MATERÝALLAR

Çaõ ÖyrŠtim ÝþlŠtmŠlŠri QAFQAZ UNÝVERSÝTETÝ

AZéRBAYCAN YAZIÇILAR BÝRLÝYÝ

TÜRKÝYE YAZARLAR BÝRLÝÐÝ

TÜRKSOY - TÜRK KÜLTÜR VE SANATLARI ORTAK YÖNETÝMÝ

Platin Sponsor

BANK ASYA
ASYA KATILIM BANKASI A.Þ.

Qızıl Sponsorlar

TEXNÝKABANK

KAYNAK KÜLTÜR YAYIN GRUBU

AZERSUN HOLDÝNQ

MATERÝALLAR
Qafqaz Universiteti
2-ci kitab

Bakı, 13-15 noyabr 2008

2-ci kitab
www.qafqaz.edu.az

MATERÝALLAR
II KÝTAB

Bakı, 13-15 noyabr 2008

MATERÝALLAR
II KÝTAB
KONQRESİN HƏMSƏDRLƏRİ
Prof. Dr. Ahmet Saniç
Qafqaz Universitetinin rektoru

Anar
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri

İbrahim Ülvi Yavuz
Türkiye Yazarlar Birliği Yönetim Kurulu Genel Başkanı

Düsen KASEİNOV
TÜRKSOY – Türk Kültür ve Sanatları Ortak Yönetimi Genel Müdürü

KONQRESİN TƏŞKİLAT KOMİTƏSİ
Prof. Dr.Ömer OKUMUŞ Prof. Dr. Akif HÜSEYNLİ Prof. Dr. Cihan OKUYUCU Dos. Məmmədəli BABAŞLI Dr. Erdal KARAMAN Dr. Ömer BAYRAM Dr. Ahmet ÖKSÜZ Dr. Ahmet KÖMÜRCÜ Dr. Saim ARI Dr. Muharrem KAPLAN Dr. Nərminə ƏLİYEVA Dr. Alexsandr MAGİLL Dr. Ətrabə GÜL Dr. Kənan BƏŞİROV Dr. İslam HÜSEYNOV Serap MAGİLL Pərvanə BAYRAM Seyran QAYIBOV Bayram GÜNDOĞDU Səriyyə GÜNDOĞDU Setter DURMAZ Nilay TATARİ İbrahim KURT Ali BEREKET Dursun ÇALIŞKAN Səbuhi BAYRAMOV Qafar OCAQLI Kəmalə YILMAZ Zabitə TEYMURLU Firuzə ERGUVAN Mənsurə KAZIMLI İsa ÖZKAN Seyfi AĞIREL Şeyda SÜLEYMANOVA Yazıçı Mustafa OĞUZ Şair Qəşəm NƏCƏFZADƏ Naşir Meryem AKBAL

KONQRESİN ELMİ HEYƏTİ
Akademik Bəkir NƏBİYEV Akademik Nizami CƏFƏROV Az. Yaz. Birliyi sədri Anar Prof. Ömer OKUMUŞ Prof. Akif HÜSEYNLİ Prof. Əjdər AĞAYEV Prof. Mustafa ÖZKAN Prof. İbrahim CANAN Prof. Yavuz AKPINAR Prof. Nazan BEKİROĞLU Prof. Emine GÜRSOY-NASKALİ Prof. Cihan OKUYUCU Prof. Ali Fuat BİLKAN Prof. Muhammet YELTEN Prof. Musa DUMAN Prof. Fatih ANDI Prof. Gürer GÜLSEVİN Prof. Mehmet KARA Prof. Zahid QARALOV Prof. Rəfael HÜSEYNOV Prof. Qara NAMAZOV Prof. Şahin XƏLİLLİ Prof. Danday İSKAKAL Prof. Tölegen TEBEGENOV Prof. Qadir Əli KONKOBAYEV Prof. Tayupolot SADEKOV Dos. Oğuz KARAKARTAL Dos. Məmmədəli BABAŞLI Dos. İbrahim KIBRIS Dos. M. Muhsin KALKIŞIM Dos. Rıdvan CANIM Dos. Erdoğan BOZ Dos. Hüseyin ÖZCAN Dos. Alim KAHRAMAN Dr. Erdal KARAMAN Dr. Ömer BAYRAM Dr. Kənan BƏŞİROV Dr. Muharrem KAPLAN Dr. Reşit HAYLAMAZ Qırğ. Yaz. Bir. Səd. Sultan OMURALIYEV Şair Gökhan AKÇİÇEK

KONQRESİN KATİBLİYİ
Dr. Erdal KARAMAN, Dr. Nərminə ƏLİYEVA, Dr. Kənan BƏŞİROV

EDİTÖR
Dr. Muharrem KAPLAN

DİZAYN
Sahib KAZIMOV Kitab, Qafqaz Universiteti Dizayn və Nəşriyyat İşləri Şöbəsində yığılaraq çapa hazırlanmışdır. Copyright © Qafqaz University Baku - 2008

TÜRK XALQLARI éDéBÌYYATI (II):
BEYNéLXALQ UÅAQ éDéBÌYYATI KONQRESÌ

YEKUN BƏYANATI
  

 

KONQRES YEKUN BƏYANATI 
  Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresinin   Hörmətli İştirakçıları,   
Bu gün üç günlük bir elm bayramını, fikir və sənət ziyafətini başa çatdırdıq. İndi sizin əsəriniz olan bu üç  gözəl günü müzakirə etmək üçün qarşınızdayıq.   Böyük  bir  məmnuniyyətlə  ifadə  etməliyik  ki,  konfransımızda  gözlədiyimizdən  daha  çox  məruzəçi  iştirak  etdi. Bu münasibətlə də bizi şərəfləndirən bütün iştirakçılara:  ‐  8 fərqli ölkənin 58 universitetindən təşrif buyuran siz möhtərəm elm xadimlərinə,  ‐  Hörmətli yazıçılarımıza və nəşriyyatçılarımıza,  ‐  İştiraklarıyla  bu  məclisə  eyni  zamanda  bir  sənət  və  fikir  ziyafəti  çeşnisi  verən  Azərbaycan  və  Türkiyə  Yazarlar Birliyi ilə Türksoya,  ‐  Təşviq  və  himayələri  ilə  belə  bir  proqram  üçün  bizlərə  cəsarət  verən  Azərbaycan  hökuməti  vəzifəli  şəxslərinə,  ‐  Konfransa  maliyə  dəstəyi  verən  hörmətli  sponsorlarımıza  və  ələlxüsus  Bank  Asya,  Texnika  Bank,  Azersun Holdinq ve Kaynak Yayın Qrupuna,  ‐  Və nəhayət konfransımızı ictimaiyyət qarşısında işıqlandıran mətbuat işçilərinə səmimi qəlbdən təşəkkür  edirik.    Bildiyiniz  kimi,  konfransımız  13.11.2008  tarixində  saat  11.30‐da  Filarmoniya  sarayındakı  rəsmi  açılışla  başladı.  Açılış  məruzələrindən  sonra  hörmətli  sənətkar  Prof.  İlhan  Özkeçeci  möhtəşəm  konserti  ilə  konfran‐ sımızı  şənləndirdi.  İlhan  bəyə  təşəkkür  edirik.  Belə  proqramlarda  vaxtın  bir  hissəsinin  gəzintiyə  ayrılması  ənənəsinə  sadiq  qalaraq  biz  də  yeməkdən  sonra  günün  geriyə  qalan  hissəsini  Şəhidlər  Xiyabanını  və  Bakının  digər görməli yerlərini ehtiva edən şəhər gəzintisi üçün nəzərdə tutmuşuq.   Konfransın əsas hissəsi cümə və şənbə günləri oldu. Bu iki gün boyunca məruzə mövzularına görə qrup‐ laşdırılmış 6 salonda təxminən 175 məruzə dinlənildi. Başlıq “Uşaq ədəbiyyatı” olmaqla bərabər toplantıların  təhsildən  nəşriyyata  və  uşaq  təhsilinə  qədər  olduqça  geniş  bir  dairədə  cərəyan  etdiyi,  şübhəsiz,  diqqətinizi  çəkmişdir.  Sahəyə  aid  mövzuların  heç  birini  istisna  etmədən,  mövzunu  bütün  cəhətləriylə  dəyərləndirmək  və  tablonun bütününü görə bilmək istəyi bizi belə bir cəhdə sövq etdi. Ümid edirik ki, fərqli elm sahəsi mütəxəs‐ sislərinin  bir  araya  gəlməsi  nəticəsində  müxtəlif  əməkdaşlıq  imkanları  meydana  gələcəkdir.  Biz  universitet  müəllimləri, təkcə nəzəriyyəçi deyilik, təhsil işçisi sifəti ilə işin mətbəxi və tətbiqi ilə də əlaqədarıq. Bu baxım‐ dan,  təhsillə  əlaqədar  məruzələr  də  toplantımıza  ayrı  bir  hava  və  rəng  vermişdir.  Bütün  bu  məruzələr  əvvəl  bəyan etdiyimiz kimi sizlərə çap olunmuş halda da təqdim edilmişdir və ediləcəkdir. Hələlik çapa hazır vəziy‐ yətdəki  məruzələri  bir  cilddə  toplayıb  sizlərə  təqdim  edirik.  Sahibləri  tərəfindən  təshihə  ehtiyacı  olan  digər  məruzələr  də  lazımi  düzəlişlər  edildikdən  sonra  nəşr  olunaraq  qısa  müddət  ərzində  ünvanlarınıza  göndəri‐ ləcəkdir.   Şübhəsiz ki, bu konfransın faydası sadəcə məruzələrlə məhdudlaşmamışdır. Qurulan dostluqlar və gələcək  əməkdaşlıq  imkanları  işin  görünməyən  hissəsini  təşkil  edir.  Bizlər  də  bu  müddət  ərzində  sizlərlə  gözəl  şeylər  paylaşdıq, sarsılmaz dostluqlar və münasibətlər qurduq. Bu dostluqların konfransın sona çatmasıyla bitməyə‐ cəyinə ümid edirik. Bunu da ifadə etmək istəyrik ki, universitetimizin buradakı varlıq səbəbi sizlərsiniz. İrəlidə  yolu  Bakıya  düşən  bütün  həmkarlarımızın  Qafqaz  Universitetini  ikinci  evi  olaraq  qəbul  etməsinə  və  çəkin‐ mədən  qapısını  çalmasına  inanırıq.  Bundan  əlavə  bir  az  hava  dəyişikliyi  və  qardaş  bir  ölkəyə  xidmət  etmək  istəyən həmkarlarımızla birlikdə işləmək bizi şad edərdi.   Konfransımız iştirakçlardan və konfrans heyətindən gələn təklifləri əsas alaraq aşağıdakı xüsusları qeyd edir:  1. Türk Dünyası universitetlərinin pedaqoji fakultələrində uşaq ədəbiyyatı kafedralarına yer verilməsinə,  2. Filologiya fakultələrində isə uşaq ədəbiyyatına lazımi qədər saat ayrılmasına, 

iv

3. Pedaqoji dərsləri arasında uşaq ədəbiyyatı dərslərinə də yer verilməsinə,  4. Türk dünyasına aid ortaq bir uşaq ədəbiyyatı tarixinin yazılmasına,  5. Türk  dünyasını  əhatə  edən  bir  uşaq  ədəbiyyatı  jurnalının  nəşr  edilməsi,  eyni  əhatədə  bir  antologiya  hazırlanması və hal‐hazırdakı uşaq jurnallarında da digər türk xalqlarına aid mətnlərə də yer verilməsinə,  6. Hər il dünya uşaq kitabları həftəsində türk dünyasının müxtəlif mərkəzlərində türk dünyası uşaq nəşrləri  sərgisinin keçirilməsinə,  7. Uşaq  ədəbiyyatı  konfransının  hər  3  ildə  bir  təkrarlanmasına  və  bu  təkrarlarda  mövzuyla  əlaqədar  mülahizələrlə bərabər problemlərin həlli ilə bağlı təklif və tövsiyələrin verilməsinin də faydalı olacağına,  8. Xüsusilə,  televiziya  və  dövri  mətbuat  ilə  ədəbiyyat  və  filmlərdə  yer  alan  və  insani  keyfiyyətləri  yoxedici  mahiyyətdəki  şiddət  ünsürlərinin  təsirindən  uşaqların  qoruna  bilməsi  məqsədilə  ailə‐məktəb  və  rəsmi  qurumlar  arasında  çoxistiqamətli  bir  tədbirlər  planının  hazırlanması  üçün  lazımi  elmi  və  fikri  bazisin  meydana gətirilməsinə diqqət çəkilməsinə,   9. Qaspıralı İsmayıl bəyin də idealı olan “Türk dünyasının dil birliyi” məsələsinin əhəmiyyətli olduğuna və  dil birliyinə aparan yolun könül birliyindən keçdiyinə, dil birliyində əlifbadakı ortaq hərflərin önəminə və  hələ  latın  əlifbasına  keçməmiş  türk  xalqlarının  34  hərfli  ortaq  türk  əlifbasını  əsas  almasının  bu  birliyə  böyük köməklik göstərəcəyi qənaətinə yekdilliklə qərar verilmişdir.   Şair deyir ki, “Təkrar mülaqi oluruz bəzmi‐əzəldə”. Biz yenidən görüşün bəzmi‐əzələ qalmaması və yaxın  gələcəkdə  yeni  konfranslarda  görüşmək  ümidi  ilə  hamınıza  universitetimiz  və  konfrans  tərtib  heyəti  adından  ehtiram və təşəkkürlərimizi bildiririk.   

Konfrans Tərtib Heyəti   adından   Prof. Dr. Ömer OKUMUŞ 
 

v

 

KONGRE SONUÇ BİLDİRGESİ 
 

Uluslararası Çocuk Edebiyatı Kongresi’nin   Değerli Katılımcıları, 
   Bu gün üç günlük bir bilgi şöleninin, fikir ve sanat ziyafetinin sonuna gelmiş bulunuyoruz. Şimdi sizin  eseriniz olan bu üç güzel günün toplu bir değerlendirmesini yapmak üzere huzurunuzda bulunuyoruz.  Büyük  bir  memnuniyetle  ifade  etmeliyiz  ki  Kongremiz,  iştirakçi  sayısı  bakımından  bizim  başlangıçtaki  hedeflerimizi  de  hayli  aşan  bir  katılımla  gerçekleşti.  Dolayısıyla  hemen  sözlerimizin  başında  bize  bu  onuru  bağışlayan bütün iştirakçilere ve bu meyanda;  ‐  8 ayrı ülkenin 58 üniversitesinden teşrif eden siz değerli bilim adamlarına,   ‐  Değerli yazarlarımıza ve yayıncılarımıza,  ‐  Katkılarıyla bu toplantıya aynı zamanda bir sanat ve fikir ziyafeti çeşnisi veren Azerbaycan ve Türkiye  Yazarlar Birlikleri ile Türksoy’a,   ‐ Teşvik  ve  himayeleriyle  böyle  bir  organizasyon  için  bizlere  cesaret  veren  Azerbaycan  hükümeti  yetkililerine,  ‐  Kongrenin mali yükünü paylaşan değerli sponsorlarımıza ve bilhassa Bank Asya, Teknika Bank, Azersun  Holding ve Kaynak Yayın Grubuna,  ‐  Ve  nihayet  çalışmalarımızı  kamuoyuna  mal  eden  değerli  medya  mensuplarına  en  derin  şükranlarımızı  sunmak isteriz.   Başından beri toplantıyı takip edenlerin malumu olduğu üzere Kongremiz 13.11.2008 Perşembe günü saat  11.30’de Filarmoni Sarayındaki resmi açılışla başladı. Açılış tebliğlerinden hemen sonra değerli sanatkar Prof.  İlhan Özkeçeci nefis konseriyle Kongremize renk kattı. Kendisine teşekkür ediyoruz… Böyle organizasyonlarda  vaktin  bir  kısmının  gezilere  tahsisi  geleneğine  uyarak  biz  de  yemek  sonrasında  günün  geri  kalan  kısmını  şehitlik ve diğer önemli bazı mekanları kapsayan bir şehir gezisi tertip etmiş bulunuyoruz.   Kongrenin asıl yükünü Cuma ve Cumartesi günleri çekti. Bu iki gün boyunca ilgilileri bir araya getirme  prensibine göre tahsis edilmiş 6 salonda toplam 175 civarında tebliğ dinledik. Başlığı Çocuk Edebiyatı olmakla  birlikte oturumların eğitimden yayıncılığa, oradan çocuk eğitimine kadar oldukça geniş bir yelpazede cereyan  ettiği  şüphesiz  dikkatinizi  çekmiştir.  Alana  ait  konuların  hiçbirini  dışarıda  bırakmadan  konuyu  bütün  açıla‐ rıyla ele almak ve tablonun bütününü görebilmek gayreti bizi böyle bir tutuma sevk etti. Umuyoruz ki farklı  disiplin  mensuplarının  bir  araya  gelişinden,  çok  farklı  işbirliği  imkanları  ortaya  çıkacaktır.  Biz  üniversite  hocaları, sadece teorisyen değiliz, eğitimci sıfatıyla işin mutfağı ve pratik boyutuyla da ilgiliyiz. Bu bakımdan  eğitimle ilgili tebliğler de toplantımıza ayrı bir çeşni ve renk katmıştır. Bütün bu tebliğler başta va’d ettiğimiz  gibi sizlere basılı olarak da takdim edilmiştir ve edilecektir. Şimdilik basılabilecek durumdaki tebliğleri tek ciltte  toplayıp sizlere takdim ediyoruz. Sahipleri tarafından tashihe muhtaç olan diğer tebliğler de gerekli düzeltme‐ lerden sonra basılarak en kısa zamanda adreslerinize gönderilecektir.   Şüphesiz bir toplantının faydası sadece sunulan tebliğlerle de sınırlı değildir. Kalıcı dostluklar ve müstak‐ bel işbirliği imkanları işin görünmeyen kısımlarını teşkil eder.  Bizler de bu süre boyunca sizlerle bir çok güzelliği paylaştık, kalıcı dostluklar ve münasebetler kurduk. Bu  dostlukların  toplantının  bitimiyle  sona  ermeyeceğini  ümid  ediyoruz.  Şunu  da  ifade  etmek  isteriz  ki  üniversi‐ temizin  buradaki  varlık  sebebi  sizlersiniz.  İleride  yolu  Bakü’ye  düşecek  bütün  meslektaşlarımızın  Kafkas  Üniversitesi’ni  ikinci  evi  olarak  kabul  etmesini  ve  o  rahatlıkla  kapısını  çalmasını  ümid  ve  temenni  ederiz.  Bunun da ötesinde biraz hava değişikliği ve kardeş bir ülkeye hizmet etmek isteyen meslektaşlarımızla birlikte  çalışmaktan da ayrıca onur duyarız.   Kongremiz,  katılımcılardan  ve  Kongre  heyetinden  gelen  teklifleri  esas  alarak  aşağıdaki  hususları  benim‐ semiş bulunmaktadır: 

vi

1.  Türk Dünyası üniversitelerinin Eğitim Fakültelerinde Çocuk Edebiyatı anabilim dallarına yer verilmesine,  2.  Filoloji Fakültelerinde ise Çocuk Edebiyatına yeterli ölçüde kredi tahsisine,  3.  Öğretmenlik formasyon dersleri arasında Çocuk Edebiyatı derslerine de yer verilmesine,  4.  Türk dünyasına ait ortak bir Çocuk Edebiyatı tarihinin yazılmasına,  5.  Türk  dünyasının  tamamını  kapsayan  bir  Çocuk  Edebiyatı  Dergisinin  çıkarılması,  aynı  kapsamda  bir  antoloji hazırlanması ve mevcut çocuk dergilerinde de diğer Türk halklarına ait metinlere yer verilmesine,  6.  Her yıl Dünya Çocuk Kitapları Haftası’nda Türk dünyasının farklı bir merkezinde Türk Dünyası Çocuk  Yayınları Fuarı düzenlenmesine,  7.  Çocuk  Edebiyatı  Kongresi’nin  her  3  yılda  bir  tekrarlanmasına  ve  bu  tekrarlarda  konuyla  ilgili  tespitler  yanında problemlerin halliyle ilgili önerilerin getirilmesinin de faydalı olacağına,  8.  Özellikle  yazılı  ve  görsel  medya  ile  edebiyat  ve  sinema  eserlerinde  yer  alan  ve  temel  insani  değerleri  yok  edici  mahiyetteki  şiddet  olgusunun  etkilerinden  çocukların  korunabilmesi  amacıyla  aile‐okul  ve  resmi  kurumlar  arasında  çok  yönlü  bir  tedbirler  paketinin  oluşturulabilmesi  için  gerekli  ilmi  ve  fikri  zeminin  meydana getirilmesine dikkat çekilmesine,   9.  Gaspıralı’nın  da  ideali  olan  “Türk  dünyasının  dil  birliği”  meselesinin  önemli  olduğuna  ve  dil  birliğine  giden  yolun  gönül  birliğinden  geçtiğine,  dil  birliğinde  alfabede  yer  alan  ortak  karakterlerin  önemine  ve  henüz Latin alfabesine geçmemiş Türk halklarının 34 harfli ortak Türk alfabesini esas almasının bu birliğe  büyük katkı sağlayacağı hususuna ittifakla karar vermiştir.   Şair; Tekrar mülaki oluruz bezm‐i ezelde, diyor. Biz, yeniden mülakatın bezm‐i ezele kalmaması ve yakın  gelecekte  yeni  toplantılarda  bir araya gelmek  ümidiyle  hepinize  üniversitemiz ve Kongre  Tertip  Heyeti adına  saygı ve şükranlarımızı sunuyoruz.    Kongre Tertip Heyeti   Adına  Prof. Dr. Ömer OKUMUŞ   

vii

 

CHAIRMANʹS CONCLUSION 
 

Dear participants of International children’s literature congress, 
 

We have come to the end of our knowledge, opinion, and art festival. We are here to evaluate these three  days now.  I can declare with great pleasure that we have a greater number of participants than we expected. For this  reason we would like to express our gratitude to the participants and to the following:  ‐ the scientists from 58 universities of 8 countries,  ‐ authors and publishers,  ‐ Azerbaijan and Turkish Writers Association and Türksoy,  ‐ Azerbaijani authorities for their support,  ‐ our sponsors, especially Bank Asya, Teknika Bank, Azersun Holding, and  Kaynak Publishing Group,  ‐ media and press.  Congress  officially  started  in  Philharmonic  Palace  on  Thursday  13.11.2008,  at  11.30.  After  opening  speeches Prof. Dr. İlhan  Özkeçeci gave a concert. In the afternoon we took our guests to sightseeing Baku.  Friday and Saturday were the busiest days. There were about 175 papers in 6 different halls. The congress  title is Children’s Literature but the papers are about various areas such as education, publication, and pedagogy.  We  wanted  to  include  all  subjects  related  to  the  area.  We  hope  that  different  cooperation  opportunities  will  be  possible among different disciplines. We are not just theorists, but interested in practice also. For this reason we  appreciated the papers about education as well. These papers were and will be published also. We provide you the  first volume for the time being. The rest will be published and sent to you as soon as possible.  Future  friendships  and  cooperation  opportunities  are  also  advantages  besides  published  papers  at  a  meeting. We would like to prolong our friendships in the future. We would like you to see Qafqaz University as  your own home in Baku, if you visit Azerbaijan again in the future.  Besides we will be happy to work together  with you also.  The  following  matters  are  adopted  in  accordance  with  the  suggestions  of  participants  and  Congress  Committee:  1. Departments of Children’s Education should be founded in Turkish world universities.   2. Children’s Literature should be taught at Philology Faculties,  3. Children’s Literature lessons should be taught among pedagogical formation lessons,  4. A common Children’s Literature history belonging to Turkish world should be written,  5. A  common  Children’s  Literature  Journal  should  be  published,  an  anthology  should  be prepared,  and  various Turkish peoples’ texts should be published in existing child journals,  6. Turkish World Children Publications Fair should be organized each year during World Children Books  Week.   7. Children’s Literature Congress should be repeated in every three year,  8. A cooperation should be held in order to prevent children from violence in written and visual media,  9. Gaspıralı’s  idea,  “Turkish  world  language  unity”  is  important,  and  in  language  unity  the  common  letters  in  alphabets  are  important,  and  Turkish  peoples  who  have  not  accepted  Latin  alphabet  yet  should take 34‐letter Turkish alphabet into consideration.  A poet says we meet in eternity, but we wish we will meet you again in near future at different meetings  and offer you our gratitude and respect on behalf of our University and Congress Arrangement Committee. 

viii

İÇİNDƏKİLƏR
KONQRESİN YEKUN BƏYANATI UŞAQ VƏ ƏDƏBİYYAT
ŞİDDETİN ESTETİZE EDİLMESİ VE ÇOCUK: TARTIŞMAYA AÇILARAK DEĞERSİZLEŞTİRİLEN DEĞERLER
Prof. Dr. Nazan BEKİROĞLU 612 615 622 626 632 636 639 643 645 647 650 653

iii 1

İBRAHİM ALÂATTİN GÖVSA’NIN ÇOCUK ŞİİRLERİ
Yard.Doç. Dr. A. Mecit CANATAK

TANZİMATTAN GÜNÜMÜZE ÇOCUK EDEBİYATI
Öğr. Gör. Alaattin ŞAHİN

ÇOCUK YAZARI - EMİN ABİD
Ali Şamil Hüseyin oğlu

KARS YÖRESİNDEN ÇOCUK EDEBİYATI ÖRNEKLERİ VE YAZARLARI
Öğr. Gör. Berna ÜRÜN

ÇOCUĞUN GELİŞİM SÜRECİ İÇERİSİNDE ÇOCUK TİYATROLARININ YERİ VE ÖNEMİ
Arş. Gör. Buket DEDEOĞLU, Arş. Gör. Banu ÖZDEMİR

KAZAK ÇOCUK EDEBİYATININ GELİŞME YOLLARI
Prof. Dr. Danday İSKAKOV

UŞAQ ƏDƏBİYYATINDA FANTASTİKADAN REALLIĞA
Prof. Dr. Əjdər AĞAYEV, Öğr. Gör. İbrahim KURT

MİZAH VE ÇOCUK
Erbay KÜCET

XANIMANA ƏLİBƏYLİ YARADICILIĞININ BƏDİİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ
Dr. Ətrabə GÜL

TÜRKİYE ÇOCUK EDEBİYATINDA ŞİİR VE NEDEN ÇOCUKLAR İÇİN YAZDIM
Gökhan AKÇİÇEK

MÜASİR UŞAQ ƏDƏBİYYATININ PROBLEMLƏRİ
Qəşəm NƏCƏFZADƏ

WHITHER THE AGE OF INNOCENCE?: THE IMAGE OF ‘OTHER’ IN OMER SEYFETTIN’S STORIES FOR CHILDREN
Guldeniz KIBRIS 660 664 668 671

