin yanına gəlib bildirdi ki. dəhşətli və ağlasığmaz bir xəbər idi. Professor Zilberin etirazı. taunu Hadruta düşmənlər gətirib.

hamısında ya döş qəfəsi. beş gün bundan əvvəl taundan həlak olmuş faytonçu Ovanes kişinin meyiti idi– döş qəfəsində bıçaq yarası tapıldı. O biri tərəfdən isə qəbirlərin açılması. əlbəttə. Hərgah düşmən gəlib bu qəbirləri açırsa. bir neçə taunlu meyitin bıçaqla zədələnməsi göz qabağında idi. meyitləri çıxarıb kəsirsə. bilinməyən. nə də ömründə belə bir hadisəyə təsadüf etmişdi və o gecə yarısı qarın nahiyəsi kəsilmiş növbəti meyiti müayinə edə-edə heç nə başa düşə bilmirdi. taunlu meyitləri kəsərkən mütləq özü də yoluxmalı idi. adamsız. demək olar ki. 78 . qohumsuz meyit yox idi. elə bil ki. hətta taundan da daha artıq dəhşətə gətirən hadisə bu oldu ki. amma onun kor-koranə nifrətdən doğan fantastik fikirlərini də qəbul edə bilmirdi. bir neçəsi mütləq ölənlərin arasında olmalı idi. müvəkkilin sözlərinə də («Taunu zəhmətkeş xalqın arasında kulaklar. daşnaklar. kollektivləşdirmənin qəti əleyhdarları olan yerli kulaklar. camaat ailə-ailə taundan gedirdi. əksinqilaba və xalq düşmənlərinə qarşı bu uzun illərin amansız mübarizəsində heç vaxt bu dərəcədə qəzəb. daşnaklardan. əksinə. əksinqilabçılar yayıb. axı. professor Zilberin müayinəsinə nəzarət edərkən o gecə çağı müvəkkilin ürəyində düşmənlərə qarşı elə bir qəzəb yarandı ki. heç olmasa. çənəsi-çənəsinə dəyə-dəyə meyitlərə baxarkən. taun həmin bıçaqdan qorxub çəkiləcəkmiş. həlak olmalı idi. həmin müsavatçılardan. meyit basdırılandan sonra. türkəçarəçilər də öz üsulları ilə tauna qarşı gizli mübarizə aparırmışlar və bu mübarizə onlara baha başa gəlib. Professor Zilber nə elmi ədəbiyyatda belə şey oxumuşdu. Bir müddət keçəcəkdi. kin-küdurət hiss etməmişdi. insan qüvvəsindən xaric olan bir işgüzarlığının nəticəsində Hadrutdakı taun fironluğunun sona yetməyinə az qalacaqdı və o zaman tamam təsadüfən professor Zilberə aydın olacaqdı ki. belə idisə. yaymaq üçün müəyyən miqdarda hüceyrələr götürürsə. qəbirdən çıxarılan dördüncü meyitin – bu. Bütün bunların arxasında ingilislər dayanıb! Zəhmətkeş xalqların qəddar düşməni beynəlxalq kapitalizm dayanıb!») inana bilmirdi. qonşu rayonlardan gizlincə Hadruta gəlmiş xalq düşmənləri idi. eyni zamanda. Türkiyə sərhədini keçib gəlmiş müsavatçı millətçilər. Hərgah bu. tanınmayan.çünki zəhmətkeş xalqın düşmənlərinin heç bir əməli onu qorxuda bilməzdi! Hətta özünü saxlaya bilməyib bir az kənarda qusmağa başlayanda da gözlərini meyitdən və professor Zilberin əlcəkli əllərindən çəkmirdi. yeni həyatın. doğrudan da. eyni zamanda. hamısı meyitlərdən yoluxub taundan həlak olublar. monarxçılardan. Müvəkkilin fərziyyəsinə görə bu alçaq işlə məşğul olanlar Iran. hərgah bu düşmən yüksək ixtisaslı mütəxəssis deyildisə. meyitlərin bıçaqla zədələnməsi. bakterioloji dəstənin. ya da qarın nahiyəsi zədələnmişdi. gəlmələrdən. Professor Zilber nöyüt lampasının işığında o bıçaq yarasını diqqətlə müayinə etdi: heç bir şübhə yox idi ki. Taundan həlak olanlar isə yalnız və yalnız Hadrut camaatı və yaxın üç erməni kəndinin sakinləri idi. monarxist ünsürlər. ingilis casusları. cəsurluğuna hörmət edirdi. Sonra yenə də gəlib professorun yanında dayandı və birdən-birə hiss etdiyi soyuqdan əsə-əsə. casuslardan. qəbri açıb döş qəfəsini zədələmişdilər. ilk növbədə onun özü özünü ölümə məhkum edirdi. Həmin gecə hamını. ilk növbədə isə professor Zilberi və onun həmkarlarını sarsıdan. yerli türkəçarəçilərin əməli imiş – guya.. Həmin gecə başqa bir neçə meyitdə də bu cür bıçaq yaraları tapıldı və o meyitlərin. bəzi qəbirlərin açılması.. Professor Zilber neçə gün Hadrutda bir yerdə olduqları bu adamın – Murad İldırımlının yorulmazlığına.

heç vaxt gülümsəməmiş. amma professor Zilber burasına da fikir vermişdi ki. Baş Siyasi Idarə müvəkkilinin Bakıya göndərdiyi məlumat öz işini görmüşdü. Iclas qurtardıqdan sonra. tikintiləri xlorpikrinlə dezinfeksiya etsinlər. arxası üstə çarpayıya sərildi. 2. son günlər yalnız və yalnız taunla məşğul olduğu üçün. misal üçün. nə deyirdisə.Həmin gecə nöyüt lampasının zəif işığında professor Zilber meyitlərin hansı bədən üzvündən və nə həcmdə hüceyrələr qoparıldığını müayinə edə bilmirdi. birdən-birə professor Zilberə elə gəldi ki. dodaqlarından heç vaxt təbəssüm qaçmamış ciddi adam indicə qurtaran iclasda çox az danışırdı. Əlbəttə. Elə yolda ikən professor Zilber yeddi bənddən ibarət plan hazırladı və həmin plan Bakıda Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarəsinin rəisi. Görünür. yerində o tərəf-bu tərəfə çevrildi. Epidemiya yayılmış əraziyə kimyəvi dəstələr göndərilməlidir ki. göndərilmiş paltarlarla geyindirilməli və evlərindən çadırlara köçürülməlidirlər. Xəstəlik olan rayon ordu ilə əhatə olunmalıdır ki. 5. başqa komissarlar. onlar bütün binaları. ayaqqabıyacan tam geyim komplekti göndərilməlidir. Evlərdən çadırlara köçürülmə zamanı taunlu xəstələrlə birinci dərəcəli və ikinci dərəcəli təmasda olan şəxslərin hamısının təcrid edilməsi təmin olunsun. taun. kimsə taunu yoluxdura biləcək bir şeyi kənara çıxara bilməsin. elə bil ki. Baş Siyasi Idarə rəisi az danışsa da. səhər açılanda– Zilberin yaşadığı o kiçik məktəb sinfinin pəncərəsindən başı qarlı dağlar təzəcə görünməyə başlayanda Bakıdan Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin teleqramı gəldi. bu bəd əməllə məşğul olan adamın paltarına keçsin. 4. Bütün meyitlər yandırılmalıdır. parça isə taun mikroblarının inkişafı və yayılması üçün gözəl münbit bir zəmin idi. Professor Zilber səhər saat beşdə gəlib Hadrutda qaldığı otağa çatdı. hərtərəfli müzakirə edildi və təsdiq olundu. professor Zilber otaqdan çıxmaq istərkən Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarəsinin rəisi Mir Cəfər Bağırov onun qarşısında dayandı və bir neçə an zəndlə professorun gözlərinin içinə baxdı. gəmiriciləri məhv edir və beləliklə. amma elə bu bıçaq təmasının özü kifayət idi ki. 79 . Plan bundan ibarət idi: 1. infeksiyanın insana keçməsinin qarşısını alır. bitləri. Azərbaycan çekistlərinin sınanmış rəhbəri Mir Cəfər Bağırovun iştirakı ilə Xalq Komissarları Sovetinin xüsusi iclasında diqqətlə. 6. Epidemiya baş vermiş rayona həkim-gigiyena dəstələri göndərilməlidir. Bütün rayon əhalisi üçün isti çadırlar və alt paltarlarından tutmuş üst paltarına. Xlorpikrin – taun zamanı ən yaxşı dezinfeksiya vasitələrindən biridir: taun mikrobunu. Bu əməliyyat ciddi nəzarət altında olmalıdır ki. bu qaradinməz adamın təklifləri ilə bağlı heç bir etirazlarını bildirmirdilər. Bütün əhali çılpaq soyundurulmalı. heç kim təzə paltarına taunlu paltarın mikrobunu keçirməsin. Əyindən çıxarılmış paltarın hamısı həmin şəxslərin öz evində qalmalıdır. amma heç on dəqiqə də yata bilmədi. dərhal qəbul olunurdu. təcili tədbir görmək lazım idi. ömründə. Xalq Komissarları Sovetinin sədri bəzən Hadrutda tauna qarşı mübarizə ilə əlaqədar ayrı-ayrı məsələlər barədə bir-birləri ilə mübahisə etsələr də. 7. Mir Cəfər Bağırovun girdə çeşmək şüşələrinin arxasından baxan gözlərində də bir taun zəhmi var. o cümlədən. professoru geniş məlumat vermək və xüsusi tədbirlər planı hazırlamaq üçün təcili Bakıya çağırırdılar. Bu qaraqabaq. 3.

professor. dərhal Hadruta qayıdan professor Zilber Mir Cəfər Bağırovla o cürə üzbəüz dayanmağını hərdənbir yadına salırdı. Hadrutla bütün əlaqələr doğrudan da kəsildi. əlbəttə. hətta üç dəfə yazmalı olurdu. yəni konsperasiya məqsədilə Bakıya göndərdiyi bütün rəsmi xəbərlərdə. stansiyadakı nümayəndələr də tələb edirdilər ki. bəzən bu söz onu çaşdırırdı və yorğunluq-arğınlıq içində bir məlumatı iki dəfə. Iş o yerə gəlib çatmışdı ki. hələ ki. Hadrutdakı taun epidemiyasını gizlin saxlamaq üçün. həm də ona görə ki. Xosrov müəllimin Hadrutda düşmən kimi ifşa ediləsi bir adamı yox idi. belə bir adam hakimiyyət başına keçə. Şirin idi və Azərbaycanda doqquz il idi Sovet hakimiyyəti qurulmuşdu. iki yaşlı Azər idi. dörd yaşlı Aslan idi.. adicə olaraq boş-boşuna danışmağa və mübahisə etməyə vaxtı və həvəsi yox idi.. Amma elə ki. məlumatlarda (qeyri-rəsmi. Xalq Səhiyyə Komissarlığının və Mərkəzi Icraiyyə Komitəsinin nümayəndələri isə.. nümayəndələr onu stansiyaya çağırdılar: professor Zilber ayaq üstə vaqonun qabağında dayandı. boş söz idi. elə bil. Xosrov müəllim daha Şuşada bazar başında faytonçu Ovanesi görmədi.. kollektivləşməyə qarşı ziyançılıq işləri ilə məşğul imişlər və guya indi onların bütün rayon üzrə istintaqı gedir.. Professor Zilberə tapşırmışdılar ki. altı yaşında. professor Zilberi düşmən və təxribatçı elan etsinlər. Mir Cəfər Bağırovun girdə çeşmək şüşələrinin arxasından baxan gözlərindəki o taun zəhmi bu adama etiraz etməyə. taunun qorxusundan vaqondan çıxmağa (yaxud professor Zilberi vaqona çağırmağa) cürət eləməyərək. arayışlardakı «taun» sözü «filiz»lə əvəz edilsin və bir dəfə professor Zilber nümayəndələrə göndərdiyi növbəti arayışda nəzərdən qaçırıb «taun» sözünü yazanda. elə ki. dörd yaşında. hətta boş söz olmasaydı da. hətta az qaldı ki. Mir Cəfər Bağırov isə kobud barmağı ilə hədələyə-hədələyə o bir neçə anlıq sükutu pozdu: – Smotrite. Hadrutdan nigaran idi və ora tez qayıtmaq istəyirdi. Hadrutu bağlayıblar. bir də ki. Xosrov müəllimin bütün fikri-zikri seminarın gedişatında idi və əvvəlcə bu şayiələrə fikir vermirdi:düşmənləri ifşa etmək indi adi bir iş idi və bundan ötrü bütün rayonu bağlamaq. yəni şəxsi məktublaşmada isə bu barədə bir söz demək qəti qadağan idi!) «taun» sözünü «filiz» sözü ilə (rusca «ruda» sözü ilə) əvəz etsin və Hadrutdakı o cəhənnəm əzabı içində bu «filiz» sözünün mənasızlığı və məntiqsizliyi də professor Zilberi bir tərəfdən təngidirdi. iki yaşında düşmən ifşa olunmamışdı. yorğun idi. Hadrutla bağlı ətraf rayonlarda cürbəcür şayiələr gəzirdi və Şuşaya da xəbər yayılmışdı ki. Hadrutda bir dəstə düşmən ifşa olunub.. elə bil. vay o günə ki.Professor Zilber keçirdiyi bu xoşagəlməz hissdən və bənzətmədən diksindi. altı yaşlı Cəfər idi. bu adama cavab qaytarmağa imkan vermirdi. guya ona görə idi ki. onun girdə çeşmək şüşələrinin arxasından baxan gözlərini. ona görə də yox ki. yenidən görürdü və öz-özünə fikirləşirdi ki. Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetindəki həmin iclasdan sonra. amma heç nə demədi və yalnız ona görə yox ki. başlarını vaqon pəncərəsindən çıxarıb bir-birilərinə macal vermədən onun üstünə qışqırmağa başladılar. o tərəflərə heç kimi buraxmırlar və deyirdilər bu. Xosrov müəllimin ürəyində sızıltısını bütün ömrü boyu unutmadığı bir nigarançılıq baç 80 . mı sledim za vsem xodom sobıtiy! A vas mı toje xoroşo znayem! Imeyte eto v vidu! I ne zabıvayte konsperasiyu! Konsperasiya obyazatelna! Professor Zilber nəsə demək istədi.

tamam itirmiş Xosrov müəllim yolu bağlamış yolbəndin o tərəfində qızıl əsgərlərdən birinə yaxınlaşıb nəsə deyən Qırmızı Yaqubu gördü.. yaxınları. – No poçemu? Poçemu nelzya? V çyem priçina? Mojet moqu bıt poleznım? Ya je prepodavatel russkoqo yazıka! – Nelzya!. nə baş verdiyindən xəbərləri yox idi). – Ya je tam jivu! Tam moya semya. Bu axşam evlərinə çatmağına ümidini. Xosrov müəllim bunu bilmirdi və çox dərin bir nigarançılıq keçirirdi. amma onun o nigarançılığı.. misal üçün.. Əlbəttə. Qırmızı Yaqub oldu və həmin 1929-cu ildə Hadrut qəsəbə sovetində katib işləyirdi. zəlzələ. prepodayu russkiy yazık! Sprosite lyuboqo qartrudtsa! Vse znayut menya! Pozvonite v ispolkom. bu faciənin əsl dəhşəti o zaman onun heç ağlına gəlmirdi. pozvonite rukovoditelyam rayona. bədəncə zəif bir adam idi. arvadı qalıb və heç kim onu Hadruta buraxmaya bilməz. Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki. heç ağlına da gəlmirdi. – Yaqub yoldaş! Yaqub yoldaş! 81 .. o zaman Xosrov müəllim bilmirdi ki. özünü necə təqdim etdisə də. dostları. Xosrov müəllim hələ bilmirdi ki. Səhər tezdən Şuşadan çıxıb yoldakı faytonlara. nə isə çox ciddi bir hadisə olmuşdu. onun Hadrutda üç uşağı. bu cavan qızıl əsgərlərə Hadruta gəlmək istəyən adamlarla söhbət etmək. az qala. elə bil ki. Amma nə isə baş vermişdi. dörd yaşında. necə bir faciənin içindədi. sonra zəhmətkeş sinfin nümayəndəsi kimi partiyaya keçdi. doğmaları Hadrutda olan nigaran adamların içindən keçib qızıl əsgərlərə yaxınlaşdı. atların. o axşamçağı gözlərinə işıq gəldi.düzdü. milliyətcə əsasən rus olan qızıl əsgərlər ancaq bir sözlə cavab verdilər: – Nelzya!. – Poçemu? Poçemu nelzya? Xot obyasnite! – Nelzya!.. Hadrutdakı hadisələr barədə bir söz demək qəti qadağan olunub (heç o cavan qızıl əsgərlərin də çoxunun Hadrutda. təbii fəlakət. ya uçitel. qızıl əsgərlər Hadruta getmək istəyən faytonları. V Qadrut nelzya!. Qırmızı Yaqubun sifətinin rəngi.. bu uşaqların anasının başına nə gələ bilərdi? Qəribə idi. moi deti. faytonların. kənarlarına doluşmuş. moya jena! – Nelzya!. inqilabdan əvvəl bütün bu tərəflərin məşhur nalbəndi idi. bütün bunların ona dəxli yoxdu. çiyni xurcunlu piyada adamları saxlayıb geri qaytarırdılar. eşşəklərin arasına yığışmış.. yanğın.. rəislərini soruşdu və nə dedisə də. – Posluşayte. solğun idi və ümumiyyətlə. yolun ortasına. heç bir icazə almadan Hadruta qayıtmağa məcbur etdi. bu amansız zəmanənin özündə belə.qaldırdı və həmin nigarançılıq onu seminarın işini yarımçıq buraxmağa. Xosrov müəllim Qırmızı Yaqubu görəndə. əslində. altı yaşında. vse menya znayut! – Nelzya!. narahatlığı Hadrut müsibətinin yanında bir heç idi. amma bu mürəkkəb dövrün. iki yaşında uşağın. arabalara minə-minə axşamüstü gəlib Hadrut yaxınlıqlarına çıxan Xosrov müəllim uzaqdan yamac boyu yolu kəsmiş qızıl əsgərləri gördü. atlıları. həqiqətən. arabaların. Xosrov müəllim yalnız baş verə biləcək siyasi hadisələr barədə düşünürdü. bütün Hadrut onu tanıyır.. V Qadrut nelzya!. arabaları.

Qızıl əsgərlərin komandirlərindən biri şübhə ilə Qırmızı Yaquba tərəf baxırdı və bu adamın təlimatı pozub... çəlimsizliyinə baxmayaraq. amiranə danışan. ailəm var..Qırmızı Yaqub Xosrov müəllimə tərəf baxdı. – Nə olub axı?! – Başını götür. ürəyi eləcə şiddətlə döyünürdü. arxaya çevrilib yorğun addımlarla yolbəndin yanından uzaqlaşdı. uçitel. silkələməyə başladı və silkələdikcə də o şinelin içindəki bədənin cansızlığını. – Yoxdu. qaç buralardan! Bir də ömründə heç vaxt bu tərəflərə gəlmə!. ürəyi ən bəd bir xəbər ərəfəsində şiddətlə döyünməyə başladı və Xosrov müəllim sonralar da uzun ömrü boyu Qırmızı Yaqubla həmin üzbəüz məqamı xatırlayanda. – təkrar etdi. indicə yolbəndin yanında Hadruta gəlmək istəyənlərdən biri ilə danışdığını görmüşdü. Xosrov müəllimin böyüyüb. bu bolşeviki də qəhər boğurdu. bu adam ölə bilər – əlləri süst yanına düşdü və tamam ümidsiz bir səslə: – Axı.. yox. ailəm var! Heç bilirsən nə danışırsan?!– Xosrov müəllim iki əli ilə yolbəndin üstündən Qırmızı Yaqubun şinelinin yaxasından yapışdı. elə həmin dəqiqə Xosrov müəllimin içindəki o nigarançılıq dəhşətli bir qorxu hissinə çevrildi. get. Qırmızı Yaqub o cavan qızıl əsgərdən ayrılıb yolbəndin yanına gəldi və Xosrov müəllimlə üzbəüz dayandı: – Niyə tanımıram! – dedi və Xosrov müəllim Qırmızı Yaqubun səsində dünyanın ən dərin bir kədərini hiss etdi və bax. bunun üstündə onu güllələyə bilərdilər. Yaqub yoldaş! Tanımadın məni? Xosrov müəlliməm də!. yenə heç nə bilmirdi və o dəhşətli xəbərin ərəfəsində idi. o dəhşətin sualı idi. Xosrov müəllim kepkasını yuxarı qaldırdı. az qala. sənin daha orda heç kimin yoxdu!.. yox. uçitel.. bu – ərəfəsində olduğu o dəhşətin səsi idi. arvadı da dalbadal həlak olublar. Hadrutun bütün aktivinə.. o cümlədən də Qırmızı Yaquba tapşırıq belə idi ki. şərfini çənəsinin üstündən aşağı çəkdi: – Mənəm də.. amma o şübhəli baxışlar daha Qırmızı Yaqubun vecinə deyildi və ayaqları onu cəhənnəmin içinə – Hadruta sürüyürdü. hədəqəsindən çıxacaq gözlərinə baxa bilmədi. uçitel. – mənim orda üç balam var. – Və Qırmızı Yaqub daha o axşamüstü.. – Sən nə danışırsan. elə bil ki. Hadrutda taundan həlak olanların hamısını tanıyırdı və yaxşı bilirdi ki. getməli yer deyil Hadrut!. başqalaşmışdı. Qırmızı Yaqubun səsi də dəyişmişdi və cansızlığına.. bu saat buraxmasa. amma Qırmızı Yaqub Xosrov müəllimi beləcə yolbəndin ardında qoyub gedə bilmirdi. – Soruşma. mənim orda. soruşma. Xosrov müəllimin oğlanlarının üçü də. özünü yeni hökumətin inanılmış nümayəndəsi hesab eləyən bu adam indi. düşmən-zad əhvalatı deyildi. Uçiteləm!. elə bil ki. 82 . – Niyə?– Bu sualı Xosrov müəllim vermədi. taun haqqında bir kəlmə də söz demək olmazdı və Qırmızı Yaqubun gəlib bu yolbəndin arxasından Xosrov müəllimlə danışmağının özü də təlimatı pozmaq idi.. Qırmızı Yaqub işin içində idi. – Tanıdın? Bəs niyə buraxdırmırsan məni? – Getmə. bu. yenə də əvvəlki adi nalbənd olmuşdu. a kişi?! Mənim orda üç balam var... uçitel. yüngüllüyünü hiss etdi. hətta Xosrov müəllimə elə gəldi ki...

peşmançılığın qarışığı.. Sonra həkim Xudyakovun qolu. bu yuxu hissi uzun müddət əzab-əziyyət içində susuzluqdan yanmış bir adamın birdən-birə suya rast gəlməsinə və həmin sudan içdikcə içməsinə. 83 . o cəsəd sahiblərinin – dünənəcən. Alov get-gedə qızışdıqca birdən həkim Xudyakovun əli yavaş-yavaş qalxmağa başladı. bu saat yıxılacaq və yatacaq və o yuxudan heç vaxt oyanmayacaq.. bu alovun işığı gecənin. ziyalı adam partiya işçilərini. peşmançılıq hissi keçirmək istəyirdilər. tamam unutduqları!) adamları xatırlamağa başladılar və onlar indi bir peşmançılıq hissi keçirirdi. mikrobioloq sayılan. elə bil ki. hətta ağlamağa. əlbəttə. nəyisə boyunlarına almağa. professor Zilberin yuxusu qaçırdı və o dəm onun gözləri yuxusuzluqdan. ürəkləri döyünə-döyünə o dəhşətli tonqala tamaşa eləyən yerli partiya və komsomol fəalları həkim Xudyakovu o saat tanıdı. gözütox. gecənin xəncər kimi kəsən sazağında uzaq məsafədən də istisi get-gedə daha artıq hiss olunan o ocaq şöləsinin gətirdiyi sonsuz kədər hissindən qıyılırdı. bəlkə də bu – əslində – qorxu hissi idi. artıq təcrübəli immunoloq. Odunların üstünə qalanmış meyitlərin ən yuxarısındakı həkim Xudyakovun cəsədi idi və tonqalın alovu şölələndikcə bir kənarda dayanıb həyəcandan dizləri əsə-əsə. amma o dəm o əlin eləcə yavaş-yavaş qalxmasında. elə bil ki. aman istəməyə daxili bir ehtiyac duyurdular. o gecə o tonqalın qorxusunu. tonqala düşdü. isti şiddətləndikcə əzələlər yığışır və həkim Xudyakovun qolu da buna görə yavaş-yavaş qalxır. yalnız onlara məxsus hiss-həyəcanları idi. Eyni zamanda.Bakıdan yenicə qayıtmış professor Lev Aleksandroviç Zilber həmin gecə o qədər yorğun idi ki. daha doğrusu. elə bil ki. hərdən ona elə gəlirdi ki. komsomolçuları da az müalicə etməmişdi və indi bu adamın özünün tonqalda beləcə yanması. ümumiyyətlə. Faytonçu Ovanesin qapıbir qonşusu olan bu xeyirxah. məhəbbəti. qorxu ilə mütəəssirliyin. beləcə bir qara gündə beləcə bir tonqalda yanmaq qorxusu. yorğunluqdan yox. Odundan və meyitlərdən ibarət o nəhəng ocağın alovu get-gedə artdıqca. virusoloq. hətta bu günəcən nəfəs alan. o bir qalaq meyitin üstündə birinci olması. nəyisə etiraf etməyə. dünyanın günah işlərinə bir xəbərdarlıq da var idi və uzaqdan o tonqala baxan yerli partiya və komsomol fəalları arasında bir sıra vəzifəli adamların (bir-birlərindən xəbərsiz!) bütün içini qəribə bir hiss bürümüşdü. tonqala baxan o adamlar başa düşürdülər ki. hörməti və nifrəti idi və cəmi otuz beş yaşına baxmayaraq. yaşayan insanların bir də bu yer üzündə heç zaman təkrar olunmayacaq. o əlin o cürə qalxmasında. elə bil ki. xoşsifət. o tonqala baxa-baxa bir insan kimi iztirab çəkirdi. vahiməsini daha da artırırdı. nə zamansa nahaq incitdikləri (və elə bil ki. bədəninin bütün hüceyrələrini zəbt etmiş o yuxu istəyinə necə dözür. ayaq üstündə güclə dayanırdı. bir hədə var idi. taun bütün dünyanı hədələyirdi. həyatın bəd üzü ilə tez-tez rastlaşan (və gələcəkdə də tez-tez rastlaşacaq) professor Lev Aleksandroviç Zilber gecəni qara şam kimi əridən o tonqalın qarşısında. Silahlı qızıl əsgərlərin keşiyi altında o ocaqda həyatla beləcə vidalaşan yalnız cansız cəsədlər deyildi. qapqara şam kimi qaranlığını əridib bütün ətrafa şölə saçdıqca. elə bil ki. Bu adamlar birdən-birə haçansa gördükləri (və heç vaxt fərqinə varmadıqları!) haqsız işlərini. birdən-birə qırıldı. doymaq bilməməsinə bənzəyirdi və buna görə də professor Zilber özü də təəccüb edirdi ki. qayğısı. sevinc və kədəri idi.

ağciyərlik edir. atışıb-vuruşmuş bu adam həmin anlarda daxilən nə qədər çalışdısa da. casuslar.. günəşin çıxacağından. Müvəkkilin ürəyində yenə də birdən-birə qəribə – doğma. taunun nəticəsi idi və o tonqalın şölələrinə baxmağı bacarmaq lazımdır. elə bilirlər ki. hətta sövq-təbii cod dərili əlini 84 . yeniyetmə bir oğlan idi və indi Hadrutdan çox-çox uzaqlarda – Babadağın ətəklərində qalmış bir kənddə səhərin gözü açılmamış atları kəndin aşağı başındakı buz kimi soyuq Nurlu bulağa suvarmağa aparırdı. amma bərkdə-boşda bərkimiş. uzaq və ümidsiz bir istək baş qaldırdı: neçə illərdən bəri yadına salmadığı (yadına salmağa vaxtı olmadığı). kulaklar. Qəribə idi.. bu tonqalın şöləsi Hadrutda və ətraf kəndlərdə görünməsin.. həkimlər. bakterioloji dəstənin üzvləri bir-birlərindən iki addım. sinfi mübarizənin davam etdiyindən. sanitarlar. çünki taun amansızlığından dəli olmaq dərəcəsinə çatmış Hadrut camaatı bir tərəfdən də yaxınlarının. amma professor Zilberin fikrincə Hadrut camaatının qalanını xilas etmək üçün. bakterioloqlar kimi. atları bulağa yəhərsizyüyənsiz.. amma çekist Murad İldırımlı həmin tonqala baxa bilmir. o nə üçün bunu xatırladı? Əlindən gələn yüyən iyinə görə? Axı. tamam unutduğu o Nurlu bulağın buz kimi suyundan bir ovuc götürüb üzünə vurmaq istədi. düşmənin gözünün içinə axıra qədər dik baxmaq lazımdır və taun da düşmən idi. sövq-təbii arxalarını tonqala tərəf çevirmişdi. iztirabların şahidi olmuş. tonqaldan gələn yanıq ət və sümük qoxusu onların ürəyini bulandırırdı. dərk edirdi ki. ünyetməz bir keçmişə apardı. tonqalı mühafizə edirdilər və qaranlığa baxırdılar ki. O tonqaldan təxminən altmış-yetmiş metr aralıda dayanmış əlli nəfər əli tüfəngli qızıl əsgər. bax. bu tərəflərə yaxınlaşan başqa adam olmasın. o vaxtlara ki. yaxın.. ona görə yox ki. səs salan insan sümükləridir. səhərin açılacağından.. ona görə ki. Səlahiyyətli müvəkkil cod dərili əli ilə üz-gözünü ovuşdurdu. çırtıldayan. camaatın bu tonqaldan xəbəri olmasın. bu adamın əlindən yüyən iyi gəlirdi və indi yalnız bu yüyən iyi ətrafı bürümüş o tonqal qoxusu içində həyatın davam etdiyindən. arxasını tonqala çevirdi. o tonqala baxmırdı. elə bil ki. çırtaçırtla arxada yanan o tonqaldan ləzzət alırlar. dərk edirdi. məqsədlərinə nail olublar. bunu başa düşürdü. Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarəsinin səlahiyyətli müvəkkili bütün şüuru ilə başa düşürdü. o tonqal. üç addım aralı durub tonqalın başına dövrə vurmuşdular. səhərdən axşama kimi boz ürgənin belində olduğu üçün. çılpaq aparırdı və özü də sıçrayıb o çılpaq atlardan birinin belinə minirdi. tonqala baxa bilmirdilər.. özü özü ilə nə qədər mübarizə apardısa da.. eyni zamanda. taunun Hadrut ərazisindən kənara yayılmaması üçün belə bir tonqal – taunun özü kimi amansız bir tonqal vacib idi. qeyri-təbii işıldayan xəstə gözlərini axıra qədər o tonqala baxmağa məcbur edə bilmədi və o cavan qızıl əsgərlər kimi. çox ölümlər görmüş. amma o tonqala baxa bilmirdi və buna görə də özü özünü bağışlaya bilmirdi: indi heç şübhəsiz ki. qorxaqlıq edir. Kremlin qülləsindəki qırmızı bayrağın dalğalanmağından və həmişə də dalğalanacağından xəbər verirdi və bu zaman əlindən gələn o yüyən iyi birdən-birə Baş Siyasi Idarənin səlahiyyətli müvəkkilini əlçatmaz. fəhlə və kəndli sinfinin quduz düşmənləri haradasa öz qara əməllərinin – Sovet hökuməti ilə mübarizələrini davam etdirməkdən ötrü gətirib Hadruta saldıqları taun epidemiyasının bəhrəsindən.O tonqalı qalamaq üçün Hadrutun təxminən altı kilometrliyində elə bir çüxur yer seçmişdilər ki. Murad İldırımlı da sanitarlar. O əlli nəfər qızıl əsgər sözü bir yerə qoymadan. əzizlərinin beləcə yandırılmasına dözə bilməzdi. hətta odunlar da yanıb çırtıltı saldıqca o cavan qızıl əsgərlərə elə gəlirdi ki.

hətta professor Zilberin də bundan xəbəri yox idi. Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarəsinin səlahiyyətli müvəkkili Murad İldırımlı iki gün idi ki. amma inansa da. hər halda. bir ovuc su götürsün. tatar. gələcəkdə artıq qurulub başa çatmış o yeni cəmiyyətin bütün üzvləri onların – o minlərlə murad ildırımlıların övladı olacaqdı. barışsa da.. Bir də heç zaman həmişəki kasıbçılığı içində o kənddə güzəran keçirən atasının sonu görünməyən qayğılarla dolu gözlərinə baxa bilməyəcəkdi. familiyasının isə İldırımlı olduğunu bilməyəcəkdilər. hamı ilə uzaqdan-uzağa. eşşəklər də adam kimi qırılırdı) təcrid etmişdi. xəstələnmişdi və bu xəstəliyin nə ilə qurtaracağını gözəl bilirdi. yüyənin iyi gəlsin. qoyunlar da. amma bunun nə mənası var idi? Gələcəyin o azad və xoşbəxt uşaqları inqilabın övladları olacaqdılar. eləcə dilsiz-ağızsız o kənd qızının – Züleyxanın uşaqları... müvəkkil heç kimə yaxın durmurdu. heç kimlə bilavasitə əlaqə saxlamırdı. Iki gün idi ki. o minlərlə murad ildırımlılar rus idi. buna inanmaq istəmirdi.. müvəkkil hər şeyi qət etmişdi və hər şey bu gün qurtaracaqdı! Müvəkkil yataqda uzanıb can verməyəcəkdi. xəstəxanada qurtaracaqdı.. Əlbəttə. belə çətin və məsuliyyətli bir zamanda taunun onu üstələdiyi ilə heç cürə barışmaq istəmirdi. boz ürgəni də (Hadrutda mal-qara da. xəstələnmiş. atasının haçansa ömründə bir dəfə şəhərə gedib qayıdanda gətirdiyi rəngbərəng saçaqlı kağızlara bükülmüş uzun konfetləri sevinə-sevinə və acgözlüklə cibinə yığmaq istədi. taundan 85 . çünki bu ağır mübarizə illərində ailə qurmağa vaxt qalmadı və əslində. Müvəkkil xəstəliyini o saat başa düşmüşdü. azad həyatında Murad İldırmlının da. anasını qucaqlamaq istədi. nəsə bir payı olacaqdı. o qoca və qayğılı kişi ilə birlikdə. o cavan qızın adı Züleyxa idi. Bir də heç zaman o kənddə qocalıb əldən düşmüş anası ilə qabaq-qənşər oturmayacaqdı. amma. Murad İldırımlı bir də heç zaman o uzaq Babadağın ətəklərində qalmış o kəndi görməyəcəkdi. əlbəttə. buna təəssüf etmək də düzgün deyildi: gələcəyin bütün azad və xoşbəxt uşaqları onun övladları olacaqdı. gürcü. barışmasa da. tauna tutulmuşdu və bunu özündən başqa heç kim bilmirdi. İllər keçəcəkdi. inanmasa da. atlar. Hələ neçə gün belə davam edəcəkdi? Iki gün? Üç gün? Sonra? Sonrası. onların o qayğısız. Murad İldırımlının qardaşları da o uzaq Babadağın ətəyindəki kənddən çıxıb hərə bir tərəfə dağılmışdı və o kənddə o qarı ilə. belorus idi və onların hamısı yeni bir cəmiyyət qururdu. Inqilab yüzlərlə. tez əli ilə burnunu qapadı ki. indi eləcə utancaq.üzündən çəkdi ki. çünki Murad İldırımlının özü elə Inqilab demək idi. bir də Murad İldırımlının on dörd-on beş yaşlarında bir bacısı qalmışdı.. ukraynalı. yəni onların həyatı.. amma yenə də o tonqalın qoxusunu hiss etdi.. özünü də. onların özü idi. Murad İldırımlıdan bu dünyada heç kim qalmayacaqdı.. özbək. Həmin anlarda Murad İldırımlı əlindən gələn o yüyən iyində o uzaq Babadağın ətəklərində qalmış o kənddəki evlərinin doğmalığı var idi və bu adam yenə də uşaqlıq çağlarında – həyət-bacada tumançaq atılıb-düşdüyü vaxtlarda olduğu kimi.. lap zərrə qədər olsun. bu isə elə Murad İldırımlının övladları olmaq demək idi. minlərlə murad ildırımlıların əməli idi. amma keçmiş heç zaman geri qayıtmır və o günlər də əbədi bir keçmişdə qalmışdı. boz ürgənin belindən danışırdı.. qoy lap kiçicik olsun.. azərbaycanlı idi. gələcəyin o azad və xoşbəxt uşaqları onun adının Murad. Yox. nəvə-nəticələri də həmin yeni cəmiyyətin üzvləri olacaqdı və o zaman onların o xoşbəxtliyində.

hərəkət edən o insan qaraltıları qaranlıqdan seçiləndə tonqalı dövrəyə almış rayon rəhbərlərinin. sanitarların. Uğuldayan o camaat gəlib tamam yaxınlaşdıqda.. qeyri-təbiilik var idi. anaları. rəngləri. bu qurbağa qurultusu təbiətin səsi deyildi. qurbağalar da o gecəyarısı birdən-birə beləcə peyda olmuş nəhəng tonqala quruldayırdılar.. sel kimi. rəhbər rayon işçilərinin sifətini işıqlandırmışdı və yaşları. əlbəttə. arvadları. tonqala hücum çəkəcəyindən. nə də bu hadisənin istintaqını aparan orqanlar heç cürə başa düşə bilmədilər. axışıb bura gələcəyindən. qardaşları. amma bunun da fərqi yox idi. Cavan qızıl əsgərlər gəlib burada dövrə vurmazdan əvvəl aldıqları təlimata əsasən. bəlkə də bu.. it aya hürən kimi. Düzdü. arxada yanan o tonqalın özündən də qat-qat artıq bir dəhşətlə üz-üzə gələcəklər. həkimlərin. bir də. Qurbağaların o gecəki qurultusunda tonqalın ətrafında dövrə vurub dayanmış o adamların çoxunun heç vaxt yadından çıxmayacaq bir soyuqluq. amma taunun qamarladığı beyninə indi (və ümumiyyətlə. çox adam həbs edildi (o zaman Hadrutdakı o həbslər taundan az iş görmürdü və taundan az qorxunc deyildi.. cavanlar.). bu dəqiqə. onlara yenə də elə gəlirdi ki. Vladimir İliç Lenin beş il bundan əvvəl vəfat etmişdi. tüfəngləri çiyinlərindən aldılar və o tüfənglərin lüləsini yuxarı tutub qaranlıqdan gələn və get-gedə tükürpədən bir sürətlə artan uğultu ilə qarşı-qarşıya hazır dayandılar. bakterioloji dəstənin üzvlərinin. ataları. elə bil ki. Gələcək kommunizmin idi!. rayon rəhbərliyi də. o tonqalın kənarında özü qərara aldığı kimi. qasırğa kimi bir təbiət hadisəsi idi. O Hadrut camaatı – ərləri. Səs ancaq tonqaldan gəlirdi:odunlar çıqqaçıq yanırdı və hər dəfə də ocaqdan gələn bu səs o cavan qızıl əsgərlərin kürəyini üşüdürdü. iztirabdan.. tonqalın yerini beləcə dəqiq haradan öyrənmişdilər? – bunu sonralar da nə professor Zilber. quruluşları bir-birindən tamam seçilən o sifətlər indi eyni bir kədər içində donub qalmışdı. səs çıxaran – yanan sümüklər. qızıl əsgərlərin komandanlığı da.. uşaqlar necə xəbər tutmuşdular. elə bil ki. kommunizm qurulacaqdı!. uşaqları. bakterioloji dəstənin başqa üzvləri də.. Amma bunun fərqi yox idi.) yalnız dəhşətli bir qəzəb hakim idi: düşmənə qarşı qəzəb. bacıları tonqalda yanan o yaşlılar. o da mübarizəni sona kimi davam etdirə bilmədi. qurbağaların qurultusunu da batırdı və bayaqdan bəri o tonqalın şöləsi və səsi altında əzab çəkən qızıl əsgərlərə elə gəldi ki. gələcək – Vladimir İliç Leninin idi!. həyatının son saatlarını yaşayan Murad İldırımlının bütün bədəni qızdırma içində yanırdı. bax bundan qorxurdu– camaatın bu tonqaldan xəbər tutacağından. bakterioloqların.aman istəməyəcəkdi.. o ocaq yerindən təxminən yüz əlli metr aralıda axan kiçik dağ çayı tərəfdən qurbağaların qurultusu eşidilirdi. yanan saçlardır. Gecənin qaranlığından axıb gələn o uğultu tonqalın səsini də. Bu vaxt uzaqdan bir uğultu get-gedə tonqala tərəf yaxınlaşmağa başladı. banditlərlə atışmalarda qurban getmiş bir çox silah dostları kimi. düşməndən aman istəmək demək idi. bir təəssüf hissi var idi: düşmənlərlə. heç bir tauna baxmayaraq. işgəncədən əyilib tanınmaz olmuş sifətlərini işıqlandıranda. bir sövq-təbii idi. Bir də ki. taleyin səsi idi. Həmin sazaqlı gecədə. ayın və tonqalın işığı onların ağrıdan. 86 . çünki taundan aman istəmək.. milis işçilərinin arasında da səs-küy düşdü və qızıl əsgərlər havaya güllə atmağa başladılar. fəhlə və kəndli hakimiyyəti qalib hakimiyyət idi. əslində. Tonqalın alovu o gecəyarısı sükut içində dövrə vurub dayanmış sanitarların. Professor Zilber də.

. fəryadı içində professor Zilber də. tonqalı söndürmək istəyəcəkdilər. Məşəl kimi yanan o iri odun zərblə bir-neçə nəfərə dəyib onları yerə sərdi və həmin dəm Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarənin səlahiyyətli müvəkkili elə bir qeyri-insani səslə bağırırdı ki və başının üstündə fırlatdığı o məşəldən qaranlığın içində elə bir dəhşət yağırdı ki. səs-küy yavaş-yavaş azaldı. yanan o meyitlər bu diri adamların balaları idi. o dəli ehtirasın qarşısını ala bilmirdi. qızıl əsgərlərin arasından buraxılıb tonqala tərəf qaçmaq istədi. toxunacaqdılar. heç bir qüvvə o dəli həyəcanın. taun onların hamısına yoluxacaqdı və bu adamlar da həlak olacaqdı. bakterioloji dəstənin bütün başqa üzvləri də – heç kim özü barədə fikirləşmirdi. adamlar isə daha «Çeka»nı belə tanımırdı və tanımaq da istəmirdi) havaya dalbadal güllə atan Murad İldırımlı birdən-birə tapançasını yerə çırpdı.. qışqırmağa. o tonqalla təmasdan sonra nəticə elə ola bilərdi ki.. virusoloqlar. heç kimlə toqquşmasın.. həmin günlər ərzində özləri yox olmuşdu. elə bil ki.. hələ yanmamış meyitləri dartıb tonqaldan çıxarmaq. bunu təsəvvürünə gətirən professor Zilberin tükləri qabardı. elə bil. indi bu adamları gülləyə tutsan da. əsgərlər bir-birilərinə kömək edə-edə və yavaş-yavaş geriyə çəkilə-çəkilə tüfəngin qundağı ilə. kimisi dizləri üstə çöküb tamam bir taqətsizlik içində susdu. bu da sövq-təbii idi. danışmağa. kimisi özünü yerə atıb üz-gözünü torpağa sürtə-sürtə ağladı. bu axının qarşısında həlak olacaqlarını heç ağıllarına da gətirmirdilər. qızıl əsgərlərin arasından keçib camaatın arasına girdi. camaat birdən-birə ayılmağa başladı. amma camaat bunun da fərqinə varmadı və qızıl əsgərlərə hücum çəkdi. amma heç kim onun səsini eşitmirdi.. özləri unudulub getmişdi. məşəl kimi yanan o yoğun və uzun odunu iki əli ilə yuxarı qaldırıb (bu xəstə adama o güc haradan gəldi?!) başının üstündə fırlada-fırlada o uğuldayan camaatın üstünə hücum çəkdi. bu da təbiət hadisəsi kimi bir şey idi. mikrobioloqlar. Tonqal işığında dəli gözləri yerindən oynayan adamların qışqırtısı. az qaldı paltarını deşsin.Sel kimi uğuldaya-uğuldaya gələn o adamları nəyin bahasına olursa-olsun. vururdu. camaatı başa salmağa çalışırdı. qollarından. çünki neçə gündən bəri Hadrutda taunla vuruşan bu həkimlər. Qızıl əsgərlər elə hey havaya güllə atırdılar. əzizləri idi. lüləsi ilə camaatı itələyirdi. Qızıl əsgərlər daha havaya güllə ata bilmirdilər. elə edirdi ki. Bu zaman həmin uğultu ilə qızıl əsgərlərin üz-üzə gəldiyi dəqiqədən etibarən tapançasını çıxarıb ora-bura qaça-qaça (hətta belə bir məqamda da adamlara yaxın durmurdu. hər şey bitdi: bu adamlardan ikisi. tüfənglərin qundağından yapışırdı. yerə sərilənlərin üstündən keçib özlərini o tonqala yetirəcəklər. o tonqala yaxın buraxmaq olmazdı. yalnız bir qorxu – taunun yayılması qorxusu var idi. Professor Lev Aleksandroviç Zilber otuz beş illik ömrü ərzində heç vaxt hiss etmədiyi bir ümidsizlik içində başa düşdü ki. elə bil ki.). 87 . Professor Zilber irəli çıxmağa. görünür. tonqala tərəf qaçdı və tonqaldan iri bir odun dartıb çıxardı. amma o gecə. adamlar onların əllərindən. heç kim ona məhəl qoymurdu. o məşəl bütün bu adamların sonuncu gücünü əlindən aldı. tamam ağlını itirib dəli olmuş Hadrut camaatı heç nəyə baxmırdı. özlərinin ayaq altında qalacaqlarını. adamlar hərəkətsiz dayandı. üçü o tonqaldakı meyitlərə toxunsa (əlbəttə. elə bil. sanitarlar üçün. başa düşdü ki.

. bunu heç nə ilə müqayisə etmək olmazdı. kənara çəkilib yol verən qızıl əsgərlərin. hətta sonralar – bir neçə ildən sonra xalq düşməni kimi həbs edildiyi və işgəncələrə məruz qaldığı vaxtlarda da Hadrutun altı kilometrliyindəki o tonqalın kənarında dizlərinin və əllərinin üstündə durmuş bu adamı yadına salacaqdı və dünyada daha böyük dərdlərin mövcud olması professora o inkivizisiya işgəncələrinə dözməyə. insan hələ heyvandan seçilmirdi. o ağrı-acının yanında zəifləmişdi. lap bünövrəyə çəkib aparmışdı. – pıçıldadı. hətta vəcdlə yad edəcəkdi). tonqalın həmin çıqqıltısı o dərdin. camaatla o çarpışmadan sonra.. bərkimişdilər. o adamların iztirabları o gecə professor Zilberin bütün içindən keçib gedirdi.. 88 . hələ «homo sapiyens»dən əvvəlki dövrlər idi. sonra da eləcə ayağı ayağına dolaşa-dolaşa geri qayıtdı.Yavaş-yavaş yalnız Murad İldırımlının o vəhşi bağırtısı eşidilirdi. ayağı ayağına dolaşa-dolaşa tonqala tərəf qayıdıb sönmüş (o məşəlin də. bunu ifadə etmək mümkün deyildi (illər keçəcəkdi. elə bakterioloji dəstənin üzvlərini də ayaq altında qalmaqdan. həmin səkkiz-on dəqiqənin içində birdən-birə böyümüşdülər. qüvvə verəcəkdi (elə dərdlər var ki. o gecənin özünün matəm səsi idi. sonra elə bil ki. o səs-küydən.. Hadrut camaatının arasından keçib uzaqlaşdı və qaranlıqda tamam görünməz oldu. bütün bu ətrafı sarsıtmış o həyəcandan qorxub susmuşdular və indi yenə də quruldamağa başladılar və o kiçik dağ çayından gələn qurbağa qurultusu o gecənin özünün iztirab səsi. hər şeydən şübhələnməsini də. Professor Zilber o dəqiqələrdə müvəkkilin kobudluğunu da.. o adam it kimi dörd ayaq – dizlərinin və əllərinin üstündə durmuşdu və alışıb yanan gözlərilə tonqala baxırdı və içindən elə it zingiltisinə də bənzər bir səs çıxırdı. insan hələ iki ayağı üstə gəzən bir varlıq deyildi. o uğultudan. inkivizisiya işgəncələri onun yanında bir heçdir və bu işgəncələrə dözmək lazımdır). Qurbağalar da. Professor Zilber taqətsiz düşüb qalmış o adamlara baxırdı. araya çökmüş bu sükut müvəkkili qamarlayıb səsini batırdı. «Çeka» da birdənbirə taqətdən düşdü. bir də ki. tapançasını yerdən götürdü. taqəti qurtarmışdı. elə bir dəli ağrı-acı var idi ki. amma közü qıpqırmızı qızaran odunu iki əlilə də tonqala tulladı. Professor Zilber sarsıntı içində: – Kto tot nesçastnıy?.. amma tonqalın o səsi cavan qızıl əsgərlərə daha əvvəlki kimi təsir etmirdi. sifətini heç vaxt yadından çıxarmayacaqdı. Elə bil ki.). ölümdən qurtarmışdı. həmin iztirabı cismən hiss edirdi və o dəqiqələrdə professor Zilber Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarəsinin səlahiyyətli müvəkkilinə elə bir minnətdarlıq hissləri keçirirdi ki.. Tonqal eləcə çıqqaçıqla yanırdı. həmin gecə adama daha heç nə təsir edə bilməzdi. dalğa-dalğa bütün bu ətrafa yayılıb. müvəkkil bütün bu adamları xilas etmişdi və əslində. elə bil ki. o adamı isə həmişə də beləcə bir minnətdarlıqla. təsirini itirmişdi. Professor Zilber dizlərinin və əllərinin üstündə durmuş adamın tonqalın işığında görünən görkəmini.. elə bil ki. dayanmışdı? – yox. o zamana ki. amma birdən-birə professor Zilberin gözləri qızıl əsgərlərdən bir az aralıda dayanmış bir nəfərə sataşdı. elə bil ki.. tərsliyini və sərtliyini də bağışlamışdı. kiçilmişdi. indi taqətsiz düşüb qalmış o Hadrut camaatının tonqalın işığında parıldayan gözlərində elə bir dərd. Dərd dizləri və əlləri üzərində dayanmış o adamın simasında insanı lap əvvələ. çünki o uğultudan. elə bil ki.

dırnaqları ilə daşdan. və elə bil ki.. Indi bu yerlər tamam bomboş idi. Hadrut camaatı da. adamlara qoşulub o tonqalın üstünə necə getmişdi? O boş həyət də. o daşdan bu daşın üstünə atılırdı.. Xosrov müəllim – bu bədbəxt oğlu bədbəxt uçitel – necə gəlib buralara çıxmışdı? Buralara gələndə niyə başına bir daş düşüb o bədbəxti öldürməmişdi? Neçə-neçə illərdən sonra da Xosrov müəllimin özü də yadına sala bilmirdi ki.. o dağılan həyəcan o tonqal qoxusunu da yavaş-yavaş buralardan çəkib aparırdı. – Qırmızı Yaqub həm rus dilini pis bildiyi üçün. dağa qalxırdı. özünü o dərədən bu dərəyə vururdu. qırıq-qırıq it kimi zingildəyən o adamı gördü və tanıdı. qızıl əsgərlər də... onları tonqala tərəf buraxmamağa çalışan Qırmızı Yaqub indi professor Zilberin yanında dayanmışdı və hələ də tövşüyə-tövşüyə dəsmalla üz-gözünün tərini silirdi...Bayaqdan bəri qızıl əsgərlərlə birlikdə Hadrut camaatının qabağını kəsməyə.. bakterioloji dəstə də – hamı bu yerdən çıxıb getmişdi. Sam zdes ne bıl. o gecəyarısı o tonqal eləcə yandı. zəiflədi. Xosrov müəllim bura necə gəlib çıxıb? Qızıl əsgərlər təkcə yolların qabağını kəsməmişdi. söndü.. o yanan tonqal da. o dərmanlanmış və qapıpəncərəsi bağlanmış ev də. Qırmızı Yaqub doğrudan da başa düşə bilmirdi ki. amma qızıl əsgərlərin o mühasirəsini necə keçməyi yadında deyildi. – A kak oçutilsya zdes? Kak prorvalsya v Qadrut? – Ne znayu. bir nəfərin iki əlilə başının üstündə fırlatdığı o məşəl də Xosrov müəllimin yadında idi və uzun ömrü boyu da heç vaxt yadından çıxmırdı.. Bircə o yadında idi ki... onu qovurdular. dizləri və ayaqları üstə dayanıb işıldayan gözlərini tonqala zilləyib. Tri malenkix sına paqibli!.. o yerləri yenə də gecənin qaranlığı aldı və o qaranlıq içində yalnız tonqalın zəif közü qızarırdı. evlərinin dərmanlanmış bağlı qapılarını.. armud ağacının dibində ölüb qalmış o xoruzu (görünür.. – Və Qırmızı Yaqubun gözləri doldu. Hadruta necə girmişdi. sonra o alov zəiflədi. bu həyətdə ən axırıncı o xoruz ölmüşdü) necə görmüşdü.. axşamüstü yolbəndin yanında Qırmızı Yaqubla söhbətdən sonra. professor Zilberin baxdığı səmtə baxdı. – Uçitel. ağacların arasında dolanırdı. bütün Hadrut ərazisini – dağı... kolların içinə girirdi. – Tot çelovek... o bomboş həyətlərinə necə gedib çıxmışdı.... buralara tamam bir sakitlik çökmüşdü. malenkix-malenkix.. Tri sına. – Kak ptitsa. xırıltılı bir səslə. tüfəngin qundağı ilə vururdular.. tutub saxlamaq istəyirdilər... professor Zilberin boğuq və həyəcandan titrəyən pıçıltısını eşitdi.. sözləri tapmaqda çətinlik çəkirdi. həm də o adamın yamandan da yaman halına yandığı üçün. ay işığında rəngbərəng lələkləri hələ də şövqünü itirməmiş o ölü xoruz da. buraxmırdılar. torpaqdan yapışayapışa təpəyə. 89 .... dərəni.. Russkiy yazık dayot v şkole. amma yenə də qaçırdı. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulandan sonra doqquz il ərzində başqalarını ağladan bu adam indi özü uşaq kimi içini çəkə-çəkə ağlamağa başladı.. meşəni – hər yeri dövrəyə almışdı və belə bir mühasirədən keçib gəlmək mümkün deyildi. dalğa-dalğa bu ətrafa yayılan o həyəcan da dağılmışdı. Jena toje poqib.

kəndləri də başdan-başa elektrikləşdiriləcəkdi. amma buraxıla bilmirdi.. başını uzatdı. ayağı ayağına dolaşa-dolaşa adda-budda közü qızaran o tonqala tərəf gedirdi və bu adam həmin Gələcəyin sevincini. amma boz ürgə daha başını çəkə bilmədi. qayğıların yorub əldən saldığı qoca bir kişi qaldı. çiçəklərin arasında oynayacaqdı. sahibinin onu son mənzilə çəkdiyini hiss edirdi. sonra böyrü üstə yerə sərildi... o qoxu çoxalırdı və boz ürgə fınxırıb başını geri dartırdı. təzə yanan ət iyi yayıldı. Əvvəlcə atın qabaq ayaqları büküldü... elə bil ki. elə o kiçik dağ çayının özünün səsi idi.. bu kəndlər traktorlarla və başqa kənd təsərrüfatı texnikası ilə təchiz ediləcəkdi.. sosializm qələbə çalacaqdı. Get-gedə o tonqal yerindən gələn isti artırdı. bir də Züleyxa adında cavan bir qız qaldı.. fərəhini.. nəvələrinin idi.... Boz ürgə də xəstələnmişdi. tonqala tərəf bu taqətsiz yerişin son yeriş olduğunu.... nigaran gözlərinə baxdı. kapital dünyası məhv ediləcəkdi. o kənddə bir qarı qaldı. Murad İldırımlı bunu bilirdi və boz ürgə də.... azad zəhmətkeş balaları. o yerlərdə. yağış yağacaqdı. amma Hadrutun özü də. həmin Keçmişin ağrısını. görünməyən meşələrin. amma Murad İldırımlı yüyəni darta-darta boz ürgəni ardınca aparırdı. 90 . Səlahiyyətli müvəkkil yüyəni sol əlinin biləyinə dolaya-dolaya boz ürgəni özünə lap yaxınlaşdırdı və atın o iri və narahat. sonra günlər ötəcəkdi. O güllə səsindən sonra bir anlıq susmuş qurbağalar yenə də quruldamağa başladı. Babadağın ətəyindəki o uzaq kənddə də gecələr qurbağalar belə quruldayardı.... çiçəklər açacaqdı. əksinə. sahibinin əlindən buraxılmaq istəyirdi.. ay işığında başının qarı güclə sezilən o uzaq dağların.... illər bir-birini əvəz edəcəkdi.. və o zaman o tonqal yerinin izi-sorağı da qalmayacaqdı. Bütün ətrafa təzə ütülən tük. iri gözləri uzaq bir nöqtəyə zillənib dondu.. Azərbaycan SSR Baş Siyasi Idarəsinin səlahiyyətli müvəkkili Murad İldırımlı boz ürgəni ardınca çəkə-çəkə.. gələcək o cavan qızın idi. qar yağacaqdı. o güllərin. elə bil ki.. acısını da eyni vaxtda ürəyində hiss edirdi. sonra sağ əlində tutduğu tapançanı qaldırdı və atəş açıb boz ürgənin gicgahından vurdu. Gəlib lap közün kənarında dayandılar və boz ürgə istidən boynunu kənara çəkirdi.. bir azdan səhər aşılacaqdı. sifətinin bir tərəfi qıpqırmızı qızaran közlərin üstünə düşdü. amma qızdırmanın içində yanan səlahiyyətli müvəkkil yüyəni əlindən buraxmırdı. və o zaman Murad İldırımlı həyatda olmayacaqdı.. kommunizm qurulacaqdı. gələcək o cavan qızın uşaqlarının. və o zaman bütün bu iztirabların hamısı həmişəlik bir keçmişdə qalacaqdı.. bütün dünya proletariatı azad olacaqdı. o tonqal yerində güllər.. təbiətin səsi idi.təkcə o kiçik dağ çayı axan tərəfdən qurbağaların qurultusu eşidilirdi və indi o qurbağa qurultusunda qeyri-təbii bir şey yox idi. irəliləmək istəmirdi. taqətsiz halda yerində oynayırdı.

Bəzən yuxuda görürdü. Hadruta gəldiyi gündən etibarən.). Şirindən xəbər verirdi. dərindən bir nəfəs aldı. sonra hər şey bitdi. eləcə dinməz-söyləməz bir-birlərinə baxırdılar. adamlara heç vaxt sağalmayacaq beləcə yaralar vurursa. bu hiss onu tərk etmirdi. Mizin arxasına keçib əyləşdi. hələ yanıb qurtarmamış. həmin kitabı açıb ağ üz səhifəsinə bircə an da fikirləşmədən avtoqraf yazdı: «Çeloveku. iki yaşlı Azərdən xəbər verirdi.. nə isə bağışlamaq. təqsirkar odur– professor Zilberdir. Və professor Zilber o kitabı özü ilə Hadruta gətirmişdi. düz otuz yeddi ildən sonra – 1966-cı ilin noyabr günlərindən birində qəzetlərdə çap olunmuş nekroloqlarda akademik Lev Aleksandroviç Zilberin şəklini gördü. közərən odun parçalarını dartıb tonqaldan çıxartdı. Səlahiyyətli müvəkkilin əlləri də. it kimi zingildəyən bu adama nə isə eləmək. özünü günahkar hesab edirdi.Səlahiyyətli müvəkkil tapançanı qoburuna basdı. o sağlam idi. Üç gündən sonra. Moskvada yeni kitabı çıxmışdı: «Konets Xazı» («Xazanın sonu»). Çarpayıda uzanmış bu uzun. tapançanı qoburundan çıxarıb öz gicgahına dirədi. Professor Zilber gətirib o kitabı Xosrov müəllimə bağışladı. gözlərindən əzab-əziyyət tökülən adamda taun tapılmamışdı. Bakı məktəblərindən birində işə düzəldi və bütün ömrü boyu daha heç vaxt professor Zilberi görmədi. ona elə gəlirdi ki. cəmi bircə an o dəhşətli isti içində tapança lüləsinin gicgahındakı sərinini hiss etdi. Lev Zilber». dörd yaşlı Aslandan. adamları bu cür amansızcasına bədbəxt edirsə.. uvidevşeqo i perejivşeqo ad. bir də ki. qəti bir sıçrayışla özünü tonqala atdı və elə o anda da tapançanın tətiyini çəkdi. amma professor Zilber üç gün bundan əvvəl o tonqalın işığında dizlərinin və əllərinin üstündə durub xırıltılı səsi ilə qırıq-qırıq. Hadrut xəstəxanasının profilaktika hissəsində yatan adamları müayinə edən professor Lev Aleksandroviç Zilber Xosrov müəllimin çarpayısının yanında oturanda bu adamı dərhal tanıdı. Qalxıb xəstəxanadakı iş otağına gəldi. arıq. Taun epidemiyası yox ediləndən sonra. Bakıya köçdü. sifəti də indi hərarətdən yox. o tonqalın istisindən yanırdı və daha buna dözmək mümkün deyildi. professor Zilber Hadrutdan getdi və bir müddətdən sonra Xosrov müəllim də Hadrutda qalmadı (qala bilmədi! Hadrutda hər şey altı yaşlı Cəfərdən. əlindəki axırıncı közərən odunu o təzə tonqala tulladı (daha kifayət idi). Hadrut xəstəxanasında olduğu kimi. 6 DAR DALANDA 91 . boz ürgənin üstünə yığmağa başladı və Hadrutun altı kilometrliyindəki həmin yerdə səhərə yaxın təzədən kiçik bir tonqal alovlandı. ümumiyyətlə. Professor Zilberin kiçik qardaşı Veniamin Kaverin gənc yazıçı idi. o tonqaldan deyirdi. yadigar vermək istəyirdi. Səlahiyyətli müvəkkil bircə an... Qəribə idi. Lev Aleksandroviç Zilber bu adama baxırdı və elə bil ki. taun adamları bu cür aparırsa. O ikinci güllə səsindən sonra da susmuş qurbağalar təzədən quruldadı.

Gicbəsər. gecələr Qəbiristanlıq Idarəsinə gəlib gedən o maşınlar kimi.Divarlarına təzəcə göyümtül əhəng çəkilmiş bu dalan ensiz. yəni spirt iyi olduğunu bilmirdi. qarovulçu Əflatunun o köşkü kimi. müxtəlif ölçülü. dəfn mərasimlərindən. bura rahat və təmiz idi. Güclə seziləcək əhəng iyi. o biri başında müxtəlif şəkilli. hərdən günün müxtəlif çağlarında – səhər. matəm musiqisi çalınırdısa. sonra qulaqlarını şəklədi. belə bir gedişat Gicbəsər üçün Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında gündə gördüyü o adamlar kimi. həmin ölü sükut qəbir daşlarının hamısını eyniləşdirirdi. günorta. o gözəl sakitlik. bahalı-ucuz. öpərlər və birdən-birə də təpiklə vurub qabırğanı sındırarlar. yəni təzədən Qəbiristanlıq Idarəsindəki o insanların arasına gəlirdi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı böyük idi. Əlbəttə. sayı-hesabı 92 . rahatlıq və təmizlik həmişə olmuşdu – min il bundan əvvəl də belə idi və min il bundan sonra da belə olacaqdı. Hərdən Gicbəsər Qəbiristanlıq Idarəsinin hay-küyündən. bu sakitlik. yaxud axşamüstü Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına daşınan yeşik-yeşik araq şüşələrini ömrünün. axşam. elə bil ki. gecə həyatından. Gicbəsər bu qoxunun adını. həmişə beləcə kip örtülü olmuşdu və heç zaman açılmayacaqdı. adamsız. həm Azərbaycan milli musiqi alətlərində) nəzir və sədəqə yığan gərgin dilənçi fəaliyyətindən başqa. amma orada da çox dayana bilmirdi. fərqinə varırdımı? Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının idarə səs-küyündən. az qala. dalanda. matəm musiqisindən (həm Avropa çalğı alətlərində. bəzən bir başında ölü basdırılırdı. bu dar dalandakı sakitliyin. o maşın səsinin özündə də bir yumşaqlıq. rahatlıq və təmizlik içində Gicbəsər birdən-birə spirt iyi hiss etdi. Bu dar dalanın sakitliyi Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının dərinliklərindəki qəbiristanlıq sakitliyindən seçilirdimi? Gicbəsər bunu hiss edirdimi. qənbər döşənmiş ensiz küçədə ötən o maşınların səsi də o aprel günü bu dalana hay-küylə. başını balaca yana çöndərib dar dalanın girəcəyinə tərəf baxdı. atılan daşlardan qaçıb gedib o ölü sükutun içinə girirdi. Gicbəsər gözlərini açdı. amma illər ərzində Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yaxşı bələd olduğu bu qoxu iti həmişə sayıqlığa. elə bil ki. itin ürəyincə idi. yəni elə bil ki. sonrakı vəziyyətlərin gedişatını bütün təfərrüatlarına qədər müşahidə etmişdi. bu rahatlıq və təmizlik iki günlük didərginlikdən sonra. köhnə-təzə qəbir daşlarının üzərində o ölü sükut hakim kəsilirdi və o zaman o qəbir daşlarının müxtəlifliyi tamam itib gedirdi. dalana tünd sarı rəngli üç həyət qapısı açılırdı və tünd sarı rəngli o üç həyət qapısı da. vurulan təpiklərdən. gecə həyatından. beləcə rahat uzanıb mürgüləyə bilmirdi və bu dəfə də qaçıb o ölü sükutdan canını qurtarırdı. sürətlə yox. ehtiyatlı və diqqətli olmağa çağırırdı. səliqəli və yay kimi isti o aprel günündə kölgəli idi. gecə qəbir daşları arasına çökmüş ölü bir sükut da var idi. hər günündə görmüşdü və insanların o şüşələrdəki mayeni içməklərini. çünki Gicbəsər uzun illərin təcrübəsindən yaxşı bilirdi: bu qoxu olan yerdə nə desən mümkündü – səni tumarlayarlar. bir mülayimlik vardı. ahəstə gəlirdi. bu qısa və dar dalandakı həmin sakitlik. qarşısındakı göyümtül divara baxdı. gediş-gəlişindən. molla səsindən. demək olar ki. Gicbəsər Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından çıxdığı iki gün ərzində Bakının dağlıq məhəllələrini dolaşa-dolaşa gəlib bu balaca və sakit dalana çıxmışdı. Gicbəsər sübh tezdən. rahatlığın və təmizliyin daimiliyindən xəbər verirdi. divara bitişik basdırılmış elektrik dirəyinin dibində. o dəmir darvaza kimi. asfaltda qarnıüstə uzanmışdı və itin qara gözləri mürgü döyürdü.

it. sonra axıb gedən dumanlı gözlərini qıyıb küçənin aşağısına – yuxarısına baxdı.. Dur-r-rma.. burnunun suyunu əli ilə silib. elə bil ki.... belə söz deməyiblər-r-! Vahid gör-r-rür-r-sən. mətbəxlərindən gələn iyi hiss edirdi və bu mətbəx qoxusunun özündə də Gicbəsərin alışmadığı bir təmizlik var idi. Vahid nə deyib? – soruşdu. bu adamın işləri yaxşı deyil. sonra dalana baxdı. sonra özü birdən-birə dizləri üstə asfalta çökdü və iməkləyə-iməkləyə Gicbəsərə tərəf gəlməyə başladı. həm də təəccübləndi: – A-a-a.. dasan?.. Kişi dirəyın dibində. amma it buna dözürdü. tünd sarı qapılar arxasındakı o görünməz adamların mehribanlığını da duyurdu. çünki çənəsini tumarlayan o əlin mehribanlığı o qoxunun acısından qat-qat artıq idi. necə deyib: yolunda 93 . Vahid deyib ki. başa düşürdü ki. elektrik dirəyinin dibində uzanıb bu dalanın sakitliyi və rahatlığı içində. Gör-r-rür-r-rsən?.. Gicbəsər o tünd sarı qapıların arxasında yaşayan adamları görmürdü.. lap burun-buruna dayandı və qəflətən ağlamağa başladı. sevgilim!. – O adam ayaq saxladı. uzun dırnaqlarının arası qapqara çirklə dolmuş barmaqlarını nə vaxtdan bəri qırxmadığı çal saqqallı sifətində gəzdirdi: – Bilir-r-sən. Sən də. yolunda candan keçər-r-rəm... amma bu adiliyə baxmayaraq. hətta doğmalıq əmələ gətirdi. dirəyin dibində uzanıb qara gözlərini ona zilləmiş iti gördü... elə bil ki.. elə bil. düymələrinin çoxu qırılmış qara köynək və tamam çirklənib əldən düşmüş qəhvəyi pencək olan. it kənara çəkilmədi. həmin yazıqlıq. hiss olunurdu. elə bil ki. bur.. çünki Gicbəsər səksənmədi. buradakı insanlardan spirt iyinə bənzər heç bir qoxu gəlmirdi.. o qoxu özü ilə birlikdə ehtiyat və sayıqlıq gətirirdi.. o günorta çağı. xüsusilə. bu adam ağlayır və bu adam yazığın biridir. Spirt iyi bu dar dalanda... qara gözlərini bu arıq kişinin rəngini itirmiş və sulanmış gözlərinin içinə zillədi. yaxası açıq. qolları tüklü bu arıq kişi əlini dalanın küncünə dirəyib bir az yerində yırğalandı. elə bil ki. Yəqin ki. əksinə. kişinin spirtli nəfəsi düz Gicbəsərin burnuna vururdu. əli ilə də işarə etdi ki... Bu adamın bütün vücudundan tünd spirt iyi gəlirdi və bu iy Gicbəsəri təngidirdi. amma o adamların nəfəsini duyurdu. ayaqlarını uzatdı və eləcə ağlaya-ağlaya əlini uzadıb itin çənəsini tumarladı. Arıq kişi gözlərini. it qalxmasın. bu sözlər o dar dalanda çox məhrəmanə səsləndi.. yolunda. o dar dalanda o adamla Gicbəsər arasında bir yaxınlıq. həm bir az sevindi. itin yanında oturdu. o qoxu olmasaydı.. adi bir şey olmuşdu. adamları əvvəlcədən tanımaq.bilinməyən o qəbir daşları kimi. çünki buradakı evlərdən.. Arıq kişi iməkləyə-iməkləyə gəlib itlə üzbəüz. Proşu da tebya. sinəsi.. özünü bir az da irəli verdi. bəlkə də bu it başa düşürdü ki.. – Vahid. bəd işləri əvvəlcədən hiss etmək sövq-təbiisi yaranmışdı və indi yəqin ki.. bu mehriban əl də beləcə onun çənəsini tumarlamayacaqdı. Gicbəsər başını geri çəkmədi. bayaqdan bəri Gicbəsər bu dar dalanda. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı insanların arasında keçirdiyi o uzun illər boyu bu itdə.. – Dur-r-rma. narahat olmadı və yalnız o adam dalanın içinə doğru gəlməyə başlayanda ayağa qalxdı. uzansın. sümüyü çıxmış kürəklərini dirəyə dirədi.. amma qəribəydi. Uzan. iməkləyə-iməkləyə gələn bu adamdan bəd bir hərəkət duymadı və ürküb qaçmadı. Mənə deməyiblər-r-e. Bir nəfər dar dalanın qabağında dayandı və əynində toza-torpağa bulaşmış göy şalvar.

.... Kişi yenə gözlərini sildi və birdən-birə dibinə bir nigarançılıq.. elə bil ki.. yüz dəfə yaxşıdı!. şüşədən gələn o qoxu güclə hiss olunan o gözəl əhəng qoxusunu yox eləyirdi.. mən it olmaq istəyir-r-rəm!. Adamlar çox. e. yüz dəfə.. insanlar-r-rda vəfa yoxdu. – Və o arıq kişi də it kimi hürməyə başladı və onun eləcə hürməyi... Gicbəsər bu adamın dediyi sözlərin mənasını başa düşmürdü... çox əclafdı.. sənə necə baxacam?.. evim var? Dvar-r-resdi!.. – Arıq kişi yenə də ağlamağa başladı.. it olam... Ancaq mən də.. Arıq kişi əlini dizinə vurdu: – Bur-r-ra qoy başını. Ancaq mən......... On dənə. Mən istəyir-r-rəm ki. qulaqlarının altını qaşıyan əlindəki mehribanlıq. Iki kilo!Ver-r-rəcəm sənə.... Hansında istəsən gəzdir-r-rəcəyəm... Mənim qar-r-daşım sənsən. It yaxşıdı!.. – Məni..... sol əli ilə Gicbəsərin başını tumarlamağa.... çənəsini o arıq kişinin qılçına qoymuş 94 ....... Qoy bur-r-ra!. gər-r-rək anam.... heç bir təhlükə yoxdur.. bir dolu şüşə çıxarıb yenə də eyni nigarançılıq və narahatlıqla dalanın girəcəyinə baxdı. Dost olar-r-dıq özümüzçün. Düzdü. Hər şey alacam sənə!. rahat və təmiz dalanda dünyanın qəribə bir hadisəsi baş verdi.. Bilir-r-sən. rahatlığı müşayiət edirdi və it çənəsini o arıq kişinin qılçına elə qoymuşdu ki....... dünyanın bütün pis qoxularını bir kənara atırdı və görünür.. Doxtur-r-rski kolbasa. bilirsən?.. Əlbəttə. – Vahid bilir-r-sən. nə deyib? Vahid e!. Ancaq bilir-r-sən.evimdə saxlayacağam. səni... o sakitliyi də pozmadı. gəzər-r-dim. Bax . elə bil... Bilir-rrsən necə. it olsaydım. It olmaq adam olmaqdan. – It olmaq istəyir-r-rəm. it doğaydı də. əksinə. heç vaxt başını bu mehriban qılçın üstündən qaldırmayacaqdı. baxdı və birdən dizlərini büküb qarnı üstə yerə çöməldi və çənəsini arıq kişinin qılçının üstünə qoyub gözləri ilə altdan yuxarı ona baxdı. sevgilim. Istəyir-r-rsən. tapacaqlar-r-r. keçər-r-rəm... gətir-r-rəcəyəm. sonra çirkli dırnaqları ilə şüşənin ağzını açıb şirin. lap küçük vaxtlarından isti və iri bir insan əlinin hərarəti uzun müddət Gicbəsərlə birgə oldu. qulaqlarının altını qaşımağa başladı. Hə?.... bu dar dalanın o rahatlığını.candan.. Deyib ki... qırmızı çaxırı qurtum-qurtum içməyə başladı.. bu it heç zaman belə bir mehribançılıq içində olmamışdı...... it doğmadı də məni!... bu sərt qoxu dar dalanın o ehtiyatlığı və sakitliyi ilə bir o qədər də uyuşmurdu. Şoferlərim də var-r-r e!.. köpək qızı anam. Anam pisiydi də. o təmizliyini Gicbəsər üçün daha da artırdı..əclafdı. Maşında gəzdir-r-cəyəm.. Spirt iyi. Səni apar-r-rıb... o sakitliyin davamı oldu. it olmaq istəyirr-rəm!... mənimçün. – Sağ əlində tutduğu şüşədən bir qurtum da içdi.. it bu adama baxdı. zaman keçdikcə çox uzaqlarda qaldı və indi o dar dalanda. elə belə də olmalıymış.... amma bu adamın itin başını tumarlayan. it olmaq istəyir-r-rəm!... bir-r-r yer-r-rdə yeyərr-rdik doxturs-r-ski kolbasanı!. narahatlıq dolan rəngsiz gözləriylə o dar dalanın girəcəyinə tərəf baxdı və əmin olandan sonra ki. O sakit. it onun dediklərini başa düşməliymiş).... Sənə həmişə yemək.... səni.. əclaf döyüləm!. It olaydım da gər-r-rək mən!. amma bu sözlərin deyilişində it üçün gözəl bir musiqi var idi və o gözəl musiqi dar dalandakı bu gözəl sakitliyi..... həmişə beləcə qalacaqdı. Əliağa Vahid. Arıq kişi itin bu hərəkətini adicə bir şey kimi qəbul edib (elə bil...belə!.. maşınım var-r-r.. sənnən bir yer-r-rdə küçələrdə. xüsusən.. – It... Əclafdı də insanlar-r-r!... Səniynən dost olardım.... hamısını ver-r-rəcəm sənə!.. nəvaziş hər şeyi üstələyirdi. insanlar-r-rda. It olar-r-dım. əlini qəhvəyi pencəyinin döş cibinə saldı.....

kurva?! O iki nəfərin dirəyə tərəf yüyürməyiylə bütün bu dar dalanın başdan-başa spirt iyiylə dolması bir oldu və o iki nəfər dirəyin dibində oturmuş o adamın başının üstünü elə sürətlə aldılar ki. sövq-təbii bir hərəkətlə sağ əlindəki yarımçıq şüşəni qəhvəyi pencəyinin döş cibinə soxdu... – Qde kurva?! Qde vino?. lap cıqqılı küçüklük dövrünə qayıdırdı və çoxdan unudulmuş o hərarətin xatirəsini duyurdu. təpik atdı.. It olmaq istəyir-r-rəm!. Kurva!. Spryatalsya zdes da. Qadın yerə sərilmiş dostuna məhəl qoymadı və iki əliylə dirəyin dibində oturub üzünü qapamış arıq kişinin pırpızaqlı çal saçlarından yapışdı: – Ubejat xotel da? Pederas!. Uzun kişi yenə də ayağını qaldırıb dirəyin dibindəki o arıq kişini vurmaq istədi və bu vaxt Gicbəsər bütün içindən axıb gələn bir hirslə bərkdən hürməyə başladı. pederas!. Ubyom!. çaşıb qalmışdı və yalnız indi özünə gəlirdi. – dedi. Qadın: 95 . uzun kişiyə yaxınlaşmırdı.Gicbəsər. Qde vino? – və o bədbəxtin başını dirəyə döyəcləməyə başladı. amma onun ətrafına fırlana-fırlana var gücüylə hürürdü.. arxası üstə yerə sərildi. harasa uzaqlara qayıdırdı. həmin iki nəfər bir göz qırpımında dirəyin yanına çatan kimi. hə?! Tək içmək istəyirsən. – Skaji qde vino?. ikinci dəfə təpik atdı və Gicbəsər bütün ömründə birinci dəfə dişləri ilə insan qıçından yapışdı. sonra qadın əlini uzadıb dirəyin dibində oturmuş arıq kişini göstərə-göstərə cır səsiylə qışqırdı: – Vot on.. həyəcandan titrəyə-titrəyə tez-tez pıçıldamağa başladı: – It olmaq istəyir-r-rəm!.») adamın sifətinə zərblə bir təpik vurdu və bu zərbə o qədər güclü oldu ki. Iy iyə qarışdı və bunu birinci hiss edən Gicbəsər oldu. elə bil ki. ay əclaf?! Məni aldatmaq olar?. Qadın isə sakitləşmək bilmirdi. Yerə sərilmiş uzun kişi də ayağa qalxdı. çirkli dırnaqlarını qıpqırmızı qızartdı. It olmaq istəyir-r-rəm!.. Qadın rus idi və rusca danışırdı.... – deyib iki əliylə də sifətini tutdu və parçalanmış dodaqlarından axan qan barmaqlarının arasından süzülməyə başladı.. özü də ayaq üstə dura bilmədi. uzun kişi isə azərbaycanca: – Oğraş!. nigarançılıqla başını qaldırıb dalanın girəcəyinə nəzər saldı və arıq kişi də itin nigarançılığını o saat duydu və birdən-birə heyvani bir qorxu çəkən rəngsiz gözləriylə küçəyə tərəf baxdı. düzdü. Bu vaxt dalanın girəcəyində iki nəfər – bir kişi və bir qadın – göründü və ikisi də ayaq saxlayıb yerlərində səndirləyə-səndirləyə dar dalanın içinə tərəf baxdı. amma ayağı itə dəymədi..... Qadın: – Paşol!– qışqırdı və o bədbəxtin saçlarını buraxıb itin üstünə qaçdı.. Ubyom tebya!. sifətindən qan axan o arıq kişinin başını dirəyə döyəcləyə-döyəcləyə: – Qde vino?– qışqırırdı. bu yazıq heç tərpənməyə də macal tapmadı.. elə bil ki.. Dirəyin dibində oturub əsə-əsə elə hey pıçıldayan o arıq kişi: – Vay!. it bayaqdan bəri. təpiyin nə olduğunu yaxşı bildiyi üçün. onlardan biri – uzun kişi dirəyin dibində oturmuş (və titrəyə-titrəyə elə hey pıçıldayan: «–It olmaq istəyir-r-rəm!. – Bizi aldadıb qaçmaq istədin.It olmaq istəyir-r-rəm!.

kişiyə yaraşmazdı. yağa bulaşmışdı və əllərini döşlüklərinə silə-silə bu arvadlar da.. bığ yerinin tükləri qaralmağa başlamış kök bir oğlan da var idi və dalana çıxan kimi həmin oğlanın gözləri o saat yerə yıxılmış o qadının çılpaq ayaqlarının arasını aldı. bu dar dalan min il bundan əvvəl də belə bir haray-həşir içində olmuşdu və min il bundan sonra da belə olacaqdı.. – Pyaniskə köpək oğlu!. Bir dəstə ayaq. o uzun kişinin və topuğundan qan axan o qadının üstünə cumdu. o dar dalanın təzəcə əhənglənmiş divarlarına hopurdu. trusik geyməyib e. Görünür. bir-birləriylə sözləşiblərmiş kimi.. köpəy uşağı!.. uşaqlar da elə bir hay-küy saldılar ki. – Vur bunnarı!. damarları şişmiş boğazlardan çıxan səslər. – Al!... – Ay qancıq. – Ağəz. – Durun. O vaxt ki. Tünd sarı rəngli o üç həyət qapısı. – Ağəz. adam döyül ki. – Vur bu qəhbəni!. – Bu birisinin ağzını partdadıblar!. bunnarı.. aralarında kişi xeylağı yox idi. arvadın topuğunu ağzından buraxmadı və onsuz da. – Ağəz.. qov buları!. – Pyaniskələrdi!... bunnar!. bir dəstə əl o üç nəfərin – dodaqları partlamış o adamın.. – Ay qəhbə!. durun!.. az qala. üçü də birdən açıldı və kiçikli-böyüklü bir dəstə adam o qapılardan dar dalana çıxdı. Dalana dolmuş arvad-uşağın arasında on dörd-on beş yaşlarında. göbəyinəcən çılpaq qaldı. ört bu qəhbənin üstünü də!. – Ağəz. küçəyə çıxmağı ayıb sayılırdı. – Ağəz. bu vaxtlarda o dar dalanın camaatı nahar hazırlamaqla məşğul olurdu– arvadların əli döyülmüş ətə. çünki bu məhəllədə kişilərin hər səs-küydən ötrü dalana. – Tfu sənə. vaxtsız solub əldən düşmüş bədəni. – qışqırdı və ayağını dartdı. donunun ətəkləri yuxarı qalxdı və əyninə alt paltarı geymədiyi üçün. trusik gey də!... elə bil.. qancıq!.. – Vay. buna bax e.. – Ala!. bu qancığa bax e!. elə bil ki. elə bil ki.. ayaq üstə güclə dayanan o qadın arxası üstə yerə yıxıldı... Bu adamların hamısı arvadlar və uşaqlar idi.– Oy!. – Tfu sənə!. una. həmişə bu divarlarda qalacaqdı və bu adamlarla birlikdə o divarlar da qışqırırdı: – Əclaf oğlu əclaf!... amma Gicbəsər. 96 . köpək uşağı. – Al!. – Vay-vay-vay!.. vurun e. Gicbəsər ağzında qan tamını hiss etdi.. – Tez elə!.! – Tfu sənə!. arvadın topuğunu buraxdı və kənara çəkilib daha da bərkdən hürməyə başladı..

. Və oğlan əyilib yerdən kiçik bir qənbər götürdü.. amma bu vaxt o kök oğlan Gicbəsəri gördü və bayaqkı qapazın ağrısının.. sonra dodaqları partlamış arıq kişi qaça bildi (bütün bu müddət ərzində sifətinin qanına bulaşmış sağ əliylə qəhvəyi pencəyinin üstündən çaxır şüşəsini tutmuşdu ki. bu saat ağır bir zərbə alacaq və irəli sıçrayıb iti addımlarla qaçıb getmək istədi. kip örtülmüş o tünd sarı rəngli qapılar arxada qaldı.. – Ay qancıq. hə?.. sonra da səndirləyə-səndirləyə o qadın qaçdı və o qadın başını götürüb qaçanda həyətdən çıxmış həmin on dörd-on beş yaşlarında kök oğlan dar dalandakı o basırıqdan istifadə edib əlini donun üstündən arvadın paçalarının arasına basdı. – Ay əclaf!. it bu adamların arasından qaçıb o dar dalandan uzaqlaşa bilmirdi. sən neynirsən?! – qışqırdı. quyruğunu buladı və it asta addımlarla çıxıb getmək istədi. çəkilən sillələrə baxırdı.Gicbəsər o dar dalanın küncünə qısılıb mırıldaya-mırıldaya gözlərinin qabağında atılan bu təpiklərə. O üç nəfər başını götürüb qaçmışdı. Gicbəsər var gücü ilə o dar dalandan uzaqlaşmaq istəyirdi. – Al!. dalanın dibinə qısılmış Gicbəsər. vurulan yumruqlara. qulaqları yatdı.. o on dörd-on beş yaşlı kök oğlan susmuşdu. – Al!. həyətdən çıxmış adamlar daha hay-küy salmırdı. – Kül sənin başuva!– Və oğlunun yay qabağı ülgüclə təzəcə dibindən qırxılmış başına yağlı bir qapaz çəkdi və o qapazın səsi bu dar dalandakı hay-küyün son sədası oldu: o üç tünd sarı qapı birdən-birə necə açılmışdısa. əyilib tökülməsin). oğraş!. Dar dalanda təkcə o on dörd-on beş yaşlı kök oğlan qalmışdı. eləcə də birdən-birə hamı həyətlərə girdi. o tünd sarı qapılar da yenə kip örtüldü. Gicbəsər başa düşdü ki. o uzun kişi oldu. qorxurdu. amma elə bil ki. Gicbəsər daha mırıldamırdı. bu dar dalanın göyümtülə çalan əhəngli divarları hələ də guruldayırdı. bu qədər camaat birdən-birə necə dalana tökülmüşdülərsə. bir də ki. Divarları təzəcə əhənglənmiş o dar dalan. 7 QONAQLIQ 97 . amma oğlanın zərblə atdığı o qənbər dalandan çıxhaçıxda Gicbəsərin qabırğalarının altına dəydi və it bu zərbədən zingildəyəzingildəyə küçə ilə üzüaşağı qaçmağa başladı. Gicbəsər başını aşağı saldı. Dar dalandan qaçıb birinci canını qurtaran... oğraş oğlu. oğlanın bu hərəkətini anası o saat gördü və hirsindən yanıb yaxıla-yaxıla: – Ədə. tfu sənə!. – Bu da azdı sənə. o dar dalanın divarlarının haray-həşirinə qulaq asırdı və bu dəm itin qəhvəyi-qara tükləri pişik tükü kimi qabarmışdı. acısının. yenə də birdən-birə eləcə açıldı. – Bir də gələcəksən bura. sınmasın. o adamların. pərtliyinin hirsini itin üstünə tökdü: – Paşol atsuda!.

o biri «kerosinka»nın üstündə yarpaq dolması bişirdi. məişətdə bir o qədər narahat. hər şey düzələcək. tanışların arasında nə qədər təmkinliydisə. amma bu gözəl qar lap vaxtında yağmışdı. mən doğrayım!– dedi. – sən darıxma. Firuzə xanım gözəl bir süfrə açacaq.1939-cu ilin qış günlərindən biri idi və havalar uzun müddət mülayim keçəndən sonra. darıxırdı. amma indi «kerosinka»nın birində plov dəmdə idi. – dedi. o təmizlik əməllərin bundan sonrakı salehliyindən deyirdi və Ələsgər müəllim mətbəxdə divardan asılıb altına da girdə tas qoyulmuş əlüzyuyanda həmin coşğunluq. o ağlıq. eyvanını. o qış günü qarın o tərtəmiz ağlığı. soyutma toyuqlar bir tərəfə yığılmışdı... sən narahat olma» sözləri indi daha çox özünün narahatlığını göstərirdi. – Sən narahat olma... Ələsgər müəllim Firuzə xanımın tərləmiş sifətinə baxa-baxa gülümsədi: özü evdə-eşikdə o qədər səbrsiz adam idi ki. ümumiyyətlə. istini xoşlayan Ələsgər müəllimi nəinki narazı salmışdı. misal üçün. mətbəxli mənzili Bakının dağlıq hissəsindəki belə məhəllələrdən birindəki birmərtəbəli kiçik binada idi) qar basmışdı və qəribə idi. Firuzə xanım. hər tərəfi bürümüş o tərtəmiz qar ağlığı Ələsgər müəllimin bütün içinə bir coşğunluq. həmin gözəl ovqatla əllərini tərtəmiz yuyub: – Gətir o toyuqları bura. Ələsgər müəllimin arvadı Firuzə xanım qaynar düyünü aşsüzənə boşaldaboşalda və ətli sifətini də düyünün buğundan yan tutub tez-tez nəfəs ala-ala: – Sən darıxma. bu səbrsizlik. birdən-birə həmin gün bütün gecəni qar yağmışdı. çox cəld idi. Bakının küçələrini. bilirdi ki... Ələsgər müəllim bu gün axşamkı qonaqlığın narahatlığını keçirirdi.. çünki həddən artıq kök olduğu üçün tez-tez tərləyən Firuzə xanım qonaqlıqqabağı lap əldən düşürdü. dostların. bu gözlənilməz soyuq həmişə rahatlığı. bir də Arzu – Kislovodska gedəndə arvadını da. əksinə. gediş-gəlişin az olduğu yuxarı məhəllələri (Ələsgər müəllimin ikiotaqlı. Ələsgər müəllimin dünən Kömürçü meydanında bir səlyanlıdan alıb 98 . hər şeyi vaxtlı-vaxtında hazırlayacaqdı.. hər şey var. Sən darıxma. amma yenə də narahatlıq keçirirdi.. hər şey qaydasında olacaq. bir ruh yüksəkliyi. Sən narahat olma. Firuzə xanıma kömək eləsin – bir həftə idi ki. – dedi. Firuzə xanım düz deyirdi və Ələsgər müəllim özü də bunu çox yaxşı bilirdi: işdə. binaların damını. yeyib-içəcəkdilər. kök və ilk baxışda ağır adam görünsə də. qatarın tərpənməyinə hələ üç saat qalmış vağzala yollanırdılar. bu narahatlıq Firuzə xanıma da keçmişdi və Firuzə xanımın «sən darıxma.. evdə. xüsusən. əslində. narahat etmişdi. elə bil ki. daha dünyanın qara yox. Bu gün də məktəbdən tez qayıtmışdı ki. hətta – nə qədər ağlasığmaz olsa da – bir hərarət gətirmişdi (qar və hərarət!). elə bil.. həmişəki kimi gözəl bir məclis keçəcəkdi – bütün bunları bilirdi. qonaqlar Arzunun şərəfinə sağlıqlar deyəcəkdi. hər şey qaydasında olacaq. – Bir şey almaq lazım deyil ki? Firuzə xanım plovu dədə-babadan qalmış mis qazanda «kerosinka»nın üstünə – dəmə qoya-qoya: – Yox ey. ağ günlərindən xəbər verirdi. – Çörək az deyil? – Yox. hər il yayda üçü də bir yerdə – yəni Ələsgər müəllim. darıxan adam idi. qızını da o qədər tələsdirirdi ki.. yox. uzun sözün qısası.

hələ keçən əsrdə Istanbul Universitetində təhsil almış və Bakıda uşaqdan böyüyəcən hamının tanıyıb hörmət etdiyi professor Fazil Ziyadan xeyirli məsləhətlər aldı. Firuzə xanımın isə iyirmi altı yaşı var idi və Firuzə xanımın atası. Arzu atasıyla birlikdə Qliyerin «Şah Sənəm» operasına. buna görə də Ələsgər müəllim hər dəfə Arzunun anadan olduğu gün özü şəxsən professor Fazil Ziyanın evinə gedib kişiyə bir dəstə qızılgül təqdim edirdi. bütün oyuncaqlar. Firuzə xanım elə o vaxt da beləcə kök idi və Ələsgər müəllimin də kök arvadlardan xoşu gəlirdi. Arzu o qədər oxuyurdu ki. küçədə gəzəndə həmişə özözünə xalq mahnılarını dodaqaltı zümzümə edərdi. Nə isə. hələ beş yaşı tamam olmamış. Arzu çox gözəl və ağıllı bir uşaq idi. – plov yeyin!. Azərbaycan əlifbasını da. tut. bu uşaq kitabı kəşf etmişdi və başa düşmüşdü ki. Qəribə ziyalı bir adam idi. albuxara qurusu gətirirdilər və Firuzə xanım o gözəl xuruşun hamısını yığıb hər il keçirtdikləri bu yeganə qonaqlıq üçün saxlayırdı. Firuzə xanımın qohumları uzaqda – Naxçıvanda yaşayırdılar və ildə-ayda bir dəfə o qohumlardan kiminsə yolu Bakıya düşürdü. badam ləpəsi. evlərinə başqa bir adam gələndə özlərini naqolay hiss edirdilər. – Amma az yeyin. fındıq. hətta Ələsgər müəllimin özü də narahat olurdu. gilənar. yay vaxtı Ələsgər müəllimgilə Ordubad şəftəlisindən.. ərikdən. qalanlar da Qubada yaşayırdılar və Bakıya da demək olar ki. Ələsgər müəllimin isə elə bir yaxın qohumu qalmamışdı. rus əlifbasını da öyrənmişdi və o vaxtdan da hər iki dildə yazılmış kitablar Arzu üçün hər şey idi. Ələsgər müəllimlə Firuzə xanımın düz səkkiz il uşağı olmadı.. nəhayət. ərik. hətta böyüklərin söhbətləri də kitabın yanında heç nədir. qış vaxtı isə qoz. kinoya. gavalıdan pay gətirirdi və anası kimi kök olan Arzu bu meyvələrin hamısını yeyib qurtarırdı.. – deyərdi. teatra aparırdı. Bakıda təzəcə məktəb müdiri təyin olunmuşdu. Professor Fazil Ziya da Ələsgər müəllimin xüsusi dəvəti ilə əvvəllər bu qonaqlıqlarda iştirak edərdi. beləcə bir üçlük onlar üçün o qədər öyrəncəli olmuşdu ki. Ələsgər müəllim. daha evdən az çıxırdı və qış vaxtı Arzunun qonaqlığına gələ bimirdi.. Rus Dram 99 . 1929-cu ilin qışında bir qızları dünyaya gəldi və Ələsgər müəllim o qızın adını Arzu qoydu və həmin vaxtdan da hər il qışda. hamısını elədi. bəzən nəinki Firuzə xanım. konsertə.. Firuzə xanım türkəçarə qalmadı. Keçən il Fazil Ziya xalq düşməni kimi ifşa olundu. belə bir gözəl gündə bu sayaq şeylər barədə fikirləşmək lazım deyil.» Sonralar professor Fazil Ziya çox qocaldığı üçün (yaşı səksəni keçmişdi). uşağı dəniz kənarında gəzməyə çıxarırdı. müayinə etdiyi adamlara xəstəliklərindən asılı olmayaraq: «– Tez-tez teatra gedin!.gətirdiyi iki dənə Kür xəşəmi tavada qızardılmışdı – mətbəx isə sərin idi və Firuzə xanım da əvvəlkilərə nisbətən az tərləyirdi. bütün söhbətlər.. Ələsgər müəllimlə Firuzə xanım 1921-ci ildə evlənmişdilər. sovet Azərbaycanında faşizm ideyalarının təbliğində günahlandırıldı və həbs olunub güllələndi. gəlmirdilər. amma. bir də ki. – deyərdi.... o vaxt Ələsgər müəllimin otuz bir yaşı var idi. rəhmətlik Qəzənfər kişi həmin məktəbdə təsərrüfat işləri üzrə müdir müavini idi. bütün oyunlar. Arzunun anadan olduğu gündə Ələsgər müəllimgilin evində gözəl bir qonaqlıq keçirilirdi. Ələsgər müəllimgilə adam az-az gəlib-gedirdi və üç nəfərdən ibarət bu ailə bir-birinə o qədər öyrənmişdi. hələ XIX əsrdə Türkiyədə təhsil aldığı üçün türk casusu və azğın pantürkist elan edildi. Azərbaycan Dram Teatrında «Otello»ya. armuddan.

amma Arzu üçün kitabın yerini heç nə vermirdi və bir az böyüyəndən sonra Arzu özü evlərindən dörd tin aşağıda açılmış L. Bu uşaq böyük alim olacaq! Onda. kitabxana müdiriyyətinin yoldaş Stalinin ən yaxın silahdaşlarından birinə göndərdiyi təbrik məktubunda fəal oxucu kimi. bu uşaqda var idi. «Ryui Blaz» a getmişdi. onda mən heç nə bilmirəm! Onda mən müəllim deyiləm. qoy uşaq kimi də böyüsün. ya doqquzuncu (lap onuncu) siniflərdən birində oxuya bilərdi. doğrudan da. vergidi. birdən-birə üçüncü. – deyirdi. ikincisi də ona görə ki. Arzu ekstern imtahan verib səkkizinci. bunlar hamısı çox gözəl idi. upravdomam! Bununki adicə istedad-zad deyil. əlbəttə. alovlu komsomol salamı yetirənlərlə bərabər. Arzu indi dördüncü sinifdə oxuyurdu. ən azı.beşinci kursa keçsin. Arzunun da imzası var idi. heç kimə bildirmirdi). RSFSR-in əməkdar artisti Darya Spirişevskayanın konsertlərində olmuşdu. hər halda.Teatrında «Anna Karenina»ya. hətta bir dəfə Firuzə xanımı da məcbur edib evdən çıxartdı və ömürlərində birinci dəfə üçü də bir yerdə – Ələsgər müəllim. Üzeyir Hacıbəyovun «Koroğlu» operası tamaşaya qoyuldu. Ələsgər müəllimin fikrinə görə. Kaqanoviç adına kitabxanaya abunə yazılmışdı və bir ucdan həmin kitabxanadakı kitabları oxuyub sona çatmaqla məşğul idi. namizəd yox. Keçən il L. Kaqanoviçin 50 yaşı tamam olanda. gələcəyin işi idi. Mən indiyəcən hansı şagirdə nə diaqnoz qoymuşam. mən ölü. o vergi. Arzu yaxşıca iştahla yesə də. Arzu. Sovet Ittifaqı Qəhrəmanı. o həvəs ki. Azərbaycanın Sofya Kovalevskayası olmasa. müdafiə etsin. Iyirmi ildir müəlliməm. – belə şeyləri əvvəldən hiss eləməyimə söz yoxdur. qoy onda ekstern imtahanları versin. 1937-ci il gəldi. savadlı riyaziyyat müəllimi Əlibaba müəllim Arzunu «Sofya Kovalevskaya»– deyə çağırırdı. Firuzə xanım – operaya baxdılar. Əlbəttə. – biz hamımız fəxr edəcəyik ki. heç kim onun əlindən almayacaqdı. sirkdə Alli-vad attraksionuna baxmışdı. bu cür sözsöhbətləri isə Ələsgər müəllim heç vaxt xoşlamamışdı. bunun müəllimləri olmuşuq! Baxarsız. Arzu da həmin məktəbdə oxuyurdu və öz qızının sinifləri beləcə dalbadal adlaması xoşagəlməz söz-söhbətə səbəb olardı. qəhrəmana alovlu pioner salamı da yetirilirdi və o beş pionerin arasında Arzu da var idi. SSRI Ali Sovetinin deputatı Ivan Dmitriyeviç Papaninə göndərdiyi təbrik məktubunda da (bu stalinçi qəhrəmanın da 50 yaşı tamam olurdu) alovlu bolşevik salamı. ordenli Arakişvilinin. – deyirdi. Suraxanıda.M. Allah qoysa (Ələsgər müəllim ürəyində Allaha inanan adam idi və məktəbdə bunu. elə də olub! Əgər Arzu. uşaq idi. Ələsgər Babazadə inqilabdan əvvəl Bakının neft çıxarılan fəhlə rayonlarında – Ramanada. Ələsgər müəllim özü məktəb müdiri idi. görərsiz. Arzu məktəbi bitirib instituta girəcəkdi. Sabunçuda yeni açılmış ibtidai məktəblərdə müəllimlik 100 . tədricən yetişməyi yaxşı idi. M. birdən-birə lap doktor olsun – bunlar gələcəyin işi idi. Arzu. uşaq idi və birdən-birə beləcə ağır yükün altına girməyinə ehtiyac yox idi. doqquzuncu sinfin riyaziyyat məsələlərini asanlıqla həll edirdi və məktəbin ciddi. Kitabxananın şanlı sovet Arktika tədqiqatçısı. beş dəfə gedib bu operaya baxmışdı. amma səkkizinci. Gürcüstanın xalq artisti. kök və canlı olsa da. amma elə ki. Əlibaba müəllim demişkən. amma Ələsgər müəllim bunu istəmirdi:birinci ona görə ki. ayda üç dəfə Ələsgər müəllimlə birlikdə gedib o operaya tamaşa edirdi. ekstern imtahanlar isə. vergi!» Əlbəttə. Arzunun bəstəkar Çişkonun «Potyomkin zirehli gəmisi» operasından çox xoşu gəlirdi. siz diri. «– Mənim.

Əvəz bəy itib. arvadı Əvəz bəyi doqquz ay paltar dolabının içində gizlədib saxlayıb. o rəqəmlərlə o cür fəxr eləyən həmin məktəb müdirinin. onları müdafiə edirdi. partiya təşkilatı katibləri Bakıda keçirilən maarif müşavirələrində. milisə ərizə yazdı ki. ara-sıra mətbuatda çap olunurdu. o gözəl kitabları xatırlayıb birdən-birə: – «– Əvəz baba yoxdu. Bakı maarif işçiləri arasında ağsaqqal hesab olunurdu.» – dedi. rayon partiya komitələrinin plenumlarında o rəqəmləri xitabət kürsülərindən fəxrlə sadalayırdılar.. Bakının isə elə məktəbləri var idi ki. Moskvada Əli Nazimlə bir yerdə oxumuşdu. madmuazel!. sonra qonşulardan kimsə xəbər verdi və orqan işçiləri Əvəz bəyi öz evindəki paltar dolabının içindən çıxartdı. Əvəz bəy də. Arzu məktəbdə «Pavlik morozovçular dəstəsi»nin fəal üzvü idi. siniflərinin divar qəzetini 101 . gətirdiyi hədiyyələri – gözəl kitablar tapıb gətirirdi– həmişə özü Arzuya təqdim edirdi və: «–Je vu felisit.» – dedi. amma bu barədə rəsmi bir məlumat yox idi). inişilki qonaqlıqda da yəqin ki. Mikayıl Müşfiqlə dost idi. Ələsgər müəllimin müdir işlədiyi məktəbdə. Stendalın əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə etmiş və inqilabdan sonra orta məktəbdə fransız dili müəllimi işləyən bitərəf Əvəz bəy Muğanlinski. arvadı məktəbə ərizə yazdı. Rayon Partiya Komitəsində şöbə müdiri işləyən Cümşüdlünün iştirakı ilə xalq düşməni kimi ifşa etdilər. birdən-birə yoxa çıxdı. Əvvəldən hiss eləmişdi ki.. üç-dörd yaşındakı hadisələri xatırlayırdı. Qonaqlıq qurtarandan sonra Ələsgər müəllim evin içində. ikisi də güllələnib. Əvəz bəyi məktəbdə partiya təşkilatının. az qala. Arzunun çox iti yaddaşı var idi. guya. yeri gəldi-gəlmədi. bir də ki. həm də coğrafiya müəllimi idi. altmış. komsomol komitəsinin. hörmət və nüfuz sahibi idi......» Arzu təəccüblə: «– Niyə?» – soruşdu. düz doqquz ay Əvəz bəydən xəbər çıxmadı. həmin partiya təşkilatı katibinin özü xalq düşməni kimi ifşa olundu və gələn dəfə elə həmin xitabət kürsüsündən bu məlumatı yeni müdir. odur ki: «– Belə məsləhətdi. o itib– bu itib. həmişə hamını yola verməyə çalışan. məlum oldu ki. imkanı olanda yaxşılıq eləyən bu adam. Elə buna görə də ötən 37–38-ci illər fırtınası Ələsgər müəllimin müdir işlədiyi məktəbdən cəmi iki nəfər adam aparmışdı: əsrin əvvəllərində Sarbon Universitetini əla qiymətlərlə bitirmiş. cəmi ikicə nəfər xalq düşməni ifşa olunub həbs edilmişdi (deyirdilər ki. başının üstünü qara dumanlar alır. yaşı hələ əllini ötməsə də. pioner təşkilatının birgə iclasında. pıçıltıyla Arzuya dedi: «– Sən daha Əvəz babanın adını çəkmə. müəllimlərinin əlli faizi. uzun müddət Azərbaycan mətbuatında çalışmış. Hüqonun.. bir müddət həmin universitetdə saxladılıb dərs demiş. Molyerin. Azərbaycan dilinin yeni qrammatikasını yazmış.etmişdi və düz on səkkiz il idi ki. heç kimlə işi olmayan. Əvəz bəyin düşmən olduğunu evində də təkrar etsin.. Fərid Şirinli hekayələr yazırdı. sonradan öz doğma xalqına xidmət etmək məqsədilə Bakıya qayıtmış. Moskvada Qızıl Professuranı qurtarıb gəlmiş cavan ədəbiyyat müəllimi. hətta yetmiş faizi xalq düşməni elan olunmuşdu və həmin məktəbin müdirləri. amma xalq düşməni çıxıb həbs olunduğuna görə iki il Arzunun məclisində yox idi.... Ələsgər müəllimin dili gəlmədi ki. elə onların da oduna yandı. Bakıda məktəb müdiri.. sonra baxıb görürdün ki. yeni partkom verdi. Ömrü boyu siyasətə qarışmayan (indinin özündə də bitərəf idi). terrorçuluqla məşğul olan ingilis casusu kimi də həbsə aldılar və güllələdilər.. partiyaçı Fərid Şirinli – vəssalam. yazıq. Əvəz bəy düz səkkiz il dalbadal Arzunun anadan olduğu günlərdəki məclislərdə iştirak etmişdi.» – deyirdi.