EDEBİYATINDA ÇOCUK ROMANLARI VE MUZAFFER İZGÜ
Yrd. Doç. Dr. Hüseyin TUNCER

У.С. АРБАТЛЫНЫНЪ "ЧОДЖУКЪЛАРА АРКЪАДАШ" ДЕРСЛИГИНЕ ДАИР
Исмаил АСАНОГЪЛУ Керим

ÇOCUK EDEBİYATINDA ŞİİR VE DAĞLARCA
Yrd. Doç. Dr. Mehmet YARDIMCI

AZERBAYCANLI ŞAİR NEBİ XEZRİ’NİN ŞİİRLERİNDE ÇOCUK VE GELECEK NESİL ALGILAMASI
Yrd. Doç. Dr. Mitat DURMUŞ 678

ÇOCUKLARDA KİŞİLİK VE MANEVİYATIN GELİŞTİRİLMESİ AÇISINDAN CAHİT ZARİFOĞLU’NUN MASALLARI VE ÇOCUK ŞİİRLERİ
Dr. Özlem FEDAİ 684

ix

MİKAYIL MÜŞFİK’İN ÇOCUK ŞİİRLERİ
Dr. Pervane BAYRAM 690 696

ИСТИҚЛОЛ ДАВРИ ЎЗБЕК БОЛАЛАР АДАБИЁТИ: АНЪАНА, ВОРИСИЙЛИК ВА ИЗЛАНИШ
Раҳматулла БАРАКАЕВ

ÇOCUK RUHLU ŞAİR YA DA ÇOCUKLARIN ŞAİRİ GÖKHAN AKÇİÇEK (HAYATI, SANATI VE ESERLERİ)
Yrd. Doç. Dr. Salih OKUMUŞ 700 710 713 716 718

M.AKİF’İN ÇOCUĞA PEDAGOG VE PSİKOLOG OLARAK YAKLAŞIMI
Öğr. Gör. Seriyye GÜNDOĞDU

UŞAQ ƏDƏBİYYATIMIZIN PROBLEMLƏRİ
Sərvaz HÜSEYNOĞLU

UŞAQ DÜNYASI VƏ UŞAQ ƏDƏBİYYATI
Bəhram ƏSƏDİ

GÜNEY AZƏRBAYCANDA UŞAQ ƏDƏBİYYATI İLƏ BAĞLI ÇƏTİNLİKLƏR !
Həsən RAŞİDİ

UŞAQ VƏ DİL
TÜRK AZERİ ATASÖZLERİNDE ÇOCUK VE EĞİTİMİ
Dr. Ahmet ÖKSÜZ

721
722 727 731 737

ÇOCUKLAR ÖZEN İSTER
Dr. Ali Osman SOLMAZ, Dr. Tuncay BÖLER

AZERBAYCAN’DA ÇOCUKLARA VERİLEN İSİMLER
Dr. Erdal KARAMAN

UŞAQ ŞEİRİNDƏ YAMSILAMALAR
Dr. İslam HÜSEYNOV

UŞAQ VƏ KLASSİK ƏDƏBİYYAT
NÂBÎ’NİN HAYRİYYE’SİNDE OĞLU EBU’L-HAYR MEHMET ÇELEBİ’YE ÖĞÜTLERİ
Dr. Hikmet ATİK

743
744 750

SEYYİD AZİM ŞİRVANÎ: BİR ŞAİR VE BİR EĞİTİMCİ
Yrd. Doç. Dr. Ömer BAYRAM

SEYYİD AZİM ŞİRVANİ’NİN ÇOCUKLARA YÖNELİK İLMÎ FAALİYETLERİ
Öğr. Gör. Setter DURMAZ 755

UŞAQ ƏDƏBİYYATINDA ÇAĞDAŞ TƏMAYÜLLƏR
“DEDE KORKUT”: BİR MENTOR
Yrd. Doç. Dr. Aysun ERGİNER

763
764

KIZ ÇOCUKLARININ SİYASAL SÜRECE KATILIMINDA ÇOCUK EDEBİYATININ ROLÜ VE ÖNEMİ
Öğr. Gör. Uğur Arif BÖLEK, Öğr. Gör. Berrin BÖLEK 769

ÇOCUK VE GENÇLİK EDEBİYATINDA YENİ KONULAR VE YENİ YÖNELİMLER
Yrd. Doç. Dr. Medine SİVRİ 773

ÇOCUKLARIN SİYASAL TOPLUMSALLAŞMA SÜRECİNDE NASREDDİN HOCA FIKRALARININ ROLÜ
Öğr. Gör. Uğur Arif BÖLEK, Öğr. Gör. Berrin BÖLEK 778

x

UŞAQ VƏ FOLKLOR
TEKERLEMELİ BİR ÇOCUK OYUNUNUN VARYANTLARI VE KÖKENİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME: “İSTANBUL’UN PARKI”
Arş. Gör. Abdulselam ARVAS

783

784 790 797

MUĞLA ÇOCUK FOLKLORUNDA OYUN VE OYUNUN İŞLEVİ
Yard. Doç. Dr. Ali Abbas ÇINAR

TÜRK VE İNGİLİZ NİNNİLERİNDE ÇOCUK DÜNYASININ TASVİRİ
Öğr. Gör. Ali BEREKET, Öğr. Gör. Serap MAGILL

ÇOCUK EDEBİYATINDA NİNNİLERİN YERİ VE İGNAS KUNOŞ’UN 1925’TE DERLEDİĞİ İLK TÜRKÇE NİNNİLER
Prof. Dr. Ali ÇELİK 801 805 809

UŞAQ FOLKLORU: RİTUAL VƏ JANRIN BƏZİ PRAQMATİK ASPEKTLƏRİ
Doç. Dr. Ağaverdi XƏLİL

TAPMACALARDA MİFOLOJİ MOTİVLƏR
f.e.n. dos. Avtandil AĞBABA

ORTAK ANONİM TÜRK HALK EDEBİYATI ÜRÜNLERİNDEN BİLMECENİN ÇOCUK EDEBİYATINA KATKILARI
Arş. Gör. Ayhan KARAKAŞ 813 817 825

ÇOCUK EĞİTİMİNDE FOLKLOR/HALKBİLİMİNDEN YARARLANMA ÜZERİNE
Yrd. Doç. Dr. Birol AZAR

MÂNİLERİN ÇOCUĞUN EĞİTİMİNDE YERİ
Arş. Gör. Buket DEDEOĞLU, Arş. Gör. Banu ÖZDEMİR

NOQAY XALQ NAĞILLARININ (ERTENGİ`LƏRİN) TƏSNİFATI VƏ “İTİN PİŞİYİ SEVMƏMƏSİ” İLƏ “NOQAY və ŞEYTAN” NAĞILLARININ MƏTNİ
Əhməd ƏHMƏDOV 828 835

AYPARA KİTABI AZƏRBAYCAN ƏLİFBASI İLƏ
Fəridə SÜLEYMANİ (AYTƏKİN)

KIRSAL ALANDA ÇOCUKLAR İÇIN KULLANILAN EL SANATLARI ÜRÜNLERI: TÜRKIYE (AKDENIZ BÖLGESI) ÖRNEĞI
Yrd. Doç. Dr. Feryal SÖYLEMEZOĞLU, Prof. Dr. Zeynep ERDOĞAN, Prof. Dr. Gürsel DELLAL 837 841 845 848 856

S.S. AHUNDOV’UN ÇOCUKLAR İÇİN YAZDIĞI “QORXULU NAĞILLAR”İN İNCELENMESİ
Öğr. Gör. Zabitə TEYMURLU, Lalə QASIMOVA

TÜRK HALKLARININ MASALLARINA KARŞILAŞTIRMALI BİR BAKIŞ
Doç. Dr. Makbule MUHARREMOVA

İMAN ƏSASLARI BAXIMINDAN AZƏRBAYCAN ATALAR SÖZLƏRİ
f.e.n. Dos. Məmmədəli BABAŞLI

BATTAL GAZİ DESTANINDAN ÇOCUKLAR İÇİN ALINACAK ÖĞÜTLER
Öğr. Gör. Mehmet TURMUŞ

UNUTTURULAN TÜRK DİYARI REVAN’A AİT HİKÂYELER VE BU HİKÂYELERDEKİ ANA MOTİFLER
Mintez ŞİMŞEK 858 860 866 871

TÜRK HALK OYUNLARININ ÇOCUK GELİŞİMİ ÜZERİNDEKİ EĞİTSEL İŞLEVLERİ
Arş. Gör. Neslihan ERTURAL, Arş. Gör. M.Serkan ERTURAL

TÜRKMEN KÜLTÜRÜNDE ÇOCUK VE HÜVDİ (NİNNİ) GELENEĞİ
Yard. Doç. Dr. Ramazan ÇAKIR

KAŞGARLI’DAN ÇOCUKLARA ÖĞÜTLER
Öğr. Gör. Seyran GAYIBOV

xi

UŞAQ VƏ MİLLİ-MƏNƏVİ DƏYƏRLƏR
MİLLİ VE MANEVİ DEĞERLERİMİZ AÇISINDAN ÇOCUK EDEBİYATIMIZDAKİ TERMİNOLOJİ VE ÖNEMİ
Doç.Dr. Abdurrahim GÜZEL

877

878 886 893

DÎNÎ VE AHLÂKÎ DEĞERLER AÇISINDAN ÇOCUK KLASİKLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ
Arş. Gör. İbrahim TURAN

DİNÎ ÇOCUK EDEBİYATI VE İLÂHİYAT PROGRAMLARI
Prof. Dr. Talat SAKALLI

UŞAQ MƏTBUATI
MEHMET ŞEMSEDDİN’İN ÇOCUK DERGİCİLİĞİ ÜZERİNE
Doç. Dr. Aziz KILINÇ, Fatih TANRIKULU

897
898 909 915

BİR ÇOCUK DERGİSİ OLARAK GONCA
Murat KAYA

İLK UŞАQ JURNАLI «DƏBİSTАN» VƏ ОNUN DİL TƏCRÜBƏSİ
f.е.n. Sеvdа SАDIQОVА

UŞAQ SƏSLİ, GÖRÜNTÜLÜ VƏ DÖVRİ NƏŞRLƏRİ
TÜRKİYE’DE ÇOCUK KİTAPLARININ GELİŞİMİ
Yrd. Doç. Dr. Ebru Hasibe TANJU

921
922

UŞAQ ƏDƏBİYYATININ TƏRCÜMƏSİ - KİM NƏYİ KİMLƏR ÜÇÜN TƏRCÜMƏ EDİR ?
f.e.n. Nərminə ƏLİYEVA 929

UŞAQ KİTABLARININ NƏŞRƏ HAZIRLANMA PRİNSİPLƏRİ
Dr. Vüsalə MUSALI 933

ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİ ÇOCUK KİTAPLARINDA BİÇİMSELLİK (METİN, DİL VE RESİMLEME)
Öğr. Gör. Münevver Can YAŞAR, Yrd. Dr. Zeliha G. YAZICI 936

UŞAQ TƏLİM VƏ TƏRBİYƏSİ
İMAM GAZZALÎ'NİN “EY OĞUL” ADLI ESERİ VE ÇOCUK EĞİTİMİNDEKİ YERİ
Prof. Dr. Abdulhakim YÜCE

941
942

UŞAQ ƏDƏBİYYATINDA ƏXLAQ TƏRBİYƏSİ MƏSƏLƏLƏRİ
Öğr. Gör. İbrahim KURT 947

ANADİLİ ÖNEMİ, EĞİTİMİ-ÇOCUK EDEBİYATI ÜRÜNLERİ İLİŞKİSİ
Yrd. Doç. Dr. Ali ÇAVUŞOĞLU 951

İTAAT KÜLTÜRÜ KAZANDIRMA ARACI OLARAK HİKÂYE VE MASALLAR: “II. MEŞRUTİYET DÖNEMİ ÇOCUK DERGİCİLİĞİ ÖRNEĞİ”
Yrd. Doç. Dr. Ali GURBETOĞLU 955

B. VAHABZADƏYƏ GÖRƏ CƏMİYYƏTİN FORMALAŞMASINDA UŞAQLARA VERİLƏN TƏLİM-TƏRBİYƏNİN ÖNƏMİ
Öğr. Gör. Bayram GÜNDOĞDU 960

UŞAQ ƏDƏBİYYATININ TƏDRİSİNDƏ KOMPÜTER TƏLİM PROQRAMLARINDAN İSTİFADƏNİN YOLLARI
Öğr. Gör. Etibar SEYİDZADƏ 964

xii

TÜRKÇE ÖĞRETİMİNDE YENİ YAKLAŞIMLAR VE ÇOCUK KİTAPLARI
Prof. Dr. Firdevs GÜNEŞ 969

TÜRKÇE ÖĞRETİMİNDE ÇOCUK KİTAPLARININ DİL ÖĞRETİMİ ARACI OLARAK KULLANILMASI
Yrd. Doç Dr. Hülya YAZICI OKUYAN 977

EĞİTİM DEĞERLERİ AÇISINDAN ÇOCUK EDEBİYATI
Öğr. Gör. Dr. Kelime ERDAL 981

KAFLI’NIN MAKALELERİNDE ÇOCUK VE EĞİTİM
Dr. Muharrem KAPLAN 989

PSİKOLOJİK AÇIDAN ÖLÜM OLAYININ ÇOCUKLAR ÜZERİNE ETKİSİ VE “ÖLÜM EĞİTİMİ”
Prof. Dr. Mustafa KÖYLÜ 992

ÇOCUĞUN OKUMA ALIŞKANLIĞI KAZANMASINDA EBEVEYNİN ROLÜ VE MESULİYETİ
Osman KAPLAN 999

DEDE KORKUT DESTANININ SOSYAL BECERİLER AÇISINDAN ANALİZİ
Yrd. Doç. Dr. Rukiye ŞAHİN, Saadet Demirbağ BOLAT, Süleyman ÇİFCİ 1004

0–6 YAŞ GRUBU ÇOCUKLARDA DİL GELİŞİMİ
Öğr. Gör. Salih SAVAŞ 1008

ÇOCUKLARA TEMEL DEĞERLERİ KAZANDIRMANIN ÖNEMİ
Yard. Doç. Dr. Zühal ÇUBUKÇU 1012

MÜƏLLİFLƏR İNDEKSİ

1021

xiii

xiv

 

TÜRK XALQLARI éDéBÌYYATI (II):
BEYNéLXALQ UÅAQ éDéBÌYYATI KONQRESÌ
- II K Ì T A B -

UŞAQ VƏ ƏDƏBİYYAT
  

 

ŞİDDETİN ESTETİZE EDİLMESİ VE ÇOCUK: TARTIŞMAYA AÇILARAK DEĞERSİZLEŞTİRİLEN DEĞERLER
Prof. Dr. Nazan BEKİROĞLU
Karadeniz Teknik Üniversitesi Trabzon / TÜRKİYE

Çocuk ve şiddet bir arada söz konusu edilince çeşitli ihtimaller belirir. Çocuğun fiziksel ve ruhsal şiddete maruz kalması, şiddete tanık olması, şiddet uygulaması. Benim bu bildiride söz konusu etmek istediğim asıl husus, şiddetin ve kötülüğün film, tiyatro, roman, hikâye, şiir, çizgi film, reklâm filmi gibi görsel ve yazılı kurgusallarda ele alınış biçimi. Bu ele alınış biçiminin tarihsel evreleri ve modern dünyada geldiği noktanın tesbiti ve buna bağlı olarak çocuklar ve gençler üzerinde oluşturacağı “değerlerin değersizleştirilmesi” etkisi itibarıyla endişelerin sergilenmesi ve nihayet tedbir gerekliliğinin işaretinden ibarettir. Çocuğun, hangi biçimde olursa olsun şiddetle muhatap olmasının onun ruhunda oluşturacağı olumsuz etkilerin ayrıntılı biçimde irdelenmesi ise bu bildirinin kapsamı dışındadır. Çeşitli anlamlara gelen ve ontolojik olarak kötülüğün bir parçası olarak muamele gören şiddet sorunu başlangıçtan bu yana insan zihnini ciddi olarak meşgul etmiştir. Gerçeği vahyin ışığında yorumlayan semavi dinler ve semavi olmayan dinler gibi felsefe, psikoloji ve sanat da kötülük ve şiddet sorunsalını ayrıntılı biçimde incelemişlerdir. Bu disiplinler arasında şiddet ve kötülüğün anlamlandırılması itibarıyle tam bir uzlaşma söz konusu değildir. Kötülüğü doğal ve ahlâki olmak üzere ikiye ayıran bu disiplinler doğal afetler, hastalıklar, ölüm gibi oluşları doğal kötülük, insan iradesiyle gerçekleştirilen kötülüğü ahlâki kötülük olarak değerlendirmişlerdir. Ancak her durumda kötülük ve buna bağlı olarak şiddet karşısında insanlık adına ortak bir tavır alınmıştır. Şiddet, insanlık tarihi kadar eski bir olgudur. Ancak onun doğrudan ya da dolaylı olarak sanat eserine dönüştürülürken yüklendiği manalar dönemden döneme değişiklik gösterir. Bizde gelenek korku ve şiddet üzerinde ısrarlı değildir. Batıda ise kötülüğün ve şiddetin ele alındığı eserler Romantizme kadar onun iyilik karşısında insani ve tanrısal değerler adına ezildiği örneklerdir. Goethe’ninki dahil bütün Faustlarda iyi ve kötü arasında savaşan insanı temsil eden Dr. Faust saf iyiliğe şeytanın değil, içindeki iyinin açtığı yoldan ulaşır. Shakespeare’in kötülüğü sırf kötülük olduğu için seven kahramanları da sonunda iyiliğin etkisi altında yok olurlar. 612

Ancak kötülüğün iyilik karşısında insani ve tanrısal değerler adına ezildiği bu tür yapıtlar Milton’un Yitik Cennet’i ile son büyük örneğini verir. “On sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıllarda bu kavram Rasyonalizm tarafından değersizleştirilir ve Romantizm tarafından çarpıtılır” (Russell, 2001, s.185). Bu kapsamda kötülüğü sadece kendisi için yani saf kötülük olarak yücelten isimlerin arasında Marki de Sade (1740-1814), hatta ondan evvel Julian Offray de la Mettrie (1709-1751) akla gelmelidir. Erdem ve yasayı hayal ürünü, merhamet, sevgi ve nezaketi engel olarak değerlendiren Sade için tek değer zevkin yüksekliğidir. Bu, başkalarına işkence etmek hatta öldürmek bahasına da olsa bir şey değişmez. Unutulmamalı ki Sadizm onun isminden türeme bir terimdir. Romantik dönem kötülüğü, özgürlük adına soylu bir başkaldırı olarak değerlendirmekten, İblis ve Prometheus’a yücelik anlamı atfetmekten, bu arada Kabil karakterine de kahramanlık izafe etmekten geri durmamıştır. Byron’un Cain (1821)’i alışıldık Kabil tiplemesinin dışında bir kahraman örneği çizer. Shelley Prometheus’u başkaldırının simgesi olarak yüceltir. Chateaubriand, A. De Vigny gibi Romantiklerde de aynı tavra rastlamak mümkündür. Özellikle W. Blake (1757–1827) etkisinde kalan Lord Byron gibi ozanlar kötülüğü yüksek bir başkaldırı cesareti olarak övmüşlerdir. Yine de dikkat edilmesi gereken önemli husus; kötülüğün en fazla olumlandığı hallerde bile onun görece daha yüksek bir iyi için olduğu esası değişmez: Özgürlük için, daha yüksek bir ahlâk için vs. Kötülüğe duyduğu bütün ilgiye ve fantazyalarının ürkütücülüğüne rağmen Baudelaire bile sebepsiz saf kötülüğün peşinde değildir. 19. asır sonlarında, kolaycı iyimserlikten, hayalcilik ve Pollyannacılıktan nefret eden Nietzsche (1844-1900), kötülükle yüzleşilmesi gerektiğini vurgular ancak onun da yücelttiği şey saf kötülük değildir. Kötülük sorunsalı söz konusu edildiğinde zikredilmesi gereken en önemli isimlerden birisi de Dostoyevski’dir. Romanlarının hemen tamamını kötülüğün neden var olduğu meselesinin sebeplerini anlamaya ayıran bu romancı tıpkı Nietzsche gibi kolaycı iyimserliği nefretle karşılayarak kötülükle yüzleşilmesi gerektiği görüşünü şiddetle savunur. Bu nedenle eserlerindeki başkahramanlar
  

Materiallar

daima bataklıktan başlayan bir arınma çizgisini üstlenirler. Çünkü ona göre insan, içinde kötülüğe müsait bir yer taşır ancak özde iyidir ve son söz merhametin, sevginin ve Tanrı’nındır. Bu çok genel manzaradan anlaşılmaktadır ki 20. asra kadar batı kültür ve sanatında şiddet, kötülük olgusunun bir parçası olarak kabul edilmiş, özellikle ahlâki şiddet, iyiliğin karşısında ve onu tehdit eden bir güç olarak algılanmış, olumsuzlanmıştır. Nihai varış noktası olarak daima iyilik işaret edilmiş, sanat, kötülüğün cezalandırılması gibi bir mesajı açık ya da örtülü olarak vermiştir. Şiddet ve kötülüğün bizatihi kendisi olarak, gerekçesiz, saf haliyle yüceltilmesi azınlıkta kalmış, aslolan kötülükle mücadele olarak işaret edilmiştir. Ancak modern dünyaya, özelikle de son 25 yılın kurgusallarına geldiğimiz zaman durum değişir. Bu dönemde heavy-metalci grupların gaddarlık, uyuşturucu, özgür ilişki, çirkinlik, bunalım, gibi “değerlere” büyük bir tutkuyla bağlanması, edebi yapıtların aynı izleği hem hazırlaması hem sürdürmesi, yeraltı edebiyatının ve fanzinlerin hiç olmadığı kadar yer üstüne çıkması dikkat çeker. 19. yy sonları ile 20. yy başlarında Sade’dan ilham alan yer altı edebiyatı Bukowski ile sesini iyice duyurur. Chuck Palahniuk bu edebiyatın meşhur ismidir (Fıght Club onun romandır). Edebi eserler kadar sinemanın da, dâhi ve entelektüel psikopat tiplerini, hiçbir eleştiriye tabi tutmaksızın sadece seyrettirmesi de bu döneme rastlar. Modern dünya, şiddeti, sanatın çeşitli dallarında birkaç türlü ele almaktadır. 1. Geleneksel anlatımın bir devamı olarak kötülük ve şiddet anlatılır ama sonunda iyiler kazanır. Kötülük bu anlatımda ayrıntılı olarak gösterilmek yerine birkaç işaret ve ima ile geçiştirilir. 2. Kötülük ve şiddet ayrıntılı olarak anlatılır. Fakat bu anlatımın sonunda da iyilerin kazandığı ya da kazanacağı ima edildiği ya da gösterildiği için şiddet bu anlatımda pornografiye dönüşmez. Bir bakıma, gerçeğin peşinden giderken aykırı görüntülere yer verilmektedir. İyi bilinen birer örnek olarak üçü de Mel Gibson yönetmenliğindeki Cesur Yürek, Tutku-İsa’nın Çilesi ve Apokalipto filmlerini hatırlamakta yarar var. Bu filmlerde dozu, sırasıyla artmak üzere şiddetin alışılmadık ve ayrıntılı betimlemesine yer verilmektedir. Fakat her üç film de iyilerin zaferini ya da iyilerin yanında olmak gerekliliğini işaret ettiği için şiddet bu filmlerde pornografiye dönüşmez, epik bir anlatımın sınırları içinde kalır. İncitse de yarattığı hasar geçicidir. 3. Ancak modern dünya kurgusallarında şiddete dair üçüncü bir anlatım var ki şiddet artık iyiliğe ya da herhangi mutlak bir değere “rağmen” değildir, sadece kendisidir. Edebiyata göre çok daha kolay ulaşılabilir olan sinema bu hususta asıl

atılımı yapar. Şiddeti yüceltmemekle birlikte bu tarzın önünü açan Tarantino filmleri (Rezervuar Köpekleri, Ucuz Roman)’ nin saf şiddeti işleyen Saw (Testere), Hotel (yönetmeni değilse de yapımcısı Tarantino’dur) gibi filmlere uzanan bir yolun önünü açtığı düşünülebilir. Popüler sinemada Kuzuların Sessizliği ile şiddete bakış deformeye uğrar. İlk kez bir filmin sonunda iyinin kazanacağı imlenmemiş, parmaklıklar arkasında da olsa katil kazanmıştır. Peki neden? Bu manzara Rönesans süreğindeki batılı insan tipinin ihtiyaçlarının cevaplanmasında gelinen son nokta olarak düşünülmelidir. İnsan artık kendisini Tanrı dahil bütün değerlerin üzerine yerleştirmiştir. İnsan sadece insan olduğu için değerlidir ve onun dünyevi hazzı için her şey seferber edilmektedir. Ancak günümüze gelip dayandıkta, görülür ki doyması için her yolu mübah sayan bu insan, doydukça doymazlaşmıştır. Ve bu insanın doyabilmesi için bütün “normal” azıklar yetersiz kalınca sıra dışı azıklar devreye girmiştir. Denebilir ki değişen dünya, şiddetin ve kötülüğün bambaşka bir algıyla işlenmesine ve takdim edilmesine ortam hazırlamıştır. Toplumsal bir bilinç bozulmasının neticesinde şiddet, tüketim toplumunun ihtiyaçlarına bir yandan cevap verecek diğer yandan bu ihtiyaçları kışkırtacak yeni bir alan olarak içi boşaltılmış, estetize edilmiş, bir tüketim nesnesine dönüştürülmüş, popülerleştirilmiş ve öylece tedavüle sokulmuştur. İşkence ve şiddet artık ticari birer sömürü alanıdır. İnternet, televizyon, globalleşme, medya gücü, iletişim imkânlarının artması bu algının sansürsüzce yayılmasına zemin hazırlamıştır. Böylece ortaya ahlâki bir değişimin hazırladığı, ticari kaygıların da servis ettiği estetize edilmiş bir şiddet ve kötülük olgusu çıkmıştır. Kötülüğü ve şiddeti yargılayan ve kınayan değil, onun zekâ üslubuna hayranlıkla bakan bir bakış açısı gelişmiştir: Yüceltilen tek değer olarak zekâ, bir sanat eseri olarak cinayet ve bir dahi olarak katil. Ortalık zevk için öldüren, tatmin olmak için işkence eden, pornografik şiddetin ayrıntılı tahayyülünde emsalsiz bir belagat gücü sergileyen ve kendi üzerine dönen sarmal aklın gücünde kötülüğünün gerekçelerini türeten psikopat dâhilerden geçilmiyor. Bunların çoğu statü olarak yüksek ve aydın kişiler. Yükseltilen tek değer şiddet ve onu gerçekleştiren zekâ. Hak-hukuk, iyilik, merhamet, nezaket, empati, özveri gibi insani değerler, günah kavramı hak getire. Her türlü insani değerin bu arada günah kavramının da hayattan kovulması meşrulaştırılmış bir şiddet algısını kışkırtıp duruyor. Bu tedavülün bir yanı ticari bir diğer yanı ise ideolojiktir. Ticari olarak, tarafları onun getireceği rant ilgilendirmektedir. İşkence turizmi, şiddet ser613

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

mayesi. Bir ideoloji olarak kışkırtılan şiddet ise değerlerin değersizleştirilmesine göz yummaktadır. Asıl ürkütücü olan budur. İyiliği, iyi kalabilmeyi modası geçmiş bir mesabeye düşüren bu algı, bütün değerleri değersizleştirmektedir. Gerçeğin peşinden giderken aykırı görüntülere yer vermek değil, değerleri değersizleştirmektir artık bu. Toplumsal duyuş tarzlarımız değişmektedir. Fazla değil sadece birkaç yıl evveline kadar yarıda bırakıp çıktığımız kaç filmi, kaç diziyi içimize sindirir olduk? Kabullerimizde bir genişleme oluştuğu muhakkak. Düşünülmesi bile hoş karşılanmayanlar listemiz gün geçtikçe daralıyor. Yani değer ölçülerimiz deforme oluyor. Her gün yeni bir kelime giriyor lügatimize ve kelime, arkasından manasını sokuyor hayatımıza. Ve her şeyi, tartışılması gerekmeyeni tartışmayı sever olduk. Tartışılan meşrulaşıyor, en azından hayatımızda kendisine bir alan açıyor. İnsani değerler adına tartışmasız alanlar kayboluyor. Oysa mutlak ahlâkın, temel insani değerlerin tartışması yoktur. Bu kayıpla toplumsal bilinç kirleniyor, kirlenmekle kalmıyor insanlık hali olarak anlaşılır kılınıyor. Bireysel sapkınlıklar “insanlık hali”ne dönüşüyor. Bunun en bariz örneği modern psikolojinin psikopati, sadizm, mazoşizm gibi davranış bozukluluklarını artık sadece birer rahatsızlık olarak değerlendirmesidir. Anormalite, normalleşirken tüketim piyasasında da başköşeye kuruluyor. Sanatlaşırken de “insanlık hali bu” savunusunun arkasına gizliyor. İnsanlık hallerinin teşhiri savunusunun arkasına sığdırılmış taş atışı, kaç kurbağanın ürkütülmesine değiyor acaba? Benim bir akademisyen, sanatkâr, hoca ve anne olarak asıl endişem bu. Şimdi bütün bu anlattıklarımın, çocuk neresinde? Her yerinde. Hatta tam içinde. Bu ürünlerin yetişkinler için olduğu gerçeği hiçbir şey değiştirmez. (Yetişkinler için olmaları da tartışılabilir, o ayrı bir mesele). Çünkü globalleşme, internet, sinema, televizyon, medya, çocukları tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar şiddet bombardımanına maruz bırakmaktadır. Çocuklar sinema salonlarına elini kolunu sallayarak girmekte, internet-cafe’lerde sakıncalı yetişkinlerle muhatap olabilmektedirler. Onları kontrol son derece zorlaşmıştır. Sonuna kadar korusak evden durağa yürüdüğü mesafede karşılaştığı sinema afişlerini yok edemeyiz, marketin önündeki gazete ön sayfalarını da. Araştırmalar gösteriyor ki şiddete ve saldırganlığa yönelik davranışlar yaşamın erken dönemlerinde öğrenilmektedir. Çocuk, karşılaştığı şiddet göstergelerini yorumlayacak güçte değildir. Sosyalizasyon süreçlerinde gördüğü şeyin gerçek mi kurgusal mı olduğunu ayırt edemez. Kurgusal olanı gerçek zannedebilir. Olumsuzlanması gerektiğini anlamayabilir ve en önemlisi bu kahraman614

ları örnek model olarak benimseyebilir. Onlarla özdeşlik kurabilir. Şiddeti tekrarlayabilir. “Tekrarlama yolu ile şiddete karşı duyarsızlaşma olur. Şiddet olağan bir durum haline gelir. Uyarılmayı arttırır, çocuk şiddete daha yatkın hale gelir” (Umurtak). Ve unutulmamalı ki şiddet çekicidir. Şehir ve apartman hayatı içinde üç ekran, sinema, televizyon ve bilgisayar, arasında sıkışıp kalan; börtü-böcek, yaprak-çiçek göremeyen, toprağa basamayan çocuk, bedeni gibi ruhunda da biriken negatif elektriği boşaltacak doğanın sağaltıcı etkisinden de mahrumdur. Batılı tasvirin safi zihinleri bulandırdığı doğrudur. Ve en safi gönüllerin de çocuklarda olduğu muhakkaktır. Bu kazanın en korunaksız kazazedeleridir onlar. Neticede kültürü, karakteri ve değer ölçüleri sığ, ruh sağlığı sarsılmış, insani değerleri zayıflamış bir gençlik çıkar karşımıza. Bize düşen birer entelektüel olarak her zamankinden daha fazla mücadele etmek, anne baba olarak da her zamankinden daha fazla bilinçlendirmek, korumaktır. Kaynağı hakkındaki bütün farklı görüşlere rağmen ben inanıyorum ki şiddet ne tümüyle yaradılıştan gelen bir duygudur ne de tümüyle toplumsal etkiler sonucunda ortaya çıkar. İnsan, özünde tümüyle kötü ve şedit bir varlık değildir. Ancak onun yapısında şiddet ve kötülüğü taşımaya müsait bir kıvam vardır. Öyleyse şiddet öğrenilebilir bir davranıştır. Öyleyse tedbir, çocuğun ruh ve beden sağlığını dolayısıyla toplum sağlığını tehdit eden bu davranış biçiminin öğrenilmesini engelleyebilir. Lâkin bu tedbir paketi ailelerin boyunu çoktan aşmıştır. Aile, okul ve devletin ilgili kurumları el ele vermeden üstesinden gelinmesi güç gibi görünmektedir.
SEÇME KAYNAKÇA − − Durmuş Hocaoğlu, “Batıda Şiddet, kan ve Korku Kültürü I-IX”, Yeniçağ, 29 Ekim 2006-17 Kasım 2006. Çocuk Edebiyatı ve Çocuk Hekimliğine Yansıyan Şiddet Sempozyumu, Osmangazi Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Karşılaştırmalı Edebiyat Bölümü ve Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı, Osmangazi Üniversitesi Yayınları, No. 084, Eskişehir 25-27 Nisan 2002. Gülden Umurtak, “Şiddet ve Çocuk”, www.medikal24.com. Erol Güngör, Değerler Psikolojisi Üzerinde Araştırmalar, Ötüken Yay., İstanbul 1993. Jeffrey Burton Russell, Şeytan Antikiteden İlkel Hıristiyanlığa Kötülük, Kabalcı yay., İstanbul 1999. Jeffrey Burton Russell, İblis: Erken Dönem Hıristiyan Geleneği, Kabalcı yay., İstanbul 2000. Jeffrey Burton Russell, Lucifer: Ortaçağda Şeytan, Kabalcı yay., İstanbul 2001. Jeffrey Burton Russell, Mephistopheles: Modern Dünyada Şeytan, Kabalcı yay., İstanbul 2001.

− − − − − −

 

İBRAHİM ALÂATTİN GÖVSA’NIN ÇOCUK ŞİİRLERİ
Yard.Doç.Dr. A. Mecit CANATAK
Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk dili ve Edebiyatı.bölümü Van / TÜRKİYE acanatak@hotmail.com, acanatak1@hotmail.com, acanatak@yyu.edu.tr

Çocuk edebiyatı veya çocuklar için edebiyat, genel edebiyatın içerisinde tek başına bir anlam ifade eden bir yöneliştir. Çocuğa yönelik edebiyatın tam olarak hangi tarihlerde ve nerede başladığı tartışılan bir konudur. Bu belirsizlik ve tartışmaların temelinde de çocuk edebiyatının ne olduğu, bu kavramın neyi ifade ettiği sorusu yatmaktadır. Bana tanınan sürenin sınırları doğrultusunda burada bahsi geçen tartışmalara değinmeyeceğim.1 Ancak genel olarak edebiyat tarihlerine bakıldığında çocuklar için bir edebiyatın gerekliliği düşüncesinin oldukça yeni olduğu görülür. Buna rağmen en eski sözlü edebiyat mahsullerinde bile çocukların bir şekilde yer aldığını söyleyebiliriz. Buna paralel olarak dünyada çocuk edebiyatının matbaanın bulunuşuyla beraber ortaya çıktığını söylemek mümkündür. Nitekim 16. asırdan itibaren kitaplar basılmaya başlanır. Söz gelimi Homeros ve Ezop masalları gibi klasik eserler 17. Yüzyıldan itibaren çocuklar için yeniden kaleme alınır ve düzenlenir. Özellikle İngiltere’de konuyla ilgili geniş bir litteratür oluşur. Robinson Crusoe (1719-1720, Daniel De Foe), Adventurs of Philip(Philip’in Serüvenleri)(1727, Dorrington), Swiss Famiy Robinson (İsveçli Robinson Ailesi) (1814, Johann David Wyss), Gulluver’s Travels (Guliverin Seyahatleri) (1726, Jonathan Swift) ve Alice’s Advertures(Alice Harikalar Diyarında) (1865, L.Carrol) gibi günümüzde de çocuk yazını açısından popüler olan bazı eserler 18. ve 19. yüzyılda ortaya çıkar ve bunlar birçok Avrupa diline çevrilir. Bu eserler etrafında büyük bir çocuk okuyucu kitlesi oluşur. Çocuk yazınının Fransız edebiyatında popülerlik kazanması ise yaklaşık olarak 17. Yüzyıla dayanır. Bunda özellikle bütün Avrupa’yı saran romantizmin tesirinin olduğunu söyleyebiliriz. Bu bağlamda La Fontaine’nin fablları büyük ilgi görür. Fransız çocuk yazını asıl gelişmesini ise 19. yüzyılda gösterir. Özellikle Jules Verne’in 80 Günde Devr-i Âlem, Deniz Altında 20.000 Fersah, Aya Yolculuk gibi serüven romanları ile Hector Malot’un mutsuz çocuklukları anlatan Sans Famile
1

(Kimsesiz) (1878) gibi romanları ön plana çıkan eserlerdendir. 20 yüzyıldan itibaren Fransa’da çocuk edebiyatı sadece ahlak dersi vermek ilkesinden uzaklaşarak gerçekçilik ilkesine uyar. Antoine de Saint-Exupery’nin Le Petit Prince (Küçük Prenses, 1943) adlı eseri bunlardandır. Amerika Birleşik Devletlerinde de yaklaşık aynı dönemlerde çocuk yazını popüler olur.2 Avrupa’nın diğer edebiyatlarında da benzer gelişmeler görülür. Söz gelimi çocuk edebiyatının en çok geliştiği ülkelerden biri Almanya’dır. 20 yüzyılın başlarında Alman halk hikâyeleri, masal ve şiirleri çocuklar için yeniden derlenir. Sözgelimi Grimm Kardeşler topladıkları halk masallarını 1824’te yeniden derleyip yayımlarlar. Bütün bunlardan yola çıkarak Avrupa’nın aydınlanma, romantizm gibi olguların etkisiyle çocuk yazını alanında klasik ve modern eserler oluşturabilecek düzeye geldiğini ve bu minval üzere Türk çocuk edebiyatını etkilediğini söylemek mümkündür. Böylece yazılı Türk çocuk edebiyatının da Batıdaki gelişmelere paralel olarak ortaya çıktığını söyleyebiliriz. Yazılı çocuk edebiyatının gelişmesine kadar bu açığı masallar, bilmeceler, ninniler, efsaneler vs. gibi sözlü halk ürünleri karşılıyordu. Sözlü gelenekten sonra da yazınsal eserlerin çok revaçta olmadığı görülür. Asıl itibariyle doğu ve İslâm toplumlarında çocuklar için hazırlanmış kitaplara pek rastlanmadığı söylenebilir. Bunda doğu ve İslam toplumlarının çocuğa bakış açısının, çocuğa biçilen toplumsal rolün etkileri olabileceğini söyleyebiliriz. Orhan Okay’ın ifade ettiği gibi eski edebiyatımızda da çocukların ilgisini çekecek veya çocuklardan bahsedecek eser neredeyse yoktur. Sadece zaman zaman Leyla vü Mecnun, Hüsn ü Aşk mesnevilerinde olduğu gibi çocuklara değinildiği görülür.3 Dolayısıyla köklü bir geçmişe sahip Türk edebiyatına rağmen, çocuk edebiyatının Tanzimat yıllarına kadar fazla bir gelişmişlik göstermediği söylenebilir. Tanzimat döneminde toplumsal yapının değişmesiyle birlikte çocuğun birey olarak algılanmasının yanı sıra roman ve
2 3

Müge Sucu Polat, Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın Şiirlerinde Çocuk Teması, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 2002, s.1 vd.

A.g.e., s.29. Orhan Okay, Edebiyat ve Kültür Dünyamızdan Makaleler, Denemeler, Sohbetler, Ankara 1991, s.43.

615   

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

öykü gibi düz yazı türlerinin edebiyatımıza girmesi ve bu alanda da yapılan çevirilerden sonra çocuklar için kitap hazırlanması düşüncesinin yaygınlaştığı söylenebilir. Edebiyatı aynı zamanda eğitim aracı, halk için mektep olarak değerlendiren Tanzimat edebiyatçıları, J.J.Rousso’nun Emile önsözünde ifade ettiği gibi toplumsal kurtuluşun çocuğun terbiyesine bağlı olduğunu kabul etmişlerdir.4 Böylece çocuklara yönelik eserlerin gerekliliğini savunmuşlardır. Âkif Paşa’nın ölen torunu için kaleme aldığı mersiye belki de bu dönemdeki ilk yerli ürünlerdendir. Ancak eserin sadece çocuktan bahsetmekle kaldığını dolayısıyla çocuk edebiyatına bir derinlik getirmediğini söyleyebiliriz. Ancak Âkif Paşa’nın Ethem Pertev Paşayla birlikte çocuk edebiyatı sahasında telif ve tercüme ilk eserler veren sanatçılar olarak kabul edildiğini de söyleyelim. Dünya çocuk klâsiklerinin Türkçeye çevirileri de Tanzimat dönemine rastlar. Yusuf Kâmil Paşa’nın Fenelon’dan çevirdiği Tercüme-i Telamak (1862) ilk tercüme eserlerdendir. Tanzimat’tan itibaren çocukların toplumsal işlevlerinin önemsenmesiyle birlikte, çocuklara hitap eden, onların özel ilgi alanlarını ve becerilerini dikkate alan eserler kaleme alınır. Söz gelimi Kayserili Doktor Rüştü tarafından kaleme alınan Nuhbet ül Etfal (Çocukların En Seçkini) adlı kitabın sonunda bazı hikâye ve fabllara da yer verilmiştir. Çocuklara okuma zevki aşılamak amacıyla yazılan, ders alınacak gülünç hikâyeciklerden oluşan eser aynı zamanda ilk Türk alfabesi olarak da kabul edilir. Bu dönemde ayrıca Tanzimat nesillerinin diğer dillerden yaptıkları çeviri fabllar da, özellikle çocukları okumaya yönlendirme ve okuma gereksinmelerini karşılama noktasında önemli olmuştur. Özellikle Şinasi’nin La Fonten’den çeviri fablları ilk çeviri şiirler olarak da önemlidirler. Asıl itibariyle çocuk edebiyatı içerisinde algılanan bu eserler aynı zamanda büyüklere de hitap ederler. Bu durum Tanzimat edebiyatçılarının büyük, küçük ayırımı yapmadan, bir bütün hâlinde toplumun eğitimine önem vermeleriyle yorumlanabilir. Tanzimat dönemi şairlerinin Batılı çocuk klasiklerinden esinlenerek kaleme aldıkları örnekleri çoğaltabiliriz Ancak bu çalışmaların çocuk edebiyatı oluşturmak veya çocuğa hizmet etmek düşüncesinden uzak olduklarını da söyleyebiliriz. Şinasi’nin “Kuzu ile Kurt”, “Eşek ile Tilki”, “Karakuş Yavrusu ile Karga”, “Arı ile Sivrisinek”; Ethem Pertev Paşa’nın Victor Hugo’dan çevirdiği manzum “Tıfl-ı Nâim”; Âkif Paşa’nın ölen torunu için yazdığı mersiy,e Recaizâde Mahmut Ekrem’in ölen oğlu için kaleme aldığı
4

manzumeler; Muallim Nâci’nin “Kuzu”, “Kırlangıç”, “Avcı”, “Oduncu ile Azrail”; Nabizâde Nâzım’ın “Bir Sansar ile Horoz ve Tavuk” gibi eserleri daha çok La Fontaine’den esinlenerek kaleme alınmış ve bir kısmı çevirilerden ibaret olan eserlerdir. Her şeye rağmen Tanzimat devrinden II. Meşrutiyet yıllarına kadar gerçek anlamda çocuk şiirlerinden söz edilemeyeceğini söylemek mümkündür. 5 Toplumsal yapının yeni bir değişime uğradığı II. Meşrutiyet döneminde çocuk yazınına da önem verilir. Devrin basınında çocuk edebiyatının önemine dair yazılar yayımlanır. 6 Yeni yönetim çocukları ve genç nesilleri geleceğe hazırlamak için çocuk eğitim ve öğretimine önem verir. Kısa süre içerisinde İbrahim Alaattin Gövsa’nın Çocuk Şiirleri 1911’de, Ali Ulvi Elöve’nin Çocuklarımıza Neşideler’i 1912’de ve Tevfik Fikret’in Şermin’i 1914’te, çocuklar için birçok eser kaleme alan ve bu konudaki her eseri millî ve beşeri bir değer taşıyan Ziya Gökalp’in Kızıl Elma’sı 1915’te yayımlanır. Doğal ve duru bir Türkçeyle yazılan bu şiirlerde genel olarak yurtseverlik, insan sevgisi, doğruluk ve iyilik gibi kavramlar üzerinde durulur. Edebiyatımızın sonraki dönemlerinde de bütün türlerde olduğu gibi şiir vadisinde de çocuk yazını üzerine geniş bir kadronun teşekkül ettiğini söyleyebiliriz. Yukarıda ifade ettiğimiz gibi 1908’den sonra çocukların edebiyatta ve şiirde daha çok yer almaya başladığı görülür. Bunda devrin eğitimcilerinden Satı Bey’in rolü büyüktür. Satı Bey 1910’da zamanın sanatkârlarını idarecilik yaptığı İstanbul Öğretmen okulunda toplayarak bir konuşma yapar. Konuşmasında özetle şair ve bestekârların çocuk edebiyatına eğilmelerini ister.7 Bu çağrıyı İbrahim Alaattin Gövsa, Ali Ulvi Elöve ve Tevfik Fikret başta olmak üzere birçok şair kabul eder. İbrahim Alaattin Gövsa’nın bu çağrı üzerine 1911’de yayımlanan “Çocuk Şiirleri” adlı kitabı Türk edebiyatında çocuk yazını alanında yazılmış ilk kitap olarak kabul edilebilir. Mizah ustalığı ve eğitimci yönleriyle de Türk eğitim ve edebiyat hayatında önemli bir yere sahip olan Gövsa’nın çocuk eğitimi ve psikolojisi, çocuk edebiyatı sahasında önemli bir isim olduğunu söyleyebiliriz. İbrahim Alaattin Gövsa 1889’da İstanbul’da doğ5 6

Atilla Özkırımlı, “Çocuk Edebiyatı mı”, Gösteri, nr.13, 1981, s.33.

Müge Sucu Polat, a.g.e, s.53. Ali Nusret’in 1908’de Şûrâ-yı Ümmet’te, aynı yıllarda Satı Bey’in Tedrisât-ı İptidaiyye Mecmuası’ndaki yazıları ile Ahmet Cevat Emre’nin 1910 yılında yayımladığı Çocuklara Hikâye Anlatmak Sanatı adlı kitabı bunlardan ilk akla gelenlerdir. 7 Satı Bey’in konuşması için Ali Ulvi Elöve, Çocuklarımıza Neşideler, İstanbul 1327, 9-10.

616

Materiallar

du. Filibeli Abdullah Efendi’nin torunu ve Mustafa Asım Bey’in oğludur. Annesi Fatma Behice Hanım da İstanbul doğumlu olmakla birlikte Erzurumludur. Rus Harbinde bulunmuş ve Yemen’de şehit düşmüş Osman Paşa isminde bir livanın kızıdır. İlköğrenimini İstanbul’da tamamlayan Gövsa, orta öğrenimini babasının görev nedeniyle bulunduğu Trabzon’da tamamlar. On beş yaşındayken babasını kaybeder. Bunun üzerine annesiyle beraber tekrar İstanbul’a döner. Öğrenimini Vefa Lisesi’nde tamamlar. 1910 yılında İstanbul hukuk mektebini bitirir. Öğrenciliği esnasında ve mezun olduktan sonra adlî memurluklarda bulunan Gövsa 1911’de İstanbul Darülfünûn’da açılan edebiyat öğretmenliği sınavını kazanır ve Trabzon Lisesi edebiyat öğretmenliğine atanır. 1912’de patlak veren Balkan savaşına gönüllü olarak katılır. !913’te Maarif Vekâleti tarafından açılan sınavı kazanarak edebiyat eğitimi almak amacıyla İsviçre’ye gönderilir. Ancak orada pedagoji ve psikoloji eğitimine devam eder. Birinci dünya savaşının çıkması üzerine diğer talebelerle birlikte Türkiye’ye çağrılır. Çanakkale savaşının büyüklüğünü gelecek nesillere aktarmak üzere, devlet tarafından Çanakkale harp sahasına gönderilen heyetin içinde yer alır. Aynı yıl(1915) İsviçre’ye dönen Gövsa J.J.Rousseau Pedagoji Enstitütsü’nden mezun olur. 1916’da İstanbul Erkek Yüksek Öğretmen Okulu, o zamanki adıyla Darü’l Muallimîn-i Aliyye’de on yıl boyunca görev yapar. Bu süre içerisinde Psikoloji ve Pedagoji dersleri verir, müdür yardımcılığı ve müdürlük yapar. 1926’da Maarif Vekâleti Talim Terbiye Heyeti üyeliğine atanınca Ankara’ya taşınır. 1927’de üçüncü dönem Sivas Milletvekili olarak meclise girer. Dördüncü dönemde Sinop milletvekili seçilen Gövsa mebusluktan ayrılarak Maarif Vekâleti Başmüfettişi olarak çalışır. Bu yıllarda 7 Gün dergisinde yazıları yayımlanır. Meşhur Adamlar isimli ansiklopedi üzerinde çalışır. 1939’da altıncı ve yedinci dönem İstanbul milletvekili olarak tekrar seçilir. 1939-1940 yıllarında İnönü Ansiklopedisi, bugünkü adıyla Türk Ansiklopedisi’nin genel sekreterliğini üç fasikül boyunca yürütür. 1947’den 1949’a kadar Zirai Donatım Kurumu ve Ziraat Bankası Meclis İdare üyeliğine seçilir. 29 Ekim 1949’da Cumhuriyet Bayramı’nın kutlandığı gün saat 16:00’da Hürriyet Gazetesi için “ Şair Mehmet Akif Sokağı” adlı yazısını hazırlarken kalp krizi geçirerek hayatını kaybeder.8 Yusuf Ziya Ortaç’ın hatırlarına yansıyan şekliyle Gövsa’nın kulakları hayatının son yıllarına
8

doğru ağır işitmeye başlamış, zamanla tamamen sesleri duymaz olmuştur. 9 Rakım Çalapala, şair ufak vücudu, kısa boyu ve iri kafasıyla10 bir kafa adamıydı, hayat doluydu, daima yüzü gülerdi. Etrafında anlatılanları tebessümle karşılardı, der..11 Nitekim “Sağırların Zevki” adıyla yazdığı yazıda tatmak fırsatını bulmayanlar için sağırlığın nimetlerinden bahseder.12 Ölümü üzerine 1949’da yazılan yazılara bakıldığında ortak görüşün, İbrahim Alâattin’in nazik, terbiyeli çalışkan, sevimli, hayattan zevk almasını bilen, mütevazi, iyi bir dost, vefalı hâliyle herkesten saygı gördüğüdür. Talebelerini çok seven ve talebeleri tarafından da çok sevilen, binlerce öğretmen yetiştiren Gövsa’nın öğrencilerinden Osman Bozok, İstanbul Şehremini’de yapılan bir ilkokula İbrahim Alâeddin Gövsa isminin verilmesini sağlar. Edebî Kişiliği: Süreli yayınlardaki çok sayıda yazısının yanı sıra telif, tercüme elliden fazla eseri bulunan İbrahim Alaattin Gövsa ilk edebiyat zevkini babasından alır. Babasının kütüphanesinin tesiriyle edebiyata heves etmeğe başlar. Lise yıllarında şiir denemeleri yazar. İlk şiiri Musavver Terakki’de yayımlanır. Genç yaşta Tevfik Fikret’in şiirlerini ve Servet-i Fünûn’un ciltlerini okur ve yeni edebiyata daha çok merak sarar. Bu tesirle yazdığı şiirlerini Güft ü Gû adlı eserinde tamamlar. Eserlerinin bir kısmını Mehmet Akif tarzında öğretici bir tarzda yazan Gövsa’nın bu anlmada Mehmet Âkif’ten de etkilenmiş veya onunla aynı tarzı beğendiğini söyleyebiliriz. İlk yazıları Servet-i Fünûn dergisinde görülen Gövsa Hukuk son sınıfta iken Fecr-i Âti edebî topluluğuna katılır. Ancak devrin sanat çevreleriyle olan mektuplaşmalarından anlaşıldığı kadarıyla Fecr-İ Âti’nin “sanat sanat içindir” anlayışını kusurlu bulur. Sanatın zaman zaman toplumsal amaçlar için kullanılabileceğini savunur.13
9 10

11 12 13

İbrahim Alâettin Gövsa’nın ayrıntılı hayatı için bkz. Zeki Gürel, İbrahim Alâettin Gövsa, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1995, s.1-4.