. Məsələ müsəlmanlıqda.. Azərbaycanda nə qədər tarixi məscidlər dağıdıldı?. hər halda. deyək ki. yerlə-yeksan eləmək. arvad ərindən partiya təşkilatına şikayət yazır. Ələsgər müəllim Füzulinin və Vaqifin şerlərindən ibarət iki qədim əlyazmasını da həmin zirzəmidə gizlətmişdi. hərgah evində ərəb əlifbası ilə kitab varsa. bu. deməli. Firuzə xanım Arzuya nə dedi. ara bir balaca sakitləşən kimi. qız anadan imtina edir.. haçan istəsələr. onlara kömək etmək mümkün deyildi. kitabxanada oturub heç kimin köməyi olmadan özü həmin divar qəzeti üçün Hüseyn Cavidi pionerlərin düşməni kimi ifşa edən baş məqalə yazmışdı.. ərəb əlifbasında idi. Xudaya?! Bu necə zəmanədir. qatı burjua millətçiçisən. bütün içi qapqara qanla dolurdu. Indi o adam ki. nə demədisə. yaxşı. Füzulidi. orada da məqbərələri dağıdırlar. onları məktəbə bərpa edəcəkdi (ikisini artıq bərpa etmək üzrə idi) və ümumiyyətlə. ay nankorlar. Hansını deyəsən? Yaxşı. məscidlər dağıdılır. sökmək. ora da əl atırlar. hansı dövrdə bu qədər günahsız qan axıdılıb. Ələsgər müəllim bunları fikirləşirdi və fikirləşdikcə də bu təmkinli adam həmişə öz-özünə əsəbiləşirdi. Ələsgər müəllimin məktəbində həmin iki müəllimdən başqa. çünki o əlyazmaları təbii ki. siz də ki. oxuyurdu – onu xalq düşməni kimi ifşa edirdilər. Bibiheybətdəki o gözəl məscidi ki... bu necə ölkədir. Bu işlər barədə beləcə fikirləşmək də düz deyildi (adam özüözündən ehtiyat edirdi). bəs. Ələsgər müəllimin müdir 102 . ərəb əlifbası ilə kitab oxuyurdu. ərəb əlifbası ilə məktub yazırdı– o əlifba ilə ki.. çünki xalq düşmənlərinin uşaqları idi. uçurub yox elədiniz?. Şəkidəki o qədim. Bu on doqquz uşaqdan on biri heç.. pantürkistsən (ən dəhşətli ittiham bu idi – pantürkist!).. adam baxanda onun yaraşığına mat qalırdı. kilsələr dağıdılır. Vaqifdi!. ocaqları söndürmək var idi. onda da üzə bilərlər. komsomol iclaslarında bacı-bacıdan casusluq edir. dini təbliğ edirsən (kimə başa salasan ki.. yerlə-yeksan elədilər.. ay əclaflar. o gözəl məscid. Islamla qanlı-bıçaqsınız. həyatı dağıdanlar. Oğul atanı satır. sən mollasan.. panislamistsən. adam gecə arvadıyla da danışanda siyasi səhv buraxmaqdan ehtiyat edir. yaxud sən Müsavatın agentisən. Qəbiristanlıqda da bəd əməl axtarırlar. Bunların etiqadı şeytanadı!. kor qoymaq.. amma Arzu. Marks belə demişdi?! Engels belə demişdi?! Lenin belə demişdi?! Nə isə. amma yerdə qalan səkkiz uşaqla bağlı Ələsgər müəllim gözdə-qulaqda idi..). uçurub dağıtdılar. Maştağadakı o qədim məscid də elə. ay adını yeni həyat qurucusu qoyub. hansı məmləkətdə belə şey olub. amma Ələsgər müəllim ehtiyat üçün Əvəz bəyin bağışladığı o kitabları evinin zirzəmisində gizlətdi və Arzu bir daha o gözəl kitabları görmədi və heç vaxt da Əvəz bəyin adını çəkmədi. bu bədbəxt xalq min il idi yazırdı. xristianlıqda deyildi. bunların mayasında dağıtmaq.. cəmi on doqquz nəfər yuxarı sinif şagirdi komsomoldan xaric edilmiş.. bunun axırı nə olacaqdı. bu necə quruluşdur?! Insan başı ilə toyuq başının fərqi yoxdur. onda Bakının ən gözəl yerindəki o nəhəng Aleksandr kilsəsinin niyə daşını daş üstündə qoymadınız. axır ki. uşaq idi və bir müddət Ələsgər müəllimdən əl çəkmədi: «– Niyə belə məsləhətdi?». Tək kitabdı bəyəm? Bunlar daşlarla da düşmənçilik edirlər. Dünyanın ən günahsız yeri qəbiristanlıqdı. bu qədər qorxu olub?!. məscidlər müsəlmanınkıdı. qardaş qardaşı ifşa edir.çıxarırdı. insanın başını da toyuğun başı kimi.. ay vicdansızlar.. məktəbdən çıxarılmışdı.. bu suallar kəsildi.

material toplamağa başlayanda.bir halda ki. bütün iclaslarda çıxış edirdi. guya. bərayi-ehtiyat. Ələsgər müəllimin təsərrüfat işləri üzrə müavini. Mir Cəfər Bağırov yoldaş Ələsgər müəllimi şəxsən tanıyır.» Ələsgər müəllimin bu sözləri açıq-aşkar Əflatun müəllimin ürəyinə yayılırdı və dili böyük olduğu üçün kələ-kötür danışan Əflatun müəllim: «– Bunlar hamısı belədi e. Ələsgər müəllim. belə bir şayiə gəzirdi ki. siyasi sayıqlığımızı itirməyək də! Hər tərəf. axı. məktəb partiya təşkilatının katibi idi. guya. 37-38-ci illərdə hər iki aydan bir dəyişən maarif rəhbərliyinin də – yeni maarif müdirləri gəlirdi. Düzdü. tələsmə. humanist adamsan. yerinə təzələri gəlirdi– xəbəri var idi və heç kim bu söhbətin dərininə getməsə də (kim gedib Mir Cədər Bağırov yoldaşdan soruşacaqdı ki.. Əflatun müəllim. Kamenyevin. o 103 . bir azdan xalq düşməni kimi ifşa olunurdu. uşaqlıqları bir yerdə keçib. xalq düşmənlərini. Ələsgər müəllim sənin uşaqlıq dostundu. Əflatun müəllim böyük sayıqlıq göstərərək elə həmin 36-cı ildə Bakı Tramvay Parkında iki nəfər tramvaysürən yoldaşını trotskiçi. Ələsgər müəllim qubalı idi. söhbət şəxsən Mir Cəfər Bağırov yoldaşdan gedirdi. partiya iclasından tutmuş pioner toplanışlarına qədər. partiya sıralarına daxil olmuşdu. xeyirxahsan. 1936-cı ildə raykomdan göndərilmişdi. o da keçib başqa məktəbdə müdir olub. bir nəfər konduktoru isə zinovyevçi kimi ifşa etmişdi və o vaxtdan da fəal ictimai fəaliyyətini davam etdirirdi. Ələsgər müəllim Azərbaycan bolşeviklərinin rəhbəri Mir Cəfər Bağırov yoldaşdan altı yaş böyük idi– Mir Cəfər Bağırov yoldaş 1896-cı ildə anadan olmuşdu. Vaxtilə tramvaysürən olmuş bu adam 1936-cı ilin avqustunda Moskvada «Trotskiçi – zinovyevçi terrorçuluq mərkəzi»nin məhkəməsi başlayandan və qəzetlər Zinovyevin. şey. hə. Əflatun müəllimin boynuna qoyurdu: «– Sən. xalq düşmənlərinin əhatəsində həmişə sayıq olmağa çağırırdı. – Ancaq biz gərək. Məsələ burasında idi ki. əslində.nədi ki. bu azğınlaşmış alçaqların böyük sovet xalqına. indi Allaha şükür ki. o yerə burun soxmaq məsləhət deyildi. bu şayiələrdən raykomun da. amma Ələsgər müəllimin yanında işi keçmirdi. o adı nədi. yəni Azərbaycan K(b)P MK-nın birinci katibi Mir Cəfər Bağırov yoldaşın yerlisi idi və Ələsgər müəllim özü bu barədə bir kəlmə deməsə də.olduğu məktəb Bakının başqa məktəblərinə. on dörd digər müttəhimin qanlı cinayətlərini.. vay Əflatun müəllimin müdir olduğu məktəbin halına. maskalanmış xalq düşmənidi də! Elə bilirsən bunları tutmağnan qurtarandı?!! Baxırsan ki. casusları axtarıb tapmağa və ifşa etməyə xüsusi həvəsi var idi. Ələsgər müəllim isə 1890-cı il təvəllüdlü idi– amma heç kim bunun fərqinə varmırdı və heç kim də bu barədə Ələsgər müəllimdən bir söz soruçmurdu. eyni zamanda. təkcə məktəb partiya təşkilatı katibi Əflatun müəllim idi. işıqlı leninizm ideyalarına.. müəllim deyildi. Düzdü. o adı nədi. hamıya yaxşılıq eləmək istəyirsən. amma. ay Əflatun müəllim. cəncəl adamlar yox idi. hər halda. Əflatun müəllim məktəbdə xalq düşməni kimi ifşa etmək üçün kimisə qaralayanda. şey. yoxsa yox?). Ələsgər müəllim təmkinlə işə qarışırdı. şəxsən dahi rəhbər Stalin yoldaşa qarşı qatı düşmənçilik fəaliyyətini ifşa edəndən sonra.. başqa idarə və müəssisələrinə nisbətən çox sakit yer idi. Əflatun müəllim böyük oğlunun adını Stalinin kollektivləşdirmə siyasətinin şərəfinə Kolxoz qoymuşdu və fikirlərini bir o qədər də dəqiq ifadə edə bilmədiyinə baxmayaraq. artistdi də.– deyirdi. Əlbəttə. Ələsgər müəllimgilin məktəbindən uzaqlaşıb getmişdi. Ələsgər müəllimə hörmət edirdilər.

ancaq biz düşmən ifşa etmirik!. Xocayevi və başqalarını qəzet səhifələri boyunca bir-bir dindirirdi. düz deyirsən.. o adı nədi... Ələsgər müəllim!. Əflatun müəllim!. qaniçəndi!. amma sən tələsmə. Qoymarıq!. hətta əziz atamız Stalin yoldaşı öldürmək istəyirlərmiş.. düz deyirsən...» Əflatun müəllim tamam ümidsiz bir halda: «– Onda.. – deyirdi. 1938-ci ilin mart ayının əvvəllərində N. hə? Bax. yüz ölçsün. yuxarılar özü ifşa eləyib! Cəmi iki nəfər e. şey. o adı nədi. Ancaq tələsmə. Əflatun müəllim.» Ələsgər müəllim əlini bu balaca.» «– Başa düşürəm.. bir biçsin. hamısını başa düşürəm!. o adı nədi şey. şey. Əflatun müəllim böyük bir həvəslə. dövlət planlarını artıqlamasıyla doldurur. 104 . Kaqanoviçi.... qoy bir baxaq. qatı xalq düşmənidi. Əflatun müəllim də son ümid kimi Ələsgər müəllimə təsir etmək üçün. mən bitərəf bolşevikəm! Amma sənin kimi xeyirxah bir adam gərək belə işlərdə tələsməsin. Biz. hətta..Vışinskinin ittihamnaməsi qəzetlərdə çap olundu və bundan sonra mərkəzi qəzetlər hər gün iki-üç səhifələrini həmin məhkəmə prosesinə həsr edirdi. Ikramovu. bu sualları! Haqları da var də. cansız adamın çiyninə qoyurdu: «Düz sözə nə deyəsən? Düz deyirsən..... – deyirdi. o adı nədi. Qorkini. o adı nədi.. sağçı-trotskiçi casusları lənətləyirdilər.. Kuybışevi.» Təxminən bir il bundan əvvəl.» Əlbəttə.I.. ürəyində bu Əflatun müəllimin atasının goruna söyürdü və udquna-udquna deyirdi: «– Hə. – onda gəlün bizim məktəb. Svoluşlar!. öz aralarında yenilərini tapıb ifşa edirdilər və Əflatun müəllim də deyirdi: «–Görürsüz bu maskalanmış düşmənləri. biz ifşa eləməmişik.. Ələsgər müəllim. evlərdə. Rezonqoltsı. hətta. şey.» «– Düzdü. axı.. şey.. şey.. Çernovu. Prokuror Vışinski Buxarinlə Rıkovdan başqa o biri satqın düşmənləri – Krestinskini. raykomda da mənnən. şey. görək. – Əflatun müəllim bu familiyanı yaxşı yadında saxlaya bilmirdi. Voroşilovu.. – Menj. kolxozçu. Cəmi iki nəfər. Bu svoluşların işlərini.. şey.Rıkovun və başqalarının başçılığı ilə «Sağçı-trotskiçi blok»un cinayət işi haqqında SSRI prokuroru A. Əflatun müəllim...adı nədi.. Nolar bitərəf olanda? Özün bilirsən ki. ancaq bir də görürsən ki. – camaat birdən-birə on dənə düşmən ifşa eləyir e!.. siyasi sayıqlığımız? Axı. – Əflatun müəllim açıq-aşkar bir həsəddən yana-yana: – O adı nədi. Ancaq sən hələ tələsmə. şey. Qorkinin yazıq oğlunu bu şpiyonlar gör necə öldürüblər!.... Mej. özü də bizsiz. Kirovu.. Rakovskini.I. adamın dili də gəlmir desin. raykomda mənə verirlər e. Bax. Ülvi Rəcəbdi. «–Yox e. Buxarinin. Əflatun müəllim. sayıq dayanmışıq keşikdə! Svoluşlar! Ancaq. şey.. plana əl atırdı: – «– Kolxozçu planı doldurmasa nə olar. A.. dini təbliğ edir!» Ələsgər müəllim nə qədər təmkinli və ağayanə adam olsa da. Bunu bağışlamaq olar bizə?! Adımızı da bolşevik qoymuşuq!. O zaman Bakıda qəribə bir təzad yaranmışdı: küçələrdə.. tələb eləyirlər!. məsələ qaldırsın. Təzə Piri söksünlər! Təzə Pir dayanıb camaatın gözü qabağında. Ay siz öləsiz!. Ələsgər müəllim. şey. ilk növbədə. bu yaxşı fikirdi. o adı nədi. o adı nədi. Mic. onları da ki. biz bolşevikik! Bəs hanı bizim.. amma iclaslarda xitabət kürsüsünə qalxan adamlar guruldayırdılar. Məktəbdə cəmi iki nəfər xalq düşməni kimi ifşa olunub.. Menjiskini.. pıçıltıyla danışırdı. o adı nədi..» Suda boğulan. az qala. Ələsgər müəllim. yaxşı deyirsən. adamlar bir-biriylə. saman çöpünə əl atan kimi. kolxoza. Ələsgər müəllim! Axı. o adı nədi. Ələsgər müəllim yoldaş Stalinin yaxın silahdaşı və tələbəsi Mir Cəfər Bağırov yoldaşın yerlisi və deyilənə görə uşaqlıq dostu olmasaydı. Molotovu.. elə onun özünü ifşa edərdi.

bəs raykom ?! Məndən.. yoldaş Stalinə həsr olunmuş.. ilk növbədə. xüsusən.» Belə məqamlarda Əflatun müəllimin siyasi keşikdə dayanmaq ehtirası lap coşurdu və valideynlərini lənətləyən bu cür şagirdlərə qulaq asdıqca: «– Malades!». cürbəcür tədbirlər fikirləşib tapırdı. yoldaş Cümşüdlü raykomda kadrlar şöbəsinin müdiri idi. Əhməd Cavada. istəyirsən provakasiya eləyəsən?! O qədər ifşa eləməyə adam var. Moskvada məhkəməsi gedən «Solçu-trotskiçi blok» üzvlərini lənətləyirdi. kollektivdə xalq düşməni tap. atam belə əclafdı!. Deyirlər niyə xalq düşməni ifşa etmirsən ?!» «– Raykomda da hamısı alicənab adamlardı də. amma təbii ki. yoldaş Cümşüdlünün yanında olanda çəkinə-çəkinə Ələsgər müəllimin liberallığından söz salmaq istədi.. Salman Mümtaza. amma nə etmək olar?. adlarının siyahısı bitmək bilməyən bir çox başqalarına nifrətlərini izhar edirdilər. tələb edirlər axı!. misal üçün. tədbirlərdə komsomolçular. əslində. «– Bəs raykom. o adı nədi. o adı nədi. dayanmışıq bir kənarda!» Ələsgər müəllim bir dünya dərd dolu gözlərini o şagirdlərdən çəkib. Abbas Mirzə Şərifzadəyə. Əflatun müəllim.. Ələsgər müəllim. komsomoldan. pionerlər dərs əlaçısı və yeni nəslin siyasi cəhətdən sayıq nümayəndəsi kimi yoldaş Stalinə raport verirdilər. misal üçün.. hamısı sənin kimi təmiz adamlardı də!. – deyirdi. Armud vaxtında dəyər..» Əflatun müəllim «raykom» deyəndə.məktəbdə hələ bir dənə də buxarinçini. gör gəlib kimdən pıçıldayır raykomun qulağına?! Maymaq oğlu. Ələsgər müəllim! Biz isə. əclaf rıkovçunu ifşa eləməmişik!.. məktəbin özündə isə heç kimi ifşa etməyə qoymurdu: «–Sən tələsmə.. şey.. hamısı xeyirxah. 1907-ci ilin sentyabrında Bakıda vəhşicəsinə öldürülmüş bolşevik Xanlar Səfərəliyevin dəfnində nitq söyləməsindən bəhs edən səhnəciklər göstərirdilər və Ələsgər müəllim bu mitinqlərlə. Mən elə bilirəm ki. raportlarla Əflatun müəllimin başını qatırdı... bir biç!. şagird özü həbs edilmiş valideynini lənətləyirdi: «Mən bilmirdim ki. maymaq! Get. Ələsgər müəllim. ifşa elə!» Əflatun müəllim. «Izharinifrət» mitinqləri məktəbin idman zalında keçirilirdi və çıxış edən müəllimlər. bu bizimçün. pazordu!» Ələsgər müəllim məktəbdə mitinqlər keçirirdi. ay Əflatun müəllim. o adı nədi..» – deyirdi.. Əflatun müəllimə baxırdı: «– Sən tələsmə. Əlindən – g. Kobanın Bakıdakı fəaliyyətindən.. yoldaş Cümşüdlünü nəzərdə tuturdu. bu mitinqlərdə müəllimlərin hamısı. siyasi sayıqlığı yayındırmaq deməkdir.. Bir dəfə Əflatun müəllim raykomda. – Onda sənin özünü ifşa eləyərik xalq düşməni kimi!» 105 . yüz ölç. amma yoldaş Cümşüdlü o saat keçmiş tramvay sürücüsünün sözünü yarımçıq kəsib üstünə qışqırdı: «– Məni provakasiyaya çəkmək istəyirsən?! Məndən söz almaq istəyirsən?! Sənin kimilərini mən çox görmüşəm!..ündən bir iş gəlmir. «Nina» mətbəəsi ilə bağlı apardığı gizli işdən. sonuncu dəfə cəhd göstərdi: «Qoymur axı.» Bu cür tədbirlərdən ən geniş yayılmışı «izhari-nifrət» mitinqləri idi. şagirdlər mətbuatda ifşa olunan tanınmış xalq düşmənlərinə. Əflatun müəllim fikirləşirdi ki. şey. pionerdən çıxarılmasın deyə. o da Ələsgər müəllimin haralı olduğunu.» Cümşüdlü: «–Qoymur? – dedi.. Ələsgər müəllimin dediyi bu sözlərin özü düşmən sözləridir. tələsmə. tədbirlərlə. – Əsl komsomolçu (yaxud pioner)belə olar! Görürsən. Əflatun müəllim. Məktəbdə oxuyan şagirdlərin valideynlərindən kimsə xalq düşməni kimi ifşa olunanda da idman zalında beləcə «izhari-nifrət» mitinqləri təşkil olunurdu və bəzən həmin mitinqlərdə məktəbdən qovulmasın. şey. kimlərlə tanışlığını bilirdi.

darıxma. gedib raykomda əlaqədar adamlara. Ələsgər müəllimin müdir olduğu o məktəbdən uzaq ol. həqiqətən. amma Ələsgər müəllim yavaş-yavaş Xıdır müəllimə də təsir göstərirdi. deyəsən. dünyanın.. əyninə həmişə «Stalinskaya forma» geyən bu adama deyirdi ki. hər halda. yəqin arvadıyla gələcək. Firidun müəllim sakit. etibar etdiyi adam idi. deyəsən. hələ dərsdən qayıtmamışdı. – dedi və soruşdu: – Xosrov müəllim arvadıyla gələcək? – Hə. N. bu cür hərəkətlər qəti qadağan olunurdu. Bakıda işləmişdi. xalqın fikrincə yoldaş Stalin onların təəssübünü çəkdiyi üçün. 37 ilə 38in Ələsgər müəllim üçün o dəhşətli. deyəsən. ziyalı bir adam idi.I. burnunun aşağısında ensiz qara bığı olan. çünki təcrübəsi və son illərdə cərəyan altındakı çılpaq elektrik məftili kimi həssaslaşmış fəhmi gödəkboylu. inandığı. Nə isə. hətta. daha arxada qalırdı. Firuzə xanım: – Lap yaxşı geyinib. düşər-düşməzi olar.P. – Uşaq yaxşı geyinib? Bayır soyuqdu yaman. Bakı camaatı bu qərara dərhal «Stalin qərarı» adı vermişdi və Bakı camaatının və ümumiyyətlə. ÜK(b)P MK-nın və SSRI Xalq Komissarları Sovetinin 18 noyabr tarixli qərarı çıxmışdı və bu qərarda istintaq zamanı qanunsuz hərəkətlərə yol verildiyi göstərilirdi. işıq ucu görünməyə başlayırdı (təki olaydı!) və həmin qış günü hər tətəfi bürümüş o qarın tərtəmiz ağlığı da. ikiniz də gəlin. Indi L. öz canını qurtarırdı. Demişəm ki. 106 . o cümlədən. axırı nail oldu ki. Bitərəflərin hörməti qalxmışdı. belə də. Cümşüdlüyə ağız açdı. nə edəydi. kök. Zəhmətkeş təbəqənin nümayəndəsidi! Ona ayrıca bir məktəb etibar edin!» – deyirdi. bitərfləri irəli çəkirdilər. Indi məktəbdə sakitlik idi. belə bir təyinat Cümşüdlünün də ürəyindən idi. elə də ola bilər. on beş ildən artıq partiya stajı var idi və Ələsgər müəllimlə birlikdə məktəbin sakitliyi keşiyində dayanmışdı və ikisi də əsas işlə məşğul idilər: uşaqların tədrisi ilə. dünyanın işləri. amma başqalarını zibilə salırdı. çünki Ələsgər müəllim əməlli-başlı çalışdı.Bununla da raykomda Ələsgər müəllim barədə söhbət birdəfəlik qurtardı və Əflatun müəllim üçün göydəndüşmə bir bəxşeyiş oldu ki.. Xıdır müəllimi də özünə yaxın çəkirdi. Beriya SSRI Xalq Daxili Işlər Komissarı təyin olunmuşdu və L... Beriya yoldaş da Stalinin yaxın silahdaşı. yeməkdən sonra çay dəstgahı başlayanda hər şey əlinin altında olsun..Yejov işdən götürülmüşdü.. Arzunun on yaşı tamam olurdu və məktəbdə ikinci növbədə oxuduğu üçün. bu gün də Xıdır müəllimi Arzunun ad gününə dəvət etmişdi. o anlaşılmaz və qorxulu fırtınası.. təzə idman müəllimi Xıdır müəllim hərdənbir siyasi mövzulara girişirdi. zəmanənin üzü qara olsun. elə bil.. düzələcəyindən xəbər verirdi. Ələsgər müəllim süfrəyə düzmək üçün soyutma toyuqları doğraya-doğraya boşqablara yığırdı. Əflatun müəllimin yerinə Firidun müəllimi məktəbdə partiya təşkilatı katibi seçdilər. yavaş-yavaş sakitləşirdi. Ələsgər müəllimin köməyi ilə («– Əflatun müəllim artıq yetişmiş yoldaşdır! Onu irəli çəkmək lazımdır. Azərbaycanı tanıyırdı. əslində. Düzdü. ərik qurusunu səliqə ilə nəlbəkilərə yığırdı ki. günahsız adamları müdafiə etdiyi üçün bu qərarı qəbul etdirmişdi.) başqa bir məktəbə müdir təyin edildi. bir sözlə. Firuzə xanım əllərini yuyub hansı qohumununsa bir ay bundan əvvəl Ordubaddan pay gətirdiyi qoz ləpəsini.P.

özü də bu. hətta qolunun tükləri də ağarmışdı. o dərdi təzələməyin nə mənası vardı? Ələsgər müəllim bu fikirdə idi ki. bir şeyi tərifləsin. o uzun hülqum qalxıb-endikcə adama elə gəlirdi ki. bütün ailəsi məhv olub – Ələsgər müəllim bu barədə dəqiq bir şey bilmirdi. – bu yazıqdan düşmən olar? Görmürsən qaragünün biridi. düz otuz doqquz yaşı vardı. hələ havalı olmaqdan xəbər vermirdi. Xosrov müəllim tamam dinməz-söyləməz adam idi. arıq adamın gözlərinin kənarları dərin qırışlarla dolu idi.. təkcə öz yiyəsinə məxsusdur. başına gələn o fəlakətdən (təbii fəlakətdən!. o adı nədi. haçansa Xosrov müəllimin başına böyük fəlakət gəlib. xasiyyəti rəhmətlik dədəmin xasiyyətinə oxşayır: dindirməsən.. şey. Yaxşı elədi evləndi. elə 107 . o adı nədi. hərənin yüz cürə dərdi-səri var. hə?!» «– Yox. amma bu uzunboylu. amma Ələsgər müəllim bundan da duyuq düşmüşdü. düzdü. guya. Məktəbdə deyirdilər ki. – demişdi. onun ürəyinə. bir ağrı var idi.. Xosrov müəllim ağzını açıb kimdənsə nəsə soruşsun.) sonra. Deyirdilər ki. imkan verməmişdi: «– Ay Əflatun müəllim. Firuzə xanım başını yırğalaya-yırğalaya gülümsədi: – Yaxşı adamdı Xosrov müəllim. uzun adam öz içində kiminləsə danışır. onun. rəngi də ağarırdı. özü nəsə bir söhbət başlasın. guya. Əflatun müəllim Xosrov müəllimi qaralamışdı.. ya bir dəfə bir şeydən şikayət eləsin. amma Ələsgər müəllim Xosrov müəllimdə havalı bir cəhət hiss etməmişdi. indiki zəmanədə bir az qəribə səslənirdi. Xosrov müəllimin baxışında da. kişi əzab çəkir və ümumiyyətlə. çünki nə Xosrov müəllim bu barədə bir söz deyirdi. müraciətlərə cavab verirdi və dinməzcə oturub söhbətlərə qulaq asırdı. girməyə cəhd göstərmək lazım deyil. bu barədə bir söz soruşmurdu: bir halda ki. iki-üç dəfə partiya iclasında onun məsələsini müzakirə etmək istəmişdi. kədərini ictimai işlərdən üstün tutur? Biz bu cür xoşbəxt həyat qurmuşuq. hərəkətlərində də. guya. hətta ildə-ayda bir dəfə gülümsəyirdisə. Bəlkə elə sosializmin təntənəsinin dərdini çəkir. hə? Nəyin? Niyə öz şəxsi. dərd çəkir!. nə də Ələsgər müəllim. təbii fəlakət olub (bu.. adama elə gəlirdi ki. nəyin dərdini çəkir o. getdi. o adı nədi.. sən Allah? – Təki elə olsun! Fağır adamdı. dərdin-sərin içindədi?.» «–Elə məsələ də bundadı də. şey. Ələsgər müəllimin müdir olduğu məktəbdə rus dili dərsi deyirdi və bu yeddi ildə Ələsgər müəllim bir dəfə də görməmişdi ki. təkcə saçları yox... Insandı də. heç kimin başqasının ürəyinə girməyə ixtiyarı yox idi. yay vaxtı köynəyinin açıq yaxasından görünən sinəsinin tükləri. haçansa dəlixanada yatıb müalicə olunub. amma bu. harada görəcəyəm?. iti sümüklü uzun burnu və nazik boğazında da eynilə burnuna oxşayan uzun hülqumu var idi və Xosrov müəllim hər dəfə udqunanda. əlbəttə.. yox. o təbəssümündə də bir əzabkeşlik. guya. Torpağı sanı yaşasın. kişinin ürəyində dərdi var idi. elə bil ki. siyasi fəlakət yox. yoldaş Stalinlə bir dövrdə yaşayırıq. ancaq bu. Elə deyil. Xosrov müəllim bir az havalıdı. hansısa tamam başqa bir aləmin içindədi.– Sən də görməmisən də arvadını? – Yox... yeddi il idi ki. heç nə görmür. söz deyən deyil. Ələsgər müəllim. elə bil. aydın məsələdir ki. şey. nəfəs aldığı hava ilə nəfəs alırıq. çünki ürək elə bir şeydir ki. əlbəttə. təbii fəlakəti yadırğamışdılar). sosializmin təntənəsi içindəyik. bu arıq. heç nə eşitmir. çünki adamlar.. istəmir – qurtardı. bir gün görər!. Xosrov müəllim əsrin yaşıdı idi. istəyir – başqasının qarşısında özü açılır. heç olmasa. bəzən görürdün ki..

– bu. şey. qurumuş o saplaq torpaqdan su aldı. o adı nədi. elə bil. Həmişə belə vaxtlarda olduğu kimi Əflatun müəllim fikirləşirdi ki. bir dostu. dəqiq adam idi. siyasi sayıqlığımızı yatırmaq istəyib. – dedi. orda işləyənə nə deyirlər. o adı nədi. elədir ki. Ələsgər müəllim.» Onda Ələsgər müəllim kimi zəmanədən hər şey gözləyən bir adam da. Firuzə xanım işləməsə də. gözünün kənarlarındakı o qırışlar da bir balaca açılmağa başlamışdı və o vaxt dünyanın ən gözlənilməz bir xəbəri Ələsgər müəllimə ləzzət verdi: Xosrov müəllim evlənmişdi. o adı nədi. yəqin ki.» Ələsgər müəllim təəccüblə: «– Tərifləyib deyirsən?» – soruşdu. şey. vaxtlı-vaxtında da məktəbdən gedirdi. «Azərbaycan piyaneri».. – adı nədi. məntiqinə mat qaldı. Əflatun müəllim tələsdiyi üçün daha tez-tez çaşa-çaşa: «– O qəzet var e. amma iki ay bundan əvvəl birdən-birə o yarpaq göyərməyə başladı. kostyumu da çox geyilməyinə baxmayaraq. məktəbdə də heç kimlə yaxınlıq etmirdi. çox sağ olsun də». köynəyi. yaxçı eləyib deyirsüz ki. onlar da ələ keçmirdi. ya da o. gizlin. gecə-gündüz xırda-xuruş balıq axtarırdı. Xosrov müəllim tərifləyib bizim məktəbi? Bəlkə bizim o adı nədi. şey. gözünün qabağındakı bu iri balığı – Ələsgər müəllimi qarmağa keçirib sudan çıxartmaq xoşbəxtliyindən məhrum idi. «– O adı nədi. yay-qış geydiyi qara ayaqqabısını da həmişə tərtəmiz silirdi. o yarpaqda həyat aləməti deyilən bir şey yox idi və o yarpağın didilib torpağa qarışmağına lap az qalmışdı. Ələsgər müəllim: «–Yaxşı də. şey. səliqə-səhmanlı idi. Xosrov müəllim Ələsgər müəllimin təsəvvüründə susuzluqdan saralıb-solub qurumaqda olan bir dənə uzun saplaqlı yarpaq idi ki. iri. qarlı-yağışlı günlərdə o ayaqqabının üstündən qaloş geyirdi. hə? Mən bilirəm ki. bəli. «– Hə. tərifləyib də. Əflatun müəllim. yaxın tanışı yox idi. var. Arzunun qonaqlıqlarında cəmi ikicə dəfə üzünü gördüyü Əflatun müəllimin qarasına qarğış edirdi: «– O tramvay sürəni görüm elə tarmvay altında qalsın!. – Tərifləyib. hə. sən özün insan psixologiyasının gözəl bilicisisən. əsl xalq düşməni Ələsgər müəllimin özüdür. şalvarı ütülü olurdu. şey. – dedi.. bəli. o adı nədi. düymələri tikili.. özü yuyurdu. bu. Ələsgər müəllim də gözəl. ömrünü Ələsgər müəllimin rahatlığına və Arzunun böyüməsinə həsr etsə də. yerlisidir. corabı həmişə təmiz olurdu. trotskiçidir.deyil. ya.. ürəyini boşaldırdı və Firuzə xanım da həmin gün məktəbdə nə baş verdiyini bilirdi. – deyirdi. şey. şey düşmən hiyləsidir!. adı nədi.. Xosrov müəllim göz-görəti dəyişdi. o adı nədi. Əflatun müəllim həvəskar bir balıqçı idi. Xosrov müəllim tək yaşayırdı. şey. şey. çox tərifləyib». hərənin bir xasiyyəti olur. Bir dəfə Əflatun müəllim özünü tələm-tələsik Ələsgər müəllimin müdir otağına dürtdü: «– Xəbərün var.» Ələsgər 108 . Ələsgər müəllim yavaş-yavaş danışırdı. Kişiylə uşaqlıq dostu olublar də. təmkinlə. Əflatun müəllimin humanistliyini. nolub?!» Ələsgər müəllim bu adamdan heç bir xeyir xəbər gözləmirdi və həmin dəfə də nigarançılıqla: «– Nə olub. Elə bil ki.. Əflatun müəllimin bu sözlərinə. dabanı gedəndə təzə daban vurdururdu. əri ilə bir çarpayıda yuxuya getməzdən əvvəl.. elə bil. zinovyevçidi! Gözlərindən görürəm!» Ələsgər müəllim asta-asta. hə. Xosrov müəllim də. müxbir gəlib.. bizim məktəbi tərifləyib!. onun. Əflatun müəllim?»– soruşdu. kök bir balıq idi və o balıqçı. Ələsgər müəllim. həmişə məktəbdəki hadisələrdən xəbərdar olurdu.» Əflatun müəllim geri çəkilmək istəmirdi: «– Inanın mənə. şey.. vaxtlı-vaxtında məktəbə gəlirdi. Əflatun müəllimin mühakiməsinə. incə qəlbli insan olmasını boynuna qoya-qoya o qara dumanları Xosrov müəllimin də başının üstündən dağıdırdı. amma deyirlər. bu da belə adamdı də.

Fransada olub. dinib-danışmırdı.. O bədbəxt oğlu. onları ifşa etmək yolunda çox cənfəşanlıq göstərməsin. o da Ələsgər müəllimin sözünü eşitsin.. Firuzə xanım doluxsunurdu: «– Yazıq Əvəz bəy. Hava tez qaraldı və o qaranlıqda da bayırın qarı elə-eləcə tərtəmiz bir ağlıq içində idi. heç olmasa.» Ələsgər müəllim dərindən nəfəs alıb: «– Yat. qızını da sürgün eləyiblər Qazaxıstana... – deyirdi. o... Özü də boynuna alıb ki. şey. Elə ki. yaxşı adamdı bu Xostov müəllim. tapmaq.. bir-iki yüz qram araq içirdi. yaxşı olar. – Layiq olar də. ərik qurusunu nəlbəkilərə yığıb qurtardı və hələ də səliqə ilə soyutma toyuqları doğrayan Ələsgər müəllimə dedi: – Təki Xosrov müəllimin arvadı özünə layiq olaydı.». amma Firuzə xanımın ondan xoşu gəlirdi.» Arzunun on yaşı tamam olan həmin qış günü Firuzə xanım qoz ləpəsini. Ələsgər müəllimin yaxşı yadındaydı. keçən ilin axırlarında Əflatun müəllim məktəbdən getdi... üç-dörd loxma çörək yeyirdi.. əsl biz deyən! Sportu onun kimi bilən yoxdu. o adı nədi şey. hələ Firuzə xanımın qarğışına layiq bir iş görməmişdi. şey. o adı nədi.müəllim: «–Əşşi. vallah. dəhşət olmayanda nədi?. elə bil ki.. amma indi qaranlıq içində parıldayan o qar. ləzzət eləmişdi.. fransız şpiyonu eləyəydilər onu. ingilis şpiyonudu. adamdı də. 109 . nə bilim. gözəl bir sakitlikdən xəbər verirdi. Sən demə.. Qəribə idi. Ələsgər müəllim. Gör o ağsaqqal kişinin başına nə oyun açıblar də. Abırlı-həyalı adamdı.» – deyirdi. bu pəncərənin qabağında dayanıb özünə izah edə bilmədiyi bir narahatlıq keçirirdi. bir gün görər. niyə elə deyirsən?. Xosrov müəllim hər il qışda Arzunun ad gününə gəlirdi. uşaqları var. Başqaları bəs adam deyil?! Başqalarının uşağı yoxdur?!. deyirdi. amma. Iki il bundan əvvəlki o qasırğa zamanı yaxşı yadındadı. bax. bizdə paltosunu çıxarıb asanda görmüşəm.. Əflatun müəllim Xıdırı tərifləyə-tərifləyə deyirdi: «Bir fizkultirnikdi ki. – Yat. priliçni. belə bir hörmət. o gözəl qış axşamı Ələsgər müəllimin ürəyi belə deyirdi. gecələr Ələsgər müəllimə: «–Vallah.. gələcəyi quranlardandır! Bulvardakı vışkadan paraşutdan atdanıb!» Xosrov müəllimin birdən-birə evlənməsi isə (özü də belə bir zəmanədə!) Firuzə xanıma da əri kimi. – priliçnidi e... Firuzə xanımın da qarğış eləməyə adamı qalmadı. Allah bilir. heç olmasa.. Dəhşətdi e. paltosunun düymələrini özü tikirdi. bədbəxtin arvadını. 37-ci ilin yanvarında Bakıda dəhşətli qar qasırğası oldu və Ələsgər müəllim ömründə helə bir qasırğa görməmişdi. fağır.. zəmanə çətin zəmanədi». Ələsgər məllim... niyə olmasın? Bəyənib ərə gedibsə. ay Ələsgər?» «– Helə danışırlar. insandı.» Ələsgər müəllim daha da yavaşdan pıçıldayırdı: «– Onda təqsir yoxdu. 37-nin yanvarındakı o qasırğa adicə təbiət hadisəsi deyilmiş. belə bir xidmət müqabilində Əflatun müəllim də məktəbdə xalq düşmənləri axtarıb. Hər halda. Ələsgər müəllimin yeni idman müəllimi Xıdır müəllimdən gözü su içmirdi.. Yoldaş Stalinin o adı nədi. Indi.. Bütün ailəsi qırılıb bu bədbəxtin. istəyinə layiq fizkultirnikdi.. uşaq deyillər ki? – O yazıq. Gələcəyi. başı nələr çəkib. sonrakı dəhşətləri əvvəlcədən xəbər verirmiş. Düzdü. Xıdır müəllimi Əflatun müəllimin zəmanəti və təkidi ilə işə götürmüşdülər və Ələsgər müəllim buna bir də ona görə razı olmuşdu ki. Firuzə xanımın hirsi soyumurdu: «– O cürə adamı görüm qara torpağın içinə girsin!.

Pavlik Morozov isə qolçomaqlara qarşı vuruşub. elə bil. paltarını dəyişdi. təşəbbüslər göstərirdi və elə həmin qış günü də Ələsgər müəllimlə Firuzə xanıma yeni bir xəbər verdi: – Bundan sonra evdə həftədə bir dəfə divar qəzeti çıxaracağam! Firuzə xanım: – A-a-a. – Yox. – dedi. xalqın azadlığı uğrunda xanlarla. düzdü.– dedi. Üzeyir Hacıbəyov «Koroğlu» nu ona görə yazıb ki. Sizə deməyə sözlərim var. o operadan xoşun gəlirdi. – dedi. suallarında nəsə xoşagəlməz bir şey var idi. onları divar qəzetinə yazacağam. ona görə ki. – Ələsgər müəllimin ürəyi bir balaca döyündü. Indi başa düşürəm. hətta birdən-birə Əflatun müəllim gəlib Ələsgər müəllimin yadına düşdü və Ələsgər müəllim gülümsəyib başını buladı: zəmanə uşağıdı də. padşah yoxdur. pioner qalstukunu təzədən ütüləyib boynuna taxdı və həmişə olduğu kimi. Hansı vacibdir? «Koroğlu» operası gərək müasir mövzuda olaydı. bir hərəkət gəldi. Ələsgər müəllim təslim olmaq istəmirdi: – Axı. babasını da ifşa edib. – Hə! «Koroğlu» operasını da tənqid edəcəyəm. Mən çıxararam. Baş məqalədə sizi tənqid eləyəcəyəm. siz də baxarsız. cürbəcür fikirlər irəli sürürdü. Bəstəkarı da çağıracağıq ki. sultanlarla döyüşə girib. bu işi hətta anasına da etibar etmirdi. Ələsgər müəllim ömrü boyu onun yanında olmayacaq ki. mən bir söz demirəm ki. – sən müasir mövzunun əleyhinəsən? – Yox. – Koroğlu qəhrəman olub. Arzuya dil yetirmək çətin məsələ idi. – Bəs. Ələsgər müəllim təəccüblə: – Bizi? – soruşdu. qoy Arzu özü öz haqqını tələb 110 . Hətta atasını da. – Bəs. məni də dartıb aparmışdın ora? – Nolar? Əvvəllər xoşum gəlirdi. hər mövzunun öz yeri var! Arzu bir neçə an susdu. Qoy elə belə də olsun. dünyanı tutub qalmayacaq ki. biz də qulaq asaq də. Pavlik Morozov? – O da qəhrəmandı. kitab oxumadığı. – Koroğlu xanlara qarşı vuruşub. – Qurtardı-getdi. nəsə kəşf edibmiş kimi: – Ata. Koroğlu gərək qolçomaqlara qarşı mübarizə aparaydı. Kitabxanada pioner disputu keçirəcəyik. ev işlərinə kömək eləməyi xoşlamırdı.Arzu məktəbdən gəldi. Arzunun bu sözlərində. O opera gərək kolxoz həyatından olaydı. – O sözləri elə ağızla de. dərslərini öyrənmədiyi boş vaxtlarında elə hey danışırdı. sonra. Mən bu barədə məruzə eləyəcəyəm. Arzu ilə bərabər. bəstəkar bizim gözümüzə kül üfürüb. Ələsgər müəllim: – Tarix bəyəm bizim deyil?– soruşdu. Qoy beləcə diribaş olsun. nəticə çıxarsın.. müasir mövzuda yazmasın! Bəstəkar müasir mövzudan qaçıb. Indi xan.. – Evdə də divar qəzeti olar? – Olar. günlərin bir günü köçüb gedəcək bu dünyadan. Qız uşağıdır. Arzu mətbəxdə olmağı. Ələsgər müəllim bu xəbərə lap məəətəl qaldı. əleyhinə deyiləm. evə bir canlanma. Firuzə xanım: – A-a-a. təkcə pioner qalstukunu hər gün özü ütüləyirdi.

V. Gelyanın anasını da həbs etmişdilər və o balaca qız özündən iki yaş böyük qardaşı Vladilenlə birlikdə tək qalmışdı. O balaca buryat qızının atasını – Buryat Monqol Vilayət Partiya Komitəsinin birinci katibi. amma. gözlərini kitab dolabının yuxarı tərəfindən asılmış o böyük fotoplakatdan çəkdi: eybi yox... özü Stalin babaya gül dəstəsi verirdi. amma Arzu üçün bu az idi. Gelya Markizova. O sorğu-anketi Arzugilin məktəbdəki pioner baş dəstə rəhbəri paylamışdı və Arzu da gətirib o beş sualdan ibarət anketi evdə doldurmuşdu: 1. plakatlar satılan mağazadan bunu alıb gətirib evdə beləcə divardan asmışdı.. nəyə görəsə qanı qaralırdı. özü Stalin babanı qucaqlayıb öpürdü və bu. Ələsgər müəllim bunu başa düşürdü. indi ki.. Buryat Muxtar Respublikasını yaradanlardan biri Ərdan Markizovu – 1937-ci ilin dekabrında xalq düşməni kimi ifşa etmişdilər və yapon casusu kimi güllələmişdilər. Bütün bunlar düz idi.36 q. bu bəxtəvər qızın adı Gelya Markizovadır və Arzu bu fotoşəkli o qədər çox istəyirdi ki. Arzu həmin adamlarla danışmağı bacarsın. hətta Gelya Markizovaya paxıllıq da eləmirdi. ikisi də gülürdü və nə vaxtki Arzunun kimə isə hirsi tuturdu. qoy belə də olsun. qırmızı hərflərlə yazmışdı: Stalin 2. Arzu haradasa oxumuşdu ki. hərdən gözünü yumub o fotoda Gelya Markizovanın yerində özünü təsəvvür edirdi. Stalin baba da o balaca qızı bağrına basmışdı.Arzunun xəbəri yox idi ki.. onda o şəkli gözlərinin qabağına gətirirdi. Arzunun ən gözəl xəyallarından biri idi. Arzu zəmanə uşağı idi. nikbinliklə doldururdu. düzdü. qırmızı hərflərlə yazmışdı: Stalin. Ələsgər müəllim o fotoşəkilə baxdı və bir söz demədi.» Əlbəttə.. əlbəttə. Belə olmasa. 111 ... Arzunun çox sevdiyi və par-par parıldayan nikel çərçivəyə saldığı bu fotoplakat Stalin baba ilə balaca bir qızın şəkli idi: Kremldəki qəbul zamanı o balaca qız Stalin babaya bir dəstə gül verib onu qucaqlamışdı. Ələsgər müəllim bu fotoplakatı məktəbdəki bütün sinif otaqlarına vurdurmuşdu. qoy. qəzetin daimi materialı olacaq.1. ana da yox idi. Sənə ən doğma olan adam? Arzu böyük. ata da yox idi. o balaca qızın da gülən gözləri Arzunun ürəyini sevinclə. Stalin babanın da. Arzu səliqə ilə öz kitablarını yığdığı kiçik dolabının yuxarı tərəfindən divara vurdğu böyük fotonu göstərib dedi: – Onun balacasından alıb divar qəzetinin ortasına yapışdaracağam. məhəbbətlə. Ələsgər müəllimin də bundan xəbəri yox idi. həmin dəm. Stalina 27.eləməyi bacarsın.. Patefonun üstünə bərkidilmiş kiçik dəmir lövhəcikdə yazılmışdı: «Markizovoy Qele ot vojdya partii I. Ən çox sevdiyin insan? Arzu böyük. 1939-cu ilin o qış günü o balaca qız – Engelsina (Gelya) Markizova Qazaxıstanda sürgündə idi. belə olmalıydı. ən xoşbəxt sovet qızı idi. Amma həmişə belə məqamlarda kişinin ürəyindən nəsə nisgilə bənzər bir hiss keçirdi və həmişə də Arzunun üç-dörd ay bundan əvvəl doldurduğu anketi yadına salırdı. Əflatun müəllim kimi nadürüstlərin əhatəsində yaşamaq çətin olcaqdı. təkcə Kremldəki həmin qəbul zamanı Stalin babanın Gelyaya bağışladığı gözəl bir patefon onlarla birlikdə idi. zəmanə Əflatun müəllim kimi adamlar yetişdirib. Bu. ..

Abbas Mirzə Şərifzadəyə. Mikayıl Müşfiqə. Firidun müəllim də. yenə səhnədir. qara hərflərlə yazmışdı: Hüseyn Cavidə. insanın quruluşu bir-birinin eyni idi. haçansa bugünkü günlərə görə adamlardan hesabat tələb elədilər və o vaxt Əflatun müəllim kimilər. Ələsgər müəllim bu adda yazıçı tanımırdı. Abbas Mirzə Şərifzadə – Otello əlində yanan şam tutub qaranlıq səhnəyə çıxırdı. Ən çox sevdiyin ədəbi qəhrəman? Arzu bu dəfə mürəkkəblə yazmışdı: Pavlik Morozov. təbiət də. dünyada hər şey ola bilər (və olur!).. Ələsgər müəllim. o birisinin isə ürəyi xeyirxahlıqla döyünürdü? Bütün insanların iki ayağı. beşinci sinifdə oxuyan pionerlərin o anketi doldurmaq növbəsi idi. xeyirxahlıq da bir olaydı də. həmin kitab Arzunun stolüstü kitabı idi. iki əli. Çünki onlar sovet pionerlərinin xoşbəxt həyatını məhv etmək istəyirdilər!!! Bu üç nida işarəsini də Arzu qırmızı qələmlə yazmışdı.. ikisi də insan idi. ikisinin də əlində eyni ixtiyar var idi. amma necə olurdu ki. Pioner baş dəstə rəhbəri sevincək gəlib bu xəbəri Ələsgər müəllimə çatdırmışdı (pionerlər sizin qızınızla fəxr edə bilər.. Hərdən Ələsgər müəllimə elə gəlirdi ki. təbiətlər beləcə müxtəlif çıxırdı? Ürək bir olan kimi.) Indi. tamaşa qurtaracaq. 5. amma ikinci sualın cavabvında isə Atam Əsədulla və anam Fatma yazmışdı və pionerlər təcili iclas çağırıb pioner baş dəstə rəhbərinin iştirakı ilə o oğlanı ifşa etmişdilər. bütün bu hadisələr səhnədə baş verir. bir də gördün ki. o bığlı da o balaca qızla həmin şəkli səhnədə çəkdirib və haçansa pərdə bağlanacaq. Kimə nifrət edirsən? Arzu böyük... iki gözü. Ruhulla Axundova və bütün başqa alçaq faşistlərə. raykomdakı Cümşüdlü kimilər yəqin hər 112 .. Siyasi şüuru çox inkişaf edib. Ələsgər müəllim o pioner iclasından xəbərdar idi və orasını da bilirdi ki. həmin oğlanı əsas ifşa edənlərdən biri Arzu olub. Məktəbdə altıncı sinifdə oxuyan bir oğlan iki-üç gün əvvəl bu anketin birinci sualının cavabını Stalin yazmışdı. Sonralar maraqlandı və öyrəndi ki.... Yəni doğrudan qurtaracaq?.. çünki atası ilə anasını Stalin babadan artıq tutub. Ələsgər müəllim fikirləşirdi ki. birinin təbiəti o cürə ziyankarlıqla dolu olurdu. ikisi də bir zəmanədə yaşayırdı – Əflatun müəllim də. atasının fikrini bilsin. Yusif Vəzir Çəmənzəminliyə. bu adam 1932-ci ildə pioner Pavlik Morozovun öldürülməsi ilə bağlı istintaq işində iştirak edib və «Odin iz odinnatsati» adlı bir kitab yazıb ki. Dezdemonanın yatdığı çarpayıya tərəf yaxınlaşırdı və bu zaman adamın tükləri biz-biz olurdu. amma necə olurdu ki. bir ürəyi var idi. yəni ikisi də məktəbdə partiya təşkilatının katibi idi. Arzu da bu anketi səhnədə doldurur. – dedi. Arzu bu sorğu-anketi doldurandan sonra Ələsgər müəllimə verdi ki. Nəriman Nərimanova. Ələsgər müəllim o anketi alıb baxdı və: – Yaxşıdır.3. Ən çox sevdiyin yazıçı? Arzu yenə mürəkkəblə yazmışdı: Vitali Qubaryov. amma qoz boyda bir qəhər gəlib boğazına pərçim oldu. Ələsgər müəllim anketi qızına qaytardı və birdən-birə Abbas Mirzə Şərifzadənin ifasında Otellonu yadına saldı. 4. Çətin! Həmin qarlı qış axşamı birinci Firidun müəllim arvadı ilə gəldi və son vaxtlar hər dəfə Firidun müəllimi görəndə Ələsgər müəllim dərindən rahat bir nəfəs alırdı. Ülvi Rəcəbə. ola bilər..

. Əlibaba müəllim çox ciddi müəllim və ciddi adam idi. hər halda. yox.. bu dəfə özü ilə birlikdə bayırdakı o qarın sevincini. indi hardadı. zəmanə. hər halda. yeyib qurtara bilmirik! Heç nədən bir şey bişirir. 1919-cu ildən partiyanın üzvü olan Əlibaba müəllim də düz on səkkiz il idi ki. amma sən. Nəhayət. familini əzbər bilirdi. Ələsgər müəllimlə bir-birilərini yaxşı tanıyırdılar və bir-birilərinə etibarları var idi. – dedi. Kələntər müəllim deyirdi: «–Əşşi. evdə çıxaracağı divar 113 . bir də içki barədə Əlibaba müəllimə bir söz demədi. oynamağa nə var ki?. – Indi bunu ancaq biz qeyd edirik. yuxarı sinif şagirdləri musiqi çalanda. Ələsgər müəllim bu ucaboylu. Bir azdan Kələntər müəllimlə arvadı gəldi. özü Əhrimənin qurbanı oldu.şeyi zəmanənin. cürbəcür rəqəmlər söyləyirdi. mənim işim əladır. kimyanı da uşaqlara yaxşı öyrədəcəksən». tox oldu. Dünya bina olandan bəri Əhrimənlə Hörmüz nahaq yerə həmişə bir-biri ilə vuruşmayıblar ki? Yusif Vəzir Çəmənzəminli bu barədə yazmışdı də. Kələntər müəllim kimyadan dərs deyirdi. dövrün. Xosrov müəllim arvadı ilə gəlib çıxdı və həmişə necə gəlib. Xıdır müəllim. Allah bilir.. Əflatun müəllim üçün dünyada adam ifşa eləməkdən maraqlı bir şey yox idi. hələ heç biri ərə getməmişdi. elə bil ki. kabinetin bağlı qapısını təzədən yoxladı və o vaxtdan sonra. amma bu Xıdır müəllim idmanla çox maraqlanan adam idi. nə eləyim? Görmürsən nə qayırırlar bu köpək uşağı. sağlambədənli adama baxa-baxa fikirləşirdi ki. Sonra Xıdır müəllim tək gəldi. amma araq içməyi bir az həddindən artıq xoşlayırdı. sağlamlığını da içəri gətirdi. indi də özünü bir balaca düzəldib gəlmişdi. Əflatun müəllimin tayı deyil. necə getməyindən heç kimin xəbəri olmayan bu adam. – dedi. baməzə və nikbin bir adam idi. hətta qonaqlığın səbəbkarı və həmin məqamda qonaqlıqdan daha artıq. Bir dəfə Ələsgər müəllim Əlibaba müəllimi kabinetinə çağırıb: «Vurmağı bir az azalt». özü də dadlı xörək bişirir ki. bir diləyini də bildirdi ki. çünki əvvəldən bəxtim gətirib. hələ xalq düşməni kimi ifşa olunmamışdı) dodaqaltı deyinirdi: utanmasan. ixtisasını yaxşı bilirdi. Ələsgər müəllim cəld yerindən qalxıb. buna görə də dedi: «–Vurmayım. Biz belə demişdik bəyəm?!».. enlikürəkli. Qarın da ki. Hamı. yeddi qızı var idi. bu məktəbdə işləyirdi. siyasətin boynuna yıxacaqlar. Deməli. Arzu belə ağıllı olmaqla. Arzunu çox səmimi təbrik etdi. nə iş gəlib başına. dərslərini bilməklə yanaşı. elə bil. on yaşı tamam olur. idman dərsini də uşaqlara yaxşı keçirdi. deməli. yeddi qız atası olanda nə olar? Bizim arvad yarımca kilo ətdən o qədər çoxlu. idman da istehsalatdı. Xıdır müəllim üçün. bədən tərbiyəsi birinci yerdə idi. işlər əladır. arvadı evdar qadın idi və o boyda ailə təkcə Kələntər müəllimin maaşına baxırdı. idmançıların hamısının adını. ümumiyyətlə. Sonra Əlibaba müəllim tək gəldi: – Bizim Sofya Kovalevskayamızın bu gün ilk yubileyidi. Bayramlar münasibəti ilə məktəbdəki təntənəli gecələrdə. əzginiş işləri xoşlamayan Əvəz bəy (o vaxtlar ki. kimisə ifşa etmək həvəsi – ikinci yerdə. neçə vaxtıydı ki. yaxşı da idmançı olsun. hərə bir söz danışır.. «Məşədi Ibad»ı rus dilinə tərcümə etmək istəyirdi. şəxsən sən öz əlinlə kiminsə ölümünə qol çəkmisənsə (günahsızın! fağırın! ailə başçısının!). adicə olaraq. Kələntər müəllim o saat ortaya çıxıb oynayırdı və kişinin camaatın içində beləcə süzə-süzə oynamağını. buna nə eləsin? Zəmanə sənin üçün. vəssalam. gələcək yubileylərini isə bütün elmi ictimaiyyət qeyd edəcək! Görərsiz! Düzdü. şərait yaradıb. Hələ Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulmazdan əvvəl.

Xosrov müəllimin təzə arvadı otuz beş yaşlarında. Xosrov müəllimin də. o qədər həkimə getmişdi ki. azadlığa çıxmışdı. eləcə də göz qabağında idi. xoşbəxtlikdən xəbər verirdi və bu. uşaqları olmayan vaxtlar o qədər türkəçarə etmişdi. o həyat eşqi də açılmışdı. belə işlərdə mükəmməl səriştəsi olduğu üçün.. amma ən maraqlısı bu idi ki. gözlərinin ətrafındakı o dərin qırışlara. istəklə işıldayan elə ifadə vardı ki. xüsusən. elə bil ki. həyat eşqini də əvvəlki Xosrov müəllimin simasında paslı bir qabın içinə yığmışdın və indi o əvvəlki Xosrov müəllim yox idi. Xosrov müəllimin özü tamam dəyişmişdi. ağ bənizli bir qadın idi. gözlərində bir eşqlə. heç inanmaq olmurdu ki. elə hey gülümsəyirdi. bu bədəndəki ehtirasdan xəbər verirdi. səsi də dəyişmişdi və bu səsdə də bir gümrahlıq. nazik boğazının qalxıb-enən o iti hülqumuna baxmayaraq. Arzu Xosrov müəllimlə arvadını. dinməz-söyləməz Xosrov müəllimdi. təzə arvadının da hərəkətlərində. bu evdə və bu qonaqların arasında Xosrov müəllimgilə elə bir münasibət vardı ki. bədənində əzələ olmayan. Xosrov müəllimin gözlərindəki o sevinci. bax. heç vacib də deyildi. təkcə Arzu mizin arxasında oturub diqqətlə Xosrov müəllimlə arvadına baxırdı və Ələsgər müəllimə elə gəlirdi ki. Firuzə xanım da təcrübəli arvad idi. Xosrov müəllim tamam cavanlaşmışdı. Bayırdakı o gözəl qar isə təzədən yağmağa başlamışdı və elə bil ki. o gümrahlığı. yaraşıqlı. Firuzə xanımın xoşuna gəldi. o şövqü də. Ələsgər müəllimlə Firuzə xanım qonaqların hamısını girdə mizin arxasında yerbəyer elədi. necə vardısa. Xosrov müəllimin arvadı da həyəcanlı idi (çünki xoşbəxt idi!). Xosrov müəllim hamıya gülümsəyirdi. Ələsgər müəllimgilin o balaca otağında. elə bil.qəzetinin eşqi ilə yaşayan Arzu da maraq və diqqətlə Xosrov müəllimə və Xosrov müəllimin təzə həyat yoldaşına baxırdı. bu baxışlar.. sevinci görmək. qıpqırmızı yanaqları bu bədənin sağlamlığından. onların şərəfinədi. o xoşbəxtliyi bir kişi kimi hiss edirdi. gimnast qadınlarla yaxınlıq edən Xıdır müəllimin ürəyində birdən-birə idman növləriylə (hətta gimnastika ilə!) məşğul olmayan. qeyri-idmançı bir qadına güclü meyl yarandı. amma o gümrahlıq da. o şövq də. Xıdır müəllim kimi belə işlərdə səriştəli olmaq. Xıdır müəllim bir balaca həsəd aparmağa başlasa da. o ağ saçlara. bilmədiyi şey yox idi və Firuzə xanım Xosrov müəllimin təzə arvadının da gözlərində açıq-saçıq bir məhəbbət görürdü. qonaqlıq Arzunun yox. hamıya yaxşı bir söz demək istəyirdi və hərdən də arvadına elə baxırdı ki. ən yaxşı yerlərdə Xosrov müəllimlə arvadını oturtdu və ümumiyyətlə. elə bil ki.. dolu bədənli. bu baxışlardakı o açıq-aşkar məhəbbəti. məclisdəkilərin hamısının birinci dəfə bir yerdə gördükləri bu ərarvada qanı qaynamışdı. o paslı qab birdən-birə itib yox olmuşdu. başa düşmək üçün. evdə çıxaracağı o divar qəzetində tənqid etmək üçün material toplayır.. bir şövq var idi. bu adam həmin məlul. o süfrəsi dolu mizin arxasında əyləşmiş o adamlar da – Arzu ilə birlikdə düz on bir nəfər idi – o qar təmizliyi ilə nəfəs alırdılar. bu təzə ər-arvadın keçirdikləri gözəl gecələrin bütün gün ərzindəki davamı idi və irəlidə onları yeni bir gecə gözləyirdi. Xosrov müəllimin bu arvadı kimi. dinməzdanışmaz gəzib-dolanan Xosrov müəllimlə bugünkü Xosrov müəllim arasında elə bir fərq vardı ki. gimnastikanı çox sevdiyi üçün. təbəssümlərində elə bir uşaq sadəliyi. elə bil. amma o açıq-saçıqlıq arsızlıqdan yox. Xosrov 114 . Həmişə idmançı qadınlarla görüşən. elə bir açıq-aşkar vəfadarlıq vardı ki və illərlə qaraqabaq.

müəllimlə arvadı həmişəki eyniliyə öyrəşmiş bu balaca otağa bir yenilik gətirmişdi və bu yenilik, elə bil ki, bayırdakı o qar kimi, bu dəm bu balaca otaqdakı adamların bütün qayğılarının, bütün dərd-sərlərinin üstünü örtmüşdü. Xıdır müəllim yalnız idman yarışlarına baxanda həyəcanlanan, qəmgin olan, yaxud ruh yüksəkliyi keçirən bir adam idi, amma o qış gecəsi, Ələsgər müəllimgilin o otağında, elə bil ki, Xosrov müəllimlə arvadının həyəcanı, xoşbəxtliyi ona da sirayət etmişdi və Xıdır müəllim də nəsə gözəl bir iş görmək, nəsə fərəhli bir söz demək istəyirdi. Hamı bir ağızdan Kələntər müəllimi masabəyi seçdi və Kələntər müəllim: – Qədəhləri doldurun, – deyib xüsusi bir şövqlə ayağa qalxdı, konyakla dolu qədəhini əlinə alıb (Kələntər müəllim məclislərdə həmişə konyak içirdi, çünki maaşı az və ailəsi böyük olduğu üçün, özü konyak ala bilmirdi), Arzuya baxa-baxa ilk söz demək istədi, amma bu zaman birdən-birə Xıdır müəllim də ayağa qalxdı, qollarının, pencəyinin üstündən də hiss olunan əzəmətli əzələlərini oynatdı: – Bir dəqiqə! Bir dəqiqə, əziz dostlar!– Xıdır müəllim içinə araq süzdüyü iri qədəhi yuxarı qaldırdı. – Icazə verin bu gözəl gündə ilk sözü mən deyim. Mən bir söz deyim, ondan sonra Kələntər müəllim nə qədər istəyir söz desin! Ürəyimdə sözüm var mənim, əziz dostlar! Gəlin bu gözəl axşamda bu ilk qədəhləri atamız və rəhbərimiz, əziz Stalin yoldaşın sağlığına içək! Yaşasın, min il yaşasın Iosif Vissarionoviç Stalin! Tarixin ən müdrik adamıdır yoldaş Stalin! Təsadüfi deyil ki, yoldaş Stalin 72 dil bilir!– Xıdır müəllim bu sözləri deyən kimi, arağın insan orqanizminə pis təsir etdiyini yaxşı bilsə də, qədəhi başına çəkdi və arağın hamısını içdi, sonra qədəhi ağzı üstə çevirib mizə qoydu, yəni ki, baxın, dibində bircə qram da qalmayıb. Məclisə bir anlıq sükut çökdü, sonra Ələsgər müəllim cəld ayağa qalxdı: – Gözəl sağlıqdır!– dedi. – Qalxın ayağa, dostlar! Xıdır müəllim ürəyimizdən xəbər verdi! Əziz Stalin yoldaşın sağlığına! Hamı, hətta Arzu da, arvadlar da ayağa qalxdı və başqa vaxt bütün məclis boyu heç yarım qədəh araq içməyən Ələsgər müəllim bu sağlığa əlindəki dolu qədəhi axıracan içdi. Kələntər müəllim də, Əlibaba müəllim də, Firidun müəllim də qədəhləri dibinəcən içdilər. Xosrov müəllim arvadının qulağına pıçıldadı: – Sənin sağlığına!.. – və o da qədəhi axıracan içdi. Hamı yerində əyləşdi. Xıdır müəllimin dediyi sağlıqdan sonra, məclisin əvvəlki ovqatı, elə bil ki, itmişdi və heç kim danışmırdı, çəngəl-bıçaqların səsində bir nigarançılıq var idi; təkcə Xıdır müəllimin kefi kök idi, dediyi sağlıq özünün xoşuna gəlmişdi, özünə ləzzət vermişdi və bayaq Ələsgər müəllimin mətbəxdə doğradığı soyutma toyuğun budunu iştahla yeyə-yeyə bütün içində bir fəxarət hiss edirdi. Xosrov müəllimin arvadının adı Gülzar idi, uşaq bağçasında tərbiyəçi işləyirdi və Xosrov müəllim dünyanın ən qəribə bir təsadüfü nəticəsində Gülzar xanımla tapışandan sonra elə bil ki, illərdən bəri dəmir çərçivəyə salınmış bütün hissləri, bütün düşüncələri azadlığa çıxmışdı. Hadrutdan sonra Xosrov müəllim nəinki hansı bir xoşbəxtliyisə arzulayırdı, hətta belə bir arzuya iddiası da yox idi, amma elə ki, Gülzar xanım birdən-birə, tamamilə, gözlənilmədən onun həyatının bir parçasına çevrildi, məlum oldu ki, əslində, Xosrov müəllimin bütün hiss-həyəcanı, bütün bədəni belə bir xoşbəxtliyin, belə bir məhəbbətin həsrətində imiş. Hadrut və

115

Hadrutdan sonrakı illər Xosrov müəllimi o qədər əzmişdi, o qədər yormuş, incitmişdi ki, indi həmin yorğunluğun, həmin acının yavaş-yavaş bədənindən çıxmasını, az qala, cismani hiss edirdi. Gülzar xanım yeddi ildən sonra uşağı olmadığı üçün, kişi bərbərxanasında dəllək işləyən birinci ərindən ayrılmışdı (o dəlləyin indi ikinci arvadından dörd uşağı vardı) və uşaq bağçasında tərbiyəçi işləsə də, əslində, səliqə-səhmanlı ev-eşik saxlamaqdan ötrü, ərdən ötrü yarandığı üçün, bütün fikrini-zikrini, bədənini çuğlayan qızğın hissləri öz içində boğa-boğa düz yeddi il tək yaşamışdı, bu müddətdə bu yaraşıqlı, ətli-qanlı qadına tamah salan çox olmuşdu, amma Gülzar xanım o adamların heç birini yaxına buraxmamışdı, hisslərin əlində yanıb-yaxılsa da, həyasından keçməmişdi və birinci əri o dəlləkdən sonra heç bir kişi ilə bir yastığa baş qoymamışdı. Qonşuluqda yaşayan Xosrov müəllim də birdən-birə, tamamilə, gözlənilmədən Gülzar xanımın həyatına daxil olmuşdi və tək yaşadığı o yeddi ilin xəyalları, şirin yuxuları bu iki ayda Gülzar xanım üçün həqiqətə çevrilmişdi. Xosrov müəllim ev yiyəsi və kişi idi, eyni zamanda, Xosrov müəllim – bu uzunboylu, ağsaçlı adam – Gülzar xanım üçün, elə bil ki, həm də övlad idi: bu iki ayda Gülzar xanım Xosrov müəllimə əri və övladı kimi xidmət edirdi. Xosrov müəllim əlini mizin altında Gülzar xanımın ağappaq və dolu əlinin üstünə qoydu; əlbəttə, bunu heç kim görmədi, amma Gülzar xanımın qırmızı yanaqları daha da pörtdü və bu qadında birdən-birə dəli ehtiras yarandı ki, indicə ərini qucaqlayıb bağrına bassın; gicgahı nəbz kimi vurmağa başladı və özünü güclə saxladı, əlini isə Xosrov müəllimin quru, amma hərarətli əlinin altından çəkmədi. Məclisin gərginliyi yavaş-yavaş ötüb keçirdi və Kələntər müəllim yenə də ayağa qalxdı, yenə də içinə konyak süzdüyü qədəhi əlinə götürdü, amma altdan yuxarı Kələntər müəllimə baxan Xıdır müəllim bu dəfə də birdən-birə ayağa qalxdı: – Əziz dostlar!– dedi. – Tamadadan min dəfə üzr istəyirəm ki, onu afsaytda qoyuram. Ancaq ürəyimə bir gözəl sağlıq gəlib ki, onu da bu gözəl məclisdə mən deməliyəm! Bu qədəhləri qaldıraq yoldaş Stalinin yaxın silahdaşı və tələbəsi, Azərbaycan bolşeviklərinin sevimli rəhbəri, Azərbaycan zəhmətkeşlərinin qayğıkeş atası, əziz Mir Cəfər Bağırov yoldaşın sağlığına! Yaşasın, min yaşasın yoldaş Mir Cəfər Bağırov! Yenə də məclisə bir anlıq sükut çökdü, amma bu dəfə Xıdır müəllim qədəhi o saat başına çəkmədi, nə isə hiss edib dayandı, bir-bir mizin arxasındakı adamlara baxdı. Xosrov müəllim heç vəchlə əlini mizin altında Gülzar xanımın əlinin üstündən çəkmək istəmirdi, amma birdən-birə, tamamilə, gözlənilmədən, tamamilə, qəflətən Xosrov müəllimə elə gəldi ki, yenə də Hadrutdakı o tonqalı görür, hətta o tonqalın istisini hiss etdi, bu isti, Gülzarın əlinin hərarətini çəkib Xosrov müəllimin ovucundan çıxartdı; bu həmin tonqalın istisi idi ki, illərdən bəri gecə yatdığı çarpayıda da, gündüzlər dərs dediyi sinif otağında da Xosrov müəllimi təqib etmişdi və bu məclisdə oturanlardan heç kimin, hətta, Gülzarın da o təqibdən, o təqibin ağrısından-acısından xəbəri yox idi. Xıdır müəllimin indicə dediyi sağlıq Xosrov müəllimin Gülzarla birlikdə bu iki aylıq həyatına o qədər yad idi, Gülzarla birlikdə, əslində, ilk dəfə cəmiyyət içinə çıxdığı bu məclisdəki hisslərinə, həyəcanına o qədər yabançı idi ki, heç özü də bilmədi ki, birdən-birə necə ayağa qalxdı və Xıdır müəllimə baxa-baxa əsəbdən titrəyən bir səslə:

116

– Mir Cəfər Bağırov yoldaş bizim rəhbərimizdi, düzdü, – dedi. – Amma niyə qoymursuz səhərdən bəri bu gözəl qızın – Xosrov müəllim uzun qolunu qaldırıb barmağı ilə Arzunu göstərdi – sağlığına içək, bu gözəl qızı təbrik edək. Bu dəfə o balaca otağa elə dərin bir sükut çökdü ki, məclisdəkilərin, o cümlədən də Xıdır müəllimin gözləri elə bərələ qaldı ki, özündən asılı olmayaraq, Xosrov müəllimin dizləri titrəməyə başladı, nə dediyini, necə bir iş gördüyünü, elə bil ki, indi başa düşdü və həmin məqamda ilk özünə gələn adam yenə də Ələsgər müəllim oldu, tələsik ayağa qalxdı: – Bir dəqiqə, bir dəqiqə, Xosrov müəllim, – dedi və həyəcandan udqundu. – Arzu qaçmır ki, buradakı özümüzünküdü, sağlığına da içəcəyik, təbrik də edəcəyik. Ancaq bu qədəhləri qaldıraq Xıdır müəllim deyən sağlığa. Doğrusu, bizi qabaqladı Xıdır müəllim, yaxşı da elədi... hamımızın ürəyindən dedi, sənin də ürəyindən dedi, Xosrov müəllim. Sağ olsun yoldaş Mir Cəfər Bağırov, onun sağlığına. O böyük insan başımızın üstündən əskik olmasın, həmişə bizə bu cür müdrik rəhbər olsun. Həmişə bizə yol göstərsin! Mizin arxasında əyləşənlər yenə də bir nəfər kimi ayağa qalxıb qədəhləri başlarına çəkdilər və Xosrov müəllim də birdən-birə titrəməyə başlamış əlini uzadıb mizin üstündəki qədəhi götürdü, arağı Mir Cəfər Bağırov yoldaşın sağlığına içdi. Xosrov müəllim başa düşmüşdü ki, səhv edib, bağışlanmaz bir səhv buraxıb və bu səhv ona çox baha başa gələ bilər. Gülzarı ondan ayıra bilər və Xosrov müəllim ölməyə hazır idi, amma yenə də tək yaşamaq istəmirdi, bu iki ayın istisinin yenə də həmişəlik bir keçmişdə qalmasını istəmirdi. Bundan sonra məclis heç cürə əvvəlki həvəsi, əvvəlki şövqü bərpa edə bilmədi; mizin arxasında əyləşən qonaqlar, elə Ələsgər müəllim də, Firuzə xanım da tez-tez ürkək nəzərlərlə Xıdır müəllimə tərəf baxırdı: Xıdır müəllim qaş-qabağını sallayıb papiros çəkirdi və heç kimə baxmır, heç bir söz demirdi. Xosrov müəllimin bütün içindən dəhşətli bir qorxu hissi baş qaldırmışdı və o tonqalın istisi, elə bil ki, bədəninin tüklərini ütürdü, elə bil ki, o bir nəfərin iki əlilə də başı üstündə fırlatdığı o məşəl indicə bütün sir-sifətini yandıracaqdı və Xosrov müəllim yenə də udqunduqca, uzun və ucu iti hülqumu enib-qalxdıqca adama elə gəlirdi ki, bu adam başdan-başa əzab-əziyyət içindədi. Təkcə Gülzar xanım, elə bil ki, heç nə başa düşmürdü (və yəqin elə doğrudan da belə idi!), eləcə gülümsəyirdi, eləcə məhəbbət, nəvaziş dolu nəzərlərlə ərinə baxırdı, sonra Gülzar xanım özü əlini mizin altında Xosrov müəllimin əlinin üstünə qoydu, amma Xosrov müəllim daha o əlin hərarətini hiss etmədi. Ələsgər müəllim dedi: – Indi Arzudan xahiş edək bir şer oxusun! Arzu özünün beləcə ad günlərində təzə əzbərlədiyi şerlər oxuyurdu və bu şerlər siyasi-ictimai mövzularda olurdu, çünki Arzu siyasi-ictimai mövzulu şerləri xoşlayırdı; həmin qış axşamı da ayağa qalxıb əllərini arxasına qoydu, ütülənmiş qırmızı ipək qalstuklu sinəsini irəli verdi və hər bir sözü xüsusi vurğu ilə tələffüz edə-edə şer dedi:
Bəşər dühasının sönməz ulduzu, Əziz rəhbərimiz, atamız Stalin! Ürəyimiz, sevgimizin sonsuzu Bil ki, əzəl gündən sənindir, sənin! Ey bütün ellərin şöhrəti, şanı,

117

Aparırsan bizi zəfərlərə sən! Əməlin qərq edib nura cahanı! Bir nəğmə çağlayır mənim sinəmdən: Eşq olsun Stalinə! Yaşasın Stalin! Həyatın mənası, Məzmunudur o!

Arzu şeri deyib qurtaran kimi, hamı əl çaldı və Ələsgər müəllim fürsətdən istifadə edib Xıdır müəllimə baxa-baxa bir daha yoldaş Stalinin şərəfinə sağlıq dedi və yenə də hamı, o cümlədən, Xosrov müəllim ayağa qalxıb qədəhləri dibinəcən içdilər. Arzu isə indi rus dilində bir şer söyləmək istəyirdi. Bu şeri keçən il «Oqonyok» jurnalında oxuyub əzbərləmişdi, oradakı bir parça, xüsusilə, xoşuna gəlirdi və Arzu yenə də hər sözü xüsusi vurğu ilə tələffüz edə-edə dedi: – Osip Kolıçev. «Priqlaşeniye k pesne». Otrıvok iz stixotvoreniya.
Vı bıli vçera Bezımennı, Sedaya zurna Suleymana, Djambula Sedaya dombra... Tak poyte je Stalinu Slavu Stixami, Podobnımi splavu Zolota i serebra!..

Yenə hamı əl çaldı və Ələsgər müəllim fikirləşdi ki, görəsən, yenə də qalxıb Stalin yoldaşın sağlığına içsinlər, yoxsa yox? Yox, lazım deyildi, bu lap ağ olardı və Ələsgər müəllim qaş düzəltdiyi yerdə vurub gözü də çıxarardı. Əlbəttə, Arzunun bu cür şerlər əzbərləməyi, əslində, Ələsgər müəllimin ürəyincə deyildi, amma nə etmək olardı, Arzu zəmanə uşağı idi və bu axşam Arzunun bu iki şeri söyləməyi lap yerinə düşdü; Xıdır müəllim, hər halda, tamam eşşək deyildi, qoy başa düşsün, görsün ki, məktəb müdirinin ailəsi necə ideyalıdır və Xosrov müəllimin bayaqkı hərəkəti də təsadüfi bir şeydir. Əvvəlcə, o vaxtlar ki, Əvəz bəy hələ ingilis casusu və terrorçu kimi ifşa olunmamışdı, belə ad günlərindən birində Arzu əllərini arxasında tutub, sinəsini qabağa verib (onda hələ pioner deyildi) əziz Stalin baba haqqında əvvəlcə Azərbaycan dilində, sonra da rus dilində şerlər deyəndə Əvəz bəy (Ələsgər müəllimin yanında oturmuşdu) dodaqaltı pıçıldadı: «–Yaxşı ki, fransız dilində də belə şerlər demir». Onda Ələsgər müəllim özünü eşitməzliyə vurdu, amma bir müddət ürəyi nigarançılıqla döyündü, diqqətlə mizin arxasında oturanlara, xüsusən, Əflatun müəllimə baxdı –yox, Əvəz bəyin o pıçıltısını heç kim eşitməmişdi və Əflatun müəllim də içib keflənmişdi, dünya da vecinə deyildi. Bu hadisə o vaxt olmuşdu – üç il bundan əvvəl, o vaxt heç kim Əvəz bəyin pıçıltısını eşitməmişdi, amma buna baxmayaraq, Əvəz bəy indi həyatda yox idi. Əvəz bəy güllələnmişdi və güllələnəndən sonra da məktəbdəki iclaslarda, mitinqlərdə, «izhari-nifrət» yığıncaqlarında hamı, o cümlədən, Ələsgər müəllim Əvəz bəyin adını çəkir, onu dönə-dönə ifşa edir, sayıq olmağa, maskalanmış xalq düşmənlərini görməyə çağırırdı. Pıçıltını eşitmək vacib deyildi, bəzən Ələsgər müəllimə elə gəlirdi ki, əlaqədar orqanlar uzaqdan-uzağa adamın ürəyinə də girir, düşüncəsini də oxuyur və 118

həmin vaxtlar Ələsgər müəllimin bütün əhvalı pozulurdu, güclə özünü ələ alırdı, Əflatun müəllimi tovlaya-tovlaya, qoltuğuna verə-verə, pişim-pişimlə məktəbdə camaatı yola verirdi. Arzunun on yaşı tamam olduğu həmin qarlı qış axşamı Xıdır müəllim eləcə papiros çəkir, hərdənbir araq içir, danışmır və fikirləşirdi. Xıdır müəllim dünyanın işləri barədə, insanların naşükürlüyü barədə, qeyrətsizliyi, vicdansızlığı barədə fikirləşirdi. Inqilabdan əvvəl biz nə idik? Heç nə, bir nəfər də fərli idmançımız yox idi. Bu boyda Azərbaycanda beş-altı dənə pəhləvan var idi, beş-altı dənə də ağırlıq qaldıran, vəssalam! Onlar da primitiviydi, beynəlxalq arenaya çıxmamışdılar. Bakının cəmi-cümlətani ikicə dənə idman klubu var idi: «Sokol», bir də ki, «Unitas», vəssalam. Elə Rusiyanın özündə nə var idi? Bircə Poddubnıydı, bir də ki, Zaikin də, başqa nə varıydı. Yoldaş Stalin ölkədə bədən tərbiyəsini bu cür inkişaf elətdirdi!.. Indi ölkədə altmış minə (minə!) qədər bədən tərbiyəsi kollektivi var, idmançıların sayı beş milyona yaxındı, minə qədər idman zalı var, stadionların sayı üç yüzü (üç yüzü e!) ötüb! Daha nə istəyirsiz, ay qeyrətsizlər?! Sovet gimnastları Antverpendə Üçüncü Fəhlə Olimpiadasında iştirak etdi! Bu qədər yüksəlişi görməmək olar? Kim eləyib bizim bu yüksəlişimizi? Yoldaş Stalin! Bəs Azərbaycanda kim eləyib bunları? Yoldaş Mir Cəfər Bağırov! Gimnastika, yüngül atletika, basketbol, voleybol... Inqilabdan əvvəl varıydı bunlar? Allahın topu yox idi, cındır əsgiləri basırdılar girdə torbanın içinə, ağzını tikirdilər, guya ki, topdu, Kömürçü meydanında futbol oynayırdılar... Bəs indi necə olur ki, adını da müəllim qoymusan, yeni nəsil tərbiyə edirsən, ay Xosrov müəllim, adamın dili də gəlmir sənə müqəddəs sovet müəllimi sözünü desin! – o boyda kişinin, o boyda rəhbərin sağlığına içmirsən? Üzdən baxırsan ki, fağırın biridi, amma, əslində, vələdüznanın cövhəridi bu Xosrov müəllim. Görmürsən zaraza, gedib özünə necə arvad tapıb alıb? Arvad deyil, balıqdı köpək qızı!.. Xıdır müəllim nifrət dolu nəzərlərlə Xosrov müəllimə baxdı və Xosrov müəllim də bu baxışların altında ağappaq ağardı, hiss etdi ki, kiçilir, tamam balacalaşır və dünyanın hər üzünü görmüş bu adam Xıdır müəllimin həmin baxışları altında az qaldı ağlasın. Xosrov müəllim sövq-təbii hiss edirdi: elə bir səhv buraxıb ki, bunun axırı mütləq pis qurtaracaq; iki aydı ki, Xosrov müəllim hər dəfə evdən çıxıb məktəbə gedəndə (məktəbdən başqa bir yerə getmirdi) Gülzarla bir yerdə yatdıqları çarpayıdakı döşəyin, balıncın o mehriban, o sevimli istisini də özü ilə aparırdı, sinifdə uşaqlara dərs keçirdi, amma boynunun ardında, kürəyində o istini hiss edirdi, o balınc istisi də, o döşək istisi də, əslində, Gülzar xanımın sim kimi tarım çəkilmiş, dolu və hamar bədəninin istisi idi və Arzunun on yaşının tamam oduğu həmin qış axşamı Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki, o istini güclə onun bədənindən, hisslərindən dartıb çıxarırlar. Kələntər müəllim bir az içəndən sonra, dostluqdan, etibardan, vəfadan, səmimilikdən, xeyirxahlıqdan gözəl sözlər dedi. Füzulidən və Seyid Əzim Şirvanidən müdrik misallar söylədi, Ələsgər müəllim məclisin siyasi səviyyəsini qaldırmağa çalışa-çalışa bir bəhanə tapıb yenidən Mir Cəfər Bağırov yoldaşın şərəfinə sağlıq dedi (və mizin arxasındakıların hamısı ayağa qalxıb qədəhlərini dibinəcən boşaltdılar), sonra Bakı ilə, Azərbaycan bolşevikləri ilə xüsusi bağlı olduqları üçün, yoldaş Stalinin yaxın silahdaşlarından və şagirdlərindən yoldaş Anastas Ivanoviç Mikoyanın və yoldaş Lavrenti Pavloviç Beriyanın şərəfinə sağlıq

119

dedi, mizin arxasında əyləşənlərin də hamısının haqqında ayrı-ayrılıqda sağlıqlar deyildi (bircə Xosrov müəllim və Gülzar xanım haqqında heç kim, o cümlədən, Ələsgər müəllim də cəsarət edib sağlıq demədi), hətta Firidun müəllim iki-üç xalq mahnısı da oxudu, amma bütün bunlara baxmayaraq, məclisdəki o gizli, o üstüörtülü gərginlik axıradək davam etdi. Təkcə Gülzar xanım dünyadan xəbərsiz idi, hətta sağlıqlarına söz deyilmədiyi də bu qadına təsir etməmişdi, eləcə mehribanlıqla, eləcə səmimiyyətlə hamının üzünə gülümsəyirdi, eləcə məhəbbət dolu gözləriylə Xosrov müəllimə baxırdı və Gülzar xanımın iri, qara gözlərinin dərininə çökmüş və o iri qara gözləri işım-işım işıldadan o xoşbəxtlik, o səadət də bütün məclis boyu o qadınla birgə oldu. Xıdır müəllim isə bütün idmançı iradəsini toplayıb özünü məcbur etdi ki, məclisin axırına qədər otursun və hamı ilə birlikdə bu mizin arxasından qalxsın, yoxsa belə çıxardı ki, Xıdır müəllim meydandan qaçır; yox, Xıdır müəllim meydandan qaçmayacaqdı, çünki rəqibin qarşısından geri çəkilmək, güzəştə getmək Xıdır müəllimin idmançı təbiətinə zidd idi, bu adamlar hələ Xıdır müəllimi yaxşı tanımırdılar. Gecə qonaqlar dağılandan sonra, Ələsgər müəllim, elə bil ki, bütün məclis boyu oynadığı roldan çıxa bilmirdi, şəstlə Arzudan soruşdu: – Hə, necə oldu? Gördün sənin yubileyini necə keçirtdik?! Arzu başı ilə təsdiq edə-edə: – Hə, yaxşı oldu, – dedi. – Ancaq divar qəzetində Xosrov müəllimi də tənqid edəcəyəm. Ələsgər müəllim hiss etdi ki, qızarır: – Niyə? – Bəs görmədin? – Nəyi? – Stalin babanın sevimli şagirdi Mir Cəfər Bağırovun sağlığına içmədi! Həmişə təmkinli Ələsgər müəllim o qədər yanıb-yaxıldı ki, özünü saxlaya bilmədi, əməlli-başlı hirsləndi: – Ay qız, sən necə adamsan? Bəs, o sənin sağlığına içmək istəyirdi də! – Nolsun? Sən özün dedin ki, mənim sağlığıma həmişə içmək olar. Ancaq rəhbərlərin sağlığına birinci içmək lazımdır. Sən də bir şeyi düz eləmədin. – Mən? Mən nəyi düzgün eləmədim? – Sən dedin ki, Arzu özümüzünküdür, onun sağlığına sonra içərik. Belə çıxır ki, rəhbərlər özümüzünkü deyil... Ələsgər müəllimin matı-qutu qurudu: – Mənim daha sənə heç bir sözüm yoxdur... – Nədi? Düz demirəm? Rəhbərlər özümüzünkü deyil? Ələsgər müəllim özünü ələ aldı: – Özümüzünküdü, əlbəttə... Ola bilsin ki, mən fikrimi düzgün çatdırmamışam. Amma sən də Xosrov müəllimi düz başa düşməmisən. Xosrov müəllim o cürə demək istəmirdi... – Bəs necə demək istəyirdi? – Istəyirdi ki... Bilirsən, elə şeylər var ki, sən hələ balacasan, başa düşmürsən... – Başa düşmürəm? – Başa düşmürsən... Sən ağıllı qızsan, amma elə şeylər var ki... – Çox yaxşı. Onda bizim divar qəzetimizdə sən mənə cavab yazarsan!

120

– Belə şeyləri yazmaq olmaz. – Niyə? Ələsgər müəllim gəlib qızının yanında oturdu, Arzunu öpdü, Arzunun xoşladığı maraqlı hadisələrdən danışmağa başladı, Arzunun fikrini yayındırmaq istədi, Firuzə xanım (fikrində Xıdır müəllimin yeddi arxa dönənini söyə-söyə) mətbəxdə çəngəl-bıçağı, boşqabları yuyub quruladıqca, Ələsgər müəllim Arzuya xoş sözlər dedi və birdən-birə özü də hiss etdi ki, o qarlı qış gecəsi qızına yaltaqlanır... Səhəri gün o qar yenə də hər tərəfi eləcə bürümüşdü, amma o qarın ağlığı, elə bil ki, dünən axşamkı təmizliyini itirmişdi və Ələsgər müəllimə elə gəlirdi ki, qarın o ağlığı nəsə gözəgörünməz bir çirkabla örtülüb; elə bil ki, o qar irin idi, nazik pərdəsini partladıb ətrafı batıracaqdı. Ələsgər müəllim gecəni çox narahat keçirmişdi, çarpayıda uzanıb hər iyirmiotuz dəqiqəlik mürgüdən, yüngül yuxudan sonra diksinib, ayılıb özünə ürək-dirək vermişdi: «Heç nə olmaz. Nə olacaq axı? Lap gözəl qonaqlıq keçdi. Bir söz idi dedi də... Sonrası yaxşı oldu, hər şeyi yuyub apardı. Dördgözün (Mir Cəfər Bağırov eynək taxdığı üçün camaat hərdən öz-özünə fikirləşəndə, ən yaxın, ən etibarlı adamla o tərəf-bu tərəfə baxa-baxa pıçıltıyla danışanda onu belə adlandırırdı: dördgöz) sağlığına iki dəfə içildi... heç nə olmaz...» və Ələsgər müəllim səhər qalxıb o soyuq havada mətbəxdəki əlüzyuyanın altında möhkəmcə yuyundu (soyuq havalarda heç vaxt belə yuyunmazdı), o soyuq su, elə bil, kişiyə bir toxtaqlıq, bir təpər verdi, amma evdən çıxıb ayağının altındakı qarı xırçıldada-xırçıldada məktəbə yaxınlaşdıqca, o nigarançılıq yenə də artmağa başladı. Məktəbdə Ələsgər müəllimin müdir otağına birinci girən adam Kələntər müəllim oldu və Kələntər müəllim o səhər çağı dünyanın ən qayğılı adamlarından biri idi. – Yaxşı məclis keçirdik. O gün olsun ki, Arzu balanın iyirmi illiyini keçirək! – Çox sağ ol... – Firuzə xanımın da süfrəsinə söz ola bilməz. – Hə. – Ələsgər müəllim gülümsədi, amma ürəyi daha artıq bir narahatlıqla döyündü, çünki Ələsgər müəllim gözlərindən görürdü ki, Kələntər müəllim də çox nigaran bir gecə keçirib. – Çox yaxşı keçdi məclis... – Kələntər müəllim gözlərini Ələsgər müəllimin gözlərindən yayındırdı. – Ancaq... bu zalım oğlu zalım Xosrov müəllimin başına Allah bir az ağıl qoysun... – Fikir vermə, keçdi, getdi... Bu barədə nə qədər az söhbət olsa, bir elə yaxşıdı... Guya ki, heç nə olmayıb, üstünü vurma!.. – Mən harda vuracağam üstünü? – Və birdən-birə o əhli-kef, o zarafatcıl, nikbin Kələntər müəllimin dodaqları tutrədi. – Qorxuram!.. – dedi. – Qorxuram!.. Yeddi qızın atasıyam... Ələsgər müəllim həmişə müdir otağındakı mizin üstündə olan qalın şüşə qrafindən stəkana su töküb Kələntər müəllimə yaxınlaşdı və suyu Kələntər müəllimə uzatdı: – Sakit ol, əşşi!.. Nə olacaq sənə? Sənə nə dəxli var? Qazan qaynasa, o bədbəxt oğlu Xosrovun başında qaynayacaq də... – Deyirsən mənə dəxli yoxdu? – Əlbəttə!

121

– Bəs sənə? Ələsgər müəllim təəccüb etdi və ürəyi daha şiddətlə vurmağa başladı: – Mənə? Mən də sənin kimi. Mənə də dəxli yoxdu!.. – Axı, sənin evində olub!.. – Nə olsun? Suyu içəndən sonra bir az özünə gəlmiş Kələntər müəllim çiynini çəkdi, sonra söruşdu: – Necə bilirsən, o köpək oğlu Xıdır gedib xəbər verəcək? – Köhnə bakılı olduğu üçün Bakı sakinlərinin çoxunu tanıyan Kələntər müəllim: – Bunlar, – dedi, – Xıdırgil nəsillikcə pis adam olublar!.. Bunun atası hambal Orduxan, deyirlər, bir kasa bozbaşdan ötrü hazırmış bütün Bakını satsın!.. Ələsgər müəllim bir söz demədi; əslində, bu kabinetə girən kimi, Xıdır müəllimi çağırmaq istədi, amma çağırmadı, fikirləşdi ki, «qarğa, məndə qoz var» olar. Xıdır müəllim olanda nə olar, o da adamdı, o da başa düşə bilər ki, başqalarını bədbəxt eləmək olmaz, ailələri var, uşaqları var, onları didərgin salmaq olmaz. Kələntər müəllimdən sonra, Firidun müəllim həyəcanla kabinetə girdi: – Bu əclafı görürsən?! Ələsgər müəllim, əlbəttə, bilirdi ki, söhbət kimdən gedir, amma Firidun müəllim həmişə ədəb-ərkanla danışan mədəni bir adam idi və onun beləcə həyəcanlanması, beləcə söyməsi Ələsgər müəllimin, onsuz da, pozulmuş əsəblərini daha da gərginləşdirdi: – Kimi söyürsən? Nolub axı, sizə? Kimi deyirsən? – Necə kimi? Xıdırı! Indicə yaxınlaşıb məndən soruşur ki, dünənki hadisəni bu gün partbüronun iclasına qoyacaqsan, yoxsa yox? Özü də elə-belə soruşmur e, hədəylə soruşur... Ələsgər müəllim özünü saxlaya bilmədi: – Bay sənin imanına tüpürüm!.. – Sən də belə adamı məclisə çağırırsan... – Sizə görə çağırırdım də!.. Deyirdim ki, bu imansızın sizlərdə işi olmasın!.. Mən nə bilim ki, Allah Xosrovun ağlını başından alıb? Nə bilim, qanadıma baxmışdım? Firidun müəllim kabinetdən çıxanda Ələsgər müəllim birdən-birə Əvəz bəyi xatırladı, daha doğrusu, Əvəz bəyin arvadını, qızını yadına saldı; indi Əvəz bəyə nə vardı ki, bu dünyaya bir gün gələn bir gün də köçəsi idi, dərd o arvadın, o qızın dərdi idi, xalq düşməninin ailəsi kimi, evsiz-eşiksiz didərgin düşmüşdülər, bax, bu yerdə deyiblər ki, vay qalanın halına... O tək arvad, o tək qız indi Qazaxıstanın o çöllərində nə eləyirdilər, hansı müsibətin içindəydilər?.. Indi bu nə işiydi belə, bu nə oyunuydu Xosrov çıxartdı?.. Taleyin işidi-nədi?.. Əlibaba müəllim içəri girdi: – Salam. – Salam. – Nə var, nə yox? – Nə olacaq? Sağlığın... – Bilirsən nə var? Dünən içməyimə baxma, araq tutmurdu məni. Bütün gecəni fikirləşmişəm. Iyirmi ilin partiyaçısıyam! Uşaq döyüləm mən! Sinəmi qabağa verib

122

Xosrovu müdafiə edəcəyəm! Mən hələ bolşevik vicdanımı itirməmişəm! Amma çoxları itirib! Çoxları çoxdan itirib!.. Mən... – Əşşi, hələ bir dayan görək də... – Ələsgər müəllim başa düşdü ki, Əlibaba müəllim də bütün gecəni özünə toxtaqlıq verib. – Nə olub? – Necə nə olub, a kişi, yatmısan? Bütün məktəb soruşur ki, dünən Ələsgər müəllimgildə nə hadisə baş verib helə? Xıdır yayıb hamıya... Kimi görür, deyir ki, baxarsız, nə oyun açacağam o uzun biqeyrətin, Xosrovu deyir, başına!.. Ələsgər müəllim yenə də özünü saxlaya bilmədi: – Nə alçağıymış, ə, bu? – Həyəcandan Ələsgər müəllimin bütün içi əsirdi, özü də öz ürəyinin tıppıltısını eşidirdi və elə bil ki, bu dəm o uzaq Qazaxıstan çöllərindəki Əvəz bəyin arvadıyla qızı deyildi, Firuzə xanımla Arzu idi. Ələsgər müəllim yaşadığı illərin qorxusunu heç vaxt bu qədər dərindən hiss etməmişdi, fəlakəti bu qədər yaxında duymamışdı. Qazaxıstanın o kimsəsiz çöllərində, o qar çovğununun içində, şikara baxan canavar gözləri kimi, çılğın kişi gözlərinin, şəhvətli baxışlarının altında iki nəfər kök ana-balanın – Firuzənin və Arzunun güzəranı Ələsgər müəllim üçün o qədər gerçək göründü ki, kişinin ürəyi bulandı, alnını soyuq tər bürüdü, mədəsindən sancı tutdu. Ələsgər müəllim təcrübəli adam idi, özünü ələ almağı bacarırdı, ən çətin məqamlarda da tədbirlə hərəkət edirdi, amma həmin qış səhəri məktəbdə on səkkiz il əyləşdiyi o müdir otağında Ələsgər müəllim uşaq kimi tamam bir ümidsizlik içində batırdı. Bir müddət otağa heç kim girmədi, amma bütün o müddət ərzində Ələsgər müəllimə elə gəldi ki, kimsə qapının arxasında dayanıb, ürəyi döyünə-döyünə içəri girməyə cəsarət etmir; beləydisə də, belə deyildisə də, qapı açıldı, Xosrov müəllim içəri girdi, eləcə qapının ağzında dayandı. Ələsgər müəllim başdan-ayağa bir yazıqlıq içində olan bu uzun, arıq adama baxdı: dünənki şövqdən, dünənki xoşbəxtlikdən əsər-əlamət yox idi və elə bil ki, Xosrov müəllim əvvəlkilərə, yəni Gülzarla tapışmadığı vaxtlara nisbətən də daha artıq bir qaragünlük içində idi. Ələsgər müəllimə elə gəldi ki, Xosrov müəllimin o ağ saçları da, əslində, bu gecə ağarıb və elə bil ki, Ələsgər müəllim Xosrov müəllimə yox, sonu lap yaxın olan əlacsız bir xəstəyə baxır, hətta bir anlıq, cəmi bircə anlıq Ələsgər müəllimə elə gəldi ki, Xosrov müəllim tabutun içində uzanıb və o tabutu indi gətirib qapının ağzında dik qoyublar; kişi özü gözünün qabağına gələn bu görümdən diksinib ayağa qalxdı və gəlib Xosrov müəllimlə üzbəüz dayandı. – Əşşi, – dedi Ələsgər müəllim, – sənə nə olacaqdı o... o... – Ələsgər müəllim bu yerdə özünü saxladı, ürək eləyib ONU (dördgözü) söymədi, – onun sağlığına içsəydin? Hə? Istəmirsən, ürəyində başqa sağlığa iç də, sənin ürəyinə girən var?! Uşaqsan sən, hə? Bu qədər müddətdi sən bu zırıltını görmürsən? Hə? Indi də sarını udmusan!.. Xosrov müəllim udquna-udquna, nazik boğazının uzun və iti hülqumu yuxarıaşağı qalxıb düşə-düşə: – Bilmirəm, – dedi, – vallah, bilmirəm necə oldu o sözlər ağzımdan çıxdı... Sizi də pis vəziyyətdə qoydum... Mən cəhənnəm, qorxuram sizə də söz gələ... Ələsgər müəllim bu dəfə əməlli-başlı səksəndi: – Bizə niyə? Biz nə etmişik ki?.. Xosrov müəllim:

123

– Nə bilim... – dedi. – Adamın ürəyinə hər şey gəlir... Bu vaxt kabinetin qapısı açıldı və gözlərindən qəzəb yağan Xıdır müəllim içəri girmək istədi, amma Ələsgər müəllimi Xosrov müəllimlə üzbəüz dayanmış görüb qapını bərk (nümayişkarcasına!) örtdü. – Bunu görmürdün orda sən, ay bədbəxt oğlu? – soruşdu. Ələsgər müəllim qapıdan gözünü çəkib yenə də Xosrov müəllimə baxa-baxa açıq-aşkar bir ümidsizliklə: – Bunu görmürdün orda sən, ay bədbəxt oğlu?– soruşdu. –Başına söz qəhətiydi sənin? Özün də təzə-təzə bədliyin daşını atmısan, təzə ailə qurmusan!.. Xosrov müəllim səhərə kimi yatmamışdı; qonaqlıqdan evlərinə gələndə əvvəlcə soyunub yerlərinə girdilər, tramvayla gəldikləri üçün soyuğa düşmüşdülər və bayırın o soyuğundan sonra dünyanın işlərindən xəbəri olmayan Gülzar xanım çarpayıda Xosrov müəllimi hamar dərili, dolu və isti qucağına basdı və o hamar dəri, o isti, o mehriban bədən Xosrov müəllimə hər şeyi unutdurdu, belə istinin, belə mehribanlığın içində Xosrov müəllimin iki aydan bəri davam edib gələn və bayaqkı məclisdə birdən-birə, az qala, tamam uzaqlaşıb getmiş o xoşbəxtliyi, elə bil, yenə də geri qayıtdı və o xoşbəxtlik məqamlarında Xosrov müəllim üçün dünyada nə Xıdır müəllim, nə Mir Cəfər Bağırov, nə də onun qorxusu var idi; Gülzarın tək-tənha yaşadığı o yeddi il ərzində öz içində əlbəyaxa olduğu, boğduğu hisslər indi hər dəfə təzə bir eşqlə qarşısını almaq istəmədiyi bir ehtirasla coşurdu və bütün bu iki ay ərzində onlar həmin eşqlə, həmin ehtirasla yaşayırdılar və həmin qarlı qış gecəsi də belə oldu, sonra Gülzar tamam taqətdən düşüb gözəl bir yuxu ilə yatdı və Xosrov müəllim iki ay bundan əvvələ qədər illərdən bəri tənha yaşadığı o balaca otağın qaranlığı içində lap başqa bir dünyanın – iki ay bundan əvvələ qədər Xosrov müəllim üçün səsçatmaz, ünyetməz bir dünyanın sirri, əfsanəsi kimi alaqaranlıqda Gülzarın ağ və dolu qollarına, iri və hərarətli döşlərinə baxdıqca birdən-birə yadına saldı ki, dünyada Xıdır müəllim var, dünyada Mir Cəfər Bağırov var və dünyada Xıdır müəllimlə Mir Cəfər Bağırov arasında – bu uzun məsafədə – get-gedə böyüyən, biri o birisindən uca elə adamlar (və o qədər adamlar!) var ki, Xosrov müəllim kimilərinin minini birdən büküb-bürmələyib maye azotun içinə basar, heç «uf» da deməz və o maye azotun soyuğu, elə bil ki, birdən-birə Xosrov müəllimin nəzərlərində Gülzarın isti bədənini buza çevirdi və indi o hamarlıq da buz hamarlığı idi. Xosrov müəllim səhərə kimi çarpayıda oturdu və həmin maye azot soyuğu içində ikisinin – Gülzarla Xosrov müəllimin arasına soxulmaq istəyən fəlakəti bir varlıq kimi hiss etdi. Hardasa uzaqlarda yanan o tonqalın şölələri də isti yox, həmin maye azot kimi, soyuq saçırdı... Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki, səhər açılacaq və o yenə də Ovanesin faytonuna minib YENIDƏN evdən çıxacaq, o gedər-qayıtmaz səfəri YENIDƏN başlayacaq, uşaqlar yenə də həmin o səhərdə olduğu kimi, səs-küy salacaq: – «Ata, sağ ol!..» – Bunu Cəfər deyəcək... – «Ata, tez gəl!..» – bunu Aslan deyəcək... – «Ata... Ata...» – bunu da iki yaşlı Azər deyəcək və Şirin bir dolu parç suyu yenidən onun ardınca atacaq və sonra Şirin də, altı yaşlı Cəfər də, dörd yaşlı Aslan da, iki yaşlı Azər də yenidən məhv olacaqlar, onu yenidən Hadruta buraxmayacaqlar və o tonqal yenidən alışıb yanacaq.

124

Xosrov müəllim çarpayıdan qalxmaq istədi, gedib əl-üzünü yumaq, bir az sakitləşmək istədi, amma kiçicik bir hərəkət də edəndə o gecəyarısı ona elə gəlirdi ki, Ovanesin faytonunda Şuşaya gedir, bu hərəkət də ona görədir ki, fayton yırğalayır və Şuşaya aparıb çıxaran o dağ yolu indi qapqara bir rəngə bürünmüşdü və Xosrov müəllim bu qara rəngi o qədər gerçək hiss edirdi ki, elə bil, indicə bu qara rəng bir şirə kimi, üz-gözünə, bədəninə yapışacaqdı və ən dəhşətlisi bu idi ki, Xosrov müəllimə o anlarda elə gəlirdi, elə bil, bu qara rəng indicə Gülzarın da o ağappaq bədənini bürüyəcəkdi. O gecə çağı çarpayıda oturmuş Xosrov müəllimin içindən eynilə o tonqalın kənarında olduğu kimi, bir zarıltı baş qaldırmağa başladı, daha doğrusu, bu səs insan zarıltısından daha artıq, bir zingiltini xatırladırdı və o zingilti get-gedə artırdı, amma bu vaxt deyəsən, Gülzar da Xosrov müəllimin içindən baş qaldırmış o səsi yuxuda eşitdi və... gülümsədi. Xosrov müəllim otağın qaranlığı içində Gülzarın sifətindəki o təbəssümü açıqaşkar hiss etdi. Gülzar yerində qurcalandı, qollarını daha da geniş açıb, Xosrov müəllimə tərəf çöndü. Gülzar ağappaq qollarını yastıq boyu uzatmışdı və qoltuğunun yumşaq tükləri də qaranlıq içində seçilirdi, döşünün biri ipək gecəköynəyinin yaxasından çölə çıxmışdı və Xosrov müəllim yenə də birdən-birə o döşlərin hərarətini hiss etməyə başladı, bu hiss, elə bil ki, onun içinə nəsə bir ilıqlıq gətirdi və həmin zingiltini kəsdi. Xosrov müəllim özünün başına gələcək müsibətdən qorxmurdu – müsibətdə onun üçün qorxulu bir şey yox idi – Xosrov müəllim Gülzar hisslərinin, Gülzar rəftarının bu iki aya dolmuş hərarətinin, istisinin donmağını, eləcə maye azota çevrilməyini istəmirdi. Sonra Xosrov müəllim Ələsgər müəllimi yadına saldı, Kələntər müəllimi yadına saldı, Əlibaba müəllimi yadına saldı, firidun müəllimi yadına saldı, bu adamların ailələri barədə fikirləşdi, Firuzə xanımı, Arzunu gözlərinin qabağına gətirdi və başa düşdü: elə bir səhv edib ki və bu səhvin nəticəsi elə ola bilər ki, Kələntər müəllimin yeddi qızından tutmuş Arzuyacan hamı küçələrə tökülər... Ələsgər müəllim gözlərini qapının ağzında dayanmış Xosrov müəllimdən çəkib mizə tərəf yaxınlaşdı, yenə Xosrov müəllimə nəsə demək istədi, amma demədi, təkcə əlini yellədi və köksünü ötürdü; elə bil, Xosrov müəllimin saçları doğrudan da bu bir gecənin içində ağarıb. Xosrov müəllim getdi. Ələsgər müəllim kabinetin məktəb həyətinə baxan pəncərəsinə yaxınlaşdı. Pəncərənin taxta sürahısına irili-xırdalı saxsı dibçəklər düzülmüşdü və o dibçəklərdə cürbəcür güllər bitmişdi, bu güllərin cürbəcür rəngi var idi və o rənglərin hamısı – qırmızısı da, sarısı da, bənövşəyisi də, yaşılı da indi Ələsgər müəllim üçün dünyanın dərdli, kədərli işlərindən xəbər verirdi... Bu gözəl gülləri Firuzə xanım bəsləyib, yetişdirib Arzu ilə məktəbə, bu otağa göndərmişdi və bu gözəl, bu zərif güllərin, çiçəklərin, əlbəttə, dünyadan xəbəri yox idi, bu gözəl, bu zərif güllər bilmirdi ki, bəzən insan nə günə düşür, bəzən insan ürəyində nələr çəkir, vicdan necə ağlayır... Ələsgər müəllim hiss etdi ki, kabinetin qapısı açıldı, amma geri çevrilmədi, bir müddət eləcə güllərə baxdı və bu otuz ilin müəlliminə birdən elə gəldi ki, kimsə onun kürəyini nişan alıb, indicə atacaq, güllə, indicə onun kürəyini deşəcək, o güllə

125

Xıdır gör nə günə qalmışdı ki. Xıdır indi də özünü göstərə bilməsə. həddən artıq sağlam və güclü olan bu adamın bədəninə daha artıq bir güc verdi. haçan göstərəcək? Xıdır özünü göstərə bilməsə heç zaman bədən tərbiyəsi sahəsində rəhbər işdə olmayacaq. – hücuma keçməsə. Və Xıdır cəmiyyəti düşmənlərdən təmizləyəcəkdi. Xıdır müəllim qapının ağzında dayanıb qəzəbli nəzərlərlə Ələsgər müəllimə baxırdı. ömrünün axırına qədər o əbləh məktəbdə. hətta Ələsgər müəllim kürəyində o güllənin göynəyən yarasını duydu və sərt hərəkətlə geri çevrildi. istəyir basketol. Buna daha Ələsgər müəllimin yağlı dili də kömək eləyə bilməz. qarın içi ilə addımlarını daha möhkəm. daha iti atdı və gəlib evə çatanda Əbdülü həmişəki kimi oyaq gördü. bütün Azərbaycan idmanına lazım idi və Xıdır özü hərəkət eləməliydi. yüksək də mərtəbələrə qalxır. daha buna heç bir söz ola bilməz. O boyda kişinin sağlığına içmək istəmədi.. Bəs. Xıdırın qorxmazlığı. məqsədə doğru hücuma keçməli idi və bu məşqdən sonra. Xıdır gərək özü özünü o mərtəbəyə qaldıra biləydi ki. həyəcanlı bir gecə keçirmişdi. uzununa heç iki metr də hoppana bilməyən küt şagirdlərin içində itibbatacaq. Düzdü. Əbdülün anadan olduğu il – 1929-cu 126 . Xosrov müəllim kimilərini ifşa edir. Xıdırın böyük vəzifələrdə heç kimi yox idi. nə olur-olsun. bu qeyrətsiz. Xıdırın biliyi. Evləri şəhərin Bayıl tərəfində idi və dünən gecə Ələsgər müəllimgildən çıxanda tramvaya minmədi.. hücuma keçir. bu vicdansız Xosrovun ifşası Xıdır üçün məşq olmalı idi. Xıdırın qabiliyyəti tək özünə yox.. Xıdır müəllim nə vaxta qədər dayanıb gözləyəcəkdi? Hücuma keçmək lazım idi. Ancaq Xıdırı heç kim tanımır. həm də Xıdır müəllim fikirləşirdi. o uzaq yolu qarın altında piyada getdi: bu cür piyada getmək həm bədənə xeyir idi.. ona kömək əlini uzadan yeganə adam. Görmədin. Xıdır Azərbaycan idmanına rəhbərlik edəcəkdi! O qarlı qış gecəsi Xıdır müəllimin içində elə bir qətiyyət yarandı ki. tramvaysürən Əflatun lap nazir də ola bilərdi. əfsanəvi hambal Dadaşdan da artıq tuturdular. şirkətlər hambal Orduxanı Bakının ən məşhur hambalı. ondan artıq bir şəxsiyyət olmayacaqdı. hamının qabağında protest elədi. o qətiyyət. satqın adamlar barədə düşünürdü. Arzuya dəyəcək. Xıdır? Xıdırın nəyi əskikdir? Özü də zəhmətkeş ailəsindən çıxıb! Kim Azərbaycan idmanına Xıdırdan yaxşı rəhbərlik edə bilər? Idmanı beş barmağı kimi bilir. heç kim ona kömək etməyəcəkdi və indiyəcən Xıdır nəyə nail olmuşdusa. amma tramvaysürənliyində də qalacaqdı. həmin mərtəbə tramvaysürən əflatunlar üçün əlçatmaz bir priz yüksəkliyində olaydı. tramvaysürən Əflatun indi məktəb müdiri idi. öz gücünə eləmişdi. böyük oyunlar başlamalı idi.keçib Firuzəyə dəyəcək. Ancaq hələ hər şey irəlidə idi. onsuz da. Xıdır hücuma keçməli idi. elə bil. Xıdır müəllimin atası Orduxan inqilabdan əvvəl və inqilabın ilk illərində Bakının məşhur hamballarından biri idi və bəzən hətta tərsanələrdə gəmilərə yük daşıtdıran sahibkarlar. hücuma! Hansı komanda – istəyir futbol olsun. Xosrov müəllim açıq-aşkar düşməndir. dallarını güclə çəkən o xəstə-xüstə müəllimlərin. Xıdır müəllim də narahat. belə düşmənə kim kömək eləyə bilər? Bəs. Özü də dayanıb gözləmək olmazdı. Cəmiyyəti Xosrov müəllim kimi satqınlardan təmizləmək lazım idi. Xıdır hələ çox aza nail olmuşdu. tramvaysürən Əflatun müəllim idi. Əbdül həmişəki kimi qardaşının yolunu gözləyirdi. sayıqlıq edir. Çünki Xıdır həyatdan geri qalır. qələbə qazana bilər? Heç bir komanda! Bir qara qəpiyə də dəyməyən adamlar görürsən ki. Idmançıların hamısını tanıyır. amma fərqi yox idi.

sən 2 metr 01 santimetr hündürlüyə atdana bilərdin?! Ona görə də indi adını nifrətlə çəkirlər.. xalq düşməni çıxdı! Yoldaş Stalinə nankor çıxdı! Ay əclaf.).. yeni idmançılar yetişdirdi. Vaxt var idi ki. sonra Xıdır müəllimin anası vəfat etmişdi və Xıdır müəllim kiçik qardaşı Əbdüllə tək qalmışdı. yoldaş Stalinə xain çıxırdılar (o ki qaldı bu düşmən Xosrov müəllim ola!. böyük xitabət kürsülərindən nitqlər dedi. Nikolay Kovtun!. istədiyinə nail olacaqdı və həmin gecə çarpayıda uzanıb yalnız səhərə yaxın yuxuya getməzdən əvvəl Xıdır müəllim o qarlı qış soyuğunda adamın canını qızdıran bir xəyal aləmində Azərbaycan idmanına rəhbərlik etdi. siz niyə təzədən Mir Cəfər Bağırov yoldaşın haqqında sağlıq dediz? Ona görə ki. hətta. Mixail Ivanoviç Kalinin Kremldə Xıdır Qafarzadəyə bədən tərbiyəsi sahəsində görkəmli xidmətlərinə görə orden təqdim etdi və Mixail Ivanoviç Kalinin Kremldə Xıdırın əlini sıxdığı məqamda çəkilmiş fotoşəkil Sovet Ittifaqının bütün qəzetlərində.. onunla fəxr edirdi. o düşmənin hərəkətini ört-basdır eləmək istəyirdiz! Belə zaşitaya keçməklə mənim vicdanımı susdura bilməzsiz! Mən açıq adamam.. rinqdə də həmişə açıq vuruşmuşam. Ode. yeni stadionlar tikdi. Yazıq professor Fazil Ziya müayinə etdiyi adamlara.. hambal Orduxanın oğlanları heç kimin köməyi olmadan. çünki Kovtun birinci sovet idmançısıydı ki. Əbdülün əsl adı Əbdüləli idi.. tez-tez teatra gedin!... Bu Xosrov müəllimi isə stadiona çıxartsan... həm də analıq. Əbdül böyük qardaşını adicə olaraq çox istəmirdi.ilin bir yay günü Kömürçü meydanında yüz iyirmi kilo soğan kisəsinin altında hambal Orduxanın ürəyi birdən-birə partlamışdı. amma hamı onu Əbdül çağırırdı və bütün bu illər ərzində Xıdır Əbdülə həm atalıq eləmişdi. getdi!. Bəlkə lap yoldaş Stalinin özü Xıdırı tanıyacaqdı.. kiçik qardaşı özündən də qat-qat uca mərtəbələrə qalxsın. Xıdır sayıq olacaqdı.. Yazıq gözəl insan. heç bir metr də hündürlüyə atdana bilməz. yeni komandalar yaratdı. hətta ən məşhur idmançıların da maskasını sifətindən dartıb çıxaracaqdı. idmançıları yoldaş Stalinin adına layiq tərbiyə edəcəkdi. öz güclərinə hansı yüksəkliyə qalxıblar! Xıdır hücuma keçəcəkdi! Xıdır öz istədiyini dartıb həyatın boğazından çıxaracaqdı. çünki yoldaş Stalin idmançıları çox sevir! Düzdü. dünya rekordçusu olmuşdu! «Krasnıy sport» da şəkli çıxırdı!. Bəlkə. Ancaq nə oldu? Əclaf. əlbəttə. Xıdır müəllim belə narahat və eyni zamanda. – o cür düşməni qanad altına almaq olmaz! Ancaq siz onu qanad altına alırsız! Elə bilirsiz dünən başa düşmədim ki.. Inişil tutub basdılar əclafı. Məsləhət görürəm sizə ki. o düşmənə qəyyumçuluq eləməyin! Özünüzə pis olar! Mən bu işi belə qoymayacağam! Lap Mir Cəfər Bağırov yoldaşın özünün qəbulunacan gedib çıxacağam! Xıdır Qafarzadə otaqdan çıxdı və qapını da ardınca çırpdı. idmançıların arasında da elə əclaflar var idi ki. ancaq elədiyi qələtə bax!.. tez-tez teatra getmək heç onun özünün karına gəlmədi. qoy hamı görsün ki. qürurlanırdı və Xıdır elə eləməliydi ki. yoldaş Stalin olmasaydı. 2 metrdən hündürə atdanmışdı. tribunada partiya və sovet rəhbərləri ilə bir yerdə dayanıb idmançıların paradını qəbul etdi. «Krasnıy sport» qəzetində çap olundu. Kovtunun adı çəkiləndə Xıdırın ürəyi sevinclə dolurdu. xəyallar aləmində şirin bir gecə keçirmişdi və indi müdir otağının qapısı ağzında dayanıb qəzəblə Ələsgər müəllimə baxa-baxa: – Ələsgər müəllim. o cümlədən. – dedi. müalicə etdiyi xəstələrə deyirdi ki. 127 .

. Bakının bütün aşağı hissəsi. Özü çatdırmalı idi. Xosrov müəllimin dünənki hərəkətini şeytanlayacaqdı. uzaqdan-uzağa bir dinclik gətirirdi. xüsusən. sürətlə hadisələrdən hadisələrə adlaması.. dənizin bu pəncərədən görünən o genişliyi..Ələsgər müəllim ən dərin bir pərişanlıq içində idi. O köpək oğlunu qabaqlamaq lazım idi.. gedib lazımi orqanlara xəbər verəcəkdi. Ələsgər müəllimi də. təbii ki. Tələsmək lazım idi. o şəhvətli kişi baxışları altında o köməksiz iki nəfəri.. bu təzad onu qıcıqlandırmaq əvəzinə.. və onda.. həmin anlarda bir azdan görəcəyi işin nigarançılığı içində idi. təmkini və daimiliyi ilə Mir Cəfər Bağırovun yaşadığı və işlədiyi gündəlik həyatın tələsikliyi. Qabaqlamaq lazım idi.. Və Ələsgər müəllim gözlərini o dərdli güllərdən çəkib tamam taqətsiz halda. əlbəttə. görünür.. sakitləşdirirdi.. Başqa əlac yox idi.. yaz çağları. bu əsəbi adamın yuxusuzluğuna da təsir edirdi. çöllərə düşəcəkdi. o qar çovğununun içində.. əməliyyatların biri qurtarmamış o birisinin başlanması.. ona kömək eləmək mümkün deyildi. doğrudan da.. Dənizin genişliyi. Yox. küçələrlə ora-bura gedən. Arzuya kömək etməliydi.. Firuzəyə. bu nigarançılığı yalnız qorxu hissi.. buna Ələsgər müəllimin daha heç şübhəsi yox idi və onda. bu alçaq Xıdırın xəbərçiliyndən sonra. eyni zamanda həmin anlarda dəhşətli bir nigarançılıq bu adamın bütün varlığını didib dağıdırdı. Xosrov onsuz da məhkum idi.... Mir Cəfər Bağırov isə iş olan yerdə sakit dayana bilmirdi və buna görə də çox zaman yuxusuz olurdu.. o biri müəllimləri də Xosrov müəllimə qata bilərdilər.. Xosrovun hərəkətini Ələsgər müəllim özü xəbər verməli idi... vahimə yaratmamışdı. səhərlər isə tezdən durmağı uşaqlıq çağlarından adət etmişdi.. Özü. iş də çox idi... Özü çatdırmasaydı. əksinə.. Yoxsa Ələsgər müəllimi də dinc buraxmayacaqdılar və o zaman Firuzə ilə Arzu.. günortadan başlayıb gecənin yarısına kimi davam edirdi və bütün bu müddət ərzində. iş qurtarmaq bilmirdi. Amma həmin qış axşamı Mir Cəfər Bağırov Xəzərə yox... o ana-balanı – Firuzə ilə Arzunu gördü.. Ələsgər müəllim. o daimiliyi isə. Orqanlara yox. Ələsgər müəllim dibçəkdəki o gözəl. titrəyən əli ilə telefonun dəstəyini götürdü. o birilərinə kömək etməliydi. Cümşüdlüyə. o təmkini.. bəzən bu pəncərənin qarşısına keçib dənizə baxmağı xoşlayırdı. əsəb gərginliyi və yorğunluğu arasında elə bir qəribə təzad var idi ki. o zərif güllərə baxa-baxa yenə də Qazaxıstanın o kimsəsiz çöllərində. Mir Cəfər Bağırov da işdə olurdu – lap gecə saat birdə də Stalin zənf eləyə bilərdi. dayanacaqlarda tramvay gözləyən 128 ... özünə kömək etməliydi. ürəyi döyünə-döyünə mizə yaxınlaşdı.. kompaniyaların. Orqanlara məlumatı Ələsgər müəllim özü çatdırmalı idi. Xıdır müəllim. 8 QƏBUL Həmin günün axşamı saat 9 radələrində Azərbaycan K(b) P MK-nın birinci katibi Mir Cəfər Bağırov iş otağında pəncərənin qarşısında dayanıb şəhərə baxırdı.. Xosrova kömək etmək mümkün deyildi. Raykoma... Özü deməliydi. elə bil ki.. dənizkənarı bulvar və dənizin özü buradan yaxşı görünürdü və Mir Cəfər Bağırov səhərdən gecənin yarısına kimi – həddən artıq işləyib yorulanda. Yoldaş Stalinin iş saatı.. az qala... Bu köpək oğlu Xıdır Qafarzadəni qabaqlamaq lazım idi...

indi isə bu adamlar Mir Cəfər Bağırovu o saat tanıyacaqdı. binaların qar basmış damlarını nəzərdən keçirdi. çünki insanın təbiətində nankorluq var idi. buna görə də çox zaman əlində bir dəstə karandaş olurdu və iri əllərini bu karandaşlara sürtdükcə ekzemanın qaşıntısını sakitləşdirirdi. respublika da yoldaş Stalinlə birlikdə. onların neçəsini tanıyardı. bax. ya da elə bu otaqdakı o mizin arxasında əyləşəndə hərdən diqqətlə vəzifəli və vəzifəsiz adamlara baxırdı və bu adamlar sir-sifətdən nə qədər müxtəlif olsalar da. sonra gözlərini o adamlardan çəkib dənizə tərəf baxdı. onun əllərində ekzema xəstəliyi var idi. qorxu hissi olmadan mümkün deyildi. iclaslarda. bu dəqiqələrdə Mir Cəfər Bağırovun eynəkli gözləri onları müşayiət edir. on altı-on yeddi il bundan əvvəl olsaydı. belə olardı. kimisi qaçacaqdı. amma hamının da ürəyindən bir qorxu. Beriya da. əlbəttə. Dənizin qaraltısı. karandaşların şaqqıltısı yenə də bu iş otağının sükutunu pozdu. Mir Cəfər Bağırov boş xəyallara dalan. Bu fikir Mir Cəfər Bağırovun qalın. bu adamların arası ilə harasa tələsmək. kobud dodaqlarından bir təbəssüm qaçırtdı və vaxtından xeyli əvvəl ahıllaşmış qırx üç yaşlı bu adam iki əli arasında tutduğu bir dəstə karandaşı şaqqıldada-şaqqıldada bir-birinə sürtdü. hazırına nazirdilər. ölkənin mənafeyi yoldaş Stalinin marağı və yoldaş Stalinin mənafeyi demək idi və Mir Cəfər Bağırov yoldaş Stalinə sədaqətlə xidmət edirdi. damları örtmüş. indi o özü də adi bir bəndə kimi. amma həmin qış axşamı birdən-birə bu adamın ürəyindən həsrətə bənzər bir hiss keçdi. neçəsiylə salamlaşardı. Mir Cəfər Bağırov burasını da yaxşı bilirdi ki. səkilərin dibinə yığılmış qarın zəif ağartısı o sakit qış axşamında ora-bura gedən paltolu. amma bu ötəri hiss də keçib getdi və Mir Cəfər Bağırov yenə də iri əllərini karandaşlara sürtdü. bir təlaş hissi var idi. çünki insanlar öz təbiəti etibarilə rahatbazdılar. harasa getmək istədi. onların hamısının gözünün dərinində bir qorxu. əlbəttə. onun gözündən heç nə yayınmırdı. müşavirələrdə. kimisi də. məruzələr– neft planı da yerinə yetirilməyəcəkdi. sədaqətli xidmət isə. heç bir başqa münasibət qorxunun yaratdığı sədaqəti yarada bilməzdi. partiyanın sıraları da düşmənlərdən təmizlənməyəcəkdi. kimisi xorla salam verəcəkdi. amma həmin qorxu hissi olmasaydı– Mir Cəfər Bağırov buna qəti əmin idi – zamanın. indi yox. Sovet Ittifaqı da Mir Cəfər Bağırov üçün yoldaş Stalin demək idi. bu adamların arasında olsaydı. pambıq planı da artıqlamasıyla dolmayacaqdı. nə də saysız-hesabsız nitqlər. hətta ölgün görünürdü və Mir Cəfər Bağırov yenə də adamlara baxdı və fikrindən keçirdi ki. adi bir bəndə olmaq və adi bir bəndə kimi də. Azərbaycanda isə partiya da. Mir Cəfər Bağırov adamların gözünün dərininə çökmüş o qorxunu görürdü və ümumiyyətlə. bunu yoldaş Stalin də bilirdi. kimisi yerində quruyub qalacaqdı. Heç bir ideyalılıq. nə ideyalılıq. Siyasi büronun başqa üzvləri də bilirdi. nə edəcəkdi. bu adamlar məhz ondan qorxurlar. papaqlı adamların. 129 . romantik hisslərə qapılan adam deyildi. yoldan ötən maşınların. tramvayın. dövrün böyük işlərini də görmək mümkün olmayacaqdı. Allah bilir.adamlara baxırdı və o adamların. bir təlaş hissi keçəcəkdi – bunu dəqiq bilirdi. qorxmasaydılar nə şüarlar köməyə gələcəkdi. bu görünən küçələrlə. rəyasət heyətində oturanda. Partiya da. bəlkə lap hal-əhval tutardı. küçələrin kənarına. tək-tük faytonun hərəkəti müqabilində çox durğun. eyni zamanda Mir Cəfər Bağırov demək idi və Mir Cəfər Bağırov başqalarından da özünə eyni sədaqətli xidməti tələb edirdi. partiyanın marağı. heç ağlına da gəlmirdi ki.

bayramvari mücərrəd bir şey idi – çıxış edənlər yoldaş Stalini tərifləyəcəkdi. rus dilində idi və çox xoşuna gəldiyi üçün balaca Mir Cəfər o kitabı iki dəfə oxudu. günorta saat on bir radələrində) Mir Cəfər Bağırov «Azneft»dəki işlərin vəziyyəti barədə telefonla yoldaş Stalinə məlumat verməlidir. hə. yoldaş Stalinin sadəliyini xüsusi nəzərə çatdırırdı. amma Mir Cəfər Bağırov üçün qurultay daha artıq işləmək. göstərişlər alacaqdı. eyni zamanda yoldaş Stalinin baxışlarında səliqə 130 . bütün bunların hamısı qəzetlərdə çap olunacaqdı. qəbul otağında doqquzun tamam olmağını gözləyirdi). əldə edilmiş böyük nailiyyətlərdən. Yenə də iri əlləri arasındakı karandaşları oynatdı və divardan asılmış böyük saata baxdı: saat doqquza yeddi dəqiqə qalırdı. Mir Cəfər Bağırov pəncərənin qarşısından çəkilib yazı mizinin arxasına keçmək istədi. Conatan Sviftin «Qulliver» romanı idi və 1939-vu ilin həmin sakit qış axşamı iş otağının pəncərəsindən küçədəki adamlara baxan Mir Cəfər Bağırov birdən-birə o kitabı xatırladı. amma Ələsgər Babazadə vermədi. Küçədəki o adamlar bu pəncərədən çox kiçik görünürdü və onların ora-bura yeriməyi. sonra özündə saxlamaq istədi. adı Ələsgər (famili nə idi? Gözlərini qıyıb bir an fikirləşdi və parlaq hafizəsi o saat həmin oğlanın familini minlərlə tanış famillərin arasından dartıb çıxartdı: Babazadə). paltolu. müəllim oldu. suallara cavab verəcəkdi. əmək adamları qurultay şərəfinə planları artıqlaması ilə yerinə yetirmələri barədə raport verəcəkdilər. Əvvəl bu portretin yerində yoldaş Stalinin yağlı boya ilə işlənmiş təmtəraqlı bir şəkli asılmışdı. «svodka» nı göstərəcəkdi. Mir Cəfər Bağırov da Azərbaycan K(b) P-nin XV qurultayının fevralın 25-də keçiriləcəyini elan etmişdi və bütün bu son günlər.Partiyanın XVIII qurultayının bu ilin. günün hadisələri haqqında məlumat verəcəkdi. dəyişmək üçün nəyi vardısa. Uşaq vaxtlarında Qubada. əslində. hərəkətləri də buradan. yeni öhdəliklər qəbul edəcəkdilər. axşam respublikanın Xalq Daxili Işlər Komissarını çağırmışdı və düz saat doqquz tamamda Komissar kabinetə girəcəkdi (yəqin indi gəlib. sonrasından daha xəbəri yox idi. Həmişəki kimi. demək olar ki. təklif etdi. Ələsgər Babazadə. gülməli görünürdü. sonra da gərək ki. yəni 1939-cu ilin marında keçiriləcəyi elan olunmuşdu və bütün ölkə qurultaya hazırlaşırdı. həmişə beləcə sakit günlərdə olduğu kimi. çox kitab oxuyan oğlan idi. dartıb kitabı onun əlindən aldı və Mir Cəfər Bağırovun indiki kimi yadına gəlirdi: həyətlərindəki alma bağının bir küncünə qısılıb hirsindən ağladı. papaqlı kiçik kuklalar idi və o hərəkət də kuklaların hərəkəti idi. Qulliver kimi. amma yazı mizi ilə üzbəüz divardan asılmış yoldaş Stalinin böyük şəklinin qabağında ayaq saxladı və şəklə baxdı. saat ona on beş dəqiqə qalmış isə «Azneft»in yeni rəhbərliyini çağırtdırmışdı (onlar da yəqin elə indidən gəlib qəbul otağında gözləyirdilər) – Poskrebışev Moskvadan zəng çalıb bildirmişdi ki. qonşuluqlarında özündən beş-altı yaş böyük bir oğlan var idi. Qoz ağacından enli çərçivəyə salınmış bu şəkil rəssam R. sonra Komissar qovluğu qoltuğuna vurub gedəcəkdi. bir sözlə. az qala. bir dəfə həmin Ələsgər Babazadədən bir kitab götürdü. ancaq qurultaya hazırlıq işləri ilə məşğul idi. ona elə gəldi ki. işləmək və işləmək idi. Maloletkovanın karandaşla çəkdiyi portretin reproduksiyası idi və Mir Cəfər Bağırov bu portreti iş otağında yenicə asdırmışdı. Küçədə ora–bura gedən o adamlar üçün qurultay. amma Maloletkovanın əsərində ağla qaradan başqa heç nə yox idi və bu. elə bil ki. liliputlar ölkəsinə düşüb və pəncərədən görünən bu adamların da hamısı liliputlardır. sabah səhər (yəni ki. şən və qayğısız həyatdan danışacaqdı. qəbul öz ardıcıllığı ilə keçəcəkdi.

ya zarafatlarına həmişəki diqqətlə qulaq asarkən birdən-birə Mir Cəfər Bağırova elə gəlirdi ki. fikir mübadiləsi aparmışdılar və o zaman Beriya yoldaş Stalin barədə yəqin ki. Portretin aşağısında isə sadəcə «I. rəhbər. Bu portret. amma hər dəfə yoldaş Stalinlə görüşəndə – iclasdan. müəllimin içində hamıdan gizlin saxlanılan dəhşətli bir tənhalıq oturub. Stalin» imzası yazılmışdı. sovet işçilərini bir-bir yadlarına salmışdılar. yoldaş Stalinə oxşamırdı. neçə illər ərzində dəfələrlə yoldaş Stalinlə görüşən. amma yaxşı uydurması idi. göstərişlərinə. Bir dəfə Moskvada (beləcə bir qış günü idi) MK-nın qonaq otağında Beriya ilə (onda Beriya hələ Moskvaya köçməmişdi. partiya. Mir Cəfər Bağırov heç vaxt özünü tənha hiss etmirdi. bu hissi keçirirdi. əslində. gözlərinin bu ifadəsini heç vaxt görməmişdi.. milyonların ruhunu qaldırmaq. Beriya yoldaş Stalinlə bağlı onun özünün ürəyindəki hissləri duymuşdu. Gürcüstan K(b)P MK-nın birinci katibi işləyirdi) gecənin yarısına kimi oturub söhbət etmişdilər. mühakimələrinə. eşmə qara bığında bir nəhənglik. özünü tənha hiss etmək üçün onun nə vaxtı. Hələ inqilabdan əvvəl yoldaş Stalin – Koba Bakıda gizlin inqilabi fəaliyyət göstərəndə. qara idi. nə də həvəsi var idi. saatlarla yoldaş Stalinlə söhbət edən. Moskvada evində. dodaqlarındkı o yalançı təbəssümə baxmayaraq yenə də bu adamın. ved on v suşnosti odinokiy çelovek. saçının. bir əzəmət var idi. amma ağ boşluq içində qalın qara hərflərlə təsvir edilmiş o imzada bir monumentallıq var idi. yazı mizinin arxasına keçməzdən əvvəl yenə də pəncərəyə ötəri bir nəzər saldı: təkcə Azərbaycan yox. Mir Cəfər Bağırov əlləri arasındakı karandaşları oynada-oynada çeşməyinin girdə şüşələri arxasından gözlərini bir müddət yoldaş Stalinin şəklinə zillədi və rəssamın uydurmasına – yoldaş Stalinin gözlərindəki o yalançı ifadəyə.» Bu sözləri eşidəndə Mir Cəfər Bağırov diksinmişdi. ya yoldaş Stalinin bağında oturub nahar eləməklərindən asılı olmayaraq. ya təkbətək söhbətdən. siyasi ehtirasını qızışdırmaq üçün yoldaş Stalin bayraq idi və bu bayrağı həmişə uca tutmaq lazım idi. xalq düşmənlərini ifşa edib sonuncusunun da axırına çıxmaq üçün. daha doğrusu. daha doğrusu. bığının rəngi kürən yox. belə təsadüflər çox olurdu: Lavrenti Beriya ilə Mir Cəfər Bağırov çox zaman eyni cür düşünürdü. yəni yoldaş Stalinin daxilində bir tənhalıq hiss etdi. bəşəriyyətin tarixində heç bir təkrarı olmayan. elə bil.ilə arxaya daranmış qalın qara saçlarında. keçən günləri xatırlamışdılar. Azərbaycan Fövqəladə Komissiyasında birgə işlədikləri vaxtdan tanıdıqları adamları. çünki. Yoldaş Stalinin ya nitqlərinə. ona görə yox ki.. həqiqətən. Mir Cəfər Bağırov gözlərini yoldaş Stalinin portretindən çəkdi. ona görə ki. «Stalinskaya forma»nın yalnız yaxası görünürdü. Ümumiyyətlə. ömründə heç kimə deyə bilməyəcəyi sözləri Mir Cəfər Bağırova demişdi: «– A tı znaeş. bütün ölkəni qaldırmaq üçün. eyni hisslər keçirirdi. bu – rəssamın uydurması idi. misli görünməmiş bu böyük rəhbərin. amma buradakı yoldaş Stalin əsl yoldaş Stalin deyildi. Bakıda yaşayanda camaat ona «Gürcü Yusif» deyirdi və Mir Cəfər Bağırov bütün 131 . Azərbaycan rəssamları isə Mir Cəfər Bağırovun şəkillərini çox vaxt həyatda olduğu kimi çəkirdi və bu onun xoşuna gəlmirdi. yoldaş Stalinin xalqı işıqlı sabaha səsləyən gözlərində mehriban bir işıltı var idi. bağında dəfələrlə yoldaş Stalinlə birlikdə nahar eləyən Mir Cəfər Bağırov rəhbərin portretdəki bu təbəssümünü. oxşayırdı. Mir Djafar. ya yoldaş Stalinin iş otağındakı müşavirələrdən. şəkildəki yoldaş Stalin yaraşıqlı idi.

Koba qoçudu. yəni Stalin çağıranlardan biri oldu və bu da. düz idi: yoldaş Stalin polad idi. əllərini saçına çəkdi və gəlib qapının ağzında dayandı. amma hələ də sevinəndə uşaq kimi sevinir. lap çağadır. elə ki.. hətta Lavrentinin özünün də gözünə soxmaq lazım idi.. əlbəttə. amma adi polad yox. əslində.. əslində. Mir Cəfər Bağırovun qarşısıalınmaz. Lavrenti «Zaqafqaziya bolşevik təşkilatları tarixinin məsələsinə dair» kitabında Kobanın Zaqafqaziyadakı və xüsusən.Bakını başdan-başa həmin gürcü Yusifin – yoldaş Stalinin memorial muzeyinə çevirmək istəyirdi – bu. quldur kimi qələmə verəndə. Komissar daha səbr edə bilmədi. Bütün Azərbaycan yenicə Komissar təyin olunmuş bu adamdan qorxurdu. «Özünün «Zaqafqaziya bolşevik təşkilatlarının tarixinə dair» adlı qiymətli əsərində fövqəladə qüvvət və parlaqlıqla yoldaş Stalinin Zaqafqaziyada inqilabi fəaliyyətini. Yoldaş Stalin demişdi: «V Tiflise eşyo bıl revolyutsionnım mladentsem i tolko v Baku dostiq stepeni uçenika mirovoy revolyutsii». çünki insan gücə tabedi. Leninlə birlikdə yeni tipli mübariz proletar partiyasını yaratmasını təsvir etmiş Lavrenti Pavloviç Beriya – yoldaş Stalinin sınanmış şagirdi və davamçısı partiyamız və dövlətimiz qarşısında müstəsna xidmətə malikdir». amma bu adamın özü qat-qat artıq dərəcədə Mir Cəfər Bağırovdan qorxurdu və hər gün də bu kabinetin qapısı ağzında dayananda həmin 132 . Kobanı qoçu kimi.. Bakıdakı fəaliyyətini yaxşı işıqlandırıb. Mir Cəfər Bağırovun qəbul otağında oturmuşdu və gözlərini divardan asılmış saatdan çəkmirdi. Bu kitab. ayağa qalxıb əynindəki formanı düzəltdi. yazdırmaq. bolşevizmin yaradıcısı və rəhbəri kimi onun rolunu. onu tərifləyirdilər. həqiqətən. «Koba» gürcücə «əla» demək idi və Kobanın adı ilə bağlı bütün işlər də əla görülməli idi. məqsədi idi. saat doqquza üç dəqiqə qaldı. xalqın psixolojisindən xəbərsizdilər. Bu sözləri 30-cu illərin lap əvvəllərindəki çıxışlrından birində demişdi. Həmin dəqiqələrdə Azərbaycan SSR Xalq Daxili Işlər Komissarı. Lavrenti bu nəşrlərlə xüsusi fəxr edirdi və onları qonaqlarına göstərməkdən zövq alırdı. Lavrenti. yoldaş Stalini «çudesnıy qruzin» adlandırdı və onu «Stalnıy».. bütün Azərbaycan və Azərbaycan xalqına başucalığı gətirdi və bundan istifadə etmək lazım idi. çünki xalqı tanımırdılar. indi isə yoldaş Stalin həmin «dünya inqilabının» müəllimi və rəhbəri idi.. təbliğ etmək və bunu başqalarının. Gəlib bu mərtəbəyə çatıb. Hələ Inqilabdan əvvəl Bakıda axmaq intelligent menşeviklər təbliğat aparırdılar ki. elə bil. əla polad. Lenin. Kobanın Bakı ilə beləcə bağlılığı təkcə Bakıya yox. Lavrentinin 1935-ci ildə Tbilisi partiya təşkilatı fəallarının yığıncağında söylədiyi məruzə idi və aradan keçən bu üç il yarımda 15 dildə 40 dəfə nəşr olunmuşdu. Axmaq menşeviklər başa düşmürdülər ki. Amma bütün bunlar az idi. ehtiraslı bir istəyi. Bu kitab Azərbaycanda da 99 min nüsxə ilə – indiyəcən görünməmiş bir tirajla nəşr edilmişdi və Mir Cəfər Bağırov «Bakı və Azərbaycan bolşevik təşkilatları tarixindən» adlı yenicə çap olunmuş öz kitabında Beriyanın əsərini yüksək qiymətləndirmişdi. yoldaş Stalinin Bakı fəaliyyətini daha qabarıq yazmaq. Menşeviklər heç vaxt xalqa yaxınlaşa bilməmişdilər. amma bu təbliğatın nəticəsində Koba Bakı camaatının arasında daha da məşhurlaşdı. coşğun.

cəmi bir ay bundan əvvəl Bağırovun təqdimatı və Beriyanın razılığı ilə Azərbaycan SSR Xalq Daxili Işlər Komissarı təyin edildi. Komissar isə o zamanlar orqanlarda sıravi işçi işləyirdi. qara rəngli çoxlu telefonlar düzülmüş mizin arxasında əyləşmiş katib-köməkçi başının hərəkəti ilə işarə etdi. qoltuğundakı qovluğu yoxladı (guya ki.qorxu hissi onun bütün içini bürüyürdü. hər dəfə birinci katibin qəbulunda olanda özünü ən ağlasığmaz suallara hazırlayırdı. partiya işində çalışdı və nəhayət. trestlərin rəisləri hərəsinin əlində bir qovluq. şüşə sarfakanqın altında olacaq. Komissar mizin qarşısındakı kürsülərdən birinin yanına gəlib ayaq üstə dayandı. Komissara baxdı və soruşdu: – Bayırda hava soyuqdur? Komissar sövq-təbii qarşısındakı qovluğun içindəki kağızlara baxdı və elə bil ki. verilən əmrlər barədə heç bir mülahizə yürütmürdü. – dedi. cəmi bircə an bərkdən döyündü. amma heç bir söz demədən Mir Cəfər Bağırovun nə ilə maraqlanacağını. sadiq xidmətinə görə vəzifədən-vəzifəyə keçirildi. haçansa yoldaş Stalin də öləcək və o vaxt yəqin yoldaş Stalinin də cənazəsi Lenin kimi. Düz saat doqquz tamam olan kimi.. yəni ki. yeni baş mühəndisi. sonra qapını açıb içəri girdi və rus dilində: – Salam. nədən başlayacağını gözlədi. «Azneft»in yeni rəisi. Mir Cəfər Bağırov: – Otur. yavaş-yavaş yoldaş Bağırovun. Mir Cəfər Abbasoviç. – dedi.. – Icazə olar? Mir Cəfər Bağırov öz yerində oturmuşdu və qalın barmaqlarını bir-birinə keçirib mizin üstünə dirsəklənmişdi. Komissar onun dəli xasiyyətinə bələd idi. kabinetin tavanından sallanmış sadə çilçırağın işığı şəklin üzərindəki şüşəyə düşüb onu parıldadırdı və bu zaman Mir Cəfər Bağırov bəlkə də ömründə ilk dəfə fikirləşdi ki.. o bir dəstə karandaş da qabağında idi. sonralar Azərbaycan Baş Siyasi Idarəsinin rəisi idi. Komissar kürsüdə əyləşdi və qovluğu qabağına qoyub açdı.. Mir Cəfər Bağırov özü bu qəfil fikirdən səksəndi və onun sağlam ürəyi bir an. Mir Cəfər Bağırovu iyirminci illərin əvvəllərindən tanıyırdı. həm də içəri dəvət etmək idi. cavabdeh olduqları sahələr üzrə rəqəmləri ürəklərində dönə-dönə əzbərləyirdilər. qəbul otağında üzərinə eyni biçimli. qəbul otağının bir küncündə oturmuşdular və Mir Cəfər Bağırovun qəbulunu gözləyən bu adamlar burada Komissarı gördükdə. Mir Cəfər Bağırovu yaxşı tanıdığı üçün. qovluq harasa yox ola bilərdi. indi də əynindəki formanın bağlanmış düymələrini yenidən bir-bir yoxlaya-yoxlaya fikrən özünü qarşıdakı söhbətə hazırlayırdı. Mir Cəfər Bağırov yuxusuzluqdan və yorğunluqdan qızarmış gözlərini Komissardan çəkib yenə də üzbəüz divardan asılmış həmin şəklə baxdı. Komissarın özünü necə yığışdırdığını gözaltı müşahidə etdikdə. hətta ona elə gəldi ki. Komissar. özünü xüsusi bir ciddi-cəhdlə səfərbərliyə almağa sövq edirdi. Mir Cəfər Bağırov Azərbaycan çekistlərinə rəhbərlik edirdi.). yalnız bundan sonra Mir Cəfər Bağırovun bu dəfəki sualının bu qovluqdakı 133 . yeni müavinlər («Azneft»in əvvəlki rəhbərliyi xalq düşmənləri kimi ifşa olunub güllələnmişdilər). eləcə də iyirminci illərin əvvəllərində Bağırovun rəhbərliyi altında Azərbaycanda işləmiş Beriyanın diqqətini cəlb etdi. gözlənilmədən beynindən keçən bu fikri Komissar da duydu və Mir Cəfər Bağırov gözlərini yoldaş Stalinin şəklindən çəkib. o vaxtlardan ki. başını tərpətdi– bu hərəkət həm salam almaq. daha artıq vahimələnirdilər. adicə olaraq səliqə və ciddi-cəhdlə həmin əmrləri yerinə yetirirdi. içəri keçmək olar və Komissar sonuncu dəfə özünü düzəltdi.

bir yaxınlıq var idi. yəni bütün ömrü. Mir Cəfər Bağırov bəzən kefinə düşəndə Azərbaycan SSR Daxili Işlər Komissarının müavini. Mir Cəfər Bağırov. ayağa qalxdı. Komissar birinci katibin qəbulunda olduğu vaxtlar bir neçə dəfə Mir Cəfər Bağırovun yoldaş Stalinlə telefon söhbətlərinin şahidi olmuşdu. amma eyni zamanda. hisslərlə yaşayan adam deyildi – Komissar bunu yaxşı bilirdi. amma lap qısaca bir müddət keçirdi və Komissar yanıldığını başa düşürdü. amma eyni zamanda. amma Mir Cəfər Bağırov fasiləsiz olaraq bütün sutka ərzində. ildə-ayda bir dəfə elə anlar. ürəyində bir nigarançılıq baş qaldırdı. Bir dəfə Azərbaycanda qışın sərt keçdiyi vaxtlardan biri idi. qışın o oğlan çağında Mir Cəfər Bağırovun bilavasitə göstərişi və nəzarəti ilə inzibati orqanların işçiləri yunçuluqla məşğul olan rayonları kənd-kənd gəzib. Yox... Düzdür. bu adamda heç bir sentimentallıq. kövrəkliyə yer yox idi – hər halda. Mir Cəfər Bağırov mənasız suallar verən. məqamlar olurdu və Komissara elə gəlirdi ki. Respublikada yun üzrə planı yerinə yetirmək heç cürə mümkün olmadı və o zaman öz kabinetində – bax. amma Mir Cəfər Bağırov Komissarın cavabını gözləmədi və: – Sən də maşında gəzirsən. sərtliyiylə özü özünü təsdiq etmək istəyir. kövrək adamdır və var gücü ilə o sentimentallığı. Mir Cəfər Bağırovun beyni hər bir sözün. Hələ 1922-ci ildə Partiya sıralarının təmizlənməsi üzrə Qafqaz Ölkə Komissiyası siyasi dustaqları şəxsən döydüyünə görə M. kövrəklik əlamətlərinin özü də qəsdən göstərilirdi. Mir Cəfər Bağırov yoldaş Stalin üçün adi rəhbər. camaatın yorğanını. gözlərindəki qəzəbi və soyuğu Komissar heç cürə unuda bilmirdi. kövrəkliyi ətrafındakılardan gizlətmək. sonra komissar. Komissarın bu barədə fikri tamam qəti idi. qəddarlığıyla. – dedi. şahmatçı yalnız oyun zamanı.C. incəliyə. döşəyini çarpayısından dartıb çıxarıb yununu müsadirə etdilər və respublikanın yun planı da eləcə doldu. sonra üzbəüz divardakı şəklə işarə edib: – Necə şəkildi? – soruşdu. Mir Cəfər Bağırov ürəyinin ən dərin bir guşəsində sentimental. amma nə cavab verəcəyini bilmədi və ümumiyyətlə.Bağırova töhmət vermişdi və bundan düz on beş il sonra isə Mir Cəfər Bağırov respublika maarif naziri Məmməd Cuvarlinskini və kinofoto sənayesi idarəsinin rəisi Qulam Sultanovu şəxsən özü güllələmişdi. yoldaş Stalinlə böyük bir ehtiramla danışırdı. Komissar başını çevirib yoldaş Stalinin divardan asılmış şəklinə baxdı və istəristəməz. bu sualın nə üçün verildiyini başa düşmədi. bu kabinetdə çağırdığı müşavirədə Mir Cəfər Bağırovun necə qışqırdığını və onun sifətinin bəlkə də ən ibtidai insanlara məxsus (bir-birləri ilə ölüm-dirim vuruşuna çıxdıqları zaman) ifadəsini. Mir Cəfər Bağırovun ürəyində heç bir nazikliyə. Əlbəttə. Mir Cəfər Bağırov hər hansı bir dəqiqə dünyanın ən gözlənilməz hərəkətini edə bilərdi və Komissar bunu da yaxşı bilirdi. partiya xadimi deyidi. şahmat taxtasının arxasında əyləşdiyi vaxtlar həmin hesablamaları aparırdı. daimi bir oyunçu idi. həm də şəxsi sadiqliyi yüksək qiymətləndirilən bir adam idi. sonra yenə müavin işləyən Markaryanı 134 . hərəkətin təsirini çoxgedişli və dəqiq hesablayan bir şahmatçının beyni kimi işləyirdi. Fərq burasında idi ki. həyatı ilə bu oyunun içindəydi. kövrəklik yox idi və hərdənbir görünən o sentimentallıq. bu danışıqda bir məhrəmlik.kağızlara dəxli olmadığını başa düşdü və bu sadə sualdan çaş-baş qaldı– Mir Cəfər Bağırov həmişə yalnız bilavasitə işdən danışardı və tabeliyində olan adamların hava haqqındakı fikirləri onu qətiyyən maraqlandırmırdı. Həmin müşavirədən sonra.

lap cavanlığından yoldaş Stalin bir sirr içində idi..). Onda yoldaş Stalin demişdi: «Protiv partiynoqo protivnika vsyo dozvoleno!» Düzdü.. amma yoldaş Stalinin o zaman Bayıl həbsxanasında dediyi o sözlər bu gün.. bir də bütün Zaqafqaziyadan və Orta Asiyadan gətirilmiş siyasi dustaqlar: bolşeviklər. bolşevizm ideyalarını təbliğ edirdi. qətlə yetirirdi. görüm necə qaçır!. ifşalar. Komissar daimi bir gərginlik içində idi. sümükləri də çürümüş Şibayev bilirdi. millətçilər. Azərbaycanda partiya – Mir Cəfər Bağırov demək idi. oğrular. orada dustaqlar sərbəst gəzişirdi. Bakı qoçuları ilə birlikdə menşeviklərin gözünün odunu aldı. Komissar nə qədər çox qorxurdusa.. birləşin!» – bu şüar hər yerdə yazılırdı. bütün qəzetlər o şüarla çap olunurdu. menşeviklər... Yoldaş Stalin Bayıl həbsxanasında siyasi dustaqlarla qızğın mübahisələrə girişirdi. Axmaq Martınov!. demokratlar. söz idi.. Gələcək – yəni bu gün. Şibayevi isə belə bir xahişə Koba məcbur etmişdi. çünki Mir Cəfər Bağırovun özü də yoldaş Stalin üçün belə bir sədaqət sahibi idi. Partiya isə – yoldaş Stalin demək idi. «Partiya əleyhdarına qarşı bütün vasitələrdən istifadə etmək olar!» – bu şüar isə heç yerdə yazılmırdı. menşeviklər. sağ eserlər. Bayıl həbsxanasında 38 nömrəli kamerada dustaq yatmışdı. Inqilabdan hələ xeyli əvvəl – 1909-cu ildə yoldaş Stalin Bakıda. həbsdən. sonra eserlər Bayıl həbsxanasında Orconikidzeni təkləyib nöyüt iyi verənəcən döymüşdülər. əslində. o zaman siyasi dustaqları dəmir buxovlarla aparanda Koba qışqırmışdı: «– Niçeqo. Bakı erməniləri hələ indiyə qədər danışırdılar ki.«moy vernıy. esperantonu öyrənirdi. sol eserler. qətldən qorxan Komissarın özü o yeganə dili ciddi-cəhdlə həyata tətbiq edənlərdən biri idi. bu işləri məntiqi bir ardıcıllığa düzmək çətin idi və lap əvvəldən. bir o qədər artıq canfəşanlıqla ifşa edirdi. Amma necə? Bunu yalnız Koba. polkovnik Martınov isə bir ildən sonra Balaxanı neft mədənlərində Kobanın gizləndiyi daxmanı tapdı və onu 1908-ci ildə Voloqdaya sürgünə göndərdi.. bir də ki. Bayıl həbsxanası XDIK -nın indiki zirzəmilərinə bənzəmirdi.. Bir müddət Orconikidze də yoldaş Stalinlə bərabər Bayıl həbsxanasında yatmışdı və bir dəfə siyasi mübahisə üstündə Kobanın işarəsi ilə yumruq vurub. Koba Voloqdadan qaçıb yenə Bakıya qayıtdı (indi sürgündən qaçan olsun. tsennıy pyos» deyə çağırırdı və hamıdan da belə bir sədaqət tələb edirdi. niçeqo! Eti kandalı nam eşyo priqodyatsya!» Komissar tez-tez o dəmir buxovların buz soyuğunu öz boynunda hiss edirdi. Bayıl həbsxanasında o zaman 1500 dustaq var idi – canilər. bir də ki. amma əməl idi. Bakı qoçuları. 1907-ci ildə Sibirdə sürgündən qaçıb Bakıya gələn Kobanın üç qorxulu rəqibi var idi: Bakı polismeysteri polkovnik Martınov (köhnə tanış idi– əvvəllər Tiflis polisinin rəisi idi və Kobanı birinci dəfə Sibirə o sürgün etmişdi). çünki gələcəyin yeganə dilinə inanırdı. «Bütün ölkələrin proletarları. həbslər və qətllər idi və həmin ifşadan. Koba Bakı qoçuları ilə tez dil tapdı. amma bu. partiyanın əsas şüarı idi. guya. çünki yoldaş Stalinin (partiyanın!) işlərindən baş açmaq. tovarişi. Bu günün isə yeganə dili esperanto yox. əsrin əvvəllərində yoldaş Stalinin yaxın dostu Stepan Şaumyan həbs olunanda onu Bakı milyonçusu Şibayevin xahişi ilə qubernator özü azad etmişdi.. Belə deyirdilər ki.. həbs edirdi. siyasi müzakirələr aparırdı. 135 . eser İliko Karzevadzenin ağzını partlatmışdı. Koba inqilabi vərəqələri gizlincə onun mətbəəsində çap edirdi!. əyyaşlar. Marksın və Leninin əsərlərini oxuyurdu.

Komissar – milliyətcə rus olan bu adam – ilk gənclik çağlarında Bayıl tərəfdə dəllək işləmişdi. hamısı xalq düşməni kimi ifşa olunub güllələnirdi. O. ən qəddar xalq düşmənlərindən biri elə Yaqodanın özüdür. Yejov kim idi? Iyirminci illərdə Nikolay Ivanoviç Yejovu kim tanıyırdı? Heç kim! Haradasa Qazaxıstanda hansı bir işdəsə işləyirdi. elə bil. Bir neçə ay bundan əvvəl Yejovu eyni zamanda su nəqliyyatı komissarı təyin edəndə Komissarın dalağı sancmışdı.. Məhkəmədə Vışinski Yaqodanı Nikolay Ivanoviç Yejovu tədricən zəhərləməkdə ittiham etdi və Yaqoda da bunu boynuna aldı. Komissar. bu menşevik SSRI prokuroru olub Yaqodanı qatillikdə ittiham etdi– buna görə də Komissar hər şey gözləyirdi.. Yaqoda adi qatil deyil. Yaqoda və onun alçaq cinayətkar fəaliyyəti ifşa olundu. Onun çürümüş qarantiyaları məhv oldu.Bütün bunları inqilabi fəaliyyət üstündə Bayıl həbsxanasında yatmış köhnə Bakı bolşevikləri yaxşı xatırlayırdı və indi xalq düşməni olmadıqlarını sübuta yetirmək üçün işgəncələr zamanı orqan işçilərinə. Hansı məzhəbə qulluq etdiyi məlum deyildi və işə bax ki. Henrix Qriqoriyeviç Yaqodanın adı gələndə adam özünü yığışdırırdı. Hər şey məlum idi. Yaqoda adında adam olmamışdı. HenrixYaqoda da 1936-cı ildə Xalq Daxili 136 . amma Komissar cəmi il yarım bundan əvvəl Kalininin imzaladığı fərmanla «Dövlət Təhlükəsizliyi Baş Komissarı» rütbəsi almış Yejovun başının üstündəki qara buludları görürdü. Yaqoda nə qədər xalq düşmənini ifşa etmişdi. Komissar özü dörd-beş il bundan əvvəl hansı bir sıravi çekistisə tərifləmək istəyəndə «– Əsl yaqodaçıdır!» – deyirdi. Yejov da daimi deyil. zaman göstərdi ki. Andrey Yanuaryeviç Vışınskini yaxşı tanıyırdı. köhnə Bakı bolşeviklərinin köməyinə çatmırdı. özü özünün sabahkı gününə əmin deyildi. sovet cəmiyyətinə nə qədər yabançı adamın – yüz minlərin səsini almışdı. Amma nə olsun? Yoldaş Stalin ilk SSRI Xalq Daxili Işlər Komissarı vəzifəsinə Yaqodanı təyin etmişdi. sonra məlum olmuşdu ki.. nə qədər maskalanmış qolçomaqları cəzasına yetirmişdi. Yaqoda isə gəncliyində aptekçi idi.. Komissar elə-beləcə ayaq üstə dura-dura və gözlərini də yoldaş Stalinin şəklinə zilləyə-zilləyə bunu fikirləşib udqundu. Yaqodadan sonra Komissara elə gəlirdi ki. keçən ilin dekabr ayının əvvəllərində isə Yejov SSRI Xalq Daxili Işləri Komissarı vəzifəsindən azad edildi. bu cür etirafların imzalanmasında özü az iştirak etməmişdi. Vışınski məhkəmədə demişdi: «Göründüyü kimi. çıxdı getdi işinin dalınca. hələ inqilabdan əvvəl Bakıdakı boşboğaz vəkillərdən biri idi. Komissarın özünə danışırdılar.. indi. başqa rəhbərlərlə bərabər. amma bu. yerinə Lavrenti Pavloviç Beriya təyin olundu. özü də xain Yaqodanın təşkil etdiyi və sovet dövlətinin mənafeyinə qarşı yönəltdiyi satqın kəşfiyyat tərəfindən yox. Lakin onun ümidləri burada da özünü doğrultmadı. Yejov hələ yoldaş Stalinlə birgə fəxri rəyasət heyətinə seçilirdi. güllələdilər. Indi Yejov yalnız su nəqliyyatı komissarı idi – dünyanın bundan gülməli bir işi ola bilməzdi. o cümlədən. Yejov da vardı. Yaqoda düşmən çıxdı. Yejovun da axırına az qalıb. Komissar bu cür etirafların qiymətini yaxşı bilirdi. Yejov daimidir.. ifşa olunmayacağına əmin olan bir qatildir. Leninin vəfatının 15-ci ildönümü münasibətilə Böyük Teatrdakı matəm iclasına gələnlərin arasında yoldaş Stalinlə. yoldaş Stalinin ən layiqli davamçılarından biri olan Nikolay Ivanoviç Yejovun rəhbərlik etdiyi əsl bolşevik kəşfiyyatı tərəfindən ifşa olundu». amma indi belə məlum olur ki. Düzdü.

Yejovun özünü tərifləsin. Anastas 137 . örnək göstərmişdi. A. o.C. Təriflər söyləməkdə Mikoyan. Kalininlə. amma. qısa bir müddət Xalq Rabitə komissarı (!) işləmişdi. müşavirələrdə çox görmüşdü.I. Mikoyanın tərcümeyi-halından və gördüyü işlərin hamısından xəbərdar idi. Rembrandtın.Mikoyanın əynində boğazına qədər düymələnmiş «Stalin köynəyi» var idi və o köynək də Mikoyanın bığı və saçı kimi qapqara idi. Dmitrovla. amma o zaman elə Yejov olmaq da az deyildi.. balacaboylu. bu. Hər şey qalsın bir tərəfə. Həmin təntənəli iclasda məruzəçi Yejov yox. Terborxun..).Işlər Komissarı vəzifəsindən gedəndən sonra. SSRI Xalq Xarici Ticarət komissarı Mikoyanı yalana yox. Andreyevlə. Düzdü. Xruşşovla... Onda məruzəni nə üçün Yejov özü eləmədi? Boyu balaca idi və Böyük Teatrın səhnəsindəki xitabət kürsüsündən görünməyəcəkdi. Lankranın bir çox əsərlərini almışdı.). Bulqaninlə. görünür..I. bütün Iraq neft kompaniyalarını əlinə almış milyonçu Qalust Gülbenkyan heç kimin xəbəri olmayan gizli alış-veriş nəticəsində öz şəxsi kolleksiyası üçün Leninqrad Ermitajından Rubensin. Mikoyanla. Bağırova xüsusi hörmətin ifadəsi idi. Jdanovla. M.. Yejov elə bil ki. amma o valyuta Rubensin. həqiqətə əsaslanıb xalq düşməni kimi güllələyəsən: Anastas Mikoyan elə bir əlverişli şərait yaratmışdı və vasitəçilik etmişdi ki. o qara qiyafə dünyanın qara işlərindən xəbər verirdi. Onda çekistlərin iyirmi illiyi münasibətilə Moskvada. Voroşilovla. bu gün insanları güllələmək üçün yalan lazım idi. təkcə elə bu kifayət idi ki. Molotovla. Böyük Teatrın səhnəsinə sığışmırdı. yoldaş Stalin boyda olurdu və o vaxt Komissar birdən-birə fikirləşdi ki. Böyük Teatrdakı təntənəli iclasda Yejov yoldaş Stalinlə.. az qala. Bəli. Yejova həqiqi cinayət lazım deyil. Kaqanoviçlə. Xoze Diasla birlikdə zala daxi oldu. Rembrantın əsərlərinin həqiqi qiyməti müqabilində bir heç idi və ən başlıcası isə o əsərlər həmişəlik SSRI-dən çıxarılırdı.Pyatkovun sədrlik etdiyi SSRI Dövlət Bankına müəyyən miqdarda valyuta keçirmişdi. ona görə? Yoxsa ona görə məruzəni Mikoyana tapşırmışdılar ki.C.Mikoyan idi. amma Komissarın 1937-ci ilin dekabrında gördüyü Yejov heç vaxt yadından çıxmırdı. həqiqət idi və Komissar bunu bilirdi (Mir Cəfər Bağırov da bunu bilirdi. onda hələ Kosiorla Çubar da xalq düşməni kimi ifşa edilməmişdilər və onlar da rəyasət heyətində idi. Vattonun. bir neçə dəfə onun qəbulunda olmuşdu (hər dəfə də qəbul sona yetəndə Yejov tapşırmışdı: «– Peredayte moy bolşevitskiy privet tovarişu Baqirovu!» Yejov hələ ÜIK (b) P MK-da kadrlar şöbəsinə rəhbərlik etdiyi vaxtlardan M.. köhnə tanışı. əlbəttə. Nikolay Ivanoviç Yejovu müxtəlif iclaslarda. Mikoyan. M. əlbəttə. Iosif Vissarionoviç Stalin deyildi. Yejov ehtiyatlı olmalıdır. Komissar Böyük Teatrın parterində oturub səhnəyə baxırdı. Bautsun. usta idi və bu sahədə ona çatan olmazdı. Yejov özü öz daimiliyinə inanmışdı. əslində. əsasən. Hələ dördbeş il bundan əvvəl ÜIK(b) P-nın XVII qurultayındakı– «qaliblər qurultayı»ndakı! – qısa çıxışında Mikoyan düz 30 dəfə yoldaş Stalinin adını çəkib onu tərifləmişdi. amma istər-istəməz tez-tez gözlərini Yejova zilləyirdi.. Rusiyanı mənən qarət edirdi. Yejov. Bağırovu şəxsən tanıyırdı və göndərilən bu salamlar. Bağırovun özü də bir müddət ÜIK(b)P MK-da işləmişdi.. qabağı nə qədər kəssəydi də. Qalust Gülbenkyan Q. Yejov həqiqət üstündə adam güllələmir. Komissar. A. amma Komissar orasını da yaxşı bilirdi ki... əlbəttə. Nikolay Ivanoviç Yejovun qılıncının dalı.C. adamın gözünə o qədər böyük görünürdü ki. yoldaş Stalinə baxırdı. Düzdü.

belə görünür ki. S. bir qucaq valyuta bəhanəsi ilə Rusiyanın mənəvi sərvətlərini milyonçu yerlisinə ötürdüyünü bilirdi. amma yoldaş Stalin üçün Mikoyanı öz yanında həmişə gözükölgəli saxlamaq və Mikoyandan istədiyi kimi istifadə etmək Rusiyanın mənən talan olunmasından artıq və vacib idi. burjua-millətçi qatillərin darmadağın edlməsində müstəsna rola malikdir». amma nə olsun? Bəyəm Yejovu hamı..R. Buna görə də bu gün bütün XDIK və ilk növbədə yoldaş Yejov sovet xalqlarının sevimliləridir». keçən il xalq düşməni kimi güllələdilər. Yaqodadan əvvəl Birləşmiş Dövlət Siyasi Idarəsinin rəisi V. Yaqodanı da güllələdilər. Beriya özü necə. sınanmış stalinçi Lavrenti Pavloviç Beriya Zaqafqaziyada dəstəbazlığın və atamançılığın ifşasında. Bəs. Dzerjinskinin özünün də ölümü. ilk deputatlar namizəd 138 . XDIK-ı işçilərinin əsas özəyinə bolşevikcəsinə qayğı göstərmiş. Mir Cəfər Bağırov mətləbə dəxli olmayan söz danışan adam deyildi və Komissar o zaman sövq-təbii ilə hiss etdi ki. qəbri Qızıl Meydanda. Anastas Ivanoviç Mikoyan o zaman Böyük Teatrda dedi: «Xalq Daxili Işlər Komissarlığı xalq düşmənlərinə qarşı yoldaş Stalinin öyrətdiyi kimi mübarizə aparır. Komissarın içindən bir etiraz baş qaldırırdı. Mir Cəfər Bağırov da Beriyanı tərifləyirdi. Belə işlər barəsində fikirləşəndə bəzən bir rus adamı kimi. daimi idi? Indi hamı. yoxsa elə sabaha qədər? Bəlkə elə. amma zəmanənin qorxusu o dəqiqə o daxili üsyanı.Mikoyan isə həmin yalanları quraşdıranlardan və həmin yalanlardan istifadə edənlərdən biri idi. eləcə də bütün trotskiçi-buxarinçi. Menjinskinin də ölümü başdan-ayağa bir sirri-xuda idi. bu gecə Dövlət Təhlükəsizliyi Baş Komissarının müqəddəratı həll olunurdu? Yakov Xristoforoviç Peters – Dzerjinskinin vaxtında Fövqəladə Komissiyanın sədri idi... gözəl çekistlərin özəyini təşkil etmişdir.. doğrudan da.M. Bir ay bundan sonraya qədər. Beriya ilə əlaqədar nəsə ciddi bir hadisə baş verəcək. çox müəmmalı oldu və Komissar hərdən bu barədə də fikirləşirdi. dörd gündən sonra Beriya SSRI Xalq Daxili Işlər Komissarı təyin edildi.. Indi də Beriya gəlib. O. bax. Əfəndiyevi. Leninin mavzoleyinin yanında olan Nəriman Nərimanovu yenidən ifşa etdi və birdən-birə ilk baxışda heç bir dəxli olmadan dedi: «Bir sıra illər Zaqafqaziya partiya təşkilatlarına rəhbərlik etmiş.. bizim partiyamızın ruhunda tərbiyə etmişdir ki. Həmin «sevimli Yejov» indi Su Nəqliyyatı komissarı idi.Axundovu. hətta 1925-ci ildə vəfat etmiş. çünki bizim cəza orqanlarının başında stalinçi xalq komissarı yoldaş Yejov dayanmışdır.. bütün çekist ordusunu daha da yüksəklərə qaldırsın. bizim xalqımıza alovlu məhəbbət və düşmənlərə nifrət təlqin etmişdir. Əlbəttə. yəqin yoldaş Stalin də Mikoyanın Gülbenkyanla əlaqəsindən xəbərdar idi.. Yoldaş Yejov çekistlərə sosializmə. dibi zülmət qaranlıq olan uçurumun lap kənarındadır və barmaqla itələsələr izi-tozu qalmayacaq. o milli təəssübkeşliyi boğub yox edirdi.M. Ə. Hələlik belə idi.. o cümlədən də Mir Cəfər Bağırov tərifləmirdi? Keçən il Azərbaycan SSR Ali Soveti təsis edildi. əslində. Kirovun xaincəsinə öldürülməsinin dörd illiyi münasibətilə Azərbaycan KP Bakı komitəsinin xüsusi plenumu çağırılmışdı və Mir Cəfər Bağırov həmin plenumdakı məruzəsində xalq düşmənlərini – R.Qarayevi. onları Dzerjinski ruhunda. Yoldaş Yejov XDIK-da əsl sovet kəşfiyyatçılarının.. Yejov da. Keçən il dekabrın əvvəllərində S.

O sənədlərdə yoldaş Stalin haqqında. amma arxivlər qalırdı. eyni zamanda. Yeni il qabağı Moskvaya qayıdanda Bakının arxivlərindən axtarıb seçib götürdüyü qovluq-qovluq sənədləri də özü ilə apardı.M. Beriya haqqında nələr var idi? Bunu yəqin ki. Bütün Azərbaycan 37-38-dən sonra Mir Cəfər Bağırovun əlində idi. onların böyük bir qismi 37-38-də Mir Cəfər Bağırovun şəxsi rəhbərliyi və fəaliyyəti nəticəsində xalq düşməni kimi ifşa olunub güllələndi. yoldaş Stalinin ovucunda idi. Nəhayət.N. deputat seçilsinlər. Kirov kimi. Beriyanı tanıyan adamlar çox idi: düzdü. eyni zamanda. Bakı proletariatı Leninqraddan sonra ölkədə ən güclü inqilabi ənənələrə malik fəhlə sinfi sayılırdı və buna görə də burada etibarlı adam olmalıydı. Bakı partiya komitəsinin birinci katibi idi.. amma bu adicə MK üzvü. yoldaş Stalindən sonra ikinci bir lider yetişdirməməli idi (Kirovun yetişməsində Bakı proletariatının. Mir Cəfər Bağırovun özü də 37-38-dən sonrakı bütün yüksək vəzifəli partiya və dövlət xadimləri kimi. Mir Cəfər Bağırovu Beriya kimi Moskvaya. Azərbaycan şairləri yoldaş Stalini tərifləməkdə bir-biri ilə bəhsə girirdi ki. Türkiyə ilə sərhəddə idi. Mir Cəfər Bağırov onlardan razı qalsın. Azərbaycan Iranla. Yoldaş Stalin yəqin ki. orden alsınlar. ovucunu sıxa bilərdi (və sıxırdı!). Kaqanoviçin. Yox. Azərbaycanda isə o. böyük rolu olmuşdu). bu hüququ ona yoldaş Stalin vermişdi. buna görə də bu respublikada yoldaş Stalinin ən etibarlı adamı rəhbər olmalı idi. Beriyanın da fəaliyyətinin böyük bir hissəsi Azərbaycanla bağlı idi. Azərbaycanda yoldaş Stalin daha artıq dərəcədə Mir Cəfər Bağırovun qorxusuna təriflənirdi. əlbəttə. Mir Cəfər Bağırovun diqqətini cəlb etsinlər. Komissar Bakıda arxivlərdən itirilən sənədlərin taleyini yaxşı bilirdi. qəzetlərdə Yejovun haqqında elə tərifli sözlər yazılırdı ki. Voroşilovun haqqında o cür sözlər yazılmırdı. Mikoyanın. Əlbəttə. Mikayıl Müşfiqin də aqibəti onların gözünün qabağında idi. Ölkənin tarixinin bu qızğın çağında Bakı proletariatı S. yoldaş Stalinin də. daha böyük vəzifəyə aparmayacaqdı. daimi ancaq yoldaş Stalin idi. Bakıda yoldaş Stalini. çünki xalq düşməni kim ifşa olunmuş Hüseyn Cavidin də. Merkulovu özünə birinci müavin elədi və yenə də bir neçə gündən sonra Merkulov Mir Cəfər Bağırovun şəxsi qonağı kimi Bakıya gəldi. daha heç kim heç vaxt bilməyəcəkdi. Mir Cəfər Bağırov ÜIK(b) P MK-nın adicə üzvü idi. Ən başlıcası isə. Beriya SSRI Xalq Daxili Işlər Komissarı təyin edildikdən bir neçə gün sonra V. Mir Cəfər Bağırov yalnız Azərbaycan K(b) P MK -nın birinci katibi yox. Azərbaycan 139 .. yoldaş Stalinin icraçısı olmaqla bərabər. Azərbaycanda da daimi ancaq Mir Cəfər Bağırov idi. yoldaş Stalinin özünün də Mir Cəfər Bağırova ehtiyacı var idi: bütün Azərbaycan Mir Cəfər Bağırovdan qorxurdu və bu dəhşətli qorxu hissinə görə də hamı yoldaş Stalini sevməyə məcbur idi.göstəriləndə yoldaş Stalindən sonra ən tərifli sözlər Yejovun haqqında deyilirdi. o özü də heç vaxt Moskvaya işləməyə getmək istəməzdi: Moskvada o yalnız icraçı olacaqdı. bu ixtiyarı. həm də hakimi-mütləq idi (xozyain!). Azərbaycanın sahibi idi (partiya. heç Molotovun. Iranın tərkibində qalmışdı. ifadələr qalırdı və bu kağızdakı faktlarla mübarizədə də Azərbaycanda ən etibarlı bir adam lazım idi. sovet işçiləri Mir Cəfər Bağırovu öz aralarında elə beləcə də çağırırdılar: xozyain!). nə qədər istəsəydi. amma nə qədər qəribə olsa da. azərbaycanlıların Sovet Azərbaycanında yaşayanlardan üç dəfə artıq hissəsi Cənubi Azərbaycanda. Azərbaycanda Bakı partiya təşkilatı SSRI-nin ən nüfuzlu partiya təşkilatlarından biri idi. amma Mir Cəfər Bağırov rəqib deyildi və yəqin ki.

yoxsa ədliyyə komissarını? Bilmirəm. Mən inanıram ki. Azərbaycan bir böyük şüşənin içinə doldurulmuş hava idisə. yetişdirmək. təbiəti etibarilə küt adam deyildi. no i na 140 . gələcəyin maddi və mənəvi qələbələrinə doğru irəliləyirdi. Lakin mən Xalq Ədliyyə Komissarlığı kimi mühüm bir komissarlığın işində və rəhbərliyində kiçicik zəifləmə ilə belə. nə qədər cəmi bircə ayda Azərbaycan sovet poeziyası yoldaş Stalini tərifləyirdi. Yoldaş Stalin lazım olanda Mir Cəfər Bağırovdan Ittifaq miqyasında da istifadə edirdi və Mir Cəfər Bağırovun yoldaş Stalinlə. hətta öz çıxışında Mir Cəfər Bağırova xüsusi istinad etdi. onun çox bildiyini Mir Cəfər Bağırov da yaxşı bilir və Mir Cəfər Bağırov belə şeyləri qulaqardına vuran. bir də ki. narkoma yustitsii. sovet ədliyyəsi sahəsində böyük nəzəriyyəçidir. Bəli. heç bir ehtiyac yox idi. hamı bilirdi ki. hətta Siyasi Büro üzvləri ondan ehtiyat edirdilər. o cümlədən. o zamankı SSRI Xalq Ədliyyə komissarı Nikolay Vasilyeviç Krılenko nüfuzlu bir adam idi. mətbuatda dərc edilən fotomontajlarda yoldaş Stalin bir günəşə bənzədilirdi. özümüz üçün aydınlaşdırmalıyıq ki. çox bilir. axırı Ədliyyə komissarı üçün çox pis qurtardı. Xalq Ədliyyə Komissarlığının rəhbərliyi özünə qarşı böyük təşəbbüskarlıq və ciddi münasibət tələb edir. Beriya ilə xüsusi yaxınlığını bildikləri üçün. Ittifaq komissarları. Kadrları diqqətlə seçmək. çox pisdir. Komissar ilk gənclik çağlarında dəllək olsa da. Əgər əvvəllər yoldaş Krılenko vaxtının əsas hissəsini turizmə və alpinizmə sərf edirdisə. Mir Cəfər Bağırov yoldaş Stalinin bu şüşənin ağzına tıxadığı. na nedostatki. hökmdarları o qədər tərifləməmişdilər ki. Krılenko. SSRI Ali Sovetinin ilk deputatlarını Mir Cəfər Bağırovun üslubunda güldürdü: «Nelzya ne priznat reç tov. bu isə heç kimə. yoldaş Molotov Xalq Soveti Komissarlarının yeni heyətini Ali Sovetə təqdim etdikdə bunu nəzərə alacaq». söhbət kimdən gedir və yoldaş Krılenkonun simasında kimi görürük – alpinisti. alpinizmin də. turizmin də. bütün bunları bilirdi və burasını da yaxşı başa düşürdü ki. yoldaş Krılenko özünü daha artıq dərəcədə kim hesab edir. əvəzinə yeni bir tıxac pərçim eləyənə kimi. çünki yoldaş Stalinin haçansa o tıxacı dartıb o şüşənin ağzından çıxartmağa heç bir mülahizə.tarixində saray şairləri şahları. ilk növbədə isə yoldaş Stalinin özünə lazım deyildi. üstünü də surqucladığı tıxac idi və bu tıxac əbədi idi. burada isə Mir Cəfər Bağırov idi. onu dartıb çıxarandan sonra. hər halda. şahmatın da inkişaf etdirilməsinin böyük tərəfdarıyam.. əbədi yalnız yoldaş Stalin idi. yaddan çıxaran adam deyil. amma SSRI Ali Sovetinin ilk sessiyasında Mir Cəfər Bağırov Krılenkoya elə hücum çəkdi ki. Mən bizim ölkəmizdə idmanın bütün növlərinin. Mir Cəfər Bağırov sessiyadakı çıxışında dedi: «–Yoldaş Stalin demişdir – kadrlar hər şeyi həll edir. eləcə də yoldaş Krılenkonun rəhbərlik etdiyi komissarlığın işinə qeyri-ciddi münasibətilə barışa bilmirəm. çox bilməyin isə aqibəti onun gözünün qabağında idi. ətrafa hava yayılacaqdı. Yoldaş Krılenko bu məsələlərlə məşğul olmur. Baqirova vpolne obyektivnoy. Komissar bilirdi ki. Cəmi il yarım bundan əvvəl. ne tolko.. indisə. On ukazal v otnoşeniye tov. Azərbaycan isə iki əllərini də o günəşə doğru uzadıb. o tıxac həmin şüşənin ağzında elə pərçim olub oturmuşdu ki. amma ədliyyə komissarı kimi o. indi bütün vaxtını şahmat oyununa həsr edir. o Leninin yaxın silahdaşıdır. irəli çəkmək və yeni kadrlar hazırlamaq Xalq Ədliyyə Komissarlığının bilavasitə vəzifəsidir. Molotov bunu nəinki nəzərə aldı. Biz. eyni zamanda.

bu ifadələrdə göstərilirdi ki. Bağırovla kəllə-kəlləyə gəlmək olar.... Marşal Yeqorov... Komissar burasını da yaxşı bilirdi ki. Aleksandr İliç Yeqorov hələ 1923-cü ildə Qafqaz Qızıl Ordusuna başçılıq elədiyi vaxtlardan Mir Cəfər Bağırovla düz gəlmirdi. koqda on qovoril nasçot alpinizma. Pyatakov və Preobrajenski ilə birlikdə sovet hökumətinin. o cümlədən. Mir Cəfər Bağırovla bir yerdə işləyən yüzlərlə partiya və dövlət xadimlərinin. Buxarin. məhkəmə cəmi 20 dəqiqə çəkdi və Krılenkonu güllələdilər. Eyxelin.. Maşınla gəzmək söhbəti. şair Hüseyn Caviddən tutmuş. Rudzutakın.. şəxsən yoldaş Stalinin əleyhinə qəsddə iştirak edib – yazıq bütün bunların hamısını boynuna aldı.polojitelnıye storonı. Moskvada yaradılmış Mərkəz rəhbərlik edir və həmin Mərkəzin də başçısı Orconikidzedir... mətin bolşevikin xatirəsini əziz tutur. Mir Cəfər Bağırov bu ifadələrin əsasında yazdığı gizli məktubları birbaşa yoldaş Stalinin özünə göndərirdi. elə bilirdi ki. Hələ də ayaq üstə dayanıb yoldaş Stalinin divardan asılmış şəklinə baxan Komissar bütün bunlardan xəbərdar idi və ürəyi də nigarançılıqla dolu idi.. keçmiş ədliyyə komissarını ittiham etdilər ki. – dedi. Postışevin – çoxlarının xalq düşməni kimi ifşa olunmasında Mir Cəfər Bağırov müstəsna rol oynayıb: Bakıda Mir Cəfər Bağırovun əmri ilə həbs edilən xalq düşmənləri öz ifadələrində terrorçuluq məqsədilə bu adamlarla əlbir olduqlarını göstərirdilər. Kosiorun. turizma i şaxmatnoqo dela». «Azərbaycan kontrevolyusion nasionalist mərkəz»ə.I. Indi hara baxırsan Orconikidzenin şəklidir. O tərəfdən də hava haqqında sual. Bağırova yuxarıdan aşağı baxanların aqibəti də Komissarın gözlərinin qabağında idi. 36-nın əvvəllərində Azərbaycanda ifşa edilən xalq düşmənlərindən. – Yaxşı şəkildir! – Otur! Komissar yerində oturdu. Sovet Ittifaqı marşalı idi. Hamı ürəyi xəstə olduğu üçün həyatdan vaxtsız getmiş Orconikedzenin– yoldaş Stalinin ən yaxın silahdaşının. Sonralar onların münasibəti açıq ədavətə çevrildi və keçən il bilavasitə Mir Cəfər Bağırovun iştirakı ilə Zaqafqaziya hərbi hissəsinin komandiri A. bilavasitə Yejovun əmri ilə bu şahmat həvəskarını – Krılenkonu həbs etdilər. 141 . düz bir il bundan əvvəl – 1938-in əvvəllərində. Mir Cəfər Bağırovun əmri ilə Orconikidzenin əleyhinə ifadələr alınırdı. Mir Cəfər Bağırov Komissarın ağarmış sifətinə baxa-baxa gülümsədi və: – Yaxşı şəkildir. Azərbaycanda fəaliyyət göstərən əks-inqilabçılara – «Azərbaycan kontrevolyusion burjua – nasionalist təşkilat»a. Bağırovu tanımayanların və yaxud tanımaq istəməyənlərin. gərək ki. yanvar idi. professor Çobanzadəyəcən Azərbaycanda on minlərlə xalq düşmənlərinin.. hələ inqilabdan əvvəl partiya sıralarına soxulmuş yüzlərlə düşmənin ifşasında və onların aradan qaldırılmasında Mir Cəfər Bağırovun yaxın silahdaşlarından biri olan bu adam hələ də yoldaş Stalinin şəkli ilə bağlı sualın mənası barədə fikirləşirdi. hələ 35-də. Yeqorovu xalq düşməni kimi ifşa etdilər və güllələdilər. Sessiyadan sonra lap qısa bir müddət keçdi. amma Komissar bunu da yaxşı bilirdi ki. Komissar udqundu və: – Bəli. gözləri ayağının altını görmürdü.. Mir Cəfər Abbasoviç! – dedi. Həmin ifadələrin alınmasında Mir Cəfər Bağırovun əmri ilə Komissar özü bilavasitə iştirak etmişdi.

Bütün bu hadisələrin hamısı Komissarın gözlərinin qarşısında baş vermişdi. amma bu tanışlıq. Komissarın özünü ifşa etmək Mir Cəfər Bağırov üçün bir stəkan su içmək kimi bir şeydir. 1927-ci ildəki.P. əlbəttə. Bağırovun təkidi və xasiyyətnaməsi ilə Gürcüstün Fövqəladə Komissiyasına keçdi. 142 . zəhləsi gedən adamların çoxunu Komissarın əli ilə o biri dünyaya göndərmişdi. Mir Cəfər Bağırovla Beriyanın dostluğu o vaxtdan – onuncu illərin sonlarından başlamışdı və 1921-ci ilin fevralında Bağırov Azərbaycan Fövqəladə Komissiyasının sədri təyin olunan kimi. buradakı «seçildi» sözü idi. Nə isə. bu barədə nəinki danışmaq. Bir ildən sonra Moskvaya getdi. hələ Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulmazdan əvvəl Beriya Bakıda Azərbaycan Demokratik Respublikasının – Müsavat hökumətinin əks-kəşfiyyat xəfiyyə idarəsində xidmət edib və yəqin ki. o dərinlikdə ki. Merkulovun Bakıya gizli səfəri ilə Mir Cəfər Bağırov şəxsən özü məşğul oldu. bax. hələ də dustaqxanalarda istintaq altında yatan və xalq düşməni olduqlarını boyunlarına alan adamlardan birini onun üzünə durquzmaq. partiyanın gizli tapşırığı ilə bu işə girib. hər dəfə özü də ora enməyə qorxurdu. iştirakçısı olmuşdu və bütün bu müddət ərzində yoldaş Bağırova sədaqətlə xidmət etmişdi... gələcəkdə birlikdə görəcəkləri işlər barədə söhbət etdiyi adamı. sağlığına qədəh qaldırdığı. 1933-cü ilin sonunda Mir Cəfər Bağırov Azərbaycan K(b) P MK-nın və Bakı komitəsinin birinci katibi seçildi və ən gülməlisi də.Komissar bilirdi ki. heç fikirləşmək də düz deyildi. sonra özünə müavin etdi.. yarı sözdən Bağırovu başa düşmüşdü.... Lavruşa Beriyanı (Lavrenti Pavloviçi) öz yanına gətirdi. marksizm– leninizm kurslarında oxudu. Azərbaycanın indiki xalq düşmənləri kimi ifşa olunmuş rəhbərləri yoldaş Mir Cəfər Bağırovu inzibati orqanlardan uzaqlaşdırmaq istədilər. Beriya yoldaş Stalinlə Bağırov arasında ünsiyyət yaratdı. Düzdü.. onda Mir Cəfər Bağırov da öz növbəsində Beriyanın köməyi ilə iki ildən sonra adı dəyişmiş köhnə vəzifəsinə qayıtdı – yenidən Azərbaycan Dövlət Siyasi Idarəsinin rəisi oldu. cəhənnəm əzabı bu dünyadadı. Beriya özü şəxsən Komissarı tanıyırdı. Komissar bu barədə fikirləşəndə o zirzəminin qəbir rütubətini bütün ruhu və vücudu ilə hiss edirdi) sənədlərin də hamısını Moskvaya aparmışdı. Komissar bu hadisələrin müşayiətçisi yox. gecə əmr verib tutdururdu– Komissar dəfələrlə bunun şahidi və iştirakçısı olmuşdu... ÜIK(b) P MK-da işləməyə başladı və artıq ÜIK(b)P Zaqafqaziya Ölkə komitəsinin birinci katibi olmuş L. Bu bir sirrixuda idi və artıq heç zaman aydınlaşmayacaqdı: Merkulov Müsavat dövrü ilə bağlı Bakıdakı bir zirzəmidə saxlanan (Komissar bir neçə dəfə o zirzəmidə olmuşdu və Merkulov gedəndən sonra bunun qorxusunu xüsusi çəkirdi..). orada. O biri dünya gözəl bir dünyadı. Mir Cəfər Bağırov axşam oturub birlikdə piti yediyi. ona etibar edirdi. Komissarın ürəyinin ən dərin guşələrində. Komissar bilirdi ki (və beləcə çox bilməyi hərdən Komissarın özünü dəhşətə gətirirdi!.. Beriya Bağırovun rəhbərliyi altında Sovet hakimiyyətinin düşmənlərinə qarşı mübarizədə özünü göstərə bildi. Zaqafqaziya Su Təsərrüfatı Idarəsinin rəisliyinə məsləhət gördülər... bu etibar Bağırovla Beriya arasındakı dostluğun müqabilində heç nə idi – Komissar bunu da yaxşı bilirdi və həmişə də yadında saxlayırdı. əvvəlcə Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası məxfi operativ hissə rəisi. o dərin guşə qədər də dərin bir təəssüf hissi var idi. ona görə də Azərbaycan Xalq Daxili Işlər komissarı təyin olunmuşdu və yoldaş Bağırov öz şəxsi düşmənlərinin.

nə deyir? Ona nə var ki. öz mənzilində qalsın. bir kiçicik restoran yarımqaranlığında bir küncdə oturub müştərilərinə tamaşa edə bilərdi. Nə isə. görəsən. 38 də irəlidə idi. zənn edirəm ki. Moskvada. Uşaqlarının taleyindən də nigaran deyil... Yox. telefonla onun sağlığına badə qaldırırdı. həqiqi dostluq idi. Krapotkin küçəsində. onda görək necədir halın?..». Əlbəttə. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə bu sözləri hələ on-on bir il bundan əvvəl demişdi. siyasət xətrinə dostluq yox.. ürküsü yox.. intim (!) bir musiqi çalınaydı. Zaqafqaziya çaylarının suları Azərbaycan oğullarının qanına bulaşmış əllərini yuyub təmizləməkdə ona kömək edəcəkdir. Isveçrədə. çekistlər arasında belə şayiə gəzirdi və uzun illərin təcrübəsi nəticəsində Komissarın qulaqları ən qısadalğalı radio antennası kimi bir şeyə çevrilmişdi: kiçicik şayiələri də o saat tuturdu... indi də 39 başlayıb. qorxusu yox. lap restoranı var idi. Moskvaya – Beriyanın evinə zəng çalırdı. Ora yox. Mir Cəfər Bağırov hərdənbir məclislərdə konyak içib bir az keflənəndə birdən Beriyanı yadına salırdı: «– Qde moy Lavrenti?» – deyirdi. çekistlərin yaşadığı binanın bütün sonuncu mərtəbəsini – yeddi otaqlı böyük mənzili Mir Cəfər Bağırova verir: Moskvaya gələndə mehmanxanada yox.. nə də bacısının. yaxud Almaniyada. o uzaq və uzaq olduğu qədər də xoşbəxt – hayıf. Indi qorxusuz-ürküsüz bir ölkədə. Komissar bunu da bilirdi ki. MK-nın qonaq evində yox...... kardonun o tərəfində.. amma bu həqiqətlə bərabər. nə anasının. indi isə. orada yaşayan axmaqlar o xoşbəxtliyi başa düşmürlər – adada – Islandiyada. bəzən də gülə-gülə və onun o gülüşü şaxta kimi adamı yandırırdı. bu cəhənnəmdən uzaq olaydı. Hər halda.) kiçik bir dəllək salonu var idi... Beriya SSRI Xalq Daxili Işlər Komissarı təyin olunandan sonra. qorxu-ürkü idi. O zaman ki. Gecənin yarısı tumanını batırmayacaqdı ki.. bəlkə də dəllək salonu yox. başqa bir səbəb də 143 . Nə arvadının aqibətindən qorxur. çünki Almaniyada da Hitler var idi.... əvvəllər Tiflisə. amma gəl özün bu qazanın içində qayna. onda keçmiş Azərbaycan Demokratik Respublikasının başçısı və Müsavat Partiyasının lideri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə mühacirətdə olduğu dövrdə Türkiyə mətbuatında yazmışdı: «Azərbaycan xalqının cəlladı Bağırovu Su Təsərrüfatına başçı qoymuşlar. Almaniya yox.. özü də bu yalançı dostluq.... bir-birinin əlindən tutması. ora da başdan-ayağı siyasət ocağı idi.Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulanda o da gərək o ağıllı adamlara qoşulub qaçıb çıxıb gedəydi. Məhəmməd Əmin indi. Indi hansı bir gözəl Avropa ölkəsindəsə (Fransada. Isveçdə.. bir-birinə arxa olması yalnız həmin dostluğun (həqiqi dostluğun!) nəticəsi ola bilməzdi.. Mir Cəfər Bağırovu Zaqafqaziya Su Təsərrüfatı Idarəsinin rəisi təyin etmişdilər. Kardonun o tərəfində rahatca oturub çaxır içə-içə Bağırovu söymək (hətta yoldaş Stalini də!) asandır.. münasibətləri. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin bu sözlərini Mir Cəfər Bağırov özü bir neçə dəfə misal gətirmişdi– bəzən qəzəblə. Mir Cəfər Bağırov ilə Lavrenti Pavloviç Beriya dost idilər. bunlar elə adamlardı və taleyin hökmü ilə elə bir yüksək mərtəbədə dayanmışdılar ki. indi Bağırovun adamları gəlib onu aparacaq və onun səsi də işgəncədən it kimi zingildəyən o dustaqların səsinə qatışacaq. qayğısız. hələ 37 də. bir tərəfdən də asta-asta yüngül. ilk tədbirlərdən biri də budur ki.

. Kalinin. yoldaş Stalinin Mir Cəfər Bağırova münasibətinə görə. adətən. Yuvelian Davıdoviç Sumbatov-Topuridze həmin 1937-ci ildə Azərbaycan SSR Xalq Daxili Işlər komissarı idi və saçını həmişə ülgüclə dibindən qırxdıran – elə bil ki... SSRI Xalq Daxili Işlər Komissarlığında Mir Cəfər Bağırova xüsusi hörmətin şahidi olurdu. Komissar hər dəfə Moskvada olanda. qiymətləndirdiyi adam idi və buna heç bir şəkk-şübhə yox idi. çünki Bağırov. Komissar daha artıq bir nigarançılıqla gözaltı yoldaş Stalinin divardan asılmış şəklinə nəzər saldı. Beriya özü də Bağırovdan qorxur və Beriya istəsəydi də Bağırovu məhv edə bilməzdi.) minlərlə xalq düşmənindən birinə çevrilərdi. Komissar istintaq altında yatan (hələlik yatan. Beriyanın yaxın dostuna tapşırırsa. hətta Bağırova yaxın adam olduğu üçün Komissarın özünə də hörmət edirdilər.var idi və Komissar bunu aşkar hiss edirdi: əslində. belə idi işlər. adı yoldaş Stalinin ən yaxın silahdaşları və şagirdləri sırasında çəkilən Lavrenti Pavloviç Beriyanı cücərtdi. müəssisələrin divarlarından asılmış.. Andreyev. yoldaş Stalinin əlində Beriyanın özünə qarşı saxladığı bir kart idi. Postışevin və Kosiorun əleyhinə ifadə verməli idi.. Mir Cəfər Bağırov hər hansı bir işi Sumbatov-Topuridzeyə – uzun müddət Azərbaycanda orqanlarda rəhbər işlərdə işləyib. bəzən lap yaltaqlanırdılar. deməli. Mir Cəfər Bağırov.. Bağırov Beriya haqqında çox bilirdi və Bağırovun Beriya haqqında belə çox bildiyini yoldaş Stalin bilirdi. elə bil ki.. ifadə Moskvaya göndəriləcəkdi. Əlbəttə.. Mikoyan kimi. yoldaş Stalinə qarşı terrorçu planların hazırlanmasında iştirak etdiyini imzalamalı idi. onlarla əlbir olduğunu. Voroşilov. Mir Cəfər Bağırov qayğıkeş bir bağban kimi. əsəbiləşəndə var-gəl edirdi. Mir Cəfər Bağırov bu işi şəxsən Sumbatov-Topuridzeyə tapşırmışdı və Komissar yaxşı bilirdi ki. idarələrin. Ostaşko Bakı partiya komitəsinin keçmiş katibi. bu iş xüsusi əhəmiyyətə malik idi. Mir Cəfər Bağırov mizin üstündəki karandaşları yenə də ovcuna yığdı və yerindən qalxıb otaqda var-gəl eləməyə başladı və onun bu hərəkəti Komissarın bütün içini yeyən şübhələrini daha da artırdı: Mir Cəfər Bağırov. az qala. Kaqanoviç. Bəli. Jdanov kimi (indi isə Beriya kimi!) yaxın əsabəsi deyildi. Bağırova şəxsi xidmət göstərən ən yaxın və iş bacaran bir adama. lap elə həmin Ostaşko kimi. hər gün görüşdüyü partiya işçisi idi və xalq düşməni kimi ifşa olunmuşdu. yoldaş Stalinə görə. amma sevimlisi idi.. qol-budaq atmaqdan ötrü onu qüdrətli (və fəhmli!) bir aqronoma – yoldaş Stalinə təhvil verdi. Aydın məsələdir. yoldaş Stalinin Molotov kimi. Ostaşko Rudzutakın. daha doğrusu. Beriyanı – indi pensie taxdığı gözləri ilə bütün Sovet Ittifaqına baxan irili-xırdalı şəkilləri yoldaş Stalinin şəkilləri ilə yanaşı. bəslədi və gələcəkdə daha artıq. Mir Cəfər Bağırov bircə dəqiqənin içində Komissarın illərdən bəri göstərdiyi sədaqəti.. Mir Cəfər Bağırovun yaxından tanıdığı. hətta iclas vaxtı rəyasət heyətində oturanda da bəzən yoldaş Stalin kimi durub gəzinirdi. iri əlləri arasındakı karandaşları bir-birinə sürtdü və o karandaşlar şaqqıldadıqca. Mir Cəfər Bağırov kabinetin pəncərəsi qarşısında ayaq saxladı.. Əlbəttə. sonra yenə arxasını ona tərəf çevirmiş Mir Cəfər Bağırova baxdı. xidməti unuda bilərdi və o zaman hər şey qurtarardı. qarpız kimi girdə başında ömründə tük bitməyib – bu adam Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduğu 1920-ci ildən etibarən Mir Cəfər Bağırovun əlinin altında 144 .. daha vüsətli inkişaf etməkdən.

Vı niçeqo ne znayete o koşmarax v NKVD.işləmişdi. ifadə imzalanmışdı.. 145 . amma bir gündən sonra. əlləri. Ostaşko milliyyətcə rus idi. hətta rəhbəri – hamı ona yoldaş Stalinin varisi kimi baxırdı – 1937-ci ildəki məruzələrindən birində: «Bizim bir sıra yoldaşlar trotskiçiləri – xalq düşmənlərini hər yerdə axtarırlar. bir də ki.. Ostaşko kabinetə girən Mir Cəfər Bağırovu görən kimi özünü onun qabağında yerə atdı. birlikdə Bakı zəhmətkeşlərinin bayram nümayişlərini qəbul etdiyi bu adam iyirmi üç günün içində o qədər dəyişmişdi ki.. Pomoqite. Mir Cəfər Bağırovun köməyi və bilavasitə iştirakı ilə Kosarevin özünü tutub xalq düşməni kimi ifşa etdilər və güllələdilər. U menya vımoqayut priznaniye v kontrrevolyutsennıx prestupleniyax. Sumbatov-Topuridzeni də orqanlardan kənar etdilər. Razve naşa sovetskaya kontrrazvedka. Kak xoroşo çto vı prişli. Kakoy je ya kontrrevolyutsioner? Kak xoroşo çto vı prişli.. tovariş Baqirov. lakin öz aralarında. ayaqları əsirdi.. onu ilk baxışdan tanımaq mümkün deyildi: üz-gözü şişib qançır bağlamışdı.. Tovariş Baqirov. Vı je znayete menya.. açıq-aşkar bir narazılıqla Sumbatov-Topuridzeyə baxdı. amma bu sözləri deməyindən heç bir il keçməmiş. amma əli uzun idi. köhnə menşevik idi.. Pomoqite. na soratnikov tovarişa Stalina. xırıltılı bir səslə: «– Kak xoroşo çto vı prişli.. imza atanda özündə olmadığını demişdi. Kak xoroşo çto vı prişli. partlamış dodaqları açıq qalmışdı.» O zaman Mir Cəfər Bağırovun sifətindən Komissarın canına üşütmə salan bir təbəssüm keçdi və Mir Cəfər Bağırov təpiyi ilə vurub Ostaşkonu özündən uzaqlaşdırdı.. Səhəri gün Sumbatov-Topuridze yenidən imzalanmış ifadəni Mir Cəfər Bağırovun mizinin üstünə qoydu və Ostoşko da daha bu ifadədən imtina etmədi. rəhbər partiya işçisi idi və buna görə də onun verəcəyi ifadənin xüsusi əhəmiyyəti var idi. Eto ujas. Ostaşko imzaladığı ifadəsindən imtina etmişdi. komsomol fəallarının sıralarını trotskiçi və digər əksinqilabi elementlərdən tələb olunan bir fəallıqla təmizləmirlər!» – deyə canfəşanlıq edirdi.. Mir Cəfər Bağırov Azərbaycanın hökmdarı idi. Zaqafqaziya Su Təsərrüfatı rəisi təyin edildikdə. Tovariş Baqirov. pravitelstva. lazım olanda gedib Moskvaya da çatırdı və onun üçün. Mir Cəfər Bağırovla Komissar (onda hələ komissar deyildi) gecə saat on ikidə Sumbatov-Topuridzenin kabinetinə girəndə Ostaşko orada idi. Beriyadan başqa ayrı bir nüfuz sahibi yox idi. Vı ne mojete sebe daje predstavit. SSRI Ali Sovetinin ilk deputatlarından biri olan bu dazbaş adam Ostaşkonu şəxsən dindirmişdi və nəhayət. 1927-ci ildə Azərbaycan K(b) P MK-nın o zamankı katibi Əliheydər Qarayevin (indi xalq düşməni kimi ifşa olunub güllələnmişdi) təkidi ilə Mir Cəfər Bağırov Azərbaycan Fövqəladə Komissiyasının sədrliyindən götürülüb. Komissar əvvəlcə Ostoşkonu tanımadı. vaxtı ilə tez-tez görüşdüyü. yoldaş Stalindən başqa. Tut fabrikuyet dela na rukovoditeley partii.. komsomolda axtarmırlar və buna görə də düşmənlə mübarizəni lazımi dərəcədə sərt aparmırlar. Iki nəfər çekist Ostaşkonun qollarından yapışıb sürüyə-sürüyə qonşu otağa apardı və oradan bir müddət Ostaşkonun heyvan kimi anqırtısı eşidildi. tovariş Baqirov. əslində. amma 1929-cu ildə Mir Cəfər Bağırov yenidən Azərbaycan Baş Siyasi Idarəsinin sədri təyin edildi və dərhal da Sumbatov-Topuridzeni orqanlara qaytardı. Sumbatov-Topuridze də prokuror Vışınski kimi. Sovet komsomolunun Aleksandr Kosarev kimi dünənə qədər adlı-sanlı başçısı.

amma qalın bığına da dən düşmüş birinci katib. burnunun altında ensiz..Kalininin müavini Sultan Məcid Əfəndiyevi isə Mir Cəfər Bağırovun orqanlarındakı ən yaxın silahdaşlarından. yoldaş Stalinə arxalanırdı. Azərbaycan SSR Xalq Ədliyyə Komissarı Ayna Sultanovanı da. boynuna alırsan terrorçuluğunu. Hüseyn Rəhmanov. Komissar burasını da bilirdi ki. öz süd anasını – Qəzənfərgilin anasını da həbs elətdirib Bayıl həbsxanasına saldırmışdı. Zaqafqaziya Xalq Komissarları Sovetinin sədri Qəzənfər Musabəyov səs eşidən kimi. Mir Cəfər Bağırov yenidən öz yazı mizinin arxasına qayıtdı və: – Hə. – Təzə nə var? Komissar həyəcandan açıq-aşkar titrəyən barmaqları ilə özündən asılı olmayaraq. Bu kağızdakı məlumat bilavasitə Mir Cəfər Bağırovun özünə aid idi və Komissar. qovluğun içindəki ən sonuncu vərəqi dartıb çıxartdı. respublikada müxtəlif komissarlıqlara rəhbərlik etmiş Həmid Sultanovu da (onların hamısı inqilabdan əvvəl partiyanın üzvləri idi) tutdurub güllələtmişdi və nəhayət.. Azərbaycan Mərkəzi Icraiyyə Komitəsinin sədri. sonra. Aynanın əri. Ostaşkoya vurduğu o təpikdən birini də onun sifətinə endirə bilər. Bakıda birlikdə gizli fəaliyyət aparmışdılar. Yoldaş Stalinlə 1907-ci ildən tanış idi. vaxtilə Qəzənfər Musabəyovgillə Mir Cəfər Bağırovgil Qubada qonşuluqda yaşamışdılar və Qəzənfərin anası öz çağası ilə – Qəzənfərlə bərabər. gicgahının tükləri ağarmış. dövlət rəhbərləri istintaqın ilk çağlarında Mir Cəfər Bağırov haqqında iftiralar söyləyirdilər və həmin iftiralar bu kabinetdə verilən məlumatlarda ilkin olaraq söylənirdi (şahidsiz söylənirdi!). həmin xalq düşmənləri taqsırlarını boyunlarına alırdılar.. Mir Cəfər Bağırov təkcə Qəzənfər Musabəyovu tutdurmamışdı.Indi bu qış axşamı Mir Cəfər Bağırovun qarşısında oturmuş Komissar qətiyyən şübhə etmirdi ki. Sultan Məcid Əfəndiyev.. ZSFSR Mərkəzi Icraiyyə Komitəsi sədrlərindən biri. Ayna Sultanova. Həmid Sultanov. Mir Cəfərə bu döşümdən verdiyim südü haram elə! Onu dünya işığına həsrət qoy!» – deyə qarğış yağdırmağını da Komissara çatdırmışdılar. Qəzənfər Musabəyov.. Mir Cəfəri də döşləriylə əmizdirmişdi. kameradakı dəmir çarpayının altına girirdi və onu oradan çıxarıb növbəti istintaqa aparmaq müsibət olurdu. Əliheydər Qarayev. Qəzənfərin bacısı.. SSRI Mərkəzi Icraiyyə Komitəsi sədrinin – «ümumittifaq ağsaqqalı» M.. yoxsa yox?.. «prezident». inandığı adamlardan biri – Borşev və «Boksyor» ləqəbli müstəntiq Musatov dindirirdi və vurduğu hər zərbədən sonra «Boksyor» ləzzətlə soruşurdu: «–Hə. – dedi. Ayna Sultanova isə güllələnəndə: «–Stalinin adı ilə ölürəm» – demişdi. əslində. Elə bilirdi Bağırovun əlindən qurtara biləcək. Dadaş Bünyadzadə. 37-38-ci illərdə xalq düşməni kimi ifşa olunub güllələnmiş Ruhulla Axundov. Məmməd Cuvarlı və başqa keçmiş partiya. əlbəttə.» Sadəlövh Sultan Məcid. Vaxtıyla iclaslarda görünəndə hamının ayağa qalxıb əl çaldıqları (indi hamı ayağa qalxıb Mir Cəfər Bağırova əl çalırdı!) bu nüfuzlu adamların – Azərbaycanın keçmiş partiya və dövlət rəhbərlərinin istintaq zamanı döyülüb nə günə düşdüyünü Komissar öz gözləri ilə görmüşdü. Döyülüb ağzı-gözü qana bulaşmış o qoca arvadın Bayıl həbsxanasında qışqıra-qışqıra: «Ay Allah. sonralar – Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Sultan 146 . bu məlumatı lap axıra saxlamışdı.. sovet hökumətinin əleyhinə terrorçuluqla məşğul olduqlarını və Azərbaycan bolşeviklərinin sınanmış rəhbəri yoldaş Mir Cəfər Bağırov haqqında düşünülmüş iftira söylədiklərini etiraf edirdilər.

yəni nə olsun ki. N..Krupskaya ilə görüşüb söhbət etdi.. – Sizin sağlığınıza içməkdən imtina edib. onların hamısı cəzasına çatıb ləğv edilmişdi. – Mir Cəfər Bağırov ayağa qalxıb kabinetdə var-gəl eləməyə başladı və bu adamın kobud cizgili sifətində bayaqkı təbəssümdən əsər-əlamət qalmamışdı. tapmayanda da yoldaş Stalinə yaltaqlanırdı.Krupskaya xüsusi olaraq yoldaş Stalinin yanına getdi və bütün bunların nəticəsi o oldu ki. Kalininə ümid edirdi. məktublar ünvana yetişdi. amma cümləsini dəqiq qura bilmədi: – Sizlə.. 37–38 daha qurtarmışdı. Kalinin öz canının hayında idi və imkan tapanda da.Məcid Moskvada Şərq Xalqları Kommunist Təşkilatları Mərkəzi Bürosu sədrinin müavini idi və yenə də yoldaş Stalinlə birgə işləyirdilər. – Hardandır? – Əsli Hadrutdandır.. daha Qəzənfər Musabəyov. Mir Cəfər Bağırov çeşməyinin girdə şüşələri arxasından diqqətlə Komissara baxdı və sidq-ürəkdən təəccüb etdi. Komissar tələsik: – Yox. – Bu cür düşmənlər idi də. bir nəfər xalq düşməni həbs edilib. Komissar əlindəki kağıza baxa-baxa udqundu və: – Bu gün bir nəfər. – Harada olub bu əhvalat? – Dünən axşam. Mir Cəfər Bağırov eləcə gülümsəyə-gülümsəyə o bir dəstə karandaşı yenə də iri əllərinin arasına alıb. Sultan Məcidi burjua millətçisi və terrorçu kimi güllələdilər.. – Kimdir? Komissar gözlərini kağızdan çəkməyərək: – Müəllimdir. Bugünkü məlumat isə bir az başqa cürə idi.. – dedi. – Hadrutdan? – Bəli... – Xosrov Ələkbərli. Mir Cəfər Bağırov Sultan Məcidi sıxışdırmağa başladı. Indi həbs edilən xalq düşmənlərinin ifadəsində Mir Cəfər Bağırovun adına rast gəlmək olmurdu. Elə ki. Mir Cəfər Bağırov birdən-birə gülümsədi: – Nədi. özü indi Bakıda yaşayır. Hadrutda taunu yayan. – dedi. rast gələndə də məhbuslar bu adı ehtiramla çəkirdilər.. çıxıb getdi işinin dalınca.. bu sadəlövh qoca yoldaş Stalinə və Kalininə məktublar yazdı.. Sadəlövh qoca... xalq düşməni kimi həbs olunub. yox. Komissar bu naqolay vəziyyəti hiss etdi və nəsə demək istədi. ailələri sürgünə göndərilmişdi. onlar barədə qaldırılan cinayət işinin əsassız olduğunu yoldaş Mir Cəfər Bağırova çatdırmağı xahiş edirdilər. Zivər xanım köhnə tanışları N.. yaxud Sultan Məcid Əfəndiyev kimi tanınmış və nüfuzlu adamlar qalmamışdı. – Kim çatdırıb? – Bu gün məktəb müdirinin özü zəng eləyib rayon partiya komitəsinə xəbər verib.. Məktəb müdirinin qızının ad günündə. bir-birinə sürtdü... – dedi.. Mir Cəfər Bağırov isə kefinin kök vaxtlarında Kalinini «Keçisaqqal» deyə çağırırdı. Sizi. 147 . söyüb məni?– soruşdu. arvadı Zivər xanımın vasitəsilə Moskvaya göndərdi.