Yusuf Ziya Ortaç, Portreler……. Sıra dışı vücut yapısıyla zaman zaman espiri konusu olan Gövsa’nın bu fiziksel yapısı, Cemal Nadir’in de bir karikatürüne konu olur. Bkz.Cemal Nadir, “Pamuk Prenses ve Yedi Cüce”, Akbaba, 6 Nisan 1939, nr.234. Rakım Çalapala, “Uğradığımız Büyük Kayıp”, Hürriyet Gazetesi, 2.11.1949. İbrahim Habip Sevük, “Ölenlerin Arkasından”, Cumhuriyet Gazetesi, 4.11.1949. Fecr-i Âti’nin teşekkülünde yer alan ilk şairlerden biri olan ve ilk günlerden itibaren hece vezniyle çocuk şiirleri yazan Gövsa, Behcet Yazar’a yazdığı mektupta şu ifadeleri de kullanır: “Fecr-i Âti ile kaynaşamayışım biraz da sanatı az çok bir gayeye hadim olmak lazım geleceği kanaatimden ileri geliyordu. Çünkü arkadaşlar, sanat sanat için diye tutturmuşlardı. Hele serbest nazmı hiç beğenmiyordum.” (Bkz. M.Behçet Yazar, Edebiyatçılarımız ve Türk Edebiyatı, s.203)

617

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Sanatının başlangıç yıllarında Klasik Türk edebiyatı nazım şekillerini ve aruz veznini kullanan şair, daha sonra Servet-i Fünûn edebiyatının etkisinde eserler kaleme alır. Daha sonra çocuk şiirlerinde hece veznini deneme yoluna gider. Dolayısıyla toplum için edebiyat fikrinin Gövsa’nın sanat hayatının önemli hareket noktalarından birisi olduğunu söyleyebiliriz. Şiirlerinde, nesirlerinde, mizahî yazılarında toplumsal hadiseleri ustalıkla karikatürize eder. 1917’den itibaren Millî Edebiyat akımına bağlı olarak hece vezniyle şiirler yazmaya devam eder. Ancak her şeye rağmen ondaki aruz sevgisinin heceden fazla olduğunu söyleyebiliriz. Atatürk’ün ölümü üzerine kaleme aldığı “Tavaf” yazısını hece vezniyle kaleme almış olması bunun iyi bir göstergesidir.14 “Tavaf” şiirinde olduğu gibi pek çok şiirinde Divan edebiyatı nazım şekillerinden özellikle gazel, mersiye ve rubaîyi başarıyla kullanan şair halk edebiyatı nazım şekillerinin kullanımında da aynı başarıyı gösterir. Gövsa, eserlerinde toplumsal konulara da yer verir. Hicvi de sever ve bazen hicveder. Sosyal hâdiseleri ustalıkla karikatürize ederek cemiyeti tahlil etme yoluna gider. Söz oyunlarına, mizaha ve nükteye önem veren yazar, hikâyeyi mutlaka kıssadan hisse alınacak tarzda bitirir. Gövsa eserlerinde çok farklı konulara yer verir. Hatta sanatının temel özelliklerinden birinin bu olduğunu söyleyebiliriz. Kalem, balık, kış, kedi, kadın, sakal, deniz, sağırlık, otomobil, tramvay, kağnı, sigara, başörtüsü, savaş, barış, vatan, hürriyet gibi sıradan veya önemli pek çok bireysel ve toplumsal konuya yer verir. Söz gelimi 1907’de yazdığı on üç mısradan oluşan “Kedi” şiirinde bir kadının kucağında oturan Van kedisini aşkına rakip olarak görür ve kıskanır: Tombul ve beyaz tüylü, güzel çehreli oynak Bir Van kedisi…İşte bu, talihli rakibim, Çapkın, bana rağmen onu koklar da o parlak Çeşmanını kırpar..O zaman hissi şekibim İsyan ederek isterim onu boğmak Türkiye’de ilk kez Darülfünun bünyesinde kurulan deneysel psikoloji labaratuvarının başına getirilen İ.Alâattin’in burada bahsedilmesi gereken özelliklerinden birisi de Hüseyin Cahit’in yeni harflerin kabulü teklifine başlangıçta karşı çıkmasıdır. 15 Resimli Gazete’deki bir yazısında Latin harflerinin Türkçeyi kolaylaştırmayacağını tam tersine zorlaştıracağını savunur. 16 Ancak
14 15

Türkçeyi çok seven şair, 1928’de yeni alfabenin kabulüyle birlikte yeni harflerle ilk alfabeyi ve ilk Türkçe sözlüğü hazırlayanlardandır. 17 1932’deki dil kurultayı öncesinde söyledikleri de onun yaşayan Türkçeden yana olduğunu göstermektedir. Türkçenin içerisinde yer alan Arapça, Farsça ve batı kökenli kelimelerin Türkçe kabul edilmesi, Türk alfabesinin de bütün Türk ırkları tarafından kullanılması gerektiğini söyler.18 İbrahim Alaattin Gövsa’nın Çocuk Şiirleri Yeni Türk Edebiyatında çocuk edebiyatımızın gerçek anlamda ilk örneklerinin Darül Muallimin Müdürü Satı Bey’in telkinleriyle ortaya çıkmaya başladığını söyleyebiliriz. Satı Bey, bu görevdeyken şiir ve müziğin çocuk terbiyesindeki önemine dikkat çeken bir konferans da verir. 19 Satı Bey konuşmasında tüm şairleri ve musıkişinasları bu vadide eser vermeye davet eder. Bu çağrıya icabet eden ilk sanatkârlardan biri de hukuk mezunu İbrahim Alâattin Gövsa olur. Böylece estetizmi göz ardı etmeden eğitici olmayı hedefleyen ilk çocuk şiir kitabı yayımlanmış oldu. Gövsa, şiirlerini basıma hazırlarken devrin büyük şairi Abdulhak Hâmit’e gösterir. Şair, Gövsa’nın bu şiirlerini öven bir mektup ka-leme alır. İbrahim Alâattin 1911’de İstanbul’da yayımlanan Çocuk Şiirleri kitabının baş tarafına yazdığı yazıda anne babalara ve öğretmenlere seslenir. Çocukların eğitimi konusunda okuyuculara bazı uyarılarda bulunur. Çocuk Şiirleri kitabını neden yayımlama ihtiyacını duyduğunu izah eder. Günümüz Türkçesine uyarlayarak aktaracağım bu takdimin çocuk terbiyesi bağlamında evrensel ve çağları aşan bir değer taşıdığına inanıyorum: “Topluma mükemmel bir insan kazandırmak büyük bir eser bırakmaktan daha faydalı ve kıymetli bir hizmet olduğuna göre bir milletin görevini tamamıyla bilip tanıyan aile ve öğretmenler o milletin en büyük yazarlarıdır. Bir ordu büyük bir siyasi inkilap meydana getirebilir; fakat onu düşüncelerine ve meyillerine terk etmek, halkı o değişiklikten beklenen mutlu sonuçlara kavuşturmak ordunun değil, ailenin ve öğretmenlerin görevidir. Atalarımız: “Ağaç yaş iken eğilir” demişler. Geleceğimizin ümidi, eğilimlerini kolaylıkla değiştiremeyeceğimiz gençlerden ziyade beşikteki ve ilköğretim sıralarındaki çocuklarımızdır.
17

16

Nihat Sami Banarlı, “İbrahim Alâettin, Hürriyet, 30.10.1951. 1926’da Latin harflerine geçiş meselesi yeniden gündeme gelir. Akşam gazetesi 28 Mart 1926 tarihli sayısında “Latin Harflerini Kabul Etmeli mi Etmemeli mi” başlığı altında bir soruşturma açar. Lehte ve aleyhte pek çok yazı yazılır. Resimli Gazete, Mart 1924.

18 19

A.Emin Yalman bir yazısında ondaki Türkçe sevgisini bir hatırayla anlatır.(bkz.”İbrahim Alaattin’in Mezarı Başında”, Vatan Gazetesi, 1.11.1949). Bkz. “Günün Meselelerinden”, Son Posta, 11 Eylül 1932, s.1-9. Zeki Gürel, a.g.e., s.71 ve Ali Ulvi Elöve, Çocuklarımıza Neşideler, İst.1327, s.9-10

618

Materiallar

İtalya’nın birlik ve beraberliğini meydana getiren meşhur Kavur, ölüm döşeğinde bile sıtmanın vermiş olduğu ateşler içindeyken son görevini yerine getirebilmek için yanında bulunan hükümdara karşı: “Çocukları terbiye ediniz, çocuklara dikkat ediniz.” diye bağırmıştı. En büyük savaşların, bütün maddi ve manevi zaferlerin ilkokul öğretmenleri tarafından kazanıldığı pek çok kez tekrarlanmış hakikatlerdendir. İnsanın bütün gücünü oluşturan önce ailesi sonra okulu daha sonra çevresi ve kendi yapmış olduğu araştırma hatta incelemelerdir. Fakat gücünün artırıldığı, yeteneğinin geliştirildiği ilk yer aile ve okuldur. Bununla birlikte çocuğun ilkokulda aldığı terbiye hepsinden daha önemlidir. Çünkü bir çocuğun tabiatını, huylarını eğilimlerini hazırlayacak olan ilk hisleri ve fikirleri aile ve ilk öğretmeni verir. İstenilmeyen bu huyların ve eğilimlerin silinebilmesi ise oldukça güçtür. Küçük bir tecrübe, bu gerçeği ispat etmeye yeterlidir. Şu halde çocukların terbiye edilmesinde kendileri ve vatanları için yararlı bir uzuv, en önemli etken aile sonra öğretmenlerdir. Memleketimizin durumu, halkımızın seviyesi düşünülürse bizim için bu görevin ne kadar önemli olduğunu ve bunun hayatımızla kuvvetli bir irtibatının bulunduğunu kabul etmemek mümkün değildir. Herkesin ulaşabileceği şu basit ve sade düşünceler ile çocukların terbiyesi hakkındaki fikirlere dikkat çekmeye çalıştıktan sonra asıl söylemek istediğim konuya, şu değersiz risalenin yayımlanmasındaki görüşün açıklanmasına geçiyorum: Tabiatıyla çocukların zihinleri gayet canlıdır. Bu nedenle çocukluk hatıraları ömrün sonuna kadar unutulmaz, belleğimizin bir köşesine muhafaza edilir ve etkisi hayat üzerinde devam eder. Medeni memleketlerde çocukların bu yeteneğini iyi kullanma çareleri düşünülmüştür. Bu çareler arasında onlara fikrî ve ahlakî terbiyeyi oluşturacak din ve vatan sevgisini aşılayacak ve millî ve manevî değerlerimizi, geleneklerimizi hatırlatacak şiir ve şarkıların tanzim edilmesi belki de birinci derecede yerini alacaktır. Dârü’l-muallimin’in (Öğretmen Okulu), çalışkan ve güçlü müdürü Satı Bey’in gözlem ve görüşleri doğrultusunda yayımlanan Tedrisât-ı İbtidaiyye Mecmuası’nda (ilköğretim Dergisi) saygıdeğer üstatlarımızdan Tevfik Fikret ve Mehmet Emin (Yurdakul) Beylerin sınırlı sayıdaki birkaç şiirleri dışında beş altı yaşında bir çocuğun anlayış ve duyuşuna uygun olabilecek manzum eserler yoktur. Bununla beraber bazı kimselerin şahsî görüşlerinde yer verdiği üzere çocuklara anlayabilecekleri şekilde manzum eser-

ler belletmekten amaç, onları mutlaka şair olmaya hazırlamak değildir. Belki ahenk ve kafiyenin kabullenilişi ve kolaylıkla ezberlenişinden faydalanarak, onların masum kalplerindeki duygulara cereyan vermek, harekete geçirmek, onları hissettirmek, düşündürmek, çarpıntısı belirsiz kalpleri doğruluk, fedakârlık, milliyet ve vatanperverlik için çarpmaya alıştırmaktır. Çocuk kalbi işlenmemiş bir elmas gibi kuvvetli bir şekil almaya gayet uygun iken onu önemsememek ve kömür gibi siyah bırakmak doğru değildir. Özellikle memleketimizin yetiştirdiği zeki, canlı beyinlere büyük ninelerin boş inançlarını ve eski ilkokul kitaplarının anlaşılmaz ibarelerini yerleştirmek manevi bir cinayettir. Çeşitli tarzda birçok konuda şiirler yazdım. Doğrudan doğruya manzum ahlak dersi vermiş olmaktan çekinerek öğüt ve ahlak dersini hikâyelerin vereceği duygu ve fikirlerden çıkarmak üzere çocukların zekâsına bıraktım. Fransızcadan çevirdiğim ve alıntı yaptığım bazı manzumeciklere millî bir şekil vermeye çalıştım. Daha ziyade uygun olduğu için şiirlerin çoğunda hece veznini tercih etmekle beraber aruz vezni ahengini yansıtan nazımlar yazmaktan çekinmedim. Arzu ettiğim amaca kavuşmak için yazdığım manzumeler oldukça azdır. Fakat ileride bir ikincisini yayımlamak yahut bunu yazabilecek kalemlerden beklemek üzere şimdilik bu kadarını yayınlamakta bir ümitsizlik görmedim. Birkaç çocuk kalbi kazanabilmek şu önemsiz hizmetin en büyük ödülüdür.”20 Gövsa’nın Çocuk Şiirleri ilk yayımlandığında büyük bir ilgi ve taktirle karşılanır. Bu kitabın rağbet görmesinin iki temel nedeninden bahsedilebilir: Çocuk edebiyatının ilk şiir kitabı olması ve önemli bir maksada yönelik olarak hazırlanmış olmasıdır. Kitap ilk baskısından, devrin yayın imkânları dikkate alındığında, kısa bir süre sonra tükenir ve ikinci baskısı yapılır.21 Buradan da eserin sadece çocuklar tarafından değil büyüklerce de tutulduğunu anlaşılmaktadır. Çocuk edebiyatı alanında yayımlanan ilk şiir kitabı olma özelliğini koruyan Çocuk Şiirleri devrinde önemli bir etki dairesi oluşturur. Ali Ulvi Elöve’nin Çocuklarımıza Neşideler, Tevfik Fikret’in Şermin, Abdurrahman Pertev’in Çocuklara Ahlak Aşısı, Ali Ekrem’in Şiir Demeti’nin yanı sıra devrin birçok şairi tarafından çocuk şiirleri kaleme alınır ve bu şiirler kitap hâlinde yayımlanır. Kitap, Anadolu ve Rumeli dışına da ulaşır. Söz gelimi Süleyman Nazif, Midilli’den
20 21

İbrahim Alâettin Gövsa, Çocuk Şiirleri, Haz: Semiha Nur, Kardelen Yayınları, İstanbul 2005, s.10-13. İlk baskı 15 Mayıs 1327, ikinci baskı 25 Ağustos 1328.

619

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Tarbzon’a yazdığı bir mektupta Gövsa’nın Çocuk Şiirleri’nden övgüyle bahseder. 22 Türkçenin büyük şairi Mehmet Emin Yurdakul da Çocuk Bahçesi Mecmuası’nda Çocuk Şiirleri şairine “Çocuklar” başlıklı bir şiir ithaf eder. 23 Nihat Sami Banarlı da Gövsa’nın Çocuk Şiirleri’nin en az Tevfik Fikret’in Şermin’i ve Ziya Gökalp’ın çocuklar için kaleme aldığı şiirler kadar değerli olduğunu ifade eder.24 Milli Eğitim Bakanlığı 100 Temel Eser projesi içerisinde yer alan Çocuk Şiirleri, şair hayattayken biri yeni harflerle olmak üzere altı baskı yapmayı başarmış ender kitaplardandır. Şairin ölümünden sonra da farklı yayınevleri tarafından birçok kez baskısı yapılır. Kitabın ikinci baskısına bazı ilavelerde bulunulur. Yeni harflerle yapılan baskıda ilavelerle birlikte tertibinde de bazı değişiklikler yapılır. Söz gelimi Kanaat Kütüphanesinin yeni harflerle yaptığı baskıda kitabın ilk şiiri “Türk Bayrağı” şiiriyken, eski harflerle yapılan baskılar “Allah Sevgisi” şiiriyle başlar. Bu tebliğimde dikkate aldığım baskısı dahil olmak üzere yeni yapılan baskılarda genel olarak tercih edilen tertip şekli “Allah Sevgisi” başlıklı şiir ile başlamak şeklindedir. Kitabın ilk baskısında “Türk Bayrağı” olarak yer alan şiir, ikinci baskıda kullanılan kelimeler noktasında da bazı değişikliklerle birlikte “Osmanlı Bayrağı” ismini taşır. Çocuk Şiirleri’nin dikkatleri celp eden yönlerinden birisi de Cumhuriyet’ten önceki baskılarda yer alan “Din”, “Padişah”, “Milletin Derdi”, “Ertuğrul’un Büyüklüğü”, “Mithat Paşa”, “Millet Şarkısı”, “Namık Kemal”, “Muhtar Bey” başlıklı şiirlerin yeni harflerle yapılan ilk baskılarda yer almamış olmasıdır. Bunun yanı sıra yeni harfli baskılarda yer alan “Mum” ve “Kurtuluş Kavgası” isimli şiirler de önceki baskılarda yer almaz. Yakın dönemde yapılan baskılarda ise yine eserin hemen hemen Cumhuriyet’ten önceki ilk neşirlerinde yer alan tertip şeklinin kullanıldığını söyleyebiliriz. Sözgelimi yeni baskılarda “Mum” ve “Kurtuluş Kavgası” başlıklı şiirler yar almaz. Bu tebliğimde dikkate aldığım yayında “Osmanlı Bayrağı” şiirinden bir dörtlük 25 ve “Anne
22

23

24 25

“Biraderimin selam ve ihtiramı vardır. Çocuk Şiirleri emin olunuz ki, daima rıhle-i mesaisindendir”. İbrahim Alaettin, Süleyman Nazif, s.283. Çocuk sevgisi ve çocuklardan beklenilen toplumsal görevler noktasında da önemli olan bu şiir için bkz. Fevziye Abdullah Tansel, Mehmet Emin Yurdakul’un Eserleri-I, Şiirler, Ankara 1969, s.98. Nihat Sami Banarlı, Kitaplar ve Portreler, İstanbul 1985, s.186. Ertuğrul’un ocağında uyandın Şehitlerin Kanlarıyla boyandın Nice düşman kalesine uzandın

Baba ve Öğretmenlere” bir takdim başlığı ile başlayan eser 24 şiir ve altmış iki sayfadan oluşmaktadır. Eserde yer alan şiirlerin genel olarak önce din duygusu, ardından vatan, Türk büyükleri, anne sevgisi, iyilik-doğrulk-ahlak, tabiat ve hayvan sevgisi şeklinde tematik bir tertibe tabi tutulduğunu söyleyebiliriz. İbrahim Alâettin Gövsa, Tanzimat, Meşrutiyet ve Cumhuriyet’i yaşamış bir kimliktir. Bu üç devre siyasi, iktisadi, içtimai ve edebî açıdan arayış dönemlerimizdir. Çocuk Şiirleri adlı eserde de bu arayış ve kabulleri görebilmek mümkündür. Şair çağının sadece tanığı olarak kalmaz, cemiyetin uzun vadede yeniden yapılanması doğrultusunda, devrin aydınının sorumluluğu ve bilinciyle çocukları yönlendirme ve eğitme yolunu güder. Özellikle II. Meşrutiyet yıllarından itibaren çocuk yazınında görülen açılma ve genişlemenin, fikrî ve edebî açıdan arayışları ifade eden bu devrin genel bir özelliği olduğunu söyleyebiliriz. Gövsa, şiirlerini bir çocuğun ruh hâliyle ve sadece onlar için yazar. Onların penceresinden bakar. Söz gelimi eserin baş taraflarında yeğeni Ahmet Hadi’ye şöyle bir ithafta bulunur. “Sevgili Hadi” “Şu mini mini kitabı sana ithaf ediyorum. Çünkü içindeki manzumelerin hemen hepsini senin his ve fikirlerinle, yine senin için yazmıştım, kelimeleri benim olsa bile manası, ruhu senindir. Eğer birkaç yavru arkadaşın da bundan istifade edebilirse bundan ziyade sevinmek sana aittir”.26 Değişik tarzlarda kaleme alınan bu şiirlerde şairin ahlak dersi vermekten ve nasihat etmekten çekindiği görülür. Şair çocukların hissiyatını okşarken, şiirlerin içeriğinden nasihat ve ibretleri çıkarma işini çocukların ilgi ve zekâsına bıraktığını söyleyebiliriz. Bu da şairin çocukların muhakeme gücüne önem verdiğinin göstergesidir. Şair, şiirin şekil ve ahenkle oluşan unsurlarına da önem verir. Kullanılan form genellikle dörtlüktür. Bazı şiirlerde ise farklı formlar kullanılmıştır. Söz gelimi “Vatan” başlıklı şiir, altı mısralık bentlerden; “Padişah”, “Horoz ile İnci, “Ertuğrul’un Büyüklüğü”, “İyilik-Doğruluk”, gibi şiirler beyit nazım şekli ve mesnevi nazım şeklinin kafiye şeması ile kafiyelendirilmişlerdir. Bu tarzın kullanıldığı şiirlerde tahkiyeli anlatım tarzı hakimdir. “Horoz ile İnci” şiiri gibi Fransızca’dan
26

Sana selâm ey Osmanlı bayrağı! Kitabın 1912’de yapılan ikinci baskısında bu ithaftan hemen önce bir çocuk fotoğrafı yer alır. Aynı baskıda Ahmet Hadi’nin “Osmanlı Bayrağı” şiirini okurkenki fotoğrafına da yer verilmiştir.

620

Materiallar

tercüme edildiğini tahmin ettiğimiz 27 şiirlere ise milli bir eda verilmeye çalışıldığı hissedilir. Çocuk Şiirleri kitabındaki şiirlerin dikkat çeken özelliklerinden biri de şairin vezin tercihiyle ilgilidir. Şöyle ki; genellikle tam ve yarım kafiyenin kullanıldığı şiirlerde hece vezni tercih edilmiştir. Ancak “Kelebek” şiirinde olduğu gibi, ahenginden dolayı aruz vezni (Mefâilün /Mefâilün) kullanılmıştır. Ahengin yanı sıra “Anne Sevgisi” gibi bazı şiirlerde anlatımı etkileyici kılabilmek için diyalog tekniği tercih edilmiştir: Bir annenin iki yavrusu varmış; En küçüğü beş yaşında kadarmış. Bir gün anne küçüğünü severken Çocuk demiş: --Güzel anne seni ben Ne kadar sevdiğimi bilmezsin, Belki sen beni o kadar sevemezsin.. --Neden oğlum? --Çünkü yavrun ikidir Dil konusuna gelince; eserin yazıldığı zaman göz önüne alındığında şairin sade ve anlaşılır bir Türkçeyi kullandığı söylenebilir. Bu şiirlerde sade bir dil kullandığını şairin bizzat kendisi de ifade eder ve bu hususta Abdulhak Hâmit ve Süleyman Nazif’in taktirlerini aldığını söyler. 28 Agâh Sırrı Levent de Türkçenin gelişimine hizmette bulunanları sayarken “Nazımda da İbrahim Alaettin Gövsa, Mithat Cemal Kuntay ve Mehmet Âkif’in Şiirleri o zamanki Türkçenin en güzel örneklerindendir “ der.29 Sonuç olarak, edebiyata şiirle başlayan İbrahim Alaettin Gövsa’nın çocuk şiirlerinde diğer şiirlerin aksine yalın bir dil ve hece ölçüsü kullanılmıştır. İlk çocuk şiir kitabı olma özelliğine de sahip olan, içeriğiyle de yeni hükümetin Milli Eğitim Bakanlığı tarafından “100 Temel Eser” projesi içerisinde yer verilen Çocuk Şiirleri bugün için de değerini koruyan bir eserdir.
KAYNAKÇA − − − − − − “Günün Meselelerinden”, Son Posta, 11 Eylül 1932, s.1-9. Banarlı, Nihat Sami, “İbrahim Alâettin, Hürriyet, 30.10.1951. Banarlı, Nihat Sami, Kitaplar ve Portreler, İstanbul 1985. Çalapala, Rakım, “Uğradığımız Büyük Kayıp”, Hürriyet Gazetesi, 2.11.1949. Elöve, Ali Ulvi, Çocuklarımıza Neşideler, İst.1327. Elöve, Ali Ulvi, Çocuklarımıza Neşideler, İstanbul 1327. Zeki Gürel, a.g.e, s.77. İbrahim Alâedttin, Süleyman Nazif, İstanbul 1930, s.22. Agah Sırrı Levent, Türk Dilinin Sadeleşme ve Gelişme Evreleri, 3.bsk.Ankara, 1972, s.353.

− − − − − − − − −

− − − −

Gövsa, İbrahim Alaettin, Süleyman Nazif. Gürel, Zeki, İbrahim Alâettin Gövsa, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1995. İbrahim Alâettin Gövsa, Çocuk Şiirleri, Haz: Semiha Nur, Kardelen Yayınları, İstanbul 2005. Levent, Agah Sırrı, Türk Dilinin Sadeleşme ve Gelişme Evreleri, , 3.bsk.Ankara, 1972. Nadir, Cemal, “Pamuk Prenses ve Yedi Cüce”, Akbaba, 6 Nisan 1939, nr.234. Okay, Orhan, Edebiyat ve Kültür Dünyamızdan Makaleler, Denemeler, Sohbetler, Ankara 1991. Ortaç, Yusuf Ziya, Portreler……. Özkırımlı, Atilla, “Çocuk Edebiyatı mı”, Gösteri, nr.13, 1981, s.33. Polat, Müge Sucu, Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın Şiirlerinde Çocuk Teması, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 2002. Sevük, İbrahim Habip, “Ölenlerin Arkasından”, Cumhuriyet Gazetesi, 4.11.1949. Tansel, Fevziye Abdullah, Mehmet Emin Yurdakul’un Eserleri-I, Şiirler, Ankara 1969. Yalman, A.Emin, İbrahim Alaattin’in Mezarı Başında”, Vatan Gazetesi, 1.11.1949. Yazar, M.Behçet, Edebiyatçılarımız ve Türk Edebiyatı,

27 28 29

621

 

TANZİMATTAN GÜNÜMÜZE ÇOCUK EDEBİYATI
Öğr. Gör. Alaattin ŞAHİN
Kırım Devlet Üniversitesi Kırım / UKRAYNA

Basın-yayın dünyasında her yayın belli bir okur kesimine seslenir: Çocuklar, gençler, yaşlılar, dindarlar, anneler, öğretmenler, akademisyenler, idareciler, sporcular, otomobil meraklıları, bilgisayar kurtları vs... Bunlar içinde geleceğin yapı taşlarını oluşturacak olan çocukların ayrı bir yeri vardır ve bu sebeple de son yüzyıl içinde bütün dünya edebiyatlarında çocuklara, özellikle de eğitim amaçlı çocuk yayınlarına özel bir önem verilmeye başlanmıştır. Türk edebiyatında da, birçok alanda olduğu gibi çocuklara yönelik yayınlar da Tanzimat döneminden itibaren gelişerek artmıştır. Elbette Tanzimat öncesinde de çocuklar için yazılmış veya çocuklara hitap eden yayınlar vardı. Ancak ne yazık ki Tanzimat öncesindeki bu tür yayınlar hakkında bugüne kadar kapsamlı bir çalışma yapılmamıştır. Diğer taraftan Türk edebiyatında Tanzimat sonrası çocuk edebiyatı sahasında da yapılması gereken, ancak bugüne kadar ihmal edilen çalışmaların olduğu gözden kaçmamaktadır. Türkiye'de çocuk edebiyatı sahasında ihmal edilen bu tür yayın ve çalışmaların doğurduğu eksikliklerin başlıcaları bize göre şunlardır: 2.1. Öneriler Türkiye'de bugüne kadar hiçbir üniversitede Çocuk Edebiyatı Kürsüsü, yani bugünkü deyimiyle Çocuk Edebiyatı Anabilim Dalı kurulmamıştır. Bu, çocuk edebiyatının bir bilim dalı olacak öneme ulaşmamış olmasından mı, yoksa çocukluk çağını aşmış bilim adamlarının bir daha o günlere dönmek/yönelmek istememesinden mi, veya edebiyatın daha çok yetişkinlere hitap eden tarafıyla ilgilenmek istemelerinden mi kaynaklanmaktadır sorusu ciddi bir şekilde üzerinde durulması gereken bir problem olarak karşımızda durmaktadır. Bu konuda bir hayli geç kalınmış olsa bile Türkiye'de en azından cumhuriyetten sonra birkaç üniversitede Çocuk Edebiyatı Anabilim Dalı oluşturulmalı ve bugüne kadar hatırı sayılır çalışmalar yapılmış olmalıydı. Türkiye'de bugün Çocuk Edebiyatı dersinin okutulduğu okulların sayısı bir hayli artmıştır. Bugün Kız Meslek Liseleri'nin Çocuk Gelişimi Bölümleri'nde, Anadolu Öğretmen Liseleri'nde, Eğitim Fakülteleri'nin Türkçe Öğretmenliği, Sosyal Bilgiler Öğretmenliği, Sınıf Öğretmenliği ve Okulöncesi Öğretmenliği bölümlerinde bu dersin 622

okutulduğu görülür. Dikkat edilirse bu anabilim dallarından mezun olanlar ilk ve orta öğretim kurumlarında bütünüyle çocuklara ve çocukluktan çıkıp gençlik çağına giren nesle hitap ettikleri halde, birçok üniversitede bu bölüm öğrencilerine hâlâ Çocuk Edebiyatı Dersleri'nin ya hiç okutulmadığı ya da bir veya iki yarıyıl gibi az bir süre okutulduğu görülmektedir. Türkiye'de çocuk edebiyatı sahasına giren, Tanzimat öncesine ait ve Tanzimattan bugüne kadar yayınlanmış bütün süreli yayınlar ile kitap, ansiklopedi, CD gibi diğer bütün yayınları çatısı altında toplayan bir Çocuk Edebiyatı Kütüphanesi'yle araştırmacılara hizmet veren bir Çocuk Edebiyatı Enstitüsü'nün eksikliği gün gibi aşikârdır. Türkiye'de bugün bazıları kapanmış olsa dageçmişte sosyal bilimler veya sosyal bilimlere yakın alanlarda birçok enstitü kurulmuştur: Sultanahmet Erkek Sanat Enstitüsü, Gazetecilik Enstitüsü, Tarih Enstitüsü, Mevlânâ Enstitüsü, İstanbul Enstitüsü, Millî Kütüphane Bibliyografya Enstitüsü, İslâm Araştırmaları Enstitüsü (İSAM), Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü, Yüksek İslâm Enstitüsü, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, Millî Folklor Enstitüsü, Atatürk Enstitüsü, Türkiyat Enstitüsü, Yahya Kemal Enstitüsü gibi. Bunlardan bazılarının "enstitü" sözcüğünün içini doldurmak noktasında iyi bir seviyede olduğu görülüyor, ancak birçoğunun da enstitü olma yolunda ne kadar mesafe katettiği tartışılabilir. Bir de işin vahim bir tarafı var: Adında "enstitü" sözcüğü olup da enstitü ile alakası pek olmayan, genel anlamda bir eğitim kurumu görevi üstlenen yapılanmalar olmuştur Türkiye'de: Eğitim Enstitüleri, Köy Enstitüleri, Kız Enstitüleri gibi. Bütün bu enstitü bolluğu arasında söz gelişi bugün için nüfusunun önemli bir kısmını -okul öncesi dahil 20 milyonu aşkınçocukların oluşturduğu ülkemizde hâlâ bir "Çocuk Edebiyatı Enstitüsü"nün kurulmamış olması düşündürücüdür. Hatta bu paragrafta sözü edilen ‘Enstitü ve Türkiye'de Enstitüler’ konusunun bir derginin kapsamlı bir özel sayıyla sorgulaması gereken konulardan biri olduğu kanaatindeyim. Kurulduğu takdirde böyle bir enstitü, çocuk edebiyatı sahasının sürekli gündemde tutulması ve bu konuda kesintisiz araştırma ve yayınlarıyla önemli bir boşluğu doldurabileceği kanaatindeyim. Söz gelişi bu enstitünün çıkaracağı Çocuk Edebiyatı Dergisi (yetişkinler ve çocuklar için iki
  

Materiallar

ayrı dergi) bütün öğretmenlere, bütün velilere ve bütün çocuklara hitap edebilecek bir yayın organı olabilir. Bu alanda internet ortamında hazırlanacak çok kapsamlı bir Çocuk Edebiyatı Sitesi de her kesimden okur ve araştırmacıyı kendisine çekebilir. Türkiye'de geç de olsa Çocuk Edebiyatı Enstitüsü'nün kurulması yönünde bir niyet ortaya çıkmamış da değildir. 23 Aralık 1990'da kurulan ve çok geniş yelpazeli faaliyet alanları ile niyet olarak göz dolduran Çocuk Vakfı'nın tüzüğündeki Faaliyet Alanı kapsamında 5. maddede yer alan d bendi aynen şöyledir: Çocuk edebiyatının tanıtılmasını, yaygınlaştırılmasını ve geliştirilmesini çok yönlü değerlendirecek Çocuk Edebiyatı Enstitüsü’nün kurulmasını sağlamak. Bugün için -ne yazık kiÇocuk Vakfı'nın bu niyeti henüz hayatiyet kazanamamıştır. Çocuk Edebiyatı Kü-tüphanesi'nde çocuk edebiyatı sahasına giren bütün yayınların araştırmacılara kolaylık sağlanabilmesi amacıyla kataloglanmasında şunlara dikkat edilmelidir: a) Türlere göre, b) Yıllara göre, c) Yazar adlarına göre, d) Eserlerin hitap ettiği yaşlara göre tasnif yapılmalıdır. Bu şekilde kataloglarda yer alacak dört ayrı tasnif numarasının her biri araştırmacılara çok önemli kolaylıklar sağlayacaktır. Söz gelişi çok sayıda çocuk edebiyatı eseri kaleme almış bir yazar hakkında yapılacak bir araştırma için yazar adlarına göre yapılmış tasnif, belli yıllarda yapılmış yayınları araştıran bir araştırmacı için yıllara göre yapılmış tasnif, belli bir türdeki çocuk edebiyatı ürünleri üzerine çalışan bir araştırmacı için türlere göre yapılmış tasnif, belli bir yaş grubuna hitap eden yayınlar hakkında araştırma yapanlar için ise eserlerin hitap ettiği yaşlara göre yapılmış tasnif son derece kolaylık sağlayacaktır. Bugün için Türk edebiyatının en önemli eksikliklerinden biri de kapsamlı bir Türk Çocuk Edebiyatı Tarihi'nin yazılmamış olmasıdır. Bu durum, çocuk edebiyatı konusunda araştırma yapacak olanların önünde önemli bir zorluk olarak durmaktadır. Ciltler sürecek böyle bir çalışmanın Çocuk Edebiyatı Kütüphanesi'ni çatısı altında toplayacak olan Çocuk Edebiyatı Enstitüsü tarafından yürütülmesi yerinde olacaktır. Hatta böyle bir çalışma doğru ve kapsamlı bir bilgi birikimin ortaya çıkarılabilmesi amacıyla uzun bir zaman dilimine yayılarak araştırmacılar tarafından yürütülmelidir. Ayrıca bu çerçevede ikinci bir çalışma olarak Çocuk Ansiklopedisi ve Çocuk Edebiyatı Ansiklopedisi de çıkarılabilir. Bu bağlamda ilk önce cumhuriyet öncesinde yapılan ve çocuk edebiyatı sahasına giren bütün yayınların bugünkü alfabeye aktarılmış baskıları yapılabilir ve bunlar Çocuk Edebiyatı Dergisi tarafından okurlara hediye edilebilir.

Bu çalışma Türk Çocuk Edebiyatı Külliyatı adı altında ayrı bir basın-yayın faaliyeti şeklinde de yürütülebilir. Bu çalışmalar yapılırken Çocuk Edebiyatı Kütüphanesi'nin eksiklikleri çok hızlı bir şekilde tamamlanmalı ve bazı İstanbul kütüphanelerinin araştırmacıların istediği yayınları onlara çoğaltırken izledikleri kâr amaçlı yol izlenmemelidir. Diğer taraftan özellikle eski yayınlar en başta bir kereye mahsus olmak üzere fotokopisi alınarak araştırmacılara bu fotokopiler üzerinden çoğaltma yapmalarının yolu açılmalıdır [9, s.29]. Geleceği şekillendirecek olan çocukların yetişmesinde çocukluk çağında okudukları kitapların önemi herkes tarafından kabul edilmektedir. O halde çocukların okul zamanlarında ve özellikle tatillerde okuyan bir birey olmalarında önemli bir katkıya sahip olacağı düşünülen Çocuk Kütüphaneleri alanında da yepyeni çalışmalar yapılmalıdır. Türkiye'de hemen her şehirde bulunan halk kütüphaneleri ile bazı mahallelerde bulunan çocuk kütüphanelerinin birçok açıdan yetersiz olduğu görülmektedir. Söz gelişi bu yazının yazarının kitap okuma serüveninde önemli bir yeri olan halk kütüphanelerinin kendilerini yenileyemedikleri gözlenmektedir. En başta kütüphane binalarının çocukları cezbedecek bir dış ve iç tasarıma sahip olmadıkları dikkat çekmektedir. Diğer taraftan kütüphane içindeki kitapların hemen hepsi eskidir. Bu kitapların yeni baskıları da bir şekilde tedarik edilmelidir. Tabiî bir de yeni çıkan çocuk kitaplarıyla da kütüphanemiz zenginleştirilmelidir. Türkiye'de çocuk kütüphanelerinin gelişmesi için iki önemli adım atılmalıdır: a) Halk ve çocuk kütüphaneleri yetkililerinin de yakındığı üzere bakanlık tarafından bu kütüphanelere kaynak aktarılmalıdır. b) Mahallelerde Gönüllü Çocuk Kütüphaneleri kurulmalıdır. Burada Samsun'da Prof. Dr. Mustafa ÖZBALCI’nın bir girişiminden söz ederek bu konuyu açmak istiyorum. Prof. ÖZBALCI, yılların getirdiği kitap birikimiyle emeklilik sonrası için yeni yaptırdığı evinin giriş katını kütüphane olarak tasarlamıştır. Önümüzdeki aylarda hizmete açılacak olan bu kütüphanenin, her yaştan okuru kendine çekecek çok modern, temiz, ferah bir ortamı vardır. Kütüphanenin bir tarafı çocuk okurlar için tasarlanmaktadır. Burada çocuklara hitap edecek eserler, eski ve yeni baskılı çocuk kitapları ile kültürümüzün temel kaynakları bulunacaktır. Prof. ÖZBALCI özellikle emekli olduktan sonra bütün vaktini burada geçirerek çevredeki çocuklara ve yetişkinlere hizmet etmeyi düşünmektedir. İşte Prof. ÖZBALCI’nın yaptığı gibi her şeyi devletten beklemek hastalığından kurtulmalı ve bu tür gönüllü teşebbüsleri teşvik edip desteklemeli, yaygınlaşmalarını sağlamalıdır. 623

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Bazı yabancı ülkelerdeki kütüphanelerin ve çocuk kütüphanelerinin hem nicelik hem de nitelik bakımından Türkiye'dekilerle kıyaslanamayacak kadar büyük farklara sahip olduğunu biliyoruz. Artık çok geç kalınan bu alanda bilinçli ve sistemli çalışmalar yapılmalıdır. Özellikle atıl kalmak anlamına gelen Arapça "tatil" sözcüğünün okullarda öğretmenler, evlerde de veliler tarafından "en çok kitap okunacak zaman dilimi" anlamında içinin yeniden doldurulması gerekmektedir. Bu konuda Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Millî Eğitim Bakanlığı'na, sivil toplum örgütlerine ve tabiî ki özellikle yakın bir zamanda kurulacağına inandığımız Çocuk Edebiyatı Enstitüsü'ne büyük görevler düşmektedir. [11, s. 39] Çocukların zihinsel ve ahlâkî gelişimlerinde önemli yeri bulunan çocuk edebiyatı ürünlerinin çocuklara ulaşması ancak veliler ve öğretmenler aracılığıyla olmaktadır. Ancak velilerin ve öğretmenlerin belli yaş grubundaki, belli kültür seviyesindeki çocuklara hitap edecek olan yayınların seçiminde çok da bilgili olmadıkları ve titiz davranmadıkları açıktır. Bu bakımdan bu alanda yapılacak çalışmalardan biri de veli ve öğretmen eğitimi olmalıdır. Bu eğitim yine bu konuda yapılacak araştırmalar ve süreli yayınlar aracılığıyla velilelere ve öğretmenlere de ulaştırılabilir. Çocukların, çocuk edebiyatı ürünleriyle ilgilenmeleri için öncelikle onlara okumayı sevdirmek gerekir. Bunun için anne-babaların okumayı sevdirebilecek veya en azından çocuklarını çok düzenli olmasa bile bir şekilde okuma sürecine dahil edebilecek çalışmalar yapmaları lazımdır. Aslında küçük yaşlarda hemen hemen hiçbir çocuğun kitap okumayı çok sevdiği iddia edilemez. Zira bu yaşlar çocukların eğlence ve oyun yaşlarıdır hâlâ. Onların okullarda okumayı ve yazmayı iyice öğrendikten sonra bir nevi bilimlerle meşgul olmaya başladıkları aşikârdır. O sebeple dikkat ederseniz genel olarak bilimlerden de çok hoşlanmadıkları ortadadır. Aslında bu isteksizlik, kolay bir eylem olarak oynamak varken; yazmak, okumak, birtakım bilimsel bilgiler edinmek gibi sabır ve süreklilik gerektiren bir takım eylemlerle meşgul olmalarından kaynaklanmaktadır. O halde okumanın ve bilimsel bilgiler edinmenin kolay ve eğlenceli yollarla gerçekleştirilmesi, çocukların okumayı ve çalışmayı sevmeleri konusunda istekli olmaları gibi bir sonuç doğuracaktır. Okumayı sevmek kavramının daha çok ileriki yaşlarda, hatta gençlik veya orta yaşlar için geçerli olduğunu söylemek bile mümkündür. Okumayı sevdiğini söyleyen bir çocuğun bu ifadesi çok da bilinçli değildir aslında. O bakımdan anne ve babalar onların yazar olamasa da hayat boyu okuyan bilinçli bireyler olarak yetişmelerinde onlara öncülük etmelidirler. Anne ve babaların, 624

bir de öğretmenlerin, bilinçli öncülükleri iki yolla olabilir. İlki bizzat kendilerinin çocuklara yönelik çeşitli türlerdeki yayınları takip etmeleri, bunlardan seçme yapmaları, bir diğeri de bu konudaki süreli yayınlar veya kitaplarda çocuklara tavsiye edilen yayınları onlara takdim etmeleri. Çocuklara okumayı sevdirmek için en faydalı yollardan birkaçı şunlardır: a) Okul çağı öncesinde anne-babanın çocuğa özellikle uyku öncesinde masal, hikâye, fıkra türünden metinler anlatması veya okuması, b) Okul çağında çocuğun yaşına, ilgi ve düzeyine uygun yayınların anne-babalar tarafından çocuğa ulaştırılması ve çocuğun bunları okuması için teşvik edilmesi, c) Okul çağından itibaren çocuğun ileriki yaşlarda okumayı seven bir birey olabilmesi için ödüllendirilmesi, d) Çocuğun evde anne ve babasının sık sık gazete, dergi, kitap okuduğunu görmesi. Türk edebiyatında çocuk edebiyatının tarihi gelişimine geçmeden önce yukarıda sıralanan ve üzerinde çalışılması ve gerçekleştirilmesi gereken çalışma alanlarını bir kez de tablo hâlinde sunalım: Çocuk Edebiyatı Anabilim Dalı Çocuk Kütüphanesi Çocuk Enstitüsü Çocuk Edebiyatı Dergisi Çocuk Edebiyatı Sitesi Çocuk Edebiyatı Ansiklopedisi Türk Çocuk Edebiyatı Külliyatı Çocuk Kütüphaneleri Veli ve Öğretmen Eğitimi Şimdi, yukarıda bahsi geçen alanlarda yapılabilecek çalışmalara bir ön hazırlık olması açısından bu yazının konusu olan Tanzimattan Günümüze Türk Çocuk Edebiyatının Tarihçesi ve bu alandaki yayınlardan kısaca bahsetmek yararlı olacaktır. 2.2. Cumhuriyet Öncesi Çocuk Edebiyatı Dünya edebiyatlarında olduğu gibi Türk edebiyatında da çocuk edebiyatının ilk ve en yaygın ürünleri sözlü geleneğin içinde yer almıştır. Tanzimat öncesine uzanan tekerlemeler, ninniler, şiirler, masallar, destanlar, efsaneler, kıssalar, halk hikâyeleri, Karagöz oyunları, Nasreddin Hoca fıkraları hep bu sözlü geleneğin içinde yer almış olan birer anlatı türüdür. Tabiî bu arada Tanzimat öncesi dönemde çocuklara yönelik yazılmış veya yetişkinler için yazıldıktan sonra çocuk edebiyatına mal olmuş eserler hakkında bugün için geniş ve kesin bir bilgiye sahip olmadığımızı da burada belirtmiş olalım.

Materiallar

2.2.1. Çevirilerle Gelen Çocuk Edebiyatı Tanzimat sonrasında çocuklara yönelik süreli yayınların ve çeşitli türlerdeki kitapların yayınlanması konusunda yavaş da olsa gelişen bir çaba olduğu gözlenir. Bu dönemde Türk edebiyatı sahasında çocuk edebiyatının sınırları içine girebilecek ilk eserlerin tarihi Tanzimat'ın ilânından 20 yıl sonraya rastlar. 1859 yılında üç farklı çalışmayla Türk çocuk edebiyatının bir nevi temelleri atılmıştır. Bu üç çalışma şunlardır: a) Şinasi'nin La Fontaine'den yaptığı fabl çevirileri 1859'da şairin Tercüme-i Manzume adlı kitabında yayınlanmıştır. b) Kayserili Doktor Rüştü adlı bir kişinin 1859'da yazdığı Nuhbetü'l-Etfâl isimli Arapça alfabe kitabının sonuna eklediği çocuk hikâyeleri, fabl tercümeleri ve kısa hayvan hikâyeleri bu türün Tanzimat sonrası Türk edebiyatındaki ilk örneklerinden biri kabul edilebilir. c) Yusuf Kamil Paşa'nın klâsizmin zevk vererek eğitmek prensibini dikkate alarak François de Salignac de La Mothe Fenelon'dan 1859'da çevirdiği Telemak (Tercüme-i Telemak) adlı roman da önemli bir çalışmadır. Ancak Tercüme-i Telemak'ın dilinin ağır olması, onun çocuklara hitap eden eserlerde aranması gereken önemli bir kuralı ihlâl ettiğini göstermektedir. Bu çalışmaları yine Şinasi'nin 1863'te yayınlanan "Müntehebat-ı Eş'ar" adlı şiir kitabına aldığı iki telif fablı izlemiştir. Bunlar Kara Kuş Yavrusu ile Karga Hikâyesi ve Arı ile Sivrisinek Hikâyesi'dir. Sonraki yıllarda Recaizâde Mahmut Ekrem'in çevirdiği fabllarını yayınladığı Naciz (1871) adlı eserini, Ahmet Mithat Efendi'nin Fransızca'dan yaptığı kısa şiir ve hayvan hikâ-yeleri tercümeleri ile Ziya Paşa'nın J.J. Rousseau'-dan yaptığı Emile tercümesi takip etmiştir. Tan-zimat döneminde bu çevirileri roman alanında Daniel Defoe'nun Robinson Crusoe'su (Hikâye-I Robenson adıyla-1864), Gülliver'in Seyahatnâ-mesi (Güliver Nam Müellifin Seyahatnâmesi adıyla-1872), Seksen Günde Devr-i Âlem (ilk Jules Verne çevirisidir, çevireni belli değildir-1876), Kaptan Hatras'ın Sergüzeşti (1878), Merkez-i Arza Seyahat (1886), Beş Hafta Balon İle Seyahat (1889) gibi -aslında yetişkinler için yazılan fakat sonraları çocuk romanları olarak telakki edilen- romanlar izlemiştir. Bunları da Ahmet İhsan tarafından hepsi 18891904 yılları arasında çevrilmiş 16 Jules Verne romanı takip etmiştir. Tabiî bu romanlar hem cumhuriyet öncesinde hem de cumhuriyet sonrasında birçok defa daha, farklı çevirmenler tarafından Türkçeye çevrilmiş, aynı zamanda bir çevirinin birçok defa yeni baskısının yapıldığı görülmüştür. Söz gelişi Robinson Crusoe'nun cumhuriyet öncesinde altı farklı çevi-

risi yapılmış, bunlardan ilk çeviri sahibi Ahmet Lütfi Efendi'ninki 1864'ten sonra 1867, 1870, 1871, 1874, 1877 ve 1889 yıllarında yeni baskılar yapmıştır. 2.2.2. Tanzimat Sonrası Telif Çocuk Edebiyatımız Bu çevirilerden başka Tanzimat dönemi yazarlarının çocuklara yönelik telif eserler yazmaya başladıkları da dikkati çekmektedir. Nitekim Ahmet Mithat Efendi'nin kaleme aldığı Hâce-i Evvel (1870) ve Kıssadan Hisse (1871) adlı eserlerini edebiyatımızın ilk çocuk kitapları arasında saymak mümkündür. Bunlardan sonra Recaizâde Mahmut Ekrem'in Tefekkür'ü (1886) ile Muallim Naci'nin Ömer'in Çocukluğu (1890) dikkate alınmalıdır. Bu arada "yazarı belli, tipografi ile resimli olarak basılmış, biyografiye de yer veren ilk Nasreddin Hoca kitabı" olan Çaylak Tevfik'in Letâif-i Nasreddin'i (1880) de önemli bir kaynaktır. Tanzimat döneminden itibaren giderek artan çocuklara yönelik eserlerin II. Meşrutiyet dönemindeki örneklerini, özellikle Mehmet Emin Yurdakul, Fuat Köprülü, Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp, Celal Sahir Erozan, Yusuf Ziya Ortaç, Orhan Seyfi Orhon, Halit Fahri Ozansoy, Faruk Nafiz Çamlıbel, Enis Behiç Koryürek gibi Millî Edebiyatçılarca yazılan ve çocuklara millî ve manevî değerleri aşılamak amacını güden çocuk şiirleri oluşturur. Bu yıllar aynı zamanda "çocuk şiirleri" kitaplarının artmaya başladığı yıllardır: Ali Ulvi Elöve'nin Çocuklarımıza Neşideler (1912), İbrahim Alaattin Gövsa'nın Çocuk Şiirleri (1913), Tevfik Fikret'in Şermin'i (1914), Ali Ekrem Bolayır'ın Çocuk Şiirleri (1917) ve Şiir Demeti (1923), Köprülüzade Mehmet Fuat'ın Mektep Şiirleri (1922), Ziya Gökalp'in Kızıl Elma (1915), Yeni Hayat (1918) ve Altın Işık (1923) adlı şiir kitapları bu türün cumhuriyet öncesindeki örnekleridir. Burada Fuat Köprülü'nün, derslerinde "Bütün Türk edebiyatını terazinin bir gözüne, Dede Korkut'u öbür gözüne koysanız, yine Dede Korkut ağır basar." diyerek Türk kültür tarihindeki önemini belirttiği Kitab-ı Dede Korkut'un da ilk defa 1916'da Kilisli Rıfat tarafından hazırlanarak Kitab-ı Dede Korkut Alâ Lisan-ı Taife-i Oğuzân adıyla bastırıldığını ve bu tarihten sonra Dede Korkut'un hem yetişkilere hem da çocuklara hitap eden birçok baskısının yapılmaya başlandığını belirtelim. Aslında bugün çocuklar için yazılmamış olan ancak zamanla çocuklar tarafından beğenilip çokça okunan eserleri çocuk edebiyatımn ürünleri arasına dahil ettiğimize göre Dede Korkut'u da Türk çocuk edebiyatının ilk eserlerinden biri saymamız pekala mümkün görünmektedir. 625

 

ÇOCUK YAZARI - EMİN ABİD
Ali Şamil Hüseyin oğlu
Azerbaycan Milli İlimler Akademisi Folklor Enstitüsünün uluslar arası ilişkiler bölmesi Bakü / AZERBAYCAN alishamil@yahoo.com, alishamil@mail.az

Giriş 20. yüzyılın başlarında Rus-Japon savaşında yenilen Rusya ülkede baş vere bilecek ayaklanmaların karşısını almak için bir sıra ıslahatlar aparmak zorunda kaldı. 1905. yılın 17 Ekiminde hükümet “Manifest” kabul etti . Burada söz, matbuat azatlıklarına da yer verildi. Bu “Manifest”ten yalnız Ruslar yararlanmadılar. Rusya’nın esarette sakladığı halklar da ondan kendilerini geliştirmek için istifade ettiler. Bakü’de “Heyat”, “İrşad”, “Füyüzat”, Tiflis’te “Molla Nesreddin” vb. dergiler, gazeteler yayınlanmaya başladı. Aydınlar yalnız içtimai-siyasi neşirler yayınlamakla işlerini bitmiş hesap etmiyor, genç neslin maarifleşmesine de hususu dikkat yetiriyorlardı. “Debistan”, “Mekteb”, “Dirilik” gibi dergilerin esas amacı yeniyetme ve gençleri maariflendirmek idi. “Mekteb” dergisi tanınmış yazarlar, öğretmenlerle beraber öğrencilere de geniş yer veriyordu. Aslında onları küçük yaşlarından yazı yazmaya, fikirlerini yazı dili ile anlatmayı başarmaya alıştırırlardı. Öğrenciler kitaplarda gördükleri resimleri sözle betimliyor, kitaplardan okudukları müdrikdeğerli sözleri, büyüklerden işittikler ata sözlerini, fıkraları, yabancı dillerde okudukları küçük hikayeleri çevirerek dergiye gönderiyorlardı. Dergi de onları memnunlukla yayınlıyordu. İlk yazıları “Mekteb” dergisinde yayımlanan araştırıcı - yazarlardan birisi de Emin Abid’dir. 1. Emin Abid’in kısa özgeçmişi 1898. yıl Kasımın 2’de Bakü şehrinde doğan Zeynalabdin Mütellib oğlu Ahmedov ilk tahsilini anası Reyhan’ın kendi evinde hanımlar ve çocuklar için açtığı kursta almıştır. Sonra Bakü’deki III Aleksandr adına erkek lisesini bitirerek kardeşi şair Aliabbas Müznibin naşiri ve redaktörü olduğu "Dirilik", "Babayi-emir" dergilerinde çalışmıştır. (AMEA arşivi, E.A. Ahmedovun şahsi işi). Lisede okuduğu yıllarda gazete ve dergilerde Abid, Abid Mütellib oğlu, Abid Mütellibzade, Gozqurab bey vb. imzalarla yayınladığı şiirlerde, hikayelerde, makalelerde, tercümelerde güçlü bir yurt sevgisi var. "Cihanda ali makam tutmak üçün gaflet etmeyip ayağa kalkarak düşmenden intikam al!" (“Dirilik” dergisi, 1914:67, sayı 5,) diye haykıranda o16 yaşındaydı. 626

Emin Abid 1918. yılda İstanbul’a giderek orada Darülmuallimi aliyeye dahil olur. 1921. yılda teshilini başa vurup Bakü’ye dönüyor. Gittiğinde Azerbaycan’da bir uyanış, milli değerlere ihtiram vardı. Geri döndükte ise bunun karşıtı ile karşılaşıyor. Görüyor ki, milli değerler unutturulmaya çalışılıyor. İnkılap dili, inkılap kültürü adı altında bir Ruslaştırma siyaseti yürütülüyor. Her yerde bir yenileşme, aktarış hevesi vardı. Komünistler zor gücüne hakimiyeti ele almışlardı. Ama kuracakları devlette ahlak, aile, medeniyetin nasıl olacağı, halklar arasında münasebetlerin nasıl kurulacağı konusunda net bilgileri yok idi. Eski ne varsa kötülenir, küçümserleştirilir, her şey inkar edilir, her şeyin yeniden yaratılması öneriliyordu. Hatta ifrat inkılapçılar demir yolunu, fabrikaları, binaları bile dağıtır yenisini dikmeyi talep ediyorlardı. Proleter edebiyatı, proleter medeniyeti, proleter şairi vb. ifadeler gündemde idi. Bu sadece moda değildi, hakimiyette olanlar tarafından müdafie edilen, kızıştırılan bir akın idi. Bu harekata koşulmuş milli aydınların çoğu sosyalist medeniyet, sosyalist edebiyatı, edebiyatta, sanatta partililik adı altında Ruslaştırma siyaseti yürütüldüğünü görmüyorlardı. Klasik edebiyatımızın incilerini "iylenmiş, kokumuş", "iptidai", "gayri-medeni" adlandırırlardı. "Biz yüzümüzü Füzuli’lere, Nesimi’lere, Vagif’lere, Mirze Feteli’lere, Hüseyn Cavid’lere değil, Verharn’lara, Uitmen’lere, Jül Romen’lere, Mayakovski’lere ve bütün dünya klasiklerine çeviriyoruz" (Gülen Adam, 1929: sayı 1) diye gazete, dergi sayfalarını dolduranlara Emin Abid’ler aynı metotla cevap veremezdiler. Birkaç aydan sonra Emin Abid yeniden İstanbul Darülfünunda okumaya dönüyor. (Şahbazov, 1926:9 Ocak) Emin Abid İstanbul’da okurken muhacerette yaşayan Memmedemin Resulzade ile sık irtibatta olur, onların yayınlattığı vd. dergilerde Sovyetler Birliğinin aleyhine Gültekin imzasıyla şiirler yayımlatıyor. Sonradan bu şiirler İstanbul’da 1928. yılda yayınlanan “İstiklal uğrunda” toplusunda ve 1948. yılda yayımlanan “Buzlu cehennem” kitabında basılır. İstanbul’da okurken Mehmet Fuat Köprlüzade’nin rehberliği altında çok ciltlik “Azerbaycan Türklerinin edebiyat tarihi”ni yaz  