Firidun müəllim də. Kələntər müəllim də. terrorçuları evinə yığır?– soruşdu. amma hərdən uşaqlıq çağlarını xatırlayanda bütün içinə bir həsrət yayılırdı və illər keçdikcə bu həsrət də artırdı: o gözəl. Qəribə idi. amma o xoş təsirdə bir nisgil var idi və həyətdəki alma bağının bir küncünə qısılıb hirsindən ağlayan o uşaq. – Komissar gözünü kağızdan çəkib Mir Cəfər Bağırova baxdı və başa düşdü ki. Mir Cəfər Bağırov heç vaxt özünü tənha hiss etmirdi. məktəb müdiri işləyir. Komissar dərhal: – Düzdür. «Qulliverin səyahəti» kitabının bütün bu illər ərzində unudulub getməmiş xoş təsirini yenidən hiss etdi. Mir Cəfər Bağırov soruşdu: – Ələsgər Babazadə? – Bəli.Bu dəfə karandaşların şaqqıltısı. Yenə birdən-birə o uzaq uşaqlıq çağları yada düşdü. – dedi. Mir Cəfər Bağırov ayaq saxladı: – Nə? – Famili Babazadədir. bağışlanmaq haqqında müraciət etməyə ixtiyarı yox idi.» Mir Cəfər Bağırovun. Yoldaşlar onu çox yaxşı xarakterizə edirlər. Əlibaba müəllim də və Xıdır müəllimin özü də bir-bir evlərində yuxudan oyadılıb terrorçu kimi həbs olundu və ailələri bir daha o adamları görmədi.. Mir Cəfər Abbasoviç. – O kimdir? – Məktəb müdiri.. neçənci hadisəydi ki. Mir Cəfər Bağırovun gözlərinin qabağına gəldi. Mir Cəfər Abbasoviç. – Komissar məktəb müdirinin Mir Cəfər Bağırovla yerli olduğunu da qeyd etməyi lazım bildi (məlumat üçün bu kabinetə girməmişdən əvvəl burada adı çəkiləcək adamlarla bağlı bütün göstəriciləri öyrənirdi): – Əsli qubalıdır. onların müdafiə olunmağa... axşam. kimsə birdən-birə Mir Cəfər Bağırovun yadına düşür. o qayğısız uşaqlıq çağları bir də heç vaxt geri qayıtmayacaqdı. Komissar üçün hər şey aydın idi: məktəb müdiri terrorçu kimi güllələnməli idi. daha da bərkdən gəldi və hələ də özü ilə bağlı şübhələrdən yaxa qurtarmamış Komissar susub Mir Cəfər Bağırovun növbəti sualını gözlədi. Mir Cəfər Abbasoviç. Həmin gecə saat bir ilə iki arası.. Məsələ burasında idi ki. Iyirmi ilə yaxındır ki. Mir Cəfər Abbasoviç? Famili Babazadədir.. elə bil ki. Mir Cəfər Bağırovun «Azneft»in rəhbərləri ilə hələ də müşavirə apardığı vaxt Ələsgər müəllim də. elə bil ki. eləcə də Beriyanın Azərbaycandakı şəxsi düşmənlərinin hamısı terrorçu kimi güllələnmişdi. eləcə də gözlənilmədən həmin adamın adı pırtlayıb bu cür qovluqların. 148 .. yoldaş Bağırov bu adamı tanıyır. . Mir Cəfər Bağırov təzədən yazı mizinin arxasına keçdi və hər dəfə Komissarı üşüdən soyuq ifadə ilə: – O necə məktəb müdiridir ki. kağızların arasından çıxırdı. ya gecə isə. Mir Cəfər Bağırovun orqanlarda işləyən yaxın silahdaşlarından biri – Atakişiyev.. söhbət indicə təriflədiyi adamdan getmirdi. tabeliyində olan əməliyyat işçilərindən həmişə tələb edirdi: «– Dayte v priznaniyax kusoçek terrora. çünki əbədi bir keçmişdə qalmışdı. Düzdü. 1 dekabr 1934-cü il qanununa görə terrorçuluqda təqsirləndirilən adamlar dərhal güllələnirdi.

Mir Cəfər Bağırova qarşı qəsddə iştirak etdiklərini boyunlarına qoyurdular. təzədən kameraya gətiriləndən sonra da. daima davam edirdi. Xosrov müəllim idi. bir də Bir Nəfər... Bu kamera dünyadan. YA ÖLÜM?» Bakının qərb tərəfində yerləşən Keşlə həbsxanasında bir kamerada on iki nəfər idi: Şair idi. Məktəb müdiri idi. bunun vasitəsilə bizdən söz alsınlar.9 «OLUM. O Bir Nəfər çaşbaş danışsa da. ağzı görünmürdü və o 149 . şəxsən yoldaş Stalinin əleyhinə birgə mübarizə apardıqları adamların adını tələb edirdilər və onları tanımadıqları. qalan on bir nəfər o Bir Nəfərə etibar etmirdi. elə bil ki. Dramaturq idi. kameradakı adamlar (məhbuslar?!) gecə-gündüz hər hansı bir vaxt istintaqa çağırıla bilərdilər və çağırılırdılar da. kamerada bəraət almağa çalışmırdı.. sözündən gah belə çıxırdı ki. üzgözünün qanını silirdilər. bilmədikləri adlardan ibarət siyahıların altına qol çəkməyə məcbur etmək istəyirdilər (və çəkdirirdilər!). Istintaq zamanı onu çox döyəndə. Bu Bir Nəfərin danışığı dolaşıq idi. yerində uzanıb gözlərini çeşməyinin girdə şüşəsi arxasından tavana zilləyirdi. Istintaq isə hər gün. görünür. bu ki. amma onların hamısını birləşdirəcək bir məfhum var idi: xalq düşməni!) bu Bir Nəfərə kömək edirdilər. istədiyin vaxt əlini uzadıb toxunacağın ağacdan o qədər uzaqda idi ki. çünki burada gün. amma gecə. Keşlə həbsxanasında gedən istintaq onun şəxsiyyətini tamam sındırmamışdı və kamera yoldaşlarının şübhəsini hiss edib bununla barışmışdı. döşəməsinə. buranın sement divarlarına. kameradakılar Bir Nəfərə də kömək eləməyə çalışırdılar. Folklorçu. amma cod tüklü bığ. ondan çəkinirdi. onlara elə gəlirdi ki. yəni hara istəsən gedə biləcəyin küçələrdən. sifətlərinin quruluşu oxşar. söhbətini kəsirdi. onun yanında sözünü. Şair bu Bir Nəfəri kamerada ilk dəfə görəndə diksinmişdi və öz-özünə fikirləşmişdi ki.. bu dərəcədə Mir Cəfər Bağırova oxşayır. Qızıl Orduda siyasi işçidi (daha doğrusu. Düzdü. onu taxtına uzadırdılar. onun həqiqi məhbusluğuna inanmırdılar. gah da belə çıxırdı ki.. idi!). o Şairin. oxşar burun. sutka məfhumu yox idi. tavanına bir quyu ümidsizliyi hopmuşdu... gah belə çıxırdı ki. Filosof və Dilçi. həmin şübhəyə («Yalandan döyüblər ki. hətta oxşar girdə şüşəli çeşmək. Mir Cəfər Bağırova bu qədər oxşayan bir adam heç vaxt həqiqi məhbus ola bilməzdi. hər halda. yaxud Redaktorun. – Nəşriyyat müdiri idi. o quyu o qədər dərin idi ki. onlar kim idi: məhbus? istintaq altında yatan? cinayətdə şübhələnən şəxs? şahid? – məlum deyildi. ya gündüz istintaqa çağrılıb. oxşar çənə. partiya işçisidi. Kitabxanaçı idi. istədiyin vaxt başını qaldırıb baxa biləcəyin göydən. daha doğrusu. hansı qurd ürəyi yemiş bunu tutub xalq düşməni kimi bu kameraya soxmağa cürət edib?. Redaktor idi. məhbuslar (??? – bu adamların hüquqi vəziyyəti müəyyən deyildi. Bunun sövqtəbii bir səbəbi bəlkə də onda idi ki. Azneftdə mühəndisdi. Onlardan Sovet hökumətinin. o Dramaturqun. Kitabxanaçının taleyini bölüşə bilməzdi. dörd professor idi – Ədəbiyyatşünas. oxşar ensiz. and-aman eləmirdi.») baxmayaraq. hərdən yersiz suallar versə də. Bir Nəfər sifətdən Mir Cəfər Bağırova oxşayırdı: eynilə bir boyda. Bir Nəfərin istintaq zamanı aldığı yaralar da onları inandırmaq üçündür.

Elə ki. Xosrov müəllimin cinayət işi tələsik güllələnmiş o terrorçular dəstəsindən ayrı düşmüşdü və ümumiyyətlə. deməli. heç bir məntiqlə uyuşmayan hadisələr baş verirdi və o ağlasığmaz hadisələrdən biri də bu idi ki. bu. quyunun o dibi də o dəhşətin yanında. elə bil. Xosrov müəllim o yazıqlardan bir neçə saat əvvəl. qapı açılırdı. özünü yerə çırpırdı. Firidun müəllimin də. söyürdü. Bu kameradan. bunu təsdiq etmək üçün kameraya salınmışdın. o qədər tutulan var idi ki. çünki sən xalq düşməni idin və sən bunu inkar etmək. hər halda. istədiyin vaxt tramvaya minə bilərsən. hətta ağlasığmaz. lal olurdu. elə bil. hətta sidiyi. dinməz kameradan çıxırdı. heç olmasa. Xosrov müəllim hələ də istintaq altında idi. Məhbus var idi ki. Kələntər müəllimin də. qurma yay ilə hərəkət edən mexanizmə çevrilirdi. o terrorçu müəllimlərə lənətlər yağdırılmasını. bu. müstəntiq Ələkbərovun ya o güllələnmiş terrorçular dəstəsindən xəbəri yox idi. ayağından yapışıb buraxmaq istəmirdi. ürəyini boşaltmağa məqam tapırdı və bəlkə də ömründə dilinə gətirmədiyi ən pis küçə söyüşləri ilə keşikçilərə hücum edirdi və süpürləşə-süpürləşə üç-dörd nəfər köməkləşib onu kameradan çıxarırdı. nəcisi şalvarını bulayırdı və onu qollarından yapışıb bağırda-bağırda. sürüyə-sürüyə kameradan çıxarırdılar. familiyanı çağırıb heç nə əlavə etmirdilərsə. dəhşət idi. məhbusu hara isə aparırdılar. Firidun müəllim də. heç bir əmr verilmirdi. istintaq zamanı müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov Xosrov müəllimi terrorçu kimi ittiham etmirdi. tək həbs olunmuşdu və zəmanə elə zəmanə idi.quyunun dibindən başını qaldırıb lap ölənə qədər bağırsaydın da səni eşidən olmayacaqdı. elə bir dəhşət idi ki. Cümşüdlünün hər gün gəlib məktəbdəki o «izhari-nifrət» 150 . Xosrov müəllim adi xalq düşməni idi. yalnız familiya çağırılırdı və daha heç nə əlavə edilmirdi. Ələsgər müəllim də. ağlamaq. Ələsgər müəllimin də. orada bəzən qəribə. istədiyin vaxt suyu qızdırıb çimə bilərsən. kameradakı o biri məhbusların əlindən. – deyirdilər. təqsirkar olmadığını deyirdi. inildəmək üçün yararlı bir yer idi. bir müddət susub (bəlkə hələ də nəyəsə ümid edib?!): – Mənim vicdanım təmizdir!– deyirdi. Familiyanı çağırıb: – Şeyləri götür!– deyirdilərsə. Məhbus da var idi ki. daha insan deyildilər. doğrudan da. Elə ki. Əlibaba müəllimin də. istədiyin vaxt sahilə gedib dənizin səsinə qulaq asa bilərsən. həmin o Keşlə həbsxanasında yatdığı günlərdə məktəbdə dalbadal «izhari-nifrət» mitinqlərinin keçirilməsini. bəlkə də azad edirdilər. familiyanı çağırıb: – Istintaqa. məhbusu güllələnməyə aparırlar. çünki Xosrov müəllimin özünün o terrorçular dəstəsindən xəbəri yox idi. istintaqa aparırdılar. Xıdır müəllimin özü də həbs olunub terrorçu kimi tələsik güllələndikləri halda. amma insanlar kimi o məhbuslar da müxtəlif idilər. hətta belə bir dəli ümid var idi ki. Amma bu kamerada da dünya kimi. görünür. Xıdır müəllimin də güllələndiyini. nəhayət ki. Kələntər müəllim də.. Qəribədir. düzdü. bax. ayağa qalxırdı. bu quyu dibindən kənardakı həyatda – o yerdə ki. kiməsə nəyisə başa salmaq üçün yox. bu o demək idi ki. dinməz ayağa qalxırdı. deməli. Əlibaba müəllim də.. Məhbus da var idi ki. bir gəldi-gedərilik var idi. Məhbus bunu bilirdi. bir tərəfdən boşalırdı.. nəfəs almaq. ya o dəstəni yadından çıxarmışdı.. – Yaşasın yoldaş Stalin! O kameradakı məhbuslar. bu barədə heç nə demirdi və o zaman Xosrov müəllim üçün burada təəccüblü bir şey yox idi. qışqırırdı. bir tərəfdən dolur.

amma o bədbəxt oğlunu ayaqlarından tutub sürüyə-sürüyə apardılar. Folklorçu da. Kitabxanaçı da. Kitabxanaçıya. əslində. Arzunun hər gün xitabət kürsüsünə qalxıb Ələsgər müəllimin iç üzünü açmasını. «dünən»siz. kamerada qalmaq istəyirdi. böyük yazıçı. həmişə on üç məhbus olurdu (bu kameranın norması belə idi) və dünənə kimi («dünən» məfhumu bu kamerada «bu gün» və «sabah» məfhumları kimi. heç inildəməyə də halı yox idi. o quyunun dibində nəsə kiçicik bir nur səpələyən işıqdan da bəhs edə bilərdi. görünür. iki nəfər keşikçi on üçüncü yeni məhbusu qollarından tutub sürüyə-sürüyə bir kisə torpaq kimi kameranın ortasında sementin üstünə atdılar və həmin cırıltıyla da qapını örtdülər.. dünənə qədər rəhbər sayılan. qabaqcıl təsərrüfatçı sayılan və sayı tükənməyən. yaxud maskalanmış müsavatçı idi. «bu gün»süz və «sabah»sız idi. tamam şərti idi. Filosofa. onu ifşa etməsini. O on üçüncü məhbusu. batmış səsiylə çığıra-çığıra. əvvəlcə istintaqa aparıb. işgəncə vermişdilər ki. o on üçüncü məhbus da həmişə kameraya gətirilən axırıncı dustaq olurdu. Nəşriyyat müdirinə.. qurtarmaq bilməyən xalq düşmənlərini ifşa edən yığıncaqlardan. Dilçiyə. 151 . Nəşriyyat müdiri də. atasının zirzəmidə gizlətdiyi o kitabları tapıb əşyayi-dəlil kimi «Pavlik Morozovçular dəstəsi»nə təhvil verməsini və bütün dəstə üzvləri ilə birlikdə vaxtıyla Əvəz bəyin bağışladığı o kitabları. Məktəb müdirinə. o qədim əlyazmalarını yandırmasını bilmirdi. Redaktora. Folklorçuya. bəlkə qəddar pantürkist idi (bəlkə elə hamısından idi?) və bunları boynuna almaq istəmirdi?– elə bil. – ingilis casusu idi? yoxsa buxarinçi idi? bəlkə trotskiçi. «izhari-nifrət» mitinqlərindən savayı. Xosrov müəllimə və o Bir Nəfərə baxdı.) elə bil ki.. böyük alim. o Bir Nəfər də cırıltısına heç cürə alışa bilmədikləri bir nigarançılıqla qapıya tərəf baxdılar: indi kimin familiyasını çağıracaqdılar və familiyadan sonra nə deyəcəkdilər (deyəcəkdilərmi?)? Amma heç kimin familini çağırmadılar. Filosof da. özü də pis apardılar. Dilçi də. amma dünən gecə on üçüncü o məhbusu – xalq çalğı alətləri orkestrinin bədii rəhbəri idi və istintaq zamanı qışqırmaqdan səsi batmışdı. o məhbus isə özünü yerə atdı. Ədəbiyyatşünasa. burada zaman vahidi eyni idi. yaxınlaşıb onu qaldırmaq. Ədəbiyyatşünas da. Dramaturq da.... Dramaturqa. nədənsə yapışmaq. Kameraya on üçüncü yeni məhbusu gətirəcəkdilər və kamera heç zaman qurtarmaq bilməyən bir ümidlə o on üçüncü məhbusu gözləyirdi – o on üçüncü məhbus bu quyu dibindən kənardakı o uzaq həyatdan nəsə yeni bir xəbər gətirə bilərdi. qıfılını çəkib bağladılar və addımlarının əks-sədası həbsxananın dəhlizindən bütün kameralara yayıla-yayıla getdilər. ona kömək eləmək istəyən Şairə.) bu kamerada da on üç məhbus var idi. familiyasını çağırdılar və daha heç nə demədilər. sonra bu kameraya gətirmişdilər və o adamı o qədər döymuşdülər. qəzet kimi bir şey idi və gətirəcəyi xəbərlər saysız-hesabsız məhkəmə iclaslarından. Qapı açıldı və Şair də. Redaktor da. dəyişirdi. Kamerada. Məktəb müdiri də. dırnaqları ilə kameranın sement döşəməsini qaşıyıb. hər dəfə kameraya salınan o on üçüncü məhbus (adamlar dövrə vururdu. Xosrov müəllim də.. sonra təzədən Dramaturqa baxdı və qançır olub şişmiş göz qapaqlarının altından gülümsədi.mitinqlərində iştirak etməsini..

Folklorçuya. doğrudan da. Nəşriyyat müdirinə. bütün dünyanı. Hamletdir!. Filosofa. yenə də müstəntiq Ələkbərovla üz-üzə gətirirdi. onu tanımaq mümkün deyildi. Kitabxanaçıya.. boynuna alırsan də ki. belə. Dilçiyə. əsl familiyası. yerində dizlərinin üstündə oturdu... təkcə bir onun barəsində bu qədər məlumat toplayırlar. yalnız Hamlet var idi. dörd yaşlı Aslanı da. iki yaşlı Azəri də. – qışqırdı. divarlarına həmişəlik hopacaq. Yer üzündən qaldırmaq. Bu kameradakılar da o on üçüncü məhbusu yalnız indi tanıdı. Hadrutda rus dilində ərizələr yazırdın? 152 . orta əsrlərdən. elə bil ki. uymaq. Budur məsələ! Hankı daha şərəflidir? Düşmən qəzanın bu ağır toqaqlarına dayanmaq və ya fəna silabinin coşğun dalğalarına qarşı qoyub onu qorutmaq. Bakının qərb hissəsindəki Keşlə həbsxanasının o kamerasında hamının yadından çıxdı. o ölü xoruzu da. o tonqalı da. – deyirdi. tavanını da dəlib keçəcək bir səslə Cəfər Cabbarlının tərcüməsində öz şah monoloqunu söyləməyə başladı: – Olum... Azərbaycanda bütün xalqın sevə-sevə Hamlet adlandırdığı (səhnədə Hamletin unudulmaz surətini yaratdığı üçün) o artistin əsl adı. gecə yatanda qollarını geniş açan Gülzarı da – hər şeyi unutmaq. ya ölüm. Redaktora.. bəs yerdə qalan o saysız-hesabsız xalq düşmənlərini ifşa etməyə necə vaxt tapırlar? – Hə. sonra hər biri kiçicik bir çəllək kimi ətli barmaqlarını bir-bir mizin üstündə oynada-oynada soruşurdu: – Hadrutda rus dilində ərizələr yazmağını boynuna alırsan? Müstəntiq Ələkbərov Xosrov müəllimin bütün tərcümeyi-halına bələd idi və Xosrov müəllim təəccüb edirdi ki. Şuşaya gedən o faytonun ardınca bir dolu parç su atan Şirini də. Xosrov müəllim heç cürə özü ilə bacarmırdı. dünyada nə Əflatun müəllimlər. hətta sement döşəməsini. həm də təpiyin. hər şeyi – altı yaşlı Cəfəri də. Şair onu tanıdı və həyəcanla: – Hamletdir!. bu adama elə bil ki. yaranmışların nəsibi olan minlərlə əzabları bir yuxu ilə bitirmək. amma bu sifət həm tanış idi.. – Hamletdir! Yavaş olun! Yavaş qaldırın! Bu.. ölmək... bu adamlar ki. nə də Xıdır müəllimlər.. yalnız Hamletin o monoloqu ilə yaşamaq istəyirdi. bütün taleyini yadından çıxarmaq istəyirdi. bütün həyatını. Dramaturqa. əzmək. çox ah-nalələr eşitmiş o kameranın belə yəqin ki. birdən-birə bir işıq gəldi və Hamlet çox məhbuslar görmüş.. Müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov tez-tez ətli dodaqlarını yalayırdı və istintaq otağında kiçik yazı mizinin üstündəki elektrik lampasının işığını düz Xosrov müəllimin gözlərinin içinə salıb: – Deməli. . amma buna baxmayaraq. yenə də bir-bir Şairə. bir şövq gəldi və o ayağa qalxmaq istədi. amma ayağa qalxa bilmədi. yalnız Hamletə qulaq asmaq. Hamlet o kamerada o monoloqu söylədikcə. o on üçüncü məhbusu. yox idi. bu qədər.. Belə bir son istənilməzmi?. yumruğun altında yadlaşmışdı.. Və bir müddətdən sonra.. Qəlbin iztirablarını. elə bil ki. Danimarkadakı Elsioner qəsrindən tutub gətirib bura atmışdılar... Xosrov müəllimə və o Bir Nəfərə – tamaşaçılarına baxdı. Hamlet yerində dikəldi. hardansa bir qüvvə... elə bil ki. unutmaq istəyirdi. onun şişib qançır-qançır göyərmiş simasına. Ədəbiyyatşünasa. Məktəb müdirinə.Bu adamın sifəti elə bir gündə idi ki. amma Xosrov müəllim heç nəyi unuda bilmirdi və fikir dəli bir ehtirasla onu istintaqda keçirdiyi saatlara çəkirdi.

Xosrov müəllim udqunurdu, gur işığa görə heç nə görməyən gözlərini yumurdu, yenə udqunurdu, uzun hülqumu nazik boğazında enib-qalxırdı, başı ilə dediklərini təsdiq edə-edə: – Yazırdım... – deyirdi. Müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov Xosrov müəllimin bu etirafından ləzzət alırdı, ətli dodaqlarını yalaya-yalaya, üçqat buxağını qaşıya-qaşıya bərayi-ehtiyat bir də soruşurdu: – Deməli, yazırdın? – Yazırdım... – Kimə yazırdın? – Camaat gəlib xahiş edirdi, mən də yazırdım... – Yox, yox, bir dəqiqə!.. – Müstəntiq Ələkbərov ətir iyi verən yumşaq və ətli barmağını Xosrov müəllimin uzun burnunun qabağında saxlayırdı. – Bir dəqiqə dayan!.. Bilirsən ki, məni azdırmaq mümkün deyil! Mən Ələkbərovam, başa düşdün? Müstəntiq Ələkbərov! Başa düşdün, yoxsa yox?! – Və müstəntiq Ələkbərov qadın kimi gülürdü. – Mən səndən soruşuram ki, o ərizələri kimin adına yazırdın? Sualıma cavab ver! – Rəhbərlərin adına... Müstəntiq Ələkbərov ciddiləşirdi və elə bil ki, bir sıçrayışla qarşısındakını məhv edəcəkdi, soruşurdu: – Buxarinin adına yazırdın? – Nə bilim?.. – Hə, yoxsa yox? – Bəlkə də... – Bəlkəni əkiblər, əvəzinə noxud bitib! – Müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov çiyinlərini ata-ata gülürdü.– «Bəlkə» olmaz! Hə, yoxsa yox?! Cavab ver! – Ola bilər! – Deməli, hə! Rıkovun da adına ərizə yazırdın? – Rıkov Xalq Komissarları Sovetinin sədri idi də... – Aha! Deməli, yazırdın! – Camaat xahiş edirdi... Hərənin bir dərdi-səri var idi... Xahiş edirdilər, mən də hökumətin sədrinə yazırdım də... – Bax, belə... Gör nə açılır iç üzün sənin? Adamı belə danışdırarlar! Müstəntiq Ələkbərovdan heç nə gizlətmək mümkün deyil!.. Deməli, Buxarindən, Rıkovdan kömək istəyirdin, hə? Zəhmətkeşlər arasında təbliğat aparırdın ki, Buxarin, Rıkov sizə kömək edəcək, hə? Cavab ver, hə? Xosrov müəllim susurdu, arıq boğazının uzun hülqumu enib-qalxırdı, birdən deyirdi: – Axı... Axı, yoldaş Stalinin də adına ərizələr yazırdım! Ən çox yoldaş Stalinin adına yazırdım! Yoldaş Stalinin adı hər dəfə belə anlarda Keşlə həbsxanasındakı o istintaq otağına gərgin bir sükut gətirirdi və o sükut içində Xosrov müəllim müstəntiq Ələkbərovun mütəkkə kimi yoğun bədənində ürəyinin, elə bil ki, birdən-birə narahat döyüntüsünü eşidirdi. O sükut davam edirdi, müstəntiq Ələkbərov nə deyəcəyini bilmirdi və qəflətən Xosrov müəllimin üzünə tüpürürdü.. – Əclaf oğlu, əclaf! Məni provakasiyaya çəkmək istəyirsən?!

153

O bir lopa tüpürcək Xosrov müəllimin üzündən süzülüb dizlərinə qoyduğu əlinin üstünə tökülürdü... – Ölmək... Uymaq... Uymaq?.. Bəlkə də röyalar görmək? Budur, işdə məsələnin çətin yeri... Həyatın boranları keçdikdən sonra bu ölüm yuxusunda biz nələr görəcəyik? Budur yolun keçidini kəsdirən, budur bizi uzun həyatın sürüntülərinə məcbur edən!.. Buna görədir ki, fəlakət bu qədər sürəklidir... O fəlakət, elə bil ki, Hamleti yenidən titrətdi və eyni zamanda, Hamletə daxili bir güc gəldi, Hamlet yerindən tərpəndi, dırnaqları gömgöy qançır bağlamış yalın ayaqlarını kameranın sement döşəməsinə qoydu, taxtın üstündən qalxdı və o dəm Hamletin sifətindəki o yaralar görünmürdü, o dəm gözlərinə gəlmiş işıq sifətinə yayılmışdı və həmin işıqlı gözləri ilə bir-bir Şairə, Dramaturqa, Ədəbiyyatşünasa, Folklorçuya, Filosofa, Dilçiyə, Nəşriyyat müdirinə, Məktəb müdirinə, Kitabxanaçıya, Redaktora, Xosrov müəllimə və o Bir Nəfərə baxdı, Hamletin o işıqlı gözləri elə bil ki, o quyunun dibində o adamların ürəyinə ilıq, hətta isti bir şüa saçdı, eyni zamanda, o ürəkləri qəhərlə doldurdu, o qəhər onların boğazına pərçim olub qaldı. – Yoxsa dünyanın bu zülm fəsadına, hökmranların təkəbbürünə, güclülərin təhqirinə qaytarılmış, tapdanmış bir eşqin acı iztirablarına, qanunların boşluğuna, hakimlərin utanmazlığına, rəzillərin xidmətlərinə qarşı coşan nifrətlərə kim dayanmaq istərdi? Halbuki bir xəncər bizi bunların hamısından əbədilik qurtara bilər!.. ... Müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov ətli dodaqlarını yalayırdı, üçqat buxağını qaşıyırdı və ətli barmaqları ilə kiçik yazı mizinin üstündə qarşısına qoyduğu kitabı vərəqləyirdi. Bu, Veniamin Kaverinin «Konets xazı» kitabı idi, Xosrov müəllimi evdən aparanda axtarış zamanı Hadrutdan (həyatının Hadrut parçasından!) o yeganə yadigarı müsadirə etmişdilər və indi istintaq zamanı həmin kitab onun əksinqilabi fəaliyyəti ilə bağlı əşyayi-dəlil idi. – Deməli, belə... Bu kitab sənindir, hə? – Bəli... – Əlbəttə, sənindir!.. Bunu necə danasan. Hə? – Mən danmıram ki... – Dana da bilməzsən! – Bəli... Mənimdir, mənim kitabımdır, danmıram... – Istintaqa kömək eləmək istəyirsən, ona görə danmırsan? Xeyr!.. – Müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov ətir iyi verən barmağını Xosrov müəllimin gözlərinin qabağına gətirib hədələyirdi. – Xeyr! Ona görə boynuna alırsan ki, başqa əlacın yoxdur!.. Müstəntiq Ələkbərov səni divara dirəyib!.. Oxumusan bu kitabı? – Bəli... – Neçə dəfə oxumusan? – Bir dəfə... – Düzünü de! – Düzünü deyirəm də... – Sən dedin, müstəntiq Ələkbərov da inandı, hə? Cəmi bir dəfə oxumusan, hə? – Bəli... – Danmaq istəyirsən, hə? Istintaqı səhv yola yönəltmək istəyirsən? Baxarıq!.. Hardandı səndə bu kitab?

154

– Bağışlayıblar... – Kim bağışlayıb? – Professor Zilber... Bu kitab onun qardaşının kitabıdır... Professor Zilber Hadrutda bağışlayıb mənə... – Yəhudidir? – Bilmirəm... – Deməli, bilmirsən, hə?.. Yaxşı... «Çeloveku uvidevşeqo i perejivşeqo ad.» Bunu sənə yazıb də? – Bəli... – Bu yazını da ki, sən oxumusan? – Hansı yazını? – «Çeloveku uvidevşeqo i perejivşeqo ad.» – Əlbəttə, oxumuşam... – Bax, belə!.. Deməli, xalq sosializm qurur, amma sən cəhənnəmdə yaşayırsan də?! Sovet Ittifaqı, Sovet Azərbaycanı sənin üçün cəhənnəmdir, hə? Cavab ver, tez cavab ver! Hə, yoxsa, yox? Fikirləşmə! Cavab ver! – Yox... O vaxt Hadrutda taun epidemiyası var idi... – Bəlkə elə yəhudilərə qoşulub o epidemiyanı sən özün yaymısan Hadrutda, hə? – O adam Hadrutu taundan qurtardı... – Xosrov müəllim bu sözləri söyləyəndə professor Zilberin sifəti gözlərinin qabağına gəldi, elə bil ki, professor Zilber yenə də Hadrut xəstəxanasında olduğu kimi, gəlib Xosrov müəllimin çarpayısının kənarında oturmuşdu... Müstəntiq Ələkbərov mizin üstündəki elektrik lampasının işığını Xosrov müəllimin gözlərinə salmışdı, amma Xosrov müəllim bu dəm o Keşlə həbsxanasının istintaq otağında o gur işıqla yox, professor Zilberlə üz-üzə oturmuşdu və professor Zilber yenə də tauna qarşı mübarizə aparırdı, çünki professor Zilber səhv etmişdi, professor Zilber elə bilirdi ki, tauna qalib gəlib, amma taun davam edirdi... Və Xosrov müəllimin xəbəri yox idi ki, professor Zilber də xalq düşməni kimi həbs olunub, xəbəri yox idi ki, bu – artıq professor Zilberin Hadrutdan sonrakı həyatında ikinci həbsdir: birinci dəfə 1934-də həbs edildi, ikinci dəfə (yəni indi...) yaz-yay gənə ensefalitinin virusunu kəşf etdikdən sonra həbs edildi və sonralar – 1940-cı ildə hələ bir dəfə də həbs ediləcəkdi... Əlbəttə, Xosrov müəllim falabaxan deyildi və bütün bunlardan xəbərsiz idi. Xosrov müəllim bilmirdi, amma müstəntiq Ələkbərov professor Zilberin xalq düşməni kimi həbs olunduğunu bilirdi və dilini qalın dodaqlarına çəkə-çəkə: – Elə bilirsən heç nədən xəbərimiz yoxdur?.. – deyirdi. – Neçə dəfə oxumusan bu kitabı, boynuna al?! Neçə dəfə?.. – Bir dəfə oxumuşam... Müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov yenə bir an susurdu və yenə də birdən-birə Xosrov müəllimin üzünə tüpürürdü: – Əclaf oğlu, əclaf! Istintaqı azdırmaq istəyirsən? Svoloç!.. Xosrov müəllimin sifəti elə bil ki, zibil yeşiyi idi, müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov hirslənib tüpürmək istəyəndə, ora tüpürürdü. – Acı həyatın ağır cəbrini nifrət və göz yaşlarıyla kim daşımaq istərdi? Yalnız bir qorxu... Orada nə olacaqdır?.. Orada... O bilinməz vadidə ki, oradan bu vaxta

155

qədər kimsə qayıtmamışdır... Iradə sarsılır və bizi bilinməz bir aləmə atılmaqdansa acı iztirablara dayanmağa məcbur edir. Qorxaq fikrin müdhiş etirafı, qəti bir iradənin iti boyası, təfəkküratın zülmətinə qarşı solur. Düşündükcə tələsik həyəcanların cəsarəti sönür... Fikir işə keçməyir... Sus, Ofeliya! Gözəl pəri, öz dualarında mənim də günahlarımı xatırlat... Artist məhbus idi, tamaşaçılar məhbus idi, yalnız Şekspir bütün dövrlərin Şekspiri idi, Şekspir əbədi bir azadlıq içində idi, onun üçün keçilməz divar, aşılmaz sərhəd yox idi və müstəntiq ələkbərovların tüpürcəkləri arasından da, Hamletin bədənindəki o qançırların gömgöylüyü içində də Şekspir o quyunun dibinə gəlib çıxa bilirdi... Sonra Hamlet gülümsədi, gülümsəyə-gülümsəyə yerində səndirlədi, amma yıxılmadı, özünü saxlaya bildi, əlini uzadıb, guya ki, tamaşaçılardan bir dəstə gül aldı, o gül dəstəsini iylədi, sinəsinə sıxdı və dedi: – Bu, mənim səhnədə aldığım sonuncu gül dəstəsidir!.. Hamlet yerinə tərəf addım atmaq istəyəndə dizi büküldü, üzü üstə sementin üstünə yıxıldı, burnu, dodaqları partladı, qan ağzının suyuna qarışıb sementə yayıldı. Şair cəld onun qolundan tutub qaldırdı və Hamlet bu cavan Şairə baxa-baxa, elə bil ki, o monoloqunun davamını söylədi: – Əlini məndən çək, zavallı!.. Məgər sən mənim kim olduğunu bilmirsənmi? Mən xalqın düşməniyəm, mən terrorçuyam, mən casusam!.. Əlini çək, yoxsa bir xəstəlik kimi, sənə də yoluxar!.. Əlini çək, Şair!.. Ah, zavallı!.. Yoxsa artıq sənə də yoluxub bu xəstəlik?.. Hamletin gözündəki o işıq artıq Danimarka şahzadəsinin yox, qızdırmalı xəstə bir təfəkkürün işıltısı idi. Şair, Hamleti öz yerində uzatdı. Elə bir sükut çökdü ki, Keşlə həbsxanasındakı o kamerada heç zaman belə bir sükut olmamışdı. Nə qədər keçdi? Bir saat? Üç saat? Beş saat? Sonra qapının qıfılı yenə də cingildədi, qapı yenə də cırıldadı və Hamletin familiyasını çağırdılar, daha heç nə əlavə etmədilər. Hamletin durub getməyə taqəti yox idi, iki keşikçi onun qoltuğundan yapışdı və ayaqları sementin üstü ilə sürünə-sürünə Hamleti apardılar. Hamlet bir kəlmə də söz demədi, sonuncu tamaşaçıları ilə vidalaşmadı. Bəlkə də Hamlet heç bilmirdi ki, hara gedir... Yenə qapı cırıldadı, qıfıl bağlandı. O kameraya yenə sükut çökdü və həmin sükut içində Filosof pıçıldadı: – Görəsən, Lenin sağ qalsaydı, indi onu da həbs edərdilər?.. Bu pıçıltını kameradakıların hamısı eşitdi, amma daha heç kim qorxmadı; qorxmadı ki, bu pıçıltını keşikçilər də eşidər... Və ömrünü marksizmə həsr etmiş Filosofun aylardan bəri Keşlə həbsxanasındakı o kamerada hovlanmış qızdırmalı zehni dəqiq cizgilərlə, aydın rənglərlə Marksın, Engelsin simasını onun gözlərinin qarşısında canlandırdı və Filosofa elə gəldi ki, Marks da, Engels də, onunla birlikdə Keşlə həbsxanasındakı o kamerada məhbusdur, yəni tamamilə hüquqsuz, dünyanın hər hansı bir qanunqaydasından kənar edilmiş, tamam bir ümidsizlik və kimsəsizlik içində olan məxluqdur, Marksa, Engelsə də Hamletə verdikləri kimi, işgəncə verirlər – dişlərini

156

sındırırlar, dırnaqlarının altına iynə yeridirlər, təpiklə vurub qabırğalarını sındırırlar, partlamış dodaqlarının qanı saqqallarından süzülüb axır... Müstəntiq Məmmədağa Ələkbərov Marksın, Engelsin də üzünə tüpürür, onlardan da tələb edir ki, yapon-alman casusları olduqlarını boyunlarına alsınlar, trotskiçi, pantürkist, müsavatçı olduqlarını, yoldaş Mir Cəfər Bağırovu öldürmək istədiklərini, bilavasitə yoldaş Stalinə qarşı çevrilmiş terrorçu sui-qəsddə iştirak etdiklərini boyunlarına alsınlar... və Filosofun qızdırmalı zehni qızmar bir günəş altında Karl Marksı, Fridrix Engelsi ağappaq əhəng çəkilmiş daş bir hasarın qarşısında gördü, ikisinin də kürəyi o ağappaq hasara söykənmişdi, ağappaq köynəkləri cırılmışdı və çılpaq sinələri güllə gözləyirdi, Filosof tüfəngləri görmürdü, amma bilirdi ki, o çılpaq sinələrə tüfənglər tuşlanıb... və Filosof o görünməyən tüfənglərin sahiblərinə qışqırmaq istəyirdi ki, bunlar Marksdır, Engelsdir, bunları güllələmək olmaz, bunları güllələməyin, amma səsini çıxara bilmirdi, qorxurdu: tutub özünü güllələyərdilər... və atəş açılmazdan əvvəl Marks da, Engels də sinələrini daha da irəli verdilər, son güclərini toplayıb əllərini irəli uzatdılar: «– Yaşasın yoldaş Stalin!..» qışqırdılar... yaşasın yoldaş Stalin!.. yaşasın yoldaş Stalin!.. yaşasın yoldaş Stalin!.. yaşasın yoldaş Stalin!.. ....... ....... sonra o görünməz tüfənglərin tətiyi çəkildi, Marksın da, Engelsin də sinəsindən qan fışqırdı... sonra Marks da, Engels də yox oldu, görünməz oldu... və o ağappaq daş divardakı iri qan ləkələri qızmar günəş altında qıpqırmızı parıldadı... Və həmin gecə Xosrov müəllim heç vaxt yuxusuna girməyən bir adamı Keşlə həbsxanasındakı o kamerada yuxuda gördü. Xosrov müəllim bütün ömründə Mir Cəfər Bağırovu cəmi bir dəfə görmüşdü: 1935-ci il aprel ayının 28-də Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasının 15 illiyinə həsr olunmuş təntənəli iclasda; raykomdan Cümşüdlü məktəbə üç dəvətnamə göndərmişdi və Ələsgər müəllim o dəvətnamələrdən birini Xosrov müəllimə verməyi məsləhət bilmişdi. O, iclasda böyük zalın axırıncı cərgəsində oturmuşdu, Mir Cəfər Bağırov isə səhnədəki rəyasət heyətində əyləşmişdi, amma tez-tez qəzetlərdə, jurnallarda şəklini gördüyü üçün Azərbaycanda hamıya elə gəlirdi ki, Mir Cəfər Bağırovu yaxından görüb. Və Keşlə həbsxanasındakı həmin gecə Xosrov müəllim Mir Cəfər Bağırovu yuxusunda gördü: Mir Cəfər Bağırovun sifəti bir zülmət içindən, elə bil ki, dərin, çox dərin bir quyunun dibindən çıxdı, sürətlə yaxınlaşdı və o sifət Xosrov müəllimin qarşısında dayandı. Xosrov müəllim bu sifətə baxdı, girdə çeşmək şüşələrinin arxasından ona zillənmiş o gözlərə baxdı və elə yuxunun içində Xosrov müəllimin bütün bədənini soyuq bir tər bürüdü, çünki Mir Cəfər Bağırovun girdə çeşmək şüşələrinin arxasından zillənmiş gözlərində on il bundan əvvəl Hadrutun dörd

157

kilometrliyində yanan o tonqalın şöləsi var idi və o şölə taun saçırdı. Xosrov müəllim əllərini irəli tutub, üzünü kənara çevirib o taundan qorunmaq istəyirdi, qaçmaq istəyirdi, amma üzünü hara çevirirdisə də, əllərini nə qədər irəli uzadıb itələmək, özündən uzaqlaşdırmaq istəyirdisə də, girdə çeşmək şüşələrinin arxasından zillənmiş o gözlər ondan əl çəkmirdi, o gözlərin saçdığı taun qapqara mazut kimi Xosrov müəllimin sifətinə, yaxasına yayılırdı və bu zaman uzaqdan elə bil ki, diridiri o tonqalda yanan altı yaşlı Cəfərin, dörd yaşlı Aslanın, iki yaşlı Azərin qışqırtısı eşidildi və o qışqırtını eşidən Şirin də tonqalda yana-yana canavar kimi uladı... – Sən taunsan! Taunsan! Taunsan! Taunsan! Sən taunsan! – Xosrov müəllim o gecəyarısı Keşlə həbsxanasındakı o kamerada o Bir Nəfərin yaxasından yapışıb silkələyirdi və var gücü ilə bağırırdı, o Bir Nəfəri – Mir Cəfər Bağırovu didib dağıtmaq, parçalamaq istəyirdi: – Taun! Taun! Sən taunsan! Taun! Beləcə qeyri-insani cığırtıyla yuxudan oyadılmış o Bir Nəfərin, elə bil ki, səsi batmışdı, bir söz deyə bilmirdi, yaxasını Xosrov müəllimin qaxac, taxta kimi qupquru əllərindən qurtara bilmirdi və az qalırdı boğulsun. – Taun! Taun! Taun! – Xosrov müəllim dəli kimi qışqırırdı. Yuxudan oyanıb özünü yetirmiş Şair, Xosrov müəllimi qucaqladı, Xosrov müəllimi kənara çəkməyə çalışdı, amma cavan Şairin buna gücü çatmırdı, Xosrov müəllim isə heç cürə özünə gələ bilmirdi və soyuq tər axan nazik boğazının damarları şişə-şişə həmin qeyri-insani səslə qışqırırdı: – Taun!.. Taun!.. Taun!.. Xosrov müəllim Bir Nəfəri boğmaq, öldürmək istəyirdi, Şair onunla bacara bilmirdi, sonra Filosof, Redaktor köməyə gəldi və üçü bir yerdə Bir Nəfərin yaxasını Xosrov müəllimin əlindən aldı, Xosrov müəllimi çəkə-çəkə yerinə gətirdi. Xosrov müəllim tövşüyürdü, ürəyi elə çırpınırdı, elə bil, doğrudan da, indicə sinəsini deşib çıxacaqdı və Xosrov müəllim yavaş-yavaş özünə gəlirdi. Yerindən necə qalxmışdı, o Bir Nəfəri Mir Cəfər Bağırov bilib üstünə necə getmişdi?– yadında deyildi... Sonra kameraya sakitlik çökdü və o sakitlik içində birdən-birə o Bir Nəfər uşaq kimi hönkürə-hönkürə ağlamağa başladı. – Bəs SIZ məndən nə istəyirsiniz? SIZ, SIZ axı, SIZ niyə məni incidirsiz?.. Sonra günlərin bir günündə yenə qapının qıfılı cingildədi, qapı yenə cırıldayacırıldaya açıldı, Xosrov müəllimin familiyasını çağırdılar və: – Şeyləri götür, – dedilər, Xosrov müəllimi təxribatçılıqda təqsirləndirib ona on il həbs cəzası kəsdilər, Sibirə, Tomsk vilayətinin Kolpaşevo rayonuna, vaxtilə yoldaş Stalinin sürgün olunduğu Narıma göndərdilər. Iosif Vissarionoviç Stalin inqilabdan əvvəl Narımda sürgündə olmuşdu, indi isə Iosif Vissarionoviç Stalinin tutduğu adamları Narıma göndərirdilər. I. V. Stalini 1912-ci ilin yayında Peterburqda həbs edib iyulun axırlarında siyasi dustaq kimi «Kolpaşeve» gəmisi ilə Tomsk şəhərindən Narıma göndərmişdilər. O zaman Tomskda polis idarəsi «Iosif Vissarionoviç Cuqaşvilinin 1912-ci il iyun ayının 8-dən etibarən, açıq polis nəzarəti altında 3 il müddətində Narıma sürgün edilməsi haqqında» yeni bir gizli iş açmışdı. Yoldaş Stalin kəndli Yakov Aqafonoviç Alekseyevin Poloy gölünün sahilindəki balaca taxta evində yaşadı və elə həmin il sentyabrın 1-də Tümenə gedən gəmi ilə Narımdan qaçdı.

158

Sibirə necə gəlib çıxıb?. diqqətlə baxanda... O uzaq Sibir torpağında Xosrov müəllimin çox gözlənilməz görüşləri oldu. yenə də 1899-cu ildən partiyanın üzvü Veniamin Davıdoviç Veqman. Qırmızı Yaqubu da o Ob çayının sahilində Məmmədağa Ələkbərov müsəlman qaydası ilə torpağa tapşırdı və başqa azərbaycanlı. Məmmədağa Ələkbərovdan daha ətir iyi gəlmirdi. 159 ... Xosrov müəllim bir küncdə oturub beləcə diqqətlə Məmmədağa Ələkbərova baxırdı. Məmmədağa Ələkbərov Xosrov müəllimi tanıdımı. heç başa salmadılar ki. bu adamla Mir Cəfər Bağırov qətiyyən bir-birinə oxşamasalar da.. sonra.. qazax. Xosrov müəllimin Narımda gördüyü ilk tanış adam Qırmızı Yaqub oldu. ləzgi. onlara.. xasiyyətcə də. biz səninnən. Məmmədağa Ələkbərov sürgündə ölən müsəlman dustaqların dəfnində mollalıq edirdi və belə bir xidmətə görə hər dustaq öz yemək payından kəsib Məmmədağa Ələkbərova verirdi. guya. özü özü ilə danışdı: – Yəni qalib dəldiz tauna?.. Mir Cəfər Bağırov özünü gizlətməkdən ötrü dönüb Məmmədağa Ələkbərov olub. amma nəsə başqa bir iy gəlirdi və Xosrov müəllim heç cürə müəyyən edə bilmirdi ki. o uzaq Sibir torpağında.. tatar.. Lenin öləndən sonra altı il Sovet hökumətinə başçılıq etmiş Aleksey Ivanoviç Rıkov... terrorçu və casus kimi güllələnmişdilər. şəxsiyyətlərinin miqyasına görə də başqa-başqa insan tipləri olsalar da. Bu adam heç arıqlamamışdı. elə Narımın özündə inqilabi fəaliyyət göstərmişdi. əslində.. bir-birilərinə bənzəyirdilər. Ayrı-ayrı vaxtlarda inqilabi fəaliyyətlərinə görə II Nikolay polisinin Narıma sürgün etdiyi bolşeviklərdən 1898ci ildən partiyanın üzvü. məllim..Yoldaş Stalindən başqa da bir çox bolşeviklər Narımda sürgündə olmuşdular və yoldaş Stalin o bolşeviklərin köməyi ilə qaçmışdı. Məmmədağa Ələkbərovu müşahidə edirdi. mən buxarinçiyəm. şaxtanın içində Qırmızı Yaqubla yox.. Xosrov müəllim əsgi-üsgü ilə yumaq kimi qalın sarınmış əllərini əllərinə vuravura yerində hərəkət edən Qırmızı Yaquba baxdı. belinə 15 il basıb Sibirə göndərirlər?. elə bil ki. özbək. Sibir nədir ki. Eybi yox. heç nə demədi. amma hərdən Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki. tanımadımı? – Xosrov müəllim bunu bilmədi və özü də bu barədə heç nə demədi və heç nə soruşmadı... bu nə iyidir. Bu sual sonralar da Xosrov müəllimin yadından çıxmırdı. – Ancaq zalım uşağı. 1899-cu ildən partiyanın üzvü Aleksandr Vasilyeviç Şotman. hətta Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki. biz səninnən taun görmüşük. onlarla başqaları dəfələrlə Narımda sürgündən qaçmışdı. Qırmızı Yaqub qırx beş dərəcə şaxtada üz-gözünü bürümüş əsgi-üsgünün altından güclə eşidilən səsiylə: – Dedilər ki. tauna qalib gəlmişik. Nə eləyir ki. əkiz qardaşlar kimi. xarici görkəm etibarilə və yəqin ki. çeçen. Böyük Oktyabr inqilabının qələbəsindən sonra yüksək partiya və dövlət işlərində işləmiş və 1937-38-ci illərdə xalq düşməni. – dedi. Buxarinçi nə eləyir?. buxarinçi nə deməkdir. o buzun. Bəs.. məllim. bu adam da siyasi dustaq idi. amma o gözlənilməz görüşlərdən ən unudulmazı 1947-ci ilin yay günlərindən birində Ob çayının (Iosif Vissarionoviç Stalin 1912-ci ilin sentyabrında qayığa minib bu çayla sürgündən qaçmışdı) sahilində baş verdi: Xosrov müəllim Tümen vilayətindən gətirilən siyasi dustaqların arasında Məmmədağa Ələkbərovu gördü. uçitel.

qəzet köşkündə oturub qəzetjurnal satmağa başladı. Xosrov müəllim o qarlı qış günü tutulub gedəndən sonra Gülzar onunla əlaqə saxlamamışdı (yəqin ki. gizlənmək. o dan qırmızısı o əlçatmaz təzə ət parçasından yox. Dünən Gicbəsər Bakının bu it üçün tamamilə yad küçələrini dolaşa-dolaşa. parçalanmışdı və o balıqların qıpqırmızı qanı suyun üzünə çıxmışdı. «– Sürük burdan!») xəbər verirdi və dənizkənarı bulvarda qarnı üstə kol dibində uzanıb çənəsini qabaq pəncələrinə söykəmiş Gicbəsər hələ tam açılmamış yuxulu gözlərini kolun yarpaqları arasından o üfüq və dəniz qırmızısına zilləyib baxırdı. gözlərini də yola dikib Xosrov müəllimi gözləməmişdi və bir nəfər dərbəndli sürücüyə ərə gedib Dərbəndə köçmüşdü. bütün ömrü boyu təzə.. atılan daşlardan («– Paşol!». balkar. bəraət aldı. əzirdi. qanlı ət həsrətində olmuş Gicbəsər üçün o sübh çağı üfüqün və dənizin o qırmızısında nəsə xoşagəlməz bir cəhət vardı.. yerimək. qaraçay. əlaqə saxlaya bilməmişdi. elə bil ki. vurulan təpiklərdən.). sayı-hesabı qurtarmaq bilməyən maşınlardan. qaçmaq. elə bil ki. qabaq pəncələrinin üstünə pərçim olmuşdu. suyun altında sürü-sürü balıqlar yaralanmışdı. iki yaxın qohum görüşürdü və o qısa. otuz illik ayrılıqdan sonra o qısa görüş qoca bir arvadla qoca bir kişinin səmimi görüşü idi. axtarıb yeməyə nəsə tapmaq əzab əziyyətini əvvəlcədən hiss edirdi və elə bil ki. bir müddət o binanın divarının dibində dayanıb qulaq asdı. o yük altında çənəsi zindan kimi. bir-birindən xəbəri olmadı. Gicbəsərin zədələnmiş boğazının qanı boynunun çirkli qəhvəyi-qara tüklərində qaysaq bağlamışdı və o zədənin ağrısı gecədən bəri itin bütün bədənindən keçirdi. hiddətdən qızarmış gözlərdən. Xosrov müəllim düz on yeddi ildən sonra. elə bil ki. inquş. elə bil ki. Bakının bütün ərazisini öz aralarında bölüşdürmüş kimsəsiz məhəllə itlərindən gizlənə-gizlənə. Gicbəsər səksəkə içində yatdığı o bir neçə saat gecə ərzində tez-tez gözlərini açıb qaranlığa baxmış və indi o qaranlıq qırmızıya çevrilmişdi. 10 DAN YERININ ŞƏFƏQLƏRI Həmin gün dənizin üzərində üfüq xətti boyunca qıpqırmızı bir səhər açılırdı və dan yerinin o qırmızısı Xəzərin suyunu da qıpqırmızı qızartmışdı. hasarlara qısıla-qısıla gecə gəlib dənizkənarı bulvarla üzbəüz böyük binalardan birinin həyətinə girdi. amma daha müəllimlik etmədi. Bir dəfə – altmışıncı illərin ortalarında – Xosrov müəllim Bakıya gəlmiş Gülzarla görüşdü və az qala. trolleybuslardan. bir azdan iti gözləyən o əzab-əziyyətin ağır yükü indidən Gicbəsəri sıxırdı. kin-küdurətdən. qırğız dustaqlar kimi. kiçicik tərpənəndə ağrı daha da artırdı və Gicbəsər dan yerinin o qırmızısına baxabaxa bir azdan ayağa qalxmaq. 160 . avtobuslardan.. tacik. motosikletlərdən qoruna-qoruna. Gicbəsər də həmin qırmızıya baxırdı. divarlara. Xosrov müəllim də öz yemək payının bir hissəsini ayırıb Məmmədağa Ələkbərova verdi.qabardin. 1956-cı ilin payızında Bakıya qayıtdı. səmimi görüşdən sonra bu iki nəfər bir də heç vaxt bir-birini görmədi.. Qəribə idi.

bəzi yerlərdə hətta əti üstündə qalmış çolpa sümükləri idi. amma Gicbəsər o kolbasa qırıqlarını da. Düzdü. əlində qəzet bükməsi tutmuş bir qadın eyvana çıxıb həyətə tərəf boylandı. Pişiklər Gicbəsərin beş-altı addımlığında dayanmışdılar və birdən-birə peyda olmuş bu naməlum itin divar dibində gözəl qoxusunu duyduqları o gözəl nemətləri təpişdirməyinə baxırdılar – acıqla. amma. Pişiklər əvvəllər heç vaxt görmədikləri bu itin qocalığını və ən əsası isə. o gecənin qaranlığında. həyətin yuxarı başındakı zibil yeşiklərinin üstünə çıxmış üç-dörd pişikdən savayı başqa ins-cins yox idi və bir sözlə. heç nə yeyə bilməmişdi və həmin günlərin yorğunluğu. indicə yediklərinin asfalt üstündəki yerini yalayırdı. nəsə yağlı xörəklərə dəymiş o gözəl xörəklərin ətrini və tamını özündə saxlamış çörək parçaları idi. itin gözlərinə də işıq gəlirdi. neçə gün idi ki. içi zibillə dolu dəmir yeşiklərin üstünə qalxmış o pişiklərin hərəkətsizliyindən. kinlə baxırdılar. nəsə yeməli idi. Gicbəsəri ürkütsün və it başını aşağı sallayıb balaca qara gözləriylə diqqətlə baxa-baxa asta addımlarla zibil yeşiklərinə tərəf getdi. Bağlama şappıltı ilə zibil yeşiklərinin yanında asfaltın üstünə düşdü və Gicbəsər cavan vaxtlarındakı bir cəldlik və ehtirasla üç böyük sıçrayışa özünü o Allah payına yetirdi və qəzet bükməsini yerdən qapdı. doğranmış soyutma yumurta qalığıydı. didərginliyi daha o aclığa dözə bilmirdi. Gicbəsər binadan gələn bu səsdə qorxulu bir şey hiss etmədi. hər halda. amma bütün bunlar az idi (görünür. elə bil ki. qığırdaqları. başını yerdən qaldırmayaraq hərdənbir gözləriylə altdan yuxarı açıq-aşkar bir minnətdarlıqla qapısı cırıldayan o eyvana tərəf baxırdı.. çünki Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından çıxdığı o səhərdən sonra. həyətlərindən. Gicbəsər. yumurta qalıqlarını da daha yeyib qurtarmışdı və indi qəzet parçalarını iyləyirdi. səfilliyi. ondan qorxmurdular və hətta elə bil ki. o tərəf-bu tərəfə baxdı. çörək. seyrəlməyə başlamış dişləri ilə o çolpa sümüklərini tələsik mədəsinə ötürdükcə Gicbəsər hiss edirdi ki. laxlamış. demək olar ki. sümükləri də. tələsik bir acgözlüklə o gözəl artıqları təpişdirə-təpişdirə yeməyə başladı: bir az kolbasa qırıqlarıydı. bu böyük binanın divarına. taqətsizliyini yəqin ki. Pişiklər hirslə fışıldayıb kənara çəkildilər. sınmış. orada yeməli bir şey yoxdu. taybatay açıq bu həyət darvazasının həyətinə Bakının başqa böyük-kiçik binalarından. başa düşmüşdülər. 161 . elə bir şey hopmamışdı ki. bu həyətin asfaltına. dişlənmiş. Gicbəsər isə əlləri paydan çıxmış o pişiklərə məhəl qoymadan gözəl ətri gələn bükməni tələsik həyətin divar dibinə gətirdi və ağzının suyu axaaxa. bağlarından. heç kəs olmadığını və görmədiyini yəqin edib qəzet bükməsini zibil yeşiklərinə tərəf tulazladı. amma Gicbəsər nəsə tapmalı idi. qabaq pəncələrinin köməyi ilə o bükmənin kağızını didişdirib cırdı. Bu vaxt bir cırıltı səsi o gecə çağı həyətin futbol müşayiətli sakitliyini pozdu və Gicbəsər o saat ayaq saxlayıb başını binaya tərəf çevirdi.havanın qoxusunu yoxladı: bütün bina televizorla futbol oyununa baxırdı və hərdən bütün bina birdən səs salırdı. Gicbəsərin üstünə cumub o nemətləri qaçırtmaq istəyirdilər. meydanlarından fərqli olaraq.. cırıltı gələn səmtə baxdı: yuxarı mərtəbədəki binalardan birinin həyətə baxan eyvan qapısı cırıldayacırıldaya açıldı. hərdən sakitlik çökürdü və futbol şərhçisinin tələsik danışığı eşidilirdi. eləcə bir biganəlik içində dayanıb baxmaqlarından yəqin Gicbəsər başa düşmüşdü ki. bədəninə bir qüvvə gəlir. ikinəfərlik məclisin artığı idi).

yumurtanı yemiş kiçik məclis əhlinin biri idi) və səbətə yığılmış kartoflardan bir yekəsini götürüb zərblə itlərə tərəf atdı: – Poşol!. elə bil ki. Gicbəsər eləcə qəzet qırıqlarını iyləyirdi. köməksiz bir fəryadla səsləndi ki. Qara itin hirsini-hiddətini lap artırdı – it daha da bərkdən və acıqlı hürdü. Gicbəsər isə artıq həyətdən çıxıb bayaqkı o dəhşətli qorxunun qovduğu bir sürətlə o böyük bina ilə dənizkənarı bulvarın arasındakı geniş prospekti keçirdi. az qala. bayaq həyətə Gicbəsər üçün Allah payı atılmışdı. bu zingilti o iri. hər bir naməlum it Qara itin düşməni idi və bu əraziyə. amma o kartof Qara itə dəyməsə də. Prospektin hər iki tərəfi ilə şütüyən maşınların sürücüləri boynundan qan axan və tövşüyə-tövşüyə başını götürüb qaçan. qara itin hirsli və qorxunc hənirtisi müqabilində o qədər yazıq. bax. çolpanı. Gicbəsər üçün o qədər doğma səsləndi ki. Eyvandan ikinci bir kartof atıldı. nə idi? – o eyvandan ki. doğulan küçüklərin əksəriyyətinin atası da o idi. o küy qorxusuz.. əyləci basırdılar və maşın əyləclərinin o tükürpədici səsi Gicbəsəri. amma o küyün Gicbəsərə dəxli yox idi. hənirti eşitmək qabiliyyəti də korşalmışdı və hər şeyi o zaman başa düşdü ki. həmin eyvanın qapısı yenə cırıltıyla açıldı və bu dəfə qadın yox. Ağrının və o qəfil həmlənin xofundan Gicbəsər elə zingildədi ki. Deyəsən. 162 . Yuxarı mərtəbədən zərblə atılmış o iri kartof isə Qara itin böyrünə dəydi və hikkədən yerə-göyə sığışmayan Qara it Gicbəsərin boğazını buraxıb başını yuxarı qaldırdı və yoğun. o kolbasanı. ürküsüz idi və o küyün özü də indi dünyanın birdənbirə beləcə gözlənilməz Allah payından xəbər verirdi. Bu iri. Bakının bu hissəsinə ayaq basmamalı idi. həmin böyük binada yaşayan və o aprel gecəsi televizorun qabağında oturub futbola baxan adamların bəzisi yerlərindən qalxıb pəncərələrdən həyətə tərəf boylandılar. asfaltın üstünü yalayırdı və o pişiklərin birdən-birə necə qaçıb aradan çıxmağından xəbəri olmadı. dağılmaqda olan beynində bir ümid yarandı. elə bil ki. bu qaranlıq gecə kimi qapqara bir it sonuncu həmlələrlə atılıb iti dişləri ilə Gicbəsərin boqazından yapışdı. maşınlara fikir verməyən bu iti vurmasın deyə. hədəqəsindən çıxan və yerdən-göydən imdad uman gözlərini o böyük binanın yuxarı mərtəbələrinə (cırıldayan qapılı o eyvana tərəf!) dikib bütün gücünü toplayıb bir dəfə də (yəqin ki. qol vurmuşdular). Qara itin bədənində müxtəlif cinsli itlərin qanı qaynayırdı və son on-on beş nəsil boyu bu müxtəlif qanlar bir-birinə qarışıb Qara iti dünyaya gətirmişdi və elə bil ki. itin boğulub sönməkdə. yenə qol vurdular və o böyük bina yenə də sevinclə bir hay çəkdi və Qara itin hürməyi binanın o hayına qarışdı. Bu. Gicbəsər boğulurdu və bərəlib. cavan və sağlam qara erkək it bütün bu ətrafda yaşayan itlərin gözünün qorxusu. böyük. sonuncu dəfə!) həmin dəhşətli fəryadla zingildədi.Bina birdən küy saldı (görünür. bütün ömrü boyu eşitdiyindən fərqli olaraq. kişi eyvana çıxdı (yəqin ki. hirsli bir səslə o eyvana tərəf hürdü. bu Qara it şəhərin küçələrində son on-on beş nəsil boyu kimsəsiz əcdadlarının çəkdikləri əzab-əziyyətlərin hayıfını almaq üçün (kimdən və nədən?!) bu dünyaya gəlmişdi. iy duymaq. O aprel gecəsi həyətə yayılan o «Poşol!» sözü. artıq gec idi. möcüzəydi. başının ağası idi və bu ətrafdakı bütün küçə qancıqlarının da əsl sahibi. Gicbəsərin o qəzet bükməsindəki nemətlərdən sonra.

artıq vaxtdır. arxadan isə – o zeytun ağaclarından o tərəfə o böyük bina ilə bulvarın arasındakı prospektdə orabura ötən maşınların səsi gəlirdi və o maşınların işığı da hərdən zeytunların arasından keçib kolun dibinə zəif bir işıq salırdı... qalxmaq lazımdır. içindəki nigarançılığı. Gicbəsər bütün gecəni burada keçirmişdi və indi üstünün. Gicbəsər boynundan axan qanın istisini hiss edirdi və o yaranın yeri nəbz kimi vururdu. benzin. yağ iyi gəlmirdi. o geniş prospekt Gicbəsərin ömründə heç vaxt görmədiyi coşğun bir çay idi və Gicbəsər o çayı keçib canını qurtarmışdı. Dəniz də qapqara bir qaranlıq içində idi və göz baxdıqca uzanan bu genişliyin beləcə kimsəsizliyi. arxayın bir yer tapmaq. nəhayət ki. dəmirin iyini duyması bir oldu və Gicbəsərin içində ilişib qalmış o nigarançılıq daha artıq bir həyəcanla baş qaldırdı. orada Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı olmalıydı. elə bir ağrı var idi ki. o sağlam Qara itin səsisəmiri gəlmirdi. o tərəflərə ki. Sübh tezdən işə başlamış Bakı Sanitariya Idarəsinin furqonlu maşını dənizkənarı bulvara girib hələ su buraxılmamış fəvvarənin yanında dayandı və əyinlərinə ağ xalat geymiş iki nəfər maşından düşüb diqqətlə o tərəf-bu tərəfə baxmağa başladı. bulvardakı asfaltdan isə küçələrdəki maşın. rezin. benzinin. Bir müddət gözlərini o tərəflərə dikdi və bu dəm itin Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı tərəflərə baxan gözlərində bir biganəlik vardı. Gicbəsərin boğazının ağrısını bütün bədəninə yayırdı. çünki butün gecə ərzində o Qara itin xofu Gicbəsərin içində olmuşdu.. It gözlərini o qırmızıdan çəkib heç bir hərəkət etmədən. keçib bulvara girəndən sonra özünü sıx bitmiş zeytun ağaclarının arasına verdi və bir an ayaq saxlayıb dərindən nəfəsini dərə-dərə arxaya – o böyük binaya tərəf baxdı: o cavan. o böyük binaya tərəf nəzər salmaq istəyirdi. güclü it gəlib Gicbəsəri burada tapa bilərdi. amma qalxmırdı. amma başını arxaya da çevirmirdi – kiçicik bir hərəkət belə. o sağlam. çənəsini qabaq pəncələrinin üstünə dirəyib yuxulu qara gözləri ilə eləcə o qırmızıya baxırdı.. amma Gicbəsər daha bunların fərqində deyildi.. Gicbəsərin qulaqları özündən asılı olmayaraq şəkləndi və itin o sübh çağı birdən-birə bulvara girmiş maşının səsini eşitməsi ilə. amma hələ də dərindən ləhləyə-ləhləyə zeytun ağaclarının arasından keçib üstü səliqə ilə qayçılanmış kollardan birinin arxasından bulvara baxdı: asfalt salınmış uzun və geniş sahil boyunca heç kəs yox idi. Gicbəsər nəfəsini dərdi. Irəlidən külək əsmədiyi üçün dənizin sakit uğultusu eşidilirdi.. Və indi beləcə qıpqırmızı bir səhər açılırdı.. tərpənmədən Bakının dağlıq hissəsinə sarı baxdı. Gicbəsər heç olmasa. elə bil. başını arxaya çevirmək. təkərlərin. elə bil ki. 163 . cavan. bütün bulvar bomboş idi. Gicbəsərin gözlərinə daha artıq bir kədər gətirdi və it elə həmin kolun dibində torpağın üstünə çökdü.daha artıq qovurdu və it o prospekti.. çayın o coşğunluğu – sürətlə ötən o maşınlar Gicbəsəri bayaqkı o dəhşətli qorxudan xilas etmişdi və indi də Gicbəsəri qoruyurdu. bu itin bütün bədənində elə bir taqətsizlik. Qara it isə çayın o biri tərəfində qalmışdı. yemək tapmaq lazımdır. maşın qorxusunu üstələmişdi. kənarlarının yarpaqları səliqə ilə qayçılanmış o kolun dibindən o qırmızıya baxırdı və yəqin başa düşürdü ki.. Maşının sürücüsü sinəsini sükana dirəyib gərnəşdi və əsnəyəəsnəyə deyindi: – Bu vaxt itlər də yatıb!.

Dalbadal açılan iki boğuq atəş səsinin yüngül əks-sədası yenə də ətrafa yayıldı və o qara itin acıqlı hürüşü əvvəlcə zingiltiyə. yalnız xəstə yox. Gicbəsər arxa ayaqlarını qaldırdı. itin kolun ardından donbalmış arxa hissəsinin qəhvəyi qara tüklərini o saat gördü və tüfəngi sinəsinə sıxıb tətiyi çəkdi. Qara itin ayaqları bir-iki an havada çapaladı. amma bu vaxt gözlənilməz bir hadisə baş verdi: görünür. sanitarlar furqonun qapısını açıb Qara itin 164 . maşınların hələ tək-tük ötdüyü o geniş prospektə yayıldı və elə həmin anda da Gicbəsər arxa qılçının yuxarı hissəsinin kənarında əvvəlcə bir zərbə.Maşından düşmüş o iki nəfər sanitardan birinin əlində tüfəng var idi. ikinci sanitar da eyni yekə əlcəkləri cibindən çıxarıb əllərinə geydi və hər iki sanitar o axmaq Qara itə yaxınlaşdı. plan it cəsədi tələb edirdi. şəhərdən cürbəcür epidemiyalar yayılmasın. amma əlitüfəngli o sanitar. amma bu iki nəfərin o gülünc instruksiyaya əməl etməyə (yəni itlərin xəstəliyini müəyyənləşdirməyə) nə vaxtları. Atəşin boğuq səsi dənizə. Bu adamlar şəhəri quduz və xəstə itlərdən təmizləməli idilər. təzədən yerə sinib. onlar üçün hər hansı kimsəsiz küçə iti quduz və xəstə idi. sinəsindən axan qanın içinə sərildi. tüfəngi çiyninə keçirdi. qılçının ağrısını unutdurmuşdu. uzun müddətdən bəri bu işlə məşğul olduğu üçün. Bu ikinci koldan sonra. ümumiyyətlə. belə bir məqamda başa düşdü ki. budaqların arasından həmin maşını da. nəsə bəd bir əməl hazırlanır və buralardan qaçıb getmək lazımdır. başı aşağı düşdü. amma elə qaçıb getmək lazımdır ki. qabaqlarına çıxan kimsəsiz küçə itlərini vuracaqdılar və bu minval ilə şəhərdə təmizlik işləri aparacaqdılar. Əlitüfəngli sanitar diqqətlə o dekorativ kola tərəf baxırdı və itin hansı səmtə yatdığını müəyyənləşdirmək istəyirdi. O tüfəngli sanitarda. sonra zarımağa çevrildi. odur ki. xüsusi bir sövq-təbii yaranmışdı. səs çıxarmaq olmaz. yoğun və acıqlı səsi ilə sanitarların üstünə hürməyə başladı. sıx zeytunluq başlayırdı və imkan tapıb o ağaclığa atılmaq və buralardan qaçıb qurtarmaq lazım idi. amma it zingildəmədi. biri qabaq ayaqlarından. Ikinci sanitar da həmkarının ardınca gəlirdi. təmizlik olsun deyə. sonra uzanmış itin beli gərildi. Gicbəsər kolun ardından bütün bunların hamısını görürdü və bu hadisənin gözlənilməzliyi. o sağlam Qara it bir göz qırpımında zeytunların arasından sıçrayıb asfalta çıxdı və irəli qaçıb həmişəki hikkəsi. gözə görünməsin. elə bil ki. o biri arxa ayaqlarından yapışıb Qara iti qaldırdılar və furqona tərəf apardılar. yəni instruksiya belə idi. ayaqları qanrıldı və o Qara it hərəkətsiz qaldı. yaxınlaşan sanitarları da görürdü və bu it yəqin hiss edirdi ki. sanitarlar kimsəsiz küçə itlərinin daldalana biləcəyi yerləri gəzəcəkdilər. Atəş açan sanitar. düz Gicbəsərin arxa tərəfdən dibinə uzandığı o dekorativ kola tərəf yeriməyə başladı. it axtaracaqdılar. başını isə kolun dibindən çəkmədi. az qala.. itə boğazının. Qara it yerində yırğalandı. Gicbəsərin izinə düşmüş və sübh tezdən xəlvətcə ona yaxınlaşmaqda olan o cavan.. görünür. xalatının cibindən yekə göy əlcəklər çıxarıb əllərinə geydi. Gicbəsər o kolun ardından. nə də həvəsləri var idi. Özünü gözəl bir hədiyyə kimi güllə qabağına verən o Qara it sanitarların bu səhərki siftəsi idi və bəxtləri beləcə gətirsəydi bugünkü planlarını yerinə yetirəcəkdilər. ayaqları büküldü və it böyrü üstə qarnından. sürünəsürünə ikinci kolun arxasına keçdi. sonra da ağrı hiss etdi. yarpaqların. bulvara. Gicbəsər səsini çıxarmayıb baxırdı və elə ki.

Axmaqlar!. kişi gedib Bakı Şəhər Milis Idarəsində. Sonra o furqonlu maşın yerindən tərpəndi. Hər halda. Vasiliyə. naşükürdür– indi özünü daha sahə müvəkkilliyinə sığışdırmırdı. Tüfəngsiz sanitar bayaqkı dekorativ kola tərəf baxıb: – Bəs o birisi nə oldu? – soruşdu. Gicbəsər cəld sıçrayışlarla özünü zeytunluğa verdi və ağrılarına baxmayaraq var gücü ilə qaçıb bu yerlərdən uzaqlaşdı. amma indi Məmmədovun özü yeri düşəndə Mirzəibiyə. Biri tösmərək oğlan idi. Ikisi də maşına mindi. Nə isə.. Könlündən rayon milis şöbəsinin rəisliyi keçir.. Bu tösmərək axmaq da Sovet Ittifaqının qanunlarını köməyə çağırırdı və Sovet Ittifaqındakı qanun keşikçisi mayor Məmmədov da.. elə beşcə yüz manat alsa. gedib yuxarılarda işini düzəltsin. elə bil. pivəxanalar. Acın biri idi. keramika fabriki. əlbəttə. ölüləri üçün yer istəyirdilər və rüşvət əleyhinə mübarizə aparırdılar. Əvvəllər Əbdül Qafarzadə Mirzəibinin. Dan yerinin o qırmızısı yavaş-yavaş çəkilib gedirdi və Bakıda yeni gün başlayırdı. dükan.. Ağakərimin.. itin hansı istiqamətdə qaçıb canını qurtardığını düzgün müəyyən etdi və sidqürəkdən təəssüflənə-təəssüflənə: – Qaçıb getdi əclaf!. onu irəli çəksinlər.. o birisi şalban kimi arıq və uzun bir tip idi (bayaq iclasdan qayıdanda da gözləmə otağında gördüyü bunlar idi).cəsədini içəri atdılar. Tüfəngli sanitar da başını çevirib əvvəlcə o kola. Ayda hər birindən çox yox.. rəis müavini olmaq istəyir. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı neçə ildən bəri sahə müvəkkili işləyən milis mayoru Məmmədovun ərazisinə daxil idi və o bu işə gələndə baş leytenant idi. axır vaxtlar Əbdül Qafarzadəyə. yaltaqlanırdı ki. sonra zeytunluğa tərəf baxdı... acından ölmür. eyhamlarla (birbaşa deməyə ürək eləmirdi) Əbdül Qafarzadə üçün pul təklif edirdi ki. Əbdül Qafarzadənin sayəsində indi mayor olmuşdu. əfəl və mənasız məxluqat olduqları üçün ciblərində də bir qəpik olmur və buna görə də ədalət uğrunda mübarizə aparırlar. gör nə qədər eləyir!.. Əbdül Qafarzadənin bu cür miskin adamları görməyə gözü yox idi. 11 ƏBDÜL QAFARZADƏ Həmin aprel günü Əbdül Qafarzadə ikinci dəfə Rayon Icraiyyə Komitəsinin binasından çıxıb trolleybusla Qəbiristanlıq Idarəsinə gələndən sonra iki nəfər içəri girib bir balaca qanını qaraltdı. burada sahə müvəkkili olandan sonra özünü düzəldib – ərazisində nə qədər istəyirsən kababxana.... amma – insan. o axmağın qolundan yapışıb göstərdi ona həmin qanunları.. dondurma sexi.. qanundan dəm vururlar. xüsusilə. Məmmədov da adam 165 . hələlik. Ağakərimə işarələr vururdu. qəsdən burada idi. yaxud Daxili Işlər Nazirliyinin özündə ağız açsın. qayış sexi.. heç olmasa. yaxud Vasilinin vasitəsilə hərdənbir Məmmədova cib xərcliyi verirdi. – dedi. Sürücü növbəti dəfə əsnəyib motoru işə saldı və yenə də deyindi: – Katafalkada işləmək bundan yaxşıdı!. It ölüsü daşıyıram.

. Əlbəttə. Indi isə bərk acımışdı və təzə katibə qızı çağırıb çörək və pendir almaqdan ötrü mağazaya göndərdi. getgedə ağlını itirən Bədurə buraxmışdı. xüsusən. Bir də ki. raportlar. Axır ki. Odur. işdən sonra isə.. Cavanlıqlarında bəyəm Əbdül Qafarzadə ilə az oyundan çıxmışdılar?.. amma Əbdül Qafarzadə cavan və gözəl qızları xoşlayırdı və o səhlənkarlıq üstündə hissə qapılıb bu qızı qovmağın hələ vaxtı deyildi. camaat bunun haqqında bu qədər danışır. Nə isə. gedib evdə xörək hazırlayacaqdı (əgər Qaratel yenə də sözə baxmayıb ağrıya-ağrıya özü kişinin işdən qayıtması üçün xörək hazırlamayıbsa). iyirmi iki il bundan əvvəl birinci dəfə Əbdül Qafarzadə ilə tanış olanda beləcə çox çaşbaş qalmışdı. Hər halda. iyirmi ildən artıq Qəbiristanlıq Idarəsində işləyən bu arvada belə gəlirdi!) və buna görə də öz küncündə oturub makinadakı yazısını davam etdirə-etdirə təzə katibə qıza baxdı. vəssalam) Bədurə xanım öz müştərilərinin işini yazsın və Bədurə xanım da bir ucdan cürbəcür – ədəbiyyatdan tutmuş fəlsəfəyəcən – dissertasiyaları makinada yazmaqla məşğul idi. ümumiyyətlə. Əbdül Qafarzadə icazə vermişdi ki. Əbdül Qafarzadənin də cikinə-bikinə bələd idi (hər halda. cibindən iki dənə əzik manatlıq çıxartdı və bu adam da nahar zamanı adicə qəbirqazanlar kimi. Qaratel dilinə. Bədurə ilə yaxşıca bir söhbət eləmək lazımdı..qıpqırmızı boyadığı dodaqlarından bir təbəssüm keçdi. bugünkü qəzetləri rahat oxumaq olar.). iştahla yeyəcəkdi və Qarateli də məcbur edəcəkdi ki. Əbdül Qafarzadə yaxşı görürdü. Idarə işi olmayanda (bu Idarədə isə makinaçı işi çox az idi – əsas etibarilə Əbdül Qafarzadənin yuxarı təşkilatlara göndərdiyi arayışlar. Bədurə xanım da iyirmi iki il bundan əvvəl bu idarəyə gələndə.. amma hələ qəti qərara almamışdı. Azərbaycanlı belədir də. Əbdül Qafarzadə kimi bir adam niyə nahar üçün pendir-çörək istəyir? Niyə Bakının gözəl kababxanalarından (bu kababxanalardan biri elə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının yanında idi və «Əlvida» adlı həmin kababxananın da əsl sahibi Əbdül Qafarzadə idi) özü üçün yemək gətirtmir? Bunun səbəblərindən biri çox sadə idi: Əbdül Qafarzadə indi burada əməlli-başlı nahar eləsəydi. bir az yesin. bu qız səhlənkarlıq eləmişdi və o iki nəfəri icazəsiz içəri buraxmışdı. gah da Əbdül Qafarzadənin indicə kabinetə girib ardınca örtdüyü içi pambıq dolu qəhvəyi meşin qapıya baxırdı. kassir Marqarita Iosifovna. evə gedəndə daha çörək yeyə bilməyəcəkdi və o da evdə çörək yeməyəndə. heç nə vurmurdu. ya da ki. – Əbdül Qafarzadə buna qətiyyən şübhə etmirdi – o iki nəfəri bura katibə qız yox. bəzi xahişlər. dükan pendiri ilə dükan çörəyi yeyəcəkdi. adicə qəbirqazanlar kimi.idi və özünü oda-közə vurub adam kimi yaşamaq istəyirdi. qız gah əlində tutduğu o əzik manatlara. bunu heç kim görməsə də (bəlkə heç Bədurənin özü də indi bu fikirdə deyil!. Makinaçı Bədurə xanım bu Qəbiristanlıq Idarəsinin də. Əbdül Qafarzadə ona kömək edəcəkdi. Əbdül Qafarzadənin verdiyi iki əzik-üzük manata baxabaxa çaşbaş qalmışdı: bu kişi ki. Bədurə öz qocalığı ilə heç cürə barışa bilmirdi və indiyə qədər də Əbdül Qafarzadəni qısqanırdı.. indi qocalıblar. amma indi sakitcə öz küncündə oturub dissertasiya çap edirdi. Ola bilsin ki. Əbdül Qafarzadə isə səhlənkarlığı. dünyanın beləcə qəribə işləri o cavan katibə qızın ağlına haradan gələ bilərdi? 166 . işdə səhlənkarlığı xoşlamırdı. Əlbəttə. bu təzə qızın məsələsi isə gələcəyin işidi. mühasib Yevdakiya Stanislavovna. başlarını da aşağı salıb işlərini görürlər. O gözəl katibə qız.. o cavan.. Amma indi Əbdül Qafarzadə bir az pendir-çörək yeyəcəkdi. indinin yox. o gözəl katibə qızın haradan ağlına gələ bilərdi ki.

ağ əhənglə ağardılmış binada heç vaxt ölü olmurdu (kim gəlib öz ölüsünü basdırmamışdan əvvəl morqa qoyacaqdı?). Elmlər Akademiyasında elmi işçi işləmişdi və təxminən on il bundan əvvəl Əbdül Qafarzadə onu ocaqçı vəzifəsinə götürmüşdü). öz aralarında da elə bir işgüzar münasibət yaranmışdı ki. təkcə bir-iki alkoqolik keflənib kiçik otağın döşəməsində yatırdı. üç otaqlı. Liviyada tərcüməçi. günortanın beləcə tələsikliyindən sonra qollarını geniş açıb ləzzətlə gərnəşdi. Bu üç nəfərin – Mirzəibinin. Misirdə. iş düzəldənləri. bəzən bundan da artıq qiymətə satılırdı (baxırdı müştəriyə və havaya. kim olduğunu bilirdilər.Əbdül Qafarzadə kabinetində öz mizinin arxasına keçib qəzetləri oxumağa başlayanda. çilingəri. Bir neçə il bundan əvvəl üç yox. Vasilinin. bir də ki. araq şüşəsinin hər biri üçqat. nə də Vasili Mitrofanov qəbir qazırdı. gündüz həyatı da. elə ki. bu üç nəfərin əlində idi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının təkcə gecə yox. bir qohumluq var idi. cəmiyyətdə tamam başqa-başqa mövqe tutmuşdular. nə Ağakərim çilingərlik edirdi. alkoqolik qəbirqazanlar və onların Qəbiristanlıq Idarəsinin ştatında olmayan başqa alkoqolik dostları morqa su çəkmişdilər. nədənsə. Əlbəttə. bayaq Fərid Kazımlının qəzetin arxasında gizlənməyini yadına saldı. Burun isə bu adamların. bu üç nəfər isə Əbdül Qafarzadənin nəzarətçiləri. qazancı Əbdül Qafarzadənin Qəbiristanlıq Idarəsindəki üç nəfər yaxın adamının əlində idi: ocaqçı Mirzəibinin (bu adam universitetin şərqşünaslıq fakültəsini bitirmişdi. qeyri-rəsmi. üçü də bir nəfər kimi kişiyə xidmət edirdilər. Qəbiristanlıq Idarəsinin bənnası. axşam düşürdü və xüsusən. yükdaşıyanı (belə bir ştat da var idi. çilingər Ağakərimin. beşqat bahasına. çünki öz sahiblərini yaxşı tanıyırdılar. dülgəri. necə deyərlər. amma o dəm Əbdül Qafarzadə üçün bu iki adamın arasında nəsə bir yaxınlıq. amma elə ki. döşəməsi və divarları ağ kaşı ilə hörülmüş otaqlar qışın oğlan çağında da istidən tərləyirdi. Gecələr morqda gedən bu alverin öz sistemi yaranmışdı və Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı bu gecə həyatının müqəddəratı. morqda araq alveri gedirdi. onlar bir-birlərinə qətiyyən mane olmurdular. soba qurmuşdular və o soba elə yanırdı ki. məhrəm müştərilər özləri maşından düşüb morqa tərəf gedirdi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətində kiçik morq binası var idi və bu birmərtəbəli. tabutu maşından düşürdüb qəbirə aparmalı idi). nə Mirzəibi Qəbiristanlıq Idarəsinin ocaqxanasında barmağını bir işə vurmuşdu. birdən-birə Burunu xatırladı və səhərin o narahatlığından. qarlı-çovğunlu gecələrdə burada arağın qiyməti qızdırmalı xəstənin qoltuğundakı termometrin civəsi kimi. gülümsədi. adam olmurdu. etibarlı adamları idi. Burun da tamam başqa-başqa adamlar idi. Məsələ burasında idi ki. bu morqda həyat qaynamağa başlayırdı. yaxud da taksidə gəlmiş müştəri üçün qəbiristanlığın qarovulçusu Əflatun həvəslə morqa qaçırdı. özbaşına şəriki idi. restoranlar bağlanandan sonra. Ağakərimin Əbdül Qafarzadəyə xidmətlərində elə bir səliqə-səhman var idi. ocaqxanadan qaz çəkmişdilər. qəbirqazan vəzifəsində işləyən Vasili Mitrofanovun. gecələr şəhərdə ərzaq dükanları. Gündüzlər morqda demək olar ki. maşınlar gəlib Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətinin örtülü darvazası qabağında dayanırdı. əsasən. dörd nəfər 167 . əksinə. sonra da. gecə yarıya çatırdı. Bütün bu işləri alkoqolik qəbirqazanlar və onların alkoqolik dostları görürdülər. Fərid Kazımlı da. o saat yuxarı qalxırdı).

sərt və kobud adam idi. Qəbiristanlığın işçiləri. öz hesabını bilirdi. hətta Kislovodskdan. kişinin xasiyyətinin bəzi cəhətləri bu adamlara da keçmişdi: kasıb-kusubda işin olmasın. Işi isə alkoqoliklər görürdü.. dükandan yox. şəxsi alış-veriş idi. əsasən.idilər (dördüncü nəfər indi adını da çəkməyə cürət etmədikləri Quba yəhudisi Alyoşa idi) və dördü də Əbdül Qafarzadənin ən yaxın adamları idi. süpürgəçi Nastyadan tutmuş hərdənbir makinaçı Bədurə xanıma qədər qəbiristanlıq işçilərinin və alkoqoliklərin bu xırda alverinə göz yumurdu. taksi sürücüləri (xüsusən. qoy necə bilirlər. yuxarısı isə 300-350 manat (bəzən hətta 400 olurdu). qalan qismi isə ştatda deyildi. Vasili də. Vasili günorta adam göndərib xüsusi dükanlardan aldırırdı (dükan müdirləri isə araqları dövlətdən yox. Ağakərim qolugüclü. nərd oynayırdı. Mirzəibi də. əslində. Tallinndən. qohumlarına yad olmuş bu adamlar. amma günlərin bir günündə şeytan. amma kim tərəfindən öldürüldüyünü tamam dəqiq bilirdilər. Vasili də bədbəxt Alyoşanın nə üstündə öldürüldüyünü dəqiq bilmirdilər. çünki uzun illərdən bəri Əbdül Qafarzadənin əlinin altında işlədikləri üçün. Tiflisdən.. Ümumi işlərdən başqa bu üç nəfərin hərəsinin öz müəyyən xidmət sahəsi var idi: Mirzəibi Əbdül Qafarzadənin pul məsələlərinə baxırdı. nəsə bəd bir iş tutmuşdu. ölü sahiblərindən pay götürürdülər və hərə də öz arağını tanıyırdı. şəhərin başqa yerlərindən. əsasən. başlarından vur. bu hələ ancaq qəbir qazmaq əməliyyatı idi.. Əbdül Qafarzadəni satmışdı (nə Vasili. qudurdular. dostlarına. nə də Ağakərim indiyə kimi də o bədbəxt Alyoşanın günahını dəqiq bilmirdi) və Alyoşanı dənizdən tapdılar: gecə güllə ilə dənizkənarı bulvarda vurub dənizə tullamışdılar. Bundan başqa. Mirzəibi. Morqun otaqlarından birinə araq yığılırdı. Irəvandan buranın sorağını eşidib. Ailələrindən ayrılmış. maaş almırdılar. Əbdül Qafarzadənin eşq-məhəbbət məsələlərinin həlli ilə məşğul olurdu. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı nizam-intizam işləri də ona baxırdı və «Əlvida» kababxanasına da o nəzarət edirdi. Rostovdan. Lap dibdəki üçüncü kiçik otaqda isə içmiş alkoqoliklər. Ağakərim. Burun). qəbrin birinin qazılmasının xərcini təyin edirdi. Hətta bəzən alkoqolik qəbirqazanlar da qırsaqqız olub ölü sahiblərindən qopardıqları və hamısını içə bilmədikləri bir-iki şüşə arağı həmin otaqda saxlayıb satırdılar.. bəzi müştəriləri. Morqun ikinci və ən böyük otağı qumarxana idi. Ağakərim də. 168 . ucuz qiymətə ayrı-ayrı şəxslərdən götürürdü – araqlar əldəqayırma idi). Mirzəibi də. aşıq. Qəbiristanlıq Idarəsinin əsas işçi qüvvəsi alkoqoliklər idi. Vasili ölü sahibləri ilə danışıq aparırdı. Işçilərin bu xırda alveri morqda mərkəzləşdirilmiş araq satışının müqabilində. bəzən keflənib qalmış müştərilər yıxılıb yatırdı. Ağakərim. nə Mirzəibi. Ağakərim də. Bu adamların bir qismi qəbirqazan ştatında idi. Qəbiristanlıq Idarəsinin ayrı işçilərinin də burada öz şəxsi araqlarını saxlayıb satmaq ixtiyarı var idi. amma elə ki. Vasili Mitrofanov isə. tanış tapıb gələn oyunçular (xırda oyunçular) həmin otaqda kart. başlarını dolandırsınlar. taksi sürücülərindən tutmuş alkoqoliklərəcən hamı ilə Əbdül Qafarzadənin adından o danışırdı. Bu araqları Mirzəibi. Bu üç nəfər qəbiristanlığa gəlmiş ölü sahibinin imkanını o saat hiss edirdi və həmin imkandan asılı olaraq da pul tələb edirdilər – aşağısı yüz manat. bir növ şəxsi mülkiyyət. zər atırdı. Işçilər bu araqları. külək isə cəsədini aparıb Zığ tərəfə çıxarmışdı. Alyoşanı yoldan çıxartdı.

ya da Vasilidən. inciklik olmurdu – yay-qış həmişə burnunu çəkə-çəkə araq dalınca qaçan. Qarovulçu Əflatun bir neçə dəfə burnunu çəkə-çəkə cəhd eləmişdi ki. müştəriləri hörmətlə yola salan. taksi sürücüləri səhər iş vaxtlarını qurtarıb maşını qaraja sürməzdən əvvəl Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına baş çəkirdilər və onlara çatacaq məbləği də ya qarovulçu Əflatundan. dünyagörmüş.yalnız iş cədvəlinə qol çəkirdilər. nə də müəllim Sayzulla Mirzəmuhəmmədov aldığı pulu sayardı. gülərüz. üçqat baha qiymətə nəşə də almaq mümkündü və burasını da bilirdilər ki. Gecələr taksi sürücüləri – təxminən on-on iki adam– kefinə içmək düşmüş müştəriləri bura gətirirdilər. taksi sürücülərini gülərüzlə qarşılayan qarovulçu Əflatun dəftərdə yalnız özünün başa düşəcəyi bir xətlə doğru-dürüst qeydlər aparırdı. Burun hər dəfə Səmərqənddən gətirdiyi nəşənin xeyli bir hissəsini gecələr Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında satdırırdı və həmin nəşə alverindən gələn qazancın hər on manatından dörd manatı qəbiristanlığın sahiblərinə (yəni dolayısı ilə Əbdül Qafarzadəyə) çatırdı. Qarovulçu Əflatun gecələr bura gələn taksi sürücülərini tanıyırdı və xüsusi dəftərində hesab aparırdı: hər alınan araq şüşəsindən 1 manat 50 qəpik taksi sürücüsünün payına düşürdü (müştəridən aldıqları 3 manatdan əlavə). Mirzəibidən. çünki Burun xəsis idi və qarovulçu Əflatun bu barədə çəkinə-çəkinə bir söz deyən kimi. orta hesabla min manata üç min manat təmiz qazanc əldə edirdi. buna Əbdül Qafarzadə özü icazə vermişdi və arağı qəzetə büküb gətirib müştəriyə ötürürdü. orta məktəblərdə otuz ildən artıq fizika dərsi deyən müəllim Sayzulla Mirzəmuhəmmədovdan əla növlü nəşə alırdı. misal üçün arağın şüşəsi 25 manata. öz payını bir az artırsın. Burun. bu iki nəfərin arasında qarşılıqlı hörmət və etibar var idi: nə Burun aldığı nəşəni tərəzidə çəkib yoxlayırdı. üç aydan bir Daşkəndə. maşından düşmək istəmirdisə. Mirzəibidən alırdılar. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı o nəşə alverindən götürülən qazancdan Ağakərimə. 24 manat verirdi. nəşəni gətirən əsas adam Burundur. qırsaqqız olub ölü sahiblərindən bir arağın pulunu qoparırdılar. Bu haqq-hesabda hər şey dəqiq idi və demək olar ki. məhəllədəki beş-altı cavanın vasitəsilə satdırırdı və yol xərcindən. arağın qiymətini Qəbiristanlıq Idarəsinin darvazası ağzındakı keşikdə oturan qarovulçu Əflatun deyirdi. Müəllim Sayzulla Mirzəmuhəmmədov on iki uşağın atası. vasitəçilərə verdiyi puldan əlavə. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına lap yaxından bələd olanlar bilirdilər ki. maaşlar isə bir yerdə və bütün köpüyünə qədər Əbdül Qafarzadəyə verilirdi. hərgah müştəri özü buranı tanımırdısa. oradan da Səmərqəndə uçurdu. ağıllı və tədbirli bir adam idi. Mirzəibiyə məbləği isə Əbdül Qafarzadə özü müəyyən edirdi və lazım bildiyi vaxtlar onlara verirdi. Xüsusi cidd-cəhd göstərdiyi üçün hər on manatdan 30 qəpiyi də ayrıca qarovulçu Əflatunun payına düşürdü. Alkoqoliklər qazdıqları hər qəbir üçün Ağakərimdən. ağzından vururdu. pulu Əflatun müştəridən alıb morqa gedirdi. Düz dörd il idi ki. Vasilidən – hansı onları çağırıb iş tapşırmışdısa – bir-iki manat alırdılar. taksi sürücüsü əvvəlcə müştəridən özünə üç manat götürürdü. hər on manatdan 40 qəpik götürsün. Bu adam hələ müharibədən əvvəl 169 . çünki hər araqdan bir manat onun özünə çatırdı. Vasiliyə. gecələr morqda qarovulçu Əflatunun vasitəsilə ikiqat. Ağakərimdən. bir də ki. heç olmasa. qardaşı Gülbala ilə birlikdə iki aydan. Bakıya qayıdıb o nəşəni beş-altı taksi sürücüsünün. hər dəfə Burun gələndə özü qollarını çırmalayıb gözəl özbək plovu bişirirdi və düz dörd il idi ki. amma bu cəhdlərdən heç bir şey çıxmamışdı. heç vaxt narazılıq.

bir sözlə. o qədər razı idi ki. çünki Ağakərim də. çünki bunun heç bir mənası yox idi. elə bil ki. bilavasitə Əbdül Qafarzadənin özü ilə bağlı heç kim heç nə sübut edə bilməzdi. Əlbəttə. buna ehtiyac yox idi və günlərin bir günündə Əbdül Qafarzadə Ağakərimi də. Mirzəibi də ağızlarını açıb bir kəlmə söz deyə bilmədilər. əsəblər gərginləşirdi. On səkkiz yaşındaikən adam öldürmüş. həyatından da razı idi. otuzuncu illərdə partiyaya keçmiş. çətin yaşanmış o uzun-uzadı illərdən sonra gəlib Əbdül Qafarzadəni tapmışdı və daha on ildən artıq idi ki. günorta. ömründə heç vaxt onu aldatmayan fəhmi morqdakı bu gecə həyatını qəbul etmirdisə. başqa bir məktəbdə müdir işləmişdi. Əbdül Qafarzadə özü gecələr bir dəfə də olsun ayağını Qəbiristanlıq Idarəsinə basmamışdı və hər həftənin cümə günü ya Ağakərim. Bütün bunlara baxmayaraq. məktəbdə yeyintiyə yol verdiyi üçün partiyadan çıxarılmış. qardaşı Gülbala ilə birlikdə Əbdül Qafarzadənin kabinetinə girdi. arağın da qazancının hər on manatından altı manatı ona verilirdi. Bu məbləğ də dəqiq hesablanırdı. Mirzəibini də kabinetinə çağırıb morqun gecə həyatını – qumarı da. hər halda. həyatın hər üzünü görmüşdü və nəhayət ki. Burunun əsl adı Soltanmurad idi. qumarın. Vasilini də. Vasili də. müharibə dövründə özünü axsaqlığa vura-vura çayçı işləmiş. dava qızışsın. hədələdi və bu adamların yalvarıb-yaxarmaqlarına baxmayaraq. orta məktəblərdən birinə təsərrüfat işləri üzrə müdir müavini və ilk partiya təşkilatı katibi göndərilmiş. Bakının ilk tramvay sürücülərindən biri olmuşdu.Əbdül Qafarzadəgilin məhəlləsində yaşamış. morqdakı bu gecə həyatı Əbdül Qafarzadənin ürəyincə deyildi və gecə-gündüz həmişə oyaq olan fəhmi ona deyirdi ki. dedi. Mirzəibini də söyüb biabır elədi. amma. bircə manat da səhv eləsələr (aldatmaqdan söhbət gedə bilməzdi!). Burun gecələri taksidən çox. Gözləri bərələ qalmış Ağakərim də. amma burnu həddən artıq böyük olduğu üçün ləqəbinə çevrilmişdi. ya Vasili. daha sonralar yüngül fırıldaq üstündə iki dəfə həbs olunmuş. amma Burun qoymurdu ki. canla-başla kişiyə xidmət edirdi. hətta mətbəədə linotipçi işləyən böyük oğlu Kolxoza «Jiquli» maşını almağa söz vermişdi. Dava-mərəkə hərdənbir qumar gedən otaqda başlamaq istəyirdi. Düzdü. sözü ki. Ağakərimi də. amma bundan sonra Əflatun müəllimin maarif sahəsindəki irəliləyişi dayanmışdı. Vasili də. Burun bu xəbəri eşidəndə özündən çıxdı. sonra günün günorta çağı əmanət kassasını qarət etdiyinə görə yenidən on beş il həbsə məhkum olmuş və bu müddətin də on ilini yatıb çıxmış bu adam 170 . Əbdül Qafarzadənin gizli casusları idi. Vasilini də. on beş il həbsdə yatmış. Əbdül Qafarzadə bunu o saat biləcəkdi– Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı qəbir daşları da. vaxtıyla Əbdül Qafarzadənin böyük qardaşı Xıdırla oturub-durmuşdu. morqdakı qumarxanada keçirirdi və onun buradakı nüfuzu tamam sözsüz idi. bu araq alverinin. Mirzəibi də çox yaxşı bilirdilər ki. ya da Mirzəibi Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının gecə həyatından Əbdül Qafarzadəyə çatacaq bir həftəlik məbləği gətirib verirdi və bu məbləğ az olmurdu: qumarxanadakı kiçikliböyüklü bütün uduşun 7%-i yer sahibi kimi Əbdül Qafarzadəyə çatırdı. deməli. nəşəni də qadağan elədi (araq alverini isə hələlik saxlamışdı). burada ikinci bir söhbət ola bilməzdi. çünki burada bəzən ortalıqda oynanan pulun miqdarı 10-15 min manata qalxırdı. Əbdül Qafarzadə həmişə yüz ölçüb bir biçirdi.qurtardı. nəşəxorluğun əvvəl-axır zibili çıxacaq.

hə. bağlayıram və ürəyində də fikirləşdi ki. yəni ki. – səni elətdirərəm o cür paraşok! O yekə burunun var a. Itə-qurda gərək ağız açasan ki. Soltanmurad. amma onun taksidən götürdüyü qazanc Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı gecə həyatından götürdüyü qazancın heç onda biri də deyildi. – dedi. az qala. amma indi yerindən tərpənə bilmirdi. milis işçilərinəcən camaatın arasında tanınan adamlar idi. Həmin məhəllələrin «blatnoy» cavanları arasında ən etibarlı andlardan biri Burunun canı idi: «Soltanmurad canı!» Həbsdən qayıdandan sonra Burun taksi sürücüsü işləyirdi. bir yeşik göndərsin evə. şəhərin sex və restoran müdirlərindən tutmuş. Burun: – Yox! – qışqırdı. əllərini bir-birinə sürtüb: – «Domal» bilirsən nədi?– soruşdu. – Əbdül Qafarzadə diqqətlə Burunun gözlərinin içinə baxdı.. bütün bədəni ilə hiss edirdi ki. eynəkli adam dediklərinin hamısını indicə yerinə yetirdə bilər. onu da ət maşınından keçirtdirib yedirdərəm arvaduva. Əbdül Qafarzadə kabinetində tək idi və onda da indiki kimi qəzetləri beləcə dəstəçin yığıb oxumaqla məşğul idi. qonşudan gəlməyib!.. – Özü də çətin tapılır. o birisinin isə özü zırpı. hə? Əbdül Qafarzadə əlindəki qəzeti mizin üstünə qoydu. Burun hirsdən oynayan gözləri ilə Əbdül Qafarzadəyə baxa-baxa və dərisi qaralıb codlaşmış boğazının iri damarları şişə-şişə: – Bilirsən mən kiməm?! – qışqırdı. sən öləsən. qardaşı Gülbalaya baxdı. Əbdül Qafarzadə həmişəki kimi aram-aram: – Hardan biləsən? Evdə bişməyib. Ağappaq ağarmış və hirsindən yerində. Burun özündən xeyli hündür və canlı qardaşını əli ilə kənara itələdi və düz Əbdül Qafarzadənin qabağına yeridi: – Bağlayırsan morqu. Bax. Qardaşlar təkcə taksi sürücüləri arasında yox. yumşaq kürsüdə oturub mizə dirsəklənmiş bu boz gözlü. amma Burun gözlərini Əbdül Qafarzadədən çəkməyərək əli ilə qardaşını saxladı və təkcə: 171 .Bakının bütün yuxarı məhəllələrində məşhur idi. çünki bu dəm Soltanmurad Əbdül Qafarzadənin çeşməyin ardından diqqətlə baxan boz gözlərində elə bir soyuqluq hiss edirdi ki. QDR buraxır. birdən özünə gəldi. uşaqlaruva!. Burunun sədəf rəngli «Qaz24»ü də Bakının küçələrində öz sahibindən az məşhur deyildi. qara qalstuklu. yüz əlli kilo da çəkisi olan keçmiş boksçu idi və o da taksi sürürdü. kriminal aləmdə canavar hesab olunan bu adamın bütün içini birdən-birə üşütməyə başlamışdı. Əbdül Qafarzadəyə tərəf yerimək istədi. ümumiyyətlə. bu soyuq ömrünün çoxunu həbsxanalarda keçirmiş. elə bil. Burunun kiçik qardaşı Gülbala təxminən iki metr boyu. iki doğma qardaşdı. dünyanın qəribə işləri var. amma birinin burnu o boyda.. Buruna baxdı. Əbdül Qafarzadə gözlərini qarşısında dayanmış əlli dörd-əlli beş yaşlı bu dəlisov adamdan çəkməyərək altındakı kürsünü düzəldib yerini rahatladı. Zaxodu-zadı yuyurlar onuynan.. sonra başını tərpətdi. burnu adi burun. Soltanmurad təkcə duyğuları ilə yox. uçunan Gülbala. Paraşokdu. ağzını açıb bir söz də deyə bilmirdi. dirsəklərinin ikisini də mizin üstünə qoydu. Burunun ürəyi az qalırdı sinəsindən qopub çıxsın və bu dəqiqə o öz doğma anasını da öldürərdi.

Get çatdır ona! Bundan sonra Burun Əbdül Qafarzadəni bütün bayramlarda təbrik edirdi və Əbdül Qafarzadə də o hədiyyələri gülümsəyə-gülümsəyə xüsusi bir ləzzətlə qəbul edirdi.– Baxarıq!. amma hər dəfə də elə bir rüsvayçılıqla geri çəkilmişdilər ki. axşamüstü Burunun sürdüyü taksiyə dörd nəfər cavan oğlan oturdu. Həmin hadisədən sonra Burun daha Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında görünmədi. Iki yüz milyondan çox sovet adamı necə. Əbdül Qafarzadə eləcə kömək əlini uzadandan sonra Burun əlində bir qəzet bükülüsü kişinin kabinetinə girdi ki. həmin rüsvayçılıq Əbdül Qafarzadəyə ləzzət vermişdi. Və Əbdül Qafarzadə Buruna kömək elədi. Əbdül Qafarzadə bu restoran əhvalatından o saat xəbər tutdu və iki gündən sonra. bəyəm? Burun sovet adamı döyül? 7 Noyabr var. özünü saxlaya bilməyib cavan qızın yanında (Vasili restorana növbəti cavan və gözəl bir qızla gəlmişdi) Vasilinin başına yarımçıq bir şüşə konyak boşaltdı. Konstitusiya günü var. – Bayramlarda təbrik eləyərsən. Əlbəttə.. Sonra bir müddət görünməmişdi. Səmərqənddəki fizika müəllimi Sayzulla Mirzəmuhəmmədov Burunu elə aldadıb və Burunun başına elə bir iş açıb ki.. maşını Zuğulbaya tərəf sürdürdü. – dedi. Gülbala da üç dəfə Əbdül Qafarzadəyə hücum etmək istəmişdilər. Iranda yaşayır. Bir dəfə isə Əbdül Qafarzadə Ağakərimi yanına çağırtdırdı: – Novruz bayramından başqa bayram yoxdu. Novruzdan başqa bayram tanımır. ürəyi darıxan vaxtlar yadına düşəndə kefi kökəlmişdi. – deyə bildi. indi Burun çapalayır. amma günlərin bir günü Əbdül Qafarzadənin kabinetinin qapısı açıldı və Burun içəri girdi: – Mənə kömək elə. konyakdan yaşarmış sifətinə də bir dənə yağlı sillə şəkdi. Həmin axşamın səhəri o şalvarı bayraq kimi Burunun yaşadığı evin küçə qapısının üstündən asmışdılar və məhəllənin bütün cavanları.. Əbdül Qafarzadə Ağakərimə tapşırdı və morqu hərəsindən ayı 70 manata altı tələbəyə – hər otaqda iki nəfər – kirayə verdilər. Bakıdan bir az aralanmış maşını saxlatdırdı. Bundan sonra Burun da. o işin altından çıxa bilmir. Burun öz aləmində Əbdül Qafarzadədən intiqamını bu cür aldı. Bu gözəl və ləzzətli iş o yerə gəlib çıxmışdı ki. elə bil.. Uzaq kəndlərdən gəlib Bakıda 172 .. Mən yuxarıları təbrik eləyirəm.. sonra da şalvarını çıxardıb çıxıb getdilər. hörmətini bildirsin və hədiyyə versin. Onda Novruz bayramının ərəfəsiydi və həmin vaxtdan etibarən Burun bütün Novruz bayramlarında Əbdül Qafarzadəni hədiyyə ilə təbrik etməyə başladı.. sonra sərt hərəkətlə geri dönüb qardaşını da ardınca çəkə-çəkə kabinetdən çıxdı. Əbdül Qafarzadə isə boz gözləriylə çeşməyinin altından o qəzet bükülüsünə ötəri bir nəzər salıb: – Lazım deyil.. amma aradan təxminən iyirmi-iyirmi beş gün keçmiş köhnə «Inturist»in restoranında təsadüfən Vasili ilə rastlaşdı. Əbdül Qafarzadə ilə nəşə davası eləyən Burun indi onun yanında siqaret çəkməyə cəsarət etmirdi ki.. hörmətsizlik olar. dördü də Burunun üstünə düşüb onu huşunu itirənəcən döydülər. Əbdül qədeş! Məlum oldu ki. arvad-uşaq – hamı küçədə asılmış o şalvarı görmüşdü. 1 May var. Xomeyninin bacısı oğludu. Burun da elə!.. amma bu özünü elə aparır ki.

sonra: – Vasilini çağır bura. bazarda qarpıza. yaraşıqlı və ilk baxışda sadəlövh görünən bu oğlan Əbdül Qafarzadənin bircə təbəssümündən.. həm də bir qadın kimi gözəl idilər.. şey. Düzdü. hamısı öz işlərinin gözəl mütəxəssisləri olmaqla bərabər. Əbdül Qafarzadənin isə. sarışın. bu işdən xəbəri yox idi) və Əflatun da o pulu gətirib verirdi Əbdül Qafarzadəyə. nədənsə. arıq.» Nə isə.. Əbdül Qafarzadə Vasili Mitrofanovu Rostovda yaşayan dostlarının zəmanəti ilə işə götürmüşdü və Vasili də qoca anası ilə birlikdə Rostovdan köçüb Bakıya gəldiyi.. Qəbiristanlıq Idarəsində işlədiyi bu on iki ildə həmin zəmanəti yüz faiz doğrultmuşdu.. Vasili iş çox olanda həmin tələbələrə də alkoqoliklər kimi pulsuz qəbir qazdırırdılar. kiçik məbləğlərdən imtina edən adam deyildi – hər məbləğin öz yeri və öz qiyməti var. eyni zamanda Əbdül Qafarzadə bu qıza elə baxırdı. göy gözləri dolmuşdu. Biz də sənin kölgəndə dolanırıq!. qalanını özü götürürdü. Bütün bunlar Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının mətbəx söhbətləri idi. Əbdül Qafarzadə onları işdə saxlayırdı və həmişəki kimi də hörmət edirdi. kabinetdən necə çıxdı. əlbəttə. demək olar ki.. bircə baxışından kişinin nə istədiyini başa düşürdü və elə buna görə də Əbdül Qafarzadəyə bəlkə də ən yaxın adam idi (əlbəttə. ömründə heç vaxt və heç kim ona beləcə açıq-saçıq baxmamışdı. yer üzündəki adamlar Əbdül 173 . amma buna baxmayaraq. dərindən köksünü ötürüb: «– Abdul vsex nas nadul. bu qadınların hər biri öz vaxtında Əbdül Qafarzadənin sevimli qadınları olmuşdu. şey. bu qadınları Əbdül Qafarzadə özü bir-bir seçib işə götürmüşdü..»). – dedi. Həmin aprel günü Əbdül Qafarzadə əvvəlcə Fərid Kazımlının.. ayda dörd yüz manat Əbdül Qafarzadə üçün bir şey deyildi.. cavabdeh Əflatun idi.. elə bil. Allah sənin cibinə o adı nədir. Göygöz. birdən-birə xəyala dalmışdı. qollarını geniş açıb ləzzətlə gərnəşdi. Qəbiristanlıq Idarəsində işləyən qadınların. Əbdül Qafarzadə böyük pullar qazandığı üçün. ya yemişə baxırdı ki. bu qadınların bəzisi daha qocalmışdı.. Bir dəfə fasilə zamanı qadınlar bir yerdə oturub evdən gətirdikləri naharı yedikləri zaman baş mühasib Yevdokiya Stanislavovna. o adı nədi. Əlbəttə. bir də ki. həmişəki kimi– yəni cavan vaxtlarında olduqları kimi. Kassir Marqarita Iosifovna isə baş mühasibin sözlərinə belə düzəliş vermişdi: «– Abdul vsyu Sovetskuyu vlast nadul!.. zəngi basıb o cavan və gözəl katibə qızı çağırdı və katibə qız içəri girəndə Əbdül Qafarzadə on gündə birinci dəfə bu qızı təpədən-dırnağacan əməlli-başlı nəzərdən keçirdi. sonra da Burunla qardaşını yadına saldı. bizim başımızın üstündən əskik eləməsin!...texnikumda oxuyan bu tələbələr sakit adamlar idi və Ağakərim. Əbdül Qafarzadənin nəzərləri altında qıpqırmızı qızarıb pörtmüş o katibə qız heç bilmədi ki. amma hər şeydə gərək qaydaqanun və dəqiqlik olaydı.» – demişdir. alandan sonra içi necə çıxacaq. Əbdül Qafarzadə bu pulun 20 manatını qarovulçu Əflatuna verirdi (qarovulçu Əflatun da həmişə eyni sözlərlə o pulu alıb cibinə qoyurdu: «–Allah səni. Mirzəibi. gülümsədi. Tələbələr hər ay 420 manat pulu qarovulçu Əflatuna verirdilər (kirayənişinlərin məsuliyyəti qarovulçu Əflatunun boynunda idi. ailə üzvlərindən başqa: ümumiyyətlə. yəni işdi-şayət.. Makinaçı Bədurə xanımdan tutmuş baş mühasib Yevdokiya Stanislavovnayacan.. bu kirayənin üstü açılsaydı. min bərəkət versin!.

Qafarzadə üçün iki yerə bölünürdü: ailə üzvləri. həm də ki. məruzələrdə. Vasilinin belə axmaq bir işlə məşğul olmağını qəti qadağan etdi. qabaqcıl bir fəhlə kimi. amma onu partiyaya keçirmişdi və bir müddətdən sonra Qəbiristanlıq Idarəsi ilk partiya təşkilatının katibi seçilmişdi – fəhlə. balaca Əbdül (əvvəllər o yazıq Orduxan!. Ermənistanın. Sevil. cürbəcür zəfər raportlarında. Soçidə. Yurmalada sanatoriyaya gedirdilər və qızlar da Vasilidən bir aylıq anaşalarını (bəziləri morfiyə.» Düzdü. Ömər. rus– həm sarsılmaz xalqlar dostluğuna bir nümunə idi. amma Bakıda. kokainə keçmişdi və Vasili də onların qarasına deyinə-deyinə 174 .. yəni Qaratel. Hərdən o mənzil Əbdül Qafarzadəyə lazım olurdu və o zaman Vasili evin açarını gətirib verirdi Əbdül Qafarzadəyə. gözəl rəngkarlıq əsərləri ilə xüsusi zövqlə bəzədiyi o ikiotaqlı mənzildə təkcə anası ilə bir yerdə yaşayırdı. Vasili bir daha Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına fahişə gətirmədi. indi səni geroy eləmişdim. bir də ki. Vasili Mitrofanov Rostovda bəzi vəzifəli və pullu adamların eyş-işrət məsələlərinin yüksək səviyyəli təşkili ilə özünə pul qazanırdı (və az da qazanmırdı!). Əbdül Qafarzadə Vasilinin şəklini. qalan bütün insanlar). öz mənzilinə qayıdırdı – üç saatdan sonra.. Krasnodar və Rostov vilayətlərində işləyən pullu kolxoz sədrlərinin. Bakıya gələndə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının gündüz və gecə həyatına bələd olandan sonra buradakı əlverişli şəraiti o saat düzgün qiymətləndirə bildi və bir müddət əvvəlki peşəsindən istifadə etməyə başladı. lap dəllək də olsaydın. Əbdül Qafarzadə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına fahişə gətirməyi və ümumiyyətlə. deputat da eləməmişdi.. qırx faizi isə Vasiliyə çatırdı). Vasiliyə müəyyən miqdarda (bu baxırdı fahişəyə və müştəriyə!) pul verib (bu pulun altmış faizi fahişəyə. tanış qızları vaxtaşırı Rostovdan Bakıya qonaq dəvət elədi. Əbdül Qafarzadə Vasilini Sosialist Əməyi Qəhrəmanı eləməmişdi. hətta mətbuatda Vasilinin adı tez-tez nümunə çəkilirdi. rayon səviyyəli rəhbər partiya və sovet işçilərinin müvəqqəti istifadəsinə verirdi. bütün ölkə indi səndən danışırdı! Vallah. səni lap deputat eləyərdim! Neyniyim? Qəbiristanlığın üzü qara olsun!. özü ilə bir gecəlik fahişə apara bilərdi (fahişə əlavə olaraq müştəridən nə qoparacaqdı – bu onun öz işi idi və baxırdı həmin fahişənin səriştəsinə və bacarığına!)... rayon əmək qabaqcıllarının fəxri lövhəsinə vurdurmuşdu və ümumiyyətlə. O rayon xadimləri məzuniyyətə çıxıb Kislovodskda. Əbdül Qafarzadənin sədaqətə verdiyi qiymət idi. yaxud nəşə almaqdan başqa. Əbdül Qafarzadə hərdənbir kefinin kök çağlarında gülə-gülə Vasiliyə deyirdi: «Hayıf adın qəbirqazandı də!. yaxud üç həftədən sonra.. amma Vasilinin get-gedə qızışan bu fəaliyyəti uzun çəkmədi. Bizdə qəbirqazana qiymət qoyan yoxdu. Bayıl tərəfdə yaşayan və anaşaya öyrənmiş bəzi cavan rus qızlarından istifadə etməyə başladı: həmin qızları anaşa ilə təmin edirdi və onları Azərbaycanın rayonlarında. eləcə də qonşu Gürcüstanın.). Bakıdakı fahişələrlə işgüzar əlaqəyə girdi və gecələr Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına gələn müştərilər araq. iki dəfə medal almışdı və indi Əbdül Qafarzadə onu ordenə təqdim etmək istəyirdi. Əbdül Qafarzadə Vasiliyə Bakıda ikiotaqlı mənzil almağa kömək etmişdi və Vasili əntiqfiruş əşyalarla.. sovxoz müdirlərinin. doroqoy. qoca anasını da götürüb Bakıdakı saysız-hesabsız dostlarının birinin evinə gedirdi və yalnız Əbdül Qafarzadə sifariş göndərəndən sonra. başqa işdə işləsəydin. Dağıstanın rayonlarında. özü də ki.

kişinin yanında siqaret də çəkmirdi (əlində siqaret olsaydı. göstərirdi və bəzən elə həmin qəzetlərin özündə Orta Asiyadan hansı bir Sosialist Əməyi Qəhrəmanı. amma qocalırdılar. qumardır və qumar oynayan kəs udmağı bacardığı kimi. Əbdül Qafarzadə başqa şəhərlərə ezamiyyətə. bunlar belə idi. bunların pulları əvvəlkilərdən də artıqdır. təzədən Bakıya qayıdırdılar. Daşkənddə. burada yalnız Əbdül Qafarzadənin özünün intim işlərinin vasitəçisi və təşkilatçısı idi. fahişədən asılı olmasın: ümumiyyətlə. gədə-güdə deyildilər.anaşadan xeyli baha olan bu narkotikanı tapıb almağa məcbur olurdu) alırdılar. fahişəliyi əllərinə almış həmin gizli rəhbərlik. Tallində. radio-televiziya səhərdən axşamacan mənfur kapitalist ölkələrindəki mafiyadan yazırdı. Yunanıstandan. Leninqradda. Tiflisdə. həmişə öz yerini bilirdi. kişi olan kəs işlərini gərək elə qursun. deyirdi. Vasili. Soçidə.. çünki bütün sovet qəzetləri. bu məhrəmlikdən sui-istifadə etmirdi. sonuncu dəfə qumar toplantısına gedəndə (Riqaya yığışmışdılar) bir gecədə yüz on min manat nəqd pul uduzmuşdu – qumar. arvad qarışdı (özü də ki. yaxud Irəvanda.. məsələ onda idi ki. əsasən. Italiyadan. bir də ki. Çoxdan idi qumar oynamırdı və məsələ onda deyildi ki. əsasən. amma özləri bir qara qəpiyə dəyməzlər. köhnə dostlardan da salamat qalanlar (Əbdül Qafarzadə kimi!) az deyildi. amma indi o dünyagörmüş kişilərin yerini ağzından süd iyi gələn adamlar tutub və düzdü. xırdaxuruş oğurluqla işləri olmazdı. içki də içmirdi və Əbdül Qafarzadə də bunu yüksək qiymətləndirirdi. iaşə və məişət xidmətini. bəzən isə gizli rəhbərliklə rəsmi rəhbərlik arasında da yaxşı bir əlaqə yaranırdı. özlərini aparmaqlarıyla Əbdül Qafarzadəyə bab idilər. Əbdül Qafarzadəyə bu dərəcədə məhrəm adam olsa da. qəyyumlarına kef verirdilər. Əbdül Qafarzadə belə hesab edirdi ki. ticarəti. Vaxtıyla Moskvada. Əbdül Qafarzadə şəxsən onunla Odessada. təmkinləriylə (ağır oturub batman gəlirdilər!). işgüzar məsələlər həll eləmişdi. Əlbəttə. tədbirləriylə. Irəvanda. yaxud Kislovodskda qumar oynamışdı.. yəni yalnız pullarının çoxluğuna görə yox. AFRdən. fahişə!). Vasili bu qızlardan da haqq alırdı. narkotika alverini. o möhtərəm rayon xadimlərindən də. elə Israilin özündən gəlirdi. ya da ki. Bakıda həll edirdi. həmin təsərrüfat rəhbəri olurdu ki.. qızlar özləri də pis qazanmırdılar. Pribaltika respublikalarından hansı bir görkəmli təsərrüfat rəhbərininsə haqqında təriflərlə dolu yazılar dərc edilirdi və bu həmin Sosialist Əməyi Qəhrəmanı. daha əvvəlki oyunçular yox idi. qumara (işgüzar məsələləri. başqa şəhərlərdə yaşayan bu adamlar sanballarına görə. Hərdən bu barədə fikirləşəndə Əbdül Qafarzadə öz-özünə gülümsəyirdi. amma yeni nəsil tamam cırtqoz adamlardan ibarət idi. o rayon xadimlərinin hesabına Kislovodskda. Türkiyədən. Yurmalada sanatoriyalara yaxın gözəl evlərdə kirayə qalırdılar. kolxoz sədrininsə. siqareti arxasında gizlədirdi). yüngül sənaye zavod fabriklərini. Əbdül Qafarzadəni görən kimi. uduzmağı da bacarmalıdır. SSRI-nin başqa şəhərlərində yaşayan dostlara ehtiyac olanda. kimisi öldürülmüşdü. iki məsələ ilə bağlı gedirdi: ya məhəbbət məsələlərinə görə.. onları Bakıya dəvət edirdi). yəni həmin ərazilərin bir partiya-sovet rəhbərliyi var idi. özünün ezamiyyət məsələlərini Vasiliyə həvalə edirdi. Bu yeni nəsil daha böyük əraziləri idarə edirdi. onda o işin axırı olmaz! Buna görə də Vasili Mitrofanov Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının işlərindən başqa.. o işə ki. yaxud Rostov vilayətindən. çoxu ölmüşdü. 175 . kimisi sovet vətəndaşlığından çıxıb Israil adı ilə xaricə getmişdi və indi soraqları ABŞ-dan.

xeyir gəlməz. hər halda. əvvəlki kimi qalmışdı. – dedi. respublikaların. Düzdü. Vasili. amma belə görünür ki. Əvvəllər o kişilərin oturubdurduqları adamlar professorlar olurdu. o cür ki.. azərbaycanca təmiz danışırdı) soruşdu: – Moskvaya gedirsiz. məsləhət verərdilər. Brejnevin ömrünün sonuna az qalıb. ola bilər!). çünki əsas məqsəd başqa idi: bir-birilərinə fikir söyləyərdilər.. işgüzar əlaqələr isə. Əbdül Qafarzadə dünyada heç nəyə inanmasa da. Düzdü. vilayətlərin. hər halda. rüşvəti də çox verirlər. Əbdül Qafarzadənin dəvəti ilə Bakıya köçəndən bircə il sonra. indiki bu professorların. özlərinin nəşə çəkməsi.. kef məclisləri də. xüsusi istedadaı var idi. inzibati orqan işçiləri nə qədər rüşvət alsalar da. Bu cavan adamların gündəlik güzəranının zahiri cəhətləri: içdikləri viski də. rəislər. . dünyanın işlərini bilmək olmaz.. iclaslarda danışanda da o qədər ağzını marçıldadırdı ki. yazıçılar olurdu. əlbəttə. buna görə də seçdiyi rəhbərlik özünə bab olmalıdır!). görkəmli artistlər. əslində. bir yerə yığışardılar və o zaman qumar da. bir bahənə olardı.. əmin idi ki. kefin özüdür. bu yeni nəsil nümayəndələri kimi. bir-birilərini öz işləri ilə tanış edərdilər və gələcək işgüzar görüşləri hazırlayardılar. qolundan tutub gəzdirirdilər. camaatın gözü qabağında şəxsi «Mersedes» lərində gəzməkləri də Əbdül Qafarzadənin ürəyincə deyildi. elə ola bilərdi ki. adam heç nə başa düşmürdü. Tarix göstərir ki. çünki pulu çox qazanırlar. gəmidə oturub gəmiçiyə bu qədər açıq-aşkar meydan oxumaq olmazdı və Əbdül Qafarzadənin fikrincə.Yeni nəslin həyat tərzi qətiyyən Əbdül Qafarzadənin xoşuna gəlmirdi və buna görə də daha qumara getmirdi.. görünür. – Qastinisada iki nəfərlik yer lazımdı sabaha.. bəstəkarlar. daha heç nədən çəkinməyib açıq-aşkar malikanələr tikdirməkləri. Əbdül Orduxanoviç? Əbdül Qafarzadə Fərid Kazımlının baldızı oğlunun qarasına üz-gözünü turşudub: 176 . Düzdü. kömək əli uzadardılar. Indi isə məqsəd qumarın özüdür. bu yeni nəslin də əlinin altında (!) professorlar. nazirlər var idi. şəhərlərin rəhbərliyi. iki yüz manat artıq pul verməkləri də.. onu düzəltmək mümkün deyil. Vasili içəri girəndə Əbdül Qafarzadə gözünü qəzetdən çəkib: – Moskvaynan danış. yanlarında gəzdirdikləri qəhbələri ən son dəblə geyindirməkləri və qaş-daşla bəzəmələri də. amma iş burasında idi ki və Əbdül Qafarzadə günlər keçdikcə buna daha artıq dərəcədə əmin olurdu ki. məşhur həkimlər olurdu. hər dəfə restoranda yeyib-içəndən sonra xörəkpaylayanlara yüz manat. Sovet Ittifaqında birinci şəxsin əxlaqından və əqidəsindən çox şey asılıdır. təəccüb etdi və təmiz Azərbaycan dilində (dil öyrənməyə. çünki alan da çoxdur. morfi vurdurması da. elə birisi gələ bilərdi ki. eyş-işrət də. bunun axırı yaxşı qurtarmasın. pulun gücünə yüz faiz inanırdı. amma. işlər lap Brejnevin vaxtından da yaxşı getsin (və Əbdül Qafarzadə. amma şər deməsən. aləmi qatışdırsın bir-birinə. əslində. başqa iş görürlər. bu vəzifə sahiblərinin özləri də cırlaşıblar və cırlaşmaqda da davam edirlər. Brejnevdən sonra kim gələcəkdi? Əlbəttə. rəssamlar. əvvəlki kişilər yox idi.. Partiya və sovet işçiləri. əvvəlkindən asan qazanırlar. qəti düz deyildi! Əvvəllər Moskvadan tutmuş Xersonacan ölkənin cürbəcür şəhərləri ilə zəngləşərdilər. bu dərəcədə bir söz deyib. elə belə də olacaq! Bir cəmiyyətdə ki.. bu yeni nəsil özünü aparır– düz deyildi. elə birisi də iş başına keçə bilərdi ki (buna Sovet Ittifaqı deyərlər – və tarix deyərlər!– nə desən. çünki dağıla bilər.

təzə hisslər. yəqin şövqünü. – Yox. elə bil ki. dərdini-sərini götürüb apardı. tanıdı. – tanış adamlar gedir. o cür idi. amma o Moskva söhbətindən sonra Vasilinin kabinetdən çıxması ilə otağa qəribə bir yaz ab-havası doldu və Əbdül Qafarzadə. hərarətli döşləri başdan-başa bir xoşbəxtlik idi və bu xoşbəxtlik keçən yaz Əbdül Qafarzadə kimi bir adamın belə. işvəsini o saat qiymətləndirmişdi və buna görə də onu özünə yox. canlı və həmişə isti. Rozanın əsl sevilməli vaxtıdı. axşam evdə olacağam. gözəlliyini saxlayacaq. Roza indiki Roza olmayacaq. dingding dingildəyən. əlbəttə. – Lyüks olsun. Əbdül Qafarzadə Rozanı birinci dəfə görəndə bu qadının bədənini necə təsəvvür etmişdisə. az qalmışdı ağlını başından çıxarsın. daraqoy. amma heç nə başa düşməyəndə də sual verib belə şeyləri aydınlaşdırmaq Vasilinin xidmət üsuluna daxil deyildi. bütün qayğılarını. – Əbdül Qafarzadə çeşməyini gözündən çıxarıb dəsmal ilə şüşəsini təmizləyə-təmizləyə yüngülcə gülümsədi. həvəsini də saxlayacaq. Əbdül Qafarzadə bu qadına bir könüldən min könülə aşiq olacaq və Vasili burasını da çox yaxşı bilirdi ki. o hisslər. ümumiyyətlə. 177 . hərdən yada düşüb adamın qanını qaynadan o yaz çağlarında – iyirmi səkkiz yaşı var idi və ömründə çox qadınlar görmüş Əbdül Qafarzadə bilirdi ki. işvəsi o qədər təsirli idi ki. hətta şeytan. təzə duyğular baş qaldırdı. zəng elə. tanış-bilişlərinin arasında Bakının nəinki Səkkizinci kilometrdə. Vasili kabinetdən çıxdı.. Roza özü də yaxşı bilirdi ki. Rozanın o balıq kimi sürüşkən bədəni birdən-birə sürüşüb qucağından çıxdı. amma daha indiki Roza olmayacaq və Roza adamın ağlını başdan çıxarmağı bacarırdı. indi ömrünün hansı çağıdır. – Xalası ərinin pulu çoxdu. Roza Səkkizinci kilometrdə. Əbdül Orduxanoviç? – Olsun də. beləcə aşiq vaxtlarında Əbdül Qafarzadə pula pul demir. o yaz ab-havası xatirədə də təzə. Vasili bu qadının gözəlliyini.– Yox. Ancaq sənin sağlığın lazımdı. Əbdül Qafarzadəyə layiq bilmişdi. bu cavan adam Əbdül Qafarzadəyə xidmət etdiyi bütün bu müddət ərzində ilk dəfə az qaldı «xəyanət» yoluna düşsün. o duyğular həmişəlik Əbdül Qafarzadə ilə qaldı və hərdən beləcə qəflətən yada düşürdü. Rozanın ağappaq. daraqoy. ən gözəl qadınlarından biri hesab olunurdu və onunla ilk dəfə Vasili özünün saysız-hesabsız məclislərindən birində tanış olmuşdu. Rozanın gözəlliyi. dolu baldırları. daha gec olacaq. köhnə üçmərtəbəli bir bina ilə üzbəüz əmanət kassasında işləyirdi. – dedi. təravətli qalmışdı və birdən-birə yada düşən o xatirələr yenə də o gözəl günlərdəki kimi. qarnının dərininə çəkilmiş göbəyi.. kişinin içinə bir cavanlıq həvəsi gətirdi. duydu. – Baş üstə. beş ildən sonra. Rozanın bədəni. o unudulmaz. hamar və sağlam bədəni.. Vasili. Düzdü. yəni keçən yaz – o gözəl. Əbdül Orduxanoviç? – soruşdu. hətta üç ildən sonra. Vasili Mitrofanovu yoldan çıxarmaq istədi. Əbdül Orduxanoviç? – Get məşğul ol. Əbdül Qafarzadənin bu sözlərindən heç nə başa düşmədi. mənə de. Rozanın iyirmi səkkiz yaşı var idi. beş ildən sonra. təzə duyğuları özü ilə aparmadı. Vasili Əbdül Qafarzadənin zövqünə bələd idi və tamam əmin idi ki. Mən gedə bilərəm. bilirdi ki. buna görə də həmişəki kimi: – Başqa bir şey lazım deyil. – Çox sağ olun. əlbəttə.. amma o yaz təravətli təzə hissləri. bu yaz ab-havasını o saat hiss etdi. doğrudan da.

Əbdül Qafarzadənin bütün ömründə əldə etdiyi ən qiymətli şəxsi əmlak idi. Əbdül Qafarzadə Rozanı görəndən sonra. sonra da Əbdül Qafarzadə gəldi və Əbdül Qafarzadə heç vaxt ağlına da gətirə bilməzdi ki. sarısı. Əbdül Qafarzadədən qoparılacaq qazancı bu qadınla yarıbayarı bölərdi və əlbəttə. həmin Moskva səfərini də on beş günlük nəzərdə tutmuşdu və o on beş günün birinci beş günü gecəli-gündüzlü bütöv bir an – hisslərlə. heç hansı bir ziynətlə. narıncısı on iki. Son vaxtlar. bu dəfə də. həyəcanlarının rənginə çevrilirdi və həmin vaxtlar Rozaya elə gəlirdi ki. sonra Roza Moskvaya gəldi. kişini təzədən yeni bir həyata qaytardı. amma Vasili bircə anlıq belə təsəvvür edəndə ki. ən hərarətli uşaqlıq xatirələrindən biri və bəlkə də birincisi Asatur əmisinin ildə-iki ildə bir dəfə Moskvadan Bakıya gələndə ona hədiyyə gətirdiyi iri bir qutu rəngli karandaşlar idi. Roza kimsəsiz. Roza milliyətcə aysor idi və elə anlar olurdu ki. bu qadınla Bakıda gizli və tələsik görüşmək istəmədi. canında hələ bu qədər gənclik ehtirası var imiş. razı olardı. cavan olmağına baxmayaraq. Roza ilə kişinin arasında sadiq bir vasitəçi olsun. həyat daha yaşanıb qurtarmaq üzrədir. özünü məcbur etdi və «– Lənət şeytana!»– dedi. amma keçən yaz Moskvadakı o Rozalı günlər. xüsusən. təbiəti etibarilə xudmaniliyi xoşlamayan Əbdül Qafarzadənin restoranlarda oturmaqla arası yox idi və o beş gündə Roza heç imkan tapıb əmisi Asatura zəng də eləyə bilməmişdi). dünyanın çox üzünü görmüş və görmədikləri barədə də nəzəri təsəvvürü olan bu adamın bütün içi uçum-uçum uçunurdu və həmin qorxu hissi Vasilini məcbur etdi ki. Roza Moskvanın lap mərkəzindəki o üçotaqlı lüks mehmanxana nömrəsində əyninə heç nə geymirdi. iri qara gözləri işım-işım işıldayan bu qadın Bakıdakı əmanət kassalarının birindən yox. yaşılı. Əbdül Qafarzadəyə sədaqətlə xidmət göstərsin. öyünməmişdi. o karandaşların qırmızısı. Roza Əbdül Qafarzadəni bir yeniyetmə oğlan kimi. o qədim dövrlərdən gəlib onun ömrünə daxil olub. Rozanın ən işıqlı. on üç. qürur hissi keçirməmişdi. yaxud kresloda oturub bu sağlam. daş-qaşla o dəqiqələrdə Roza ilə öyündüyü kimi. sadəlövh. həyəcanlarla dolu nəhəng bir an kimi ötüb keçdi. həmişəki kimi. səmimi hisslərinin.Vasili Roza ilə əlbir ola bilərdi. həyəcanların özlərini qaytarıb gətirdi. təzədən ayıltmışdı. əvvəlcə Vasili Moskvaya gedib hazırlıq gördü. amma Vasili çox çətinliklə də olsa. yazıq Orduxandan sonra Əbdül Qafarzadəyə elə gəlirdi ki. boş vaxtlarında qədim Assuriya haqqında çox kitablar oxumuş Əbdül Qafarzadəyə elə gəlirdi. qazanc da həmişəkindən çox olardı (çünki Vasili Mitrofanov Əbdül Qafarzadəni xərcə salmağın ən incə yollarını belə yaxşı bilirdi və Rozanın köməyi ilə bu yollardan gizlincə istifadə edərdi). on dörd yaşlı bir qız uşağının – Roza üçün həmişəlik bir keçmişdə qalmış təmiz. heç restorana da getmədilər (ümumiyyətlə. həyəcanların yalnız xatirəsini. həmin beş gündə nə Əbdül Qafarzadə. Əbdül Qafarzadə istədiyi vaxt Sovet Ittifaqının istədiyi şəhərinə istədiyi müddətə ezamiyyət götürürdü. təəssüratını yox. elə bil. hil çeynəyə-çeynəyə (Əbdül Qafarzadənin hil iyindən xoşu gəlirdi) otaqlarda çılpaq gəzirdi və çarpayıda uzanıb. həmin anlarda Roza. bu ehtiraslı qadına baxmaqdan doymayan Əbdül Qafarzadə heç vaxt heç hansı pulla. o Rozalı günlər otuz il bundan əvvəlki hisslərin. Əbdül Qafarzadə bu «xəyanət»dən xəbər tutar. o hisslərin. çəhrayısı. Bəzən elə bil ki. 178 . nə də Roza o üçotaqlı lüks nömrədən çıxdılar. tək adam idi və Vasilinin təklifinə yəqin ki. elə bil.

Amma Roza nahaq yerə nigaran qalırdı. Vasili. Rozadan fərqli olaraq. hər halda. şövqlə. amma Asatur əminin tramvaysürən olduğunu deməmişdi. o üçotaqlı lüks nömrədə Rozadan başqa Əbdül Qafarzadəyə dünyanın heç bir ləl-cəvahiratı. çəhrayının. 1 Mayda.. – dedi və bu sözləri elə yanıqlı. sim kimi tarım çəkilmiş bədəninin müqabilində özü özünün yekə və tüklü qarnından. ürəyi kamança istədi. eləcə də hər il ad günündə Rozaya təbrik açıqcaları göndərirdi və Asatur əmi bütün dünyada yeganə adam idi ki. amma həmin beşinci günün axşamı Vasili zəng eləyəndə Əbdül Qafarzadə: – Ürəyimə kamança düşüb. yaşılın. paklıqdan xəbər verirdi. bir dəfə də axşam zəng eləyirdi: «– Bir şey lazım deyil. qəmli. çarpayıdan qalxan kimi. kədərli vaxtlarında kamançaya qulaq asardı.. amma bütün bayramlarda – Yeni ildə. sövq-təbii ilə o saat başa düşdü ki.. Rozaya beləcə təbrik açıqcaları göndərirdi. yüz ilin ağacıydı. məhəbbət işlərinin bütün incəliklərinə yaxşı bələd olan Rozanın gülə-gülə. çarpayıya aparırdı.. gəlib vanna otağında Rozanı iri Çin məhrabasına bürüyüb qucağına alırdı. özü özünün yaşından həyalanırdı. O beş gündə o üçotaqlı nömrədən dişardakı həyatı təkcə Vasili Mitrofanovun zəngləri yada salırdı. əyninə paltar geyirdi. çünki birdən Əbdül Qafarzadə Ticarət Nazirliyində işləyən o adamı görmək istəyərdi. təzədən çiçəkləmişdi və kişi dünyanın bütün dərdini-sərini unutmuşdu. kişinin səsini heç vaxt beləcə mütəəssir eşitməmişdi. hətta göz yaşı var və belə anlarda Rozanın özünün gözləri dolurdu.. narıncının o mütəəssir işıltısı bir gecə vaxtı yenə də xatirələrə dolmuşdu və həmin xatirələrdə Asatur əminin siması Rozanın o uşaqlıq hissləri. ehtirasla çağırmağına baxmayaraq.birdən-birə xatirələri bürümüş o qırmızının. elə ürəkdən dedi ki. sarının. Əbdül Qafarzadə onunla birlikdə duşun altına da girmirdi. 7 Noyabrda. Vasya. onunla görüşmək. evinə getmək istəyirdi və bu barədə Əbdül Qafarzadəyə də demişdi. Bakıya gəlmirdi. görünür. amma. danışıqlar aparanda və Roza bu gözəl Moskva səfərinə razılıq verəndə o qırmızının. 179 ... Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulması münasibətilə 28 Apreldə. bu gözəl qadın həyatının indi beləcə çiçəkləyən bir çağında heç bir səbəb olmadan için-için ağlamaq istəyirdi. amma Moskvadakı o yaz günlərində Əbdül Qafarzadənin ürəyi də. 8 Martda. heç bir şeyi lazım deyildi. əmisi SSRI Ticarət Nazirliyində işləyir. Rozanın anası qonşuluqda yaşayan dul azərbaycanlı bərbərə ərə gedəndən sonra. elə bil. Roza Moskvada Asatur əmiyə mütləq zəng etmək. hətta eşq aləminə. Roza yalan deyir və öz kefini pozmamaq üçün dərininə getmədi. o yaşılın. narıncının işıltısında qəribə bir mütəəssirlik. Əbdül Qafarzadə heç vaxt o lüks nömrədə çılpaq gəzmirdi. çünki Əbdül Qafarzadə dünyadakı rozalara və qeyri-rozalara yaxşı bələd olduğu üçün.. Vasili də həmin mehmanxanadakı nömrələrdən birində qalırdı və hər gün bir dəfə səhər. adətən. on üç-on dörd il idi ki. utanmışdı. bunu demişdi və özü öz sözlərindən nigaran qalmışdı. Əbdül Orduxanoviç?» Əbdül Qafarzadəyə nə lazım olacaqdı? – keçənilki o gözəl yaz günlərində. çəhrayının. həyəcanları kimi. ürəkdə nəsə varmış. Əbdül Qafarzadə heç özü də bilmədi necə oldu ki. onunla tanış olmaq istəyərdi. sarının. yəni Rozanın atası vəfat edəndən. necə deyərlər. Asatur əmi Moskvada tramvay sürürdü və doğma qardaşı. bir təmizlikdən. Vasili Mitrofanov Əbdül Qafarzadənin adından Roza ilə. demişdi ki. Rozanın o ağappaq.

ünyetməzliyindən xəbər verirdi və Əbdül Qafarzadə də gözlərini yumub kamançanı dinləyə-dinləyə o qədimlərə. elə bil. Əhməd Şirkərim də bundan xəbərdar idi. o mehmanxana nömrəsinə qəribə bir sükut çökdü və bu sükutun özündə də bir qədimlik var idi. elə həmin axşam Əhməd Şirkərimi o üşotaqlı lüks nömrəyə gətirdi və Əbdül Qafarzadə ilə Roza da səliqə ilə geyinib Əhməd Şirkərimin çalğısına qulaq asdı. bu yekə və tüklü qarınlı. O şax yüzlüklərdən. yanında uzanmış bu kişi 180 . gəlib Rozanın qarşısında dayandı və yenə də gözlərini yumub Rozaya ithaf etdiyi «Oçi çernıe» çaldı. bu doğmalıq qan doğmalığı deyildi.. öz evidi. axırda «Kəsmə şikəstə» çaldı və Əhməd Şirkərim gözlərini yumub kamanın simlər üstündəki get-gəli ilə həmahəng başını yırğalayayırğalaya o «Kəsmə şikəstə»ni çaldlqca Əbdül Qafarzadəyə elə gəlirdi ki.Vasili səhər tezdən Bakıya uçdu və axşam reysi ilə məşhur kamança çalan Əhməd Şirkərimlə birlikdə Moskvaya qayıtdı. o «Segah» Moskvadakı o mehmanxana nömrəsində o qədər sirli. eyni zamanda. təzədən muğamata qayıtdı. gözlərini yumdu və əvvəlcə bir «Segah» çaldı və o «Segah»ı o qədər ürəkdən çaldı ki.. Əbdül Qafarzadənin ürəyini sızıldadan bu xatirələri kamançanın diliylə söyləyirdi – Əbdül Qafarzadənin gözləri yaşardı. kamança ilə birlikdə Bakıdan gətirdiyi skripkasını qoburdan çıxartdı. o çalğının uzaq səsi sakitlik içindən süzülüb gəldi. «Kəsmə şikəstə»nin bu sədaları ilə Rozanın o iri qara gözləri. dünyanın qədim çağlarından. abşeronlu gülsatanlardan Roza üçün bir qucaq qönçə qızılgüllər aldı. bura mehmanxana nömrəsi yox. muğamatı da başa düşməyən Vasili ilə Roza da. həmin anlarda Rozaya elə gəlirdi ki. sonra Əbdül Qafarzadənin xahişi ilə «Sarı bülbül» çaldı. Əhməd Şirkərim «Kəsmə şikəstə»ni çalıb qurtarandan sonra. oyun havalarını çaldı. birdən-birə bu dərəcədə doğma olmuş kamança da. tarixin səsçatmazlığından. eyni zamanda. kamançanın bu səsiylə. bu çalğıdan həzz aldılar. gözlənilməz. zaman doğmalığıydı. hətta o yad. yəni ki. kamançanı sevməyən. məhrəmanə səsləndi ki. Roza yuxuya gedə-gedə elə təsəvvür etdi ki. bu mahnını rəhmətlik Xıdır çox xoşlayırdı və indiki kimi Əbdül Qafarzadənin yadında idi: Xıdır qışın soyuğunda da həyətlərindəki krantdan axan buz kimi suyun altında yuyuna-yuyuna «Sarı bülbül»ü oxuyurdu – «Sarı bülbül» həmənki «Sarı bülbül» idi.. vaxt. O gecə çarpayıda Əbdül Qafarzadənin böyrünə qısılıb yuxuya gedən Roza o üçotaqlı lüks nömrənin sakitliyi və qaranlğı içində kişinin ürəyinin döyüntüsünü aydınca eşidirdi və o döyüntüdə heç vaxt duymadığı bir doğmalıq duyurdu. Əhməd Şirkərim kamançanı köklədi. həmişəki kimi. yaşlı kişini. doğrusu. o səsçatmaz ünyetməzliyə getmişdi. Timsah dərisindən tikilmiş və az qala otuz ildən bəri cibində gəzdirdiyi iri portmanesini çıxartdı və Əhməd Şirkərimin qabağına on dənə yüzlük sayıb: – Halal olsun. təzədən harada isə həzin-həzin çalmağa başladı. – dedi. o ağappaq tarım bədəni arasında bir doğmalıq var. Vnukova aeroportundan taksini birbaşa Moskva Mərkəzi Bazarına sürdürdü.. Əbdül Qafarzadənin musiqini beləcə qiymətləndirməsindən vəcdə gəlmiş Əhməd Şirkərim ayağa qalxdı. Xıdır isə çoxdan haqq dünyasında idi və elə bil ki. gördün də. ürəkdən sevməyə başlayıb. Sonra Əhməd Şirkərim Azərbaycan xalq mahnılarını. sonra Əbdül Qafarzadə əlini pencəyinin döş cibinə saldı. Vasili özündən razı halda Əhməd Şirkərimə baxdı və başını tərpətdi. həqiqətən.

. yəni Mürşüd Gülcahaninin arvadından gedir və ürəyi sakit oldu. Qaratel mama xəstələnib. o rəqəmin qədimliyi. ağırdı. mümkün olmadı və daha heç nə soruşmayıb. arxayınçılıq duyğusu o cavan qadının bütün bədəninə bir sakitlik. Ona oçen boitsya. – Zdravstvuyte. Bakıda nəsə olub.. tələsik yerindən qalxıb telefonun dəstəyini götürdü. Danışan Ömər idi. Əbdül Qafarzadə tələsik soyuq su ilə əl-üzünü yuyub geyinməyə başladı. nə qədər çalışdısa da özünü ələ alsın.də onun əridi. sağlam adamıydı. Əbdül Qafarzadə elə başa düşdü ki.. Indi o üçotaqlı lüks nömrədə yuxuya getməzdən əvvəl Əbdül Qafarzadənin tüklü sinəsini yüngülcə tumarladıqca Roza elə bilirdi ki. Səkkizinci kilometrdə Rozanın işlədiyi əmanət kassası ilə üzbəüz köhnə üçmərtəbəli binanın üçüncü mərtəbəsində. dəstəyi aparatın üstünə atdı..). Bakıda. MƏŞƏDI MIRZƏ MIR ABDULLA MƏŞƏDI MIR MƏMMƏDHÜSEYN OĞLU Və əmanət kassasının pəncərəsindən o yazıya baxanda həmişə Rozaya elə gəlirdi ki. zəng Bakıdandır. hər ehtimala qarşı. adyal sinəsindən sürüşüb baldırlarının üstünə düşdü və indi Rozanın branın işığında görünən döşləri də adi qadın döşləri idi. keçirdiyi hiss-həyəcanlar bir uşaq oyunudur. bu etibarsız dünyada yalnız o qədimliyə etibar etmək. Sevil skazala. Roza bir ər-arvadlıq doğmalığı.. a to ya ne bespokoil bı vas... nömrəsini Qaratelə vermişdi (başqa şəhərlərdə olanda həmişə belə edirdi). – Ciddidi vəziyyəti? – Çto? – Soruşuram ciddidi vəziyyəti. 181 . küçə pəncərələrinin yuxarısı ilə damın arasında daşdan belə bir yazı yonulmuşdu: 1867. soruşuram. Amma elə həmin gecə telefon zəng çaldı və telefonun səsindən Əbdül Qafarzadə başa düşdü ki. arxalanmaq olar və belə bir etibar hissi. Yuxudan oyanmış Roza əlini qaldırıb başının üstündəki branı yandırdı və qalxıb çarpayıda oturdu. Sizin kvartiradan danışırıq. – Mənim anam yox e. – Balam. rahat nəfəs aldı. Necəsiz? – Nə olub? – Çto? – Nə olub. Moskvadakı bu altı gündə bütün içini bürümüş o yaz təravəti də bircə anın içində çıxıb getdi işinin dalınca. Məşədi Mirzə ömrünün həmin uzaqlığı müqabilində özünün. sənin anan yazıq. – Mama xəstələnib. söhbət Ömərin öz anasından. Eto Omar qovorit. ailə mehribanlığı hiss etdi və tamam yuxuya getməzdən əvvəl Əbdül Qafarzadənin tüklü sinəsini yüngülcə tumarladı. dyadya Abdul. rahatlıq gətirirdi.. bura gəldiyi birinci gün Bakıya zəng eləyib.. dyadya Abdul. Biz də gəlmişik bura. Əbdül Qafarzadənin birdən-birə bir uşaq kimi. o qədimliyin içindədi.. çtob ya pozvonil vam. çarpayıda yox. O Roza xoşbəxtliyi də. dyadya Abdul. yəni Rozanın yaşadığı həyat. ağırdı? – Hə. bütün bədəni uçunmağa başladı (Orduxanın ölümü onu qəfil ölümlərdən beləcə qorxutmuşdu.

amma Rozanın o gecəki hərəkəti. deyirdin o kişinin adı? Hə.. amma hələ qəti qərara gəlməmişdi. tapşırdı ki.– Çto sluçilos? – Mən gedəsi oldum. «Mən kiməm bəyəm səninçün? Mənə pul verirsən?» – sözləri Əbdül Qafarzadənin o qədər xoşuna gəlmişdi ki. yayda onu Vasilinin vasitəçiliyi ilə Xalq Təsərrüfatı Institutunun qiyabi şöbəsinə qəbul elətdirdi ki. qızıl bilərziyin. 12 GÖRÜŞ Xosrov müəllim həyatda heç vaxt Kələntər müəllimin qızlarını görməmişdi. Əbdül Qafarzadə elə həmin gecə Bakıya uçdu. bəlkə Rozanı Vasiliyə alsın. get onu gör.. – Hara? – Bakıya. gəz-dolan burda. əlbəttə.. O qızların sifəti 182 . Roza gözlərini qıyıb diqqətlə Əbdül Qafarzadəyə baxdı: – Nə? – Bu pul sənindi. brilyant üzük və sırğa komplektinin. – Bəs mən? – Sən nə qədər istəyirsən. Vasya da burda qalacaq. üç min manat pul götürüb televizorun üstünə qoydu və hələ də yuxulu gözləri ilə ona baxan Rozaya dedi: – Bu sənindi. televizorun qabağına atıldı və o üç min manat pulu televizorun üstündən qapıb yerə çırpdı: – Mən kiməm bəyəm səninçün? Mənə pul verirsən? Za usluqu?. nədi.. iyirmi dörd nəfərlik yapon servizinin müqabilində üç min manat pul bir heç idi. Get. Roza. hətta fikirləşirdi ki. Bayaqdan bəri susub heç nə deməyən Roza birdən-birə pişik kimi yerindən sıçradı. sidq-ürəkdən bu cavan qadının xoşbəxt olmağını istəyirdi. hətta indinin özündə – əsrin təqvimi səksəni adlayandan sonra da hərdənbir o qızları yuxuda görürdü. haçan istəsən. timsah dərili o yekə portmaneni cibindən çıxartdı. Roza gələcəkdə daha artıq pozulsun. o vaxtdan bir daha Roza ilə yaxınlıq eləməsələr də (Əbdül Qafarzadə təkrarı xoşlamırdı). Rozaya aldığı su samuru xəzindən şubanın.. səni Bakıya gətirəcək. sonra əlini pencəyinin döş cibinə saldı. o şax yüzlikləri bir-bir yerdən yığıb götürməli oldu. pis əllərə düşsün. o unudulmaz Moskva yazından sonra Əbdül Qafarzadə tez-tez Roza barədə fikirləşirdi. Əbdül Qafarzadə pencəyini geyinə-geyinə özü zəng eləyib Vasilini yuxudan durquzdu. istəmirdi ki.. get-gedə gec-gec. O üç min manat isə eləcə o lüks nömrənin döşəməsinə səpilib qaldı və Əbdül Qafarzadə çıxıb gedəndən sonra Roza. aşağı düşüb mehmanxananın birinci mərtəbəsində onu gözləsin. amma əvvəllər tez-tez.. mirvari boyunbağının. ümumiyyətlə. Əlbəttə. Asatur. gələcəkdə ixtisaslı iqtisadçı olsun. o gözəl.

o səfil arvada baxırdı. Kələntər müəllim batdı o dənizdə. Xosrov müəllim sonuncu dəfə qatara 1956-cı ildə Tomsk vilayətindən Bakıya qayıdanda minmişdi. amma Xosrov müəllim bilirdi ki. Xosrov müəllim bilirdi ki. özü də dadlı xörək bişirir ki.. çox güman ki. Xosrov müəllim poçtdan məzuniyyət pulunu aldı (köşkdə işlədiyinin sonuncu ili idi. amma bunu bilə-bilə də o dənizdə batmaqdan qorxurdu. avqust ayı idi. illərdən bəri yığdığı iki yüz manatın üstünə qoydu və «Bakı – Kislovodsk» qatarında ümumi vaqona bilet alıb axşamçağı Bakıdan çıxdı. dilənçi qorxub qaçırdı.. o sifətin bütün cizgilərini bir-bir gözlərinin qabağından keçirmişdi. Və Kələntər müəllim gülürdü. daha doğrusu. amma Xosrov müəllim yuxuda bilirdi ki. mənə nə vardı e.. o mənzərələrin heç birini görməmişdi. yeyib qurtara bilmirik.. Kimsə. tox oldu.. bunlar yuxudur. Bakının isti vaxtlarıydı.. Kələntər müəllimin isə. Kələntər müəllim də yox olurdu və Xosrov müəllim bilirdi ki. kimyanı da uşaqlara yaxşı öyrədəcəksən».. Kələntər müəllimə də bütün bunları yuxuda görən (və yuxuda da bilən ki. o arvadla Kələntər müəllim arasında bir oxşarlıq tapmaq istəyirdi və o qədər baxırdı ki. yazığın yeddi qızı qalmışdı.) sifətinə baxmışdı. tək canımıydı. mənim işim əladır. Hadrutun altı kilometrliyində yanan o tonqala baxmışdı. Deməli.» Və Arzu o sözləri deyəndən sonra. işlər əladır. sifətləri iki-üçqat tül arxasında idi.) Xosrov müəllimə də toxtaqlıq verirdi: «– Su aydınlıqdı.» Düzdü. gülmək deyil. Onda Arzu Xosrov müəllimə demişdi: «– Əşşi. küçələrdən keçirdi. bunu Bakıya gələndən sonra öyrəndi. dayanıb o dilənçi. özü də batar və o qızlar da elə hey ağlayırdı. Su aydınlıqdı. Xosrov müəllim bir müddət harada dilənçi..) yayda istirahət eləməyə getdi. elə bilirdi ki. amma o qızların sayı nə qədər çox olsaydı da. başa 183 . Qarın da ki. Xosrov müəllimin həyatda heç üzlərini də görmədiyi o qızlar idi. Onda yetmişinci illərin sonu idi və Xədicə arvad düz deyirdi: Xosrov müəllim uzun ömründə birinci dəfə (və belə görünür ki.. günlərlə beləcə bir ümumi vaqonun pəncərəsi qarşısında oturub bir-birini əvəz edən yol mənzərələrinə baxmışdı. heç cürə özü ilə bacara bilmirdi. Hadruta aparan yolu kəsmiş yolbəndin yanında dayanan Qırmızı Yaqubu görmüşdü. yenə də Xıdır müəllimi tanımaq. Ovanesin Şuşaya qalxan faytonunu görmüşdü. onlar Kələntər müəllimin o yeddi qızı idi. bir dəniz əmələ gətirirdi və Xosrov müəllim yuxuda qorxurdu ki.. – deyirdi.. o qayıq yox olurdu. amma.. əslində. o dənizin də suyu çoxalıb doğrudan-doğruya adamı boğurdu. elə bil ki. Kələntər müəllimin qızlarıdı. bütün bunlar yuxudu. Heç nədən bir şey bişirir. çünki Kələntər müəllimin də gözlərindən axan yaş o qayığı doldururdu.. səfil arvad görürdü. Deməli.. – o rəngbərəng ölü xoruzu görmüşdü. sonra təqaüdə çıxdı). yeddi qız atası olanda nə olar? Bizim arvad yarımca kilo ətdən o qədər çoxlu. ağlamaqdı. gözlərindən axan su sel kimi. sonra yenə də qorxurdu ki. Kələntər müəllimin arvadı idi– aradan keçən bu uzun illər ərzində Xosrov müəllim o arvadın sifətini yadından çıxarmışdı – tez-tez o qızlara da. o dənizdə boğulub ölər.. əslində bu.. vəssalam.. səbrlə.. bu qızlar Kələntər müəllimin qızlarıdı və Kələntər müəllimin o qızları bir ucdan ağlayırdılar. Kələntər müəllim isə balaca bir qayıqda oturub o dənizdə üzürdü: «– Əşşi.yox idi. Xosrov müəllimin yuxuda gördüyü qızların sayı çox olurdu. – Çünki əvvəldən baxtım gətirib. sonuncu dəfə. tələsmədən Xıdır müəllimin (onda hələ Xıdır müəllimin on yeddi il əvvəl– 1939-cu ilin həmin qış günlərindən birində güllələndiyini bilmirdi.

əsgini verəcəyəm əlinə. amma içindən nəsə pis. balaca əl çamadanını taxta oturacağın altına qoydu və ümumi vaqonun cürbəcür iylər qarışmış ağır və həddən artıq isti havasıyla nəfəs ala-ala fikirləşdi ki. Davay.. Xosrov müəllim vaqonun içinə keçib yerini tapdı (yenə pəncərənin kənarında idi). amma çox kök. sərnişinlərin biletlərini yoxlayayoxlaya gəlib Xosrov müəllimin qabağında dayandı.... kolbasa. – Kim tualetdə biyabırçılıq eləsə. gözləri əməlli-başlı bir maraqla işıldadı. bəd bir hiss əvvəlcədən baş qaldırmağa başladı. çünki on yeddi illik ayrılıqdan sonra Bakıya gedən o qatarda. amma o bələdçi qadın bileti götürmək əvəzinə. sarımsaq qoxusuna qarışıb az qaldı kişinin ürəyini bulandırsın.. soyutma yumurta. güləndə dodağının kənarlarından əprimiş metal dişləri görünən qadına baxırdı. – A kişi. dünya yaşadıqca elə Xosrov müəllim də yaşayacaqdı. amma kim olduğunu heç cürə yadına sala bilmirdi.. bu 184 . amma ölmürdü. Xıdır müəllim Xıdır müəllim yox. sürətlə gedən vaqonun işığında diqqətlə Xosrov müəllimə baxdı və birdən: – A-a-a. qatar yola düşdü.. Xosrov müəllim bilirdi ki. indicə ürəyi partlayacaq. bir kütlə əmələ gətirirdi və bəzən elə olurdu ki. bu qadını yaxşı tanıyır... sıxılırdı. bileti bələdçiyə göstərib yerini soruşmaq istədi.. – deyirdi. Narımın o soyuğu da – hər şey bir-birinə qarışırdı. o ümumi vaqonun pəncərəsi qarşısında oturduğu günlər də keçmişdə qalmışdı və illər bir-birini əvəz etdikcə Hadrutun altı kilometrliyində qalanmış o tonqal da. – deyib bərkdən güldü və soruşdu: – Məni tanımadın? Xosrov müəllim bu kök.. indicə öləcək. bu qadını hardansa yaxşı tanıyır. – Davay tez elə! Bileti ver görüm! Xosrov müəllim əlində hazır tutduğu bileti bələdçi qadına uzatdı. özünə yudurdaciyəm!– Sonra dırnağı ilə dişlərini qurdaladığı əlini Xosrov müəllimə tərəf uzatdı. bu bələdçi qadını hardan tanıyır? Və elə ki. Tomsk vilayətindən gələn o qatar da. bir qoz boyda olub Xosrov müəllimin boğazında ilişib qalırdı və o cür vaxtlarda kişiyə elə gəlirdi ki. lap yaxından tanıyır.. Ələsgər müəllimin evindəki o qonaqlıq da. Həmin avqust axşamı Xosrov müəllim Kislovodska gedən qatarın ümumi vaqonuna qalxdı.. o ümumi vaqonun pəncərəsindən baxa-baxa Xıdır müəllim haqqında fikirləşəndə birdən-birə müstəntiq Məmmədağa Ələkbərovun sifəti gəlib qonurdu şüşəyə. Xosrov məllimsən sən? – soruşdu. adda-budda ağarmış saçları sir-sifətinə tökülmüş. Niçeqo sebe!. o kütlə sıxılırdı.. sıxılırdı. soğan. kişi lap əmin oldu ki. Bələdçi qadın bütün vaqon eşitsin deyə bərkdən: – Tualeti təmiz saxlayın!– qışqırdı.. Bələdçi qadın Xosrov müəllimin biletini alıb baxdı: – Fiktivni döyül ki?. bəs.düşmək istəmişdi və hərdən ona elə gəlmişdi ki. yaşlı bir qadın olan bələdçi öz kupesində oturub o cırhacır bürküdə yekə bir duzlu xiyarı əlinə alıb xırçaxırç yeyə-yeyə köhnə bir kitab oxuyurdu və heç başını da qaldırmadan: – Davay. ürəyi partlamırdı və belə məlum olurdu ki. elə ki. bir az keçəndən sonra o kök bələdçi qadın sağ əlini şəhadət barmağının uzun dırnağı ilə dişlərinin arasında qalmış duzlu xiyar qırıntılarını təmizləyə-təmizləyə... amma kim olduğunu heç cürə yadına sala bilmirdi. səni güllələməyiblər?! Hardan xortdamısan sən belə?. o ümumi vaqonun tər qoxusuna. – Proxodi. müstəntiq Məmmədağa Ələkbərovdu.

indi sümüylərin də çürüyüb!.Vay səni!. Sonra gecənin bir aləmi o bələdçi qadın (Arzu!... Kələntər məllimin isə.. o bəd hiss gəlib yenə də Xosrov müəllimin boğazına dirənmişdi və kişi udqunduqca nazik boğazının uzun hülqumu eləcə enib-qalxırdı.. mənə nə vardı e.. madmuazel. bilirdi. hərgah Gülzar sağıydısa... Xosrov müəllim Dərbənddən keçən o qatarın apardığı sərnişinlərin arasındadı. Xosrov müəllim haradansa uzaqlardan yenicə doğulmuş bir çağanın cığırtısını eşidirdi. hisslərində hər şey bir-birinə qarışmışdı və o qarışıqlıq içində ən gözlənilməzi bu idi ki.. ağzından spirt iyi gəldi. heç nəyi xatırlamırdı. – dedi. Milsianer qonşu vaqondadı! Sonra işıq da yandı. sən bu vaqona?... – Və bu kök bələdçi qadın da susdu. – Yenə əsnədi və yenə də əsnəyə-əsnəyə həmin sözləri dedi:– Əşşi. – dedi. Arzuyəm də.. Bələdçi qadın (Arzu!) yenə də güldü: – Elə əvvəlki kimi danışıb-eləyən döyülsən. və o pis. yaxşı qalmısan vallah!. Kim idi o çağa? Cəfər idi? Aslan idi? Azər idi? Yoxsa elə bu Arzu idi? Kim idi?. Hardan gəldin çıxdın e.. – dedi. hə?. Bu vaxt vaqonun işığı söndü və sərnişinlər hay-küy saldı: – Sapojnik!. ay Xosrov məllim?.. Mən elə bilirdim. birdən-birə nəsə çox uzaqlara getdi.. gözləri sulandı və əsnəyəəsnəyə də: – Səni gördüm. bu qadın kimdir.. – Yatmaqdan yaxşı şey var dünyada? Həsrətəm mən doyunca yatmağa.. əlbəttə.) yenə də gəlib dayandı Xosrov müəllimin qabağında və iri döşlərinin lifçiyinin kənarları görünən açıq sinəsinin tərini əlindəki yaş dəsmalla silə-silə: – Niyə yatmırsan. sonra dedi:– Je vu felisit. O çağa isə çığırırdı. Yaduva gəlir?....... Və o hay-küy içində o bələdçi qadının (Arzunun!) bu vaqonun əsl sahibi kimi.. heç üzlərini görmədiyi Kələntər müəllimin o yeddi qızı Xosrov müəllimin yuxusuna girməyə başladı və Xosrov müəllim o eyni 185 . sonra dizinə düşüb parusin şalvarının balağına yaş ləkə salırdı. Ancaq. səs-küy də kəsildi.qadını. sərnişinlər oturduqları yerdə yavaşyavaş yatmağa başladı.. amma kim idi bu qadın?. hər şey Xosrov müəllimin yadında idi və eyni zamanda. sonra Arzuya baxdı və heç nə demədi. heç ağlına da gəlməzdi ki. – Tanımadın?.... yazığın yeddi qızı qalmışdı! Və həmin də gecədən sonra. – çox şey yadıma düşdü. – Pojarnı!. – Əlivi çək!. Bələdçi qadın: – Mənəm də!.. bilirdi ki. amiranə və xırıltılı səsi eşidildi: – Oğurluq eləməyin a!...... Ələsgər müəllimin qızı!. boyunlarını büküb kimisi şirin. Niyə yatmırsan sən? Xosrov müəllim gözlərini qaranlıq pəncərə şüşəsindən çəkib çiyinlərini birbirlərinə söykəmiş. kimisi narahat bir yuxu ilə yatmış o sərnişinlərə baxdı. beynində. Arzu dərindən əsnədi. çoxdan güllələyiblər səni. tək canımıydı!... o gecə vaxtı. – Atanda!. kişinin alnından süzülən tər gəlib burnunun ucundan sallanırdı. sonra qatar Dərbənd stansiyasından keçdi və əlbəttə. Xosrov müəllim eləcə udqunurdu və heç nə demirdi. tanıyırdı.. Qəribə idi..

kirayə qaldığı evin yaxınlığında sakit bir bağça var idi. Xosrov müəllim Kislovodskdakı o sakit bağçada diqqətlə professor Fazil Ziyaya baxırdı. o ağaclar da eləcə o baxçada qaldı. sonra o arıq.. hətta professor Fazil Ziya gəlib Xosrov müəllimlə yanaşı oturdu. Gülzarın bir sürücüyə gedib Dərbəndə köçməyi kimi. MƏŞƏDI MIRZƏ MIR ABDULLA MƏŞƏDI MIR MƏMMƏDHÜSEYN OĞLU Bu bina Xosrov müəllimdən otuz üç yaş böyük idi və Məşədi Mirzə Mir Abdulla Məşədi Mir Məmmədhüseyn oğlu adlı o şəxsin tikdirdiyi bu bina o vaxtdan 186 .. kiloyarım alma aldı. O zaman səhər tezdən ki. Xosrov müəllim Bakıya qayıtdı. elə bil. uzun qoca yox oldu. eyvan sürahılarının taxtasının rəngi quruyub tökülmüşdü və qar əridiyinə görə o sürahılardan. həqiqətən.yuxuya o qədər öyrənmişdi ki. damdan damcı-damcı çirkli su tökülürdü.. Arzu ünvanını yazıb Xosrov müəllimə vermişdi və Xosrov müəllim də o vaxtdan o ünvanı cibində gəzdirmişdi və indi də Səkkizinci kilometrdə avtobusdan düşüb o ünvanı soraqlaşasoraqlaşa gəlib üçmərtəbəli köhnə bir bina ilə üzbəüz dayandı. beynindəki bir yumaq kütlənin içinə dolmuşdu. sonra uzaqdan gələn o çağa çığırtısı altı yaşlı Cəfərin. bəzən gecə təngnəfəs olub yuxudan ayılırdı və səhərə kimi yerində oturub yata bilmirdi. dam ilə üçüncü mərtəbədəki pəncərələri arasında daşdan yonulmuş və indi güclə sezilən bir yazı var idi: 1867. iki yaşlı Azərin səsinə çevrildi və professor Fazil Ziya da birdən-birə oldu professor Lev Aleksandroviç Zilber. O bir ay ərzində Kislovodskdakı o bağçada oynayan uşaqlar.. Xosrov müəllimin o bir ay ərzində Kislovodskdakı o sakit bağçada belə görüşləri tez-tez olurdu. çöldə də. O üçmərtəbə köhnə binanın daş divarları qapqara qaralmışdı. o yuxu da Hadrutun altı kilometrliyində yanan o tonqal kimi. Xosrov müəllimin ömrünün bir hissəsi idi.. ağaclar kimi adət etdilər. müstəntiq Məmmədağa Ələkbərovun o tüpürcəkləri kimi... Xosrov müəllim Kislovodskda bir ay qaldı. Sonra qış başladı. hər gün gəlib o bağçada oturdu və bir gün yenə də hardansa uzaqlardan gələn o çağa çığırtısını eşitdi və Xosrov müəllimə elə gəldi ki. arıq qocaya da oradakı skamyalar kimi. sonra payız başladı və Xosrov müəllim nəsə o ilki payızı çox pis keçirdi. nə də o bağa gəlib-gedən cavanlar bunun fərqinə vardı. bu adam məsləhətlər vermişdi. yollar göstərmişdi. Bakıya bir-iki günlük qar yağdı. o skamyalar.. o çağanı üsulluca ana bətnindən çıxaran professor Fazil Ziyanı gördü. pəncərələrin. O binanın lap yuxarısında. hər gün müftə «Narzan» içdi. o bağçaya gəlibgedən cavanlar hərdən öz-özünə danışan o uzun.. dörd yaşlı Aslanın. kiloyarım gözəl ətri gələn heyva aldı. baş vermişdi. nəyidisə. Arzu dünyaya gəlmişdi və aradan keçən bu müddət ərzində heç dəyişməmişdi. qatar gəlib dayanmışdı Kislovodskda. Kislovodskın o gözəl havasından sonra Bakının hisli-paslı havasına təzədən öyrəşə bilmirdi.. bir kilo da narıngi alıb avtobusa mindi və Səkkizinci kilometrə yollandı. Xosrov müəllim professor Fazil Ziyanı bir-iki dəfə Ələsgər müəllimin o qonaqlıqlarında görmüşdü və o vaxtdan bəri bu adamı birinci dəfə yadına gətirirdi. sonra əriməyə başladı və qarın əridiyi o günlərdən birində– bir bazar günü idi– Xosrov müəllim bazara getdi... amma o nə o bağda oynayan uşaqlar. evdə də çox narahat idi.

. çəpərin içindəki o kiçik sahədə bir-birlərinə toxuna-toxuna ora-bura qaçışmağa başladı. onları Ələsgər müəllimin verdiyi məlumata görə həbs etmişdilər və hərgah dünyada. ruh deyilən bir şey vardısa.. çünki ona elə gəldi ki. hərdən Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki. çiyinləri süzülmüş göy rəngli köhnə bələdçi köynəyinin yaxasını bağlaya-bağlaya: – Keç. elə həmin anda da Xıdır müəllim Xosrov müəllimin yadına düşdü.da beləcə lal-dinməz dayanıb dünyanın işlərinə tamaşa edirdi və o dəm Xosrov müəllimə elə gəldi ki. bu toyuq zılının. uzun illər boyu yaşadığı ömür. yəni ona elə gəlirdi ki. Xosrov müəllim içəri girdi. Arzu kənara çəkildi. astarı üzündən baha başa gəlir!. – O qədər yemək verirəm bunnara ki. doğrudan da. Xosrov müəllim. istəristəməz.. əzələləri oynayan bədənindən gəlir. ay çinədanları yırtılmışlar?! – Və Arzu qarşısında dayanmış Xosrov müəllimi görəndə bir balaca duruxdu. – dedi. elə bil. ikinci ömürüdür. 1939-cu ilin o qış günü onları Xıdır müəllimin şeytançılığı ilə tutmuşdular və Xosrov müəllim heç vaxt bilməyəcəkdi ki. Xosrov müəllim elə bilirdi (və buna yüz faiz əmindi!) ki. əlindəki kağız torbacıq üçün bir yer axtardı. Qapının sol tərəfində.. zibilin iyi o əldəqayırma hindən yox. o bina da adam idi.. hətta elə bil səksəndi. onu hardansa tanıyır. paltosunu soyunmağa başladı. amma bu zaman Arzu özü toyuqların qarasına deyinə-deyinə qapını açdı: – Bunnar necə acgöz heyvandı belə. Xosrov müəllim həyətə girdi və birinci mərtəbədəki yeddi nömrəli qapının ağzında dayandı. Arzu bir əlində içində vermişelli sup qalığı olan boşqab tutmuşdu. ay kişi? Səni görəndə qorxuram e. Xıdır müəllimin sağlam bədəni.. Ancaq yumurtaları dadlı olur şoqəriblərin. elə bil. bunnarı bir-bir Stavropoldan alıb gətirmişəm. başını yana tutdu və çox qəribədir.. – A-a-a. bir-birlərinə macal vermədən. mən bunu hardan tanıyıram?.. yerdəki. əslində. əslində. Xıdır müəllimin o sağlam. illərdən bəri pas atmış dəmir torla çəpərə almışdılar və çirkli qar suyunda islanmış o taxta-tuxtanın arasında on-on beş toyuq Xosrov müəllimi görən kimi.. vermişellərin. – dedi. asfaltın üstündə üç dənə taxta yeşikdən hinə oxşayan bir şey düzəltmişdilər... həmin bina ilə tanışdır. darısqal dəhlizdə Arzunun tuluq kimi şişman və lırt bədəninə toxuna-toxuna ayaqqabılarının üstündən geydiyi qaloşlarını çıxartdı. yəni elə bil ki. kartof qırıntısının bir qismi ilişib dəmir torda qaldı və Stavropoldan gəlmiş o toyuqlar o çirkli-qış günü. başını dik tutub sərrast addımlarla şax gəzməyi gözlərinin qabağına gəldi. Arzu: – Bu saat!. Qoy bunu verim o acgözlərə. O hindəki zir-zibildən elə kəskin bir iy gəlirdi ki.. – Tələsik həyətə çıxıb boşqabdakı sup qalığını dəmir tordan toyuqlara atdı. özünə bir o qədər də təskinlik tapmırdı. tanış gəlirdi və fikirləşirdi ki. 187 . – Xoş gəlmisən!. indi ikinci dəfədir ömür sürür.. Xosrov müəllim əlini qaldırıb 7 nömrəli qapını döymək istədi. – Sən hardan gəlib çıxmısan bura... hətta Xosrov müəllimin tükü ürpəşdi. ay balam?! Indicə çörək vermədim sizə. qaqqıldamağa. Xosrov müəllimin belə bir xəbərsizliyindən Ələsgər müəllimin ruhu yəqin ki. Ümumiyyətlə. tapa bilməyib dəhlizdə yerə qoydu. tordakı o sup qalığını dimdikləməyə başladılar. haçansa bir dəfə də bu dünyada yaşayıb. o biri əli ilə evdə geydiyi.. ölü dirilib. keç içəri! – dedi... aclıqdan çıxmışdılar.

. Saratovdan almışam. zapasın-zadun yoxdu sənin!. rəngini itirib açılmış göy gözlərindən çəkdi. qoy qaşıq da gətirim.. – Sonra gedib dəhlizin başında yanan qaz plitəsinin üstündən çayniki götürdü. güldükcə ətli buxağı sinəsinə yayılan bu arvadın əprimiş metal dişləri göründü. – Arzu bərkdən güldü və gözlərinin altı torba bağlamış.. Özü də ucuz.Arzu içəri keçib əlindəki çirkli boşqabı dəhlizdəki krantın altındakı başqa çirkli boşqabların. döşəkçə verim. amma mən əllini keçmişəm. onu afsaytda qoyuram. nə var. az qala. Dayan. – Necə lazım deyil?. – Və dolabın elə həmin gözündən də iki dənə çay qaşığı gətirdi. – Iç... qazanın üstünə qoydu. Bir danış görək də... sonra Arzu yenə də güldü: – Vay səni.. bizimkilər kimi oğru döyüllər!. – Və birdən Arzu yenə də güldü. divanın yanındakı küncdə iki dənə yanaşı kürsünün üstündə. – Yaxşı mürəbbədi. – Otur burda... Xosrov məllim!. Ay səni!.. indicə bu qadının sifətindəki o təbəssüm həm onun özününkü idi. bankanı gətirib Xosrov müəllimin qabağına qoydu. taxta sümüklərivi kəsəcək. tavana qədər üst-üstə qalanmış kitablara baxdı. yarım litrlik bankada yarımçıq alma mürəbbəsi götürdü. – Xosrov müəllim əyləşmək istədi. elə hey udqunurdu.. Sofya cəmi qırx bir il yaşadı. biri ilə alma mürəbbəsindən götürüb Xosrov müəllimin stəkanına saldı. altıva sal. o toyuqların acgözlüyü öldürəcək!. – Çox yaxşı iş görmüsən gəlmisən!. lazım deyil.. Orda xalturit eləmirlər. sonra əllərini sövq-təbii bir-iki dəfə evdə geydiyi köhnə bələdçi yubkasının ətəyinə sildi: – Gəl e. uzun hülqumu nazik boğazında enib-qalxırdı və bayırdakı o hinin iyi dəhlizdən keçib otağa da gəlirdi.. «Əziz dostlar! Tamadadan min dəfə üzr istəyirəm ki. Öldürsə məni. – Dayan. heç qırx il keçməyib. amma budəfəki gülüşü başqa idi... – Yadıva gəlir.. heç ölmək fikrim də yoxdu!. Xosrov müəllim gözlərini Arzunun sulanmış və elə bil ki. suplu dodaqlarını yudu. stəkanları çayla doldurub gətirdi. Niçeqo sebe!.. girdə mizin arxasındakı taxta kürsülərdən birini çəkib yer göstərdi. Xosrov müəllimin altına basdı və özü də gəlib kişiylə üzbəüz oturdu... Oturacaqsan. gəl görək!. hə? Nə qırx il. 188 . Sofya Kovalevskaya olacayam. iki dənə stəkan-nəlbəki götürdü... söykənəcəyində dəmir yayları hiss olunan köhnə divanın üstündən kiçik və girdə bir döşəkçə götürdü. qırxdan da artıq!. Arzu oturacağında...Oxuyuram özümçün gözəl-gözəl kitabları!. – Əlibaba məllim yadıva gəlir? Mənə deyirdi ki. Ancaq ürəyimə bir gözəl sağlq gəlib ki. qoy çay gətirim sənə! – Arzu ayağa qalxıb divanın yanındakı dolabın gözünü açdı.. Nolsun e.. Xosrov müəllim bir söz demirdi. elə bil ki. – Elə əvvəlki adamsan a!. Arzunun isə sifətindəki o təbəssüm hələ keçib getməmişdi.» – Yaxşı sveji çay var. Elə bil. anam rəhmətlik Ordubaddan gəlmiş ləpə qoyardı stolun üstünə?. – dedi. divardakı mismardan asılmış məhrəba ilə tələsik də qurulandı. – dedi.. onu da bu gözəl məclisdə mən deməliyəm!. – Qupqurusan.. – Yox.. Bir müddət heç biri bir söz demədi. Bəs səni necə oldu güllələmədilər? Birdən stukaç-zad olarsan a?!.. basmadüymələrlə otağın divarına sancılmış fotoşəkillərə. – Və Xosrov müəllimlə birlikdə o darısqal dəhlizdən otağa keçdi. nə yox?. həm də kiminsə bir başqa adamın (bir başqa Arzunun!) təbəssümü gəlib qonmuşdu üzünə. krantı açıb tələsik əllərini.

anamı dəlləkxanaya süpürgəçi düzəltdi.Arzu yenə də bərkdən güldü və Arzunun o əprimiş metal dişləri.... Divardan asılmış o şəkillərdən bir-birinə oxşamayan oğlanlar Xosrov müəllimə baxırdı və o dəm Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki. pozğunun biri idi oğraş!... şüşələr sınacaq. əyyaşın. heç olmasa. Iç. Bəs kim qulluq eləyir sənə? Bəlkə məni alasan. 15-16 yaşım var idi. hə də. Hə. atasına oxşamır.... Doymaq bilmirlər ki!. Arzu ayağa qalxıb o şəkillərə yaxınlaşdı: – Üçü də oğlanlarımdı!. Və ümumiyyətlə. Mən də burada olmayanda həyətin uşaqları gəlib yumurtalarını oğurlayırlar. Məktəbdə «izhari-nifrət» mitinqlərində gəlib mənə əl çalırdı. Yaxşı. Ər-arvad. heç ağzıvı açıb bir kəlmə söz deməyəsən?. guya bu toyuqlar həyəti batırırlar....... gəlib tapdı məni. Qonşuların yanında mənim saçımı yolurdu. ikisini də qovdum yanımdan! Əh.. Görmürsən. Qonşular da bir tərəfdən milisə şikayət yazırlar ki. yerə töküləcək. – Bunu görürsən. çay da. sifətində yazılıb ki.. Məndə sağ yer qoymamışdı. bunların qarnına şiş girsin! Indicə bir boşqab sup verdim e. elə bil ki. MƏŞƏDI MIRZƏ MIR ABDULLA MƏŞƏDI MIR MƏMMƏDHÜSEYN OĞLU – dünyanın ölüm-itimindən xəbər verirdi.. indicə stəkanı əlindən yerə salacaq. Arzu sözünü kəsib diqqətlə qulaq asdı və o sakitlik içində həyətdəki toyuqların qaqqıltısı aydın eşidilirdi. çayıvı iç!. amma 20 yaş verərdin.. gorbagor oldu.. şəkillərə baxırsan.. bunun atası Cümşüdlüdü.. vaxtından əvvəl yetişmişdim!. Arzu: 189 . Ancaq arvadı çatlağın biri çıxdı. sən gəlmisən bura ki... – Arzu gülə-gülə Xosrov müəllimə baxdı.... bayırdakı hindən gələn o qoxunu fotodakı həmin oğlanlar da hiss edirlər. Pozğunun biri idi!. hə?– Arzu bu dəfə lap bərkdən. qonşular onnan fərlidir?.. Kök idim də.. anam ölən kimi. toyuqlara atılan o sup qalığı kimi bir şeydi. bu stəkanın içindəki heç çay deyil. neynirsən məni. Yaxşı ki. bu.. bunun atası o oğraş idi. nədənsə kişiyə elə gəlirdi ki. gözünə təpirdi məni. məni nümunə göstərirdi. ayrıca da bir ev kirayə eləyib məni saxlayırdı. Saratovdan almışam.. – Eşidirsən o toyuqların səsini? Vay. Əntiqə mürəbbədir... o alma mürəbbəsi də mizin üstünə.... onlara!. öləndə heç üstünə gələn də olmadı! Özünün arvad-uşağı vardı.. – A kişi. Yadıva gəlir? Raykomda işləyirdi. mən danışım də. qəhbə!. O vaxtdan elə gözü varıymış məndə köpək oğlunun. lap ürəkdən güldü.. Sonra guya bizə yazığı gəlirdi. Xosrov müəllim stəkanı ehtiyatla qaldırıb çayı içməyə başladı.. müharibənin axırlarında. mənim nəyimə baxasan?... Cəhənnəmə yazsınlar! Belə şeylər mənə kar eləməz!. üçmərtəbəli binanın yuxarısındakı o yazı kimi: 1867. hayhayım gedib. çayıvı iç.... – dedi. bu. guya ki. vayvayım qalıb!. Xosrov müəllimə elə gəlirdi ki... – Sən danışmırsan. qatarların getdiyi uzaq-uzaq yollardan və o uzaq-uzaq yollar boyunca yaşayan milyon-milyon gəldi-gedər insanın hərəsinin öz taleyindən deyirdi.. oğraş! Göydən düşmüşdüm də əlinə. Özün təksən? Təksən də. Bunu görürsən.. kimsəsizin birisən!. doymaq bilmirdi köpək oğlu!. – Eh.

ancaq hayıf.. Tualet də həyətdədi.. Elə türmədə də öldü yazıq.. arvadı da aldı orda. 190 . o qəhbənin evində qalır... Keçən il mənə pasılka göndərmişdilər..... Əclaf gəlib hər dəfə aləmi qatır birbirinə!. görürsən.. Arzu gəlib yenə də Xosrov müəllimlə üzbəüz oturdu və Xosrov müəllimin içib qurtardığı boş stəkana işarə edib: – Yenə çay gətirim sənə? – soruşdu.. istəsə. Ələsgər idi adı.. amma birdən-birə.. Arvadı da.. Atası pis adam döyüldü. qovdum evdən! Indi içib keflənəndə gəlir əclaf. amma sonra həyətdəki o hindən gələn qoxunun içində əriyib yox oldu. anamla məni də atdılar küçəyə. rəhmətə gedib. Oğlanlarımın arasında fərlisi elə budu.. arvadı öləndən sonra ona ərə getdim. qumar oynayırdılar. orada sberkassada işləyir. su da var.– Hə... Mən sənə ev verərəm? Ay sən öləsən! Ancaq neyniyim?. Əsgəriydi orda. Rozadı adı. görmüşəm bəyəm? Yolum heç düşməyib Barnaula. gedib milsianer işləməz ki!. sağ ol. amma əfəldir.... hə? Düzdü. Özünü sırıyıb bu axmağa!. gözünü çıxarmaq istəyirdi. elə bil... – dedi. əlçatmaz.. Hə?!. Hələ ki. Xosrov müəllim cavab vermədi. Nə bilim.. nə var. deyəsən. «Əziz dostlar! Tamadadan min dəfə üzr istəyirəm ki. əsgərlikdən sonra da elə qaldı orda. onu afsaytda qoyuram. bizim yanımızda. Özü yaxşı kafelşikdi. – dedi və divardakı fotoşəkildən baxan ikinci oğlunu göstərdi. Pravadnik adamam.. ev qalırdı bunun ixtiyarına. ikisi də sir-sifətdən xalis rusdu.. Piyaniskalıq eləyirdilər. Mənnən qalırdı. oğlumdu. tutdular yazığı ki. Bu da ki. ancaq zay çıxdı.. köçüb gəlib yığışdım bura.. qaz da var. elə bil ki. yaxşı adamdı.. bir də bir ayaqqabı.. içində konfet varıydı.. – Barnaulda yaşayır. O vaxta qədər orda-burda qalırdım. – Arzu əlini üçüncü oğlunun fotosuna tərəf elə uzatdı ki. Bu əclafa atamın adını qoymuşdum.. nə var.. pravadnikiydi o da... Alıb o qəhbəni bura gətirmək istəyirdi. yadımdadı. atası da elə milsianer idi.. – əclafın biri çıxdı!. Əfəl olmasa...» – Evim pis döyül. şəkillərini göndərmişdilər... üçüncü oğlumdu.. Yüz oyundan çıxırdı burda. modnı geyinən qəhbələrdən biridi!. Bunun arvadı rusdu.. belə bir şəhər? Barnaul! Milsianerdi orda.. Kim alacaqdı onu? Ancaq bu axmaqla zaksa getdilər.. bu. Bu ev də onunkuydu. Rostovda satdım getdi. bilirsən nə qədər pul qazanar?.. özüm yenə küçələrə düşüm?... Bunu assori qəhbəsinə verim. eşitmisən. Ancaq ürəyimə bir gözəl sağlıq gəlib ki. Iki də uşaqları var. Sonra da bir assori qızına aşiq oldu. Şəklini asmışam burdan də.. çox sağ ol. Yaxşı ayaqqabıydı. onu da bu gözəl məclisdə mən deməliyəm!.. Atamdan sonra axı. – Onda mürəbbə ye! – Istəmirəm. ünyetməz bir uzaqlıqda qalmış Gülzarın qucağının istisini duydu və o hərarət o çirkli qış günü Xosrov müəllimin sümüklərinə nəsə bir ilıqlıq gətirmək istədi. kalidorda da. Bəs sənin o arvadın nə oldu? Təzə almışdın e!. evin yarısı mənimdi!.. özündən böyükdü yaşda. – Yaxşı mürəbbədi e! Saratovda pis şey satmırlar.. ayağımı sıxdı. Adı da Gülzarıydı. çıxıb gedirdim.. kuxnam yoxdu.. Neynim?. stansiyalarda xırda alver eləyir. ancaq iki otaqdı... bizim evi aldılar. Xosrov müəllim: – Yox. məni qorxudur ki. tanıyıram.. səni suda verəcəyəm. indiyə qədər tamam yaddan çıxmış. ode.

Arzu: – Bilirlər ki... bu gözəl qızı təbrik edək?» «Bir dəqiqə. Arzu dəhlizin döşəməsindəki o kağız torbaçığı göstərərək: – O nədi elə? – soruşdu. Xosrov müəllim! Arzu qaçmır ki. o cür arvadlar kişisiz qala bilməz!... – Bir az meyvədi. araq da içə bilmirsən.. gözlərini darısqal dəhlizdə ora-bura gəzdirdi.. sənin də ürəyindən dedi. burdadı. Hamımızın ürəyindən dedi. hə? Nə deyirsən? – Yox... köhnə bələdçi köynəyinin dəqiqədə-bir açılan yaxasını düymələyirdi.. elə bil.. – Yox.. sağlığına da içəcəyik. – dedi. bir yaxşıca istirahət elə!. day.. Xosrov müəllim ayağa qalxdı.. yaxşıca başıvı yuyum sənin.. sonra paltosunu geyinməyə başladı və Arzu da o darısqal dəhlizdə Xosrov müəllimlə üzbəüz dayanmışdı. çox sağ ol. elə qocalmısan. yazıq? Kişisiz çətin olur də..– Gözləmədi. Aldadıblar da məni! Stavropolda bunların qarnını necə doldururmuşlar?.. – Bəs mən sənə nə bağışlayım? – Arzu.. Dəhlizin yuxarı başındakı qaz plitəsinin üstündə çaydanın suyu qaynayırdı və qapağını titrədirdi.. bir dəqiqə. Səni göndərmiyəceyəm mağazaya araq dalınca!.» Toyuqlar lap bərkdən qaqqıldamağa başladı... indiki kimi görürəm onu.. Varonejdən əntiqə göbələk qurusu almışam. «Niyə qoymursuz səhərdən bəri bu gözəl qızın sağlığına içək.. sağ ol. hə? Tək adamsan. – Bu qədər acgöz heyvan görməmişəm. vurarsan! Hə? Yoxsa. elə bil. sənə gətirmişəm. – Yüz qram da araq verərəm sənə.. Xosrov müəllim: – Sağ ol.. Xosrov müəllim dəhlizə keçdi.. – dedi. hə səni? Yadıma gəlir.. Axırda mənim özümü də yeyəcəklər!. Özümdə var e!. – Niyə? Otur də. yaxşı da elədi. əyilib qaloşunu geydi. – Qorxma e!. Xosrov müəllim!.. özümüzünküdü. təbrik də edəcəyik.. Yanaqları od tutub yanırdı.. – Nə oldu? – Mən gedim. Ancaq bu qədəhləri qaldıraq Xıdır müəllim deyən sağlığa! Doğrusu. – Arzu güldü.. Onda. papağını qoydu.. indi qapı açılacaq. niyə belə tez gedirsən? Qoy bir su qızdırım. O çaydanın qapağı elə-eləcə titrəyirdi.. bizi qabaqladı Xıdır müəllim. – Nə çox sağ ol e?. Arzu deyəsən axtardığını tapdı: 191 . – Hə? Nə bağışlayım? – Sağ ol. qoy sənə bir sup bişirim! – Yox.. birinci dəfə görürmüş kimi. – Neynəsin e.... Gətirim? – Yox.

. amma hərdən qorxurdu ki. o on yaşlı çoxbilmiş əlaçı qız da. 192 .. Toyuqlar daha da bərkdən qaqqıldadı.– Hə... amma bir müddət hinin o qoxusu da. o solğun işıltı da həmin əprimiş metal dişlərin işıltısıdı.. və o qızların gözlərindən axan su sel kimi küçələrdən axırdı... açıq qapının ağzında dayanıb bərkdən... Hindən gələn o qoxu adamın beynini deşirdi. və o dənizdə həmin əprimiş metal dişlərin işıltısı altında qayıqlar üzürdü. Xosrov müəllim qapını açıb həyətə çıxdı. o qoxu da yox oldu. 7 nömrəli mənzildə yaşayan o kök arvadı eləcə yeyərlər.... və hərdən o çağa eləcə qışqırırdı.. Kələntər müəllimin bu yeddi qızının arasındadı.. özü görünmür. – Sonra xırıltılı səsiylə sözləri eynilə qırx il bundan əvvəlki kimi. MƏŞƏDI MIRZƏ MIR ABDULLA MƏŞƏDI MIR MƏMMƏDHÜSEYN OĞLU yazılmış o köhnə üçmərtəbəli bina da. Və Xosrov müəllim o üçmərtəbəli binanın həyətindən uzaqlaşdı. o bina ilə üzbəüz əmanət kassası da arxada qaldı. amma elə yuxudaca Xosrov müəllim bilirdi ki. Djambula sedaya dombra...... 7 nömrəli mənzildə yaşayan o bələdçi arvadı isə heç vaxt yuxuda görmədi. əslində. siçanlar zirzəmidə çağanı yeyən kimi. Sonra üstündə 1867.... o qayıqlar batacaqdı. podobnımi splavu Zolota i serebra!. amma o da o yuxunun içindədi.... o üçmərtəbəli binada. Tak poyte je Stalinu slavu Stixami. və o səs də kəsildi. və o qızlar bir ucdan ağlayırdılar.. bir dəniz əmələ gətirirdi. və o çirkli qış gecəsi də Xosrov müəllim Kələntər müəllimin o yeddi qızını yuxuda gördü. Sedaya zurna Suleymana. toyuqlar da o üçmərtəbəli binada.......... toyuqlar doğrudan da o arvadı yeyərlər. bilirsən sənə nə bağışlayacağam? Bax!.. o qayıqların heç bir imdad yeri yox idi.... sərrast tələffüz edə-edə. və həmişə Kələntər müəllimin o yeddi qızını yuxuda görürdü. get-gedə lap qışqıra-qışqıra şer söyləyən Arzunun xırıltılı səsi də Xosrov müəllimi müşayiət etdi.. xüsusi ahənglə bərkdən söyləməyə başladı: Vı bıli vçera bezımennı.

.. o aydınlıq gecədə uzanıb gedən o asfalt yolda və ümumiyyətlə.. Gicbəsər neçə gün idi ki. bu sakitlik Gicbəsərin bütün içinə bir arxayınçılıq gətirmişdi və Gicbəsər bu həndəvərdə başqa bir it iyi də duymurdu. amma elə indidən itin dişlərinin arasından axan su adda-budda asfalta tökülürdü. bütün ömrünü asfalt üzərində (Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətində. dişindəki bu soyuq budu tez yemək istəyirdi. elə bil ki.. Gicbəsərin qaçmağa taqəti yox idi. asfalt yollar beləcə ən sakit. gözünü açıb gördüyü bütün asfalt yollarda Gicbəsər üçün bir yadlıq. o böyük şəhəri arxada qoymuşdu. O gecəyarısı Gicbəsərin dişində balaca quzu budu tutub getdiyi o asfalt yol Abşeronun dənizkənarı kəndlərindən birindəki bağlararası yol idi və bu yolun hər iki tərəfi dəmir torlarla çəpərə alınmışdı. Ət çox soyuq idi. yabançılıq var idi. bu dəmir torlar qurtaran kimi. Düzdü. Xosrov müəllimin Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı qəbirlərdən xəbəri yox idi və bilmirdi ki. maşınsız. ora da gedirdi. həyətlərin də işığı yanmırdı və o dəm o gecənin işığı təkcə ayda. hər iki tərəfdəki evlərin. amma o aylı-ulduzlu erkən yaz gecəsinin 193 . bunda ibtidaidəngəlmə nəsə bir sövq-təbiilik var idi. çünki hər iki tərəf Bakı sakinlərinin bağları. Məşədi Mirzə Mir Abdulla Məşədi Mir Məmmədhüseyn oğlu adının bu uzunluğuna müqabil uzun da bir ömür sürə bilmişdimi?. əlbəttə. amma yollar daha tamam maşınsız idi. ən səssiz vaxtlarında da Gicbəsər üçün gizli bir qorxu mənbəyi idi. görəsən..Xosrov müəllim də Kələntər müəllim kimi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı torpaq sahələri nəzərə almasan. yerli itlərin təqibindən qaçıb... aramla gedirdi. bu dəmir tor çəpərlər haradasa qurtaracaqdı və Gicbəsər də yoldan çıxıb rahatca o kiçik quzu budunu yeyəcəkdi.. daş hasarlarla tikilmişdi. bir-birini əvəz edən Bakı kəndlərindən ötmüşdü və ayaqları bu iti hara aparırdısa. amma axsaya-axsaya sürətlə addımlayırdı. batmaq istəmirdi.. o qayıqda üzürdü. Gicbəsər yalnız asfaltdan çıxanda. asfaltın üstünə bir əmin-amanlıq çökməyə başlayırdı və Abşerona gəlmiş yazın ab-havası get-gedə aşkar hiss olunurdu və həmin aprel gecəsi dişində kiçik bir quzu budu tutmuş Gicbəsər asfalt yol boyu axsaya-axsaya daha qaçmırdı. böyük binalar. ulduzlarda idi.) keçirməyinə baxmayaraq. neft buruqlarının arasından keçib.. amma Gicbəsərin ağzında olan hissə yavaş-yavaş qızmışdı və bu daş hasarlar. başını tərpədə bilmirdi. daş hasarlar da qurtarmaq bilmirdi ki. bu dəmir torlar. Sakit olsa da. Gicbəsər çox ac idi. böyük həyətlər arxada qalmışdı və Gicbəsər bu müddət ərzində zavodların yanından. yaşamaq istəyirdi. böyük küçələr. xüsusi sahələri idi və bu yerlərdə hər bağ da hərənin öz qalası idi. torpağın üstündə olanda özünü sərbəst hiss edirdi və görünür. Gicbəsərin yaralı ayağı ağrıyırdı. Gicbəsər bu əti yeyəcəkdi. it yoldan çıxsın. torpağa. və Xosrov müəllim səksəni keçəndən sonra da. zədələnmiş boğazı get-gedə daha artıq göynəyirdi. sürətsiz olsa da. o qəbristanlığın tarixi elə bu şəxsin qəbri ilə başlayır. 13 QUZU BUDU Gecə dərinləşdikcə yollarda maşınlar azalırdı..

təzə ağ balığı üstün tuturdu və buna görə də bu ər-arvad heç vaxt qoyun əti almırdı. nəhayət ki. – Tvoya ta baranina ujasno vanyayet!.. Bu ər-arvadın heç bir qohumu. həmin anlarda bir məlhəm kimi. Bu körpə quzu şaqqasını da keçən həftə pay gətirmişdilər. burnuna tutub iylədi – ət. qolu yeyib qurtarmışdı.sakitliyi. mən azərbaycanlı. bu bağı. hinduşkanı. ağırlaşmışdı. hərdənbir pay gətirirdilər. Bakının ətraf kəndlərindən gəlmiş müştəriləri.Brejnevə yazdlığı ərizələrdən («Beynəlmiləl ailə qurmuşuq. doğrudan da. gecə bağda qalırdılar. Nadejda Fyodorovna daxilən yenə də Offenbaxın operettasına qayıtmışdı və bu yaraşıqlı qadından çıxmayan bir səxavətlə: 194 .. toyuğu.I. elə bil ki. gərgin əməkdən sonra istirahət etməyə yerimiz yoxdur!»). (nəhayət!). hərc-mərcliyindən.. fitnə-fəsadından çox uzaq olan bir ada kimi. Nəcəf Ağayeviç hər şənbə günü Nadejda Fyodorovna ilə birlikdə «Jiquli» maşınlarına minib Bakıdan 35 kilometr aralıdakı bağlarına gəlirdilər. Qoyun ətini Nəcəf Ağayeviç üçün rayonlardan. təmir olunmuş gözəl üçotaqlı bina ilə birlikdə hökumətdən kirayəyə götürmüşdü – bura bir nəfər də ayaq basmamışdı. Gicbəsərin dişində apardığı o balaca quzu budu. Nəcəf Ağayeviçlə Nadejda Fyodorovna bu şənbə Bakıda Musiqili Komediya Teatrında Offenbaxın «Gözəl Yelena» operettasının ilk tamaşasına getdikləri üçün. tanış-bilişi bu bağı tanımırdı. diş həkimi Nəcəf Ağayeviçin soyuducusundan çıxmışdı. xalqlar dostluğunu əsas tutub Azərbaycan KP MKya. evə girəndə Nadejda Fyodorovna adəti üzrə birinci növbədə fin soyuducusunun içinə baxdı və tamaşa etdikləri operettanın o gözəl təsirindən hələ də çıxmadığı üçün üzgözünü xüsusi bir nifrətlə turşudub: – Oy!. Nadejda Fyodorovnanın qoyun əti ilə arası yox idi. bağa gecə gəlib çıxdılar və dəmir qapılarının saysız qıfıllarını açdıqdan sonra. Nəcəf Ağayeviç gəlib sellofana bükülmüş əti soyuducudan çıxartdı. şəhərdəki saysız-hesabsız işlərini daha cəld və daha artıq bir şövqlə görürdü və qoyun əti yediyi günlərdə gecələr Nadejda Fyodorovna da ərindən razı qalırdı..– dedi. Sov. yəni xəstələri nəğd verəcəkləri puldan əlavə. Nadejda Fyodorovnanın rayon Icraiyyə Komitəsindən tutmuş.. hətta bəzən dalbadal mal əti yeyəndə zəiflədiyini hiss edirdi. şəxsən L. şəhər partiya komitəsinəcən hər yerə giribçıxmasından sonra.IKP MK-ya. yağsız çoşka ətini. heç kim onları narahat edə bilmirdi. elə bil ki.. Mojet proydet zapax. Məsələ burasında idi ki. Moskvaya. Nəcəf Ağayeviç beynəlmiləl ailəsini. illərdən bəri – o zamandan ki. Nəcəf Ağayeviç isə qoyun ətini xoşlayırdı. bu bağda istirahət edirdilər. bu kiçik budu isə yeməyə macal tapmamışdı və o bud keçən bazar günündən bağdakı soyuducuda qalıb ağırlaşmışdı. dana ətini. elə bil. Nəcəf Ağayeviç bağa telefon da çəkdirmişdi və bu beynəlmiləl ailə hər şənbə. bazar günü dünyanın bütün alış-verişindən. itin Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından çıxdığı vaxtdan bəri keçən bütün günlərinin əzab-əziyyətinin üstünə yayılırdı və Gicbəsər o asfalt yolla. həyat yoldaşım isə rusdur. bazar günü axşam sərini təzədən Bakıya qayıdırdılar. qoyun əti Nəcəf Ağayeviçə. əbədi bir toxluğa və əbədi bir rahatlığa doğru gedirdi. amma Nəcəf Ağayeviç hər ehtimala qarşı: – Seyças vımyu. qüvvət verirdi. Nəcəf Ağayeviç o şaqqanın yuxarı hissəsini – qabırğaları.