Materiallar

maya başlıyor. Daha çok kaynak bula bilmek için genç araştırıcı İstanbul kütüphanelerine çalışmakta kalmıyor, Viyana, Budapeşt, Gazven, Erzurum vb. şehirlere de gidiyor. Yazdıklarının bir kısmını Türkiye’deki “Serveti fünun”, “Türk yurdu” ve “Hayat” ve Azerbaycan’daki “Maarif işçisi”, “Maarif ve medeniyet” dergilerinde yayınlatır. .(AMEA arşivi, E.A. Ahmedovun şahsi işi) İlk makaleleri ile dikkati kendisine çekebiliyor. “Yanlış anlaşılan bir şair. (İstanbul’dan mektup), Azeri Çelebi” makalesinde Salman Mümtaz’ın yanlışlığa yol vererek Azer sözünü esas götürerek şairin Azerbaycanlı olmasıyla razılaşmıyor. Azeri Çelebinin ömür yolu konusunda geniş bilgi vermekle yanlışlığa son koyur. “Türk yurdu” ve “Maarif ve medeniyyet” dergilerinde “Füzuli’nin tetkik edilmemiş bir eseri” makalesini yayınlatır. Emin Abıd bu makalesinde ilk defe Mehemmed Süleyman oğlu Füzuli’nin “Sohbetül esmer” (Meyvelerin sohbeti) hakkında bilgi verir. “Hayat” dergisinde Mehmet Köprülü bu eserin Füzuli’nin olmadığını yazmakla Emin Abid’e cevap vermiş olur. Bu konu uzun yıllar ister Türkiye’nin, ister Azerbaycan’ın araştırıcıları arasında tartışma konusuna dönüşüyor. Aslında makaleler Emin Abid’in çok ciltlik edebiyat tarihi kitabının parçaları, 1926. yılda Üniversiteyi bitirme tezi gibi savunduğu “Azeri edebiyatı tarihi” ise son cildi gibi planlaştırılmıştır. Profesörler heyeti eseri yüksek değerlendirir ve basılması hakkında karar kabul ediyorlar. Üniversitenin tarih-edebiyat fakültesinde okurken kendinden bir sınıf aşağıda okuyan genç şair Nafie Ahmet Şükrü kızı ile evlenen Emin Abid 1926. yılın sonlarında hanımı ile birlikte Bakü’ye dönür. O zaman Azerbaycan’ın kadroya büyük ihtiyacı olsa da gençler Sovyet idarelerinde iyi karşılanmıyor. Zor durumlara bakmayarak Emin Abid Bakı Pedagoji Tehnikumunda (lisesine), Azerbaycan Pedagoji Enstitüsünde, Azerbaycan Devlet Üniversitesinde ders ve Bakü Maarif Evinin ve “Komünist” gazetesinin edebiyat derneklerinde Azerbaycan Türklerinin edebiyatı ile ilgili konferanslar veriyorlar. 1927-28. yıllarda KGB okullardan, ilmi teşkilatlardan, devlet idarelerinden milli düşünceli aydınları uzaklaştırmaya başlıyor. Emin Abid’i de işten atıyorlar. O, uzun zaman Ağdaş, Guba, Ağdam, Kürdemür rayonlarında muallim işlese de ilmi yaratıcılığını da devam ettiriyor. Azerbaycan’da Gorgudşünaslığın esasını koyan, gazetecilik tarihini öğrenen, M.F.Ahundov’un üç ciltlik eserlerini yayına hazırlayan, arşivini ilmi esaslarla kuran, Hebibi, Sabir, Vazeh vb. hakkında değerli ilmi araştırmalar yapan insan-

daki enerjiye, iyimserliye hayran kalmamak olmuyor. Edebiyat tarihimizde bir çok mesele var ki, ondan sohbet açanda "bu mevzunu ilk araştıran Emin Abid olmuştur" demeden geçemiyoruz. 1934-37. yıllarda SSCB İlimler Akademisi Azerbaycan Şubesinde ilmi işçi gibi çalışan Emi Abid’in dokümanları hazırlanıp Leningrada (Sank Peterbursk) gönderilir ki, ona ilmi derece versinler. KGB dikkatinde olan, hükümet için tehlikeli sayılan Emin Abid’e ilmi ad vermek o yana kalsın 1937’de işten atılıyor 1938. yıl 14 Haziranda İsmayıllı rayonunun Yenikend köyünde göz altına alıyorlar. (Azerbaycan MTN arşivi, E.A. Ehmedov’un istintak işi, 32796) Nafie Abid imzası ile şiirler, hikayeler yayınlayan hanımı ise repressiyadan kurtulmak için Türkiye’ye dönmeye çalışıyor. O yılın 11 Ağustosunda Batum’daki Türkiye konsolosundan vize almak isterken göz altına alıp Bakü’ye gönderirler. Emin Abid’in sorgulanması o kadar da uzun sürmüyor. 5-6 defa sorgulandıktan sonra vatana hıyanette suçlayıp 1938. yılın 21 Ekiminde saat 21.30 kurşuna diziyorlar. 1940. yılın 19 Temmuzunda görevini ve rütbesini göstermeyen KGB memuru yazıyor: "Ahmedova Nafie Şükri kızı çok thelikeli element (unsur) gibi ıslah-emek düşergesinde (ceza evinde) saklansın. Ceza müddeti 1938. yıl 11 Ağustostan hesaplansın". (Azerbaycan MTN arşivi, Nafie Tevfik Taner (hem de Şükri Ehmed) qızı Ehmedova’nın istintak işi, 269342.) 2. Emin Abid’in bedii yaratıcılığı Emin Abid daha çok bir araştırıcı gibi tanıtılmıştır. Lakin onun 1914-1925. yıllarda Kafkasya’daki “Mekteb”, “Dirilik”, “Kelniyat”, “Mezeli”, “Babayi Emir”, “Molla Nesreddin”, “Övraği nefise”, “Sovgat”, “İgbal”, “Basiret”, “Azerbaycan”, Türkiye’deki “Şebab”, “İnci”, “Syüs”, “Hizmeti umumiye”, “Yarın İstanbul” vb. dergilerde, gazetelerde şiirleri, hikayeleri ve makaleleri yayınlanmıştır. Onun bedii yaratıcılığı hakkında Memmedemin Resulzade, Ahmet Caferoğlu, Bedirhan Ahmedov vb. değerli alimler fikir söyleseler de lazımınca tanıtılmayıp. İstanbul’da yaşarken Gültekin imzasıyla yazdığı milli ve içtimai-siyasi mazmunlu şiirler yalnız Azerbaycan için değil, milli istiklal savaşına kalkmış her bir halk için doğma ve aktüeldir. (Gültekin, 1999) Onun Üniversitede okurken yazdığı şiirler 1928, 1948. yıllarda İstanbul’da, 1999. yılda Bakü’de kitap gibi yayınlanıp. Azerbaycan istiklal savaşına kalktıkta Emin Abidin milli şiirleri yeniden dikkati çekmiş, dergilerde, gazetelerde, takvim yapraklarında tekrar tekrar yayınlanmıştır. Çocuklar için yazdıkları, ilk yaratıcılık numune627

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

leri yine de dikkatten kenarda kalmıştır. 1998. yılda Memmed Memmedov, Tayyar Salmanoğlu ve Yakub Babayev’in birlikte Bakü’de yayınlattıkları “Azerbaycan klasik uşak edebiyatı antolojisi”ne Emin Abid’in “Mekteb” dergisinde yayınlanmış “Ahmak” (1915, sayı 7) ve “Alim pişiyin (kedi) hikayeleri” (1916, sayı 11) dahil edilmiştir. Emin Abid’in çocuklar için yazdıklarının büyük bir kısmını ilk defe araştırıcı Sona Hayal yayımlamıştır. (Mütellibzade, 2007) Bu kitap çocuk edebiyatı araştırıcıları, derslik yazarları vb. için çok önemli bir kitaptır. 2.1. Rus ve Avrupa yazarlarından ettiği çevirmeler Önce yazdığımız gibi “Mekteb” dergisi öğrencileri yazmaya, fikirlerini kaleme almaya alıştırmaya çalışıyordu. Emin Abid’in yayınlanan ilk yazısı Lev Tolstoy’un “At ve öküz” adlı küçük hikayesinin tercümesidir. (“Mekteb”, 1914:42-43, say 3) Emin Abid “Mekteb” dergisinde yayınlattığı “Zülmün cezası” (1914, sayı 8), “Doğru oğlan” (1914, sayı 17), hikayeleri “şekil üzerinden” kaydı ile yayınlanıp. “Adaletli hakim” (1914, sayı 12), “Milletperver bir uşak” (1915, sayı 5), “Ahmak” (1915, sayı 7), “Saf su” (1915, sayı 15), “Vatan kurbanı” (1915, sayı 12), “Tasdik” (1915, sayı 15) vb. hikayeler Rus dilinden çevrilmiştir. Bu hikayelerin hepsi Rus yazarlarının eserleri değil. Emin Abid’in eserlerini çevirdiği yazarlar sırasında Lev Tolstoy, İ.S.Turgenev, A.Gorbunov, B.Buryusov, J.Lafonten , Volter, Jan Jak Russo vb. da vardır. Abid Mütellibzade imzasıyla yayınlattığı bu hikayelerin ana hattında düzlük, doğruluk, vatan ve millet sevgisi duruyor. B.Buryusov’dan çevirdiği hikayede 1859. yıl Avstriya-İtalya savaşı günlerinde Avstryalılarla bir gemide gitmek zorunda kalan kimsesiz 12 yaşlı bir çocuğun başına gelenlerden söz açılıyor. Avstryalılar kimsesiz çocuğa yazıkları gelerek onun yol ve gıda masraflarını karşılayacak para toplatırlar. Çocuk onların hoşgörülüklerinden memnun kalıyor. Bir azdan Avstıryalıların İtalyanları kötülediklerini, onları kültürsüz, kaba bir halk saydıklarını işittikte kızarak ona verilmiş yemeği ve paranı geri vererek: “Alın paranızı! Benim aziz vatanımı ve sevgili milletimi kötüleyenlerin yardımı bana gerek değil!” söylüyor. (“Mekteb” dergisi, 1915:72, sayı 5) Çevirmeler ilk kalem tecrübesi olsa da konu bakımından günümüzde de aktüeldir. 2.2. İktibaslar ve ilmi mazmunlu fenni hikayeleri Genç Abid Mütellibzade’nin Rus dilinde okuduklarını olduğu gibi değil, Azerbaycan’a uyguladığı-iktibas ettiği hikaye ve makaleler da 628

oldukça önemlidir. Onun “Fenn hikayeler” (“Mekteb”, 1916:25-27, sayı 2), “Bir Fransız ruhanisinin agdematı” (“Dirilik”, 1914:45-46, sayı 3), “Zalımın cezası” (“Dirilik” 1915:189-191), “Necdet” (“Dirilik”, 1915:223-224, sayı sayı 14) vb. Iktibasları arasında en büyüğü “Diri-lik” dergisinin 19141915 yıllarında yayınladığı “Hikmet muallim” eseridir. Eser derginin 4. sayı-sının 62-63, 5. sayısının 78-79, 6. sayısının 92-93, 8. sayısının 125-126, 9. sayısının 143-144, 11. sayısının 174-175, 13. sayısının 207, 15. sayısının 238-239, 16. sayısının 254255 sayfasında yayımlanmıştır. Mektepli Latifle İstanbul’da teshil görmüş öğretmen Hikmet Efendi arasında sohbet şeklinde olan hikayede esasen fenni bilgiler tebliğ olunur. Hikayede şirin bir dille okullarda öğretilen bilgilerden söz açılır. Latif anlayamadıklarını, şüphe ettiklerini hocasından soruyor, o da soruları ilmi ve mantıki cevaplandırıyor. Bunlardan başka genç yazar “Avrupa’nın umum kuruluşu” gibi coğrafya hakkında bilgisel makalesini de “Dirilik” dergisinin 1916. yıl 2 ve 3 sayılarında yayınlatmıştır. Genç Abid “Dirilik” dergisinin 1915. yılda yayınlanan 14 sayısındaki kahramanını böyle tanıtıyor: “O, …beynini bilik nuru ile ışıklandırmak için İstanbul’a gitti. Bu güzel, zarif şehir, bu deniz, şirin memleket onu şaşırtmıştı. Yolda ona yoldaşlık eden arkadaşının yardımıyla mehmanhanede yerleşti. Birkaç gün orada kaldı. Üç günden sonra “Mülkiyet” mektebine yazıldı.” (Mütellibzade, 2007: 53) Bu küçük parçadan aydın oluyor ki, Abid İstanbul’a gitmese de kalbinde oraya büyük bir sevgi var. Uzaktan da olsa İstanbul’da nerede yaşamanın, nerede okumanın mümkün olduğunu biliyor. Soru yaranıyor ki, o dönem Azerbaycan gençliyi arasında Rusya’nın, Avrupa’nın Üniversitelerinde okumak moda olduğu halde neden Abid İstanbul’a can atıyordu? Soruya yukarıda söz açtığımız “Necdet” hikayesinde cevap bulabiliyoruz. O yazır: “Bu gün biliriz ki, devletleri yükselden, milletleri batıran iki şey vardır: 1. bilik, 2.kazanç (ekonomi) . Bunlar harada çoksa ora ışık, bunlar harada azalmışsa ora bir karanlık, bir fakir ve zillet içindedir. Ah!... Bu ışık, bu nur bizim yurdumuza ne zaman şafak salsa, o zaman sevgili ve her şeyden artık yurdumuzda bir kızıl (altın) devir başlanacak, karanlık bucakların, duman bürümüş yerlerini pırlantalı ışıklar bürüyecektir. Ancak bunu eden pek duygulu, aydın düşünceli, er kalpli gençler ve gençliktir.” (Mütellibzade, 2007: 55) Zulme, zalime, haksızlığa karşı barışmaz olan Abid “Dirilik” dergisinin 1915. yıl 12. sayısında

Materiallar

yayınlattığı “Zalimin cezası” hikayesini büyük kardeşi, sair, yazar, araştırıcı ve tercümeci Aliabbas Müznib’in: Zulüm evi berbat olar ger Kebetullah olsa da. Kan içen zalimin içerler kanın, Allah olsa da! mısralarıyla başlıyor ve Tevfik Fikret’in: Zalimin topu var,kalesi var, güllesi varsa, Hakkın da bükülmez kolu, dönmez yüzü vardır! mısralarıyla bitiriyor. (Mütellibzade, 2007:61-68). 2.3.Yazarın orijinal hikaye ve şiirleri Emin Abid’in matbuatta rast geldiğimiz ilk hikaye ve şiiri aynı yıldadır. 1924. yılda “Dirilik” dergisinin 5. sayısında “İntikam” şiiri, “Mekteb” dergisinin 20. sayısında “Otağda üç yiğit balası” hikayesini yayımlatmıştır. “İntikam” şiirinde yazır: Yuhlamıştım dün gece, gördüm deyirler kim bana: - Tutmak istersen cihanda sen de ger ali makam, Gaflet etme!Kalk ayağa! Düşmen bidenden, İntikam al! İntikam al! İntikam al! İntikam! Genç şairin şiirlerinde intikam hissi sık sık tekrarlanır. “Mekteb” dergisinde yayınlattığı bir dörtlükte yazır: Bir çocuk gördüm: kayırmak isterdi bir silah, Sordum ondan.: neyleyirsen, ey sevimli nikü nam?! Ol çocuk ise derin bir ah çekti, söyledi: Düşmanımdan intikam almak gerektir, intikam! (Mütellibzade, 2007:23). Şairin Abid Mütellibzade imzasıyla “Besiret” gazetesinin 1917. yıl 191. sayısında yayınlattığı büyük bir şiir de “İntikam” adlanır. Bu şiir “Bakü’de garip ölen Türklerin kabri üstünde, milli zabıtalarımıza töhfe” kaydıyla yayımlanmıştır. Kayıttan iyice görünüyor ki, şiir Birinci Cihan Savaşında Rus ordularına esir düşmüş Türklere ithaf edilip. Savaşta esir düşmüş Türkler Bakı yakınlığındaki Daş Züre’de (Nargin) zor durumlar altında saklandıklarından hastalıktan, soğuktan, açlıktan ölüyorlar. Gazeteler bu hakta yazdıktan sonra Bakü’nün Müslümanları yardım kampanyasına başladılar ve onları ölümün cenginden kurtarmaya çalıştılar. Abid de bu kampanyada faal iştirak edenlerden olmuştur. Emin Abid’in intikamı içtimai mazmunludur, şahsi nitelikli değil. Bu intikam halkı, milleti birliğe çağıran, haksızlığa, adaletsizliye, cehalete, sömürgeciliye sesleyen bir çağrıdır. Milletini birliğe, ittifaka sesleyerek yazır: Berk karanlıktı, oturmuştum ağaç altında ben, Gefleten bir ses eşittim ki, deyirdi bu sayağ: - Ger dirilik etmek ise bu cihanda maksadın, İttifak et, İttifak et, İttifak et, İttifak! (Gültekin, 1999:63)

Genç şaire göre ömrü şerefle başa vurmak için korkudan, habisten uzak olmak, hoşgörülü ve şerefli yaşamak lazımdır. Abid yaşıtlarına diyor: Arkadaş, istirahatla ömür etmek için, Biz de gayret eyleyip terki-cehalet eyleyek, Cürbebür fiskü-ficürü, fitneni, büğzi atıp, Sadikane bir-bire mehri-mehebbet eyliyek! (Gültekin, 1999:62) Başka bir şiirinde ise yazır: Bir küçük mektepliyim, fikrimde de teshili-ilim, Eyleyip mesudu olum, milletimi hem mesut edim. Atam ile anama kuvvem kadar hizmet edip, Onların gösterdiği rahi-necat ile gidim. (Gültekin, 1999:62) Yaşıtlarını korkaklıktan uzak olmağa, cesarete, milletinin ve vatanının istiklali için canını vermeye hazır olmağa çağıran genç şair tez-tez de milletinin kahramanlıklarla dolu tarihine nazar salıyor. Yazır: Bir para mektepliler gördükte düşman yavrusun, “Vay nene!” söyler, girer tez annesinin koynuna. Arkadaşlar, korkmayın, aslan yürekli Türk olun, İşte korkup Türk balası söylermi: “Vay nene!?” (Gültekin, 1999:62) Türklüyü ile gurur duyan 16 yaşlı şair yazır: Gönül, bastır daha, artık uyan bir gabi-gafletten, Özünü sen de kurtar bunca zilletten, zelaletten . Bir gün bir öyle demdir kim, himmet eyle, himmetle Özün Türk oğlu Türk, elbet, hilas eyler esaretten. (Gültekin, 1999:67) Genç Abid aldığı terbiye, tahsil, muhiti, ailesi, özellikle kardeşi Aliabbas Müznib’in tesiri ile bir Turancı ruhunda büyüyordu. Buna göre idi ki, İsmayil bey Kaspıralı ölürken “İkbal” gazetesinde “Dahi, azam İsmayıl bey Kaspıralı’nın vefatı münasebetie” başlıklı şiirinde yazır: Gitti elden va esf…! Ol sevgili üstadımız, Arşe endaz oldu nalevü feryadımız. Ah! Ya rab, biz nece bedbaht millet olmuşuz, Şad olmaz mı meğer bir dem dili-naşadımız. (Gültekin, 1999:66) Emin Abid ilmi araştırmalar yaptığı zaman çocuk şiirleri de yazmıştır. O 1925. yılda İstanbul’dan Bakü’ye “Genç pedagog” dergisine gönderdiği bir şiirinde yazır: Sevgilim, gülüm anne, Şirin bülbülüm anne, Yalnız beni iste sen, İsteme ölüm, anne. (Gültekin, 1999:82) Emin Abid’in çocuk hikayeleri çok olsa da onlardan azı basılıp. Sağlığında kardeşi Aliabbas 629

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Müznib’in oğlu Hüseyin Necdet’e hitaben yazdığı “Otağda üç yiğit balası” (“Mekteb”, 1914, sayı 20), “Söze bakmağın neticesi” (“Mekteb”, 1915, sayı 11), “Oğurluk (Hırsızlık) belası” (“Mekteb”, 1916, sayı 6), “Alim pişiyin (kedinin) hikayeleri” (1. “Kızıl kurt hanım”, “Hanım cücenin (civciv) vefası” (“Mekteb”, 1916, sayı 11), “Gabr feryatlar” (“Dirilik”, 1916, sayı 5), hikayesi yayınlanıp. Araştırıcı Sona Hayal ise 2007 yılda yayınlattığı “Emin Abid Mütellibzade’nin Seçilmiş eserleri” kitabına yazarın sağlığında yayımlanmamış 23 küçük hikayesini de dahil etmiştir.Bu hikayelerin takvim varakları arkasında yazılması onların bir birine yakın zamanda kaleme alındığından haber verir. “Dağ ve behmen”, “Yolunu itiren uşak (çocuk)”, “Bir itin sadakati” hikayelerinde insanların hayvanlara gösterdiği yardım neticesinde kendisinin de hayır bulduğu gösteriliyor. Birinci hikayede kuzunu kar uçkunundan kurtarmak isteyen genç çoban Süleyman’ın kendisi de kar altında kalıyor. Kuzunun sıcağı ve annesinin uçkunun üzerinde dayanarak melemesi Süleyman’ı arayanlara bir işaret olur. Karı kazarak Süleyman’ı ve kuzunu ölümden kurtarırlar. İkinci hikayede ormanda kaybolmuş çocuğa itleri yardımcı olup evlerine getirirse, üçüncü hikayede sahibini ısırmak isteyen yılanı öldüren köpeğin kendi de yılan ısırdığına göre ölüyor. “Arılar ile gül”, “İki çellek”, “Irmak ve kaya”, “Gurbağa” hikayeleri allegoriktir. Yazar fikirlerini hayvanların ve eşyaların dili ile söyleyerek doğruluk, adalet, kibirden uzaklılığı tebliğ ediyor. “Okumak bilmeğin menfaati”, “İki bacı”, “Güzel kız”, “Adalet ve insaniyet”, “Bu günün işini sabaha koyma”, “Doğruluk” vb. hikayeleri de terbiyevi ehemmiyeti ile seçilir. Söylediklerimizi kanıtlamak için yazarın “Kurbağa” hikayesi ile fikrimizi tamamlamak isteriz. “Bir gün Ehed küçük kardeşi Semed ile oynarken dedi: - Burada bir kurbağa var, gel öldürek. Semed dedi: - Daha yahşı!-diye cevap verdi. Bunun üzerine Ehed yerden bir taş götürdü. Semed de oradaki ağaçtan bir dal kopardı. Sonra kurbağanı öldürmek için yanına yürürler. Bu esnada oradan arabaya koşulmuş bir eşek geçiyordu. Rehimdil hayvan kurbağanı ezmemek için yolunu değişti. Bu halı gören Semed yüzünü kardeşine çevirip dedi: -Elindeki taşı at. Eğer öldürsek, bu eşekten de kötü olarız!” (Mütellibzade, 2007:47). 630

Sonuç Emin Abid 1926. yılda Azerbaycan’a döndükten sonra sık sık yer değişmek zorunda kaldığından ve 1938. yılda göz altına alınarak kurşuna dizildiğinden eserlerinin hepsi elimizde yoktur. Biz onun sağlığında gazete ve dergilerde yayınlattığı, kardeşi Aliabbas Müznib’in arşivinde kalmış belgelere göre fikir söyledik. Bunlardan anlaşılır ki, Emin Abid gençken bedii yaratıcılıkla meşgul olduğundan eserleri sanatkarlık bakımından zaildir. Amma ideoloji bakımdan oldukça değerli ve günümüzde de aktüeldir. Ey tanrının aziz kulu, ey Türk oğlu! Ey Şark semasının parlak yıldızı! (“Azerbaycan” gazetesi, 1918: 11 noyabr) Diye haykıran şair milletinin zor durumda olduğunu bu türlü anlatıyor: Doğranılan el, cemaat, Mahv edilen öksüz millet Ki, dünyanı titrederdi, Bir kul sanıyorlar indiTürkler… Türkler değil belke... Belke, bunlar hepsi gölge?! (Mütellibzade, 2007:14). Şairin Abdülhak Hamid’e ithafla yazdığı “Büyük simalar”, “Büyük Türk şairi Tevfik Fikerte küçük hediye”, büyük kardeşi Aliabbas Müznib’e ithaf ettiği “Dil”, Ahmedbey Ağaoğluna ithaf ettiği “Sönük hilal”, “Bir gün geler”, “Türkün semasında kanlar damlıyor”, “Şarka ireli”, “Bu gün Garbin göklerinde” vb. şiirleri de mektepliler için yazılmıştır. (Gültekin, 1999) Genç şairin dili günümüzün Azerbaycan Türkçesinden de, Türkiye Türkçesinden de azacık farklıysa da sade ve anlaşıklıdır. Bu farklılık da onun İsmayılbey Kaspıralı, Alibey Hüseyinzade, Hüseyin Cavid, Memmedemin Resulzade, Mirzebala Memmedzade, Aliabbas Müznib vb. gibi Türk halklarının anlaya bileceği ortak bir edebi dil formalaştırmak isteğinden geliyordu.
KAYNAKLAR 1. 2. Abid Emin. İntikam (şer), "Dirilik" dergisi, 1914, sayı 5, s.67. Abid Emin (2007) Seçilmiş eserleri (Tertip edeni ve ön söz müellifi:filolologiya elmler doktoru Bedirhan Ahmedov), “Şark-Garp” neşriyatı, Bakı. AEAE arşivi, fond 39, E.A. Ahmedovun şahsi işi. Ahmedov Bedirhan. (2003) Bir istiklal yolcusu. (Emin Abid: hayatı, muhiti, yaratıcılığı), “Elm” neşriyat, Bakı. “Azerbaycan” gazetesi, 1918 (Hicri 1335), 11 noyabr (1 Teşrini sani), Bakı. Azerbaycan Milli Tehlükesizlik Nazirliyinin arşivi, E.A.Ehmedovun istintaq işi, 32796. Azerbaycan Milli Tehlükesizlik Nazirliyinin arşivi. Nafie Tevfik Taner (hem de Şükri Ehmed) qızı Ehmedovanın istintak işi, 269342.

3. 4. 5. 6. 7.