Nəcəf Ağayeviçin dəmir darvazası tərəflərdən uzaqlaşdı. qabaqda onunla yanaşı oturmuş tanınmış şair. həmin gecə sakitliyi içindəki yaxınlaşan o səs Gicbəsərə heç bir bəd əməldən xəbər vermədi. Səlim Bədbin nəşriyyatda redaktor işləyirdi və bu «Jiquli»ni də iki ildən bəri qaytarıb qurtara bilmədiyi borc pulla almışdı ki.. elə bil ki. o ətlə bərabər. Nəcəf Ağayeviç dərindən köksünü ötürüb evə qayıtdı: o gözəl operettadan sonra kefi qalxmış Nadejda Fyodorovnanı hələ gecə də razı salmaq lazım idi. yaralanmış qılçı ağrıdığı.– Da bros tı etu baraninu!– dedi... haçansa ağappaq bir qancığın onun dalına düşməsini. Irəlidə gedən «Jiquli»də dörd nəfər əyləşmişdi: maşının sahibi və sürücüsü gənc nasir Səlim Bədbin. üç metrlik daş hasara aldığı həyətdən də çıxdı və əti bağın dəmir darvazası ilə üzbəüz ucalmış xartut ağacının dibinə qoydu – qurd-quş götürüb aparacaqdı. – Çto uvideli tvoi dikari v baranine. aziat!. boynu sızıldadığı üçün güclə addımlayan bu it.. Nəcəf Ağayeviçin bağı bağların arası ilə dənizə gedən əsas asfalt yolun kənarında idi və o böyük xartut ağacının yanından qaçıb bu yola düşmüş Gicbəsər addımlarını yavaşıtmışdı. Gicbəsəri diksindirmədi. a. hardasa. haçansa bayırın soyuğunda. amma o dumanın da. heç bir bəd əməl ola bilməzdi. nəşriyyat müdiri. qrafoman və əqidəsiz Mürşüd Gülcahani kimilərinin.. o maşının ardınca ikinci bir maşın da döngəni buruldu və Gicbəsər sürətini bir az artırıb yolun kənarına çəkildi. . – Və Nadejda Fyodorovna gözəl Yelenanın ariyasını zümzümə edə-edə otaqda dövrə vurdu. mülayimlik hiss edirdi (indicə yeyəcəyi o quzu buduna görə?) və həmin hiss Gicbəsərin ayağının ağrısını da. Nəcəf Ağayeviç əlində tutduğu o kiçik quzu buduna baxdı.. azaldırdı. gənc nasir. ya qeyri-varlığınsa o əti ağzından qapacağından qorxa-qorxa qulaqlarını qısıb axsaya-axsaya qaçdı. adını gənc şair. o böyük xartutun kötüyündən bir qüvvə də aldı. hər ay Israildən içi pal-paltarla dolu bağlamalar gətirdən alverçidən (daimi müştərisindən) aldığı enli və uzun donunun balaqları çətir kimi hava ilə doldu. Səlim Bədbinin bədii nailiyyətlərinə paxıllıq edən bəzi başqa həmqələmlərin gözünə girsin. o quzu budunun ağzında saxladığı isinmiş hissəsi.. çovğununda isti bir yerdə yatmasını. evdən çıxdı. boğazının ağrısını da. dənizə gedən o yolda heç bir pis iş.. gənc tənqidçi qoyub vətənin və millətin yox. bir-birinə qarışmışdı. Aziat tı vsyo je. Maşının işığı göründü. hansı bir başqa itinsə. otuz il qəzetlərdə ədəbiyyat şöbələrinə müdirlik edib qarınlarının marağını və təəssübünü Azərbaycan bədii ədəbiyyatının marağına və təəssübünə çevirmiş Muxtar Xudavəndə kimilərinin. Səlim Bədbin ac qarnına 195 . sonra Nadejda Fyodorovnaya baxdı və arvadının o gözəl ovqatını pozmasın deyə. o əti ağzına alan kimi. elə bil ki. haçansa – çox-çox uzaqda qalmış vaxtlarda tumarlanmasını. əməkdar incəsənət xadimi Ərəstun Bozdağlı. öz şəxsi mənafelərini güdən. qatmaqarışıqlığın da içində indi nəsə bir ilıqlıq. O əti o böyük xartut ağacının dibindən tapan isə Gicbəsər oldu və taqəti qalmadığı. təşvişə salmadı. ne kak ne poymu?. arxada da iki nəfər gənc şair. elə bil. hansı bir başqa varlığın... Abşerondakı o aydınlıq gecədə. əzazil və nadan Islamzadə kimilərinin. o aydınlıq aprel gecəsi həyatının yaxşı məqamlarını itin yadına salırdı: haradasa. Və bu vaxt Gicbəsər uzaqdan gələn maşının iyini duydu. və bütün bu görümlərin hamısı Gicbəsərin beynində bir dumana bürünmüşdü. səsini eşitdi və qəribədir. haradasa.

külək sürətlə gedən maşının içində qıy vursa da. Ərəstun Bozdağlı gözlərini Səlim Bədbinin solğun sifətindən çəkib əzəmətli başını arxaya çevirdi. hər halda. «Jiquli»nin bütün pəncərələrini açdırsa da. gənclərlə oturub-duran Əməkdar incəsənət xadimi şair Ərəstun Bozdağlını Abşerondakı gözəl kababxanalardan birinə dəvət etmişdi.. əməkdar incəsənət xadimi şair Ərəstun Bozdağlıya hava çatışmırdı və bu yekəpər. o da ki. Əməkdar incəsənət xadimi. kababxanadakı məclisdən sonra. səhərə kimi işləyə-işləyə özünü ədəbiyyata həsr edən. dörd-beş saat o kababxanada oturub qoyun və ağ balıq kababı yeyəyeyə yeni kitabı əməlli-başlı yumuşdular və həmin aylı-ulduzlu şənbə gecəsi dəniz sahilinə gedib Xəzərin mənzərəsinə tamaşa etmək istəyirdilər. Zalım oğlu. oğlunun toyunda. Xəsis və quru. – dedi. «Pravda» qəzetinin baş məqalələrinə oxşayır. qoçaq? – soruşdu. – Bizdə ən böyük vəzifə Əbdül Qafarzadənin qohumu olmaqdı. Tanıyırsız də onu. qələmi ilə millətin qeyrətini çəkməyə çalışan Səlim Bədbinin nəhayət ki... Onda Əbdül Qafarzadələrin də üzünə tüpürəcəyik. ayıqlığını tamam itirməmişdi və təəccüblə Səlim Bədbinin o aydınlıq gecədə daha da zəif və solğun görünən sifətinə baxa-baxa: – Kimin üzünə dedin. – Bu millətin də oyanan vaxtı olacaq. dünən nəşriyyatın mühasibatından pul almış Səlim Bədbin bu gün dostlarını və həmişə gənclərlə yaxınlıq eləyən. onların yazısından bir şey başa düşməyən mühafizəkar müdir Islamzadənin müqavilədə o kitabın qonorarını ən aşağı məbləğlə müəyyənləşdirdiyinə baxmayaraq. tanınmış şair Ərəstun Bozdağlı həmin tarixi məclisdə çox içsə də. Ikinci kitabının nəşri uğrunda illərdən bəri apardığı mübarizə Səlim Bədbinin əsəblərini tamam korlamışdı və gənc nasir bütün içindən axıb gələn bir hiddətlə sükanı sıxa-sıxa: – Eybi yoxdu. – Bir dəfə üzünə dedim. az qala.. Söhbət Mürşüd Gülcahanidən düşəndə Səlim Bədbin özünü saxlaya bilmirdi və bu dəfə də nifrətlə üz-gözünü türşudub: – Həmin toya görə indi Islamzadə ona yaltaqlanır. ikinci hekayələr kitabı çapdan çıxmışdı və qabaqcıl cavanları gözü götürməyən. igid? 196 . birotaqlı mənzilinin mətbəxində. – dedi. indi sümüyü çürüyürdü Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında. On il Allahın hər verən günü gecələr üç uşağı və arvadı yatandan sonra. lakin xəsis. Ərəstun məllim? Qəbiristanlığın direktorudur. igid. yoğun səsi ilə bərkdən və acı-acı güldü. Mürşüd Gülcahani yetmişi keçib.sükan arxasında oturanda da maşını elə şəstlə sürürdü ki.. – dedi. o zaman daha Əbdül Qafarzadələr olmayacaq. canlı adam hər dəfə də havanı dərindən ciyərinə çəkib deyirdi: – Tarixi bir qonaqlıq oldu.. bütün ömründə bizi bircə dəfə qonaq edib. igid? Dabbaqda gönünə bələdəm. – Əbdül Qafarzadənin? Bayaqdan bəri arxada oturub hıçqıra-hıçqıra sükut edən gənc dost: – Onun üzünə desəydi.. Əməkdar incəsənət xadimi Ərəstun Bozdağlı yenə də gənc qələm dostunun solğun bənizinə baxdı: – Deməli. – Necə tanımıram. Mürşüd Gülcahani kimi naftalin iyi verən soxulcanlar hiddət və qeyzlərindən bilmirdilər nə eləsinlər.. arxadan gələn «Jiquli»də də Səlim Bədbinin dostlarından üç nəfər cavan qələm əhli əyləşmişdi.

sükanı sürətlə sağa-sola fırladıb... Ərəstun Bozdağlı nəhəng qolunu irəli uzadıb: – Bu it də Mürşüd Gülcahani kimi hərisdi.. Maşın asfaltın üstündə vurnuxduqca Ərəstun Bozdağlı başı şüşəyə dəyməsin deyə. gələcək.. millət oyanacaq.. ustad. – Səlim Boran. – Hə. Mütləq gələcək.. çaqqal. çaqqaldı.. – Ət aparır. – Itdi. dəhşəti 197 .. əqidəsiz Mürşüd Gülcahani və məşhur müftəxor Muxtar Xudavəndə kimilərindən. elə bil ki. daş hasarların arasından bir imdad yeri..... Gicbəsər onu qovan o maşının qorxusunu. elə bil. – Qov. bunun ağzındakı ətə bax.. daş hasarlar qurtarmaq bilmirdi. qaçmağa başladı. amma yaralı ayağına.... Arxada oturanlar isə. xeyr... – Qov. əzəmətli əllərini qabağa dirəyib: – Sən Bədbin yox. – Zəhmətkeş ətidir o.. Bədbəxt millət.. qoçaq.. Maşının işığı yaxınlaşdıqca Gicbəsər nəsə daha artıq həyəcanlanmağa başladı və bu işıq itin üstünə düşəndə. O gün gələcək.. zədəli boğazına. – dedi. – Qov. – Camaat əti talonla yeyir. bir sığınacaq axtarırdı... adını gənc yazıçı qoyub paxıllıq edənlərdən.. nəhayət ki. – Qov. soluna atan itdən çəkmirdi və qışqırırdı: – Qov onu. nədənsə ürküb sürətini artırdı. – və bu sözləri deyə-deyə gənc nasir Səlim Bədbin kövrəldi (millətdən söhbət düşəndə həmişə beləcə kövrəlirdi). dediqodu ilə məşğul olanlardan intiqam alırdı. maşının qazını artırıb iti təqib edirdi.. – dedi.. – Yazıq millət. ustad.. o gözəl məclisin xumarından ayılıb. – Qov onu... Səlim Bədbin maşının sürətini artırıb asfaltın üstü ilə iti qovmağa başladı və it yolun sağına-soluna tərəf atıla-atıla qaçıb qurtarmaq üçün. taqətsizliyinə baxmayaraq..... Səlim Bədbin bayaqkı hiddətdən sonra əmələ gəlmiş bir ikrah hissi ilə: – Camaat yeməyə ət tapmır. iti eləcə sürətlə. hə.. amma bütün bu cəhdlərin hamısı boş idi – dəmir torlar... dəhşətini bütün varlığı ilə hiss edirdi. özünü yolun sağına. eləcə dəli kimi qaçmağa məcbur edən yalnız o maşının qorxusu.. – dedi... kolxozçu ətidir o.. mənəviyyat və millət məsələlərindən canlarını qurtarıb açıq-aşkar bir ovçu ehtirası ilə gözlərini irəlidə qaçan. bu qovhaqovla nəşriyyat müdiri Islamzadədən.. elə bil ki.– Xeyr.. – Fəhlə ətidir. itdi. həyatını və ağzındakı əti xilas etmək üçün. . Gicbəsər. – Yox. Gənc nasir Səlim Bədbin iki əli ilə də sükanı sıxıb... Boransan. dəmir tor çəpərlərin.. Maşında oturanlar birdən-birə qabaqlarında peyda olmuş bu heyvanı tanımadılar: – Canavar. nəyisə qabaqcadan hiss edib.. O zaman yalnız millətini sevən insanlar yaşayacaq.. fürsət düşdüyü üçün ədəbiyyat.

elə bil ki.. it daha nəfəs ala bilmirdi.. o aprel gecəsi Abşeronun göyündəki ayıulduzları da dağıtdı.. – Qov. motorların və əyləclərin tükürpədən səsindən maşınlardan gələn dəli qışqır-bağırdan canını qurtarmaq istəyirdi.. hətta o Qara itin onu boğazlamağı da indi bu dəhşətin yanında bir heç idi.. sonu görünməyən. badam ağaclarının. Bu dəfə yolun sağ tərəfindəki dəmir torun aşağısında Gicbəsər bir yırtıq tapdı və bütün gücü ilə özünü o yırtığa təpdi. qanatdı.... torun yırtılmış yerinin iti uclu məftilləri itin bədənini necə kəsdi. Gicbəsəri. Asfalt yoldakı o iki maşının dibinəcən sıxılan əyləclərinin səsi bütün o ətrafdakı əncir... – Ay əclaf. ürəyi az qalırdı o quzu budu ilə birlikdə ağzından çıxıb asfaltın üstünə düşsün.. az qala... iydə. gilənar. dişlərinin arasında sıxdığı o kiçik quzu budu da Gicbəsərin yadından çıxmışdı və Gicbəsər bu qovhaqovda. bəlkə də daha artıq dərəcədə ağzındakı o əti yerə sala biləcəyinin qorxusu idi. – Qov. Gicbəsərin əngi elə sıxılmışdı ki və it ağzının o kipliyinə o qədər güc sərf etmişdi ki. böyük darvazanın kənarındakı dəmir torda yenə bir yırtıq tapdı (xoşbəxtlikdən bu bağın yiyəsi həyət-bacaya yaxşı fikir vermirdi.. biz əti talonla yeyirik. tüklərini yoldu. elə bil... – Qov.. bitib qurtarmaq bilməyən uzun bir dəmir və daş qəfəsə salmışdılar – bu qəfəs uzanırdı. – Qov. o balaca quzu budu da indi bu itin özünün bədəninin bir hissəsi idi. ağzındakı kiçik quzu budu dəmir tora ilişib necə yerə düşdü... arxadan gələn ikinci «Jiquli» də işığı Gicbəsərin üstünə salmışdı və o maşında oturmuş cavan qələm əhli də ehtirasla qışqırırdı: – Qov onu.deyildi. elə bil. – Qov. xartut.. nar.alça. Gicbəsər heç özü də hiss etmədi ki. dəmir məftillər yenə də üz-gözünü. qanatdı.. 198 . bədənini kəsdi. irəlidə gedən isə iti qabağa buraxmırdı və o şənbə gecəsi.. ərik. cızdı. sən müftə? – Qov. – Qov onu. Abşerondakı o asfalt yolda Gicbəsər yəqin ki.. uzanırdı... canı.. cızdı. – Qov onu. Qov. meynəliyin həmin gecə dincliyini pozdu... Gicbəsər iki maşının arasında qaçırdı və bu maşınlardan arxada gələni onu qovur. Gicbəsər qaça-qaça özünü təzədən yolun sağ tərəfinə atanda gənc nasir Səlim Bədbin (Boran) iti keçdi və bu dəfə it iki maşının arasında qaldı. o başqa itin hənirtisi gələn kimi. ağzından çıxa-çıxa o həyətdə başqa bir it hiss etdi. daha hər şey. – Qov. Qov. Bura bağ həyəti idi və Gicbəsər ləhləyə-ləhləyə. bütün ömründə duymadığı bir dəhşət içində idi. it yırtıqdan keçib əncir ağaclarının arası ilə qaçdı və üzümlüyə girdi.) və zəhmli hənirtisi yaxınlaşan o başqa it onu qamarlamamış özünü həmin yırtığa dürtüb eşiyə çıxdı.

təkcə qılçı və boğazı yox. Əbdül Qafarzadə bu gün sübh tezdən gözünü açanda qışdan sonra birinci dəfə günəşin istisini hiss etdi. amma yuxarı qalxmayan. yəni dənizdən savayı başqa heç nədən xəbər vermirdi. bu qəbir daşları gözünün qabağına gəldi və səhər sübhdən günəşin gətirdiyi o təmizlik. həkim Bronşteyn ilə professor Mürsəlbəyli tamam başqa-başqa adamlar idi. Gicbəsər başa düşdü ki. 14 ƏBDÜL QAFARZADƏ Əbdül Qafarzadə o aprel günü cavan katibə qızın dükandan alıb gətirdiyi pendir-çörəyi yeyəndən və Bədurə xanımın həmişəki kimi. ayağa qalxmadı. həkim Bronşteynin rənglənmiş saçı və bığı ilə professor Mürsəlbəylinin ağappaq nişastalı xalatı və tüklü sinəsi arasında nəsə bir yaxınlıq var və ən qəribəsi isə bu oldu ki. böyrü üstə dəniz kənarındakı nəm qumun üstünə düşüb qaldı.. gizildəyə-gizildəyə dənizə tərəf getdi. aşağı düşməyən eyni bir uğultuyla uğuldayırdı və bu uğultu elə bil ki. bu çox xoşagəlməz bir hiss idi və Əbdül Qafarzadə çalışdı ki. Düzdür. bütün dünyanı yadından çıxarmışdı. bütün bədəni ağrıya-ağrıya... o nişastalı ağappaq xalat və tüklü sinə ilə bu Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı arasında da nəsə bir yaxınlıq. elə bil ki. nədənsə. bax. ulduzlarla heç uyuşmurdu. Əlbəttə. o qorxulu. sonra. göydəki o ayla. hərəkətsizliyə qapanmış sakinləri idi. elə bil ki. elə bil. həyatın mənasızlığından. o 199 . hər şey Gicbəsərin dəniz kənarında beləcə düşüb qalmasına bağlı imiş. kabinetdəki bu pəncərə yadına düşdü. başqa qurd-quş. o rənglənmiş saç və bığla. bir azdan gec olacaqdı. başqa itlər (elə həmin həyətdəki it) gəlib o quzu budunu tapacaqdı. ümumiyyətlə. Yüngülcə meh əsirdi. amma Gicbəsər. O aprel gecəsi diş həkimi Nəcəf Ağayeviçin fin soyuducusundan çıxmış o balaca quzu budu da toza-torpağa batıb elə-eləcə o tor dəmir çəpərin yanında qalmışdı və əlbəttə. kabinetindəki pəncərənin qabağında dayanıb buradan aşağı-yuxarı – bütöv mənzərəsi görünən Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına baxırdı. həmin dəm Əbdül Qafarzadəyə elə gəldi ki. Gicbəsər indi qalxıb geri qayıtsaydı.. o dəhşətli qüvvələr ondan uzaqlaşdı. bu hissi özündən uzaqlaşdırsın. bəlkə də həmin əti tapardı. qəmli dünyadan. bir aram var idi. o ətin ardınca getmədi və Gicbəsər elə bil ki. ləhləyələhləyə. tamam əlacsız bir dünyadan xəbər verən. bir ruh yüksəkliyi var idi. yalnız dənizin səsini eşidirdi və bu uğultu özündən. həmin fərəhsiz və əlacsız şəhərciyin əbədi bir sükuta. hətta doğmalıq var. amma indi. ömrün vəfasızlığından deyən bir şəhərcik idi və pəncərədən görünən bu saysız-hesabsız qəbirlərin başdaşları da həmin kədərli. günəşin o hiss olunan şüalarında bir nikbinlik. Maşınların uzaqlaşıb itən o səsində indi bir təmkin. Əbdül Qafarzadəyə elə gəldi ki. dəniz dalğalı deyildi. əla dəmlədiyi hil qarışıq hind çayından iki armudu stəkan içəndən sonra. Gicbəsərə heç bir rahatlıq gətirmədi. qəbiristanlıq tamam başqa bir dünyadan – təpədən dırnağacan kədərli.Irəlidə isə dəniz uğuldayırdı və Gicbəsər dili ağzından çıxa-çıxa. amma bu – Gicbəsərin əzablarını qətiyyən azaltmadı. Artıq uzaqdakı o maşınların motoru yenidən işə düşdü və Gicbəsər get-gedə itib yox olan o motor səsini sona qədər eşitdi. tamam fərəhsiz.

dövlət adamları (Lenin!) həyatın bu mənasızlığı müqabilində ruhdan düşməyiblər. həmin yüngüllük o hissə bir zəriflik. bir çirkab içində yox olub getdi. bir halda ki. belədir. hətta qocalmağının yeganə təqsirkarı hesab edirdi). onu görən kimi dik ayağa qalxan cavan katibə qızın yanından ötdü və Qəbiristanlıq Idarəsinin həyət qapısı ağzında dayanıb irəlidəki bütün yamac boyu torpağa döşənmiş qəbirləri gözdən keçirdi. kin-kidurətlə Əbdül Qafarzadəni öz tənhalığının. Belə məqamlarda Bədurə xanımın Əbdül Qafarzadəyə yazığı gəlirdi. qəbiristanlıq dünyanın ən bədbin bir yeri idi. nəfəs alınası havaya. həmişəki kimi. işə başlayırdı). nə üçün fikirləşib özünə dərd edirsən? Əbdül Qafarzadə dəsmalını çıxarıb çeşməyinin şüşələrini sildi. böyümüşdü. yeyiləsi çörəyə dönmüşdü və elə bil ki. necə deyərlər. nə də sonuncu insandır və bir halda ki. artmışdı. əllərini arxasında birləşdirib sinəsini qabağa verdi və fikirli-fikirli kabinetdən çıxdı. əslində. meşədə. Əbdül Qafarzadə olanda nə olar. kişi yenə qəbiristanlığı gəzməyə gedir. amma çox diribaş. avtomat kimi. Axır vaxtlar kişidəki bu həvəs. günah idi və dünyanın faniliyinin. yaxud dağda. deməli. o da ata idi və o atanın balası bu qəbiristanlıqda yatırdı. az qala. bir dəri. qayışbaldır adamın sutka ərzində nə vaxt yatmağı məlum deyildi. adamda bəzən bir həvəs əmələ gəlir ki. iri çeşməyinin arxasında fikrə dalmış boz gözlərini görəndə başa düşdü ki. amma baş qaldırırdı və həmin ötərilik. o kədər. köməksizliyinin. belə idi. dünyaya gəlmiş və bir gün də dünyadan köçəcək nə birinci. çox yüngül idi. kimsəsizliyinin. elə bil ki. bu hiss çox ötəri olurdu. ürəyinin lap dərinlərində hərdən bu adamla bağlı nəsə doğma bir hiss də baş qaldırırdı. qəbiristanlığa çirkab bir şey kimi baxmaq da. dəhşətli bir adam idi. o şey ki. makinanın yazısız dilləri üzərində gəzən barmaqlarını saxlayıb bir anlıq qəhərlənirdi də (sonra barmaqlar yenə avtomat kimi. Əbdül Qafarzadənin də içindən hərdən belə bir həvəs baş qaldırır ki. bir ehtiyaca çevrilmişdi. daha artıq bir ədavətlə. bir sümük olan arıq. həmin mənasızlıq barədə heç fikirləşmək də düzgün deyil. amma bununla belə. Qarovulçu Əflatun Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına elə öyrənmişdi ki. bir xəfiflik gətirirdi. o qüssə də artmışdı. Bədurə xanımın dünyasında Əbdül Qafarzadə. sonra qalın və tüklü barmaqları ilə boz gözlərinin ətarafını ovxaladı. Bədurə xanımın özünə belə gəlirdi və illər keçdikcə bu tək qadın daha artıq bir əlacsızlıqla. İllərdən bəri dillərinin üstündəki hərflər pozulub oxunmaz olmuş makinasında bu dəfə Bakının meyvə-tərəvəz köşklərinə meyvələrin maşınlarla daşınmasının iqtisadi məsələlərinə həsr olunmuş bir namizədlik dissertasiyası çap eləyən Bədurə xanım (bu makinada Bədurə xanımdan başqa heç kim heç nə çap edə bilmirdi) gözləmə otağından keçib həyətə adlayan Əbdül Qafarzadəyə baxdı. çeşməyi təzədən gözünə taxdı.. dünyanın böyük-böyük alimləri (Ibn Sina!). qüssəli bir həvəsdir. özü də bu. kədərli.hərarət. hətta. şairləri (Füzuli!). həyatın mənasızlığının bir ümidsizlik gətirdiyi belə anlarda Əbdül Qafarzadə çalışırdı təskinliyi onda tapsın ki. sərkərdələri (Napoleon!). çəmənlikdə gəzsin və Bədurə xanım da Qəbiristanlıq Idarəsində işlədiyi bu uzun illər ərzində bilirdi ki. amma bununla bərabər. qəbiristanlığı gəzsin..bu adam Bədurə xanımın bütün həyatını məhv etmişdi (hər halda. bulvarda gəzməyə çıxsın. səndən asılı deyil. həmin aprel günü də qarovulçu Əflatun burnunu çəkə-çəkə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının həyətində ora-bura girib çıxırdı və qapının ağzında 200 . əlbəttə. öz böyük işlərini görüblər. elə bil ki. gündüzlərini də gəlib burada keçirirdi və bu kiçik boylu.

Əbdül Qafarzadə bu şayiəni dəqiqləşdirmək üçün. bir yerdə dayanmaq bilmirdi.. Şayiə gəzirdi ki. gözünü açandan məhəllədə Əflatunu elə beləcə görmüşdü – bu adam qocalmırdı və bunlar nəsillikcə beləcə çox yaşayan. ayaqyolu iyi verən köşkə girib yenə də alkoqoliklərin qarasına eləcə deyinədeyinə təmizlik işləri aparırdı. kim bilir. alkoqolik qəbirqazanlar Əbdül Qafarzadənin heç adını da bilmirdilər. amma civə kimiydi. əlbəttə. bu... mənə görə qulluğun? Bir şey-zad lazımdı? Qarovulçu Əflatun bütün Qəbiristanlıq Idarəsində yeganə adam idi ki. yalan sözlər idi bəlkə? Adamın adı çıxınca. Əbdül!– dedi. 201 . dəhşətli bir cəza idi və onlardakı o heyvani qorxu hissini də həmin cəza yaratmışdı. şey. nə olmuşdu?. Xıdırla dost olmuşdu və doğrudan da məlum olsaydı ki. Bəlkə də elə-belə deyirdilər. şey. heyvani bir vahimə ilə qorxurdular. soyuq havalarda gecələr darvaza boyu ora-bura yüyürə-yüyürə (yağış yağanda isə işlər lap pis olurdu). Bunun bir anası vardı. kişinin üstünə yüyürdü. araq müştərilərini gözləyə-gözləyə hərdən köşkə yaxınlaşırdı. guya o arvadın ağrılarını sakitləşdirmək üçün aptekdən verilən narkotik dərmanları bu əclaf Əflatun anasına vermirmiş. bənnadan. Heç vaxtıyla bu köşkdə qalan Gicbəsər də (bu it axır günlər gözə dəymirdi – itmişdi. baha qiymətə narkomanlara satırmış. taksiləri. tapşırırdı ki. bu müsibət bir işgəncə idi.. ölmüşdü. Əbdül Qafarzadəyə pis təsir edərdi. qalan camaat isə – dülgərdən. – Bu adı nədi. qəzəblənəndə Əbdül Qafarzadə çilingər Ağakərimi çağırırdı. başqa sözlər də deyirdilər. Alkoqolik qəbirqazanlar çilingər Ağakərimin zindan kimi ağır təpiyinə... Nə desən olar. köpək oğlu!» – deyirdi. fotoqraf Əbülfəzdən tutmuş makinaçı Bədurə xanıma kimi. bu qarovulçu Əflatundan nə desən çıxar.. hamı kişiyə «Əbdül Orduxanoviç» – deyə müraciət edirdi.. ikisi hələ də ər gözləyən qızlarının. beləcə batırmırdı. Əbdül Qafarzadəni adı ilə çağırırdı (və bununla təkcə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yox..) it ola-ola bu köşkü bu alçaq alkoqoliklər kimi. dili ağzında böyük olduğu üçün kələ-kötür danışa-danışa: – Salaməleyküm. qapını qıfılla bağladırdı. yuyurdu. bax. öyrənə bilərdi). çünki qarovulçu Əflatun nə qədər iyrənc məxluq olsa da. Əflatun cəlladdır. oğlu Kolxozun və üçü ərə getmiş. beləcə qıvraqdılar. bir sutka ərzində onlara bircə qram da araq verməsinlər (heç su da verməsinlər) və alkoqolik qəbirqazanlar. amma deyirdilər. Əflatundan heç nə soruşmamışdı. çünki hərdənbir nədən ötrüsə alkoqoliklərə acığı tutanda. canı çıxsa yaxşıdır. guya. amma bu adamdan. yumruğuna dözərdilər. o adı nədir. qarovulçu Əflatunun köşkünə saldırırdı. süpürürdü. bişirirdi. Əbdül Qafarzadə qarşısında dayanıb qulluq gözləyən bu balaca adama baxdı. alkoqolikləri yerə yıxdırıb yaxşıca döydürürdü.. təkcə alkoqolik qəbirqazanlardan başqa.. nəvələrinin yanında da göz-görəti fəxr edirdi). yadlarında saxlamırdılar. hələ indi də yaşayardı) və deyirdilər ki. bilsələr də. Alkoqoliklər beləcə cəza alanda qarovulçu Əflatun bütün sutka ərzində bayırda qalırdı. evdə arvadının. sutka tamam olandan və alkoqolik azad ediləndən sonra. amma Əbdül Qafarzadə onları eşşək kimi döydürəndən sonra. yaşı yüzdən keçmişdi. içəridə zarıldayan alkoqolikin qarasına: «– Öl. bu Əflatun cəlladdı.dayanmış Əbdül Qafarzadəni görən kimi. başqa yerlərdən də öyrənməmişdi (istəsəydi. yəni Əbdül Qafarzadədən dəhşətli dərəcədə. Birdən-birə xərçəng xəstəliyindən öldü (xərçəng tapmasaydı. yəni güllələnməyə məhkum olunmuşları bu gedib həbsxanada güllələyir və xüsusi maaş alır. buna dözə bilmirdilər.

– Yox.Onda Əflatun tramvay sürürdü. hamı Əflatundan qorxub çəkinirdi və Əflatun da partiyanın yolunda canını qoymuşdu.» – deyə-deyə burdan vurub ordan çıxır. vəssalam. yeyən olsun.. Bakı maarif işçilərinin filarmoniyanın binasında keçirilən siyasi yığıncağında filarmoniyanın qapısından içəri girən Mir Cəfər Bağırov dəhliz boyu hər iki tərəfdən divar dibinə çəkilib heykəl kimi dayanmış adamlarla görüşəndə Əflatunla da əl tutuşmuşdu və Mir Cəfər Bağırovun çeşməyin altındam baxan gözləri. amma bu balaca adam.. Əflatun iclaslarda Mir Cəfər Bağırovu çox görmüşdü. ailəsini dolandırır. Əflatun. Nə olar. xoşbəxtlik deyilən bir şey varsa. Bakıdakı bütün iclaslara gedirdi.. şey. Hər dəfə Xıdır yadına düşəndə Əbdül Qafarzadənin ürəyində. Xıdır istəyirdi ki. o gözəl vaxtlarda ki. var – beşdə alacağı yox. Xıdır indi qırx ildən artıqdır ki. hətta Orduxan bu dünyadan köçəndən sonra. tramvay sürməyi buraxıb məktəbdə müdir müavini işləməyə başlayandan sonra da o pis zəmanədə Əflatun Xıdırın yanında qudurmamışdı. Əbdül yem olmasın. qalın dodaqlarının təbəssümündə hiss edirdi. partiya fəalı idi. əslində. heç nə lazım deyil. adamın bədəninə üşütmə salırdı. əksinə. Xıdır bir dəfə də Əbdülü papiros çəkmək üstündə beləcə döymüşdü. Doğrudan gözəl vaxtlar idi. o gözlərdə. illər keçirdi.. gedə-gedə tramvaydan atılırdılar və bir dəfə Əflatun bunu Xıdıra xəbər vermişdi və yazıq Xıdır. burnunu çəkə-çəkə. elə bil.. Əbdül Qafarzadənin də baxışlarında. Əbdül Qafarzadənin ürəyində Orduxanın o dəhşətli yarası ilə bir yerdə Xıdırın da yarası öz yerində qalırdı – Orduxanın o dəhşətli yarası Əbdül Qafarzadənin ürəyində Xıdırın yarasını yox etməmişdi. indi də o sillələrin. Əbdül Qafarzadənin hərdənbir beləcə «balaca adam» lara həsəd aparmağı var idi və ona elə gəlirdi ki. Xıdır ilə Əflatunun münasibətləri yaxşı idi. onda. doğrudan da.. hərgah dünyada. dünyadı. amma o yara sağalmırdı. bax. elə bil. ömrünün axırına kimi Əflatuna çörək verəcəkdi. Xıdır istəyirdi ki. qoy yaşasın.. bu balaca adam. əslində. 202 . Allah ona min kərə rəhmət eləsin. sağlam olsun. dünyada yoxdu. sifəti heç zaman qarovulçu Əflatunun yadından çıxmırdı. bədəni. təptəzə yara yeri ağrıyırdı. çox sağ ol. o təpiklərin yerini hiss edirdi. Əbdülgil də məhəllənin uşaqları ilə qaçıb gedib o tramvaya minirdilər.. beləcə yaxından üzbəüz dayananda onu Mir Cəfər Bağırova oxşadırdı və təbiət qarovulçu Əflatuna zəngin hisslər bəxş etməsə də... yadına düşəndə. eləcədi. bu Əflatun dünyanın elə ən xoşbəxt adamıdı ki. Və qarovulçu Əflatun Əbdül Qafarzadə ilə də. həmin daxili soyuğu. o sifətdə elə bir daxili soyuqluq vardı ki. – Əbdül Qafarzadə bu sözləri dedi və fikirləşdi ki. həyatdan da razıdır. «o adı nədi. Yazıq Xıdır gərək indi sağ olaydı. münasibətləri çox yaxşı olsa da. birdən-birə partiyaya keçəndən. Bir dəfə – 1939-cu ilin yazı idi. Qarovulçu Əflatun bir müddət eləcə dayanıb Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına tərəf gedən Əbdül Qafarzadənin ardınca baxdı. onda verəcəyi. bu adamdan da vaxtilə Mir Cəfər Bağırovdan qorxduğundan az qorxmurdu. civə kimi bir şeydi. tuncdan tökülmüş Xıdırın yanında balaca Əflatun həmişə kiçiklik etmişdi. əlləşib-köməkləşib Xıdırı həmin məktəbə idman müəllimi düzəltmişdi və Əbdül Qafarzadə bunu heç vaxt yadından çıxartmayacaqdı. Əbdül güclü olsun. bu işin üstündə Əbdülü o qədər döymüşdü ki. qəpik-quruşunu qazanır. bu canavar dünyada Əbdüldən çəkinsinlər. bu Əflatun necə vardısa. bu həsəd hissi tamam sidq-ürəkdəndir.

çünki Əbdül Xıdıra o qədər öyrənmişdi ki. o «Sarı bülbül» Xıdırın bəxtsiz taleyi üçün çalınırdı. bu nə hadisədir. Əbdül heç nə soruşmurdu. alçaqların qurbanı oldu və 1939-cu ilin o qarlı qış gecəsi üç nəfərin qapını döyərək içəri girib Xıdırı aparmaqları bütün təfərrüatı ilə Əbdül Qafarzadənin yadında idi. amma mizin arxasında Xıdırla üzbəüz oturub o gözəl ət qızartmasını yedikcə o on yaşlı balaca oğlan başa düşürdü ki. özünə bir qrafin pivə almışdı. mülayim. kimisi əlindəki siqareti gizlədirdi. Xıdır daha da böyüyəcək. hətta yorğandöşəyin içinə bir nəvaziş gətirən təsiri ilə yuxuya getdi. Ikinci növbədə oxuyan Əbdül qonaqlığın səhəri məktəbdən qayıdanda Xıdır evdə idi. Hər şey əla olacaq. O qalın yorğan evdə tək idi və Xıdır o qalın yorğanı Əbdülə vermişdi. soğanla qoyun əti qızartmışdı ( Xıdırın bişirdiyi o sonuncu xörəyin.. Xıdırın işləri yaxşı olacaq. bu elə bir «nəsə»dir ki. amma bilirdi ki. soyunub yerinə girdi..Əbdül Qafarzadə eləcə fikirli-fikirli Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətindən çıxıb Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının içinə girdi və onu görəndə özlərini yığışdıran – kimisi gülməyini saxlayırdı. çünki Əbdül dünənki gecədən hiss etmişdi ki. – Yat. Bizimki hələ bunnan sonradı. Əflatun. Əvvəlcə Əbdülə elə gəlirdi ki. Xıdır hərdən baş barmağını qaldırıb özündən. Xıdırla baqlı bütün hissləri açıq elektrik xətti kimi həssas idi. amma səhərə kimi yata bilmədi. idmanla bağlı nədənsə gedir. Əbdül yatmayacaq.. oxunanda Əbdül Qafarzadənin bütün daxili aləmi riqqətə gəlirdi və hər dəfə elə bil ki. özü qışda da üstünə adyal salırdı. az qala. Xıdırın işləri yaxşı olacaq. Həmin qış gecəsi Əbdül yenə də qalın yorğanın altında idi. bu iki qardaş arasında böyük-kiçiklik var idi. yox. yat!» Xıdır o sözləri elə dedi ki. – dedi. lazım bilirdisə Xıdır özü deyəcəkdi. Xıdırı o qədər istəyirdi ki. bu dəfə nəsə daha böyük bir iş olacaq və o böyük iş Xıdırı da. o ət qızartmasının dadı indiyə kimi Əbdül Qafarzadənin yadında idi. Sənin üçün də əntiqə olacaq. bu dəfə söhbət idmandan getmir.. çünki bir-birlərini çox istəsələr də. Və qonaqlıqdan qayıtdığı o gecə Xıdır: « – Yat. o sözlərdə də Xıdırın bədənindəki əzələlər kimi bir güc. böyük qardaşının həyəcanını o saat duyurdu. Bu «nəsə» dünən gecə olmuşdu. otağın qaranlığında Əbdülün də yatmadığını hiss etdi: «– Sən niyə yatmırsan?» – soruşdu. O qalın yorğan 203 . nəsə olub və bu «nəsə» xeyirliyədir. kimisi danışığını kəsirdi – işçilərinə fikir vermədən. Həmin qış gecəsi Əbdül qalın yorğanın altında yatmaq istəyirdi. iyirmi yaş kiçik olan qardaşına göstəriridi «– Əla olacaq işlər. kefinin kök çağlarında olduğu kimi. oxunurdu). «– Yat» – dedi. Xıdır o məktəbdə satqın adamların. o işçiləri heç görmədən Idarədən uzaqlaşdı. amma hiss edirdi ki. iki qardaş mizin arxasında oturub çörək yedilər. Əbdülə bir şüşə limonad. Əbdülü də daha artıq xoşbəxt edəcək. söhbət hansısa bir idman yarışından. əla» – deyirdi. xatırladıqca o dadı ağzında hiss edirdi). Çox soyuq olanda adyalın üstündən paltosunu salırdı. Əbdül bunu bilirdi və orada nəsə bir hadisə baş vermişdi. fitlə «Sarı bülbül» çalırdı (indi də hər dəfə «Sarı bülbül» çalınanda. Xıdırı kaş o məktəbə heç düzəltməyəydi. amma yata bilmirdi. Xıdır qonaqlıqdan gec gəldi. Əntiqə günlər hələ bunnan sonradı. xoş. bir inam var idi və balaca Əbdül onda o qalın yorğanın altında Xıdırın dediyi o «əntiqə» sözünün ürəyə yayılan. lazım bilmirdisə Əbdülün sual verməyi hörmətsizlik olardı. Əbdül bilmirdi ki. Xıdır məktəb müdirinin qızının ad gününə getmişdi.

Əbdülün üzünü görmədiyi atasından. Xıdırın o sözlərindən sonra Əbdülün ürəyinə bir arxayınlıq gəldi. Amma o çirkli gölməçələr də. o palçıq da qəribə idi. – dedi. Stalin baba sovet idmançılarının dostudur – bunu yazıq Xıdır tez-tez deyirdi – Stalin baba Kursk vağzalında bir yetim oğlanı ac görüb ağlayıb. Xıdır onu özünə qıymırdı. sonra da Xıdırı qabaqlarına qatıb apardılar. hərəkətindəki. bəd əməllərindən qoruyurdu. Iki gün əvvəl yağış yağmışdı və qəbiristanlığın içi ilə gedən yeganə asfalt yolun hər iki tərəfindəki torpaq hələ də qurumamışdı. Amma əziz Stalin baba canavardır – bunu o balaca axmaq hardan biləydi?. – qayıdacağam». Küçədə maşının çırpılan qapısının səsi eşidildi. heyrət hissi o uşağın kiçik varlığını bürümüşdü: dünən gecəki o gözəl «əntiqə» sözündən sonra. bu üç nəfər xeyir işdən ötrü gəlməyiblər və qorxudan daha çox anlaşılmaz bir təəccüb. bütün bunlar Əbdül Qafarzadənin həyatının qisməti idi və bütün bu acı xatirələr yalnız ona məxsus idi. yadlıqdan o qədər seçilirdi ki. bir yoxluğa apardı. sonra maşın yerindən tərpəndi və o maşının səsi içində apardığı Xıdırla birlikdə Əbdülgilin evindən uzaqlaşdı. o maşın Xıdırı. bir qarnı tox. Əlbəttə.. palçıq idi. ümumiyyətlə. Bu azad və xoşbəxt ölkədə özü özünə bir gün ağlayacaq. çünki Xıdır kimi güclü adama kim nə edə bilərdi? (Bu balaca axmaq – Əbdül – o zaman Stalin baba haqqında ancaq gözəl nağıllar eşitmişdi: Stalin baba yetmiş iki dil bilir. əslində. ) O onluq lampanın işığında Xıdırın sifətində elə bir mehribanlıq vardı. danışığındakı soyuqluqdan. güclə xatırladığı anasından qalmışdı və o yorğanın ən gözəl. ən şirin cəhəti o idi ki. bir dayağı olmayacaq. axşamüstü mizin arxasında oturub yedikləri o gözəl qızartmadan sonra. Hər şey keçib gedir və bütün bunlar da həmişəlik bir keçmişdə qalmışdı. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına nəsə kiçicik bir həyat əlaməti gətirirdi. o qalın yorğanla Əbdülü elə bil ki. 1939-cu ilin o qarlı qış gecəsi o on yaşlı uşağın ağlına gələ bilməzdi ki. Xıdırın hərdənbir baş barmağını qaldırıb dediyi o «əla» lardan sonra bu üç nəfərin gecəyarısı bu cür gözlənilməz gəlişi. bu dəm elə bil ki. O on yaşlı uşaq o saat başa düşmüşdü ki.. dəli kimi qışqırdı və o zaman Xıdır arxaya çevrilib otaqda yanan onluq nöyüt lampasının işığında Əbdülə baxdı. Əbdül sakitləşdi. o on yaşlı uşağın ağlına gələ bilməzdi ki.. təkcə soyuqdan qorumurdu. sinəsini qabağa verərək asta-asta addımlayan Əbdül Qafarzadə qəbiristanlıqda heç zaman duymadığı bir quruluq hiss 204 .. adda-budda xırda gölməçələr var idi. dodaqlarındakı təbəssümdə elə bir doğmalıq vardı ki və bu mehribanlıq. çünki o aprel günü əllərini arxasında birləşdirib. o üç nəfər içəri girdi.. bu doğmalıq o üç nəfərin sifətindəki. indən belə qocalıb əldən düşmüş bibisinin himayəsində bir qarnı ac. nə də balaca Əbdülün xəbəri vardı. Sonra qapı döyüldü. hər bir adam öz taleyini öz çiyinlərində daşımağı bacarmalı idi. yorğan-döşəkdən qalxmış yuxulu Xıdıra geyinməyi əmr elədilər.. Əbdül qalın yorğanı üstündən bir tərəfə atıb ayağa sıçradı. Xıdırla bu cür hörmətsiz rəftarı o on yaşlı uşağı çaşdırıb mat qoymuşdu və həmin uşaq yalnız o vaxt özünə gəldi ki. nə Sevilin xəbəri vardı.. «Qorxma. dünyanın buz kimi üşüdən işlərindən. öz maşınını həmişəlik o oğlana bağışlayıb. o üç nəfər Xıdırı otaqdan çıxarır. kimsəsiz və köməksiz böyüyəcək. özündən başqa bir köməyi. bütün bunlardan nə yazıq Orduxanın xəbəri vardı. Əbdül o arxayınçılığa baxmayaraq ağlamağa başladı. həmişəlik apardı.

mövhumat isə nadanlıq və cəhalətdir. elə bil. buna görə də Əbdül Qafarzadənin yarıistehzalı. iç-ciyəri də qupquru qum idi. yarızarafat salamını ciddi qəbul etdi (başa düşürdü ki. bu adamın mollalardan xoşu gəlmirdi. az qala qaça-qaça üç il bundan əvvəl qəbiristanlığın ortasında. kişi sürətlə addımlaya-addımlaya. Əbdül Qafarzadənin gəldiyini görəndə dərhal suyun yanından kənara çəkildi və qız əli kimi zərif əlləri ilə ağappaq qısa saqqalını sığalladı. din başqa şeydir. qulaqları. qum saatındakı kimi. saçı da o qupquru qumla dolub və kişi az qaldı əlini arxasından çəkib saçını.. qəhvəyi rəngli Buxara papağını başından götürüb bulağın daş sürahısının üstünə qoymuşdu və tələsmədən əl-üzünü yuyurdu. bu quruluq hissi Əbdül Qafarzadənin həmişəki təmkininə güc gəldi. Bu quruluq hissi. yolun kənarında düzəltdirdiyi bulağa tərəf gəldi. qupquru quma dönmüşdü. axşamlar boş vaxtlarında (o vaxtlar ki. evdə ikisi olurdu – Qaratellə Əbdül Qafarzadə və Qaratel də taqətsiz halda divanda uzanıb gözlərini yumurdu) kresloda oturub özü dəmlədiyi hil qarışıq hind çayından içə-içə dini kitablar oxuyurdu və hər dəfə də bu qərara gəlirdi ki. xüsusən. bu bulağın başında Molla Əsədullaya tamam-kəmal bir salam verdi: – Əs-səlami əleyküm.edirdi. kişinin ağzında da bir quruluq var idi və bu quruluq da öz növbəsində. düşüncələrə. fikirlərə. xatirələrə keçirdi və indicə o fikirlər. o xatirələrdə qupquru qum olub o qəbir daşları kimi. yerə töküləcəkdi. əksəriyyəti fırıldaqçı idi. bu adamların hamısı haqqında məlumatı var idi və o cümlədən. qəbiristanlıqdan qalxıb Əbdül Qafarzadənin özünün bədəninə keçmişdi. Allah bilir. gözləri də. qanıb-qandırmazın biri idi. düşüncələr də. burnu. Qafarzadələrin ailəsinə bələd idi. axır vaxtlar dinlə çox maraqlanırdı. guya. çünki indi əsl mollaları barmaqla saymaq olardı. Əbdül Qafarzadə. mövhumat başqa şeydir: din – ciddi məsələdir. elə bil ki.. o necə yazıçı olub. qulağını qumdan təmizləsin. bu adamın. Iki gün bundan əvvəl Əbdül Qafarzadə. indi bulağın qabağında onunla üzbəüz dayanmış bu 205 . Birdən-birə baş qaldırmış bu quruluq hissi o qədər gücləndi ki. molla dayı. Əbdül Qafarzadənin qudası (deyirdilər ki. belə adamlarla zarafatın axırı onun üçün yaxşı qurtarmaz) və bu salama tam dəstgahı ilə cavab verdi: – Əleyküm əs-salam və rəhmətullahi və bərəkətühü!1. Əbdül Qafarzadə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı dəfn mərasimlərində iştirak edib pul qazanan mollalarla şəxsən tanış olmasa da. yəni Qəbiristanlıq Idarəsinin müdirinin Bakının çox mükəmməl kişilərindən biri olduğunu yaxşı bilirdi. bu dəm kişinin bədəni də. dadaş. Əbdüll Qafarzadənin Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına gəlib-gedən mollaların heç biri ilə xüsusi tanışlığı yox idi və ümumiyyətlə. iki stəkan çay içdiyinə baxmayaraq. elə bil. yazıçıdır) Mürşüd Gülcahani bir müddət Molla Əsədullagilin həyətində yaşamışdı (faytonçu Əliməmmədin – çoxdan rəhmətə gedib – qızı Ədiləni almışdı və öz evi olmadığı üçün Əliməmmədgildə qalırdı. elə bil ki. duzsuzun. indicə tökülüb dağılacaqdı.) və Molla Əsədulla uzaqdan-uzağa da olsa. bax. Molla Əsədulla yaxınlıq eləməsə də. bu qəbir daşları da. indicə süzülüb asfaltın üstünə töküləcəkdi. Əbdül Qafarzadəyə elə gəldi. pul qazanırdı. Iki gün bundan əvvəl Molla Əsədulla bu bulağın qabağında idi. içinə dolmuşdu.

indi bu qəbiristanlığa elə lotu mollalar gəlib gedirdi ki. «riba» sözünü izah edəndə heç utanıb-qızarmırdı. Xruşşovun vaxtında. lotereya. bir müəllim ədası ilə Əbdül Qafarzadənin sualına cavab verdi: – Ribanın mənası müamilə deməkdir. Quranı bilirdi. yəni ki. «Allah sələmlə qazanılan malın bərəkıtini məhv edər. öldürülən. indi beləcə mömin bəndə olub mollalıq edən bu adam – Molla Əsədulla. dadaş. müharibədən xeyli keçmiş – N. – Hamısını? 206 . dadaş? – dedi. «Allah alış-verişi halal. ribanın kiçik bir ünsürü var. yaxud ata-babadan qalmış o qızıl saatı. müharibənin bütün dörd ilinin dördünü də ərləri.. dadaş. əlbəttə! Bəs necə yazılmayıb? Quranda deyilir ki. əslində heç Qurandan xəbərləri də yox idi: həbsxanadan çıxmış keçmiş dələduzlar.. yazılıb. Qurandan sitatlar gətirirdi. dadaş. Molla Əsədulla mollalıqdan çoxlu pul qazanmağına baxmayaraq. Cəmi məxluqatın əşrəfi olan insan. mollalığa sonralar başladı. sələm almağı isə haram etmişdir». bilərziyi.. Uşaqlarına bir qarın çörək almaqdan ötrü sonuncu üzüyünü gətirib yüksək faizlə Əsədullanın yanında girov qoyan arvadların çoxu sonradan pul tapıb gəlib o nişan üzüyünü. o da qadağandır. o şeyə ki. sədəqəsi verilmiş malın isə bərəkətini artırar». tanıyıram. ona satırdı) qızılların hamısı gəlib çatırdı Əbdül Qafarzadəyə. itkin düşən arvadların. Bir başqa ayədə də deyilir ki. Belədir. Əsədulla o vaxtlar papaq tikən idi. Bizim indiki dilimiznən desək. əksinə. sələmçilik. bu qızılları Mirzəibinin vasitəsilə Molla Əsədulladan Əbdül Qafarzadə alırdı. Qəbiristanlıq Idarəsində işləyən ocaqçı Mirzəibiyə satdığı (əsasən. uşaqların sonuncu qızıl üzüyünü. ataları. sırğanı Əsədulladan geri götürə bilmirdi və bütün o varidat qalırdı papaqçı Əsədullaya. dadaş. doğrudan da. – Əlbəttə. heç olmasa. eyni zamanda dünaynın ən qəribə məxluqu idi: Əbdül Qafarzadə yaxşı bilirdi ki. Molla Əsədulla: – Niyə tanımıram.. qızıl saatını.S. nənəsindən qalmış yeganə qızıl boyunbağını. dadaş!. borcun faizi. nə də gözünü qırpdı. molla dayı? Molla Əsədulla nə diksindi.. ya qızlarını ərə verəndə – yığdığı o qızıllardan xırım-xırım satırdı və Molla Əsədullanın heç xəbəri də yox idi ki.Molla Əsədullanın da hansı yuvanın quşu olduğunu yaxşı bilirdi. boyunbağısını müamilə ilə girov götürüb və o dörd ildə – 1941 ilə 1945 arasında bir padşah xəzinəsi qızıl yığıb. hətta bir nəfər keçmiş sirk artisti. vaxtilə elmi ateizmdən mühazirələr oxuyan keçmiş müəllimlər. yaxud anasından. oğulları. buna görə də həmin istehzasını – zarafatını davam etdirdi: – Riba nə deməkdir. yəni Quranda bir şey yazılıb bu barədə? – Əlbəttə. Əbdül Qafarzadə iki gün bundan əvvəl boz gözlərini qıyıb çeşməyinin üstündən düz Molla Əsədullanın gözlərinin içinə baxdı və: – Bizim bu qəbiristanlığa gələn mollaları tanıyırsan? – soruşdu. misal üçün. Molla Əsədulla yenə yaxşı idi. dadaş və nəinki riba özü qadağandır. amma hər halda. – Bay? Başıva dönüm sənin. yəni ki. molla dayı. Riba qadağandır. qardaşları cəbhədə vuruşan. düzdü. hərdənbir – oğlanlarını evləndirəndə.

qumu malaya çevirdi (dəfn mərasimi zamanı qəbirlərin üstünü. çünki bu sualla. – Çoxunu tanıyıram. şəkil çəkdirdiyi anlarda. professor Mürsəlbəylinin ağappaq nişastalı xalatı və tüklü sinəsi ilə bu qəbir daşları arasındakı yaxınlıq. elə bil ki. ümumiyyətlə. bir balaca özünə gəldi. şəkil çəkdirməyi xoşlamırdı. gələcəkdəki yoxluğu hiss edirdi: haçansa kimsə bu şəklə baxıb deyəcək: «–Bu. Əbdül Qafarzadəgilin qonşuluğunda bir 207 . uşaqlarını da. sonra nə deyəcəklər? Iki gün bundan əvvəlki o görüşü niyə indi beləcə yadına saldı? Həmin aprel günü Əbdül Qafarzadə az qala qaça-qaça özünü bu bulağa yetirdi. o qumu yuyub apardı... o quruluq hissinə də bir nəmlik gətirdi.. gələcəyin təəssüfünü.. belə mala ilə hamarlayırdılar). əsl bədii foto olacaq! Bir azdan gətirib sizə verəcəyəm! Molla Əsədullanın o ikibaşlı sözlərindən sonra. çeşməyini tələsik gözündən çıxartdı. Bu da Əbdül Qafarzadədi. nəyinsə intiqamını alırdı və soruşdu: – Sən öləndə bu mollalardan hansı gəlib sənin üstündə yasin oxuyacaq? Əbdül Qafarzadənin hərdən sözü beləcə şax. Bulağın suyu elə bil ki. Əbdül Qafarzadə həmişə birdən-birə qəflətən doğan bu cür suallardan qaçırdı və bu dəfə də tələsik fikirləşdi ki. heç gözünü də qırpmadı və əlini narın və ipək kimi yumşaq ağ saqqalına çəkib: – Mən hələ ölənəcən. beləcə üzə deməyi vardı. Gorbagor olsun! Yetim-yesirin puluyla bəslədi özünü də. ovcunu su ilə doldurub üç-dörd dəfə üzünə çırpdı. nədi? – səbrlə və ciddi cavab verirdi. sonra. – dedi. bunların hamısı lotu-potudur. rəyinə bir genişlik gətirdi və kişi elə bil. deməli. indi yəqin sümükləri də çürüyüb qəbirdə!..– Çoxunu! – Molla Əsədulla bu sual-cavabların mənasını başa düşməsə də – müdir onun biliyini yoxlayırdı. doğmalıq hissinin ürəyində özünə yer tapmış çöküntüsü də. Ancaq. deyəsən. mollalar açıq-aşkar qudurub. düzdü. Əbdül Orduxanoviç.. Molla Əsədulladan kiminsə.. Əbdül Qafarzadə.. elə bil. yaş əlini boynuna-boğazına çəkdi. Bu vaxt hardansa birdən-birə fotoqraf Əbülfəz peyda oldu. elə bil ki. yavaş-yavaş yox olub gedirdi. elə bil.» Sonra nə deyəcəkdilər? Gör fikir onu hara aparıb çıxartdı. əclafın. həmin qəbiristanlığın müdiri idi. yaxşı bilirdi ki. Sonra. qəbirlərdən birinin içindən çıxdı və o saat da fotoaparatı gözünün qabağına tutub bulağın yanında Əbdül Qafarzadə ilə Molla Əsədullanın şəklini çəkdi: – Çox gözəl dayanmışdız. sonra nə deyəcəklər? – Nə deyəcəklər?. bax. fotoqraf Əbülfəzin birdən-birə beləcə peyda olması və onların şəklini çəkməsi iki gün bundan əvvəl Əbdül Qafarzadəyə pis təsir etdi. indi keşişlər də mollalardan geri qalmırdı. Hə. amma Molla Əsədulla da köhnə qurd idi. Əbdül Qafarzadənin fikrinə. Əbdül Qafarzadə indicə verəcəyi suala əvvəlcədən gülümsədi. bir vaxtlar Bakıda Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı var idi.. – özüm çox adamın üstündə yasin oxuyacağam!. neçə il idi ki.. alçağın biri idi.. Hərgah Molla Əsədulla bu mollaların çoxunu tanıyırdısa.. dadaş.. Molla Əsədulladır. bayaqkı o gözlənilməz (və xoşagəlməz) hissin – həkim Bronşteynin rənglənmiş saçı və bığı ilə.

bu dəm Əbdül Qafarzadə birdən-birə nəsə bir nikbinlik. heç tanış da olmayan bütün bu adamlar indi torpağın altında idi. Mollalar kimə şikayət edəcəkdilər? Heç biri rəsmi molla kimi məsciddə qeyd olunmamışdı. it kimi qovduracaq buralardan. lap sıxıb sularını çıxarmaq lazımdır.. ictimaiyyətə yad ünsürlərə qarşı yaxşı mübarizə aparırsan! Mollalar bunu yaxşı bilirdi və belə bir soyğunçuluğa görə ürəklərində həm hökuməti.. qoymazdı ki. Bayaqkı o quruluq hissi keçib getmişdi və Əbdül Qafarzadə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı qəbirlərin arası ilə addımladıqca başdaşlarına həkk olunmuş şəkillərdə bəzən tanış sifətlər görürdü. səhərdən axşamacan araq içib qarımış bacısı ilə söyüşürdü. verməzdilər. sonrasına hələ baxacaq. həm də Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının sahiblərini söyə-söyə pulu Ağakərimə verirdilər. Indi əllərini arxasında birləşdirib. Dilənçilərin də vergisini mollalar kimi həftədə otuz manata qaldırmaq lazım idi!. Ağakərim Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının daimi dilənçilərindən də həftədə on beş manat pul yığırdı. kiminləsə uzaq tanış idi və indi onların hamısı torpağa tapşırılmışdı. bundan sonra bu lotu-potu mollaların (o cümlədən. Düzdü. elə sümsük it kimi bir şey idilər və həftədə gətirib o otuz manatı verməkdən başqa əlacları yox idi. amma Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına keşiş gəlmirdi. bir növ. amma belə deyildi. hətta bəzən üç dənə iyirmibeşlik götürüb Ağakərimin cibinə basırdı.. indi bu adamlardan biri beləcə gəzərdi. Əbdül Qafarzadə. kefinə düşəndə iki dənə.) alacaq. bir naxış. amma dilənçilər də qudurmuşdular və Əbdül Qafarzadənin eşitdiyinə görə. hökumət də Qəbiristanlıq Idarəsinin müdirinə bir dənə təzə Fəxri Fərman verəcəkdi ki.. o bəxti bəzi vaxtlar Əbdül Qafarzadə az qala cismani hiss 208 . Mollaların hər birinin hər həftə verdikləri o iyirmi manat. görünür. əslində. indi də belə oldu. kədərli bir təəssüb hissi doğururdu. mollaları yaddan çıxarmamışdı və bu işi çilingər Ağakərimə tapşırmışdı. bu. yer pulu idi. onları daha artıq sıxmaq lazımdı. Dilənçiləri də sıxmaq lazım idi. kim də bu pulu vermək istəmədi.. amma o kədərli təəssüf hissi ilə bərabər. elə ola bilərdi ki. iyirmi il. molla gəlirdi və bulaqdan uzaqlaşıb qəbiristanlığın içinə doğru gedən Əbdül Qafarzadə fikirləşdi ki. əlbəttə. əlbəttə. bir də ayaqlarını bura bassınlar. sağ və salamat idi... otuz manat (hələlik. bu mollaların (Molla Əsədulla qarışıq) dərsini vermək lazımdı. otuz manat. kim idi bu əldəqayırma mollaların şikayətinə baxan? Gedib hökumətə şikayət edəcəkdilər. sinəsini qabağa verə-verə qəbirlərin arası ilə gedən Əbdül Qafarzadə tamam qət etdi ki. Əbdül Qafarzadə isə qara torpağa qarışmış olardı. Əbdül Qafarzadə həmişə qəti bir qərara gələndə özünü yüngül hiss edirdi. Çilingər Ağakərim hər bazar günü Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına gəlib-gedən mollaların (təxminən on beş molla idi) hər birindən iyirmi manat pul alırdı və hamısını bir yerə yığıb bazar ertəsi işə gələn Əbdül Qafarzadəyə verirdi. Əbdül Qafarzadə də kefinə düşəndə o pulun üstündən bir dənə. bir bəxt var idi.keşiş yaşayırdı. Ağakərim də onları Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından qovardı.. otuz il bundan əvvəl olduğu kimi. Molla Əsədulladan) hər birindən həftədə iyirmi manat yox. arvada oxşayan alçaq gizlincə bir «Jiquli» almışdı (hökumətdən də pensiya alırdı). o naxışı. Bu əldəqayırma mollalar. bir ruh yüksəkliyi də hiss etdi: o yaxın və uzaq tanışlar. onlardan biri əvvəllər– inzibati orqanlarda işləmiş Məmmədağa Ələkbərov adlı. sağ adam Əbdül Qafarzadə idi və bunun özündə də. gözü tanış adlara sataşırdı – bu adamlardan kiminləsə yaxın.. amma Əbdül Qafarzadə on il.

hörmətli adamlar isə bilavasitə Əbdül Qafarzadənin özünə müraciət edirdilər. Qəribli özü zəng edirdi – bu baxırdı ölmüş adamın yaxınının. Əbdül Qafarzadə vəzifəli adamların ölülərinə verilən qəbir yerindən ötrü. kasıb adamlar yaşayırdı. qəsəbənin bütün küçələrini. Əbdül Qafarzadənin çətin günləri olmuşdu. burada yeri yox idi. tək-tük hallarda isə Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi M. ya da Vasilinin üstünə göndərirdi. xərcləri beşqat. ya Mirzəibinin. Qəbiristanlıq Idarəsininm mühasibatı yalnız bu zaman – vəzifəli şəxslərin ölüləri dəfn olunarkən bilavasitə ölü sahiblərindən qəbir yeri üçün. ya Mirzəibinin. özünə bir qəpik də pul götürmürdü. amma hər halda. ya da Vasilinin göstərişlərinə əsasən. təzə salınmış o səliqəli-səhmanlı qəbiristanlıq isə elə bil ki. xidmət üçün pul alıb qəbz verirdi. o bəxt həmişə onun taleyinin üstündə idi və həmişə də belə olacaqdı – Əbdül Qafarzadə buna tamam inanırdı. rahat yollu (yəni o yeganə asfalt yolun kənarlarında) su kəmərinin yaxınlığındakı qəbir yerlərinin qiymətini çox baha müəyyən eləmişdi və bu yerlər. mağaza və restoran müdirlərinə. işgüzar mer. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında ölülərini basdırmaq üçün yer almaq istəyən adamlar ya Ağakərimlə. Bu qəbiristanlıq köhnə olduğu üçün. hansı xidmət göstərilirdisə mühasibatda dövlət pereskurantı ilə pulu alınıb qəbzi verilirdi. Əbdül Qafarzadə də Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı təzəli-köhnəli bütün qəbirlərin. əsasən. yazılıb mühasibat dəftərində qeydiyyatdan keçirilirdi. Hər bir yaxşı. bələdiyyə rəisi. bu ölülər qanunla dəfn olunurdu. demək olar ki. Təzə salınmış sadə və səliqəli qəbiristanlıq şəhərdən xeyli uzaqda idi və o qəbiristanlığın şəhər sakinləri arasında heç bir qiyməti-hörməti yox idi. ölünü dəfn etmək çox çətin iş idi. o naxış. binalarını tanıdığı kimi. qururdu. Bayaqkı o quruluq hissindən sonra. düzdü. amma o dərin nöqtəyə enmək istəmirdi. panel binaları bir-birindən seçilməyən mikrorayonlar idi və o mikrorayonlarda yalnız köməksiz. ya Mirzəibi. ölülərini də Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında dəfn etmək istəyirdilər. hamısını tanıyırıdı.edirdi. bəzən lap onqat artıq çıxırdı. ya da Vasili ilə danışıqlar aparırdı. ya Mirzəibi ilə. Əslində. çünki özü bilavasitə pul haqq-hesabı eləmirdi. qohumunun vəzifəsinin yüksəkliyinə. yuxarılarla əlaqəsi olmayan.. dənizə yaxın yerlərdə mənzil alıb yaşamaq istədikləri kimi. əli pulla oynayan başqa adamlara qismət olurdu. surəti saxlanır. Əbdül Qafarzadə qəbiristanlıqda görümlü yerdə olan. planı doldurmaq üçün gündəlik nə qədər qəbz lazımıydısa. sovet sədri şəhərin. Bakı sakinləri şəhərin mərkəzində. indi keçirdiyi bu hiss. adətən. dalanlarını. həmişə yaşayacaqlarına inam hissinə bənzəyirdi və Əbdül Qafarzadə özü də ürəyinin hansı bir dərin nöqtəsində isə bunu başa düşürdü. ya da Vasili 209 . amma o adamların ki. bəzi uşaqların özlərinin. qalan vaxtlar isə mühasibat öz işini yalnız Ağakərimin. analarının heç vaxt ölməyəcəyinə. əlbəttə.. sahəsi bitib-tükəndiyi üçün burada yer götürmək. ya atalarının. qəbirlərarası torpaq yollara. Bəzi ölülərin burada ata-baba sahəsi var idi və onları gətirib həmin sahədə dəfn edirdilər. cığırlara bələd idi. onları yenə də ya Ağakərimin. müştəridədir) və hər ayın axırında da baş mühasib Yevdokiya Stanislavovna maaşdan əlavə yenə də ya Ağakərim. sayılan. əsli isə cırılıb tullanırdı (guya ki. Əbdül Qafarzadə bu adamlara qəbir yeri götürməyə icazə verəndən sonra. Bu ölü sahiblərinin xərci də az çıxırdı. lap dəhşətli günləri də olmuşdu. Qəbiristanlığın mərkəzində basırıq olmayan geniş bir sahəni isə Əbdül Qafarzadə vəzifəli adamların qohum-əqrəbası üçün saxlamışdı və bu sayaq ölülər üçün qəbir yerini Fərid Kazımlı zəng çalıb sifariş verirdi.P.

Bir ton qızıl. özləri də həftədə bir-iki dəfə gəlib gələcək qəbirlərinin yanındakı o ağacları.. hətta boş qəbrin üstündə günbəz tikdirirdilər. ya öz pullarına. əsasən. Bu adamlar. əlbəttə. Əbdül Qafarzadə bir anlıq ayaq saxlayıb başını daha da qaldırdı və yalnız ətrafındakı qəbirlərə yox.) necə oldu ki. Iki gün bundan əvvəl o fotoqraf Əbülfəz (o əclafı buralardan qovmaq lazımdır!. o köhnə qəbirlərdən çıxan sür-sümükləri isə alkoqoliklər dərin qazdıqları quyuya tullayırdılar.vasitəsilə Əbdül Qafarzadədən 500 manat. ya da oğullarının. yeni sahələr kimi camaata verdirirdi. burada torpağın altında nə qədər qızıl diş protezləri var idi. maşın alandan sonra özlərinə qəbir yeri də götürürdülər. o gül-çiçəyi sulayırdılar. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında üstünü ot-alaq basmış. indicə bu adamın içində baş qaldırmış o nikbinlikdə. Hər halda. Əbdül Qafarzadə bu cür adamlar üçün qəbir yerinin qiymətini xüsusi qaldırırdı və ürəyində bu adamların hamısını. iyirmi qat baha qiymətə alırdılar (həmin pula birotaqlı kooperativ mənzil tikdirmək olardı) və əlbəttə. bütün qəbiristanlığa baxdı: bu Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı bir xəzinə idi. qəbirlərin arası ilə asta-asta addımlayıb gedirdi və özü də yaxşı bilirdi ki. qəbri qazdırıb hördürürdülər. yəqin ki.. gəlib o bulağın üstünə çıxdı və Molla Əsədulla ilə birlikdə şəklini çəkdi? Niyə gəlib o şəkli çəkdi? Yəni bunun bir mənası var? Çəkdi. həmin aprel günü Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı qəbirlərin arası ilə gedən Əbdül Qafarzadə bir fotosoyuqluğu.) qırx beş-əlli yaşlarında cavan və sağlam adamlar da ev. çəkdi də. kassir Marqarita Iosifovna isə 300 manat pul alırdı. 210 ... təsərrüfatı barədə fikirləşməyə başladı. kürəkənlərinin pullarına Əbdül Qafarzadədən həmin yeri on beş. əncir ağacı. daha heç kimin ziyarət etmədiyi xeyli miqdarda köhnə qəbirlər var idi və Əbdül Qafarzadə bəzən həmin qəbirləri də təzədən qazdırıb. bu qəbirlər Qəbiristanlıq Idarəsində heç bir qeydiyyatdan keçmirdi.. Bu əməliyyat illərdən bəri elə qurulub qaydasına düşmüşdü ki. bağ.. ömrünün sonunu yaşayan qocalar idi. özü də yalnız məcazi mənada yox. Heç ton olmasın. Əbdül Qafarzadə fikrini yayındırmaqdan ötrü öz işi barədə. bir fotocansızlığı hiss etdi və həmişə belə məqamlarda olduğu kimi. ayaqları onu hara aparır. tonqan az eləməzdi. gül-çiçək əkirdilər. Əbdül Qafarzadə əllərini eləcə arxasında birləşdirib. ruh yüksəkliyində yavaş-yavaş bir nigarançılıq əmələ gəlirdi və yarımca saatın içində bu cür müxtəlif ovqatlara düşməyi onu yorurdu. yığsaydın. Lap əlli kiloqram olsun. amma axır vaxtlar yavaş-yavaş bir dəb əmələ gəlirdi: sex açıb dövlətin müəssisəsini əslində öz şəxsi gəlir mənbəyinə çevirən.. hər şey Bədurə xanımın 50 yaşının tamam olması münasibətilə Əbdül Qafarzadənin hədiyyə alıb bu qadına bağışladığı yapon qol saatı kimi dəqiq işləyirdi (Bədurə xanımın 50 yaşının tamam olmasını isə Əbdül Qafarzadədən başqa Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında heç kim bilmirdi – Bədurə xanım bunu faciəli bir sirr kimi gizlədirdi). hətta özlərinə heykəl də qoydururdular.. ətrafında söyüd. Bəzi adamlar isə hələ sağ ikən özləri üçün Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yer götürürdülər. yüz kiloqram olsun.. sinəsini irəli verib.... axmaq hesab edirdi. unudulmuş.. nar. yaxud alverə qurşanıb birdən-birə pul qazanan (və s. elə həqiqi mənada xəzinə idi.

bütün fəaliyyətində ilk dəfə qəti bir qərara gələ bilmirdi və bundan əzab çəkirdi... bu yerin axar-baxarlı olması.. kiçik bir təpəciyin üstündə idi. bilirdi ki. dünyada gor eşməkdən murdar bir iş ola bilməzdi. əvvəllər isə Stalinin heykəllərinə görə yüksək adlar. hətta həmişə kabinetindəki seyfdə saxladığı Azərbaycan SSR Cinayət Məcəlləsini götürüb baxmışdı da. bütün başqa qəbirlərdən seçilsin. nə isə kiçicik bir təskinlik idi.). Kimin xəbəri olacaqdı? Heç kimin. Əbdül Qafarzadənin içindən keçdi: bu torpağın altında onun öz balası da yatır və onun balasının da qızıl dişləri var idi. niyə hər dəqiqədə bir ovqata düşür. həmin qəbir dünyadan nakam getmiş o gözəl. yəqin elə gecə ikən. Hərgah bu işin üstü açılsaydı da. Əlbəttə. qəbiristanlıqdan aşağıda isə bütün şəhər görünürdü. – amma Əbdül Qafarzadə bu əməliyyatı elə tədbirlə keçirə bilərdi ki. nə mənası var? Əbdül Qafarzadə dəfələrlə özü özünün bu sualına cavab verirdi ki. indi az qala sümükləri də çürüyür (heç çürüməsin! nə fərqi var? Dünən ölən adamla. Yenə o dözülməz.. ikisi də haqq dünyasında idi. Leninin. Kirovun. Koroğlunun. bu Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında dəfn eləmişdilər və Orduxanın qəbri qəbiristanlığın yuxarı hissəsinin qurtaracağında. axı.. elə bil ki. hər dəfə ürəyinə saplağına qədər xəncər soxan o dəli hiss bir ildırım kimi. indi o qızıl diş protezlərinin onlar üçün nə əhəmiyyəti.. istəyirdi burada elə bir abidə ucaltsın ki. bilirdi ki. o günahsız məxluqa layiq olsun. lap gedib Moskvadan məşhur 211 . skeletlərin çənəsini götürüb protezləri çıxaracaqdılar.. Pudlarla qızılın müqabilində cəmi 2 il həbs – bu lap gülməli idi. gecə düşəndən sonra gəlib qəbirləri açacaqdılar.. bilirdi ki. yenə də təzədən pırtlayıb çıxırdı və Əbdül Qafarzadə hər bir yeni ideyasını həyata keçirməzdən əvvəl hərtərəfli hazırlıq gördüyü üçün. arxitektorlarını bu işə cəlb etsin. elə yuxuda ikən o yazığın qəbri sövq-təbii onu özünə çəkirmiş və sübh tezdən birdən-birə ovqatının o cür təlx olması da yəqin elə həmin sövq-təbiinin nəticəsi idi. ayaqları onu hara aparır. Son üç ildə bu fikir itirdi. heç bir mənası və heç bir əhəmiyyəti yoxdur! Amma yenə də qəti qərara gələ bilmirdi. qarşıda bütün qəbiristanlıq.. açılsaydı da. Kim biləcəkdi. 1913-cü ildə bu dünyadan getmiş və Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında torpağa tapşırılmış o Məşədi Mirzə Mir Abdulla Məşədi Mir Məmmədhüseyn oğlu arasında heç bir fərq yox idi. amma o biri tərəfdən də baxanda. Düz altı il bundan əvvəl o soyuq dekabr günü Orduxanı da burada. Bilirdi. bu fikir Əbdül Qafarzadəyə rahatlıq vermirdi və kişi bütün həyatında. Əbdül Qafarzadə əvvəlcə Orduxanın qəbrini elə düzəltdirmək istəyirdi ki. o rəhmətliklərin ki. o yazığın qəbri çəkir onu. get. meyitlərin. Əbdül Qafarzadə elə Mirzəibinin özünə tapşırardı ki. böyük mükafatlar almış – heykəltəraşlarını.. eşidəcəkdi? Heç kim. Düz üç il idi ki. Bakının ən görkəmli – Babəkin. batırdı.. o təpəcəyin arxa tərəfi Sulu dərə idi. tamam havayı qızıldan!) keçmək də düzgün deyildi. başına dönüm sənin.Nə vardı ki. Azərbaycanda indiyə qədər belə hadisə olmamışdı – Əbdül Qafarzadə bunu dəqiq bilirdi və elə buna görə də Cinayət Məcəlləsinin 231-ci maddəsində belə bir işdən ötrü cəmi 2 il həbs cəzası nəzərdə tutulurdu.... yüz ölçüb bir biçdiyi üçün. heç vaxt üstü açılmazdı – hər halda. iki ili yat. bu da əvəzində sənin üçün bir pud qızıl! Qalan ömrünün sonuna kimi ye iç. O vaxt Əbdül Qafarzadə özü bu yeri seçmişdi. o abidənin yüz illərlə ömrü olsun.. bu qədər qızıldan (havayı.. sonra da qəbrin üstünü əvvəlki qaydasında düzəldəcəkdilər. kef elə. iki alkoqolikə tapşıracaqdı.

bu geniş qəbir sahəsini səliqə ilə kvadrata almış qısa daş hasarın dişarını da silib süpürürdülər. o nar ağacının yanında ağ mərmərdən sinə daşı. yayın cəhənnəm istisində də gəlib görürdülər. çiçəkləri. torpağın üstündəki təzə süpürgə izi. Vasili də. toyda da deyəcəkdilər. o çəhrayı qranitin eləcə tərtəmizliyi. ya da Vasili gəlib Orduxanın qəbrinin ətrafındakı gülləri. Yaşıllıq. Hər halda. çiçəklər.. irili-xırdalı adi çay daşları gətirtmişdi və Əbdül Qafarzadə bu altı ildə bura o qədər gəlmişdi ki. camaatı da aldada-aldada nə qədər istəsən şəxsi varidat qazanmağa imkan. o sütül söyüd ağacını. Mirzəibi də bunu Əbdül Qafarzadənin qarşısında özlərinin mənəvi borcları bilirdilər və Əbdül Qafarzadə də hər dəfə bura gələndə bunu görürdü. söz-söhbətə səbəb olacaqdı. dəsmalını cibindən çıxarıb çeşməyinin şüşələrini sildi.. Mirzəibinin. Iran olsaydı. ya Mirzəibi. bu ağ mərmər daşın altındakı onun balasıdır. Qəbiristanlıq Idarəsinin başqa işçiləri yox. Sevil də.. Ağakərim də. iki dəfə. amma ürək bunu heç vəchlə qəbul eləmirdi. bu işi hər gün – qışın qarında-çovğununda da. ən azı. Orduxanın qəbri sadə. o cür dəmdəstgahlı qəbir. ələm var idi. bu iş bir növ rituala çevrilmişdi. amma o varidatı açıq xərcləməyə imkan yox idi..sovet sənətkarlarını bu işdən ötrü Bakıya gətirsin.. o ağ mərmərin. yasda da və əlbəttə. camaatın diqqətini cəlb edəcəkdi. ayda 135 manat maaş alan bir adamın camaatın gözü qabağında öz oğlu üçün o cür cəh-cəlallı bir qəbir düzəltdirməyi düzgün deyildi. doğmalıq var idi. Həmin aprel günü Əbdül Qafarzadə yenə də o çəhrayı qranitlə üzbəüz dayandı. çəhrayı qranitdən başdaşı və üstündə də yazı: QAFARZADƏ ORDUXAN ƏBDÜLƏLI OĞLU (1951-1976) Hər dəfə çəhrayı qranitin üstündə həkk olunmuş bu yazını oxuyanda Əbdül Qafarzadənin bütün bədəni uçunurdu. onun şüuru. səliqəli və yaraşıqlı idi. amma yavaş-yavaş həmin istək soyudu və Əbdül Qafarzadənin həmişə ayıq olan zehni bu dəfə də o ehtiraslı atalıq hissini üstələdi. belə məqamlarda kişinin uçum-uçum uçunan ürəyinə bir təpər gətirirdi. elə bil ki. bu qız zərifliyi ilə Orduxanın taleyi arasında bir yaxınlıq. başqa məsələ. əlbəttə. mərmər yox. Sevil atasından xahiş etmişdi və qəbir sahəsini kvadrata almış o qısa hasar üçün mişar daşı yox. elə bil ki. əlbəttə. o narı sulayırdılar. Hər gün.. çox 212 . o ağ mərməri. həftədə bir dəfə. bir az aşağıda yayda qıpqırmızı güllər açan. bu çəhrayı qranitin. Türkiyə. Ağakərimin belə bir sədaqəti. amma kişi heç cürə bu yazıya alışa bilmirdi. o biçilmiç təzə tər otun ətri.. yenidən çeşməyi gözunə taxdı və indi o çeşməyin tərtəmiz şüşələrinin arxasından baxan o boz gözlərdə bir dünya dərd.. güllər.. vəfadarlığı az qalırdı Əbdül Qafarzadəni kövrəltsin və bəzən kövrəldirdi də. şəxsən ya Ağakərim.. dərk edirdi ki. ehtiyatlı olmaq lazım idi – dünyada hələ heç kim ehtiyatdan zərər çəkməmişdi. təzə-tər otların üstünü eyni ölçüdə biçirdilər. çarhovuzun yanında hələ qol-qanaq açmamış sütül bir söyüd ağacı. payızda ovuc dolusu iri-iri bar gətirən nar ağacı. Sovet Ittifaqı qəribə bir ölkə idi. Sevilin zövqündə bir qız zərifliyi var idi və Orduxanın qəbrində də o qız zərifliyi hiss olunurdu. o çəhrayı qraniti dəsmal ilə tər-təmiz silib par-par parıldadırdılar. hasar hörülmüş o çay daşlarını da bir-bir tanıyırdı. Vasilinin. altıncı il idi keçirdi. Kapitalist ölkəsi olsaydı. şərait var idi. kiçik bir çarhovuz. burada hökuməti də.

təkcə adamlar adamlara oxşamır.» – və Sevil dolmuş gözlərini gizlədirdi.. bir də ki. – deyirdi. heç nə qalmamışdı bu dünyada.. çünki Orduxan öləndə balaca Əbdülün cəmi iki yaşı var idi. hər şey vaxta baxsa da. Əbdül Qafarzadə istəmirdi ki. Bu gözlənilməz müqayisə kişini diksindirdi və bu dəfə Əbdül Qafarzadə o çəhrayı qranitin üstündə yazılmış o ƏBDÜLƏLI sözündə qara torpaq nəmliyi. balaca Əbdül Orduxanı daha tamam yadından çıxartmışdı. Orduxandan da Xıdır kimi. bu hiss kişinin içinə bir havasızlıq gətirdi və Əbdül Qafarzadə özünü ələ alıb bu hissi uzaqlaşdırmaq istədi. illər keçəcəkdi. günahsız. Qarateli buralara qoymurdu. köhnə ailə albomlarında qalacaqdı və həmin aprel günü o ağ mərmərlə. papa. köməksiz. Orduxanın gülüşünü tamam yaddan çıxarmışdı. bir faciəsi var. amma həyat da öz işini görürdü. amma vaxt gələcək bu söyüd də qol-budaq açacaq və o zaman bu söyüd daha Orduxana oxşamayacaq. deyəsən. yaxşı övlad idi. çünki ikisi də yaxşı bilirdi. qara torpaq zülməti hiss etdi. mənim nənəmin qardaşıdı... Orduxanın səsini. döyənəkli bir ovuc olub Əbdül Qafarzadənin ürəyini sıxdı və kişi fikirləşdi ki. yəni bilirdi ki.Balaca Əbdülün famili Gülcahani idi və Əbdül Qafarzadə bunu da daxilən heç cürə qəbul edə bilmirdi) Orduxan barədə heç nə bilməyəcəkdilər... ağaclar da adamlara oxşayır: bax.. atası bu dolmuş gözləri görsün və ürəyi daha artıq sıxılsın: sağ olsun. bacısının xatirələrində qalmışdı. – Pust on vseqda pomnit yeqo. belə?» « – Nə bilim. istəmirdi ki.. Əbdül Qafarzadə də. Əbdül Qafarzadənin özünə oxşayacaq. Sevil də. o zaman o söyüd. dünyaya gələn yeni Qafarzadələr isə. amma Sevil « – Net.» Qaratelin taqəti yox idi ki. Orduxan özüdür. babası üçün də həddən artıq əziz bir adam olub. təkcə özü atasının. Orduxan adında bir dayısı olub. o qızlarla birlikdə qəbrə gedəcəkdi. səssiz-səssiz ağlaya-ağlaya: «– Eybi yoxdur. əlli il bundan sonra öz gələcək törəmələrinin Orduxanın o saralıb-solmuş şəklinə baxa-baxa dedikləri sözləri eşitdi: «– Ana. Kənardan baxanda nə var ki?. Dünyada nə qədər ev var.zaman da balaca Əbdüllə birlikdə maşını sürüb bura gəlirdi. yəqin dostlarının.. elə bil ki. anasının. bura onun qəbridir.. qadınların xatirələrində qalmışdı. balaca Əbdül qəbiristanlığa gəlsin. bu hissdən qaçmaq istədi və Qarateli yadına saldı. Orduxan anası üçün də. kobud. gəzdiyi qızların. özü bura gəlsin. təmiz. nəsillər bir-birini əvəz edəcəkdi. Qaratel bircə dəfə də bura gəlsə idi. vaxt heç nəyə baxmırdı.... bu sütül söyüd. qeyrətli bacı idi. bu qəbir də onlar üçün müqəddəs bir yerdir. 213 . bu kimdi.. daha evə sağ qayıtmayacaqdı. ölümü apararsız onun yanına.. hərəsinin də bir dərdi. o çəhrayı qranitlə üzbəüz dayanmış Əbdül Qafarzadə elə bil ki. dava-qırğın salsın.» Orduxanla bağlı əlli ildən sonrakı o danışıq elə bil ki. Pust znayet kem on bıl dlya nas!. amma Orduxanın özünün sifətini. bu vaxtından uşağın ürəyi qısılsın. – deyirdi.. Orduxanın saralıb solmuş şəkilləri yəqin ki. yəni Sevilin törəmələri (onların famili nə olacaqdı? Allah bilir. Orduxanın xatirəsi o dostlarla. nənəsi üçün də. – dirimi buraxmırsız balamın yanına. Qaratel hərdən için-için.

bu sirdən dünyada heç kimin xəbəri yox idi və əlbəttə. çünki xəbəri olsaydı. amma ayaqları onu bu ağ mərmərin. bu ağrı. bu işdən. doğrudan da. nə yox?» Əbdül Qafarzadə bu sözləri aydın eşitdi. görünür. Oğluna ağlayıb. o yağışlı qış gecəsini xatırlamaq istəmirdi. o sapsarı bəbəksiz gözlər heç nə görmədi. Yox. nə yox?» Sonra o sapsarı sima ən dərin bir təəssüf hissi ilə ən yaxın bir həmdərd kimi. Əlbəttə. ümidsizlik var idi. II Nikolayın özünün içindən tökülüb gəlirdi. bu altı ildə o qədər özü öz içində ağlayıb ki. elə bil ki. həlak olsun. bu. sapsarı şəkli. tamam başqa bir dünyadan gəlirdi. xüsusi bir inilti. əslində.Əbdül Qafarzadə. dünyanın bir dərdli adamı nəhayət ki. qızıl beşliyin üstündəki sifət idi və elə bil. o qəbiristanlıq sakitliyi içində. o amansız.. o ağ mərmərə. tərpəndi və II Nikolay qarşısında dayanmış bu hündürboylu. tamam başqa bir keyfiyyətdə idi.. o aprel günündə II Nikolayın hissiz-həyəcansız. o çəhrayı qranitə baxa-baxa fikirləşdi ki. Hə?» Sonra o sapsarı sima yenə də dondu. o 27 dekabr günü. Nikolay Romanov taleyinin ağrısı. yağış yağışdı. o qara günün. hər şey bununla qurtaracaq. heç vaxt yadından çıxmayacaqdı. qaraşın. qoymazdı. az qalırdı ki.. Heç vəchlə o dəhşətli. başqa bir dərdli adam tapıb. o cəllad günün yağışının şırıltısında Əbdül Qafarzadənin ürəyinə hopmuş xüsusi bir ahəng. Sevilin o 214 . amma o 27 dekabr gününün. Altı il bundan əvvəl. keçmiş imperator II Nikolay və o sarı da qızıl sarısı idi – II Nikolayın bu dəm çəhrayı qranitdən baxan siması qızıl onluğun. ələmi idi. heç kimin də xəbəri olmayacaqdı.. o sapsarı baxışların sahibi Nikolay Romanov idi. donub qalmış o sapsarı sifəti birdən -birə titrədi. yoxsa öz gününə? Bu dəm saqqallı bir adamın tanış siması. güclü bir maqnit kimi Əbdül Qafarzadənin bütün içini çəkib çıxarırdı və belə anlar Əbdül Qafarzadə. iri sümüklü. bu çəhrayı qranitin yanına dartıb gətirəndə bilirdi ki. yenidən onu öldürəcək. amma bütün o gizli işlər içində bu adamın elə bir sirri var idi ki. Əbdül Qafarzadənin gizli işləri çox idi. Əbdül Qafarzadənin dərdini bölüşdü: «– Hər şey var. birdən-birə o çəhrayı qranitə həkk olundu və o saqqallı kişi o aprel günü qəbiristanlıqda Əbdül Qafarzadəyə elə baxırdı ki. O saqqallı adam.. əlbəttə. yaşayacaqdı. heç hara baxmadı və o sarı sima. o bəbəksiz gözlərlə birlikdə çəhrayı qranitin üzərində yavaş-yavaş əriyib yox oldu. O sapsarı baxış elə bil ki. bu dəhşətli xatirə yenidən gəlib gözlərinin qabağından keçəcək. heç Allahın da xəbəri yox idi. amma eyni zamanda o səs Əbdül Qafarzadənin də halına acıyırdı: «– Nə var. elə bil. Əbdül Qafarzadə heç vəchlə o saqqallı kişinin o sapsarı baxışları ilə beləcə üz-üzə dayanmaq istəmirdi. heç nə yoxdu. qalın çeşməkli adama daha da zəndlə baxdı və soruşdu: «– Nə var. bu dərd. dəhşətli bir ələmi var idi. qışın o oğlan çağında Bakıda şıdırğı bir payız yağışı yağırdı və həmin o yağışın səsi indiyə qədər Əbdül Qafarzadənin yadından çıxmamışdı və nə qədər ki. Qaratelin o dəli fəryadı da. bu sözlər elə bil ki. yenidən onu qocaldacaq. amma o səsdə bu dünyanın dəhşətli bir ağrısı. elə bil.. bütün bədəninin nəmi çəkilib və bayaqkı o quruluq hissi də elə buna görə yaranmışdı.

Vasili də. qripin fəsadı böyrəklərinə verdi və heç kim uşağı xilas edə bilmədi. qadınların ağlamaqdan qızarmış gözlərində o dəm əbədi görünən bir matəm var idi. 25 yaşlı Orduxan Bakının ən sayılan hörmətli oğlanlarından biri idi və Qaratel tanınmaz-bilinməz qızların zənginin əlindən az qalırdı qayçını götürüb telefon xəttini kəssin – Orduxan Bakının gözəl qızlarının sevdiyi oğlan idi. amma sonra fikrini dəyişdi – Orduxan partiya işində işləməli idi. Orduxan həm də gözəl idmançı idi (əsl idmançı!). o bədbəxtin görünür. Ağakərim də. Vaxtilə Xıdırın idmana həvəsi.. Bakının az qala bütün cavanları da iştirak edirdi. sürücü– nökər. Hətta Vasili ilə Mirzəibinin təcili uçub bir günün ərzində Moskvadan gətirdikləri akademik Ivan Sergeyeviç Frolovski də Orduxanı müayinə edib rentgen şəkillərinə baxaraq: «– K sojeleniyu uje pozdno. O dəfn mərasimində Əbdül Qafarzadənin saysız-hesabsız tanışlarından (təkcə Azərbaycanın yox. Sov. Hörmət. amma o dəfn gününün heç bir təfərrüatı Əbdül Qafarzadənin yadında deyildi. həmin iniltisi. sex müdirinin də. deyirdi ki. dekabrın 28-də isə bu Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında. alnına belə yazılıbmış: qrip oldu. amma o sadəlövhlükdə bir kövrəklik.. nə də Sevilgil Yeni ili bayram eləmirdilər və Sevilgildə ənənə belə idi ki. hər il dekabrın 27-dən yanvarın 2-nə kimi yeddi gün Ömər evdə. çıxıb gedirdilər və Əbdül Qafarzadə dəqiq bilirdi ki. Orduxan bircə həftənin içində getdi. üç dəfə SSRI yığma komandasında oynamışdı və xəstəliyindən üç-dörd gün əvvəl yenə də Moskvadan teleqram almışdı ki.hönkürtüləri də. hərə öz evinə gedir. restoran müdirinin də. «məni prokuror elə!». SSRI -nin bir çox şəhərlərindən də gəlmişdilər və şəxsən gələ bilməyən tanışlar. prokuror olsun (yazıq Orduxanın görkəmi. Azərbaycanın yığma voleybol komandasında oynayırdı. royalda Şopenin və Skryabinin fortepiano üçün qəmli pyeslərini çalırdı.. bax. qohumun. ordan-burdan söhbət edib çay içirdilər. Əbdül Qafarzadə oğlunu Azərbaycan Dövlət Universitetinin hüquq fakultəsinə qoymuşdu ki. Mirzəibi də. tanış-bilişin o ağlayışı da bir tərəfə idi. o şıdırğı yağış şırıltısının həmin xüsusi ahəngi. dostlar isə öz adlarından başsağlığı vermək üçün nümayəndələr göndərmişdilər) savayı. bu yerdə Orduxanı dəfn elədilər.. daha doğrusu.» – dedi və elə həmin gün də Vasili ilə Mirzəibi akademiki təyyarə ilə Moskvaya yola saldı. izzət də öz yerində: deputat. 215 .. Mirzəibi də. gör fələk nə sayır?. o vaxtdan Vasili də. yeyib-içib məclis keçirmir)... bir əzizlik var idi və Orduxanın beləcə məşhur idmançı olmağı Əbdül Qafarzadə üçün elə bil ki. əlbəttə. buna görə də universiteti bitirdikdən sonra uşağı aspiranturada saxlatdırdı ki. qripdən getdi. Ağakərim də Yeni ili qeyd eləmirdilər. idmanla bağlı arzuları indi Əbdül Qafarzadəyə. o əzizliyin davamı idi. sadəlövh görünürdü. çünki Sovet Ittifaqında raykom katibindən yaxşı vəzifə yox idi. IKP MK-nın gül kimi sanatoriyaları. elə bil. onu SSRI yığma komandasının məşqlərinə dəvət edirlər. yaraşığı. Sən saydığını say. ordenlər. raykomun birinci katibi olmalı idi (özü də Bakı rayonlarından birinin!). dekabrın 31-də axşam Əbdül Qafarzadənin evinə gəlirdilər. çalmağa məcbur idi. gözəl qızların. univermaq müdirinin də hamısının bir yerdə qazandığı raykom katibinin qazancının yanında bir heç idi. o kövrəkliyin. maşın. qoy əvvəlcə müdafiə eləsin. Dekabrın 27-də vəfat etdi (o vaxtdan nə Əbdül Qafarzadə. ümidsizliyi bir tərəfə idi. çünki Əbdül Qafarzadə o dəfn mərasiminə qədər dünyanın ən dəhşətli bir gecəsini keçirmişdi.

daha heç bir möcüzə baş verməyəcək. Ağakərimin vasitəsilə evə göndərtdi və Sevilə də tapşırdı ki. elə bil ki. Səhər saat 5 ərəfəsində Orduxan. oğlu ölümdən qorxur. həmin 27 dekabr günü Əbdül Qafarzadənin beyni əlacsızlığın.» dedi və çarpayının kənarında balasının yanında oturmuş Əbdül Qafarzadə hiss etdi ki. elə bil ki.. dörd divar boyunca da kürsülər 216 . atasının əlini buraxmadı. həyəcanların üstünə su səpirdi. professor.. iztirablarından sonra. qızlarla da. çto seqodnişniy den posledniy den yeqo jizni. tapşırıqlar verdi. bu son məqamda Azərbaycan dilində «–Ay ata. diksinib gözlərini açdı. akademikə veriləcək nəğd pulun. Səhər saat 8-ə işləmiş Orduxan birdən yerindən dikəldi. sonra evə gətirdilər və o günün. Əbdül Qafarzadə Vasiliyə və Mirzəibiyə tapşırdı ki.» – dedi. dost-tanışlara sifarişlər. Şeyxülislamın evinə adam göndərdi ki. «– Heç hara getmə.. evdə də..S.Dekabrın 26-da günorta Binə aeroportundan birbaşa xəstəxanaya. konyakın miqdarını və həcmini əvvəlcədən danışılandan da xeyli artıq eləmək lazım idi).Frolovskiyə zilləyib dedi: «– Ya moqu ustroit yeqo daje v kremlyovskuyu bolnitsu. Əbdül Qafarzadə boz gözlərini diqqətlıə akademik I.. Əbdül Qafarzadənin əlindən yapışdı: «– Heç hara getmə.. royaldan tutmuş televizoracan otaqdakı bütün əşyaları boşaltmışdılar və o qırx kvadrarmetrlik otaqda hər tərəfə xalı-gəbə döşəmişdilər. yuyub kəfənə bükdülər. ən savadlı mollalardan birini sabah üçün ehtiyatda saxlasın.. anasının yanında olsun. soyuğu da.S. şəfqət bacıları gəlib xəstə ilə məşğul olanda da əlini atasının əlindən ayırmadı (o əlin istisi də.. həkimlər. beyin bəzən dərddən alovlanıb yanmaq istəyən hisslərin.Frolovski dərindən köksünü ötürüb: «– Ne pamojet.. adətən.» – pıçıldadı.. Bütün iyirmi altı illik ömrü ərzində Orduxan yəqin ilk dəfə idi ki. Əbdül Qafarzadə belə hesab edirdi)... Yağış həmin 27 dekabr günü başladı. atasını beləcə köməksiz görürdü. o əlin söylədikləri də həmişə Əbdül Qafarzadə ilə birgə idi və birgə də olacaqdı – hər halda.» – deyəndən sonra Əbdül Qafarzadə başa düşdü ki... Orduxan üçün xüsusi ayrılmış palataya gələn (Vasili və Mirzəibinin müşayiəti ilə) akademik Ivan Sergeyeviç Frolovski: «– K sojeleniyu uje pozdno. Səhər saat 8-ə düz on beş dəqiqə qalmış Orduxan atasının qollarının üstündə son dəfə nəfəsini dərdi və gedər-gəlməzə uçdu.. evə başsağlığı verməyə gələn saysız-hesabsız adamları da sonralar bəzən gözlərini yumub bir-bir xatırlaya bilirdi (o vaxtdan keçən müddət ərzində o adamların da bir qismi indi bu Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yatırdı). kişinin beynində qəribə bir aydınlıq yarandı: taledən qaçmaq mümkün deyildi. həmişə rus dilində danışsa da. Orduxanın gözləri doldu. Əbdül Qafarzadə isə çeşməyinin altında gözlərini yumdu. akademiki lap yaxşı hörmətlə Moskvaya yola salsınlar (bu o deyən söz idi ki.» – sözləri o ölüm xofunun ifadəsi idi və həmin dəqiqədən də Orduxan gözlərini yumsa da. məktəbi və universiteti rus dilində oxusa da. Orduxanın cənazəsini xəstəxanadan əvvəlcə Təzə pir məscidinə apardılar. yəni dekabrın 27-sinin bütün təfərrüatı Əbdül Qafarzadənin yadında idi. fələk Orduxanı aparır və həmin dəqiqədən də son günlərin əzab-əziyyətindən. ölürəm axı. yoldaşlarıyla da. fələyin qarşısında tamam gücsüzlüyün əlindən elə oyanmışdı ki. saat kimi dəqiq işləyirdi. qara kürünün.» I. Özünü öldürən Qarateli palataya buraxmadı. özü isə bütün günü və gecəni Orduxanın çarpayısının kənarında oturdu. Orduxanı layiqincə dəfn eləmək lazım idi. Boyus. Orduxanın cənazəsini qonaq otağındakı mizin üstünə qoymuşdular. qohum-əqrəbaya xəbər göndərdi.

bir qat yaranıb. o dəm Əbdül Qafarzadənin hissləri beyninin nəzarəti altında idi. çay içməmişdi və gecə saat bir radələrində cənazə qoyulmuş o böyük otağın 217 . Xıdır günahsız güllələnmiş şəxs kimi bəraət alandan sonra. bütün dünyada təkcə o yağışın səsi idi. Mürşüd Gülcahani. kişinin görünməyən o göz yaşları bir sövq-təbii ilə o xatirələrə dolurdu. bütün bu iztirabların arxasında beynində nəsə bir lay. partiya üzvlüyü ilə dindarlıq bir araya sığmaz. elə də eləyəcəkdi (elə də elədi!). Qoy nə deyirlər-desinlər. elə-eləcə xatirələrə dalsın. vay-şivəni kişilər oturan otaqda da aydınca eşidilirdi və Əbdül Qafarzadəyə başsağlığı vermək üçün gələn dəmir kimi möhkəm kişilərin də gözlərini yaşardırdı. IKP-nin üzvü idi (1956-cı ildə şəxsiyyətə pərəstiş ifşa olunandan. içinə işıq çəkdilər.. daha doğrusu. başsağlığı vermək üçün gələn saysız-hesabsız kişilər. amma akademik I... soba yandırdılar. Orduxanın dostları o qış gününün get-gedə bərkiyən şıdırğı yağışına baxmayaraq. Orduxanın cavan dostları o kürsülərdə otururdular. o qata enməsin. həmin 27 dekabr günü Axund Fətulla Ağa həlim səsiylə əzbərdən Quran oxuduqca. beynində nəsə bir qərar yaranıb və yeganə oğlunun cənazəsinin yanında oturmuş bu adam var qüvvəsi ilə çalışırdı ki. çünki əslində həmin qərarın nə olduğunu bilirdi və özü özünün çıxardığı o qərardan qorxurdu. tez-tez o biri otağa keçib Qaratelə sakitləşdirici iynələr vuran həkim Bronşteyn. yeniyetməlik. Qadınlar o biri otaqda oturmuşdular və onların ağlayışı. Əbdül Qafarzadə o yağışın səsinə qulaq asmağa başladı və yavaş-yavaş Axund Fətulla Ağanın səsini də. Yağış başlayandan sonra. başa düşəndə ki. miz gətirib çadıra düzdülər və özləri də səhərə kimi həmin çadırda oturdular. elə bil. bircə qurtum da su. dostlar. cavanlıq çağları Əbdül Qafarzadənin gözlərinin qabağından keçməyə başladı: gözünün qabağına gələn o görümlər suyun içində idi. xüsusi hörmət əlaməti olaraq (aydındı ki. Əbdül Qafarzadə o vaxt iyirmi ildən artıq idi ki. bütün uşaqlıq. yaş fotoşəkillər idi və o su təkcə eşikdə yağan o yağışdan axıb gələn xatirələrə dolmamışdı – heç kim Əbdül Qafarzadənin göz yaşlarını görmürdü (çünki yox idi!).». Sov. daha heç bir möcüzə baş verməyəcək. gedib hərbi hissədən nəhəng bir çadır alıb gətirdilər. belə bir məqamda heç nədən çəkinməyəcək. Ömər. vəssalam. partiyaya keçmişdi və indi iyirmi beş illik partiya stajı var idi). arvadların qonşu otaqdan gələn vay-şivənini də eşitmədi. bu hörmət xüsusi də qiymətləndiriləcəkdi!) evinə getməyib gecəni cənazənin yanında oturmuş Axund Fətulla Ağa. beynindəki o laya.. daha heç bir səs yox idi dünyada və o yağış səsinin müşayiəti ilə Orduxanın anadan olduğu gündən başlamış qollarının üstündə can verdiyi vaxtacan. Əbdül Qafarzadə bütün gün ərzində bir tikə də çörək yeməmişdi. otaqda təkcə yaxın adamlar qaldı: bəzi qohumlar. amma buna baxmayaraq.. qoy çığır-bağır salsınlar ki. qət etdi ki. yeganə oğlunu əsl müsəlman qaydasıyla.Frolovski deyəndə ki: «– K sojeleniyu uje pozdno. Əbdül Qafarzadə isə cənazənin yanında əyləşmişdilər. Şeyxülislamın şəxsən göndərdiyi və Bakının məşhur savadlı mollalarından biri olan doxsan yaşlı Axund Fətulla Ağa cənazənin baş tərəfində.. elə bil ki. Gəlib-gedənlərin sayı gecəyə yaxın seyrəlməyə başladı. Mirzəibi. Ağakərim.düzmüşdülər. bütün bu xatirələrin. necə qət etmişdisə.S. Əbdül Qafarzadə hiss edirdi ki. həyətdə qurdular. qonşuluqdakı məktəbdən xeylaq kürsü. «əl-rəhman»la götürəcək. hələ qurumamış. Vasili.

mürgü döyən Mürşüd Gülcahani gözünü açıb təzədən ətrafa baxdı. sonra iki əli ilə boş rəfin kənarlarından yapışıb sərt bir hərəkətlə özünə tərəf çəkdi və rəf divarın içindən çıxdı.. Əbdül Qafarzadə boz gözlərini o naməlum nöqtədən çəkdi. Belə olmaz axı. həmin rəfdəki tarixə. əslində. elə bil. bütün qohumluqları ərzində Mürşüd Gülcahaninin bu adama ilk (və sonuncu!) dəfə yazığı gəldi. Bu həmin kitablar idi ki. Ayaq üstə hərəkətsiz dayandı. yaxud nəfəsini dərirdi. Əbdül Qafarzadə elə-eləcə Mürşüd Gülcahaniyə baxdı və birdən gülümsədi və oğlunun cənazəsi yanında oturmuş qudasının o gecəki həmin təbəssümündən Mürşüd Gülcahaninin kürəyinə bir üşütmə düşdü. xristian və yəhudi dinlərinin də) şərhlərinə aid kitabları bir-bir çıxarıb Qaratelin güzgülü tualet mizinin üstünə yığdı. divara vurulmuş kitab rəflərinin qarşısında dayandı. Əbdül Qafarzadə qucağındakı sellofan bağlamaları çarpayıya tökdü. yazıçının yuxusu qaçdı. çarpayıların arasından keçdi. cənazənin yanında oturub boz gözlərini çeşməyinin arxasından naməlum bir nöqtəyə zilləmiş Əbdül Qafarzadəyə yaxınlaşdı. Həmin üçüncü rəfin arxasındakı o sellofan bağlamalardan heç kimin.. onu heş tanımadı da.bir küncündə oturub özündən asılı olmayaraq. 100000 (yüz min) dollar. bir tikə çörək ye. otaqda oturanların xeylaq seyrəldiyini gördü və ərkiçatan adam kimi yerindən qalxdı. Bu – qara günün varidatı idi. etibarsız bir yer kimi görünürdü. Sabah da bütün günü ayaq üstə olacaqsan. əyilib kişinin qulağına pıçıldadı: – Get bir stəkan çay iç. nəyəsə qulaq asırdı. sonra cəld və qəti hərəkətlə yuxarıdan üçüncü rəfin şüşələrini açdı. bir tikə çörək ye. qışqırmaqdan səsi batmış Qaratel elə hey inildəyirdi) qabağından keçib yataq otağına girdi və qapını ardıyca açarla bağladı – Əbdül Qafarzadəgilin beşotaqlı mənzilində hər otağın qapısının da ayrıca açarı var idi. əlli ədəd qızıl Nikolay beşliyi.... o yerin o etibarsızlığı həmişə kişini səksəkə içində saxlayırdı. özü belə düşünürdü) və mənzilində saxladığı bu ehtiyat Əbdül Qafarzadəyə rahatlıq vermirdi. hətta Qaratelin də xəbəri yox idi. həmin üçüncü rəfin arxasındakı o gizli yer həmişə Əbdül Qafarzadəyə. qudası onu başa düşmədi və ümumiyyətlə. Əbdül Qafarzadə həmin rəfin arxasındakı nazik sellofan bağlamaları çıxartdı və həmin bağlamaları qucağında tutub bir müddət yenə də hərəkətsiz dayandı. dünyanın işlərinə etibarı olmayan Əbdül Qafarzadənin ehtiyatı idi (hər halda. əlli adda da ləl-cəvahirat var idi: brilyant üzük və sırğalar. təkrarən pıçıldadı: – Get bir stəkan çay iç.. bəzisini oxuyardı və bu rəfləri də üç-dörd il bundan əvvəl usta çağırıb öz layihəsi ilə divarın içinə saldırmışdı. qadınlar oturan otağın (ağlamaqdan. yağışın bayırdan gələn şırıltısına qulaq asdı. bilərziklər. tumbanın üstündəki ortası çəllək kimi şişman büllur güldanı götürdü və səliqə ilə 218 . Bağlamalarda 500000 (beş yüz min) manat pul. sonra işığı yandırıb. içində 500000 manat pul olan bağlamanı götürüb rəflərin arasında əvvəlki yerinə atdı. dinin (o cümlədən. daş-qaşla bəzədilmiş boyunbağılar.. başını çöndərib Mürşüd Gülcahaniyə baxdı və həmin an yazıçı Mürşüd Gülcahaniyə elə gəldi ki. Əbdül Qafarzadə yuxuya getməzdən əvvəl bəzən onları varaqlayardı. özünü ələ alırdı. Əbdül Qafarzadə isə ayağa qalxdı. o böyük otaqdan çıxdı. əlli ədəd (Əbdül Qafarzadə bütün bu rəqəmləri dəqiq bilirdi) qızıl Nikolay onluğu. daha bir söz deməyib küncdəki kürsüsünə tərəf qayıtdı..

yenə də uşaq vaxtlarındakı kimi o qalın yorğanın altındadır və o nəvaziş də həmin yorğanın içindəki nəvazişdir. o şıdırğı yağış şırıltısının müşayiəti ilə həmin qızıllara baxmaq. Qaratelin həmişəki kimi. güldanı sellofanların üstündən o köynəyə bükdü və o böyük bağlamanı sağ əli ilə böyrünə sıxıb qətiyyət və eyni zamanda. əvvəlcədən yüz dəfə məşq edibmiş kimi. bayırdakı o şıdırğı yağışın şırıltısı da eşidilməz oldu və Əbdül Qafarzadə o dərin sükutun yaratdığı daxili bir çəkisizlik içində titrəyən barmaqları ilə o sonuncu bağlamanın ipini ehtiyatla açmağa başladı. güldana pərçim edib doldurduğu bütün o qızılı təzədən saymaq istədi. amma bu dəfə bu dəli ehtirası üstələyə bildi və ovcundakı qızılı elə-eləcə büllur güldanın içinə boşaltdı. amma eyni zamanda. sonra o sellofanla güldanın ağzını örtdü. hər şeydən. təzə köynəklərin sellofanını cırıb çıxartdı. bu sonuncu bağlamanın içindəki. bu ehtirası heç cürə boğmaq mümkün deyildi. ləl-cəvahiratı bir-bir gülqabının içinə yığmağa başladı və sonuncu bağlamanı gülqabının içinə pərçim eləyəndə Əbdül Qafarzadənin bütün içindən dəli bir ehtiras baş qaldırdı: əli ilə hiss edirdi ki.sellofana bükülüb iplə bağlanmış həmin bağlamaları – dolları. qızıl Nikolay beşlikləridir və Əbdül Qafarzadə o gecə yarısı. valyuta dükanından aldığı fransız gecə köynəyi idi – dolabdan götürüb. qızıl sikkələr yerə dağılar) başını aşağı əyib qalın çeşməyinin ardından o Nikolay beşliklərinə baxırdı və həmin gecə yenə də bu adamın içindən dəli bir ehtiras baş qaldırdı: o bir ovuc qızıl beşlikləri və ümumiyyətlə. ürəyinin döyüntüsü bütün otaqlara yayılıb. sol əli ilə bağlamadakı qızıl Nikolay beşliklərinin bir qismini ehtiyatla ovcuna boşaltdı. qəflətən dərin bir sükut çökdü. içinə mürəbbə yığılmış balonun ağzını bağlayırdı). qızılları. Bütün bu dəqiqəyəcən hər bir işi. ağır və iri güldanı bərk-bərk böyrünə sıxıb qaranlıq pilləkənləri aşağı düşdü. Orduxanın yoldaşları. Əbdül Qafarzadə sağ əlinin ovcunu qarnının üstündə tutub. ağlasığan və sığmayan bütün qüvvələrdən qoruyurdu. donmuş siması var idi. soyuqqanlıqla. hətta nəvaziş var idi. cavanlar hamısı çadırın içinə yığılmışdılar və çadırdan gələn işıq həyət boyu bir-birinin yanında dayanmış 219 . sonra əlinə keçən bir köynəyi – bu. sonra boş mətbəxin qabağından keçib girişdəki asılqandan paltosunu götürdü. paltosunu cəld əyninə geydi. həmin kiçik qızıl sikkələri gözü ilə görmək istədi. ayrı-ayrılıqda o qızıl sikkələrdə qəribə bir yüngüllük. hər tərəfi o şıdırğı yağışın şırıltısı bürüdü və yağışın o səsi. ona elə gəldi ki. Həmin sonuncu sellofanın içində qalmış qızıl beşlikləri də tələsik büllur güldana boşaltdı. şlyapasını başına qoydu və üçüncü mərtəbədəki mənzilindən çıxdı. həm də o qalın yorğan Əbdül Qafarzadəni hamıdan. ehtiyatla qapını açdı. qəribə bir zəriflik. elə bil ki. ovcunda qalmış sonuncu sikkəni işığa tərəf yuxarı tutub diqqətlə baxdı – bu dəm Əbdül Qafarzadə üçün dünyada heç kim və heç nə yox idi. Kişi ovcunu tərpətmədən (qorxurdu ki. bu – qarşısıalınmaz bir ehtiras idi. kişi nəfəsini dərib qapıya tərəf baxdı. Qızıl Nikolay beşlikləri bir yerdə ağır idi. ip ilə bərk-bərk bağladı (elə bil. sonra elə bil ki. Həyət qaranlıq və adamsız idi. büllur güldanı bu sellofanlara səridi. Qaratelin inildədiyi otağın. Əbdül Qafarzadə sinədolusu nəfəs aldı. elə bil ki. yalnız II Nikolayın o sapsarı. yataq otağından çıxdı. Əbdül Qafarzadəyə elə gəlirdi ki. sürətlə görən Əbdül Qafarzadənin birdən-birə ürəyi şiddətlə döyünməyə başladı. Qaratelin iniltisi eşidilməz oldu. paltar dolabını açıb həmişə üst gözdə saxlanılan təzə dəyişiklərin. özü ilə bir sərinlik gətirdi.

o. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının arxa tərəfində. qaçıb həmin işıqdan gizlənsin – ona görə yox ki. Yaxşı ki. qala belə bir yağışlı-çovğunlu qış kecəsi və həmin anda Əbdül Qafarzadə fikirləşdi ki.. sürücünü öldürməyə hazırdır – heç bir tərəddüd keçirməz və öldürər. Əbdül Qafarzadənin həyata keçirməyə başladığı bu əməliyyatla işıq bir-birinə tamam zidd idi. Bu adamın dəqiq işləyən beyni yenə də bütün hissləri. Zibil maşınından düşüb. bu – taledi. bu. marağından alışıb yanacaqdı. hərarət bütün daxilini bişirirdi. Ağakərimin maşınlarını güclə işıqlandırırdı. o bağlamanı qucağına aldı. o yağışın. amma həmin dəm bu adam nə yağışın. bu yağış da ona kömək eləmək üçün beləcə şıdırğı yağır. qara şlyapalı hündür bir kişi böyrünə bir bağlama sıxıb bomboş küçə ilə sürətlə addımlayır. Mirzəibinin.. bu külək ona kömək eləmək üçün beləcə əsir. vəssalam. həyəcanları üstələdi. tərləmişdi və bütün içi buğlanırdı. qohum-əqrabanın. topuğa qədər palçığa bata-bata qəbiristanlığa girdi və o zibil maşınının səsi sürətlə uzaqlaşa-uzaqlaşa (sürücü o qırmızı onluğa baxmayaraq yəqin bu yerlərdən və bu sərnişindən tez uzaqlaşmaq istəyirdi) yağışın şırıltısı içində eşidilməz olanacan köhnə bir qəbrin yanındakı hündür küknar 220 . qorxurdu. elə bil. Əbdül Qafarzadə qalxıb kabinkada oturaraq əli ilə üz-gözünün suyunu sildi. ona görə ki. köhnə torpaq yolun yanında saxlatdı. yağışın altında. sağ əli ilə bağlamanı qaldırıb bərk-bərk sinəsinə sıxdı və sol əlini qaldırdı.. Kakoy dojd a?! – deyib maşınını üzüyuxarı. amma hərdənbir yanından ötən taksiləri saxlamırdı.maşınları – Orduxanın dostlarının. elə bil. birbaşa Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına tərəf sürdü. Əbdül Qafarzadə zibil maşınını Qəbiristanlıq Idarəsinin yox. o işıq bütün bu gecə əməliyyatına yad və yabançı idi. Əbdül Qafarzadə dayandı. zibil maşınıdır. Əbdül Qafarzadə qaranlıq ağaclığın arası ilə sürətlə addımlayıb həyətdən çıxdı və eləcə sürətli addımlarla da öz küçələrindən uzaqlaşdı. o böyük və ağır güldanı böyrünə sıxmış Əbdül Qafarzadə gecənin o çağında. az qala. küləyin içində. gecənin yarısı bu zibil maşını Bakının küçələrində nə eləyirdi? Allah bilirdi. sorğu-suala başlayacaqdı. sonra cibindən bir dənə onluq çıxarıb əvvəl başdan sürücüyə verdi və həmin zibil maşınını Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına tərəf sürdürdü. belə də olacaqdı. Maşın gəlib qabağında dayananda Əbdül Qafarzadə gördü ki. Nəhayət ki. Hər halda. sürücü rus idi. o ki. əksinə. ya erməni olsaydı. Külək yağışı Əbdül Qafarzadənin sifətinə çırpırdı.. təkcə: – Çert!. qarşıdan gələn iri bir maşın faralarının işığı o şıdırğı yağışı yararaq Əbdül Qafarzadənin üstünə düşdü və Əbdül Qafarzadənin sövq-təbii ilk istəyi bu oldu ki. Vasilinin. azərbaycanlı. Bakı küçələrinin adamsızlığı içində qətiyyən qorxu və tərəddüd hissi keçirmirdi – qərara almışdı. Əbdül Qafarzadə o iri maşının sürücüsünün gözü ilə özü özünü uzaqdan gördü: gecənin yarısı. Buralarda günün günorta çağı da heç kim olmurdu. eyni zamanda. ayaqlarını islatmışdı. o şıdırğı yağışın altında qara paltolu. Yağış Əbdül Qafarzadənin bütün üst-başını. lazım gəlsə.. qızdırma içində idi. Bu dəm Əbdül Qafarzadə özü də hiss edirdi ki. nə də o qış küləyinin soyuğunu hiss edirdi. taledən isə qaçmaq mümkün deyil. o maşını saxlamaq lazım idi. amma bu rus sürücü qırmızı onluğu cibinə basdı. çünki taksi sürücüləri onu tanıya bilərdilər.

ona elə gəlirdi ki. kənarlarını də mişar daşlarıyla səliqə ilə hörmüşdülər. Əbdül Qafarzadə bunu başa düşürdü. Əbdül Qafarzadə açarla qazır. təkcə tez-tez qəbrin kənarına qoyduğu o böyük bağlamaya baxırdı. mişar daşlarının arasındakı suvaq hələ qurumamışdı və Əbdül Qafarzadə aşağı çöməlib açarlardan ən uzunu ilə qəbrin aşağısına döşənmiş mişar daşlarının arasını sürətlə qazıb-qaşımağa başladı. Vasiliyə. Qəbrin aşağısını da. o talvar yağışın qabağını tamam ala bilmədiyi üçün. fəhmi kişiyə deyirdi ki. diqqətlə ətrafa baxdı. cəmi bircə an indicə qonaq otağındakı mizin üstündə qoyub gəldiyi o cənazəni xatırladı. lazım olacaq. buranı ən mötəbər vəzifə sahiblərinin də qohumlarından gizlətmişdi. açarla. sonra birdən-birə yağışın yuyub təmizlədiyi o küknar ağacının iyini hiss etdi. elə bil. bütün ətrafda heç kimin olmadığını dəqiq elədi və sürətlə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının yuxarı hissəsinə.. O yağışlı qış gecəsi qara gün üçün saxlanmış o varidat Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında beləcə basdırıldı. qəbrin kənarına qoyduğu büllur güldanı götürüb ehtiyatla həmin deşiyin içinə soxdu. bu yeri Əbdül Qafarzadədən başqa dünyada heç bir kimsə bilməyəcəkdi və yəqin ki.ağacının altında dayanıb gözlədi.. amma o qaranlıq içində gözünə nə taxta. sonra əlini paltosunun cibinə salıb həmişə özü ilə gəzdirdiyi açarları (mənzilin. amma hava rütubət olduğu üçün. nə də dəmir parçası sataşdı. Orduxanın cənazəsini xəstəxanadan Təzə Pir məscidinə aparanda Əbdül Qafarzadə Mirzəibiyə. sonra yenə əli ilə üz-gözünün suyunu sildi. Bu iy ölü yerinə gətirilən əklillərin iyinə bənzəyirdi və Əbdül Qafarzadə bir an. Bu yer Əbdül Qafarzadənin şəxsi ehtiyatı idi. hərçənd o rus sürücü görkəmindən əfəlin birinə oxşayırdı). yağış təzə qəbri korlamasın. əlini uzadıb qəbrin içində ayaqlarının izini də palçıqla hamarladı. saxla. indi bütün Bakıda heç kimin var-dövləti beləcə etibarlı bir yerdə saxlanmırdı. barmaqlarını mişar daşlarının arasına salıb suvağı çıxarır və heç nə barədə fikirləşmirdi. bu adamı daha da tələsdirdi və o iyirmi dəqiqənin ərzində qəbrin aşağısından iki mişardaşı çıxartdı. 221 . barmaqları ilə o iki mişar daşın altında təxminən yarım metr dərinliyində. Əbdül Qafarzadə hər addımına bələd olduğu qəbiristanlığın içi ilə palçığa bata-bata o təpəciyin yanına gəlib çıxdı və torpaq sürüşkən olduğu üçün az qala iməkləyəiməkləyə təpəciyə qalxdı. Təpəciyin üstündə qəbri qazıb qurtarmışdılar və axşam yağış başladığını görüb orada tələsik bir talvar da düzəltmişdilər ki. Ağakərimə bu yeri nişan vermişdi və oğlunun qəbrini burada qazdırmağı tapşırmışdı. ayağa qalxıb bir-iki ovuc torpaqla qəbrin aşağısını tamam hamarladı. kabinetin və seyfin açarlarını) çıxartdı və təzə qəbrin içinə girdi. ürəyində bir nigarançılıq var idi. çıxartdığı qırıntılarını torpaqla qarışıq mişar daşlarının arasına yeritdi. ürəyindəki o nigarançılıq bütün ətrafı basıb-bürümüş o şıdırğı yağışın altında. mişar daşlarını öz yerinə qoydu. sonra eşib çıxartdığı torpaqla da basa-basa o bağlamanın üstündən deşiyin ağzını örtüb hamarladı. o təpəciyə tərəf addımladı. amma buna baxmayaraq. əlindəki o bağlamanı qazılmış qəbrin kənarına yığılmış torpağın üstünə qoydu. elə bil ki. əlbəttə. qəbirdən çıxıb kənarda yenə də aşağı çöməldi. növbəti dəfə həmin yerə baxanda o bağlamanı orada görməyəcək. bu dəm o həndəvərdə heç kim yox idi və heç kim də gəlib o bağlamanı oradan qaçıra bilməzdi (hətta bayaq o küknar ağacının altında xüsusi dayandı ki. zibil maşınının çıxıb getməyini gözləri ilə görsün. o bağlama enində bir deşik açdı.

tumanının. hər şey yenə də üç-dörd saat bundan əvvəlki kimi idi.» Qonaq otağında qoyub gəldiyi o cənazə də indi Əbdül Qafarzadənin gözlərinin qabağında idi və bu adam o təzə qəbrin kənarında həm dünyadan getmiş və sabah bu qara torpağa tapşırılacaq oğlu üçün ağlayırdı.. suyu axan palçıqlı paltosunu çıxarıb Mürşüd Gülcahaninin üstünə atdı və ardınca arakəsmənin parket döşəməsində iri ayaqqabılarının palçıqlı izlərini sala-sala birbaşa yataq otağına keçdi.. bu sifətdə adam görməmişdi( özü də ki. nədir?.. ayaqqabıları ilə o gözəl Təbriz gəbəsinin üstünə çıxmağa cürət eləmədi və sidq-ürəkdən gələn həzin və asta bir səslə: – Belə olmaz. Mürşüd Gülcahani bir-iki addım irəli atıb dayandı. Təzə qazılmış qəbrin kənarından gələn o hönkürtü yağışın şırıltısına qarışıb Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının Sulu dərəyə yaxın hissəsinə yayılmışdı və elə bil ki. köynəyinin. çadırdan gələn işıq da eləcə maşınların üstünə düşmüşdü və Əbdül Qafarzadə yenə də qaranlıq ağaclıqdan keçib üçüncü mərtəbəyə qalxdı. ay Allah?!. özü gedib yatıb. suyu tökülən bu soyuq paltonu... Əbdül Qafarzadə yağışın altında əsgiyə dönmüş şlyapasını. Əbdül Qafarzadə gedib yataq otağında yatıb. bütün bu əməliyyat başa çatdı və yalnız bundan sonra. sən demə.. pencəyinin. bütün varlığının cızdağını çıxaran bir inilti qopdu: «– Bu nə gündü mən düşmüşəm. paltosunun. Əbdül Qafarzadə qəbrin kənarında oturub nəfəsini dərdi. evdə deyilmiş. şlyapanı hara qoysun. hətta ürəyində qudasının qarasına deyinirdi də ki. nəhayət. palçıqlı ayaqqabıları ilə hələ inqilabdan əvvəl toxunmuş və təravətini olduğu kimi saxlamış gözəl Təbriz gəbəsinin üstündə dayanmışdı. əlindəkiləri boş bir kürsünün üstünə atıb Əbdül Qafarzadənin ardınca yataq otağına tərəf getdi. Həyət dayanmaq bilməyən yağışın altında eləcə bomboş idi. Amma. biz isə məcburuq ki. yaş sifətinin rənginə və ifadəsinə baxanda yerində donub qaldı: ömrünün az qala qırx ilini yazıçılığa həsr etmiş Mürşüd müəllim ömründə bu görkəmdə. bu adam Əbdül Qafarzadə idi!). Əbdül Qafarzadə yenə də özünü kənardan gördü. Mürşüd Gülcahani yataq otağına girəndə Əbdül Qafarzadə arxası qapıya tərəf. kürəyini qəbrin içindən çıxarılmış torpağa söykədi (sabah o torpağı Orduxanın cənazəsi üstünə tökəcəkdilər). bunu heç kim bilməyəcəkdi və o dəhşətin yeganə şahidi Əbdül Qafarzadə özü idi. o gecə çağı o hönkürtü həmin yağışın və həmin gecənin özünün hönkürtüsü idi. Özünü öldürmək istəyirmiş.. cənazənin yanında oturaq. otağın düz ortasında.Hər şey qurtardı. səhərə kimi bu otaqda. arakəsmədə rastlaşdılar və yazıçı qudasını beləcə suyun-palçığın içində görəndə.. həm də öz gününə. Əbdül Qafarzadə mənzilin açıq qapısından içəri girəndə Mürşüd Gülcahani tualetdən çıxırdı. gözlərinin yaşı sir-sifətində hələ də qurumamış yağışa qarışdı.. Əbdül Qafarzadə evə gəlib çatanda səhər saat 5-ə az qalırdı. maykasının. özünü ələ al.. şalvarının. sinəsindən dağlanmış yağ kimi. corabının yaşını hiss etdi və birdən-birə bu adamın bütün içindən fəvvarə kimi bir hönkürtü qopdu. Yeganə təskinlik o idi ki. 222 . Mürşüd müəllim bayaqdan elə bilirdi ki. – dedi.. ay qardaş. həmin yağışlı qış gecəsi öz vəziyyətinin bütün dəhşətini dərk edirdi. yəni onun beyni bu məqamda da tam dəqiqliyi ilə işləyirdi. Mürşüd Gülcahani arakəsməyə göz gəzdirdi ki. əllərini yanında uzatdı.

. elə bil ki.. bəzən də dibdə qalmış çöküntü kimi. o çəhrayı qranitlə üzbəüz dayanmış... Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının ensiz torpaq cığırları ilə Qəbiristanlıq Idarəsinə tərəf yollandı. .. və II Nikolayın da sapsarı donmuş sifəti təzədən o çəhrayı qranitin üzərinə həkk olunurdu və II Nikolayın o sapsarı donmuş sifəti birdən-birə adamın tükünü ürpərdən bir ifadə ilə gülümsəyirdi – elə bil ki.... dizləri əsə-əsə. düzdü. amma həmin yağışın səsi indiyəcən Əbdül Qafarzadənin yadından çıxmamışdı. Yox... hər dəfə oğlunun qəbrinə gəlib-gedəndə yüz il qocalır....... ürək də dəmirdən deyildi və bütün bu iztirabları beləcə ürəyinin içinə salanda dözmürdü... yaş balaqları tamam palçığa batmış şalvarıyla birlikdə özünü üzüqoylu çarpayının üstünə atdı... Əbdül Qafarzadə geri çöndü və yenə də əlləri eləcə arxasında asta addımlarla o təpəcikdən aşağı endi... Əbdül Qafarzadə üzüaşağı gələ-gələ o çəhrayı qranitin üzərindəki ƏBDÜLƏLI 223 ... o yaş alt paltarının soyuğu da hərdən yada düşəndə.. hər dəfə yalnız (yalnız və yalnız!) oğluna görə bu qəbri ziyarət edir. palçıqlı ayaqqabılarıyla. özü özünü əmin etsin ki. Həmin aprel günü o ağ mərmərlə............ amma belə məqamlarda.. ... təkcə oğluna görə gəlmirsən bura!..... o yaş kostyumun... təkcə oğluna görə gəlmirsən bura!. qıpqırmızı qızarmış və qapaqları da qızarıb şişmiş gözlərindən nifrət və qəzəb yağa-yağa Mürşüd Gülcahaniyə baxdı. bir müddət keçir və hər şey yenə də öz qaydasına düşürdü. iniltisi də bütün bu altı il ərzində onunla birgə olmuşdu – bəzən açıq-aşkar.... meyit üzünü... təkcə oğluna görə gəlmirsən bura!........ .. boğuq bir səslə bağırdı: – Itil burdan! Itil! Itil..... Mürşüd Gülcahani ürəyi uçuna-uçuna...... Əbdül Qafarzadənin bədəninə bir üşütmə gətirirdi. o yağışın kişinin ürəyində hopub qalmış xüsusi ahəngi də.... yataq otağından çıxdı... təkcə oğluna görə gəlmirsən bura!.. dodaqlarını tərpədibgülümsəyir.... amma... Kişi özü də hiss edirdi ki.. ......Əbdül Qafarzadə sərt hərəkətlə üzünü arxaya çöndərdi. əllərini arxasında birləşdirib çeşməyinin ardından baxan boz gözlərini QAFARZADƏ ORDUXAN ƏBDÜLƏLI OĞLU (1951 – 1976) sözlərinə dikmiş Əbdül Qafarzadənin ürəyində həyəcanla və bütün varlığını yandırıb-yaxan inamsızlıq hissi ilə dolu bir istək var idi: heç olmasa.. dözməzdi....... dedim sənə! – Sonra yaş pencəyiylə. hər halda. təkcə oğluna görə gəlmirsən bura!.. bu adamın içinə bir şeytan girirdi və təngnəfəs ola-ola nəbz kimi elə hey vururdu.Indi o qara gecədən altı il keçmişdi..

özünə işgəncə verə-verə yaşamaq düzgün deyildi. bircə dəfə verilmiş o ömrün. baş qaldırmış o vahimənin üstünə közmüş kimi. nə idi? Öz tarixinin hansı bir məqamında isə insan çox sadə və eyni zamanda. bu istək insanın bütün içindən axıb gəlir. həyəcanlar yavaş-yavaş sakitləşməyə başladı. bağışlayan Allahın adı ilə (başlayıram). Bizi doğru yola yönəlt!» Bunu insan özü istəyir. dünyanın ən müdrik bir həqiqətini dərk edib: adam bir dəfə yaşayır və bir dəfə. başı gicəllənir. Əbdül Qafarzadə Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətinə girib öz kabinetinə tərəf getdi. elə bil ki. (Allah) rəhm edən.. adda-budda didilib sökülüb cındıra dönmüş yun şala bürünərək ayaqlarının yanında yanan o «kerosinka»nın istisini hiss edirdi. belə olmazdı. bir an ayaq saxladı. əslində. 15 HƏR ŞEY KEÇIB GEDIR. hər halda. Tələbə tamam sakit idi və o köşkəbənzər yerin boş gözlüyündən o aprel gecəsinin zülmətinə tamaşa edirdi: yer ilə göyün zülməti bir-birinə qarışmışdı və lap dərinliklərdə o qaranlıq içində güclə sezilən bir-iki ulduz görünürdü. onu soyuq tər basdı. Tələbə Murad İldırımlı gecəni Bayıldakı şəxsi maşın dayanacağında keçirdi. nə üçün Allah həmişə hamını doğru yola yönəltmir və nə üçün əyri yol da mövcuddur ki. məgər hər şey Allahın əlində deyilmi? Quranın ki «Bəqərə surəsi»ndə insana müraciətlə deyilir: 224 . beləcə içini yeyə-yeyə. çənin içindən çıxıb aydınlaşdı. Cəza gününün sahibidir. ona elə gəldi ki. Quranın elə birinci «Fatihə surəsi» insanın belə bir müraciəti. dumanın. istər-istəməz. bunu insan şüuru da dərk edir: «Bizi doğru yola yönəlt!» Bəs. Yox. bağışlayandır. Əbdül Qafarzadənin beyni yenə də. əvvəlki qarovulçulardan yadigar qalmış köhnə «kerosinka»nın istisi o köşkə bənzər yerə kifayət edirdi. insan özü özünü o yoldan sapındırmağı xahiş edir. tələbə taxta kətildə oturub əyin-başının üstündən yenə də əvvəlki qarovulçulardan yadigar qalmış. hətta gözlərinin qabağına haçansa hansı bir qəbir daşınınsa üzərində yazılacaq QAFARZADƏ ƏBDULƏLI ORDUXAN OĞLU (1929 – ?) sözləri gəldi. amma. yaşdan idi. ürəyi bulanır. dəqiq işləməyə başladı. cəmi bircə dəfə verilmiş bu ömrü beləcə iztirablarla. o ömür özüözlüyündə bir əbədiyyət idi və həmin əbədiyyəti yaşamağı bacarmaq lazımdır. əvvəli və sonu var idi.sözlərini xatırladı və bu dəfə kişinin daxilini bəlkə də həmin dəqiqəyəcən heç vaxt duymadığı bir vahimə bürüdü. su səpib söndürdü və nəhayət ki. kişinin içində bir sakitlik yaranmağa başladı. Tələbə o uzaq ulduzlara baxırdı və düşünürdü. belə bir inamı və istəyi ilə başlayırdı: «Rəhm edən. düzdü. Ancaq Sənə ibadət edirik və yalnız Səndən kömək diləyirik. O hisslər.. Əvvəlki qarovulçular meyvə-tərəvəz daşımaq üçün işlədilən taxta yeşikləri söküb daldalanmaq üçün burada köşkə bənzər bir şey düzəltmişdilər və qış arxada qaldığı üçün tələbə gecələr burada daha dəhşətli soyuq içində olmurdu.

Bir işin yaranmasını istədiyi zaman. günah işlədən insanlar cəzalanacaq? Bəlkə tələbə bütün bunları öz insan ağlı ilə fikirləşir və mahiyyətdən xəbəri yoxdur? Yəqin elə belədir.. bununla barışır? Yenə də «Bəqərə surəsi»ndə deyilirdi: «Göyləri və yeri icad edən (yoxdan yaradan) Odur. ya gərək pul tapıb bir-iki dəfə restorana aparaydın. belə bir qadirlik var. pis əmələ yardım göstərənə isə ondan (o işin günahından) bir pay veriləcəkdir. Quranın «Nisa surəsi»ndə deyilirdi: «Yaxşı əmələ yardım göstərən şəxsə ondan (o işin savabından) bir hissə.. nə üçün O kiminsə pis əmələ yardım göstərməyinə və ümumiyyətlə. nə üçün bu səltənətdə doğru yolla bərabər. mürgü içində zehni işləyirdi.. Muxtar Xudavəndə havayı yerə hekayə çap etmirdi. Allah hər şeyə qadirdir!» Bir halda ki. köhnə qəzetjurnalları vərəqləyirdi. Əlbəttə. göylərin və yerin səltənəti (hökmranlığı) ancaq Allaha məxsusdur və sizin Ondan başqa bir haminiz və yardımçınız yoxdur?» Bir halda ki. Cəza günündə. Yəqin. ya gərək tapşırılaydın. indi kənddəkilər özləri yeməyə bir şey tapmırdılar. o zaman heç cəhənnəmə də ehtiyac olmaz. amma təsəvvür etdiyi erotik görümlər universitetdə bir yerdə oxuduqları qızların simasında gözlərinin qabağına gəlirdi və bütün görümlərin. pis əməl olmaz və hamı cənnətlik olar. tələbə birbaşa universitetə gedirdi. ingilis dilini öyrənməyə çalışırdı və hekayələr yazırdı. yaxşı əmələ qarşı yaxşı əvəz verilməz. Yuxusuzluqdan tələbənin gözləri yumulurdu.«Məgər sən bilmirsən ki. göylərin və yerlərin səltənəti Allaha məxsusdur və Allah da Quranın dəfələrlə yazdığı kimi. bu əziyyətin səbəbi ayda gətirib sənə 70 manat verməkdən ibarətdir.. amma elə ki. bəs. öz otağında dəmir çarpayıda uzanıb o göyümtül adyalı üstünə çəkirdi. gah də tələbəyə 225 .. Axundov adına Respublika Dövlət Kitabxanasına gedirdi. toyuqdan. belədir. illərlə qəzetlərin. o yazıq Xədicə arvad kirayənişininə baxıb: «– Anan ölsün sənün. baldan bir pay gətirib Muxtar Xudavəndənin evinin qapısını döyəydin. Düzdü. motaldan... gərək kənddən ətdən. pis əməlin mövcudluğuna imkan verir? Yalnız ona görə ki. ya da ki.. məhəllə camaatı narazılıqla gah Xosrov müəllimə. kinküdurətin əzabından canını qurtarmaq üçün durub M.. pis əmələ qarşı pis əvəz. ya heç vaxt həyatda görmədiyi. ay fağır? Nöş canuva cəfa eləyirsən belə?!» Əlbəttə. o yazıq Xədicə arvadı torpağa tapşırmaq üçün yer ala bilməyiblər. bəs. nə üçün o həmin əyri yolları doğru yollara çevirmək üçün bir dəfə «OL!» demir? Axı. – Nöş əziyyət çəkirsən sən belə. amma bunun mətləbə dəxli yox idi. nə yata bilirdi. belə olsa. ya qatmaqarışıq bir xəyal aləminə qapılırdı. sessiya imtahanlarına hazırlaşırdı... yəqin elə belədir. əyri yol da mövcuddur və Allah nə üçün belə bir mövcudluğu qəbul edir. adildir. Dünən Xosrov müəllimlə birlikdə Tulkü Gəldi Qəbiristanlığından qayıdanda və məlum olanda ki. səhər açılırdı. gəlib Bakıdan ucuz hökumət pendiri. yəni Qiyamət günündə. Bəs. ümumiyyətlə. O hekayələr isə heç harada çap olunmurdu (indiyə qədər bir yazısı da dərc edilməmişdi!). bədii əsərlər oxuyurdu. F. dərsdən sonra evə qayıdırdı. heç cürə yuxuya gedə bilmirdi. bu nə gündü düşmüsən belə?! – deyirdi. ona (o işə və ya şeyə) «OL!» deyər (fövran).. nə üçün. Günaşırı Bayıldakı o şəxsi dayanacaqda qarovul çəkdiyi gecələr tələbə Murad İldırımlı üçün ayıqlıqla yuxu arasında keçirdi. o da olar». nə də ayıq qalırdı. tələbə cavab verə bilmirdi ki. tələbəni yorurdu və elə ki. Qiyamət günündə həmin günahların əvəzi veriləcək. xəyalların. hətta marqarin yağı alıb kəndə aparırdılar. jurnalların Muxtar Xudavəndə kimi ədəbiyyat şöbəsi müdirlərinin mizlərinin gözündə yatıb qalırdı. çünki. bir halda ki.

Xədicə arvadı dədə-baba qəbiristanlığında dəfn eləmək lazım idi. çörəkçi Ağabalanın əsgərlikdən təzə qayıtmış oğlu dodaqaltı söyüş söyə-söyə yerində qurcalandı və həmin anlarda tələbə Murad İldırımlı başa düşdü ki. bir-biri ilə məsləhətləşən məhəllə kişilərinə.. həyətə toplaşmış məhəllə camaatının pıçhapıçı da. bütün təqsirlər Xosrov müəllimlə bu yöndəmsiz tələbə kirayənişindəymiş kimi. amma müdiri öldürəcəkdi və o anlarda 226 . özü. ali bir məqamda idi və iti gözlərini artıq qaranlıq düşmüş həyətin günc-bucağında gəzdirirdi. belə də olacaq. bu adamı nə üçün öldürdüyünün səbəbini izah edə bilməyəcəkdi. gözlərindəki o ədavətin də. bu qətl yolunda həlak olub. yəni yalnız onun şəxsiyyətində deyildi – tələbə bu adamı bütün ömründə birinci dəfə görürdü – məsələ onda idi ki. o qoca arvadı. Məsələ yalnız o müdirdə deyildi. hətta lal sükut içində dayanmış Xosrov müəllimin gözlərində hələ də keçib getmək bilməyən o ağrının da daha tələbə Murad İldırımlı üçün heç bir təsiri və mənası yox idi. iyirmi yeddi illik ömrünün ən məsul dəqiqələrini yaşayır. məhəllədə pul yığmaq lazımdır və o pulu aparıb Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının sahiblərinə vermək lazımdır ki.baxa-baxa bir-biri ilə pıçıldaşdı. dörd il bundan əvvəl uzaq dağların qoynundakı o kimsəsiz. meyit sabaha kimi ağırlaşmasın. ümumiyyətlə... çünki Tülkü Gəldi Qəbiristanlığındakı o təhqirə görə. dünyaya gəlib və o yazıq Xədicə arvad elə bu qətl naminə vəfat edib. Xədicə arvad vəfat etməyib. nədə idi? – tələbə bunu özü üçün dəqiqləşdirə bilmirdi. Xədicə arvadın cənazəsinin üstünə düzsünlər. Istintaqda.. dünyadakı pis-pis adamların qarasına qarğış eləyən məhəllə arvadlarına baxa-baxa tələbə başa düşdü ki. Molla Əsədulla özünü saxlaya bilmədi. yox. kinlə onlara baxıb təsbehinin dənələrini daha artıq bir sürətlə çevirə-çevirə bu dəfə də gözlərini Balaniyaza zillədi. çünki birdən-birə heç vaxt bu dərəcədə hiss etmədiyi bir qətiyyət bu cavan adamın bütün varlığına hakim kəsildi: tələbə Murad İldırımlı Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının müdirini öldürməli idi və öldürəcəkdi! Həmin dəqiqələrdə bir-biri ilə pıçıldaşan. Məhəllə camaatı məsləhətləşib bu qərara gəldi ki. hər şey tam dəqiqliyi ilə qət edilmişdi: Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının müdiri qətlə yetirilməliydi və tələbə bütün varlığıyla hiss edirdi ki.. hətta tələbəyə elə gəldi ki.. Çörəkçi Ağabalanın əsgərlikdən təzə qayıtmış oğlu tələsik quru buz dalınca getdi ki. cavab verə bilməyəcəkdi. bütün bu hadisələrdən qat-qat uca. o mömin arvadı aparıb Bakı Şəhər Sovetinin çöllü-biyabanda açdığı Təzə Qəbiristanlıqda basdırmaq günah bir işdir və məhəlləyə yaraşmaz. bəlkə də elə bu qətl naminə təkcə Bakıya yox. öldürməsə. Day bunnarı da əliboş ora göndərmiyəydik!. mərhuməyə torpaq ayırsınlar və bu gün daha keçdi. arvadı sabah Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında dəfn etsinlər. amma o adam ölməli idi və bu qətli məhz tələbə Murad İldırımlı yerinə yetirməli idi. – Gərək elə əvvəldən belənçinə ələyəydik!. hərgah belə eləməsə. yəni ki. elə bu qətl naminə dörd il Bakıda tələbəlik edib. o miskin kənddən də elə bu qətldən ötrü Bakıya gəlib.. Molla Əsədullanın o sözlərinin də. ay-hay. sol əlini havada yellədi. elə bil ki. elə günorta oturduğu yerdə oturmuş Balaniyaz. əlbəttə. o çeşməkli və dəhşətli adamı öldürəcək.. – Bu sözləri də Molla Əsədulla dedi. sonra Molla Əsədulla belə bir məsləhət verdi ki. əslində. yəni tələbə Murad İldırımlı bu həyatda yaşaya bilməyəcək. hesabla daha artıq dərəcədə milis mayoru Məmmədovu öldürməli idi.

Molla Əsədulla bu dəfə açıq-aşkar bir nifrətlə Balaniyaza baxdı. heç zaman bu dərəcədə (və ümumiyyətlə!) hiss etmədiyi bir sakitlik və qətilik içində məhəllə kişilərini inandırmağa çalışdı ki. – Səni oğlunnan çox istəyirdi. Əl-əlbət!. həyəcanlanan bu yöndəmsiz kirayənişinin birdən-birə belə bir sakitliklə. arxayınlıqla.. Balaniyaza da təsir etdi və Balaniyaz gözlərini həyətin künc-bucağından çəkib heyran-heyran tələbəyə baxdı və özünü saxlaya bilməyib: – Molodçik! – dedi. Tələbə Murad İldırımlı sözləri heç zaman bu cür tələffüz etmədiyi bir səlistliklə deyə-deyə. deyəsən. müdir həmin adamdır.. səhər tezdən yenə ora gedəcək və mütləq yer alacaq.tələbəyə elə gəlirdi ki. cəmiyyətdəki həmin qüvvədir ki.. tələbənin miskinliyini bir daha məhəllə camaatına göstərdi və dedi: – Nəlbəki boyda boyun var sənün!.. sonra tələbəni başdan ayağacan süzdü. sabah Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında mütləq yer verəcəklər. insanları «Əzizimin cəfası» romanını oxutmağa məcbur edir.. molla bilirdi ki. daha doğrusu... ilk baxışda bu cürə nəzərə çarpmayan adamlardan nə desən gözləmək mümkündü. Sən gedib oradan necə yer alacaqsan. dodaqlarının acı bir rişxəndlə dolu təbəssümü ilə.. 227 . elə bil ki.. Xosrov müəllim isə eləcə lal sükut içində tələbəyə baxırdı. alçaldan həmin sözlər o dəm tələbə Murad İldırımlıya qətiyyən təsir etmədi və eyni sakitliklə.. Bir də ki.. vaxtıyla məhəllədə kirayənişin olmuş bir beləsi indi Mərkəzi Komitədə işləyirdi və dəniz kənarında beşotaqlı mənzili var idi.. şübhəyə saldı və kişi pul yığmaq məsələsini daha təkid etmədi. Belə yer alanuydun. – Allah sənün kimi oxumuşları bizim başımızın üstünnən əskik eləməsin!. Rayondan gəlmiş bu cavan adamın. – Allah sənün canuvu sağ eləsin!. hətta. hə?!. sabah səhər Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında Xədicə arvad üçün mütləq yer götürəcək. Həmişə sıxılan.. gözlərinin ifadəsi ilə. vallah!. əgər pul yığsaydı.. əvvəlinci elə gərək Molla Əsədullanın özü pul verəydi.. bu yöndəmsiz kirayənişinin beləcə bir qətiyyəti Molla Əsədullanı da. çünki o yazılmamış romanın müəllifi elə Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının həmin müdirinin özüdür. görünür. pul yığmaq lazım deyil. inamla danışması. O yazıq Xədicə arvadın evinin həyətə baxan pəncərəsindən – tələbənin kirayənişin qaldığı otağın pəncərəsindən gözlərini həyətə dikmiş və kişilərin görəcəkləri tədbirdən. Süz ağıllı olursuz!. Bu qədər adamın içində onu bu dərəcədə kiçildən. alaydun də! Avara ələmə camaatı!. qətiyyətlə bir də təkrar etdi ki. gələcəkləri qərardan xəbərdar olmağa çalışan məhəllə arvadları da ərlərinin artıq xərcə düşməyəcəkləri üçün açıq-aşkar bir fərəhlə tələbə Murad İldırımlıya baxa-baxa səhər Molla Əsədullanın dediyi sözləri təkrar eləməyə başladılar: – O rəhmətlik arvad sənün xətrüvü o qədərnə çox istəyirdi ki!. Balaniyaz da başını tərpədə-tərpədə məhəllə arvadlarının dediklərini təkrar edirdi: – Əl-əlbət belədür!.

Bayıl tərəfin həmin gecə qaranlığı və sakitliyi içində əriyib yox olurdu. bilmirdi ki. amma bu hiss tez də keçib gedirdi.. Indi o köşkə bənzər yerdə şala bürünüb taxta kətilin üstündə oturmuş tələbəyə elə gəlirdi ki. amma səsini çıxartmırdı. Tələbə Bayıldakı bu şəxsi avtomobil dayanacağının iyini buraya iki-üç tin qalmış hiss edirdi və əvvəllər benzin. beşlikləri aparıb Bakının Təzə Pir məscidinin ətrafındakı küçələrdə oturmuş dilənçilərə verməyə başladı. Bu cür vaxtlar bəzən şəxsi maşın sahibi qadını irəli ötürürdü.. həmin aprel gecəsi Bayıldakı o şəxsi maşın dayanacağında heç kim yox idi. sakitliyi ilə. hər dəfə həyəcanlanırdı.. Şəxsi maşın sahibləri arasında orta yaşlarında. oğrun-oğrun maşınların arasından keçib qarovulçu köşkünün yanından ötürdülər və qaranlıqda gözdən itirdilər. özü isə. beşliyi uzun müddət eləcə cibində gəzdirirdi. tələbə özündən çıxmağa. köşkün əldəqayırma qapısını açıb heç bir söz demədən tələbənin cibinə üç manat. tələbəyə elə gəlirdi ki. tələbə də həyəcandan boğula-boğula addımlarının sürətini daha da artırmış. Həmin maşın dayanacaqdakı başqa maşınların arasında dayanırdı. qadına baxan tələbə o saat müəyyən edirdi ki. yağ. yanlarında oturmuş və maşının pəncərəsindən görünüb tanınmasınlar deyə çox zaman sifətlərini gizlətməyə çalışan qızlar. hündür.Tələbə məhəllədən çıxıb Bayıldakı şəxsi maşın dayanacağına gələndə yolda avtobusdan düşüb Bayıl tərəfə gedən marşrutla ikinci dəfə avtobusa minməzdən əvvəl təsərrüfat malları dükanına girdi və iki günlük yemək-içməyinin pulunu verib bir manat doxsan qəpiyə uzun və iti bir çörək bıçağı aldı. elə bil 228 . o qoxu «kerosinka»dan gələn nöyüt iyindən fərqlənirdi. sonra həmin üçlükləri. gecənin qaranlığı. axşamüstü məhəllədə birdən-birə bütün varlığına hakim kəsilmiş o qətiyyət. iri sümüklü bir qadın da var idi (deyirdilər guya hardasa Mənzil Istismar Idarəsinin rəisidir) o qadın bura hərdənbir cavan oğlanlar gətirirdi. çıxıb getmişdi). Sonra o maşın ya təzədən dayanacaqdan çıxıb gedirdi və bir muddətdən sonra yenə qayıdırdı. etiraz etməyə macal tapmırdı.. amma o dayanacaq qoxusunda daha heç bir həyəcanlı və sirli şey yox idi və məsələ bunda deyildi ki. hərəkətlərindən bunu o saat müəyyən edirdi (hər halda. ya da ki. hirs və pərtlik onu boğurdu. dəmirqarışıq bu dayanacaq qoxusunda tələbəni hərdən həyəcanlandıran sirli bir gecə ovqatı olurdu.. bəzən qaranlıqda onların sifətlərini. o qıza. qadın olmurdu. yoxsa gizli məhəbbət qurbanlarıdı. amma yerişlərindən. geyimlərini aydın görmürdü. hətta bir-iki dəfə tələbəyə göz vurub sataşmışdılar da. maşın eləcə dayanacaqda qalırdı. cibində nəsə murdar bir şey gəzdirir və o murdar şey içinə girəcək. kişilərdən başqa. çünki bəzən gecələr dayanacağa gələn maşınlarda maşın sahiblərindən – sürücü oğlanlardan. pencəyinin döş cibində gizlətdiyi o uzun çörək bıçağının soyuğu hərdən bu «kerosinka»nın istisini kəsir və o zaman tələbə bıçağın o buz soyuğunu bütün bədəni ilə hiss edirdi. tələbəyə belə gəlirdi. içindəkilər çıxırdı. yaxud kişiylə qadın maşından çıxmırdı və lap sakitlik olanda tələbə həmin maşından gələn səsləri eşidirdi. daha içində qız.)... beş manat pul basırdı və belə hallar o qədər sürətlə baş verirdi. bütün içini murdarlayacaq. Tələbə indi də o dayanacaq qoxusunu hiss edirdi. dayanacağın qoxusu ilə o qədər həmahəng olurdu ki. bu.. amma oğlanla qız. Ürəyi döyünə-döyünə köşkdəki gözlüyə bənzər açıqlıqdan o kişiyə. Əvvəllər həmin üçlüyü. nə eləsin. pul qazanan fahişədir (onların bir qismini axşamlar şəhərdə «Azərbaycan» kinoteatrının qabağında görmüşdü. qadınlar da olurdu. məsələ onda idi ki.

.. elə bil.. heç kimin sifəti yox idi.. haçansa divara vurulmuş və illərdən bəri qurumaq bilməyən suvaq indi birdən-birə qupquru qurumuşdu. Xədicə arvad uçurdu.. Yuxu idi?... bir sümükdən..tülkü gəldi!. və Xədicə arvad da küpəgirən qarı kimi. daha əvvəllərdə olduğu kimi...... sinəsinə tökülmüşdü və Xədicə arvad da tülkünün ardınca qaçırdı.. və tələbənin beyni bu sözləri pıçıldamağa başladı: tülkü burdadı!. bax!. Molla Əsədulla.. çörəkçi Ağabalanın əsgərlikdən qayıtmış oğlu. o saysız-hesabsız izdiham lal oldu və hərəkətsiz dayandı... tülkü burdadı!.... bir dəridən ibarət idi.tülkü gəldi!.. o meşin qapı da kürən-sarımtıl tülkü rəngində idi. Sonrakı nə idi? Mürgü idi?.. Əməkdar incəsənət xadimi Ərəstun Bozdağlı.tülkü gəldi!.. ədəbiyyat şöbəsinin müdiri Muxtar Xudavəndə. –. hamı qışqırırdı.... kövrəlmirdi. içəridə o qədər insan var idi ki. içəri izdihamla dolu idi. ağsaqqallı Süleyman peyğəmbər.. 229 .. görümlərinə... Hamı tülkünün ardınca qaçırdı.tülkü gəldi!. –. Mənzil Istismar Idarəsinin rəisi qadın... o kürən-sarımtıl tülkü rəngli meşin qapı taybatay açıldı.. gənc yazıçı Səlim Bədbin. elə bil ki. –... ağsaçlı.. Yalnız əyninə keşiş paltarına bənzər bir libas geymiş Əbdül Qafarzadə ortada dayanıb yoğun bir səslə Sovet Ittifaqının himnini oxuyurdu və Əbdül Qafarzadənin başının çevrəsində par-par parıldayan kürən-sarımtıl rəngli qövsi-müqəddəs var idi.. vaxtı ötmüş xınadan qıpqırmızı qızarmış saçları pırpızlaşıb çiyinlərinə. tülkü burdadı!.. tülkü özü görünmürdü... amma hamı onu təqib edirdi.. hamı tülkünün ardınca qaçırdı və hamının üstünə par-par parıldayan kürən-sarımtıl bir işıq düşmüşdü..... içəridəkilər də – hamı bir-birinə qarışdı..... –.tülkü gəldi!.. –............. tülkü gəldi!.. bütün çalarlarına elə bir sərtlik gətirmişdi ki..tülkü gəldi!. ucubucağı görünməyən bir kütlə bu kürən-sarımtıl işıq altında çığır-bağır sala-sala tülkünü axtarırdı. əsəbiləşmirdi. –. dəqiqədə-bir həyəçanlanmırdı. qaçmırdı. milis mayoru Məmmədov. tələbə Murad İldırımlının bütün dünyasını dəyişmişdi. birdən-birə bir sükut çökdü.. –.. Tülkünü təqib edənlər də.... uçurdu.. –. bir zərrə belə nəmi qalmamışdı..... Balaniyaz. və Xosrov müəllim yanpörtü çiynini dirəyib Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı müdirinin otağının içi pambıqla dolu meşin qapısını tutub saxlamışdı.tülkü gəldi!.. milisioner Əsgər.tülkü gəldi!.ki.. Qarabasma idi?... daha o izdihamın arasında heç kimi tanımaq mümkün deyildi.. –. bax!... o dünyanın hisslərinə...

iri ağ hərflərlə yazılmış şüarlar idi: «On birinci beşilliyin planlarını rəşadətlə yerinə yetirək!» «Yaşasın sovet xalqlarının sarsılmaz dostluğu!» «Sov. bəs o yazıq Xədicə arvad üçün qəbir yerini kim alacaq və məhəllə camaatı o arvadı gətirib burada necə dəfn edəcək? Xosrov müəllim tələbəyə baxa-baxa tez-tez udqunurdu və udqunduqca da nazik boğazının ucu – iti... Tələbə müdirin gözləmə otağının qapısını açıb içəri girdi və dünən axşamdan bəri ilk dəfə ürəyi həyəcanla və bir az da nigarançılıqla döyündü: Xosrov müəllim plaş əynində. qırmızı çit üstündə.Hər tərəf qırmızı transparantlar idi. əksinə. onların gözləri bir-birinin içinə baxdı və yalnız bu dəm tələbə fikirləşdi ki... alçaldılmış hiss etmədi. bədənini tarım tutdu və ağzını marçıldada-marçıldada Əbdül Qafarzadənin bayaqkı keşiş səsiylə «Beynəlmiləl» oxumağa başladı... sonra hamı bir yerdə – heç kimi sifətdən tanımaq mümkün olmayan bütün bu izdiham L. Romanov. rəhbərin maşının pəncərəsindən çıxan əli göründü. sonra Leonid İliç Brejnev əlini kürən-sarımtıl rəngli saçlarına çəkdi. özünü təhqir olunmuş. Andropov.. və hər tərəf Leonid İliç Brejnevin şəkilləri ilə dolu idi və bu şəkillərin də hamısı kürən-sarımtıl rəngdə idi..... daha qəbir daşlarından xəbər vermirdi. Kunayev. həyəcanlanmadı. 230 ..Səhər tələbə Murad İldırımlı Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına gələndə və Qəbiristanlıq Idarəsinin darvazasından içəri keçəndə. dünən milis mayorunun onu buradan itələyib qovmasını bütün təfərrüatı ilə yadına saldı...... uzun hülqumu qalxıb-enirdi. nə də Xosrov müəllimə və indicə içəri girən tələbəyə fikir verirdi.. Çernenko.. O gözəl və cavan katibə qız isə yenə də tez-tez o qıpqırmızı telefonun dəstəyini qaldırıb: – Yoldaş Qafarzadə yoxdur!.. amma əvvəlkilər kimi. və Siyasi Büro üzvlərinin də şəkilləri bir-birindən seçilmirdi.. I. dünən oturduğu yerdə – gözləmə otağının küncündəki kürsüdə oturmuşdu və bu dəfə gözlərini müdirin içi pambıq dolu qəhvəyi meşin qapısına yox. tutalım müdiri öldürdü (və öldürəcəkdi!)... Qromıko. . – deyirdi və telefon zəngi əvvəlki kimi astadan civildəsə də. gözləmə otağının həyət qapısına zilləmişdi. kipriklərinin dibi şişib qızarmış.. Hələ gəlməyib!.. nə cavan katibə qıza baxıb dünənki kimi güclə seziləcək bir təbəssümlə gülümsəyirdi. hamısı kürənsarımtıl rəngdə idi: Suslov. Makinaçı qadın dünənki kimi.. Əbdül Qafarzadə də indi «Beynəlmiləl» oxuyurdu. Tixonov. bu arvadın gözlərinin altı daha artıq torbalanmışdı.. Şerbitski.. Kirilenko. Qrişin. şlyapa başında..... çünki bu cavan və inadkar adamın içindəki o qətiyyət bütün bu uzun gecə ərzində zərrə də olsun azalmamışdı: Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının müdirini öldürməli idi və bu gün öldürəcəkdi. bütün gecəni yatmayıb ağlamışdı və indi başını bir an da olsun makinanın üstündən qaldırmırdı. elə bil ki.. tələbə indi bu balaca gözləmə otağında da birdən-birə bir işgüzarlıq hiss etdi. Ustinov. Pelşe. əlbəttə..IKP-nin XXV qurultayının tarixi qərarlarını həyata keçirək!» «Sovet Ittifaqı Kommunist Partiyasının leninçi Mərkəzi Komitəsinə eşq olsun!»... öz yerində oturub makinanın dillərini döyəcləyirdi. Brejnevlə birlikdə «Beynəlmiləl» oxudu.. açıq-aşkar tələbəni gözləyirdi və tələbə içəri girən kimi....

Allaha şərik qoşan (şərik çıxan) şəxs. amma bir insanın. ürəyi partlayacaq. tələbə Murad İldırımlı Allah deyildi! Amma. «pis insan» əslində nisbi məfhumlar idi. Tələbə Murad İldırımlı isə Allah deyildi! 231 .. yer üzündəki bütün insanlar. Nə üçün? O da anasının qarnından çıxmamışdı? O da bu hava ilə nəfəs almırdı? Onun uşaqları yox idi? O da ağrı-acı hiss etmirdi.. Nə üçün? Qorxurdu? Bu qorxu haradan gəlmişdi birdən-birə? Bəs. amma axı. həyatında birinci dəfə idi ki. haqq yolundan çox uzaq olan bir azğınlığa düşmüşdür». o təmizlik dünən tələbə üçün bütün bu ətrafda hökm sürən meyit ab-havasını tamam yuyub.. insan idi. əridib yox eləmişdi və bu açıq havada o gün şüalarının təmizliyi. o tələsik itaətlərin həyəcanı... qərara aldın! Bıçağı cibinə qoydun! Indi isə qorxursan! Çünki qorxaqsan! Çünki miskin və mənasız bir məxluqsan! Yox. insan öldürsün? Tələbə Allah deyildi! Insanın ölüm hökmünü yalnız Allah verə bilərdi! Allahın səlahiyyətinə şərik çıxmaq olardımı? Quran yazırdı: «Allah ona şərik qoşmağı əsla bağışlamaz. Onsuz da. «yaxşı quruluş» və «pis quruluş» da nisbi idi və ümumiyyətlə. bir insan – tələbə Murad İldırımlı başqa bir insanı – müdiri öldürə bilərmi? öldürməlidirmi? buna haqqı varmı? Qəribə idi. birdən-birə oyanmış bu şübhələr. tələbə kim idi ki.. bu cavan adamın içində birdən-birə dözülməz istisi adamın nəfəsini kəsən buxar qaynadı və o buxar indicə sinəsini dağıdıb dişara çıxacaq. gözəgörünməz dalğalar kimi. özünü tənə etmirdi. Tələbəyə elə gəldi ki. nisbi qüvvələr idi. öldürə biləcəkdimi? Daha doğrusu. bu balaca gözləmə otağına dolmuşdu. Xosrov müəllim də yerindən qalxıb tələbənin ardınca Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətinə çıxdı. bir az da beləcə qapı ağzında dayansa... hər halda. Xeyirlə Şər də nisbi məfhumlar. bütün canlılar ölümə məhkum idi və «yaxşı insan». elə bil ki. – Yoldaş Qafarzadə yoxdur!. Tələbə içəri girdiyi kimi. Həmin aprel səhəri göyün üzündə kiçicik bir bulud da yox idi və günəşin Qəbiristanlıq Idarəsinin üstünə düşmüş şüalarında elə bir təmizlik var idi ki. bir yüngüllük gətirdi və dünən axşamdan bu tərəfə ilk dəfə tələbədə bir şübhə oyandı: Qəbiristanlıq Idarəsinin müdirini. səssiz-səmirsiz də içəridən çıxdı. şübhəsiz ki. Bu nə idi? Tələbə öz miskinliyinə. Bundan başqalarını isə istədiyi şəxsə bağışlar. qorxmur.Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətindəki o qarışqa qaynaşmasının. Axı. içindəki o ağırlığı da əritdi. elə bil ki. həqiqətən. bıçağı o biri insanın ürəyinin başına sancmağa haqqı varmı? Insan bu sualı minilliklər boyu verirdi və minilliklər boyu da öldürürdü. Xosrov müəllim gözləri ilə nə deyirdi elə? Elə bil ki. tələbə hiss edirdi ki. o tələsik tapşırıqların. insan idi!. bu. öldürə bilər (və bəlkə də öldürəcək!). tələbə Murad İldırımlının içinə də sirayət etdi. öz qorxaqlığının... sevinmirdi? O.. suala cavab vermək əvəzinə öldürürdü. – Yoldaş Qafarzadə yoxdur!. qətiyyətsizliyinin pərtliyini çəkmirdi. Əbdül Qafarzadə də insan deyildi... qorxaqlıq deyil. əlbəttə.. bu balaca gözləmə otağının havası ilə bir az da nəfəs alsa. bu tərəddüdlər içində tələbə. öz daxili məhkəməsi ona haqq versin ki. – Yoldaş Qafarzadə yoxdur!. özü özünə nifrət etmirdi ki.. öz qorxaqlığına bəraət qazandırmaq istəyirdi? Yalançı fəlsəfəyə qapılırdı? Yox..

Vaxt tapdım.. – Muxtar Xudavəndə sağ əlinin baş barmağı ilə çiyninin üstündən arxanı – gözləmə otağını göstərdi. haçansa bu qəbiristanlıqdakı məna açılsaydı. Anektodu bir az tanışdı. Dəqiqədə-bir. tələbə Murad İldırımlı nəyə görəsə inanırdı ki. Xosrov müəllim dinməzcə dayanıb gah tələbəyə baxırdı. hansı bir möcüzəsə baş verəcək və Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yer alıb məhəlləyə qayıdacaqlar və doğrudan da. o həmlədən ki.. Tələbə Murad İldırımlı isə o dəm o saysız-hesabsız qəbir daşları arasında özünü Bakıya gəldiyi bu dörd ildə heç zaman duymadığı narahat bir sərbəstlik. düzdü!. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının içinə girmişdi və dünənki kimi. gah Muxtar Xudavəndəyə baxırdı. bir məna hiss edirdi və elə bil ki.Onlar Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətinə qayıdanda..... udqunduqca da uzun hulqumu eləcə qalxıb-enirdi. Amma mən sənin yerində olsaydım....» Necədi. oxudum! Heç kim mənnən xahiş eləməmişdi.. . işlənmiş mövzudu. qəribə idi. elə bil. bu gün o saysız-hesabsız qəbir daşlarının lal sükutunda tələbənin heç vaxt heç harada – o uzaq dağların. yazımı çap eləyin! Afərin!. qəbir daşlarının arası ilə dolaşırdı. Muxtar Xudavəndə həyətə çıxdı.. deyim sənə. Dağ boyda 232 . insanın nə üçün dünyaya gəlməsinin.. Adı nədi? – «Hər şey keçib gedir.. indi tələbənin o pusqudan.Tələbə Murad İldırımlı özü də hiss etmədən Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətindən çıxmışdı.. Qırmızı balıqlar saxlayır. amma özü yaxşı hekayədi! Kəpənəklərlə oturub-durur!. Xosrov müəllim tələbədən bir addım arxada gedirdi və elə cidd-cəhdlə addımlayırdı ki. adamın yerə baxanı. elə bir yerdə gizlətsin ki. hə!.. o zaman yaşayışın da sirri açılardı. onun haqqında «Kommunist» qəzeti üçün oçerk yazıram. o sıx meşələrin.... kəpənək saxlayır. deyim sənə. tələbə ilə Xosrov müəllim yaxınlaşanda gözləmə otağının qapısı açıldı..... adını qoyardım «Kəpənəklərə həsr edilmiş ömür. narahat bir azadlıq içində hiss edirdi və indi daxilində bir istək var idi: cibindəki o soyuq bıçağı elə bir yerə atsın. hə? Balıqlarla məşğuldu. amma bu qəbir daşları dünənki kimi soyuq deyildi və bütün buralara hakim kəsilmiş o lal sükut da dünənki kimi müdhiş deyildi. amma hekayən işıqlıdı. Kəpənək saxlayır.. deyim sənə. o geniş düzlərin sakitliyində və yalqızlığında da.o qurbağalar da eləcə quruldayırdı. Nurlu bulağın yüngül şırıltısında da hiss etmədiyi bir müdriklik. .. tələbə Murad İldırımlını da görən kimi tanıdı: – Sən buralarda nə gəzirsən? – Sonra nəsə yadına düşdü. . hə!. hə?! Nə isə. Əbdül Qafarzadəni deyirəm. göyün..» – Hə. çiçəyin nə üçün açmasının. xoşuna gəlir? Addan çox şey asılıdı! Mən.. Sənnən xoşum gəlir. özüm oxudum! Sənnən bir şey çıxacaq! Özün qaraqabaqsan.o gecəyarısı o tonqal isə eləcə yanırdı. yerin.. – Hə. özünü redaksiyaya dürtmürsən ki. bütün kainatın sirri açılardı. əksinə. suyun lal axanı. diqqətlə qulaq asırdı və tez-tez udqunurdu.. o yazıq Xədicə arvadın qəbir yeri məsələsi düzələcək.. heç kim onu görməsin və heç vaxt onu tapmasın.... tələbəni hansı bir qəfil həmlədənsə qorumaq istəyirdi. – kişinin haqqında. deyim sənə. deyim sənə. ay səni!. – Yox. – Hə. bax. o təhlükədən xəbəri yox idi... – Hekayən yaxşı hekayədi!. hə!.

kolxozda işləmir e.. o arvadı basdıra bilmirdilər. bayaq qəbiristanlıqda hiss etdiyi o müdriklik. Muxtar müəllim hamıya kömək eləmişdi. Tələbə bu sözləri deyirdi və özü də başa düşürdü ki. məhəllə camaatının pulu yoxdu. Eynilə dilənçi kimi yalvarırdı. Muxtar Xudavəndə mudirin – oçerkinin gələcək qəhrəmanının otağından cibiboş çıxmamışdı. rekorddu! Indi. hər yerdən qovulmalıydı.. onu buradan iti qovan kimi qovmuşdu. mövzusuna layiq olsun. uşaqları xoşbəxt olacaqdı. düz etmişdi. o yazıq arvadın bu dünyada heç kimi yoxdu. Muxtar müəllim fağır-füqəraya əl tutan adamdı.. Muxtar müəllim kömək əlini uzatsın. Muxtar müəllim kömək eləməsəydi.. müdirlə danışsın.. əlbəttə.... həqiqətən.. Muxtar Xudavəndə daha ayrılmaq istəyirdi: – Nə «mən». qəbiristanlıqda işləyir! Burada əmək veteranı olmaq bilirsən nə deməkdi?! Altı dəfə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət heyətinin Fəxri Fərmanını alıb! Altı dəfə e.. dünyanın ən lazımsız bir varlığı idi.. ona heç kim kömək eləməyəcəkdi. hamı Muxtar müəllimi tərifləyir. əlbəttə. dünən milis mayoru Məmmədov. xeyirxahdı. yaltaqlanırdı. Muxtar müəllim savab qazanacaqdı. Onu demirəm. o arvada heç kim kömək eləməyəcək.. tələbə kimi adamlar təkcə buradan yox. medalları var! Özü də. – Yox. azadlığı – hər şey. bütün cavanlar Muxtar müəllimin təmizliyindən danışır. ağ yalan deyirdi. Və tələbə heç özü də gözləmədiyi bir tələsikliklə xahiş etməyə başladı ki.kişidi! Əmək veteranıdı! Dörd ordeni var. tələbə bir də heç vaxt heç nə barədə Muxtar müəllimdən bir xahiş etməyəcək. Məhəllədə hamı oturub tələbəni gözləyirdi və hamı tələbənin üzünə tüpürəcəkdi və o tüpürcəkləri üzündən silmək üçün. bir başqası yox.. görünür. indi də o yazıq arvadın ölüsünə kömək eləməliydi. Muxtar müəllim kömək eləsin. bu yaxşılıq yerdə qalmazdı. özü özünü bu cür alçaldırdı və yalvardıqca da ikinci bir duyğuyla fikirləşirdi ki. Muxtar Xudavəndiyə yalvarırdı. oçerkə gərək elə bir ad qoyasan ki. oradakı o sərbəstliyi. deyim sənə. hamı deyir ki. o yazıq Xədicə arvad üçün burada qəbir yeri götürə bilsinlər. ilk dəfə idi ki. Biz. 233 .. Bizim sizdən xahişimiz var. oxucunu çağırsın. o sözləri deyə-deyə öz yazıqlığına. öz miskinliyinə nifrət edirdi və beləcə köməksizliyi. tələbə indi özü öz üzünə tüpürürdü.. – Bilirsiz. Muxtar müəllim kömək eləməsə. bu cür çox danışan görməmişdi.. bu böyük dünyada beləcə kiçikliyi tələbənin gözlərini doldururdu və dolmuş gözləriylə də yalvarmağını davam edirdi.. «biz» salmısan? Imkan tapan kimi çap eləyəcəyəm hekayəni! Imkan tapanda. tələbə ömrü boyu Muxtar müəllimə dua eləyəcəkdi. gəl məni oxu desin! Muxtar Xudavəndənin kefi açıq-aşkar yuxarı idi və tələbə «bu adamı heç vaxt bu cür həvəsli. birdən-birə (ən başlıcası isə özü üçün gözlənilmədən) belə bir miskinliyi üzə çıxmışdı.. təmənnasız kömək eləyəndi. Tələbə heç vaxt bu cür alçalmamışdı. əslində Təzə Pirin ətrafında oturan o dilənçilər kimi yalvarır və tələbə özü öz sözlərinə mat qalırdı. qalmışdı öz daxmasında. Mən. deməli. deyim sənə. bütün ləyaqət hissi yox olub getmişdi. bir halda ki. kasıbdılar. dünyadan qovulmalıydı.

Muxtar Xudavəndə bərəlmiş gözləriylə.. gedim görüm neynirəm. üç qoyunun hörmətini tələb eləmişdilər. təkcə nənəsi uzun qış gecələri odunsuzluqdan sönən ocağın soyuğunda həmişə ürək dolusu qardaşından danışardı.... onların hamısı haqqında kitab yazmaq.. Siz burda durun. . əbədi bir uzaqlıqda qalacaq və indiki kimi tələbəyə əzab verməyəcək... Eybi yox. hər şey keçib gedir. Qoy gedim kişiylə danışım.. hətta özünü bir az itirmiş halda gah tələbəyə. çekist idi. elə bil...Xosrov müəllim əllərini qara plaşının ciblərinə soxub və bü cür mülayim havada elə bil ki. Eybi yox. əslində.. elə bil..)...) və indi heç bir yerdə onun adını çəkmirdilər (o qədər eləcə qurban gedənlər olmuşdu ki.. öd kisəsiydi!) bu cavan adam – tələbə Murad İldırımlı indi arvad kimi yalvarışlarıyla elə bir həmləyə keçmişdi ki. əlləri ilə yox. həyatdan getmək qorxusu ilə yaşayır? Hər şey keçib gedir. bir şaqqa ət pay gətirəndə. Bu da keçib gedəcək.. Nə üçün insan bu cür bir həyatdan əl çəkə bilmirdi. hamısının təntənəli yubileyini keçirmək mümkün deyildi.. heç vaxt Muxtar Xudavəndənin mənəvi təmizliyindən danışmamışdı.o gecə yarısı o tonqal isə eləcə yanırdı. arıq.. xeyirxahlığının qədrini bilməmişdi... Bu həyat nə olan şeydi ki. və o qurbağalar da eləcə quruldayırdı. ağzını açıb bir kəlmə deməyən adama baxırdı. paltarının altından bütün bədəni ilə hiss etdi.. Bu həyat necə şeydi?. sonra təzədən yazmışdı. daldada onun haqqında ağızlarına gələni demişdilər..... Muxtar Xudavəndə o həmlənin qabağında dayana bilmədi. Həmişə sir-sifətindən zəhrimar yağan (elə bil ki. yalnız sifəti ilə. heç bir dəxli olmadan nənəsinin qardaşının xatirəsinə həsr etmişdi: «INQILAB YOLUNDA CANINDAN KEÇMIŞ MURAD ILDIRIMLININ XATIRƏSINƏ» – hekayənin yuxarısına belə bir ithaf yazmışdı. Bir yerdə gəldik.. Yüngül bir meh əsdi və tələbə o yüngül mehi. deyim sizə.. cınqırığını da çıxarmadan tələbənin yalvarışlarına qulaq asırdı və diqqətlə tələbənin üzünə baxırdı. inqilabçı idi. – Muxtar Xudavəndə bu sözləri dedi və gözləmə otağının qapısını açıb yenidən geri qayıtdı.. Yaxşı... gah da bu uzun. qardaşının igidliyindən.... üşüyərək belini qısmışdı... düz iyirmi altı il ədəbiyyat şöbəsinin müdiri işlədiyi müddətdə heç bir gənc yazıçı ona bu cür sözlər deməmişdi. yaramazlar. əksinə. 234 ... Tələbənin Züleyxa nənəsinin Murad İldırımlı adında bir böyük qardaşı olmuşdu. yəqin banditlərlə mübarizədə vuruşmuşdu. Indi gəlib kabinetinə. ürəyi o qədər həyəcanla döyünürdü ki.. sonra dəxli olmadığı üçün pozmuşdu.. iyirminci illərdə Hadrutda həlak olmuşdu (necə həlak olmuşdu? – tələbə bunu bilmirdi. Kefi kökdü. canavar vurmağından. – Yaxşı da. Həmin hekayəni keçən ilin payızında yazmışdı və qəribə idi.... Xosrov müəllim də döyüntünün səsini eşidirdi.. Bu günlər də keçib gedəcək. . dünyada özündən sonra heç bir yadigarı qalmamış qardaşının adını qoymuşdu: Murad. sonra yenə də pozmuşdu. sübh tezdən çılpaq atın belinə sıçrayıb kəndin aşağı başındakı Nurlu bulağa suvarmağa aparmasından və bu zaman kənd qızlarının nəvəsinə də nakam getmiş... dünyaya ardı-arası kəsilməyən adamlar gəlir və bütün ömürləri boyu da. onu o sırtıq Ərəstun Bozdağlıdan da artıq müftəxor bilmişdilər.

. sübh tezdən işə başlayan trolleybusların səsini azaltmaq üçün ikiqat küçə pəncərələrini kip örtmüşdülər və buna görə də yağışın səsini eşitmədi. amma birdən-birə haçansa gördüyü o iri narların. beşinci mikrorayonda üçotaqlı mənzili. amma o kip örtülmüş pəncərələrdən belə o payız yağışının qoxusu birdən-birə yataq otağına doldu və həmin yağış qoxusunu həmin dəqiqə də duydu. Maşınların. yumşaltmışdı və o sarı yarpaqlar çiskin içində. həmişə üstünə saldığı yun adyalın bugecəki yumşaqlığı və istisi də. astaca yerindən qalxıb küçəyə baxmaq.. həmin sakit. bir sevinc gətirirdi. üstündəki yun adyalın yumşaqlığı və istisi içində gözlərini yumub həmin sayrışan nar qırmızısına. yağış yağır. bu nə işdi belə və yəqin ki. ağlasığmaz işləri barədə fikirləşə-fikirləşə hiss etdi ki. Həmin sakit. eşikdə yağan yağışın şövqünü duya-duya öz-özünə gülümsəyirdi. varanda da onu qıcıqlandıran. o gecə sakitliyi içində Tahirənin hərdən dərindən nəfəs alması da. yaz günəşinin altındaydı. o qırmızı da. Tahirə qəflətən işığı yandırıb ərinin gecənin yarısı yerində uzanıb beləcə özözünə gülümsəməyini görsəydi. yağışa tamaşa eləmək istədi. Həmin ağlasığmaz. Haçansa gördüyü həmin nar ağacı indiki kimi gözlərinin qarşısında idi: çiskinli bir payız günü idi (payızın sonları idi). elmlər namizədi idi. harda görmüşdü? – bilmirdi.. canlı idi. o qıpqırmızı narlar da işım-işım işıldayırdı. atasının adı Yusif.. Bu hadisəni kimə danışmaq olar? Buna kim inanar? Srağagün adi günlərdən (kimin ağlına nə gələrdi!) biri idi: səhər tezdən yerindən qalxıb mətbəxdəki qaz plitəsini yandırdı. famili isə Əhmədli idi və Məlik Yusif oğlu Əhmədlinin qırx yaşı var idi. ikisi qız (Aytən və Zəhra – lap kiçik qızına anasının adını qoymuşdu). «Jiquli» maşını və evinin cəmi üç kilometrliyində qarajı var idi. hətta əsəbiləşdirən hər şey indi gözəl və əvəzedilməz idi. evli idi.. heç bu barədə fikirləşmirdi də. işım-işım işıldayırdı və o xəzan yarpaqlarının arasındakı iri narları da yağış tərtəmiz yumuşdu. yuxulu payız gecəsi heç vaxt fərqinə varmadığı. Onun adı Məlik. avtobusların. nəfəsi ilə ciyərinə çəkdi və Tahirə oyanmasın deyə. xəzan sarısına baxa-baxa. görəsən. Bunu nə vaxt görmüşdü. yağış o nar ağacının sapsarı yarpaqlarını tərtəmiz yumuşdu. ən başlıcası isə. bayaqkı sualını bir də təkrar edərdi: « – Sənə nə olub?» O yenə də gülümsədi. dünyanın gözəl işlərindən xəbər verirdi və dünyanın gözəl kəpənəklərinin rəngini xatırladırdı. elə bil ki. Zoologiya Institutunda baş elmi işçi işləyirdi. yəqin məəttəl qalardı və fikirləşərdi ki. sarısı gözlərinin qabağına gəldi.. dörd uşağı – iki oğlan (Adil və Kamil). yuxulu payız gecəsi üstünə saldığı yun adyalın yumşaqlığından və istisindən ləzzət ala-ala və elə hey dünyanın qəribə. qaranlıq içində işıldaya-işıldaya gülürdü və adamın içinə bir hərarət. hətta gecənin yarısı hərdənbir küçədən keçən maşınların kip örtülmüş ikiqat pəncərənin arxasından nisbətən zəif eşidilən səsi də ləzzət verirdi.Hər şey keçib gedir. ömründə duymadığı bir rahatlıq içində idi və bu dəm hər şey ona ləzzət verirdi: həmişəki çarpayısının indiyəcən fikir vermədiyi genbolluğu da. o sarı da həmin dəm elə bil. heç kimin heç vaxt inanmayacağı hadisə isə srağagündən dünənə keçən gecə başladı. o xəzan yarpaqlarının qırmızısı. yadına gəlmirdi və əslində. çaydanı su ilə doldurub plitənin 235 .

yas yerlərinə (eləcə də müdafiə banketlərinə. müdafiə banketlərinə. həmin palmaya ən yaxın ağac onun 1000 kilometrliyindədir. təzə çörək alıb evə qayıtdı. Tahirə çayı dəmləmişdi. əvvəlcədən hazırlayıb yazı mizinin üstünə qoymuşdu. indi səhər tezdən bu üç kilometr yolu tez-tez piyada getmək. qılçalarının oynaqları ağrıyırdı. sonra maşını qaraja sürdü. Zəhranı maşına mindirib bağçaya apardı (Kamil ikinci növbədə oxuyurdu və məktəbə özü gedəcəkdi). hərdən ürəyi döyünürdü. yaddan çıxan bir şey olmasın. yazıq beş-altı ay idi ki. nəfəsi çatmırdı. bu xəbər hamının qanını qaraltdı. özü yadından çıxmışdı. Işdə məlum oldu ki. Tahirə çayın axırıncı qurtumunu içə-içə: – Yazıq palma. «Jiquli»ni qarajdan çıxarıb əvvəlcə həmişəki kimi. Məlik Əhmədli də həmişəki kimi. Əlbəttə. Bərk külək əsirdi. təzyiqi qalxdı. nə idman edirdi. gah ürəyində sancılar olurdu. geyinib evdən çıxdı. Tahirə də. bu yaraşıqlı. amma Məlik Əhmədli avtobusa minmədi (evlərindən qaraja avtobusla cəmi bir dayanacaq yol idi). mərasim (məclis. gecə vəfat edib və bu gün onu dəfn edəcəklər. amma institutun işi də həmişəki qayda ilə davam etdi və Məlik Əhmədli Əminənin dəfninə çatmaq üçün günün ikinci yarısı işdən tez çıxdı. xərçəng xəstəliyinə tutulmuşdu. ömründə ilk dəfə xəstəxanaya düşdü və iyirmi gün xəstəxanada yatdı. Zəhranı da vaxtından əvvəl bağçadan götürüb evə apardı. bayram nümayişlərinə. Adil və Aytən Tahirənin dərs dediyi məktəbdə oxuyurdular və Tahirə onlarla avtobusa minib məktəbə getdi..) qurtarandan sonra bu adamları gərək bir-bir aparıb evlərinə qoyaydın – birinin evi şəhərin o başında. uşaqlar da durmuşdu. Nə isə. çünki Ibrahim (o da baş elmi işçi idi) institutda işləyən yeganə adam idi ki. maşını qaraja salıb bağladı və avtobusa minib Ibrahimgilə getdi. o birinin evi bu başında. Əminənin ölümü hamıya ağır təsir etdi. yuyundu. amma qollarının. sonra işə sürdü. çörək dükanına sürdü. institut işçilərinin uşaqlarının toy məclisinə və s.. 236 . əzab-əziyyətdən qurtarıb. Bundan sonra Tahirə də qorxdu.. ərinin buterbrodunu da yaddan çıxmasın deyə. üzünü qırxdı. iclas. bir sözlə. özü də qorxdu və sağlamlığına fikir verməyə başladı.) maşınla getmirdi. gah böyründə. Nə isə. nə də yeməyinə-içməyinə fikir verirdi və günlərin bir qəmgin günündə . Son xəbərlərin axırında diktor maraqlı bir məlumat verdi: – Bütün dünyada ən tənha ağac Böyük Səhranın Terer vahəsində bitən palmadır.üstünə qoydu. üç kilometri tez-tez addımlaya-addımlaya qaraja getdi. Məlik Əhmədli buterbrodu (pendir-çörək idi) portfelinə qoydu. mehriban adamın heç qırx yaşı tamam olmamışdı.ötən yazın son günləri idi – az qaldı infarkt olsun. Ibrahimin arvadı yazıq Əminə axırı ki. kəpənəklərə həsr edilmiş oturaq həyat Məlik Əhmədlini vaxtsız qocaltmağa başlamışdı. nə piyada gəzirdi. kağız-kuğuzlarına da baxdı ki. əslində. onun üçün səhər idmanı idi. çünki tanış-biliş minirdi maşına. nümayiş. yas yerlərinə) və buna görə də institutda işləyənlərin çoxu Əminəni tanıyırdı. çünki başı kəpənəklərə o qədər qarışmışdı ki.. – dedi. həmişə hər yerə arvadı ilə birlikdə gələrdi (təntənəli iclaslara. Son zamanlar özünü nisbətən yaxşı hiss edirdi. sonra mətbəxdə divardan asılmış radionu yandırıb son xəbərlərə qulaq asa-asa uşaqlarla birlikdə səhər naharı elədi. Həmin yazıq Əminənin.

Məlik Əhmədli o yazığı yaxından tanımırdı. salamat qalırdı və Məlik Əhmədli bunu fikirləşib gülümsədi.Külək lap bərkimiş. qanı qaralanda. elə bil ki. kökündən dartıb çıxarırdı. elə bil. köməyə gəlirdi. Səhər radiodan eşitdiyi o tənha palma birdən-birə Məlik Əhmədlinin yadına düşdü və həmin palma tənhalığının miqyası ilə. Əminəni. Ibrahimgilin evi Bakının kənarlarındakı köhnə məhəllələrdən birində. kəpənək ömrü kimi bir şey idi. ünyetməzlikdən xəbər verirdi və həmin uzaqlığın. ömrünü lepidopteroqluğa həsr etmişdi. heçə dönməyi Məlik Əhmədlini sarsıtdı. bu oğlanlar. o kövrək kəpənəklərə heç nə edə bilmirdi. elə bil ki. Ibrahimgilin evinin arxa tərəfindən keçən elektrik qatarlarının səsi arasında nəsə bir yaxınlıq. o ətli-qanlı. gülərüz cavan qadını gözlərinin qabağına gətirdi və doğrusu. Zəhra. düz on səkkiz il idi ki. Məsələ burasında idi ki. hava da xeyli soyumuşdu və Məlik Əhmədli haçansa bir dəfə – deyəsən. ikimərtəbəli bir binada idi. həyətdə çadır qurmuşdular və Məlik Əhmədli çadıra girib tanımadığı adamların arasında oturdu. çox dərindən həyəcanlandı. Məlik Əhmədliyə elə gəldi ki. arvadların hönkürtüsü. bunlar hamısı artıq sona yetdi və Məlik Əhmədli fikirləşdi ki. Məlik Əhmədli universiteti bitirdikdən sonra. insan ömrü ilə iki günlük kəpənək ömrü arasında heç bir fərq yoxdur. bəlkə məhəbbəti də olub. bir uzaqlıqdan. bir münasibət var idi. məftillə Əminə adında cavan bir qadının ömrünün sonunu düyünləyirlər. yaxşı günü də olub. kəpənəklər özlərinə elə yer seçirdi. yaxınların vay-şivəni bir-birinə qarışdı. ürəyi bərkdən döyünməyə başladı. qəribə idi. o gözəl qadının birdən-birə beləcə yox olmağı. Zəhra kəpənək bu boyda yer üzündə təkcə Ismayıllı dağlarında yaşayırdı. həmişə çətinə düşəndə. ünyetməzliyin müqabilində insan ömrü. yəni bu o deyən söz idi ki. Ibrahimlə yazıq Əminənin toylarının 10 illik yubileyi idi – gəldiyi evi axtarıb tapanacan əməlli-başlı üşüdü. o dəm o keçib gedən qatarların səsi. Külək az qalırdı nəhəng brezent çadırı qoparıb aparsın və dörd-beş oğlan brezenti məftil ilə dəmir dayaqlara bərkidirdi və Məlik Əhmədli də qabağına gətirib qoyduqları isti çaya limon salıb içə-içə həmin oğlanlara baxırdı. bundan xəbər tuturdu. əlbəttə. o zərif. amma o yüngül kəpənəklərə. yazıq Ibrahim də arvadının cənazəsindən bir az kənarda dayanıb qıpqırmızı qızarmış 237 . O yazıq Əminə dünyada nə gördü? Kim bilir. çünki Zəhra kəpənəyin qurdunun yediyi Məxməri çiçəklər təkcə o dağlarda bitirdi. yekə-yekə ağacları gövdəsindən sındırırdı. Məlik Əhmədli düz on səkkiz il idi kəpənəkləri öyrənməklə məşğul idi və bu müddət ərzində Zəhra kimi bir kəpənəyi dünya entomologiya elminə bəxş etmişdi. sevinci də olub. Məlik Əhmədli Yer kürəsində indiyədək məlum olmayan bir kəpənək növü kəşf etmişdi və həmin gözəl kəpənəyə rəhmətlik anasının və kiçik qızının adını qoymuşdu. əslində. bəlkə nəsə də görüb. işi düz gətirməyəndə kəpənəklər. yəqin ki. brezenti bərkitmirlər. əslində. amma hər halda. Yazıq Əminənin cənazəsini həyətə çıxardılar və Ibrahimin qapıbir qonşusu tarzən Abdulla tarı sinəsinə sıxıb gözlərini yumdu və yanıqlı bir «Segah» çalmağa başladı. elə gizlənirdi ki. bəlkə elə öz ərini sevirmiş. Ibrahimgilin evinin arxa tərəfindən elektrik qatarları keçirdi və indi də arabir o qatarların səsi gəlirdi. qohumların. o cavan. Külək get-gedə daha da bərkiyirdi və Abşeronda bu cür küləklər şiddətlənəndə bəzən taxtapuşları götürüb aparırdı.

professor Fazilzadə idi. cücü yaşayır və bu həşəratın. institutun şöbə müdiri. Məlik Əhmədligil Ibrahimlə yazıq Əminənin toyunun 10 illik yubileyinə gəlmişdilər. – Gördün də yazıq Ibrahimin başına nə iş gəldi? – Beləcə. o yaraşıqlı. bir qismi bitkilərin kökünü yeyir. qəbiristanlığa gedib Əminəni torpağa təhvil verəcəkdi. ötüb keçəndə hətta yeri bir az titrədirdi də və Məlik Əhmədli ötüb keçən o elektrik qatarının hərəkətini bu dəfə. əlbəttə. Məlik Əhmədli «yox» mənasında başını buladı və Uzun Cəfərqulu da bir söz deməyib açıq-aşkar narazılıqla ora-bura baxa-baxa. onda da həmin məclisdə tarzən Abdulla tar çalırdı. arvadların. Ibrahim də siqareti tullayıb əlləri ilə üzünü qapadı. yer üzündəki bütün insanlar həmin torpağa qarışacaqdı. bir qismi çürüntüləri yeyir.gözlərini yerə dikmişdi və titrəyən barmaqları arasındakı siqareti sumürə-sümürə tüstünü ciyərinə çəkirdi. sonra səs ötüb getdi və camaat yenə də cənazəyə baxdı. elə bil ki. paltar sərilən iri taxta sancaqlarla o örtüyü dörd tərəfdən də tabutun qıraqlarına bərkitmişdilər və Məlik Əhmədli də tabutun kənarlarındakı o iri taxta sancaqlara baxa-baxa həyətin bir kənarında dayanmışdı. sonra yaxın adamlar Əminənin cənazəsini çiyinlərinə qaldırıb irəli düşdü. Yerin üz qatındakı torpağın tək elə bircə kvadratmetrində mindən artıq həşərat.. Cənazənin üstünə yaşıl ipək örtük salmışdılar və külək götürüb aparmasın deyə. elektrik qatarından narazı halda başını buladı. adamları aralaya-aralaya başqa maşınlı bir kəs axtarmağa başladı. Məlik Əhmədlinin də ürəyinə nəsə kiçik bir yüngüllük gətirdi. Burada tabutu – o yazıq Əminənin cənazəsini maşına qoyacaqdılar. həyətə toplaşan camaat başını qaldırıb evin arxa tərəfinə baxdı. təəssüflə Məlik Əhmədliyə müraciət edən. Abdulla o yanıqlı «Segah»ı çalıb qurtardı. o gülərüz qadın tamam torpağa qarışacaqdı. bütün sinirləri ilə hiss etdi. amma xəstəxanadan sonra siqareti tərgitmişdi və cibində siqaret yox idi. Yer üzündəki həşəratların isə ən gözəli. Izdiham küçəyə çıxdı və üç-dörd yüz metr irəlidə dayanmış maşınlara tərəf getdi. Məlik Əhmədli küləkdən üşüyə-üşüyə bütün bunları fikirləşib bir siqaret yandırmaq istədi. o gözəl Zəhra kəpənəyin yüngüllüyü.. dost-tanış da maşınlara minəcəkdi. Yenə də arxa tərəfdən keçib gedən elektrik qatarının səsi gəldi və o səs qısa bir müddət Abdullanın çaldığı tarın səsini üstələdi. çiyinləri titrəyə-titrəyə ağladı. kəpənəklər idi və kəpənəklərin də içərisindəki ən gözəl kəpənək Zəhra kəpənək idi. qohum-əqrəbanın hönkürtusü. vay-şivəni daha da artdı. Bir azdan Əminənin cənazəsi torpağa tapşırılacaqdı və bir müddətdən sonra o cavan. yeyib-içən adamlardan biri də o yazıq Əminənin özü idi. Küçədə elektrik qatarlarının səsi nəinki eşidilirdi. Institutda təsərrüfat işlərinə baxan Uzun Cəfərqulu adamları aralaya-aralaya Məlik Əhmədliyə yaxınlaşdı və heç vaxt açılmayan boğuq səsi ilə: – Maşınlasan? – soruşdu. həyətə toplaşmış camaat da cənazənin ardınca getdi. necə deyərlər. O vaxt ki. bir qismi də bir-birini yeyir və Əminə də həmin torpağa qarışacaqdı. yeyib-içirdilər və deyib-gülən. deyibgülürdülər. – Maşını gətirmisən? – Yox. cücülərin bir qismi bitkini yeyir. 238 .

Kəpənəklər qatardan qorxmurdu. – Ə. qatar lap bir metrliyə gəlib çatanda yüngülcə yerindən qalxıb relslərin arasındakı taxtaya qonurdu. Musanın özünün də maşını var idi. sxemlərdə yüz dəfə. boynunun. vaqonlar sürətlə kəpənəyin başının üstündən keçib gedirdi. Küləyin əlinlən hərə bir tərəfdə daldalanıb dayanmışdı. cəmi bircə an Məlik Əhmədliyə elə gəldi ki. Cənazəni içinə xalça-gəbə döşənmiş açıq yük maşınına qoydular. Adamların bir qismi yüngül maşınlara mindi. – Sonra Məlik Əhmədlinin qolunu buraxıb iki əlilə də başındakı şlyapanı lap gözlərinin üstünəcən aşağı basdı. ən bədbəxt bir adamı kimi göründü. mənimkinin karbüratoru buraxdı. yaxşı bir karbürator ustası tanımırsan? Məlik Əhmədli qəbiristanlıqda daha artıq üşüyə-üşüyə başını buladı. Məlik Əhmədli başını buladı və Musa Bağırlı da tələsik uzaqlaşdı. ünyetməz bir uzaqlığa yola düşür və bu yol onu tənha palma ağacına çatdıracaq və hər şey. Camaat maşınların yanında dayandı.. – dedi...Professor Fazilzadə də qalın şüşəli çeşməyinin arxasından izdihama baxa-baxa uzaqlaşdı. o cümlədən. camaatla birlikdə avtobusda oturub qəbiristanlığa getmir. yuyulmuş paltarları sərmək üçün işlədilən iri taxta sancaqları qoparıb yaşıl ipək örtüyü tabutun üstündən aparsın. amma bir neçə gündən sonra həmin hisslər tamam keçib getdi. Ibrahim də həmin üstü açıq yük maşınına qalxıb cənazənin ətrafında ayaq üstə dayandılar. vicdan haqqı. iki-üç kişi örtüyü tabutun üstündə güclə saxlayırdı. tanımıram. amma bircə an. ayaqlarının. min dəfə böyüdülmüş kəpənək gözlərinə. Və az qalırdı ki. Ə. Musa Bağırlı da yüngül maşın tapa bilməmişdi. yüngül maşın tapmayanlar xüsusi sifarişlə gəlmiş avtobusa mindi və bu dəfə də cənazə aparan maşın irəli düşdü. o evin arxasından keçən elektrik qatarlarının səsi daha eşidilmirdi. molla da. – bu külək də o yazıq ölənin baxtındandı e!. qanadlarının. günlərin bir günündə laboratoriyada oturub yenicə izinə düşdüyü kəpənəyi (gələcəyin gözəl Zəhra kəpənəyini!) öyrəndiyi vaxt birdənbirə bütün ömrü özünə boş və mənasız göründü. hətta o gözəl kəpənəklər də əbədi bir keçmişdə qalacaq. külək aparmasın və: – Ə. avtobusa minib qəbristanlığa gəlmişdi və indi bir əli ilə Məlik Əhmədlinin qolundan tutdu. Külək qəbristanlıqda lap fironluq edirdi. Iri kağızlara tikilib laboratoriyanın divarlarından asılmış quru kəpənəklərə. ona elə gəldi ki. Altı-yeddi il bundan əvvəl. başının hissəciklərinə baxdı və o zaman Məlik Əhmədli özü özünə dünyanın ən miskin. o biri əli ilə də başındakı şlyapanın kənarından yapışdı ki. ayrı-ayrı şəkillərdə. yaxın kişi qohumlar. həmin elektrik qatarına minib əlçatmaz. ə? – Bunu da baş elmi işçi Musa Bağırlı soruşdu. qalan maşınlar da onun ardınca qəbirirstanlığa tərəf tərpəndi. sonra gözəl Zəhra kəpənəyi kəşf etdi. yəni ki. – Ə.. – Maşının var. dünyada kəpənəklə məşğul olmaqdan əbləh bir iş yoxdur. kəpənək yenə də yüngülcə qalxıb bayaqkı yerinə qonurdu və Məlik Əhmədli cənazənin ardınca gedəgedə bir anlıq təsəvvüründə göz işlədikcə uzanıb gedən dəmir yolu relsinin üstünə qonmuş o ağappaq kəpənəyi gördü. bu həyat nə mənasızdı!. Məlik Əhmədli avtobus pəncərəsindən küçənin aşağı başında Ibrahimgilin evinə sarı baxdı. amma hər dəfə belə yerlərə gəlmək lazım olanda maşını xarab olurdu. relsin üstünə qonurdu. 239 .

bu küləyi də yaddan çıxarmışdılar. qısa bir müddətə olsa da. ürəyində nəsə bir narahatlıq var idi. çünki yenə də üşüməyə başlamışdı. bu vıyıltı içində elektrik qatarlarının güclə eşidilən səsi də daha Məlik Əhmədlini narahat etmirdi. dinozavrlar zamanının nəhəng kəpənəyi kimi. bir-iki gün keçəcəkdi. ağrıdığı üçün hərdən kip-kip qırpa-qırpa dovşanlardan danışmağa başladı və Ibrahim. ikimərtəbəli binanın üstündən uçub qaranlıqda yox oldu. Məlik Əhmədli də evə qayıtmaq istəyirdi. – dedi və Məlik Əhmədli də həyətə girib mağarda oturdu.Əminəni torpağa tapşırdılar. elə bil ki. 240 . üşüyürdü. Burada təəccüblü. dərdini yadından çıxarmışdı və Məlik Əhmədli də Ibrahimin sözünü kəsib onu yenidən öz dərdli dünyasına qaytarmaq istəmirdi. Camaat yenə də eyni minvalla maşınlara doluşdu və hamı geri qayıdıb Ibrahimgilin evinin qabağına yığışdı. sonra o boyda brezent çadırı təzədən göyə qaldırdı və çadır elə bil ki. Kim bilir. Məlik Əhmədli getmək istəyirdi. mağarın dəmir qurğusunu tir-tir titrədirdi. brezent çadırın boş yerlərini şappıldadırdı. o heyrətamiz görüş olmayacaqdı?. həmin gecə Məlik Əhmədli Ibrahimgildə ləngiməsəydi. amma o dəm Ibrahimin qıpqırmızı qızarmış gözlərində o qədər dərd. bu dəfə də dovşanlardan elə maraqlı şeylər danışırdı ki. elə bil. həmişə olduğu kimi. on ikinin yarısına ancaq gedib çıxacaqdı.. amma Ibrahim qoymadı: – Məni tək buraxmayın. Ibrahim də hamını həyətdəki mağarda qurulmuş məclisə dəvət edirdi. dovşanlarla məşğul idi və bütün bu müddət ərzində yorulmadan yeni dovşan cinsi yetişdirmək üzərində çalışırdı. amma bayaq yaşıl ipək örtüyü dörd tərəfdən də tabutun üstündə tutub saxlamış o taxta sancaqlar heç cürə yadından çıxmırdı. Ibrahim də elə ürəkdən danışırdı ki. camaatla bir yerdə çıxıb getsəydi. evlərinə də buradan xeyli yol idi. yəqin ki. hətta üşüməyi də. sabah yuyub həmin taxta sancaqlarla zivədən asacaqdılar və burada qeyritəbii nə var ki? Mağarda söhbət elə gətirib çıxardı ki. yaxud prokatdan götürməyiblərsə) ola bilsin ki. küçədə dayanmaq mümkün deyildi. gecə saat on birə. küləyin beləcə qıy vurmağı da. amma əksəriyyət üzrxahlıq edib gedirdi və həyətə ən yaxın adamlar girirdi. brezent çadırı bir göz qırpımında məftillərdən qoparıb göyə qaldırdı və aparıb Ibrahimgilin ikimərtəbəli binalarına çırpdı. bəlkə heç o ağlasığmaz hadisə də baş verməyəcəkdi. yenə paltarlar yuyulacaqdı və yuyulmuş paltarlar həmin sancaqlarla zivədən asılacaqdı. yaşıl ipək örtüklə. cəld heyvanların ağlına məəttəl qalırdı. tarixə qədərki dövrlərin. Ibrahim iyirmi beş ildən artıqdı ki. elə bil. azalmışdı. Külək elə qıy vururdu ki.. Ibrahim qızarmış gözlərini. adam bu uzunqulaq. xalı-gəbə ilə birlikdə evə qayıtmışdı. vaxtı da. yaxud xüsusi mənası olan nə vardı ki. o taxta sancaqlar da yəqin ki. Hava tamam qaralmışdı və külək də elə şiddətlənmişdi ki. Bu zaman külək birdən-birə elə qıy vurdu ki. Məlik Əhmədliyə təsir edirdi? Mağarda Məlik Əhmədligilin qarşısındakı mizin üstünə ağ süfrə salınmışdı və elə bu süfrənin özünü də (əgər qonşudan. amma mağarda oturanlar Ibrahimə elə diqqətlə qulaq asırdılar ki. Adamlar bir-bir Ibrahimə yaxınlaşıb başsağlığı verirdi.. kədər var idi ki.

kimi həyətdən çıxıb yuxarı tərəfə. təbii ki. Məlik Əhmədli kepkasını gözünün üstünə çəkib boynunu bədəninə qısmışdı və çətinliklə nəfəs ala-ala üzü küləyə gedirdi. o cür kobud və eybəcər kəpənək ola bilməzdi. hətta tarixə qədərki dövrdə də o cür kəpənək olmamışdı və heç vaxt da olmayacaqdı. çünki o cür ağır. yalnız bircə sərnişin vaqonun yuxarı tərəfində pəncərənin yanında oturub şüşənin arxasından ora-bura baxırdı. özü də bilmədən binanın arxa tərəfinə sarı getdi. amma həmin ağlasığmaz görüş. yaxud trolleybusa. nigarançılıq. əlini plaşının yaxasından içəri salıb üstündən sinəsinin sol tərəfini ovxaladı – nəsə ürəyi sancırdı və bu sancı Məlik Əhmədlinin bütün bədənini qəribə bir qorxuya. sürücü qapısının pəncərəsindən isə tramvay sürücüsünün başının ardı görünürdü. qonşular özlərini güclə öz qapılarına yetirdilər. çənəsi çox nazik. bu sərnişin haçansa – qırxıncı-əllinci 241 . Bakının əsas hissələrində daha tramvay olmadığı üçün. elə bil. yox. qənd-qabını. soruşasan ki. Srağagünün bütün təfərrüatı bundan ibarət idi. həmin heyrətamiz hadisənin başlanğıcı hələ irəlidə idi. heç vaxt. sonra da damların üstündən uçurduğu o brezent çadır Məlik Əhmədlinin yadına düşdü. sifətinin quruluşu üçbucağa bənzəyirdi. külqabını yerə çırpdı. heç olmasa. paltarı da qəribə idi. Ibrahimgilin binasının arxa tərəfindəki küçə tamam bom-boş idi və həmin küçənin aşağı hissəsində dəmir yolu gedirdi. bu alçaqboylu. Tramvayın içi bomboş idi. kiminin şərfini boğazından çıxardı. təskinlik vermək vaxtı deyildi. naziksümüklü adamın qəribə. Tramvayın həmin yeganə sərnişini gözlərini pəncərə şüşəsindən çəkib diqqətlə Məlik Əhmədliyə baxdı və Məlik Əhmədli bu adamın gözlərində çox dərin bir narahatlıq. Bayaq küləyin birdən-birə qaldırıb divara çırpdığı. elə bil. dəmiryoluna gəlib çıxıb. elektrik qatarları buradan keçirdi. daha Ibrahimlə sağollaşmaq. Tramvayın hara getdiyini bilmirdi. yerində rahatlanıb dərindən nəfəs aldı. Məlik Əhmədlinin. alnı isə geniş idi. amma sonra başa düşdü ki. qeyri-təbii bir görkəmi var idi. hətta boğazını da gömgöy göyərtmişdi. nə də bir adam gedirdi ki. kiminin papağını apardı. Məlik Əhmədli beləcə çətinliklə qarşıdakı tinə çatdı və birdən ona elə gəldi ki. hətta.Külək mağarda uzun mizin üstündəki çay stəkanlarını. Məlik Əhmədli o yeganə sərnişindən üç-dörd skamya aşağıda oturdu və fikirləşdi ki. bütün sifətini. uzaqbaşı bilet pulunu sürücüyə verəcək. kürsüləri aşırdı. tinin qabağındakı küçədən tramvay yolu keçir və elə bu vaxt. o cür nəhəng. sifarişlə (bəlkə elə doğrudan. saqqalının tükləri çox sıx olduğuna görə. uzaqbaşı taksiyə minə bilərdi. qapısı açıldı və Məlik Əhmədli də tramvaya mindi. saxlayasan. hər halda. Küçədən nə bir maşın keçirdi ki. işıq söndü və ağız deyəni qulaq eşitmədi. Son on beş-iyirmi ildə tramvaya minmədiyi üçün və ümumiyyətlə. nədənsə. qayğı oxudu və ümumiyyətlə. şəhərə tərəf gedirdi və Məlik Əhmədli irəlidəki böyük küçələrdən birində düşüb beşinci mikrorayona gedən avtobusa. kimi aşağı tərəfə dağılışdı və Məlik Əhmədli də bu yerlərə yaxşı bələd olmadığı üçün. amma. o yerə ki. oradan elektrik qatarları keçirdi. vahiməyə bürüyürdü. ağ süfrəni uçurub mağarın dəmir qurğularına ilişdirdi. bilet vəsiqəsi yox idi və tramvayın içində də bilet almağın qaydasını və qiymətini bilmirdi. tərtəmiz qırxılsa da. sifarişlə idi?) tramvay gəlib düz tinin ucunda dayandı. avtobus dayanacağı hansı tərəfdədi.

Sərnişin elə tələsik danışırdı ki. yəni... Məlik Əhmədli bu sözlərə lap mat qaldı. Oldu! Siz insansız! Bütün bu qəribəliklərə baxmayaraq.. boğazına bağlamışdı. Xeyr!. əlbəttə. kimsə başqa bir adam da var. eləcə birdən-birə öz yerində yox oldu və Məlik Əhmədli ilə üzbəüz oturdu. lakin ən qəribəsi onun dediyi sözlər idi. Ola bilər!.. bu sualı eşitmədi və – Insansız!... Bu adam kim idi. – Siz insansız!. Sərnişin eyni tələsikliklə: – Yaxşı! Yaxşı! – dedi. durmaq və gəlmək deyildi. kəpənəklər barədə fikirləşmirdi və bir də ki. baxdı və birdən xalis bir qorxu ilə: – Məndə işiniz olmasın!. Məlik Əhmədli təəccüblə: – Mənimləsiz? – soruşdu və tramvayda o tərəf-bu tərəfə baxdı ki. Sərnişin elə bil ki.. ümumiyyətlə. – dedi – Məndə işiniz olmasın!. Mən yanılmışam! Hə. bu..illərdə – yuxuya getmişdi və indi. nə idi? Necə oldu bir göz qırpımında Məlik Əhmədliylə üzbəüz oturdu? – Yox!.. O qəribə sərnişin: – Yox! Yox!. doğrudan da. sonra birdən-birə zəndlə Məlik Əhmədliyə baxdı və: – Nə kəpənək? – soruşdu. Məlik Əhmədli bütün bu əhvalatdan əməlli-başlı xoflana-xoflana və ürəyi də şiddətlə döyünə-döyünə: 242 . şərfi.. durub onun yanına gəlmədi. Getməliyəm? Hə?. Insansız!. Məlik Əhmədlinin fikirləşməyə. ürkəklik var idi. – Hə. bu adam – ömründə görmədiyi. hətta təəccüblənməyə. Niyə? Məlik Əhmədli belə başa düşdü ki. amma. Sərnişin elə bil ki. tramvay vaqonunun zəif işığında da par-par parıldayan qara rezin qaloşu da ayaqqabısının üstündən ayağına keçirmişdi. gözbağlayıcı idi. – Xeyr!... bu adam nəsə ruhi xəstədir. Mən kəpənək deyiləm!. axı. sərnişin bu dəfə də özü özü ilə danışır və fikirləşdi ki. bəlkə. Kimdir?. heyrət etməyə. sərnişinin sözləri Məlik Əhmədliyə gülməli göründü və gülümsəyib: – Bəs siz kimsiniz? – soruşdü. – dedi. – dedi – Nə bilim? – Və hiss etdi ki. görünür. Həmin adamın səsində açıq-aşkar bir məzlumluq. Məlik Əhmədliyə baxdı. Sözləri elə tez-tez deyirdi ki... amma bu zaman həmin sərnişinin birdən-birə onunla üzbəüz oturduğunu gördü.. yəni 1986-cı ildə yuxudan ayılıb həmin köhnə dəbli makintoju... tanımadığı bu adam Məlik Əhmədli ilə kəpənəklərin yaxınlığını hardan bilirdi? Bu qəribə sərnişin: – Getməliyəm mən? – soruşdu – Necə bilirsiniz?.. tramvay əvvəlki kimi bomboş idi və Məlik Əhmədli: – Mənim sizinlə nə işim? – dedi. qalstuku təzədən əyninə geymiş. Ola bilər!. – dedi... kimdənsə çəkinirdi. harasa tələsirdi və eyni zamanda. sirk artisti idi. – Hə!. yaxud narazılığını bildirməyə vaxtı qalmırdı və bu dəfə də çiyinlərini çəkib: – Bilmirəm. ürəyi şiddətlə vurmağa başlayır. Vaxtım yoxdur!... çünki bu dəm. Onda deyin! Tez deyin!. elə bil.

hərdənbir zəng çalıb relslərin üstü ilə taqqataraq gedən bu tramvayın içinə girdi. – dedi. elə bil ki.. bəlkə cin idi.. nazik çənəsinə baxa-baxa başa düşdü ki. bayırın o küləyini yardı.. bu duyğu.. Tələsirəm axı!. Tez deyin!. Ikincisini də deyin!.. Məlik Əhmədli Zəhra kəpənəyin yüngüllüyünü hiss etdi. Deyin!. amma burasını tam aydınlığı ilə hiss edirdi. Deyin!.. Deyin!. axı!. – Dəqiq deyin! Dəqiq! Dəqiq! Deyin! Neçə il? Məlik Əhmədli: – Yüz. min il. Sərnişin... fikirləşməyə qətiyyən vaxt qalmırdı və bu zaman elə bil ki.. Deyin! Məlik Əhmədli ağzını açırdı desin ki. axı...... – Tez eləyin!. Tez eləyin!.. duyurdu ki. bu qəribə görüş. iki istəyinizi. elə bil.. hətta bir səksəkə içində baxan iri qara gözlərinə. Deyin istəyinizi!... Tez deyin!.. bu tramvay da real idi. Mənim vaxtım qurtarır!. Bir.. Get-gedə sərnişin daha artıq tələsirdi və sözləri də daha artıq bir sürətlə deyirdi. bu qəribə sözlər. iki istəyinizi yerinə yetirməliyəm!.. – dedi və onun bir az xırıltılı səsində bir tərəfdən hökm. Tələsirəm!. Tez eləyin!.. onun payına dünyanın ən qəribə bir qisməti düşüb. Sərnişin: – Bəs ikincisi? Bəs ikincisi? – soruşdu.. enli alnına. bu sərnişin kim idi. elektron maşın idi.. doğrudan da. mütləq nəsə deməlidi və bu görüş adi görüş deyildi. Tez!.. özü ilə bir sakitlik gətirdi.. incəliyini duydu və bu hiss. şüşədən başının ardı görünən o sürücü də real adamdır və Məlik Əhmədli hər şeyi dəqiq görür. bir tərəfdən də açıq-aşkar yalvarış hiss olunurdu. sövq-təbii əlini ürəyinin üstünə qoydu və heç özü də gözləmədiyi halda: – Çox yaşamaq istəyirəm. Deyin!. Sərnişinin danışığının sürəti Məlik Əhmədliyə də sirayət etmişdi və bu sürətin müqabilində.. Iki arzunuzu deyin!.. Sərnişin: – Deyin!. Yox! Iki. Istəyinizi! Istəyinizi deyin!. Mən tələsirəm!. naməlumluq yoxdur. bu. Min il yaşamaq istəyirəm.. zərifliyini. amma bu zaman birdən-birə ürəyi bərk sancdı. bəlkə başqa bir planetdən uçub gəlmişdi. – dedi – Yox. – Deyin!.. Bəlkə Məlik Əhmədlinin özünün psixikası xarab olmuşdu və bütün bu oyun.. Məlik Əhmədli: 243 . Ikinci istəyinizi deyin!. lap gəlib Məlik Əhmədlinin həyəcandan titrəyən əlinin üstünə qondu. tələsik: – Neçə il? – soruşdu.. – Deyin!. axı. – Tez eləyin!.. Mən onları yerinə yetirməliyəm!. Axı... Tez! Mən tələsirəm.. Məlik Əhmədli qarşısında oturmuş bu narahat sərnişinin ürkək-ürkək. heç bir duman yoxdur. mən sizin istəyinizi.. bir dənə də kəpənək kəşf etmək istəyirəm. real bir aləm idi. şeytan idi – Məlik Əhmədli bunu bilmirdi. iki.. Hə? Yox!. bu tələsiklik onun özünün xəstə təfəkkürünün məhsulu idi? Yox.. – Tez eləyin. gözəl Zəhra kəpənək. Iki arzunuzu deyin! Tez eləyin! Tələsirəm!...– Nə deyim? – soruşdu və mindikləri tramvay vaqonunda sürücünün qapısına tərəf baxdı: qapının şüşəsində sürücünün başının ardı görünürdü və ətrafda hər şey öz həmişəki adiliyində idi.

görəcəkdi. tullanmaq istədi. həqiqətdir: bax. çünki bu günə qədər əbədi bir keçmişdə qalmış o uzaq illərdə – on yeddi-on səkkiz yaşlarında özünü necə hiss edirdisə. haçansa onun sürdüyü tramvayda dünyanın ən möcüzəli bir görüşü baş verib... elə bil ki. beləcə yüngül hiss etməmişdi.– Daha ikincisi yoxdur. hətta elə bil ki. səhərdən bəri yerində əyləşib tramvay sürən o sürücü kimi. normal ağla sığışan iş deyildi. Həmin gecə Bakının nisbətən geniş küçələrindən birində tramvaydan düşəndən sonra heç bir trolleybusa. sonra çətir kimi yuxarı qalxdı. özü öz cismində o gözəl Zəhra kəpənəyin yüngüllüyünü duydu. daha artıq bir şövq gətirdi və Məlik Əhmədli beşinci mikrorayona aparıb çıxaran uzaq bir yolu pay-piyada getməyə başladı. Məlik Əhmədli əli ilə alnının soyuq tərini sildi. ona elə gəldi ki. bu isti bütün bədəninə bir hərarət gətirdi. qılçının. axı. avtobusa. bütün bədəni birdən-birə cavanlaşıb. sonra. axı.. onun hissləri bu görüşü qəbul edirdi. Ikincini sabah deyərsiz! Axşam saat doqquzda! Gözləyəcəyəm sizi!. sərnişinin ayaqları yerdən üzülüb.. bədənində bir kəpənək yüngüllüyü var. – Olsun!. Ikinci istək də olmalıdır!. yüngülcə – lap o Zəhra kəpənək kimi! – Məlik Əhmədliyə toxundu. elə bil. Şiddətli külək əsən o payız gecəsi Bakının beşinci mikrorayona qalxan küçələri bomboş idi və həmin bomboş küçələrdən keçərək evinə gedən Məlik 244 . bütün bunlar qarabasma deyil. Yox. – dedi və doğrudan da. bütün bədənini beləcə qıvraq. heyrətamiz.. ağlı. Vaxt yoxdur!. əksinə. neçə illər idi ki. əvvəlcə sol əli ilə tramvayın əltutanından yapışdı və Məlik Əhmədli açıq-aşkar bir dəqiqliklə gördü ki. Birinci istəyiniz yerinə yetdi! Hə? Oldu! Yerinə yetdi!. axı. Tez eləyin!. indi də özünü eləcə hiss edir. taksiyə minmədi və Abşeronda qopmuş bu şiddətli külək də Məlik Əhmədlinin həvəsini azaltmadı. həmişəki kimi. O sürücü iş vaxtını qurtarıb öz evinə gedəcəkdi.. Məlik Əhmədliyə elə gəldi ki. neçə illər idi ki. onlar da hər şeyi real hesab edirlər. bir sözlə. Yox!. Məlik Əhmədlini soyuq tər basmışdı. o boş tramvayın içində Məlik Əhmədli qəflətən başa düşdü ki... Ikincisi də olsun!. dəlidirlər. tramvayın içində yanan bu zəif elektrik işığı kimi. özünü ayıltmaq üçün. beləcə rahat və sinədolusu nəfəs almamışdı. zəkası isə bunu heç cürə qəbul edə bilmirdi ki. bu külək. nə işi vardısa. bu. elə bil. Sərnişin sürətlə bu sözləri deyib eyni sürətlə də ayağa durdu. qaçmaq. yatacaqdı.. O gecəyarısı. ağlasığmaz idi. Mən getməliyəm!. bədəninin qanı dəyişir və həmin təzə qanın istisini duydu. alnını ovuşdurdu və bu zaman birdən-birə onun ürəyinin döyüntüsü kəsildi.. Bu duyğu da indicə baş vermiş görüş kimi. bayırda əsən o külək kimi. dəlilər də özləri bilmirlər ki. sonra Məlik Əhmədli gözlərini sərnişinin asılı ayaqlarından çəkib sifətinə baxmaq istəyəndə sərnişin artıq tramvayda yox idi. tramvay biletinin pulunu təkcə elə peysəri görünən o sürücüyə verməyi də yadından çıxardı. axı. yuxudan oyanmaq üçün. Məlik Əhmədli yerindən qalxıb hərəkət etmək.. oynaqlarının ağrısı yox oldu. Tez eləyin! Mən işimi-gücümü atıb ancaq sizinlə məşğul ola bilmərəm ki!. taqqataraq gedən bu tramvay kimi. heç bir normal təfəkkür bu tramvay görüşünü qəbul edə bilməzdi və Məlik Əhmədli fikirləşdi ki.. həmişəki kimi yeyəcəkdi. amma heç vaxt bilməyəcəkdi ki. Qolunun. onun başına heç bir fikir girmirdi.

plaşını çıxarıb mətbəx kürsüsünün üstünə atdı. bəs həqiqəti necə deyəydi? Mətbəxin işığını söndürüb yataq otağına keçdi. bu min il əhvalatına heç kim heç vaxt inanmayacaq. anadan olduğu dəqiqədən etibarən. yeri soyuq idi. öz sənətini ürəkdən sevən lepidopteroloq. vəfasızlığı da – hər şeyi o tələsiklik əmələ gətirirdi. Insan ömrü o qədər qısa idi ki. hər şeyi – paxıllığı da. amma bu soyuqluğun özü də bir sağlamlıq ovqatı gətirirdi və həmin ovqat içində gözəl Zəhra kəpənək yenə də Məlik Əhmədlinin yadına düşdü. amma bu dəhşətli tələsiklik var idi və əslində.. amma bunu da istəmirdi ki. üstəlik də siqareti beləcə sümürüb tüstünü ciyərlərinə çəkdiyini görsəydi. Məlik Əhmədli eyvandan içəri qayıtdı: belə bir gecədə yatmaq istəmirdi. yırtıcı bir heyvan öz şikarını gözləyirdi. bunu cismən hiss edir. o dəm gizli bir xəzinə idi və həmin xəzinə. fikirləşmək və gözləmək üçün insanların vaxtı çatışmırdı. namərdliyi də. çünki Məlik Əhmədliyə elə gəlirdi ki. Tahirə oyanıb gəlib «–Niyə yatmırsan? – soruşsun. duyurdu və qırx yaşlı elmlər namizədi. indi küçədə kimsə olsaydı. hardan ağlına gələydi. az qalardı ürəyi getsin. bu min ildə hələ nə qədər gözəl kəpənəklər kəşf olunacaqdı.Əhmədli dünyanın beləcə heyrətamiz. insanları yataqdan çıxarıb öz ritminə salacaqdı. Tahirə indi ərinin beləcə yüngül pencəkdə eyvana çıxdığını.. səhərin gözü açılan kimi hücum edəcəkdi. təmkinindən xəbər verirdi. güzəranında indiyədək heç vaxt hiss etmədiyi bir tələsiklik duydu.. yerinə girdi və o saat da yatdı. yuxulu-yuxulu qapını açıb: – Nə gec qayıtdın? – dedi. indi küçələr beləcə bomboşdur. elə bil ki. gülümsədi. bax. səssizcə soyunub yerinə girdi. xəsisliyi də. Məlik Əhmədli bir yeniyetmə çevikliyi ilə pilləkənləri birnəfəsə qalxıb evə girəndə uşaqlar çoxdan yatmışdı. siqareti pencəyinin ətəkləri arasında yandırdı və dərin bir qullab vurub tüstünü ciyərlərinə çəkdi. Əlbəttə. demək olar ki. – Nə olub?» Tahirəyə nə cavab verəcəkdi? Belə bir gecədə yalan danışmaq istəmirdi. onu beləcə paypiyada gedən görüb həmin sirdən xəbər tutardı. hamısı sönmüşdü. qaz plitəsinin yanındakı kibriti götürüb həyət eyvanına çıxdı. Bu sirr. Yeni tikilmiş mikrorayon binalarının pəncərələrinin. Külək qıy çəkib vıyıldayırdı və bu külək vıyıltısı o dəm dünyanın əbədiliyindən və bu əbədiliyin özünün müqabilində belə. dünya entomologiya elminə Zəhra kimi bir kəpənək bəxş etmiş Məlik Əhmədli burasını da çox gözəl başa düşürdü ki. min ilin genişliyindən. elə bu dəmin özündə həmin tələsiklik bu yatmış binaların üstünü alıb pusquda dayanmışdı. Tahirə də əynində gecə köynəyi. – O yazığı dəfn elədiz? – soruşdu və verdiyi suala cavab gözləməyib yataq otağına getdi. min il yaşayacağını nəinki təfəkküründə dərk etmişdi. nankorluğu da. özünü saxlaya bilməyib ağlaya-ağlaya çığır-bağır salardı: «– Uşaqlarımı yetim qoymaq istəyirsən mənim?!» Tahirə nə biləydi. camaat səhər tezdən durub işə gedəcəkdi və Məlik Əhmədli bu yatmış binalara baxa-baxa yer üzərindəki bütün insanların gündəlik həyatında.. müdrikliyindən. yalnız Məlik Əhmədliyə məxsus idi. külək söndürməsin deyə. ağlasığmaz işinə indi tamam inanmışdı. elə bil ki. mətbəx dolabının yuxarı gözündən hərdənbir evinə gələn qonaqlar üçün saxladığı siqaretdən birini götürdü. tələsirdi və əslində. 245 . Bəlkə də insanların çoxunun bu tələsiklikdən xəbəri yox idi. bu bir sirr olub həmişə ürəyində qalacaq və yaxşı ki. Məlik Əhmədli mətbəxə keçdi.