Materiallar
8. AMEA Elyazmalar Enstitüsü Aliabbas Müznib’in arşivi, fond 23. 9. Azerbaycan klasik uşak edebiyatı antolojisi (1998) Arap grafikasından translitrasiya edenler, tertipçi ve ön söz müellifleri: Prof. Memmed Memmedov, Doç. Tayyar Salmanoğlu, Doç.Yagub Babayev. Bakı 10. Gülen Adam. Serbest şer hakkında ilk söz, "Maarif işçisi" dergisi, 1929, sayı 1. 11. Gültekin-Emin Abid.(1999). Buzlu cehennem, “Güneş” neşriyatı, Bakı. 12. Mütellibzade Emin Abid. (2007). Seçilmiş eserleri (Neşre hazırlayan ve ön söz müellifi. Sona Hayal), “Nurlan” neşriyatı, Bakı. 13. Şahbazov Eli. İstanbul Darülfünunda Azeri edebiyatı tarihi. (Türkiye mektupları). "Yeni fikir" gazetesi, Tiflis, 1926, 9 yanvar. 14. Hüseyinoğlu Ali Şamil.(1999) Emin Abid’in hikayesi ile ilgili kesin çizgiler. “Bilge” dergisi, sayı 21, Ankara. 15. Hüseyinoğlu Ali Şamil. (2002). Türk edebiyatı araştırmacısı Emin Abid, “Türk dünyası” (dil ve edebiyat dergisi), güz, sayı 14, Ankara. 16. Şamil Ali. (1998). Nafie hanımın acı talihi, Kadimliğimiz-diriliğimizdir, AMEA Nizami adına Edebiyat müzesinin tetkikatlar ilmi toplusu. Bakı

631

 

KARS YÖRESİNDEN ÇOCUK EDEBİYATI ÖRNEKLERİ VE YAZARLARI
Öğr. Gör. Berna ÜRÜN
Kafkas Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, Türkçe Öğretmenliği Programı Kars / TÜRKİYE bernaurun@mynet.com, bernacan61@hotmail.com TYPES AND WRITERS OF CHILD LITERATURE FROM KARS REGION ABSTRACT As it is known, child is future of a nation. Child educated as from small age is a successful and true individual in the future so that it is important for future and permanence of the nation. Well, the child literature is very important for this reason. Lullabies which we have sung, tales which we have told to child since babyhood etc. supply to be assumed a definite form child’s personality and brain. Products of the child literature are a cultural origin too, have earned his/her conceit to child. Furthermore, the child literature contribute to progress intelligence of child. Finally products of the child literature developing to child as esthetics, earning talent of vision and look to him should always be taken into cosideration and be done studies on it. The Key Words: The child literature, Child, Education, Culture.

İnsan ömrünü ana hatlarıyla ele aldığımızda bebeklik, çocukluk, gençlik, yaşlılık gibi dönemlere ayırmamız mümkündür. Psikolojik temellere göre her dönemin farklı ihtiyaçları vardır. Bireyin doğduğu andan iki yaşına kadar geçirdiği süreye bebeklik; iki yaşından ergenlik çağına kadar geçirdiği süreyi ise çocukluk dönemi olarak değerlendiriyoruz.1 Çocuk bir milletin geleceğini oluşturan en önemli varlıktır. Bu yüzden onların gelişimi ve eğitimi üzerinde durulmalı ve en uygun koşullar sağlanmalıdır. İşte Çocuk edebiyatı bu anlamda önemli ve gereklidir. Çocuk edebiyatı. “çocuk” ve “edebiyat” değişkenlerinden oluşan, ancak her ikisinden farklı, dirik bir bütünlük oluşturan sanatsal bir yapıdır.2 Çocuğun bedensel, zihinsel gelişimi dahilinde estetik ve edebi gelişimi de sağlanmalıdır. İşte Çocuk edebiyatı ürünleri olan; masal, ninni, tekerleme, türkü vs. bunu sağlar. Zaten bu araştırmamızda daha çok yöresel türkülere ve içeriğinde yer alan kültürel öğelere değindik. Çocukta ana dilini kullanma yeteneğinin düzenli olarak gelişmesi, uygun ortamlara ve anne babaların ilgisine bağlıdır. Ancak sözü edilen ortamlar yapay değil, doğal ortamlardır.3

Bir çok açıdan çocuğu geliştiren Çocuk edebiyatının en önemli görevlerinden birisi de ana dilini kullanma becerisi ve milli benlik kazanımı aşamasında gerçekleşir. Çocuk edebiyatı, geniş anlamda, çocuklara yönelik bütün yayınları kapsamına alan bir terimdir. Dar anlamda ise, çocuklar için oluşturulmuş sözlü ve yazılı edebî ürünleri anlatır.4 Daha çok masal ve türkülerle, küçüklükten itibaren de ninnilerle hayatımıza dahil olan Çocuk edebiyatı ürünleri dikkatle incelenmeli ve zenginleştirilmelidir. Ninniler, annelerin çocuklarını uyutmak için söyledikleri manzum veya mensur sözlerdir.5 Halk şiirinin en yaygın türü olan türkünün kaynağını Türk sözü oluşturmaktadır. Türk sözünün sonuna “î” ilgi eki ulanarak Türkî sözü elde edilmiş, bu sözcük zamanla türkü biçimine girmiştir. Türkçe söylenmiş şiir anlamına gelmektedir.6 Özellikle çocuğa zengin bir edebi his katan Çocuk edebiyatı, aynı zamanda zihinsel gelişimi de destekler. Çocuk edebiyatında şiir, çocukların dil becerilerini geliştirmelerinde, sözcüklerin sihrini ve dilin matematiğini kavramalarında önemli bir araç olarak kullanılabilir. Çünkü sözcükler değişik biçimde bir araya getirilerek çok zengin bir dünya
4 5 6

1

2 3

Yrd. Doç. Dr. Zeki GÜREL, Yrd. Doç. Dr. Fahri TEMİZYÜREK, Yrd. Doç. Dr. Namık Kemal ŞAHBAZ, Çocuk Edebiyatı, Öncü Kitap Yay. Ankara 2007. s. 1 Hasan GÜLERYÜZ, Yaratıcı Çocuk Edebiyatı, Pegema Yay. Ankara 2006, s. 33 Dr. Tacettin ŞİMŞEK, Çocuk Edebiyatı, Rengarenk Yay. Ankara 2002, s. 17

Necmeddin SEFEROĞLU, Çocuk Edebiyatı, Türk Yurdu Dergisi, Çocuk ve Kültür, Aralık 1998, Cilt 18, Sayı 136, s. 37 Ahmet Yaşar ZENGİN, Nesrin ZENGİN, Eğitim Fakülteleri İçin Çocuk Edebiyatı, Efa Yay. İstanbul 2003, s. 109 Mehmet YARDIMCI, Hüseyin TUNCER, Eğitim Fakülteleri İçin Çocuk Edebiyatı, Ürün Yay. 2002, s. 142

632

  

Materiallar

oluşturulabilmektedir. Dilin bu gücünden yararlanabilen çocuk, yaratıcı düşüncesini de geliştirebilir.7 Şimdi özellikle Kars Yöresi’ne ait birkaç türkü örneğini ele alalım: MENİM BALAM Menim balam gaşın gözün garadı Menim balam senin adın maraldı Senin derdin içerimde yaradı O bahışın bilmem nasıl beladı Nakarat: Gelin hanım yerişine gurbanam Gelin hanım gülüşüne heyranam Gelin hanım, gül toplamış gırmızı Gelin hanım, sen hangi beyin gızı? İçerime saldın bir ince sızı Zehir ettin mene baharı yazı Gelin hanım yerişine gurbanam Gelin hanım gülüşüne heyranam8 BİR OHÇUNUN AĞINA Bir ohçunun ağına, ağı atsan yaralı Nece gelir, ana gurban, onun sebri gerarı İtirmişem ay ede bala, ahu gözlü maralı Gezirem ana dalıncah, men üreği yaralı Gızıl gül gız ana gurban, heç ebeddi Seni gören ana gurban, neçe bent di Di dur gel a derdin alım Deli gönlüm ey… Düşesen ana gurban men düşende Göresen neçe derdi, men esinem a bala Bağ apardı garaca gözderine gurban olduğum Cefanı ey men çehdim, sefanı el apardı9 ARZU GIZIM Etir saçır gül çiçen Gülsün ömrün bahara dek Bizim bu şen hayatta ay gızım Hoş gademin mübareh
7

Nakarat: A menim Arzu gızım Ay menim Arzu gızım, Arzu gızım Ömrümün yazı gızım Baharı yazı gızım, Arzu gızım Dağda duman çen gözel Hüsnü o çemen gözel Gelbimde min arzum var ay gızım Hamısınnan sen gözel Nakarat: Ana kimi mehriban Var mı gözel bir insan Gün olsun sen özünde ay gızım Böyüh ana olasan10

Bu eserler çoğunlukla Kars’ın yerel kültürünü ifade etmektedir. Daha çok genelde konuşulan ve ifade edilen bir dille yazılmıştır. Özellikle şiirlerde geçen kelimelere bakıldığında kültürel yapıdan örnekleri görebiliyoruz. Bunlar; ana, bala, gurban olmak vs. işte Çocuk edebiyatını işlevi burada önemlidir. Çünkü bir toplumun mili ve kültürel değerlerini daha bebeklikten itibaren çocuğa aşılar. Bunların yanında daha yeni ve daha farklı eserleri olan yazarlarda mevcut. Bunlar: DURSUN AKÇAM Dursun Akçam Ardahan'ın Ölçek köyünde 1927 yılında, kendisinin de kesin bilemediği bir günde yoksul bir köylü çocuğu olarak dünyaya gelmiş, bir yazın ustası, bir devrimci olarak halk ve öğretmen savaşımında adını duyurmuş, 19 Eylül 2003 tarihinde çarıklarla geldiği Kaf Dağı'nın ardına yalınayak dönmüştür. Babası Ölçek köyünde Deli lakabıyla anılan Hasanların Eyüp'tür. Eyüp'ün dedesi Murat şimdi Gürcistan sınırları içerisinde bulunan Ahıska'nın Vale köyünden gelmiş, 19. yüzyıl ortalarında Ölçek Köyü kurucuları arasında yer almıştır. Dursun Akçam'ın dedesi Hasan, 1915 yılı dolayındaki bir Rus işgali sırasında kılıçla öldürülmüştür. Dursun Akçam'ın annesi Seyhat'ın babası Aslan da Ahıska kökenlidir, annesi Naze'yse, eski adı Bangis olan Taşlıtarla köyünün Kürtlerindendir. Akçam'ın doğuşu ve sonraki yıllar, Kuzeydoğu Anadolu'da bitip tükenmek bilmeyen savaşların sonrasına denk gelmektedir. Ardahan Türk, Rus, Ermeni, İngiliz, Gürcü birlikleri arasında kanlı savaşlara sahne olmuş, iki yıl içinde altı kez
10

Yrd. Doç. Dr. Havise Çakmak GÜLEÇ, Yrd. Doç. Dr. Hulusi GEÇGEL, Çocuk Edebiyatı, Kök Yay. Ankara 2005, s.117 8 Salih ŞAHİN, Azeri ve Yöresel Kars Halk Türküleri, Kars Halk Eğitim Merkezi Yay:2, İstanbul 1984, s. 185 9 a.g.e. s. 272

a.g.e. s. 273

633

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

el değiştirmiştir. 1915 kaçakaçlığında, anası Seyhat, Dursun Akçam'ın ağabeyi İsfendiyar'ı sırtındaki bir heybede günlerce taşıyarak karla kaplı dağlardan Ahıska'ya kaçırmıştır. Çocukluğunu yoksul bir köylü çocuğu olarak, açlık içinde, yörenin soğuk iklimi ve türlü zorluklara göğüs gererek geçiren Dursun Akçam köyde açılmış halk dershanesinde okuma yazma öğrenmiştir. Bir süre Kuran kursuna da giden Akçam Kuran'ı ezbere okuyacak derecede başarılı olmuştur. Daha sonra Hayber Kalesi, Hazreti Ali'nin Cenkleri gibi bulabildiği her türlü yazılı kitabı ve belgeyi yutarca okumuş, okumayı sürdürüp memur olmayı, köyün yoksulluğundan kurtulmayı kafasına koymuştur. Bu amaçla Ölçek Köyü ile Ardahan arasındaki o zaman 14 km. olan stabilize yolu çarıklı çocuk ayaklarıyla defalarca yürümüş, üç kez gittiği 23 Şubat İlkokulu'nun bahçesinden dilenci sanısı ile kovalanmıştır.11 Öğretmeni Kim Öptü? Kara mizah" öyküler zincirinden oluşan bir anlatı, "Öğretmeni Kim Öptü?". Zorba yönetimlerin baskısından kaçmış ayrı uluslardan, ayrı kültürlerden ve ayrı yaşlardan tiplerin oluşturduğu yeni bir "Hababam Sınıfı" ile tanışacaksınız, ayrı renkte, ayrı boyutta. Kitabın ilk baskısı büyük ilgi gördü, kimi gazetelerde okurlara, "Tatil Kitabı" olarak verildi. Ayrıca yapıtta yer alan, "Generaller Birleşin" adlı öykü Fransızca'ya çevrilerek Paris'te yayımlanan "Sürgün Edebiyatı"na örnek öyküler antolojisinde yer aldı. Bu gülmeceler demetini Dursun Akçam'ın kaleminden severek okuyacaksınız.12 Yücel FEYZİOĞLU 1946'da Kars'ta doğdu. Çeşitli kültürlerin iz bıraktığı Kars'ın o renkli ortamında büyüdü. Türkiye’de Susuz İlköğretmen Okulu’nda okudu. 1972 yılında Almanya’ya göçmek zorunda kaldı. Goethe Enstitüsü’nde dil eğitimi gördü. Andersson Yazarlık Akademisi’ni bitirdi. Öğretmenlik yaptı. 1985 yılından beri serbest yazar. “Alman Yazarlar Birliği” (VS) üyesi, “Kıbrıs - Balkanlar - Avrasya Türk Edebiyatları Vakfı” (KIBATEK) Almanya Temsilcisidir.13 ESERLERİ: Sihirli Üfürük, Melik Memet ile Sihirli Elma, Cırttan ile Sihirli Topuz, Hoppalahop, Badi ile Bidi, Keloğlan ile Ceylanlar, Keloğlan’ın Rüyası, Keloğlan ile Kartal Abi vs.14

Tayfun TALİPOĞLU Tayfun Talipoğlu, 1962 yılında Kars'ta doğdu. İlkokulu Malatya Şeker ve Eskişehir Yunus Emre İlkokullarında okudu. Ortaokulu Eskişehir'de, Liseyi Ankara Atatürk Lisesi'nde tamamladı. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Kamu Yönetimi bölümünden 1983 yılında mezun oldu. Milliyet Gazetesi'nde muhabir olarak başladığı gazetecilik yaşamını önce Star 1, sonra ATV'de haber muhabiri olarak ve Bam Teli programını hazırlayıp sunarak sürdürdü. NTV’de İşte Anadolu ve Buradan Bakınca adlı programları sundu. Sırasıyla Takvim, Yeni Yüzyıl, Cumhuriyet ve Sabah gazetelerinde köşe yazarlığı yaptı. Çoluk Çocuk Dergisi’nde yazıları yayınlanmaktadır. Şimdi NTV'de haftada bir yayınlanan "Bam Teli " programını sunmaktadır. Evli ve 1 çocuk babasıdır. "Benim Yolum", "Ne Çoktular, Ne Kadar Çocuktular", “Eskiyen Yüzümün Yeni Gülümseyişi”, “Çoluk Çocuk Yazıları” adında yayınlanmış dört kitabı bulunmaktadır. Ayrıca “Seyyah” ve “Eskiyen Yüzümün Yeni Gülümseyişi” adlı şiir albümleri de vardır.15 ÇOK VE ÇOCUKLAR Hiç göze gelmediler Gözdesi de olmadılar kimsenin Kimse farkına varmadı yalansız gözlerinin Göz göz olduğunu yüreklerinin Hiç anlamadılar Oysa ne çoktular Ne kadar çocuktular Çözülemedi bakışlarındaki Tarifsiz sevdalar Kin miydi, sevgi mi Büyüyünceye kadar Cevapsızdılar Oysa ne çoktular Ne kadar çocuktular Sarıydılar ya da soluk benizli Çoğunlukla da Karaya yakın bir esmer Ve onlar genellikle Hiç burunlarını silmezler Derin iç çekişleri bundandır Dünyanın kahrından değil Çünkü umurlarında değil Onların farkında olmayanlar Oysa ne çoktular Ne kadar çocuktular Onlar çok ve çocuklar Büyüyecek
15

11 12 13 14

www.dursunakcam.com.tr www.arkadaş.com.tr www.havuz.de/_HAVUZ_DAKİLER/Y_Z/.com www.ideefixe.com

www.bamteli.tv

634

Materiallar

Adam olacaklar Önceleri öğretmen Ebe sonra doktor olmak isteyecekler Bildiklerinden değil En yakınlarında hep onları gördüler Hep onlar olmak istediler Çalınmış geleceklerinden habersiz Yarım yamalak düşlerde eridiler Oysa ne çoktular Ne kadar çocuktular O güzelim yürekleri Delikanlılık edebiyatıyla körelttiler Okumanın erdeminden İnsan gibi yaşamanın Bilimden geçtiğinden haberleri olsun istemediler Ne kadar parlarsa parlasın Hep suskun kaldı o gözler Oysa ne çoktular Ne kadar çocuktular Ahmet Arif’ten bu yana Yolunu gözleyenlerin adı değişti Hepsi o kadar “Kuş palazı, boğmaca, kara çiçek, sıtma” Belki azaldı ama Yeni nedenleriyle “yürek efarktı, kanser filan” hala pusuda Çaresizlik dağlar aşmakta Yer yurt terkedildi Gurbet artık sıla Çalansa bildik değil başka bir hava Kırıldılar farkında olmasanız da Oysa ne çoktular Ne kadar çocuktular Onlar çok ve çocuklar Gözlerinden dillerine dökülürse Bir gün sorular Sürdürebilecek miyiz aynı yalanı Yoksa yine Susturacak mıyız onları Küçüldü dünya Çoğu gitti azı kaldı çünkü Geçici demişlerdi körlüğümüze Biraz uzadı Oysa ne çoktular Ne kadar çocuktular Onlar çok ve çocuklar Sessiz de kalsalar bizi bağışlamayacaklar Mazeretlerimize inanmayacaklar Yaşamımızda görünmedikleri her karenin Hesabını soracaklar Hazırlıklı olmak gerek Çünkü onlar şimdilik çok ve çocuklar... Tayfun TALİBOĞLU16
16

Son olarak; Kars’a ait Çocuk edebiyatı ürünleri ve yazarlarından elimizden geldiğince bahsettik. Biz kesinlikle Çocuk edebiyatı ürünlerinin önemi ve gerekliliğinin dikkate alınması taraftarıyız. Bu ürünler çocukları her açıdan eğitecek ve geliştirecektir.
KAYNAKÇA 1. Yrd. Doç. Dr. Gürel Zeki, Yrd. Doç. Dr. Temizyürek Fahri, Yrd. Doç. Dr. ŞAHBAZ Namık Kemal, Çocuk Edebiyatı, Öncü Kitap Yay. Ankara 2007. Güleryüz Hasan, Yaratıcı Çocuk Edebiyatı, Pegema Yay. Ankara 2006, Dr. Şimşek Tacettin, Çocuk Edebiyatı, Rengarenk Yay. Ankara 2002 Seferoğlu Necmeddin, Çocuk Edebiyatı, Türk Yurdu Dergisi, Çocuk ve Kültür, Aralık 1998, Cilt 18, Sayı 136 Zengin Ahmet Yaşar, Zengin Nesrin, Eğitim Fakülteleri İçin Çocuk Edebiyatı, Efa Yay. İstanbul 2003 Yardımcı Mehmet, Tuncer Hüseyin, Eğitim Fakülteleri İçin Çocuk Edebiyatı, Ürün Yay. 2002 Yrd. Doç. Dr. Güleç Havise Çakmak, Yrd. Doç. Dr. Geçgel Hulusi, Çocuk Edebiyatı, Kök Yay. Ankara 2005, Şahin Salih, Azeri ve Yöresel Kars Halk Türküleri, Kars Halk Eğitim Merkezi Yay:2, İstanbul 1984. www.dursunakcam.com.tr www.arkadaş.com.tr www.havuz.de/_HAVUZ_DAKİLER/Y_Z/.com www.ideefixe.com www.bamteli.tv

2. 3. 4.

5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13.

www.bamteli.tv

635

 

ÇOCUĞUN GELİŞİM SÜRECİ İÇERİSİNDE ÇOCUK TİYATROLARININ YERİ VE ÖNEMİ
Araş. Gör. Buket DEDEOĞLU, Araş. Gör. Banu ÖZDEMİR
Dumlupınar Üniversitesi, Eğitim Fakültesi buket_dede@mynet.com, banukurban@yahoo.com ABSTRACT Theatre performs the life to people by animation and imitation. It has existed in every culture and in every area. Theatre which is usually though as entertainment, actually it is world of imagine and animation; and is a major way to teach children world. It can be teach to children a lot of vital things about acts and acts’ results; other people and cultures. Child begins to give meaning to people’s relationships through events and persons in the game, makes reason-result relation; thinks by put own game character.For that reason, he/she gets ready to life and learns critical thinking. Yet a lot of people is not aware of drama’s power and importance in education and life, although it exists in some school programmes. It is not given place theatre and art education in basic education programmes because of inadequate knowledge about how children learns, what art education includes and prejudgements.Theatre also is one of the literary types which is used effectivly fine points of language. Key Words: child, theatre, child theatre.

Tiyatro, insana kişilik ve kimlik kazandıran en önemli sanat dallarından biridir. Önceleri büyüklere yönelik bir sanat faaliyeti olarak algılanan tiyatronun, daha sonra çocuklar açısından da özel bir öneme sahip olduğu anlaşılmıştır (Aytaş, 2002: 1). Geleceğimizi bırakacağımız çocuklarımızın eğitimi her geçen gün daha fazla önem kazanmaktadır. Özellikle görsel ve işitsel ögelerin etkisine her geçen gün daha fazla kapılan çocukların ruhen ve fiziksel olarak sağlıklı bireyler olarak yetişmeleri toplumlar için hayati önem taşımaktadır. Değişen kültürel, sosyal ve toplumsal değerler içerisinde aileler ve eğitim kurumları kendi kültürel değerlerine bağlı, başarılı ve sorumluluk bilincine sahip bireyler yetiştirmek istemektedir. Bu nedenle çocuk eğitimine ve gelişimine verilen önem ortaya çıkmaya başlamıştır. Çocukların sosyal ve psikolojik gelişimleri için bazı ihtiyaçları vardır. Bu ihtiyaçların başında da oyun gelir. “Oyun çocuğun gerçek hayatıdır.” Oyun çocuğun kişiliğinin gelişmesinde en etkili aracıdır. Çocuk değişik kişilik ve rolleri oyun içinde deneyerek kişiliğini bulur; diğer bir ifadeyle oyun çocuğun kendini tanıma ve ifade etme aracıdır. Oyunun çocuğun hayatındaki değeri değerlendirildiğinde motor, dil, bilişsel ve sosyal gelişimini destekleyici ve hayata hazırlayıcı en etkili araçlardan biri olduğu görülür. Bilim adamları, çocuğun hayatında gerçekçi ve hayale dayanan oyunların iç içe olduğunu ileri sürmektedirler. Çocuk, dış dünyadan etkilenme sonucunda, taklit yeteneğini kullanarak canlan636

dırma yaparken, hayal dünyasından kattıklarıyla da oyunlarını zenginleştirmektedir. Biyolojik gelişimine paralel olarak, zamanla oyunlarında hayal unsuru azalarak, gerçekçilik daha ön plana çıkmaya başlar (Aytaş, 2001: 2). Çocuk tiyatrolarının da amacı çocuğun her alanda kendini daha fazla tanımasına olanak yaratmaktır. Çocuk tiyatrosu, çocukların alımlama özellikleri göz önüne alınarak, uzman sanatçılar tarafından, çocuklar için oluşturulmuş, sanatlaşmış drama olarak tanımlanabilir. Uluslar arası Çocuk ve Gençlik Tiyatroları Birliği (ASSITEJ) başkanı Wolfgang Schneider’e göre çocuk tiyatrosundan dille ve jestle, kostümlerle ve maskelerle, dekorlarla ve aksesuarlarla birlikte tiyatro türünü, araçlarını kullanan ve yaklaşık 14 yaşına kadar seyirciye seslenen sahne gösterimleri anlaşılmalıdır (Erkek, 2006: 720). Türkiyedeki Çocuk Tiyatrosunun Kısa Tarihçesi Ülkemizde çocuk tiyatrosu düşüncesi ilk kez Meşrutiyet döneminde ortaya atılmış, On dokuzuncu yüzyılın sonlarında okullarda oynanmak üzere çocuk oyunları yazılmaya başlanmıştır, II. Meşrutiyet dönemine gelindiğinde çocuk tiyatrosunun bir eğitim aracı olarak değerlendirilebileceği, ilkokul programında çocuk tiyatrosu derslerinin verilebileceği konusu uygulamaya başlanamasa da değilse de gündeme gelir. İsmayil Hakkı Baltacıoğlu’nun okullarda tiyatro çalışması konusundaki görüşleri ve kendi yönetimindeki okul tiyatrosu çalışmaları o yılların en ileri eğitim anlayışını yansıtır. Meşrutiyet yıllarında başlayan
  

Materiallar

bu atılım, dönemin karışık siyasi ve sosyal hareketleri ve savaşlar nedeniyle tam olarak geliştirilememiştir. Cumhuriyet’in ilanından sonra ülkemizde ilk olarak çocuk tiyatrolarının kuruluş çalışmalarının yapılmaya başlandığı yıl 1935’dir. Muhsin Ertuğrul’un çabasıyla ilk olarak Şehir Tiyatroları bünyesinde bir çocuk biriminin kurulmasına karar verilmiştir. 1954 – 55 dönemi Devlet Tiyatrosu kapsamında yer alan çocuk tiyatrosu çalışmaları açısından önemli bir dönem olmuş, 13 Eylül 1954 tarihinden başlayarak Devlet Tiyatrosu yönetim kurulunun kabul ettiği “Çocuk Tiyatrosu Kadro Yönetmeliği” yürürlüğe girmiştir. http://www.devtiyatro.gov.tr/web/cocuk/turkiyed ecocuk.htm Günümüzde geçmiş yıllarla karşılaştırıldığında nicelik ve kalite açısından çocuk tiyatrolarının ilerleme kaydettiği görülse de hala özellikle eğitim içerisinde hak ettiği öneme sahip değildir. Tiyatro eserleri çocuğun eğitiminde özellikle de yaratıcı gücünü geliştirme açısından büyük önem taşımaktadır. Ayrıca tiyatro dilin en etkili kullanıldığı edebi türlerden biridir. Tiyatro, çocukların sanatsal etkinlikleri tanıması, onların içinde yer alması ve dramatizasyonun dil öğretiminde kullanılan yöntemlerin içerisinde oldukça etkili bir yöntem olması sebebiyle çocuk edebiyatı içerisinde özel bir önem taşımaktadır (Ülger, 2002: 5). Dil Gelişiminde Tiyatronun Önemi Yapılan araştırmalar tiyatronun çocuğun kavramsal ve sosyal gelişimini geliştirdiğini aynı zamanda duygularını ifade etmekte ve diğer insanlara daha duyarlı yaklaşmada oldukça güçlü bir etkiye sahip olduğu göstermektedir. Tiyatro aynı zamanda çocuğun konuşma ve yazma becerisinin gelişimine de katkı sağlar. Çocuk oyunlarının birçoğu dilin etkin olarak kullanımını gerektirir ve çocukların dil gelişimlerini destekleyici niteliktedir. Karadağ ve Çalışkan (2005)’a göre özellikle sembolik oyunların dil gelişimindeki rolü büyüktür. Çocuk oyunlarının dil gelişimine etkileri; • • • • • • • • • • • Sözlü olarak ifade edilenleri anlama Yeni sözcükler kazanma Olaylarda farklı zaman kiplerini kullanma Soru sorma ve cevap verme Zihinsel değerlendirme Komut verme Sıralama Hayali durumları ifade etme Duygu ve düşüncelerini anlatma Problem çözme tahminde bulunma Bilgileri birbirine aktarma olarak sıralanabilir (Karadağ, Çalışkan, 2005: 30).