Çarpayının soyuğu Məlik Əhmədlinin içinə sirayət etdi və bayaq qəbiristanlıqdakı kimi üşüdü. təkcə cırcıramanın yox. birdən-birə təsəvvüründə yaranmış bir mənzərəni. yəni yalnız gələcəyin insanları olacaqdı.. ya bəlkə neçə milyard nəsli dünyaya gəlib gedəcəkdi. onun beş yüz yaşı var! Yeddi yüz. sabahdan canlı bir tarixlə. o çəmən nəğməsini təkcə quşlar. bunu heç kim bilməyəcək. otlar da oxuyurdu. O gözəl kəpənək günəşin istisindən ləzzət ala-ala. ... Iki ovçu gəlib o gözəl kəpənəyin yanında. ya da bəlkə o gözəl Zəhra kəpənəyin nəsli tamam kəsiləcəkdi və həmin gecəyarısı beşinci mikrorayondakı evinin yataq otağında. bir göz 246 . canlı bir gələcəklə ünsiyyətdə olacaqlar. – Atalar yaxşı deyib. çəmənin səsinə qulaq asdı. o yaz çağı çəmənin rənglərini eləcə güldürən günəş şüaları da həmin nəğməni oxuyurdu. tamamilə. çiçəklər də. elə bil ki.. cücülərin də səsini. nə də Yazıq Ibrahimin bundan xəbəri var idi və onlardan heç kim və ümumiyyətlə. nəğməsini eşidirdi və elə bil ki. bu cavan adam.Əlbəttə. bir az nəfəslərini dərsinlər və əlbəttə.. birdən-birə Məlik Əhmədlini o uzaq gələcəyin xofu basdı. ünyetməz bir uzaqlıqda qalmışdı. – dedi.. minillik ömür müqabilində. Yer üzündə heç kim bilmirdi ki. nə uşaqlar olacaqdı. nə Uzun Cəfərqulunun. qəhvəyi. sapı çox qısa. çəməndə oturdu ki. yamyaşıl otların rəngindən sevinə-sevinə uçub gələrək qırmızı bir lalənin zərif ləçəyinə qondu.» Ikinci ovçu ürəkdən gələn bir təəssüflə: – Elədir. Lalə ləçəyinə qonmuş o gözəl kəpənək ovçuların ardınca baxdı-baxdı və: – Naşükür insanlar. Tahirə də narahat idi. güllər. – dedi. əlçatmaz. ömür bir iynədir. sonra yenə də Zəhra kəpənək onun gözlərinin qabağına gəldi: bu min ildə Zəhra kəpənəyin neçə milyon. bütün xırda böcəklərin də. əslində. o mənzərə içində kiçicik bir hadisəni. öz çarpayısında uzanmış Məlik Əhmədli qəflətən. Zəhra kəpənəyin duyğuları ilə hiss etdi. beş yüz ildən sonra – onu göstərib deyəcəklər ki.. Düzdü. narıncı. gah o böyrü üstə çönürdü və Məlik Əhmədli qaranlıqda ağ bənizi güclə sezilən Tahirəyə baxa-baxa fikirləşdi ki. nə Musa Bağırlının. O gözəl kəpənəyin cəmi üç günlük ömrü var idi. bax. gah bu böyrü üstə. .. bu böyük alim dünyanın ən böyük möcüzəsidir. o ovçuların kənardakı lalə ləçəyinə qonub qanadlarını yığmış o gözəl kəpənəkdən xəbəri olmadı. iki yüz ildən. cücülər yox... O zaman heç kim olmayacaqdı. bənövşəyi.. böcəklər...Külək yataq otağındakı pəncərənin şüşəsini titrədirdi. Ovçulardan biri o birinə dedi: – Belə rəvayət eləyirlər ki.. amma gələcəkdə – yüz ildən. göyümtül güllərin. çəməndəki sarı.. sonra ayağa qalxdı və yollarına davam etdi. O gözəl kəpənək təkcə bülbülün. nə professor Fazilzadənin. bu dünyada cəmi üç gün yaşayacaqdı və o üç günlük ömrün iki günü artıq həmin kəpənək üçün əbədi bir keçmişdə. dörd yüz il ömür sürmüş Musa peyğəmbər əleyhissəlam Turi-Sina dağının yaxınlığında bir daxmada yaşayırmış. Zəhra kəpənəyin gözləri ilə gördü. amma nə Tahirə olacaqdı. elə bil. qanadlarını yığdı. səkkiz yüz yaşı var! Və elə bil. Bir gün camaat Musaya tənə edir: «– Niyə özünə bir ev tikmirsən?» Musa əleyhissəlam belə cavab verir: «– Mənim nə ömrüm var ki. Ovçular ömrün qısalığı üçün ah çəkdi. hələ özümə bir ev də tikim!. çiçəklərin.

Zəhra da dünyada olmayacaq. Kamil də. o özü də həmin taxta sancaqlar kimi bir şeydir. siqareti plaşın ətəkləri arasında yandırıb eynilə Ibrahim kimi. insanlar gəlib-gedəcək. Məlik Əhmədli o qədər həyəcanlanmışdı ki. adbaad gözlərinin qabağına gətirəndə və fikirləşəndə ki. Zəhra dünyadan köçəcək. Aytən də. amma o özü elə hey yaşayacaq. ehmallıca otaqdan çıxıb mətbəxə gəldi. Kamil də. Tahirə hansı qayğıdan belə narahatdır? Birdən-birə adi adamların bütün qayğıları. bütün narahatlığı Məlik Əhmədli üçün kiçik. dovşanlarla kimsə – bir başqa alim məşğul olacaq.. lap yüz ildən sonra Adil də. professor Fazilzadə də. tanımadığıbilmədiyi kəslərin canlı soy kökü olacaq. əslində. çünki Adil də. o bomboş küçələr. Aytən də. sağlamlaşmış bədəni belə həmin həyəcana dözə bilmirdi. daha yataq otağında dayana bilmədi. onun bircə anın içində cavanlaşmış. qalacaq.. qaranlıq onu qovur. uşaqları bir-bir. Yazıq Ibrahim də bir gün bu dünyadan köçəcək. Məlik Əhmədlinin ürəyi az qalırdı sinəsindən qopub çıxsın və o. 247 . adi insandır.. uşaqları da yaddan çıxaracaq. çox qısa bir müddətdən sonra – əlli ildən. o tərəf-bu tərəfə çöndü və Məlik Əhmədli qaranlıq içində diqqətlə arvadına baxdı: Tahirə nəyin nigarançılığını çəkir. Aytən. naşükürlüyün ifadəsi kimi göründü. çünki insanlar Əminə kimi gəldi-gedərdi. baba olacaq.. qaçır. Tahirə niyə narahatdır. yaxud Zəhranı Adillə çaşdıracaq. qurtarmır və Məlik Əhmədlinin ürəyi darıxdı. sonra onların uşaqları.. mətbəx dolabının yuxarı gözündən yenə bir siqaret çıxarıb bayaqdan kürsünün üstündə atılıb qalmış plaşı elə gecə pijamasının üstündən əyninə geydi və həyət eyvanına çıxdı...qırpımlıq vaxtdan sonra Tahirə dünyada olmayacaq. Kamil. altmış ildən. Uzun Cəfərqulu da gedəcək. çox uzaq bir keçmişdə qalacaq. bir çatışmazlığı yoxdur. Beşinci mikrorayon binalarının bütün pəncərələri qaranlıq idi və bu dəm o qaranlıq pəncərə şüşələrinin arxasında yatmış adamların heç birinin xəbəri yox idi ki. ulu baba olacaq. hətta bu Musa Bağırlı da bu dünyadan gedəcək. başqaları. amma bu uzun tunel qurtarmır ki. həmin minillik ömrün yoludur. Kamili Aytənlə dəyişik salacaq. Məlik Əhmədliyə elə gəldi ki. çünki ona elə gəldi ki. sonra başqaları. amma o həmin taxta sancaqlar kimi qalacaq. kimsəsiz. eləcə bomboş. sonra o alim də köçəcək. elə bil. Zəhra da uzaq. çünki bu qədər insanı axıra qədər yadda saxlamaq yəqin ki. Bayaq tramvaydan düşəndən sonra beşinci mikrorayona tərəf getdiyi o bomboş küçələr yadına düşdü və Məlik Əhmədliyə elə gəldi ki. sonra Adil.. tuneldən çıxmaq istəyir. tənha. Suçlu bir hiss Məlik Əhmədlinin bütün içini ələ almışdı. Məlik Əhmədlinin bir-bir o qaranlıq pəncərələri gəzən gözləri həsrətlə doludur. Tahirə yenə yerində vurnuxdu. başqaları. Əminənin cənazəsinin üstündəki yaşıl ipək örtüyə sancılmış taxta sancaqlar Məlik Əhmədlinin gözlərinin qabağına gəldi və Məlik Əhmədli gözlərini yumub alnını ovuşdurdu.. əhəmiyyətsiz göründü. o ki. ürəyi bayaq tramvaydakından daha artıq bir sürətlə döyünməyə başladı və Məlik Əhmədli yerindən qalxıb soyuq çarpayısında oturdu. mümkün deyil və yəqin ki. sonra o uşaqların uşaqları. qaranlıq bir tunelə girib qaçır. dəhşətli bir xəyanət işləmişdi.. həyəcandan titrəyən barmaqları arasına aldı və sümürdü. nəfəsi tıncıxdı. sonra dünyadakı bir çox yad adamların. Məlik Əhmədli isə qalacaq və haçansa yəqin bu adamları yadından da çıxaracaq.

Musa Bağırlı artıq çıxıb getmişdi. elə bil ki. Həmin gecəni səhərə kimi yata bilmədi və əlbəttə. Iş vaxtı axıra çatanda Məlik Əhmədli də quru kəpənəkləri tamam bərpa edib qurtarmış. bu yuxusuz gecədən heç kimin xəbəri olmadı. ağlamaq tutsun. dünən Ibrahimgilin həyətində. Bütün mikrorayonu bürümüş həmin gecə qaranlığı Məlik Əhmədlinin ürəyini daha artıq sıxdı. evə apardı. sonra Zəhra ilə birlikdə həyətə düşdü. nəsə hiss etmişdi. gecəykən öz-özünə düzəlmişdi. fikrinə-xəyalına hopmuşdu. Bu elə zərif bərpaçılıq işi idi ki. görünür. tərtəmiz şəffaf suyu özünə çəkən kimi. elə bil. səhər tezdən zəndlə ərinin sifətinə baxdı və: – Sənə nə olub? – soruşdu. bilirdi ki. hər halda. küləyin bu bəd işindən. uzaq bir səfərə çıxır və o səfər dünyanın tanınmaz-bilinməz yerlərinədir. az qaldı onu lap uşaqlıq dövrlərindəki kimi. Və bütün bu müddət ərzində. onun ürəyində elə bir hiss vardı ki. amma bu sakitliklə bərabər.. sonra da instituta getdi. elə bil. sınmış qanadları. – dedi və çayla pendir-çörək yeyə-yeyə mətbəxin eyvana açılan qapısının şüşəsindən bayıra baxdı: külək gecəkinə nisbətən xeyli azalmışdı. o «Segah» institutun həndəvərində çalınmır və güclə süzülüb gələn o tar səsi dünənki günün zəif əks-sədasıdı. buna görə də hər şeyi əvvəldən axıra kimi özü etdi. o «Segah» da Məlik Əhmədlinin bütün bədəninə. o özü də yavaş-yavaş həmin uzaq və tənha palma ağacına çevrilir. qarajdan gətirib qapının ağzında saxladığı «Jiquli»yə mindi. Məlik Əhmədli. – Heç nə. əvvəlcə gedib Zəhranı bağçadan götürdü. Məlik Əhmədli özünə belə izah edə bilmədiyi bir sövq-təbiiliklə hiss 248 . mürəkkəbi yox. demək olar ki. Musa Bağırlının maşınının yanında saxladı (Musanın maşınının karbüratoru. Zəhranı bağçaya apardı. bütün günü həmin qurudulmuş kəpənəklərin bərpası ilə məşğul oldu.). yazıq Əminənin cənazəsi üstündə tarzən Abdullanın çaldığı o «Segah» uzaqlardan süzülüb gəlib laboratoriyada eşidilirdi. pis əməlindən xəbəri olmayan adam həmin quru kəpənəklərə baxanda heç nə hiss etməzdi. Məlik Əhmədlinin özünün içindən axıb gəlir. amma. Məlik Əhmədli onu laboratoriyanın texniki işçilərinə etibar edə bilməzdi. basma kağız mürəkkəbi.Yenə o uzaq səhradakı tənha palma Məlik Əhmədlinin yadına düşdü və ona elə gəldi ki. ayağı qopmuşdu. Axşam saat doqquza işləmişdi və dünənki sərnişinlə görüş yerini müəyyən etməsələr də. Institutdan çıxıb «Jiquli»yə mindi. yox. Tahirə deyəsən. Gecə külək Məlik Əhmədlinin işlədiyi laboratoriyanın pəncərəsinin gözlüyünü vurub açmışdı və ağ kağızlara (düzdü – o ağ kağızlar illərdən bəri saralmışdı) tikib laboratoriyanın divarlarından asılmış quru kəpənəkləri yerə tökmüşdü – quru kəpənəklərin bir qismi əzilmiş. Məlik Əhmədli. maşını yox idi.. Məlik Əhmədli: – Heç nə. bir qisminin qanadı sınmış. maşını institutun həyətində. əlbəttə. qopmuş qıçları mikroskop altında elə dəqiqliklə yapışdırıb bitişdirdi ki. oturub uşaqlarla birlikdə nahar elədi və Tahirə yenə də zəndlə ərinə baxıb: – Sənə nə olub? – soruşdu. laboratoriyanın divarlarından asmışdı. Məlik Əhmədli evdən çıxanda özünü sakit hiss edirdi (hətta özü də beləcə sakitliyinə təəccüb edirdi). qəribə idi.

soyuq dəymiş adi adamlar kimi burnunu çəkə-çəkə. axı? Nə üçün?. burnunu çəkdi. – dedi. Məlik Əhmədli «Jiquli» ilə iki dəfə dövrə vurub Ibrahimgilin evinin qabağından ötdü.. Həmişə deyirəm!.. tamam kəsdi. Gözləyə bilmirəm mən!. Sərnişin eyni tələsikliklə makintojunun cibindən kiçik «Biseptol» paketi çıxartdı. Məlik Əhmədlinin yanında oturdu və həmin dəqiqə də o qədər tez-tələsik deyinməyə başladı ki. geyimi də.. maşından düşdü. Məlik Əhmədli gəlib tramvay dayanacağına çatanda saat ona iki dəqiqə işləyirdi və hər şey çox gözlənilməz oldu. baş aç də!. tələsir.. Mənim ikinci istəyim odur ki. Insandan baş açmaq çətin məsələdir!.. min dəfə özözünə təkrar etmişdi: – Mənim.. Məlik Əhmədlinin ürəyi yenə də şiddətlə döyünürdü və o sərnişin də indi dünyanın ən məzlum adamına oxşayırdı. sonra bayaq maşına girdiyi kimi yox. daha artıq xırıldayırdı və burnunun ucundan da bir damla su sallanmışdı. bir-iki dəfə öskürdü. Tez eləyin!. öskürə-öskürə «Jiquli»nin qapısını açdı.. Oldu!... evdə nahar vaxtı da daima bu gecə görüşünü gözlərinin qabağına gətirmişdi və indi sərnişinə deyəcəyi sözləri. Tez eləyin!.. axırıncı həbi paketdən qoparıb tələsik uddu. heyrətlənməyə vaxtı qalmadı: – Niyə gecikirsiz. küləyin tamam zəifləməsinə baxmayaraq. belə. Gəl... – Sərnişin bu dəfə. Hə!. Özün gəl. qanını dəyişirdilər və bu dəyişməni duyduqca. elə bil ki... Bakının ən az adamlı yerlərindən biri idi və indi də. tamam özünü itirmişdi. Çox!.. maşın sürərkən də. təkcə səsi.. Yaxşı!. azı. həm də bircə anın içində baş verdi: «Jiquli»nin qapısı açılmadı.. – dedi. yorğun addımlarla tramvay yolu boyunca uzaqlaşıb gözdən itdi və o sərnişin uzaqlaşdıqca. dünən gecə getdiyi küçəni tapdı və maşını həmin küçə ilə üzüyuxarı.. – Yaxşı!. ayağının oynaqlarındakı o gözəl. bütün bədəninə bir rahatlıq gəldi. tramvay dayanacağına tərəf sürdü. o 249 .. Buralar. Deyirlər ki.. Ola bilər!. dünənki birinci istəyimi ləğv edəsiniz! Araya dərin bir sükut çökdü və həmin sükut içində soyuqlamış sərnişinin teztez burnunu çəkməyi eşidilirdi. Tez eləyin!... Oldu!.. – Mən getdim!.. Sərnişinin üçbucağa oxşayan sifəti də. baş aç!. qaranlıqda gözdən itdikcə Məlik Əhmədli bütün bədənində bir dəyişmə hiss edirdi. Mən deyirəm!... Tez eləyin!. bilmirdi nə eləsin.. amma dünənki sərnişin qabaq oturacaqda. – Və o sərnişin dünən tramvayda olduğu kimi.edirdi ki.. iri qara gözlərinin ifadəsi və işıltısı da – hər şey dünənki kimi idi....... Mənim işlərim var axı!. Özün gəl!. elə bil. dünənki tramvay dayanacağındadır.. Bilmirəm!. sonra o sərnişinin yadına düşdü ki. bütün bu tərəflərdə heç kim yox idi. elə bil ki. görünür. Məlik Əhmədlinin yenə də təəccüb etməyə. nəhayət.. – Deyin istəyinizi!. – Çox çətindi!. Işim çoxdur!. görüş yeri dəmir yolunun qarşısındakı tinin ucunda. Məlik Əhmədlinin ürəyinin döyüntüsü azaldı. Mən bütün vaxtımı sizə həsr edə bilmərəm ki!. Deyin!.. Mənim vaxtım yoxdur!. Həmin yeri maşınla tapmaq bir o qədər də asan olmadı. Çox!. Məlik Əhmədli bütün gün ərzində – laboratoriyada qurumuş kəpənəkləri bərpa edərkən də. elə bil... yüngülcə Məlik Əhmədliyə toxundu. Işim çoxdur!. sonra əlinin. özü özü ilə danışırdı. burnunu çəkdi və: – Deyin!.

ürəyi bir balaca sancdı. . kömək eləyəcək! Elə onun bu humanizmini də. – Hə!.. onun bu hərəkəti boynuma elə minnət qoyur ki. tələbə Murad İldırımlıya yox. – dedi. Məlik Əhmədli də dünyanın xoşbəxt adamlarından biri idi. Humanist bir insandır. bax. O. Və bu zaman Məlik Əhmədli qabaq oturacaqda qalmış boş «Biseptol» paketini gördü. tələbə irəlidə.. O dəm Məlik Əhmədlinin bütün varlığında həmişə ürək sancısına da. Bax. net xuda. – Gedin! Gözləyir sizi.. «Biseptol-480». sovet qanunundan dəm vurmağın axırı dünənki kimi olur! Gördün ki?! Qanun.. başuva dönüm sənin. bez dobra! Elə yaxşı oldu! Deyim sənə. bu xatirə də tamam keçmişlərdən uzun-uzun illərin arxasında qalacaqdı və Məlik Əhmədlinin yadigar saxladığı o «Biseptol» paketi həmişə bu xatirənin həqiqiliyini. – Nə oldu.Hər şey keçib gedir.. Və bu ağlasığmaz. İllər keçəcəkdi. . oçerkin bir epizodu eləyəcəyəm. sovet qanunlarını gördün? Tələbə cavab vermədi.. Hər şey keçib gedir. Boyun oldu ki. çox-çox əsrlər bundan əvvəl qədim filosof. mən tələsirəm. o gözəl və cavan katibə qızın və qızarıb şişmiş gözlərini eləcə çap elədiyi kağıza dikmiş makinaçı qadının yanından ötüb. hətta çox ərkyana bir minnətdarlıq var idi. dünyanın ən sadə və ən müdrik sözlərini deyib: .. deyim sənə. Məlik Əhmədli iki günün küləyindən sonra o gecə yarısı Bakıya yağan payız yağışının qoxusunu hiss edə-edə fikirləşdi ki. qaldırıb baxdı: işlənib qurtarmış adi dərman paketi idi. heç olmasa.Tahirə bu dəfə tamam rahat yatmışdı. sizsiz? – soruşdu. Muxtar Xudavəndə gözləmə otağının qapısını açıb özündən son dərəcə razı halda yuxarıdan aşağı tələbəyə baxdı və: – Keçin içəri.. ömrüm boyu bu minnətin altından çıxa bilməyəcəyəm! – Bu son sözləri deyəndə Muxtar Xudavəndə. – Mən də deyirəm... özü üçün sübut edəcəkdi. amma ürəyi yuxadan da nazikdir!. əslində. deyim sənə.. gedin yanına! Xudahafiz.əziz. Xosrov müəllim arxada müdirin kabinetinə addımladılar.. başuva 250 ... Xosrov müəllimə baxdı... bu qəzetlərdə yazılan döyül e.. o boyda vücudu var. Tələbə ilə Xosrov müəllim gözləmə otağından girib. – Kişiynən danışdım. bunnar kimdi belə? – Sonra çeşməyinin arxasından baxan boz gözlərini zəndlə tələbəyə zillədi. Rus demişkən. xəzan sarısı dünyanın ən gözəl kəpənəklərinin rənginə bənzəyirdi. oynaqlarındakı o ağrıya da çox səmimi. bu heyrətamiz əhvalat da artıq keçmişin xatirəsi idi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığının müdiri mizin arxasında oturub mətbəə iyi verən təzə qəzetləri oxuyurdu və içəri girənləri görüb: – Hə. çarpayısında uzanıb əllərini başının altında çarpazlamışdı və gözlərinin qabağına gələn həmin nar qırmızısı. içi pambıqla doldurulmuş qəhvəyi meşin qapını açdılar.. Müdirin boz gözləri gülümsədi: – Day bir də qanunbazlıq eləməyəcəksən ki? Tələbə cavab vermədi. deyim sənə. yaxşı epizod olacaq! Sözümü yerə salmadı! Amma. o sevimli ağrılar geri qayıtdı və Məlik Əhmədli burasını da hiss etdi ki. görəsən. nədənsə.

– Ninarmalnı! – Sonra sol əli ilə qıpqırmızı qızarmış boğazını ovxaladı. – Taun! Taun! Taun!. Bütün bu gözlənilməz hadisə o qədər qəflətən baş verdi ki. – Bu kimdi belə dedin? Əlbəttə. Və bu dəfə dünyanın ən gözlənilməz bir hadisəsi baş verdi: Xosrov müəllim yaşına və cansızlığına yaraşmayan bir cəldliklə. Əbdül Qafarzadə xırıldaya-xırıldaya Xosrov müəllimin barmaqlarından yapışdı. Əbdül Qafarzadə dünənki kimi soruşdu: – Atondu? Tələbə yenə cavab vermədi. Xosrov müəllim isə qopmurdu. sağ əlinin pəncəsi ilə Xosrov müəllimin sinəsinə zərbə endirdi və o zərbə elə güclü oldu ki. mənəm qanun! – Əbdül Qafarzadə sağ əlinin uzun barmağını öz sinəsinə tuşladı və bu adamdan çıxmayan bir açıqlıqla təkrar etdi: – Mənəm qanun! – Sonra Xosrov müəllimə baxdı. Nəhayət..dönüm! Qanun – adamdır! Bax. Xosrov müəllim var gücü ilə sıxırdı və var gücü ilə də qışqırırdı: – Taun! Taun! Taun!. indi sükut içində qarşısında dayanmış və gözləri indi nəsə xəstə bir işıltıyla işıldayan bu arıq və uzun kişi vaxtıyla – çox-çox illər bundan əvvəl Xıdırla bir məktəbdə işləmişdi və Xıdırla birlikdə həbs olunmuşdu. Makinaçı qadın üzünü tələbəyə tutub çığırdı: – Nə dayanmısan balqabaq kimi?! Gəl kömək elə də! Görmürsən öldürür?! Tələbə də Xosrov müəllimin qara plaşından yapışıb dartmağa başladı. nə də Xosrov müəllimin ağlına gələrdi ki. Səs-küyə makinaçı qadın. Əbdül Qafarzadə ayağa qalxa bildi. Xosrov müəllimin qızdırmalı adamlar kimi işıldayan gözləri böyüyüb az qalmışdı hədəqəsindən çıxsın və dayanmaq bilmədən var gücü ilə qışqırırdı: 251 .. amma Xosrov müəllimin taxta barmaqları Əbdül Qafarzadənin yoğun boğazından qopmurdu. kürəyi zərblə divara dəydi. dartıb boğazından qoparmaq istədi. Xosrov müəllimin isə barmaqları qopmaq bilmirdi.. katibə qız qaçıb kabinetə girdilər və ikisi də çığırbağır sala-sala.. tələbə yerində quruyub nə edəcəyini və nə deyəcəyini bilmirdi. boğduqca da gicgahlarının. heyvani bir ehtirasla Əbdül Qafarzadənin üstünə atıldı və hər iki əlinin arıq və uzun barmaqları ilə kişinin yoğun boynundan yapışıb var gücü ilə boğmağa başladı. yumruqları ilə qara plaşın içindəki sür-sümüyü döyəcləməyə başladı. taxta barmaqlar Əbdül Qafarzadənin boğazından qopdu və Xosrov müəllim səndirləyə-səndirləyə dal-dala getdi. boz gözləri ilə çeşməyinin arxasından diqqətlə ona baxan bu adam bədən tərbiyəsi müəllimi həmin Xıdır Qafarzadənin doğma qardaşıdır – onların ikisi də bunu bilmirdi. nə Əbdül Qafarzadənin ağlına gələrdi ki. Əbdül Qafarzadə: – Əclaf! – dedi. arıq boğazının damarları şişə-şişə qışqırmağa başladı: – Sənsən! Bütün müsibətləri başımıza açan sənsən! Məni öldürən sənsən! O tonqalı sən qalamışdın! Sən taunsan! Taun! Taun! Taun!. – Taunsan sən! Taun! Tanıdım mən səni! Taun! Taun! Taunsan sən!.

mizin üstündəki təzə qəzetlər də qıpqırmızı qızardı. o tonqal yanırdı. oğraşın dalına bir paz soxdurum ki. Əbdül Qafarzadə isə hələ də öz kabinetində ayaq üstə dayanıb qızarmış və o taxta barmaqların yeri ağrıyan boğazını ovxalaya-ovxalaya. zəng eləyib: «– Nə var. Su ağzından sıçrayıb ətrafa yayıldı. – Eybi yox!. avtobus gözləyənlər – kimi təəccüblə. xırıldayaxırıldaya öskürdükcə qan yaxasına.. mizin üstünə töküldü. bu işə çox təəccüb etdi... o gecə yarısı o tonqal isə eləcə yanırdı. elə sənin kitablarındı. məni görməkdən ötrü gözünün ucu axır. Hara baxırsan. Tələbə də Xosrov müəllimin ardınça qaça-qaça Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətindən çıxdı və hələ bundan sonra da bir müddət Xosrov müəllimin get-gedə uzaqlaşan səsi eşidildi: – Taun!. Fəxrimizsən də!. «– Sağlığın.. Bədurə xanım bərkdən qışqırdı: «Vaxsey!. – dedim. « – Taun! Taun! Taun!» – deyə qışqıra-qışqıra darvazanın bala qapısından adlayıb küçəyə çıxan uzun və arıq kişiyə baxdı..... Taun!. Kişi qan qusur!. kimi də ləzzətlə gülümsəyə-gülümsəyə iti addımlarla qışqıra-qışqıra gedən bu köhnə qara plaşlı.. dayanacaqlarda toplaşıb troleybus. – Və beləcə qışqıra-qışqıra da kabinetdən gözləmə otağına.. öskürəyi get-gedə artdı. sonra yenə alkoqolikləri söyməyə başladı. – bəsdi bu qədər yazdın-pozdun da. üzlərinə tüpürə-tüpürə içəri buraxmırdı. dizləri titrədi və taqətsiz halda özünü güclə kürsünün üstünə salıb oturdu və bu zaman ağzından qan açıldı.. boz gözlərindən dəhşətli bir qəzəb yağa yağa: – Əclaf! – deyirdi.. – qışqıra-qışqıra baş alıb getdi. Amma bir az istirahət elə.. – Taun! Taun! Taun!... onun ardınca qaçan gödəkboy. bu tərəflərdən qovurdu (bunlar həmin iki kişi və həmin qadın idi ki. . iki gün bundan əvvəl Dar dalanda Gicbəsərlə görüşmüşdülər və indi fəhmləri onları dartıb Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına gətirmişdi). – iş-güc qoyur ki. . kimi maraqla. nə yox. uzun və arıq adama. başuva dönüm sənin!.. Küçədən ötənlər.. yanırdı. Xosrov müəllim eləcə: – Taun! Taun! Taun! – deyə qışqıra-qışqıra gedirdi.» Guya ki. özü də afərin desin! Neqodyay! Bədurə xanım tələsik gözləmə otağından bir stəkan soyuq su gətirdi və Əbdül Qafarzadə hirslə stəkanı arvadın əlindən alıb iri qurtumlarla içməyə başladı və birdən-birə bərkdən öskürdü. .. Qarovulçu Əflatun Qəbiristanlıq Idarəsinin darvazası qabağında ayaq üstə dayana bilməyən üç nəfər – iki kişi və bir qadın – alkoqoliki söyə-söyə. O Muxtar Xudavəndənin........ Bakının küçələrində yenə də dəliyə rast gəliblər. o qurbağalar da eləcə quruldayırdı. o gün gördüm ki.. Taun!. 16 MÜRŞÜD GÜLCAHANI Ömründə mənə zəng eləyən deyil. maşallah.. ay Mürşüd.. yöndəmsiz oğlana baxırdı və yəqin hamı fikirləşirdi ki. gözləmə otağından Qəbiristanlıq Idarəsinin həyətinə çıxdı. Qarovulçu Əflatun üzünü alkoqoliklərdən çəkib..» « – Əşşi. ay Mürşüd məllim? Heç görükmürsən.. – dedi. Əbdül Qafarzadə az qalırdı boğulsun. 252 ...– Taun! Taun! Taun!.

gəlməsin?!). nə abır-həya bilir. sonra da durub çıxıb gedirəm evimə. o da keçir mətləbə. de Əbdül qardaşımıza. o saat bunun o atbalaxanım qızı: « – Tixo. zəmanə pis zəmanədir. bununla qohum olduq. içim. üzümə hırıldaya-hırıldaya deyir ki. Gedib otururam. adı Səlim Bədbindir (bir adam ki. bununla. Sonra deyəcəklər ki.canına bax!» Gərək mütləq bir işarə vursun. rüşvətxorsan. deyirəm. Islamzadə Qafarzadəyə yaltaqlanır. bütün Bakıya məlumdur. lakin vicdanım haqqı.. bunun dostudu. o Islamzadə ilə bu Qafarzadə canbir qəlbdirlər. daha mənim üzüm gəlmir (səndə üz varıydı ki. öz nazirindən elə çəkinmir ki. Nə deyəsən bu vicdansıza? Eh. sən Allah. lakin əlac nədir. Allaha şükür. Islamzadəni deyirəm. nəşriyyat müdiri hara. bir də buralara gəlmə!» Lakin. bilirəm axı. Bakıda bilməyən yoxdur! Lakin nə edəsən. elə-eləcə Mürşüd deyərdi. Uşağa da bunun adını qoyublar. sən də kommunistsən. fırıldaqdı. Bizdə adını cavan yazıçı qoymuş sırtığın biri var. özü də tamahkarın. bunu da ki.. daha ondan nə gözləyəsən?). vicdansız onu da buraxmayacaqdı. onda nəşriyyatdan işdən çıx. ən böyük vəzifə Əbdül Qafarzadənin qohumu olmaqdı. var. Əvvəllər heç beş ildə bir dəfə mənim kitabımı plana salmırdı. qızı tapşırsın. deyərlər özünüz özünüzü çap eləyirsiniz? Hə? Noldu bəs sənin kommunistliyin. Mən də gəlib deyirəm. yenə beş ildən-bir kitabımı buraxırdı. Qafarzadədən çəkinir. hər il kitabımı salır plana. demirəm. çönüb oldu başqa adam. gözləyirəm görüm sözünün canı nədi. Azərbaycanda ən böyük vəzifə nazir-zad deyil. utanıb-qızarmır. mən də ona. gördüm ki. Özü də dünyanın işinə bax ki. – Abdulçik zanimaetsə!» Özü də yanımızda oturub başlayır kitab oxumağa. – Özün nəşriyyatda redaktor işləyirsən. Ömər yazıq cıqqırığını çıxartmağa qorxur. Mürşüd müəllim (əvvəllər mənə müəllim-zad deməzdi. ay riyakar?! Işə bax də. təxəllüsünü «Bədbin» qoysun. məlul-məlul mənə baxır. Sənnən bir kommunist kimi danışıram!» Yalançının atasına lənət! Səndən kommunist olar. Viranə qalsın belə vəzifə! Mən boyda adamın gedib oğlumun – yeganə ovladımın evində bir stəkan çay içməyə ixtiyarı yoxdur. əliəyrinin biridir. sarı. istedadlar qalıb bir tərəfdə. çağırdı məni. o Ömər binəva Əbdül Qafarzadənin bu atbalaxanım qızına rast gəldi. vicdansız). özünüz özünüzü çap eləyirsiniz. day. bu Əbdül Qafarzadəylə qohum oldum (Allah kəssin belə qohumluğu!). Bir dəfə düz gözlərimin içinə dedi: « – Bilirsən nə var. hər dəfə «Abdulçik» eşidəndə. Neyləyim. dərd yarıdı! Hamısı cuhudların yazdıqlarıdı. alan olmur. Kitab da bir kitab ola. – deyir. 253 . özümü də nəşriyyatda pisikdirəcəkdi. Yazıların da. – Lap elə üzümə beləcə deyirdi vicdansız. elə ki. elə ki. çünki ikisi də bir yuvanın quşudur. mənim kimi yazıçını belələrinə möhtac eləyir. qızımı institutda filan müəllim kəsib. bu. Incimə e. rüşvətlə kitab buraxırsan. Bizim nəşriyyatın müdiri Islamzadə ki.. – Çıxanda da gözlərinə döndüyüm tənqidçilər başlayırlar bizi tənqid eləməyə ki.. bilirsən də. Mürşüd Gülcahani. çölüm yandırır. Neyləyim. nəşriyyatlar Mürşüd Gülcahaninin romanını çap eləyir. böyük-böyük yazıçılar əlindən qan ağlayırdı (elə indi də ağlayır!). Mürşüd müəllim. yoxsa Əbdül Qafarzadə olmaz axı. istəyirsən sənin kitabını buraxım. mən də. yalandan hal-əhval tutdu.. qəbiristanlıq müdiri hara. ay vicdansız. heç olmasa. heç olmasa. nə yaşa baxır. deyəcəkdim bunları üzünə. mənim kimi adamı. o boyda Islamzadə ki. elə ki.. Hərdən görürsən ki. ay alçaq?! Əxlaq pozğunusan. Bir qırmızı sifəti var ki. Indi bəs nə olub. özümü alçaldıram. lakin iyirmi ildir o boyda nəşriyyata rəhbərlik eləyir. bəs niyə qorxmursan ki. bir balaca sancsın. hamısı boş şeydir. seyrək dişlərinin arasından tüpürcək sıçrada-sıçrada: « – Yaxşı deyil! – deyirdi. camaatı cəlb eləmir.

göydə ulduzlar bərq vururdu. ulduz çıxarıb taxım döşümə. başıaşağı. Ömər bizdən gizlədir. voleyboldu – nədi. Düzdür. oturduq pəncərənin qabağında.vicdan haqqı.. nə də MK-da dostum.. Bir həftənin içində qripdən getdi. bəlkə də elə aldadır. yəni Əbdül Qafarzadəyə çəkib. Iş o yerə çatıb ki. Görmürsən gözlərindən cin yağır? O gün o sırtıq Səlim Bədbin nəşriyyatda. ay ifritə! Nə gedib Moskvada oturub redaktorları qonaq edirəm. o ifritədən nə desən çıxar. Mürşüd əmi. onnan oynayırdı. camaatın arvadına sataşmaq idi... elə bil. məni görəndə heç oturduğu yerdən tərpənmir də. harda görüb.. nə burdan onlara başqaları kimi ərməğanlar göndərirəm. geroydur! Heç Allahın medalı da yoxunuzdur! Ona görə də heç kim tanımır sizi!» Uşağın əlindən dartıb götürüb apardı o biri otağa. gəlinivi gördüm. Mənim daxili aləmimdə lirik hisslər baş qaldırdı. lakin arvadbazın biriydi.. o ulduzları görürsən? O ulduzlardan hansını istəyirsən. Cavan oğlanıydı. əlimi salım torbaya. Öməri hər üzünə aldada bilər.. Uşaqda nə təqsir var?. fağır uşaqdı. Kimə deyəsən?. niyə məni heç kim tanımır?! Özüm təvazökaram. daha kimə nə deyəsən? O Stalin ki. ifritə!. həftə səkkiz. Olsun sənin ulduzun!. Braziliyada idi.. Üçüncüsü də. o saat ifritə anası çımxırdı: « – Yaxşı olardı ki. Əbdül onu yığma komandaya saldırmışdı. ona görə: «Moy papa oçen muzıkalnıy çelovek! Mı vse v neqo poşli!. cəzalandırdı onları. başıma bir vedrə qaynar su tökürlər. guya.. dörd dənə medalım var. siz özünüz hökumətdən bir ulduz alıb taxaydınız döşünüzə! Nəvəniz də fəxr eləyərdi ki. balası. çalğıya bu qədər meyl göstərir.» Özü də çox mənalı-mənalı deyirdi. aldım qucağıma. üzüyola. Gül kimi tərtəmiz. o da maşını Bakının küçələrində 100-lə sürürdü.. Bunların da. babası başqa yazıçılar kimi. oğulun da pozğunluğunu. Mən də daha camaatın içində ucundan tutub. verim sənə!. Bir dəfə uşağın saqqızını oğurladım. babasına. atasının qızıdır! Soruşacağam sən hardan tanıyırsan mənim gəlinimi. heç özümün də xəbərim olmur – vermişdi oğluna. romantika nədir?! Ikinci budur ki. Yazıq Ömər. Uşağa da istədim romantika aşılayım. Deyir.» Uşaq ağzını açmağa macal tapmamış. Mən boyda yazıçı ömrümdə bircə dəfə Bolqarıstanda turist olmuşam. bu ölkəni yaratdı! Bir də ki. lakin bunu Əbdül Qafarzadənin qızı hardan başa düşsün? Uşağın istedadını da Ömərdə görmür. bir dəfə də Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət heyətinin Fəxri Fərmanını almışam. atanın da. heç uşaq da məni vecinə almır. bunu görür: «–Dedulya!» – deyib cumur üstünə. deyəsən. düz demir. mənə heç nə demədi. Əbdül Qafarzadənin qızı nə bilir ki. dəyişdirib Qafarzadə eləmək istəyir. çünki göydə Allah gördü bu ədalətsizliyi. Əbdül Qafarzadəgili deyirəm. tanışım var! Öz vicdanımla və istedadımla yazıram! Lakin indi kimdi vicdana və istedada qiymət qoyan?! Bir ölkədə ki. incə qəlblidi. düşüb bu canavarların cənginə. mən 254 . ucuzluğa getmədim. Soruşacağam harda gördün? Nə bilim nə deyəcək? Allah bilir. Bu atbalaxanım. özü də idmançı idi. bunlardan nə desən çıxar. I Abdulçik toje!» Uşağın familini də..... indi mənim kimi adamlara. Axşam idi... lakin bunun o Orduxan oğlu Hindistandan vurub ABŞ-dan çıxırdı. Yazıq Ömər. nə bilim nə cavab verəcək?! Üstündən keçdim. Stalin boyda bir dahini gorbagor eləyələr. Əbdül Iraq konsulunun «Mersedes»ini mənim adıma alıb – beləcə mənim adımdan o qədər istifadə edir ki. mənim kimi sənətkarlara qiymət qoyan kimdir? Brejnev deyiləm ki. guya. göydən götürüm. Işi-peşəsi camaatın arvadını əlindən almaq idi.. Yaponiyada idi. mən doqquz – Türkiyədə idi. Dedim: « – Bax. bir oğlu varıydı Orduxan adında. Ifritədir də. bu uşaq ki. camaatın içində mənə deyir: «– Mürşüd müəllim. lakin elə ki. atasında görür..

mənə görə nəşr eləyirlər sənin kitablarını.. « – O sənin bir dostun var e. lakin mənim o zarafatım da. « – Yox. professor. o səfeh arvad da bədbəxt oldu.. heç vecinə deyil. yox. Harayhəşirçinin biridi. Yeni il ərəfəsində ölmüşdü... Kimə deyəsən?. dedim: «–Yazıçının gərək kitabı olsun də!» Güldü. təzə romanımı istəyirəm verəm ki. – dedi. – dedi. sənin kitablarındı». Uşaqlara ev almaqla.. Azərbaycanlı psixologiyasıdı də. nədi?» «– Mürsəlbəylini deyirsən bəlkə?» «– Hə. mən də professoram: sənin oğlun da. əslində. – qırx ildi canımı qoymuşam elmin yolunda. Orduxan öləndən sonra.. hansı bir qüvvəsə var. toyuğun budunu sümüyüylə bir yerdə yeyir. Istəyirəm bir səninlə gedək. xəsislik yaman şeydi. lakin qorxuram. «–Hara baxırsan. Nə isə. Əbdül də oxuyub başa düşə. Fikirləşdim ki. Mən də deyirəm görəsən nə olub? Vallah. Yəni ki. oturub qələmə almaq lazımdı. Bədurə yaxşı çap eləyir. Şüursuz həyatın axırı belədi də. nədi. buna nə olub belə? « – Sən hara. mənim gözümdən şey yayınar? Bunun o üzdəniraq idarəsində bir makinaçı var. yəni mənim o gəlinim hər il Yeni ildə yazıq Öməri məcbur eləyir ki. həqiqət idi. lap kiçik bir işdə də görürsən ki. – deyir.. yazaram. özü də demaqoqun biridi.. – dedim.. Bədurə. özünə bir söz deyib. o gün zəng eləyib deyir ki.. Dünən həkim Bronşteynin yanına getmişdim. belə danışım də. mən də. aşnası elədi. – Mürsəlbəyli. mənə görə səndən pul almaz..» Şahların saray həkimi olan kimi. xəsisin biridi. zarafatla cavab verdim: «– Əşşi.. yəni bunun da mənə işi düşə bilər?. Bu Əbdül Qafarzadə ki.. deyirəm Əbdülə ki. tək-tənha qaldı. yaxşı həkimdi. belə lap möhkəm cavab verdim. Tanıyıram. qırx ildi elə bu əzik şlyapada gəzirsən. nədi.. Özünə bir şlyapa alasan. tərifləyirlər..» Qulaqlarıma inanmadım.. – nə böyük işdi. ay Mürşüd!.. Deyir ki. o atbalaxanım qız. düşüb əl-ayağa. Sonra da. ondan sonra di gəl də... lakin budəfəki gülməyində nəsə bir sınıqlıq var idi.ateistəm. «– Mürşüd. deməli. At kimi sağlam adamdı..... elə demaqoqluqla da gəlib o mərtəbəyə çatıb. sənə bir işim düşüb. Yazıçıyam axı.. lap hazırdı. lakin yenə də sınıq güldü – yazıçıyam də!. Altı ildi arvadı ölür. lakin həkim Bronşteyn ki. əllinci illərdə redaksiyada işləyirdi. Əhmədbəylidi.... zarafat eləyir. Güldü... Mən də yaxşı cavab verdim. özümü ona göstərim». bütün Bakı onun gözəlliyindən danışırdı. həkim Bronşteyn də bunların ev həkimidi. yəqin indi bu da bir fırıldaqdı. özümün də xoşuma gəldi. ürəyindəkiləri deyir: « – O qudavın deyirlər o qədər pulu var! Bir az da versin sənə də. çox diqqətlə. cəzalandırır.» Mən də onun o zarafatına guya ki. yəhudidi. Başımda onun ölməyi haqqında bir roman var. – axı.. « – Gedək də. – elə. «– Buyur» – dedim. Bu qədər müddətdə birinci dəfəydi mənə belə söz deyirdi. mən də məcburam ki.. ay Əbdül?» – dedim.. həkim hara. Ömərgilə də on beş gündə bir dəfə gəlib o baxır. Lakin daha oxuya bilməyəcək. o saat tutdum.» «– Hansı professor?» – soruşdum. qorxutdun məni. Çoxdan tanıyıram onu. at kimi də sağlamdı!. Əbdül Qafarzadənin sayəsində Ömər olub konservatoriyada professor. 255 . Mürsəlbəyli bizim kəndlidi... oldu... lakin görünür..» Neyləyim.. var. Lakin sən bu Əbdülün öz canından qorxmağına bax də. Hə. xəsisin biridi!» O da güldü. ərə getmədi.. yazıçıyam axı. naqqalın biridi. Bir-iki ay bundan qabaq küçədə rastlaşmışıq. «– Əşşi.. lakin.. bir şey yoxdu. Nə isə.. yeddi gün səhərdən axşamacan pianinoda ölü havaları çalsın. guya ki. özünü göstərir. zarafat deyildi. əslində. quda olanda nə olar. ay Əbdül.» Yəni sataşır ki. – dedi. Səmədbəylidi. Danışığınızadını da bilən deyil. Yəhudi ki. makinada o yazsın. özümü bir yaxşı mütəxəssisə göstərim.. maşın almaqla deyil ki. məsləhət gördü ki. səliqəli yazır. mənə baxıb gülür: «– Mürşüd. Bu Əbdül onu tovlayıb öz yanına apardı.

belə pul paylayansan. nolar. sıxıb şirəsini çıxarmısan (onda bir gözəllik. bir hiss yarandı. başladım onları gözləməyə. getdilər yapon aparatlarında müayinə keçirməyə. ustad. gecə adamın yuxusuna girirdi). Nə isə. Gözlərini görmürsən?! Lakin bir hadisə yadıma düşür. ustad.yaxşı deyil. yaman boz gözləri var. can doğrudan da. heç kimə fikir vermirdi. Bu da bütün günü oturmuşdu oğlunun cənazəsinin yanında. bir bədən varıydı ki. Mürsəlbəyli iki daşın arasında mənə sataşdı: «– Mürşüd Gülcahani də ki. bu söhbətə qarışmadı. şirin şeydi də. mənə zəng eləyib şer istəyirdi. Əbdül o qədər canının hayında idi ki. hörmətli olsun. pulun yoxdu? Bir elə kitabın çıxır. mənə dedi ki. professor olmaqnan deyil.. doğrusu. Bədurə hamısını bir-bir zəng çalıb Qaratelə danışır.. düşdü qabağa. qoy çax-çuxunu eləyib özünü dolandırsın. oğlu öləndən sonra düşdü. bunun oğlu ölmüşdü. bir kəlmə də dinib-danışmırdı. heç özüm də bilmirəm necə yarandı. canavardı də. lakin elə üzünə də möhkəm dedim. Toydan sonra bir dəfə nəşriyyatda ona rast gəldim.. ateist olsam da.. ay bisavad. Ərəstun Bozdağlı da həmişəki kimi. bekara adamdı. Qaratelin özü də elə az aşın duzu deyildi. Nə eləyirsə. səxavətlisən. Kişiyə ikinci dıxaniye gəlib!» Ürəyimdə: «– Sən nə bilirsən. adam ol. Nə isə. yəni ki. elə o Bədurənin özünü dolandır də.. pul nəyinə lazımdı onun? Əbdül elə bilir ki.. zəngləşib dərdləşirlər. görüşdülər. Mürsəlbəyli də. Oğluvun qayınanası olanda. cənazəni hələ basdırmamışdılar. Indi belə qorxuya düşmüşdü. – Telefonumu tapıb.. özündən də müştəbehdir. zalım. «– Toydan iki gün sonra. mən doqquz. hər şey gizlin qalır...» – dedim. Düzdü.. həftə səkkiz. amma təzə-tər çiçəklər üçün. bir-birinin dalınca romanlar yazır. canavar gözünə oxşayır. day demir ki... Bu Əbdül Qafarzadə camaata ağıl dərsi verir... Mürsəlbəyli porsuğa oxşayır. dolandır özün də. canavar. Bədurədən bıqdığı vaxtdan bəri.. adam deyil ki. mən verim!» Sən ki. Bir dəfə Ədilə (mənim arvadım) özü bunun şahidi olub. ətdən olan divara etibar yoxdu. bir yerdə gedək Mürsəlbəylinin yanına. lakin oğlu ölən günü gözündən bir damcı da yaş axmadı. yaman yağış yağırdı. Hə. telefonda ağlayırlar. Ona məhəbbət şeri düşmür. nənəm yaşındadı. bizi gülə-gülə qarşıladı. lakin Mürsəlbəylinin yanında o canavar gözlərində bir məlulluq vardı. lakin özünün heç ağlına da gəlmir ki. bu Əbdül də taqətsiz dəvə kimi düşdü onun dalınca. O vaxt Ömərin elçiliyinə gedəndə bu Mürsəlbəylini də tapıb aparmışdım ki. odur ki. arsızın biridi axı. boğazının yoğun yerinə salıb toyda məhəbbət haqqında uzun bir şer oxudu. indiki kimi yadımdadı. zad nədir? Əsər oxuyansan sən? Əsər başa düşənsən?» Ürəyimdə dedim. üzünə vurmadım. Bədurədən əl çəkdiyi. məndən pul almayanda kasıb düşəcək Bədurə? Tək adamdı də. onu. arvadbazlığından Qaratelin xəbəri yoxdu.. incimə məndən!. Deyir: «– Apar başqa makinaçıya ver romanını. belə ki. ay vicdansız. bir təlaş vardı ki. Bunu. yoxundu pul. ustad. özü heyvandı də. Mən də oturdum Mürsəlbəylinin kabinetində. lakin camaatın arasında tanınır də. «– Sizinçün yazıram də. kefli idi... O vaxt ki. – dedi.» Adını şair qoyub. Görüşüb getdik. maşallah. – Roman nədir. mən yazıçıyam axı. mənim ürəyimdə intiqamıydı-nəyidi. sarısını udmuşdu. Nə olacaq. Allaha pis getməsin. tanış idilər.. Əbdül xahiş elədi ki. ustad!. Ərəstun Bozdağlı qaynar bulaqdı. oğlunun qayınanası yaman şorgözdü. oxu. – dedim. hal-əhval tutdular. lakin belə bir hadisə olmuşdu: Ömərgilin toyuna o şair Ərəstun Bozdağlını da çağırmışdım. indi qocalıb heydən düşüb. həmin Bədurə ilə Qaratel cici-bacıdırlar. Sıxıb. Düzdü. gərək gördüyümü deyim. Gecənin bir aləmi birdən-birə ayağa qalxıb otaqdan 256 .. Əbdül olanda nolar. ömrümdə belə təlaş içində görməmişdim. bu Əbdülü. mən dəqiq bir şey bilmirəm.

əliəyrilərdən. istədim ki. Mənə elə qışqırdı ki. bunları taxtabiti kimi elə sıxardı ki. Az qala. özünü öldürməyə gedibmiş. bezdarnı əsərlərini çap elətdirsinlər. ay alçaq. dedi ki. cınqırıqlarını çəksinlər? Vallah. ən dəhşətlisi də budur ki. Təpədən dırnağacan suyun. palçığın içində idi. ««Şən həyat» kolxozunda» romanımı onda yazmışdım. Moskvada nəşr edildi. tualetə getmişdim. Mən də alacaqdım də. Xeyli keçdi. Əsl sovet mükafatları Stalin mükafatlarıydı ki. arakəsməyə çıxanda bir də gördüm ki. Lakin neyləyəsən. O gün bizdə işləyən o cavan yazıçı. sifəti də elə bil ki. Istədim deyəm ki. ona baxan kimi.. Kimdi onları çap eləyən? Mərkəzi Komitəyə şikayət yaza bilməyəcəkdilər ki. hər şeyi başa düşdüm. adamın döşündə bərq vururdu!. vəssalam. Özlərinə tanış-biliş axtarmayacaqdılar ki. Iki ilin içində üç dəfə çap elədilər. meyit sifətiydi.. gedib yatıb – bundan nə desən gözləmək olar. lakin birdən-birə it kimi üstümə hürdü. Lotu-potunun işi keçir indi. sən bizim hökumətin qeyrətini çəkirsən? Yazdıqlarının hamısı rüşvətxorlardan. əvvəlcə jurnallar buraxır. onu rüşvətxor kimi göstərir. mən səni niyə çap eləyim?» Bu sözləri deyir. Yazıçıyam də. müsbət qəhrəmanlar qalır bir tərəfdə. Doğrusu. sovet hökumətinin əleyhinə əsərlər yazırlar. yazdığını nəinki çap eləyirlər. əsərimizi çap eləmirlər. Islamzadə kimiləri üçün sənətin heç bir əhəmiyyəti yoxdur. lap az qalmışdı. Stalindən sonra sovet sənətinin atasını yandırıblar. bir sözlə. Təhqir elədi məni. vicdansız.. rus dilinə tərcümə olunub. Gecənin yarısıydı. Gedib ürək-dirək vermək istədim. sən yazıçı döyülsən! Lap istəyirsən kiminsə qohumu yox. yoxsa eləməz.. çap eləmirəm. başlarına bir oyun açardılar ki. başa düşdüm ki. sırtıq ki. Kapitalist deyir ki. lakin mənimki həmişə gətirmir!. deyirəm. uddum. hətta tərifləyib göyə qaldırırlar. Mənim başım çox çəkib. qapı açıldı. çünki indi əsl sənətkarın qədrini bilən. bunu onun sifətindən oxudum. Əbdül Qafarzadə olanda nə olar. altı ildi keçib. Səlim Bədbin. mənfilərdəndi! Lakin bir söz demədim. Mən neyləyim ki.. olmazın çirkabına baş vurur. bu girdi içəri. lakin indi də yadıma düşəndə tüklərim biz-biz olur. elə bil. sonra kitabları çıxır.. lakin qeyrəti çatmayıb. dərsliyə ondan parçalar saldılar. oğlunun cənazəsini qoyub gedib yatar. nə mənası var? Doğrusu budur ki. bunların da həmin əsərlərini çap eləyirlər. Mir Cəfər Bağırov o romanın adını məruzəsində qeyd elədi. Mənim kitablarımı bu Əbdül Qafarzadəyə görə nəşr eləyir. Bu cür ziyankarlığa ancaq Sovet hökuməti dözür. O kişinin vaxtında belələrinin ixtiyarı nə idi.. bəzən hökumət özü bunlara mükafat da verir!.. əsl sənətkara qiymət verən yoxdur. yazığım gəldi ona. həyatımıza qara yaxırlar. iş o yerə çatıb ki. mən də məcburam udum da bütün təhqirləri. özü də mənə baxır. axırda spisat eləyib yandırsınlar. Axı. sonra da tökülüb qalsın mağazalarda. lap Allahın bacısı oğlu ol! Sən mənə ziyan vurursan. heç yerlərində izləri də qalmazdı. Indi müsbət qəhrəmanlardan əsər yazan yazıçının özünə mənfi qəhrəman kimi baxırlar! Stalinin vaxtında belə şeylər ola bilərdi? Adamın atasını yandırardılar. hərc-mərclikdir. gəlmədi. öldürə bilməyib özünü. – kapitalist ölkələrində olsaydılar. neyləyim. Redaksiyalarda məni çox incidiblər..çıxdı. özünü bir az toxdatsın. Səhəri özümü o yerə qoydum ki. acından ölərdilər. Lakin indi nə eləyəsən? Biri sovet adamına qara yaxır. – deyir. bizim sovet ədəbiyyatına həyatımızın işıqlı cəhətlərini vəsf edən bu cür əsərlər lazımdır! Bütün mətbuat mənim romanımdan yazırdı. Mən elə başa düşdüm ki... mənfi qəhrəmanlar yaradırlar. heç nə olmayıb. erməni dilinə 257 . camaatın içində bağıra-bağıra: «– Bizim yazıçıların çoxu. anadan əmdikləri süd burunlarından gələrdi! Mir Cəfər Bağırov bilirsən neyləyərdi bunları? Baş barmağıyla. onu görəndə qorxdum.

axırı ki.. bu gödək barmaqlarıynan necə cərrahlıq eləyir. partiyanı ləğv eləmək istəyirdi! Görmədin. zalım oğlu. mən neyləyim axı. BMT-də ayaqqabısını çıxarıb xitabət kürsüsünü döyəclədi?! Gör kimlər gəldi tutdu Stalinin yerini?! Görməli günlərimiz varıymış!. cavab verirlər: «– Igid kişilər o hünərli atları çapıb getdilər!.. Sülh uğrunda sarsılmaz mübariz. elə bil. aləmi batırdı getdi! Antisovetçikin biri idi. Gədə-güdə zəmanəsidi indi!. Stalin mükafatına təqdim edildi.. ətli əlini tərpədə-tərpədə: «– Heç bir dərman lazım deyil!» – dedi. cəmi iki dənə qəhrəman ulduzu var idi döşündə. Xalqın sözü var: biri soruşur: «– O hünərli atlara nə oldu.. hanı onlar?». ay canım?. Bu hələ bir yana. görmürsən. Əbdülün sifətinin rəngi göz-görəti dəyişməyə başladı. hamısı onun döşündədi. görürsən də.. Dünya dəyişib.. özü də elə soruşdu.» Stalin elə bir adam idi ki. vallah. təbiət özü rəmzi eynilik yaradıb: Lenin də İliç idi. Brejnev də İliçdir! Düzdür. məhkəmə elədilər. indi özünə «Qələbə» ordeni verib. əvvəlcə Siyasi Büroya namizəd seçdilər. ye. Indi antisovetçiklər moddadı. «Məşədi Ibad»a baxır. ürəyi də tıp-tıp içindədi. hə.. O boyda kişini!.. Nə isə. O cür romanı o vaxtdan bəri bir dəfə də olsun təzədən nəşr eləmədilər. Mürşüd Gülcahani. Lakin mənim baxtımdan Stalin öldü. mən də o gün partiya iclasında onu o ki. mən bu sözləri dedim. ruslar o boyda Semyon Babayevskinin indi heç adını da çəkmirlər?. yeməyim-içməyim necə?» «–Ürəyin nə istəyir. «Əməkdar incəsənət xadimi» olur.. tutdular. sən 258 . Brejnev indi döşünü qursağına qədər orden-medalla doldurub. onun o boz gözlərində bir təntənə varıydı: yəni ki. Məşədi Ibadı da rəhmətlik Mirzəağa oynayır. iki sıra düzüb... iç!» Mürsəlbəyli bu sözləri deyəndə. həmişə də sevəcək! Brejnevi kimdi ürəkdən istəyən. ellə sürün!.) irəli uzadıb. Brejnev kimisinin mini yox olardı! Camaat bilmir bunu? Lap yaxşı bilir.. dünyada bundan fağır adam yoxdu. Mürsəlbəyli yoğun qarnını qabağa verib: «– Sənin kimi kişidə nə ola bilər?!» – dedi. ürəyin nə istəyir. Leninçi rəhbərlik stilinin bariz nümayəndəsi!. – «Axı. məndə nə var. elə bil. sözdü! Nə etmək olar. bir azdan əsl kommunistləri tutub güllələyəcəklər... lakin nə olsun e. amma adam baxanda elə bilirdi ki. güllələdilər. göyün üzündə nə qədər ulduz var. Brejnev təsadüfi adamdı?. elə də bərkdən güldü ki. Ərəstun Bozdağlı kimisinə fəxri ad verirlər. xalq sevir Stalini. təriflədim. var. lənətə gəlmiş. Mir Cəfər Bağırovu da Stalin öləndən sonra.. Əbdül mənə baxdı. görürdüm ki.. bu elə bir dərddi ki. zəmanəmizin böyük dövlət xadimi.. ««Şən həyat» kolxozunda» romanı konfliktsizlik nəzəriyyəsinin bariz nümunəsidir. Dəyişib deyəndə xaraba qalıb. Mənimki əvvəldən gətirmir.. beş dənə qəhrəmanlıq ulduzu taxıb... lakin kim bilmir ki. yəqin generalissmus da olacaq. professor?» – soruşdu.tərcümə edildi.. Bir saatdan çox oturub gözlədim Mürsəlbəyliynən Əbdülü.. doğrudan da Stalinin ölən günləridir!)... «– Yəni heç bir şey yoxdu məndə?» Mürsəlbəyli: «– Heç bir şey! – dedi... gözlərindəki o təşviş də yavaş-yavaş yayındı.. Əbdülün sifəti ağappaq ağarmışdı... Ode. Mənim mükafatım da çıxıb getdi işinin dalınca. daha sinəsində bir sıraya sığışmır. dünyanın işlərinə bax də. amma mən öz romanımı nəşr elətdirməkdən ötrü Əbdülə dayı deyirəm. üç-dörd ay keçəndən sonra da işdən çıxartdılar.. «– Bəs. nə olsun? Iosif Vissarionoviç bığının bir tükünü tərpətsəydi.. bütün təriflərin hamısı elə-belə. ona hər şey yaraşırdı. gəlib çıxdılar. üstünə də düşdülər ki. – Bütün için şüşə kimi tərtəmizdi! Nümunəvi!» «– Bir dərman-zad lazım deyil? Heç nə atmayım?» Mürsəlbəyli gödək qolunu (bu gödək qollarıyla.. Xruşşovu ki demirəm. Hətta dedim ki. deməklə qurtaran deyil. müharibədə polkovnikin biriydi.. Neyləyim? Yorğana bürün. Nə isə. marşal olub (ay Allah.

vergiləri çıxandan sonra. Bağda ərik var idi. Böyük adamlardan kimsə deyib ki. üzr istəyirəm. a kişi? Yaponların aparatına söz yoxdu! Ağ ciyərini xərçəng basıb. eşidərsən». Əbdül Qafarzadə. o Səlim Bədbinin sözü olmasın.. bir də evə qayıdanda həvəslə qayıtsın. Faytonçu Əliməmmədin qızıdı də. O üç yüz manat mənim düz iki aylıq maaşımdı. nəşriyyatdan lap zəhləm gedir (otuz ildən artıqdır. onu da indiyə qədər necəydisə.. lakin mənim kefim nə istəyir. Elə dedi ki. xudahafiz! Get təzə romanını yaz.otuz ildi yazvasan. Heç olmasa... əlimə gələn puldu.. elə bil.. xərçəngsən. pis adam deyil. doğrusu. «– Əşşi. Axşam nəsə gözlənilməz bir hadisə baş verdi (kimin ağlına gələrdi?): bir də gördüm ki. – o saat saydım – üç dənə şax-şax yüzlük çıxarıb Mürsəlbəylinin xalatının cibinə basdı... salam-məleyk var idi.. Mürsəlbəyli indi çıxarıb üç yüz manatı verəcək ki.. üstündən bir əxlaqsızcasına naz da eləyir!.. «– Necə yəni xarabdı?» – soruşdum.. Bu nəyə lazımdı?. özü də halallıqdan dəm vurur!. çıxıb getdi dəniz kənarında hava almağa.. Bircə saatın içində mənim iki aylıq maşımı.. Ay canım. sir-sifətində bir dəyişiklik yoxdu. professora!. – gedirəm bulvara hava almağa. deyinir.. qayınatam olanda nə olar. lakin elə hey deyinir. salam-məleyk qurtardı!. Lakin nə üç yüz manat? Mənimlə ağızucu sağollaşıb. əxlaqsız arvad təzə kişi ilə yaxınlıqdan əvvəl naz eləyir...... o getdi qəbiristanlığa. – sən də yaman vasvasıymışsan e!. «– Sənə vacib sözüm var. Nə eləyəsən. tumdu. o qədər çörəklə turşu-şoraba yedim ki. – Sənin qudanın işləri xarabdı». o rəhmətlik faytonçu Əliməmməd də ətiacının biri idi. cibinə basır. Deyəydim ki. Bizim nəşriyyatda işləyən o sırtıq gədənin. hər tərəfə metastaz verib.. məhəttəl qaldım. «– Bəs..» Elə bil. Mürşüd? – dedi. o əclaf Islamzadə mənim kitablarımı nəşr eləməyə başlayana qədər. pəhrizini gözləyəsən. – dedi. Otuz beş ildir ki.» – dedi.. «– Gələrsən. telefon zəng çaldı. qıvraqdı!. deyinir. Lakin mənim.» «– Bir azdan ağrısı başlayacaq. deyinir.» «– Day demə!. vicdansız!. On illərlə mən o maaşa baxmışam. gördüm ki. heç bir əlacı yoxdu. daha sınıqlıq-zad yoxuydu bu gülüşdə «– Yaxşı. «– Axı. – Adını da yazıçı qoymusan!. dözür bu zırıltıya! Nə isə. Əbdül yekə əlini şalvarının cibinə soxub üç dənə – yazıçıyam axı. bağda ərik qurtardı. dəstəyi götürdüm. «– Bilirsən nə var. apar qaytar özünə. professor!» – dedi. mədəm də məni bu cür harın adamların yanında xəcil eləyir. «– Xeyir ola?» – soruşdum. düz ikicə ayımın zəhmət haqqıdı. çırtlayır. Ədilə də ki.. gör halallıqdan kim danışır də!. Nə isə. – dedim. mən də getdim nəşriyyata... gör gəlib nə vəziyyətə düşmüşük də.. «– Nə deyəydim bəs? – dedi. gərək hər gün yemək-içməyini. Geyinib getdim. günorta dedin heç nəyi yoxdu?» – soruşdum. Sovet hökumətidi ki. Sən də gəl «Kukla teatrı»nın qabağına». O vaxtlar yavanlıq olmadığı üçün. cərrahiyyə-zad kömək eləməz. «– Qudan xərçəngdi!» – dedi. Mürsəlbəylidən ayrıldıq. Yazıq əzabla öləcək!» Fikirləşdim ki.» – dedi və güldü.. Ayrıldıq. adamın xoşbəxt olmağı üçün iki şərt vacibdir: bir işə gedəndə həvəslə getsin. cəmi də bir ay-iki ay ömrün qalıb?» «– Bəlkə səhv eləyirsən?» «– Nə səhv. elə bil. Mənim iki aylıq maaşımı. Professora bax də. Xərçəngin ən pisindəndi». həmişəki gülüşüylə güldü.. Mən obyektiv adamam. xəstəxanadan çıxdıq. axırda mədəm də oldu beləcə yara. eləcə də yeyib-içəçəyəm. Mürsəlbəyli yalandan: « – Bay!.. Əbdül də: «– Sənin üçün halaldır. Dəstəyi də asdı. görüşdük. billah. orada redaktor işləyirəm). vallah. Mürsəlbəylidi. Ömərə xəbər verərəm. bununla qohum olana qədər. mənim gözümdən heç nə yayınmaz. məndən də utanmır e. Işə bax. Doğrusu. – dedi. Belə-belə işlər. çatdırar Əbdülün 259 .. bayaq mənə zəng eləyib təlaş içində bura gələn adam deyildi. Gülcahani.

bütün rayonda pambıq yığımına ciddi hazırlıq işləri gedir. Çoxlu təzə maşın alıblar. düzdü... ay canım. gətirməyəcək də. Dünyadı də. Qafarzadə öləndən sonra da bunların əsarətindən qurtarmayacaq. yenilikçi bir kolxoz sədrinin fəaliyyətindən bəhs edir. qabaqlar redaksiyalarda işləyirdi. ümumi sayı 880-dir... o Molla Əsədulla da. təvəqqe eləyənə bax.. Pambıq məhsulunun 70 min tonunu maşınlarla yığmağı qərara alıblar. 260 . fırıldağın biridi. tanıyıram. dərman tədarük ediblər.arvadına. hətta bəzi səhvləri də olacaq. belə cəzalandırır də.. hələ indiyə qədər bu kolxoz sədri kimi sanballı müsbət qəhrəman surəti yaratmamışam.. Əbdül Qafarzadə də ölə bilərmiş. O həyətdə Molla Əsədullla adında bir dələduz yaşayırdı. Kolxoza sadə ad qoymuşam. Işə bir bax. vay.. olsun ki.. quruluşları da bir-birinə bənzəyən qəbir daşları göz işlədikcə bütün bu ətrafı bürümüşdü və bu az müddətdə Bakıdan xeyli aralıdakı o Təzə qəbiristanlıq elə böyümüşdü ki. Gününü Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında keçirir. Bax də. alıblar. avaranın biridi!. Qərara alıblar ki. Orda-burda da pul gizlədib yəqin. Pambıqyığan maşınları təmir eləyib qurtarıblar.. Nikbin. Təkcə «Göytəpə kolxozu»nda yox. behiştə getmək istəyənə bax. Əbdül Qafarzadə öləcək. ateistəm. Tərs kimi.. nə avadanlıq lazımdı. Buradakı qəbir daşlarının o eyniliyində. – Ağəz. Islamzadə o romanı nəşr edəcək? Mənimki... ölü yiyələrinə sırıyır. Doğrusu. Bir sözlə. qiyamət bir əsər olacaq. Yazıq Ömər. çatdırmaz. onu behiştə göndərsin. gəlib onun üstündə yasin oxuyacaq.. Axı. – dedi. Əbülfəzdi -nədi adı.. dünyanın heç bir şəhəri o cürə sürətlə böyüyə bilməzdi. bunun 90 faizini maşınlarla toplasınlar. Əbdül Qafarzadənin də dəfn mərasimində şəkillər çəkəcək yəqin. işgüzar.. qəbir yerlərinin eyni ölçüdə xırda bostan sahələri kimi. deyirəm də. Buna görə də 9 ədəd OVX-14 markalı aqreqat hazırlayıblar. qoca tülküdü.. bura lap mikrorayondu ki! Hələ illərin istisinə-soyuğuna düşməmiş və ölçüləri də.. Birdən yadıma düşdü. sonra da satacaq Ömərə. Təzə qəbiristanlığı görürdü. Ədiləgilin dədə-baba evi Bakının yuxarı məhəllələrindən birinin həyətində idi. əlimdəki roman da yarımçıqdı. onlar kimə qalacaq? 17 KAK DELA? Xədicə arvadı Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yox. Lakin bu Əbdül öləndən sonra. indi təmtəraqlı adlar keçmir: «Göytəpə kolxozu» Bu kolxozda 1400 hektar pambıq becərirlər.... Bitkilərin yarpağını rayonda ilk dəfə yerüstü aparatların qüvvəsiylə tökürlər. yana-yana: – Vay. nəsə bir qüvvə var ki.. lakin görünür.. öz işləridi.. Indi də hərdən görürəm onu. yan-yana düzülüşündə bir yetimlik. O qəbiristanlıqda bir fotoqraf var. vay!. bünövrədən gətirməyib. Allahdan təvəqqe edəcək ki. Vallah. qızına. Bakıdan xeyli aralıdakı Təzə qəbiristanlıqda dəfn elədilər və çörəkçi Ağabalanın arvadı birinci dəfəydi ki. Qəbiristanlıqda şəkil çəkib. mən müasir yazıçıyam – ictimai problemlər mənasında.. Mənim nə borcuma?. kimsəsizlik var idi və çörəkçi Ağabalanın arvadı özünü saxlaya bilməyib ağlamsındı: – Yazıq Xədicə xala.

əlbəttə. Xədicə arvadı gətirib Təzə qəbiristanlıqda dəfn eləyirdilər.. olsun ki. indi hər şeyi tanışlıq... məhəllənin isə pulu yox idi.. yaxud ki.. amma yerinə yetirməməyi – Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yer almağı bacarmadıqlarına görə acıqla baxmırdılar. Indi müqəddəslik yoxdu ki... daha nəzərləri ilə məzəmmət etmirdilər.. dünya dəyişmişdi və o aprel axşamı ki. Kimin pulu var. sonraların işidi. öz acizliyi ilə barışırdı.. olacağa çarə yox idi. hədə-qorxu ilə kifayətlənirdi.. Indi hər şeyi pul həll edirdi. Xruşşov əyninə yaxası naxışlı Ukrayna köynəyi geyib iki əliylə də tutduğu nəlbəkidən xortuldada-xortuldada çay içirdi. Dünya dəyişirdi. olsa-olsa. Təzə qəbiristanlıq söhbətini yaxına buraxmayan. o yazıq Xədicə arvadın qəbri. da. məhəllənin gücü çatmamışdı ki. o da 8-ci kilometr qəsəbəsində notarius işləyirdi və Xədicə arvadın yasına da heç gəlməmişdi.. söz verib. onda məqbərə tikərdilər.. Dünya get-gedə elə bir kola çevrilirdi ki.. daha bu mərasimi isbatdan çıxarmaq lazım deyildi. day!.Bu vaxt maraqlı bir hadisə baş verdi: iki gündən bəri ağlayan. Müqəddəs bir şəxs ölərdi. Molla Əsədulla da arvadların arasından ötüb təzə qazılmış qəbrə tərəf gedəgedə: – Əslində. bəs. qəbrinin üstündə məqbərə tikəcəkdilər? Hər halda. əvvəllər belə şeylər olmayıb!. Xosrov muallim. Müsəlman qəbri gərək torpaqdan seçilməsin. Kak dela?» «– Niçeqo. nə də bu keçmiş rus dili müəlliminə yarıtmadıqlarına görə. qoca mömin arvadın ruhuna yaraşdırmayan məhəllə arvadları birdən-birə çörəkçi Ağabalanın arvadının üstünə çımxırmağa başladılar: – A-a-a. bura?. Daha doğrusu. ən böyük vəzifə sahibi Molla Əsədullanın qardaşı oğlu idi ki. qəbirsannıqdı də!. məhəllə kasıb idi. Nolub e. bunu üzə vursa da. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında yer tapılmamışdı... vəssalam!... məhəllənin isə elə bir adamı yox idi.. istəməsə də. S. məqbərə də onunkidi!. o. – Burda ki.. 261 . arvadlar da daha nə kirayənişin tələbəyə.» Xədicə arvadı basdırdıqları o aprel axşamı Xosrov müəllimə elə gəldi ki. S. Nikita Serqeeviç!. ağəz.. daha üstəlik. sonra gözlərini qaldırıb camaatın başı üstündən Təzə qəbiristanlığa baxdı və birdənbirə iki-üç il bundan əvvəl – təxminən 1978 – 1979-cu illərdə gördüyü və o vaxtdan bəri yadından çıxmayan bir yuxunu xatırladı: onda N. qəbir gərək torpağa qarışsın. Əlbəttə. bir halda ki. torpaqdan seçilməyəcəkdi. Molla Əsədullanın özünün necə. tapşırmaq həll edirdi. çörəkçi Ağabalanın əsgərlikdən təzə qayıtmış oğlu kimi. Xruşşovundur. indi ələyirlər. S. vurmasa. bir halda ki. Məhəllə camaatı – kişilər də. Xruşşovu yuxuda görmüşdü. Xruşşov da Bakıdan xeyli aralıdakı bu Təzə qəbiristanlıqda dəfn olunub və birbirinə bənzəyən o qəbirlərdən biri də N.. yazıq Xədicə arvadın meyitini köhnə qəbiristanlıqda – məhəllə camaatının dədə-babasının dəfn olunduğu Tülkü Gəldi Qəbiristanlığında torpağa tapşırmaq istəyən. adam döyüllərdi begəm?. – Nöşün pis deyirsən. Xədicə arvadı gətirib burada dəfn eləyirdilər. məhəllə sövq-təbii hiss etdi ki.. arvadı aparıb dədə-baba qəbiristanlığında torpağa tapşırsınlar. məhəllə daha o kola girə bilmirdi. N... yanıqsılanmaq lazım deyildi. – dedi. Onsuz da son vaxtlar illər ötdükcə. O təmtəraq ki...» «– A-a-a!.. Tələbə fikirləşirdi ki. – müsəlmançılıqda qəbirin üstü gərək torpaqla bərabər olsun.. A kak vaşi dela?» «– Toje niçeqo. dünya dəyişdikcə məhəllə istəsə də. bir alimi-üləma köçərdi dünyadan. «– Zdravstvuyte. bundan sonra daha ölülərinin üzü bu tərəfədir – bu Təzə qəbiristanlıq tərəfə.. Xosrov müəllim əllərini qara plaşının ciblərinə soxub yeni qazılmış qəbrin aşağı tərəfində məhəllə kişilərinin arasında dayanmışdı və hələlik içi boş qəbrə baxırdı. bu qədər məxluq basdırıblar.

. Xruşşov da. 262 . çay gətirməyə başladı. – sən day özüvə başqa yer tap!. bu ömür nə üçün bu qədər uzanmışdı? Molla Əsədulla qəbrin baş tərəfində dayanıb Quran oxuyurdu və molla oxuduqca tələbə Murad İldırımlı bir-bir ətrafdakı məhəllə kişilərinə baxırdı.. hərgah cənnət və cəhənnəm də boş bir əfsanə idisə və heç kim cəhənnəm odunda yanıb öz cəzasını almayacaqdısa. ayaqyolunun kənarındakı o damcılayan kranta tərəf getdi və orada üz-üzə dayandılar.. haçansa – üç gündən sonramı. onda tələbə başa düşdü ki. o özü. De ki. o zaman onun da qəbir daşı bu saysız-hesabsız qəbir daşları kimi.). iki ildən sonramı. Sabahdan çıx burdan! Satıciyəm buranı! Əl-əlbət. Xosrov müəllim öləcəkdi və mənalımı. xüsusən. dünyanın yetimliyindən. yox. uzun bir ömür sona yetəcəkdi və hərgah bu qəbiristanlıqda dəfn olunacaqdısa. əlacsızlığından xəbər verəcəkdi.Təzə qəbir daşlarının eyniliyi.Yazıq Xədicə arvadı Təzə qəbiristanlıqda torpağa tapşırıb axşam qaranlığı geri qayıdandan sonra. . Əlbəttə... Balaniyaz yenə də qarşısındakı bu gödəkboy kirayənişinə yox.. Məlik Əhmədli də bu adamların arasındadı. hərgah o dünya da yox idisə.. təzədən uçuşmağa başlasınlar. indi gizlənmişdilər... Xədicə arvadın oğlu bu dəfə siçan axtarmir. Məlik Əhmədli doğrudan da. bu adamların çoxunu sifətdən tanıyırdı.. professor Zilber də bu Təzə qəbiristanlıqda dəfn olunub. yuxanın. həyətin künc-bucağına baxa-baxa: – Sən. mənasızmı (çox güman ki. göyərtinin. gözləyirdilər ki. Amma o biri dünyada Xosrov müəllimin ruhu mütləq altı yaşlı Cəfərlə. bilmək istəyir ki. məhəllə kişiləri həyətdə ehsan süfrəsinin arxasında oturub arvadların bişirdiyi bozbaşı yedikləri vaxt Balaniyazın gözləri yenə də həyətin kənar-bucaqlarında gəzirdi. Xədicə arvad varidatını harada gizlədib?. arvadların çaldığı halva düzdü. müştəri axtarırmış. elə bil ki. Sonra Balaniyaz həyətdəki süfrə arxasında oturub dinməzcə çay içən Xosrov müəllimə tərəf işarə etdi: – Ona da sən de.. pendirin.. professor Zilber də burada dəfn olunmamışlar və yəqin ki.. çox güman ki. çörəyin qalanını yığışdırdı. Elə ki. ağ xalatlar isə öz növbəsində professor Lev Aleksandroviç Zilberi gözlərinin qabağına gətirdi və Xosrov müəllimə elə gəldi ki. həyatda var idi və doğrudan da o qəribə sərnişinlə görüşmüşdü və elə bil ki. həmişə nəsə axtaran iti gözlərinin güclə seziləcək işarəsi ilə Murad İldırımlını çağırdı. başa düşürdü ki. hərgah o dünyadakı o görüş də olmayacaqdısa. sabahdan çıxsın burdan! – Balaniyaz birinci dəfə tələbənin gözlərinə baxdı. çünki bu yer üzündə Xosrov müəllimin özündən savayı heç kimi yox idi). bu Təzə qəbiristanlıqda o Zəhra kəpənək kimi çoxlu kəpənəklər uçuşmuşdu.. Ələlbət. dörd yaşlı Aslanla. amma bir qismini də tanımırdı və o dəm tələbəyə elə gəlirdi ki. məhəllənin yeniyetmələri bozbaş kasalarını. pul. nəsə bəd bir xəbər eşidəcək. süfrəyə qənd. təmizliyi yenə də birdən-birə ağ xalatları Xosrov müəllimin yadına saldı.. mənasız.. iki yaşlı Azərlə görüşəcəkdi. Balaniyaz birdən-birə ayağa qalxdı. onda yaşayışın mənası nə idi və Xosrov müəllim səksən illik bir ömrün əzablarına nə üçün dözmüşdü.. qızıl axtarır. çox istəyirdi!. son vaxtlar Xosrov müəllim nə qədər öz dünyasına qapılsa da və bəzən oradan çox çətinliklə ayrılsa da. amma tələbə Murad İldırımlıya elə gəldi ki. Balaniyaz dünən də siçan axtarmırmış.. elə məhz belə də olacaqdı... bu adamlar buradan getsin. yəni Xosrov müəllim burada dəfn olunacaq (hərgah morqda sahibsiz qalmasa və sümükləri çıxarılıb təbabəti öyrənən gələcək həkimlər üçün dərs vəsaitinə çevrilməsə. – Nolar sən deyəndə? Anam elə çox istəyirdi səni ki!. çünki başqa cürə ola bilməzdi. uje dünən müştəri tapmışam!. Tələbə də qalxıb Balaniyazın arxasınca həyətin yuxarı başına. – dedi..

o qayalarla. Tələbə Murad İldırımlının bu gecə yatmağa yeri var idi. buludlara verdi. talvarların və uzun kətillərin rəngbərəng dəmir dirəkləri. bir hissəsi isə ağ idi. o balaca arakəsmənin. o dalğaların da köpüyü ağappaq idi və Abşeron sahilindəki həmin aprel axşamı bütün bu rənglərin hamısında bir qüssə var idi. dəmir dirəkləri. uzun kətillərlə vidalaşırdı. sonra Gicbəsər başını aşağı salıb geri döndü və asta addımlarla qayaların arasından keçib çimərlikdən uzaqlaşdı. Çimərliyin düz qarşısında üfüq xəttindən qalxmış o qövsi-qüzeh buludların arası ilə dövrə vurub buralardan xeyli uzaqlarda yenə də üfüq xəttində qurtarırdı. bir həzinlik yaydı getdi. buludlar da ağappaq ağardı və o ağ buludlar yavaş-yavaş seyrəlməyə başladı. elə bil. sarı. Bir müddət beləcə davam etdi. itin qara gözləri də o qəfil qövsi-qüzeh kimi. 18 INTIHAR Axşam düşhadüş idi və o aprel axşamı kimsəsiz çimərlikdəki talvarların. birdən-birə də o kimsəsiz çimərliklə. Bəs sabah? Quran deyirdi: «Ey iman gətirənlər! Səbr və ibadət etməklə – Allahdan kömək diləyin. Dənizin o dalğaları həmin qəmginlik. bunu artıq gözləriylə görürdü: Balaniyaz özü siçovul idi və o siçovul ora-bura qaça-qaça bütün buraları axtaracaqdı. Dəniz bomboş idi. bu itin bütün bədəninə bir ağrı yayırdı. Çünki Allah səbr edənlərlədir. talvarlarla. amma o ağrıya baxmayaraq Gicbəsər bir-iki addım irəlilədi. bir azdan tamam yox oldu – qövsi-qüzeh də birdən-birə dövrə vurduğu kimi. özündən sonra isə bir qəmginlik. sabah da Bayıldakı şəxsi maşın dayanacağında qalacaqdı. taxtaları da. o balaca mətbəxin də bütün künc-bucağını axtaracaqdı. göy. islanmış rəngbərəng çətirlərlə. tələbəyə belə gəlirdi və hətta tələbə. 263 . yəni iki gecəlik aqibəti məlum idi.Balaniyaz yazıq Xədicə arvadın o otaqlarının da. onların dostudur». Xosrov müəllim necə olacaqdı? O da bu gecə burada qalacaqdı. əriməyə başladı. elə bil. tavanın köhnə taxtalarını qaldıracaqdı və anasının qızıllarını axtaracaqdı – hər halda. sahilə cuman dalğalar ağappaq köpüklənmişdi və Giçbəsər qara gözlərini dənizin və topa-topa axan buludların bozluğu içində o ağlığa dikmişdi. Sonra da bu evi satacaqdı.. Qövsi-qüzeh özü ilə bu kimsəsiz sahilə bir sevinc gətirdi. döşəmənin. Bomboş çimərliyin yuxarı hissəsindəki qayalığın önündə dal ayaqları üstə çöməlib qabaq ayaqlarını qumluğa dirəmiş Gicbəsər gözlərini o ağappaq dalğalardan çəkdi və qövsi-qüzehə baxdı. Gicbəsər yerində dikəldi. o ağappaq dalğalarla vidalaşdı. sonra o yaşıl. qərbə tərəf axan topa-topa yaz buludlarının arasından hərdən bu yerlərə gün işığı düşürdü və o zaman o rəngbərəng brezent də. buludların bir hissəsi qırmızımtıl. sarı. Bəs.. sahilə çırpılan o dalğalara baxırdı. həzinlik içində ağlığından. qırmızı rəngi get-gedə lap aydınlaşdı. göy. divarları qarış-qarış taqqıldadacaqdı. qərb tərəfdə isə günəşin altında qırmızımtıl rəng aldı. uzun kətillərin qışdan sonra hələ də rəngini itirməmiş rəngbərəng taxtaları. bu dənizlə. Sonra yağış birdən-birə başladığı kimi. Kiçicik hərəkət belə.. elə bil.. birdən-birə də kəsdi və uzaqda güclə sezilən üfüq xəttindən buludların arası ilə yavaş-yavaş qövsi-qüzeh görünməyə başladı və o qövsi-qüzehin yaşıl. amma o şimşəyin səsi gəlib bu bomboş çimərliyə çatmadı. qırmızı yavaş-yavaş buludların arasında. bu bomboş çimərliklə. elə bil ki. elə bil. o gün işığına sevinib parıldayırdı. Uzaqda bir-iki dəfə şimşək çaxdı. iri və rəngbərəng brezent çətirlər yağışın altında tamam islanmışdı.

Gicbəsər başını qabaq ayaqlarının arasından aşağı əyib. qəfil hücumlardan. küçüklər isə yaxınlaşırdı və bu zaman Gicbəsər bir anlığa dayanıb arxa ayaqları ilə küçüklərin üstünə qum sıçratdı. zərbələrdən. bu itin o uzaq sayrışan işıqlara baxan qara gözlərində indi tamam bir biganəlik var idi. küçüklərin o etibarını. sonra Gicbəsər addımlarını yeyinlətmək istədi. qarnının altında vurnuxan küçüklərə baxdı. Küçüklərin gözləri təzə açılmışdı və onlar Gicbəsəri əvvəlcə hiss edib. sürüşə-sürüşə bu böyük itin yanına qaçdılar. dodaqlarında yapışıb qaldı. mazut da. Küçüklərin ikisi də Gicbəsərin ardınca getdi və bir az beləcə getdilər. asta addımlarla irəliyə getməyə başladı. bir ümid içində idilər. Gicbəsər ayaqüstə dayana bilmirdi. Küçüklər başdan-başa bir etibar. həmlələrdən. ayaq üstə dayananda da ağrıyırdı. Qarşıdakı qumsal dikdirin o tərəfindən dəmir yolu keçirdi və get-gedə dənizdən uzaqlaşan o dəmir yolunun sal dirəkləri mazuta bulaşmışdı. dəmir də sürətdən. əlbəttə. təhlükədən xəbər verirdi və Gicbəsər də indi o təhlükəyə doğru gedirdi. qəhvəyi-qara idi. bir-birlərinə ilişə-ilişə o tərəf-bu tərəfə vurnuxurdular. daha da artmışdı. Uzaqlarda yenə də səssiz şimşək çaxdı. Gicbəsər qayalığın üst tərəfində. Boynunun əzələləri çox ağrısa da. ya gərək yerə çömələydi. amma it biganə gözlərini o uzaq işıqlardan çəkdi və akasiya ağacının altına qayıdıb orada əvvəlki tək vurnuxan o iki küçüyə baxdı. nə də uzandı. hər halda. o böyük itin ardınca getmək lazım deyil. ya da uzanaydı. elə bil. qüssə). Küçüklər də dayanıb gözlərini yumdu və qum sifətlərinə dəydi. ümidini duyurdu. relslər yağlı idi və Gicbəsər eləcə asta addımlarla küçüklərdən uzaqlaşdı. ikinci küçük də vurnuxavurnuxa. yeriyəndə də. o mazut iyinə. Gicbəsər gözlərini Bakı səmtindən çəkdi və yenə də qabaq ayaqlarının arasından qarnının altında vurnuxan küçüklərə baxdı. gedib ora çıxardı. dəmir iyinə doğru getdi. yaş burunlarında. sonra başını qaldırıb gözlərini yavaş-yavaş uzaq işıqları görünən Bakı səmtinə dikdi və Gicbəsərin Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı tərəflərə baxan gözlərində bir qüssə var idi (həsrət yox. qarnının altında vurnuxdular. əmcək axtarırdılar və altdan yuxarı Gicbəsərin qarnını iyləyə-iyləyə. özünə yer axtara-axtara nəhayət ki. qumluqda ayaq saxladı. amma bacarmadı. xüsusən. mazut iyi gəlirdi. o yağışdan sonra təmizlik. canını dişinə tutub birtəhər gedib yenidən Tülkü Gəldi Qəbiristanlığına çıxa bilərdi – üç günəmi. qayaların arasından bir az yoxuş qalxdığı üçün ləhləyirdi və qabırğaları sayılan arıq böyürləri havadan teztez dolub boşalırdı. bütün bədəni ağrıya-ağrıya. Küçüklər Gicbəsəri 264 . Gicbəsər. It yan-yörəsini iylədi və kənardakı tənha akasiya ağacına tərəf baxdı: ağacın dibində iki körpə küçük bir-birinə ilişə-ilişə ora-bura vurnuxurdu və bu küçüklərin tükü də eynilə Gicbəsərinki kimi. Gicbəsər başını aşağı salıb. o benzin də. qayalığın da ab-havasında təmizlik var idi. küçüklər başa düşdü ki. dəmir iyi. Bakı tərəfin işıqları yavaş-yavaş sayrışmağa başlamışdı və orada Gicbəsər üçün heç bir naməlumluq yox idi. sonra görüb quma bata-bata. amma Gicbəsər nə çöməldi. daha irəli. irəlidən isə benzin iyi. qıçlarına dırmaşmaq istədilər. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığından çıxdığı müddətdə o qədər zəifləmişdi ki. beş günəmi. burnunu Gicbəsərin burnuna dirədi və Gicbəsər bu iki küçüyün təmiz nəfəsini hiss etdi. məftillərlə cızılmış sir-sifəti göynəyəgöynəyə dikdirin üstünə qalxdı və oradan ətrafa baxdı. Küçüklərdən biri burnunu Gicbəsərin burnuna dirədi. Tülkü Gəldi Qəbiristanlığı da o tərəflərdə idi və əlbəttə. bu itin bədəni o qədər yaralı idi ki.Çimərliyin də.

sonra lap bir qarışlığında hiss etdi və sonra hər şey bitdi. Bu yerlərə sakitlik çökdü. yazıqlığa. yaralarının üstü qaysaq bağlamış dərisi dözülməz bir ağrı ilə ağrıyırdı. asfalt yolların. Relslərin arası ilə yerimək çətin idi – relslərin bərkidildiyi mazutlu sal dirəklərin arası çınqılla doldurulmuşdu və hər dəfə dirəkdən çınqıla. elə bil. dikdirdən düşüb dəmir yoluna çıxdı. qaranlığa qarışdı. acizliyə. gözlərindəki o qüssə (həmişəki qüssə!) daha da artdı və itin qılçaları titrədi. ümidsizliyə bürüyürdü.görmürdülər və bir-birini iyləyə-iyləyə təzəcə gözlərini açdıqları bu dünyanı öyrənirdilər. dözülməz bir susuzluq əvəz etdi. dikdirin üstündən sonuncu dəfə uzaqlarda sayrışan o Bakı işıqlarına tərəf baxdı və başını aşağı saldı. Arxadan gələn qatar sürətlə yaxınlaşırdı və Gicbəsər o sürəti indi daha cismani hiss edirdi. elə bil. haçansa yekə. dikdirin hər iki tərəfini – o qumluğu. dözülməz bir aclıq. amma Gicbəsər relslərdən kənara çıxmırdı və başını aşağı salıb eləcə irəliləyirdi. qayalığı da. o sal şalban parçalarını da titrətməyə başlamışdı və Gicbəsərin ürəyi də eləcə bir sürətlə döyünürdü. amma Gicbəsər bütün varlığını zorlayıb o fəhmini boğurdu. Qərb tərəfdə getdikcə qırmızısını tamam itirən buludların altında günəş batırdı. hansı bir zərbədənsə sövqtəbii qorunmaq istəyirdi. Qatar sürətlə bu yerlərdən keçdi. hərarətli bir əlin o küçükləri tumarlayacağını. indicə dəhşətli bir zərbə alacaq və itin bütün fəhmi onu dartıb kənara atmaq istəyirdi. Gicbəsər ayağa qalxdı. dözülməz bir ağrı. uzanıb gedən o yağlı-mazutlu dəmir yolunu da. şərqdən isə ay çıxırdı və o aylı-günəşli aprel axşamı qumsal dikdirin başında çöməlmiş Gicbəsərin gözlərindəki qüssə. Başqa heç bir səs eşidilmədi. relslərin tən ortası ilə irəliləməyə başladı. daş hasarların ətrafında. dörd ayağı üstə dura bilməyib dikdirin başında yerə çöməldi. amma relslərin arasından kənara çıxmadı. həmin uzaq işıqları da. sonra həmin hərarətin həmişəlik itib gedəcəyini. Gicbəsərin qara gözlərinə yenə də birdən-birə dərin bir qüssə çökdü. 265 . elə bil ki. gecə düşdükcə. o küçüklərin dəmir tor çəpərlərin. amma nə arxaya baxırdı. bayaqkı o qövsi-qüzeh kimi əridi. əksinə. Sonra qatar uzaqlaşıb gözdən itdi. Akasiyanın altındakı küçüklər bir-birini iyləyə-iyləyə sərçə kimi civildəyirdilər və o civilti dənizdən gələn uğultu müqabilində o qədər zəif idi ki. amma it relslərin arasından kənara çıxmırdı. elə bil. bədəninin ağrısına baxmayaraq addımlarını gücü çatınca dəqiq atmağa. şəffaf bir duman kimi. It o sürəti lap yaxınlığında duydu. yalnız qatarın səsi bütün bu ətrafa yayıldı. küçələrin üstündə böyüyəcəyini əvvəlcədən hiss etdi. Qatarın sürəti təkcə relsləri yox. sonra o hisslər bir-birinə qarışdı və hər şeyi dəhşətli. o qara gözlərin də ifadəsi itdi. nə də relslərin arasından çıxırdı. Giçbəsər hiss edirdi ki. Gicbəsər relslərin titrəyişini hiss etdi. o tənha akasiya ağacını da arxada qoydu. çınqıldan isə təzədən dirəyin üstünə pəncəsini qoyduqda itin bütün əzələləri. daha doğrusu. uzaqdan sürətlə gələn təkərlərin səsini relslərdən eşitdi və it başını daha da aşağı saldı. özünü o fəhminin ixtiyarına buraxmırdı. relslərin arasına girib eləcə astaca-astaca getməyə başladı.

Gicbəsərin bir yığın qanlı sür-sümükdən və qəhvəyi-qara tüklərdən ibarət cəsədi relslərin arasında qalmışdı.Günəş tamam batmışdı və qərbə axan buludların arasından hərdənbir ay görünürdü. Uzaqlarda yenə səssiz bir şimşək çaxdı.. 266 .. 1984 – 1988.

İLYAS ƏFƏNDİYEV: ŞƏXSİYYƏTİ VƏ SƏNƏTİ (Sənədli romandan fraqmentlər) 267 .

Qarabağ camaatının hörmətini qazanıb. bəlkə də. yenilik sorağında olması da. nəsillikcə din xadimi olmaq əvəzinə. nişan vuran bir adam idi. indiki Füzuli (o zamankı Qarabulaq. «Çovğunlu bir qış günündə». İlyas Əfəndiyevin ulu babası Xoca Əhməd Əfəndi XVIII yüzilin sonlarında Ərzurumun Kars mahalından gəlib Qarabağda. hərdən uşaqlıq illəri haqqında danışdığı xatirələr. onunla birlikdə onun o uşaqlıq dövrünə getmisən. qabağından yeməyən. eləcə də 80-ci illərin sonlarında. həmin ənənəyə uyğun. Qarabağ elatının etnoqrafik xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi baxımından zəngin bir mənbədir. orada öldürülmüş çar palkovniki Koryaginin şərəfinə «Qaryagin» adlandırılıb) rayonunun Saracıq deyilən obasında yurd salıb. sonralar isə. O. qoca» və «Üçatılan» romanları. orada evlənib. amma bir cəhət də həqiqət idi: keçmiş həmişə İlyas Əfəndiyevin içində idi. güman ki. öz nəsil-nəcabətinə bağlı bir adam idi və onun. xüsusən. İlyas Əfəndiyev 1993-cü ildə uşaqlıq çağlarını xatırlayaraq yazırdı: «Mənim dünyada fərəhləndiyim. o xatirələrdəki etnoqrafik detalların zənginliyi. şəxsiyyətindəki xüsusiyyət – həmişə təzəlik. avtobioqrafik əsərlərdir və o romanlarda. İlyas Əfəndiyev keçmişlə yaşayırdı. İlyas Əfəndiyev ən dəruni hisslər ilə Azərbaycana. Bizim görkəmli tənqidçimiz Yaşar Qarayev yazırdı: «Azərbaycan tarixi barədə klassik sənədlər – yeddi «Qarabağnamə» var. Mən deyə bilmərəm ki. İlyas Əfəndiyevin «Geriyə baxma. görkəmli din xadimi. həm də igid. məişətinin. İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığını mən səkkizinci «Qarabağnamə» hesab edirəm». çoxdan haqq dünyasına köçüb getmiş insanlara. Şuşada heç bir cıdırda məğlub olmaması. ilkin dini təhsilini başa vurduqdan sonra. o. fəxr etdiyim iki şey var idi: bunun biri Göydəmir atımızın Füzulidə. müşahidələrin dərinliyi. ziyalı bir tacir kimi bütün Füzuli və ümumiyyətlə.1. geniş əlaqələrə malik. əksinə idi. 90-cı illərin əvvəllərində yazdığı bir sıra xatirə-esselərdə. elə buradan gəlirdi. xalqımızın yaxın keçmişdəki güzəranının. onu əhatə edən adamların xarakterini verə bilmək bacarığı adama elə təsir edirdi ki. zaman qanunlarını pozub. üç cümlə ilə uşaqlıq dövrünün koloritini. islamşünas alim kimi məşhurlaşıb və onun nəsli «Əfəndi uşağı» kimi hörmət və nüfuz qazanıb. ümumiyyətlə. çünki belə deyildi. əslində. psixologiyasının. işgüzar. həmişə onunla birlikdə idi. «Orfey quyudan çıxandan sonra nə gördü?. «Axund Molla Şükürün cənnət bağı necə oldu?»da həyatının ilkin mərhələləri. özün bütün vaxt. ikincisi. gələcəklə yaşayan bir adam idi və onun yaradıcılığındakı daimi yenilik meyli də. «Əfəndi uşağı» Xoca Əhməd Əfəndidən gələn dini ənənələri davam etdirib və o nəslin nümayəndələri bütün Arazboyu Qarabağın tanınmış. o dövrün mənəvi dəyərlərinə ehtiramı.». elə bil. atamın tapanca ilə 268 . Ancaq təxminin yüz ildən sonra – XIX əsrin sonlarında «Əfəndi uşağı» nəslinin bu ənənəsi pozulub: Xoca Əhməd Əfəndinin nəticəsi Hacı Axund Molla Ağaməhəmmədin böyük oğlu Məhəmməd. at çapan. Azərbaycanın içində – Qarabağa. Bütünlükdə. savadlı və nüfuzlu din xadimləri olublar. sərt xarakterə malik. ticarətə meyl edib və gənc yaşlarından etibarən. Qarabağın içində isə – Füzuliyə. soyu-kökü haqqında ətraflı yazıb və bu əsərlər yalnız onun özünün həyatının yox. bacarıqlı..

Ağdam qəzası o zaman Gəncə quberniyasına daxil idi və Bayram bəylə qubernator Xudadat bəy arasında səmimi və məhrəm bir münasibət var idi. Yevlaxda. Atanın kimlərdən olduğunu. 1934-cü ildə Pedaqoji Institutun tələbəsi ikən. onu 269 . Şuşada. onu Ağdam qəzasının rəisi (naçalniki) təyin edirlər. Təbrizdə şərikləri var idi və Füzulidə tikilən ilk ikimərtəbəli böyük daş bina da onunku idi. bizdən əsassız olaraq qızıl. «Xudadat bəy dədəmə (yəni Bayram bəyə) demişdi ki. qış vaxtı ata-anasının. 1988-ci ildə çap etdirdiyi «Çovğunlu bir qış günündə» adlı sənədli hekayəsində İlyas Əfəndiyev. Bakıda. On birinci ordunun bir batalyonu bizim evlərdə yerləşmişdi. Orasını da deyim ki. «Əfəndi uşağı»ndan fərqli olaraq. evimizi axtarıb. Yadıma gəlir. mebellə dolu qalmışdı. özünün cavan vaxtlarından danışırdı: – O vaxt atan (tacir Məhəmməd– E. tamam dünyəvi bir nəslin nümayəndəsi idi. atasının da xəstə olduğunu eşidib Füzuliyə qayıtmasını təsvir edir və yazır ki. Aralıq düzələndə. Əsgərlər atamın Peterburqdan gətirdiyi mebelləri sındırıb taxtalarını ocaqda yandırmış. bunu sənə boy görüncəyi verirəm. Bilqeyis xanımı götürüb mənim faytonumda Ağdama qaçıranda. Evlərimiz xalça-gəbəylə. tapanca tələb eləyən başabəla inzibati işçilər anamın dədə-babadan qalma ziynət şeyləri ilə birlikdə. əslinəcabəti ilə bütün Qarabağda məşhur olan Bayram bəyin qızı idi və o.. Bolşeviklər gələndə soldatlar o binada yerləşdirilmişdi və sonralar bu barədə İlyas Əfəndiyev yazırdı: «On birinci ordu Azərbaycanı istila edəndə atamın mağazaları. var-yoxumuzdan heç nə qalmayıb. qoy Isfəndiyar bəy Şuşa realnı məktəbini bitirsin. bacı-qardaşlarının öz evlərindən çıxarıldığını.. Inqilabdan sonra tez-tez gəlib..» Şuşadakı rus gimnaziyasını bitirmiş Bayram bəy yalnız Füzuli tərəflərin deyil. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yarandıqda. Pirağbulaq dərəsində Qaçaq Xanmuradın (XX əsrin onuncu illərindlə bütün Qarabağ mahalında məşhur bir qaçaq olub– E. qaçaq Xanmurad barmağındakı brilyant üzüyü çıxarıb Bilqeyis xanıma verib dedi: – Bacı.. Tacir Məhəmm