Dil, kültür aktarımının da en etkili aracıdır. Ana dili eğitimin önemi ve kalitesi üzerindeki çalışmalar her geçen gün değer kazanmaktadır. Dil gelişiminin bir süreç olduğu göz önüne alındığında çocuklara ulaşılabilecek en kolay, etkili ve kalıcı araçlardan birinin de çocuk tiyatroları olduğu aşikârdır. “Çocuk tiyatrosunun toplumsal değerini ortaya koyan en önemli katkılarından biri de çocuğun sanat ve kültür açısından eğitildiği bir kuruluş olmasıdır” (Özertem, 1979: 17). Çocuk tiyatroları, çocukları sadece dil ve edebiyat yönünden geliştirmekle kalmaz sanat ve estetik zevk kazanmaları yönlerinden de pekiştirir. Hızla küreselleşen gelişen ve değişen, ortak paydaların sıradanlaştığı yenidünya düzeninde yaratıcılık en aranılan özelliklerden biri haline gelmiştir. Sanat eğitimi çocukların yaratıcılıklarını geliştirirken bilişsel, sosyal ve duygusal gelişimlerini de büyük ölçüde etkiler ve geliştirir. Yaratıcı etkinlikler çocuk gelişimi ile ilgili olup çocukların belirli alanlarda şu özellikleri kazanmalarında rol oynar (Sevinç, 2004:112):
ESTETİK Renk Doku Duyusal Zevk Şekil, biçim, çizgi- mekan ilişkisi BİLİŞSEL Temsil etme Uzamsal ilişkiler Ayrıştırma Yorum Bilinç Seçim Kişisel anlam Planlama Amaç belirleme Somut ve soyut düşünce SOSYAL İletişim Paylaşma Takdir edilme Beğeni DUYGUSAL Esneklik Duyarlılık Denge Mutluluk Tatmin Rahatlama

Eğitimde asıl hedef bireye kalıplaşmış bilgileri öğretmek değil, sağlıklı ve sorumluluk sahibi, kültürel değerlerine bağlı bireyler yetiştirmek ve bireyi hayata hazırlamaktır. Shakespeare tiyatro için: “İnsanı insana insanla ve insanca anlatan sanat.” tanımını kullanmıştır. Tiyatro insana kişilik ve kimlik kazandıran, toplumun kültür düzeyini yükselten, sadece içinde rol alanlara değil, izleyenlere de olumlu etkiler yapan bir sanat dalıdır. Genel olarak değerlendirildiğinde tiyatro çocukların; — yaratıcı ve eleştirel düşünmelerini — problem çözmesini — iletişim kurmasını — kişisel ve grupla işbirliği yapıp plan yapma ve iş yürütme becerilerini geliştirmelerini — tarihi ve kültürel bilinçlerinin oluşmasını — sosyalleşmelerini ve kendilerini keşfetmelerini 637

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

— araştırma becerilerinin gelişmesini önemli ölçüde destekler. Ancak unutulmaması gereken bir nokta da şudur; gerek metinlerin nitelikleri gerekse tiyatro sanatçılarının dili doğru ve güzel kullanmaları, tiyatronun dil eğitimi içindeki önemini ve gücünü belirginleştirir. Bu nedenle çocuklar için yazılan tiyatrolarında ayrı bir dili olmalıdır. Birçok alanda olduğu gibi çocuk tiyatrosu alanında da disiplinler arası işbirliği sanata, eğitime ve çocukların gelişimine büyük katkılar sağlayacaktır. Çocuk tiyatroları gerek sanat yönüyle gerekse eğitimde kullanılan yöntem olarak yeniden gözden geçirilmeli; olanakları, katkıları ve etkileri araştırılmalıdır. Bu durumda edebiyatta, eğitimde ve sanatta daha çok kullanım alanı ortaya çıkacaktır. Böylece eğitimde ve çocuk edebiyatında daha verimli sonuçlara ulaşılacağı açıktır.
KAYNAKÇA 1 - Aytaş, G. (2001). “Çocuk ve Tiyatro” Gazi Üniversitesi Kastamonu Eğitim Fakültesi Eğitim Dergisi, C. 9, S. 1, Mart. 2 - Erkek, H. (2006). “Çocuk Tiyatrosu, Yaratıcı Drama; Eğitimde ve Öğretimde Drama: Benzerlikler, Sınırlar, Ayrımlar ” II. Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu (Gelişmeler, Sorunlar ve Çözüm Önerileri) Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi, Ankara, 04-06 Ekim. 3 - Karadağ, E. , Çalışkan, N. (2005). Kuramdan uygulamaya İlköğretimde Drama. Ankara: Anı Yayıncılık. 4 - Özertem, T. (1979). Türkiye’de Çocuk Tiyatrosu, Ankara: 1.B, Kültür Bakanlığı Yayınları. 5 - Sevinç M. (2004). Erken Çocukluk Gelişimini ve Eğitiminde Oyun. İstanbul: Morpa Kültür Yayınları. 6 - Ülger, D. (2002). Ankara Devlet Tiyatrolarında Oynanmış Yerli Çocuk Tiyatrosu Metinlerinin Türkçe Öğretimi Asçısından İncelenmesi. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Türkçe Öğretmenliği Bilim Dalı. 7 - Yalçın, A., Aytaş, G. (2002). Tiyatro ve Canlandırma. Ankara: Akçağ Yayınları 8 - http://www.devtiyatro.gov.tr/web/cocuk/turkiyedecocuk.htm

638

 

KAZAK ÇOCUK EDEBİYATININ GELİŞME YOLLARI
Prof. Dr. Danday İSKAKOV
Süleyman Demirel Üniversitesi KAZAKİSTAN

Kazak çocuk edebiyatı örneklerinin başlangıç kaynakları sözlü edebiyatından başlamaktadır. Hakim Abay’ın: “Doğduğunda Dünya kapısını açar şarkıyla, Şarkıyla toprağa giber beden” dediği gibi herbir Kazakların bütün yaşam hayatı şarkıyla geçer. Şildehana 1 , ninni, tusaw keser 2 , tilaşar 3 , vedalaşma, ağıt, carapazan 4 , evlilik düğünlerinde söylenen betaşar 5 , toy cırı -yöresel düğün şarkıları-, toybastar düğünün töreninin yöresel açılış şarkıları, yar-yar yeni evlenen çiftlere armağan şarkısı, sınsw6 gibi şarkıların en önemli amacı genç çocuklara ve yeni nesillere ananevî geleneklerle doğru yolda talim terbie vermektir. Eskiden göçebe hayat yaşayan Kazak halkında gün boyunca işten çıkamayan gençler akşamleyin bir araya gelerek, çeşitli oyunlar ve söz yarışmalarını düzenleyerek eğlenirlerdi. Kazakların yaşamında yaşanan her bir önemli olaylar şarkısız, şiir ve ırsız geçmeyendir. Özellikle gençler bir araya geldikleri zaman şiir ve şarkılarla birlikte atasözleri, bilmeceler, tekerlemeler, şiir okuma, aldatmaca, hayvanlarla ilgili şarkılar, efsaneler, masallar, destanlar söyleyerek eğlenirlerdi. Halk edebiyatındaki çocuklar folklorunun amacındaki terbiye ve eğitimin yeri çok büyüktür. Bunların tümüne çocukların bilgi şuurunun ve düşünce kabiliyetlerinin gelişmesiyle birlikte onları insanlığa, iyiliğe, çalışmaya, kardeşliğe, vatanseverliğe ve cesurluğa doğru yönlendirir. Kazak sözlü edebiyatında milli eğitimin, milli görüşün pek çok örnekleri yapıldı; milli yaşamın pek çok zor sorularına anlamlı cevaplar verdi. Görkemliği kemalete ermiş, söylenecek düşüncesi derin, içeriği önemli Kazak halk şifahi edebiyatının çeşitli türlerinde söz sanatının güzel örnekleri hünerin zirvesine ulaştı.
1 2

3 4 5

6

Şildehana: Doğan bebek için düzenlenen eğlencedir. Tusaw keser: Henüz yürümeye başlayan çocuğun düzgün yürümesi için ayaklarına bağlanan ipin saygıdeğer biri tarafından kesilme geleneğidir. Tilaşar: Çocuğun okula başlaması için düzenlenen eğlencedir. Carapazan: Ramazan ayında ev ev dolaşarak belirli bir ritimde ve melodide söylenen şiirler. Betaşar: Yeni gelini damadın ailesi ve yakınlarına tanıtmak için yapılan geleneksel törende söylenen şarkı, yüz açma, duvak açma. Sınsw: Evlenecek olan kızın baba evinden ayrılırken arkada kalan yakınları ile akrabalarına söyleyen vedalaşma üzüntü bildiren beste.

“Dünyadaki tüm nesneler iletişim birliğinden oluşur dersek, çocuklar sadece onun bir nedenini açıklığa kavuşturarak ve araştırarak hayatı doru algılamak ve hayatın tüm zorluklarına karşı direnebilen saburlu mücadeleci, yaşamı seven genç olarak yetişmelidir.” (Ş. Ahmetov “Kazak Sovyet Balalar Âdebiyeti”, Almatı, 1976, 8 s.) Kazak çocuk folklorunda yeni yetişkinlerin eğitim almasına, hayatın tüm zorluklarına karşı mücadeleci olarak yetişmesi konusu ayrıca ele alınmaktadır. Kazak çocuk folklorun derleme, yayınlama işlemleri XIX yüzyılın ikinci yarısından itibaren araştırılmaya başlamıştır. A. Divayev, A.Bökeyhanov, A.Baytursunov, C.Aymavutov, S.Köbeyev, B.Ötetileuvov, T.Comartbayev, S.Seyfullin, M. Avezov, S.Mukanov, Ö.Turmancanov, M.Gabdullin, M.Alimbayev, S.Kasimov, Ş.İbrayev vb., çocuk halk edebiyatı örneklerini toplama ve yayınlama işlerinde pek çok araştırmalar yaptı. “Gençlerin eğitimi doğru yola koyulmadan, yurdun işleri yolunda gitmez” diyen Alaşçı Devlet aydınları okul kitaplarında Halk edebiyatı örneklerinden bolca yararlandılar. (A.Baytursınov, 5 ciltli “Eserler Külliyatı”, 2 cilt, Almatı, 2004, 6 s.) Her zaman “Balalarğa tartw” (Çocuklara Armağan) (1927), “Avıldağı jastar, jas ulandar üşin oyın, ölen, mısaldar” (Köydeki Gençler, Genç Nesiller İçin Oyun, Şarkı ve Hikâyeler) (1928), “Böbek jırı” (Bebek Ninni Şarkıları) (1943), “Janıltpaştar” (Tekerlemeler) (1963), “Kazaktın halık jumbaktarı” (Kazak Halk Bilmeceleri) (1972), “Ötirik ölender” (Yalan Şiirler, Aldatmaca) (1980), ” Kazaktın hayvanattar tuvralı ertegileri” (Kazak Hayvanlar İle İlgili Masalları) (1978), “Kanbak şal” (Hafif İhtiyar) (1983), “Altın saka” (Altın Asık) (1984), “Bozingen” (Ak Deve) (1985), “Ölgen kazan” (Ölen Kazan) (1985), “Ak sandık, kök sandık” (Ak Sandık, Gök Sandık) (1988) vb. çocuk kitapları yayınlanmıştı. Şuanda çocuk folklorunu derleme işlevleri “Medeni Mura” (Kültür Mirasları) projesi ve Devlet programlarıyla devamını bulmaktadır. Bununla ilgili araştırma makaleleri basın yayın sayfalarında sıkça yayınlanmaktadır. Kazak yazılı çocuk edebiyatının temelini atan İbray Altınsarin idi. O 1864 yılı Kazak bozkırında ilk olarak okul açarak, çocukları okutmaya başlar. Onun “Kazak Hrestomatiyası” (Kazak Edebiyatı 639   

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Kitabi) adlı eseri 1879 yılı yayınlandı. İbray’ın “Kel, balalar, okılık” (Gel, Çocuklar, Okuyalım) adlı şiiri hala ilkokul kitaplarında okutulmaktadır. İ.Altınsarin çocukları eğitim-sanata, çalışmaya, insanlığa çağıran şiirler ve hikâyeler yazdı. Rus şairı İ.A.Krılov’un eğitim verici “Karga ile Tilki” hikâyesin Kazakçaya çevirdi. Kazakların büyük şairi Abay Kunanbayev ise çocuk eğitimine çok önem ve özen göstermişti. “Sen de bir tuğlasındır bu Dünyaya gelen, Git de kendi yerini bul” diye bütün gençleri hayatta kendilerine layık olan mesleği seçerek, yararlı işlerle uğraşmasına davet ediyor. Ve onun “Yatılı Okulda Okuyor”, “Heveskâr Olma Her şeye”, “İlim Bulmadan, Övünme” adlı şiirleri direkt genç nesillere armağan ederek, onları vakti boş geçirmeden eğitim almaya, sanat öğrenmeye, yanlış yollara saplamadan, insanlığın doğru yoluyla anlamlı hayat yaşamını sürmeye davet eder. XX yüzyılın başlangıcındaki Kazak Edebiyatındaki eğitim yolundaki şair ve yazarların tümü çocukları sanata ve eğitime davet eden eserler yayınladı. S.Köbeyev okul öğrencilerine “Örnek Tercüme”, “Örnek Öğrenci” (1912) adlı okul kitapların yayınladı. M.Kaşimov’un “Edep” (1907), “Akıl” (1908), M.Nurbayev’in “Görgülü Çocuk, Örnek Anne” (1908), Ğ.Majitov’un “Kazak Öğrencilerine Akıl” (1910), T.Jomartbayev’in “Çocuklara Meyve” (1912), A.Baytursınulı ile T. Şonanulı’nın “Oku Kuralı (Eğitim Müfredatı)” (1927), Ö.Turmanjanov’un “Koşan Fakir” (1927), İ.Jansugurov’un “Çökelek”, “Çarık” (1929), “Bilmece” (1930) vb. eserler yayınlandı. S.Toraygırov’un “Karanlık Kazak Göğünde Güneş Olarak Parlarım” (“Şakirt Oyı” (Öğrenci Düşüncesi), 1915) diye o devirdeki Kazak gençlerin cesaretlendirerek, ilme ve insanlığa daveteder. Bunun gibi M.Dulatov’un, M.Cumabayev’in, C.Aymavutov’un, S.Seyfullin’in, B.Maylin’in, Ş.İmanbayeva’nın vb. şair ve yazarların şiirleri ülkenin geleceği olan çocuklara armağan edilmişti. XX yüzyılın başlangıcında yayınlanan çocuk edebiyatının değerlerini tanımak için A.Baytursınulı ile T.Şonanulı’nın “Oku Kuralı (Eğitim Müfredatı)”na bakalım. Kitap 3, 4 öğretim yılına hazırlanmış. Yazarlar eğitim müfredatının amacın: “... doğa yapısını kısaca anlatıp, çeşitli inanç, masal, yalan şeylere inanmayı yok etme, doğanın ihtiyatlı kurallarını anlatma, fayda, zararın anlatma” (A.Baytursınov, 5 ciltli “Eserler Külliyatı”, 2 cilt, Almatı, 2004, 22 s.) diye açıklamış. Kitaba alınan eserleri şöyle dört gruba ayırmış: 1) “Edebiyat, yaşam, iş”; 2) “Tarih”; 3) “İlim”; 4) “Doğa Yapısı” Bu şekilde verilmesi de eğitim açısından dikkate değer bir husustur. Bu kitapta, pek çok 640

Halk edebiyatı örnekleri ve o devirde yaşamış olan şair ve yazarların eserleri, Dünya klasikleri eserleri, ilmi çalışmalardan da örnekler seçilmiştir. Kazak yazarlarından İ.Altınsarin’in (“Nehir”, “Bu Kim?”, “Keçeden Yapılmış Ev ve Ağaçtan Yapılmış Ev”, “Zengin ile Fakirin Oğlu”), A.Kunanbayev’in (“Güz”, “Atın Sırrı”, “İlkbahar”, “Yaz”, “Kış”), M.Cumabayev’in (“Yaz Gecesi”, “Din Öğretmenine”, “Eşarf”, “Dalga”, “İlk Bahar”), M.Dulatov’un (“Yurt”, “Öğrencilere”, “Tarihî Gün”), A.Baytursunov’un (“Köpeğin Dostluğu”, “Kuğu, Turna balığı ve Engeç”), C.Aymavutov’un (“Yılkıcı”), S.Seyfullin’in (“Yelkenli Kayık”, “Yaz Mevsiminde”, “Altay”, “Avutma”, “Adale”), B.Maylin’in (“Yaz Gecesi”, “Ekmek”, “Çoban”) vb. eserleri yazılmıştır. “Oku Kuralı”nda Kazakların yaşam tarzına, tarihi ile ilgili idrak ve terbiye verici efsaneler, bilimsel belgeler yer almaktadır. Örneğin, Ş.Valihanov’un “Sirgey Elçibek Bahadür”, “Eski Kazakların Kullandıkları Silahları” gibi eserleri de bu kitapta yer almaktadır. Kazak Çocuk Edebiyatı 30. yılları K.Abdikadirov, A. Tokmağanbetov, T.Jarokov, J.Sain, J.Sızdıkov; 40. yılları J.Jabayev, K.Amanjolov, M.Hakimcanov, A.Tajıbayev, Ğ.Ormanov; 50. yılları S.Begalin, Ö.Turmancanov, S.Bakbergenov, M.Alimbayev, A.Tabıldiyev, A.Düysenbiyev, B.Iskakov, K.Mırzaliyev, K.Idırısov, J.Smakov, K.Bayanbayev; 60. yılları O.Aubakirov, Ş.Smahanulı, H.Ergaliyev, A.Sarsenbayev, A.Ahmetov, J.Ömirbekov, İ.Mambetov, T.Moldagaliyev, M. İmancanov, S.Omarov, B.Sokpakbayev, S.Sargaskayev, N.Seraliev, S.Berdikulov, S.Kaliyev, M.Gumerov; 70. yılları T.Nurmaganbetov, O.Bökeyev, M.Kabanbaev, N.Davtayev, K.Omarov, M.Ayımbetov, S.Asılbekov, T.Savketayev, S. Jubatırov, N.Murataliyev vb., şair ve yazarların çeşitli edebiyat türlerinde yazılan eserleriyle tamamlandı. Çocuklara özel “Baldırgan”, “Bilim jane enbek” (“Zerde”), “Kazakstan pioneri” (“Ulan”) gibi yayın sayfalarında öürencilerin anlayış kavramlarına dair yazılan eserler sistematik bir şekilde yayınlandı. “Böbekterge tartuv” (1961), “Altın kün ayasında” (1963), “Baldırgannın bazarlığı” (1965), “Jıl on eki ay” (1965 yılından beri yayınlanmaktadır), “Bizdin kitap” (1967, 1974), “Kel, şırkayık, balalar” (1973) gibi külliyatlar son zamanları da kendi devamını bulan, okul öğrencilerinin severek okudukları kitap sıralarından yer almaktadır. Eğer çocuklara özel olarak yayınlanan ve yayınlanmakta olan kitapların adlarını sıralayacak olursak çok zaman alır. Buna rağmen, tabiî ki bunların içindeki önemlilerinden bazılarına durmalıyız. “Tilaşar” (1989) çocuk edebiyatının an-

Materiallar

tolojisi gibidir. Hacmi 390 sayfadan oluşmakta olan bu kalın kitabın içeriğini Halk edebiyatından başlayarak, 80’li yılların sonlarına kadarki Kazak çocuklar edebiyatının seçkin örnekleri kapsamaktadır. Külliyat “Bayğı ötken zamanda” /Eski geçmiş zamanlarda/ (Halk Edebiyatı Örnekleri); “Kel, balalar, okılık!” (Gelin, Çocuklar, Okuyalım!) /Kazak Klasik Yazarlar Eserleri/; “Biz bakıttı baldırğan” (Bizler Mutlu Çocuklar) /Çağdaş Kazak Yazarlarının Eserleri/; “Çalışkan anne ve babmız, biz onlardan örnek alırız”, “Bayramı karşılarız, oynarız ve şarkı söyleriz”, “Mayıs Günü”, “Zafer Bayrağı”, “Eğitim, hayat ışığıdır”, “Bzim Kanun”, “Doğayı bizler severiz ve koruruz”, “Güzel Bahar”, “Sıcak Yaz”, “Güz, bereket”, “Eğlenceli Kış”, “Şaka, Bilmece ve Tekerleme” adlı bölümlere ve bazı bölümler alt bölümlere de ayrılmış. Külliyatta Halk edebiyatından, Abay ve İbray’dan başlayarak, günümüzdeki B.Adilov’a kadarki şair ve yazarların çocuklara özel seçkin eserleri sistematik bir şekilde dizilmektedir. Geçen yıl “Baldırğan” adlı çocuk dergisinin 50. yıldönümü dolayısıyla yayınlanan XX. Yüzyılın ikinci yarısındaki Kazak Çocuk Edebiyatının Ansiklopedisinde dergide yayınlanan başarılı edebi eser olarak seçkin eserleri derlendi. “Yarım Asrın Altın Hazinesi” diye adlandırılan bu ansiklopedinin 1. cildinde şiirler, 2. cildinde ise, nesir şeklinde yazılan eserler toplanmıştı. Çağdaş Kazak Çocuk Edebiyatının devrini M.Alimbayev, A.Tabıldiyev, T.Moldagaliyev gibi ülkeye tanılmış isimler başlamaktadır. S.Kaliyev, E.Elybayev, T.Nurmaganbetov, K.Omarov, A.Fayzullayev, N.Kalka, A.Balta, N.Orazov, N. Davtayev, J.Korgasbekov, vb. çocuklara özel yazan eserlerinden yeni incelemeleri, kendilerine has düşünceleri farketmemek mümkün değildir. Bunlardan birisi de 20’den aşkın kitap yazarı şair E.Elubayev’in “Balalarğa bazarlık” (Çocuklara Armağan) (2007) adlı kitabında son yılları yazdıkları şiirleri ve masallar, bilmeceler, tekerlemeler yer almaktadır. Üç bölüme ayırarak verilmekte olan şiirlerinden şairin çocuk psikolojisini iyi bildiğini, onların anlayış ve düşüncesine göre biçim incelemelerinde bulunduğu görülmektedir. “Harflerin Atışması”, “Harf Bilmeceleri”, “Tekerlemeler” gibi şiirlerin öğrencilerin ilgisini kendisine çekeceği de bir gerçektir. Ama kitabin “Edebiyat Dersi” adlı bölümünde 5 derse ayırarak verilmiş olan şiirlerinin prensipi de ve şiir yapısı da farklıdır. Örneğin, birinci derse “Logorifler”, “Eş adlılar”, “Anagramalar”, “Metagramalar”, “Harf Bilmeceler”, “Tekerlemeler”, “Bilmeceler” diyen konularla beraber 7 şiiri yer almaktadır. Şiirin adı bile öğrenciyi hemen kendisine çeker.

2. dersi “Omofonlar”, “Şaradalar”, “Logorifler”, “Eş adlılar”, “Anagramalar”, “Metagramalar”, “Harf Bilmeceler”, “Tekerlemeler”, “Bilmeceler Kim” içermektedir. Bu şiirler öğrencinin hemen okuyuvermesini kaldırmıyor, düşündürür, yani metine sadece göz gezdirerek anlamını öğrenmekle sınırlanmıyor, düşünerek okumaya, her kelime anlamında gizlenen derin sırları anlamasını sağlar. Örneğin: Eskennin bir şaradası Esken’in bir uğraşı - İlk hecesi, iki Birinşi bwını yaşındaki hayvan Eki jasar mal türi. türü. Ekinşi bwını - İkinci hecesi, hayvan Töldin biri. yavrusu. Ekewin kosıp okısak İkisini birleştirerek Ol da mal iri okuyacak olursak, (Tay+lak=Taylak) O’da büyükbaş hayvan türü. (Tay+lak=Taylak) (a.g.e., 102 s.) İşte bu şekilde yazılmış. Elbette, bu şiir-bilmeceyi sadece milli şuurda eğitim gören çocuğun anlayıp çözebileceği bir gerçektir. Ülkemiz bağımsızlığını kazandıktan sonra sosyal ve kültürel hayatımızın tüm alanlarında hepten yenilikler gerçekleşti. Geçen yüzyılın 90’lı yılları Kazak çocuk edebiyatının gelişiminde duraksamaların olmasına rağmen şuanda tekrar eski temposunu bulmaktadır. Örneğin, son beş yıl içinde çocuklara özel yayınlanan kitaplara bakılırsa, çok ilerlemelerin olduğunu göreceğiz. Bu zaman içerisinde A.Tabıldı’nın dört ciltli ve S.Begalin’in, K.Mirza Ali’in, K.Alimkulov’un, M.Kabanbayev’in, E.Nusupbekov’un, A.Kaldıbekov’un iki ciltli, O.Askarov’un, A.Şayahmetov’un, E.Elwbayev’in, N.Kalkan’ın, Ş.Kümisbayulı’nın, B.Süleymenov’un, T.Jaayev’in, R.Matenkızı’nın, J.Nuskabayulı’nın, S.Ospanov’un, Ö.Akılbekov’u, A.Moldağarinov’un, E.Düysenbayulı’nın, vb. Şair ve yazarların çocuklara özel eserleri yayınlandı. Ne desek de, Kazak çocuk edebiyatının gelişme yollarında zaman zaman bu alanın problemleriyle de karşılaşıyoruz. 90’lı yılları başlayan sosyal hayatımızdaki değişmeler edebiyatınıza da yetkisini bıraktı. Günümüz Kazak çocuk edebiyatı gelişiyor desek bile, o 80’li yıllardaki seviyesinden hala ilerleyemedi. Tabi, bu durumun da kendine göre birçok sebepleri vardır. Yeni toplumda yeni değerleri ele almak ve onu halkın benimsemesi de kolay olmadı. Bu geçiş dönemde edebiyatımız da, özellikle çocuk edebiyatı da bunalım bir durumu geçirdi; yazarlar kitap yaz641

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

malarını, okurlar da kitap okumalarını bıraktılar; okusa bile “Batalaşmaya” yüz çevirmiş gibi oldu. Eskiden çocuk edebiyatı konuları üzerinde eserler veren yazarlar çoktu, ama son zamanları bunlar azalmaya başladı. Bu durumu Çağdaş Kazak çocuk edebiyatı aksakalı Muzafer Alimbayev böyle açıklıyor: “Bu bir gerçektir, eskiden çocuk şairler çoktu. Neden? “Çocuk şairleri az” diyen problem sadece günümüzün sorunu değildir o devirde de az idi. Fakat çocuk edebiyatı, onun içinde çocuk şiirin geliştirme meselesi gündemde ele alınarak, çocuk şairlerine desteklemek ve teşvik etme işleri ciddi bir şekilde yola konulmuştu. Onun ücreti büyüklerin konusu üzerinde yazan şairlerin ücretinden iki üç kat fazla idi. İşte, o zaman tüm şairler kendi büyük konu eserlerin bir kenara bırakarak, çocuk şiirleri yazmaya konuldu. Yani ödeme ücretleri o kadar çoktu ki, hatta ben kendi cebimdeki paranı sayısını bile bilmiyordum.” Muzafer abinin bu sözleri pek çok işin kanıtı olarak ortaya çıkmaktadır. Eskiden genç nesilleri Sovyet sistemine göre eğitim vermeye komünist partisi tüm desteği sağlayarak ve kendi amaçları için edebiyatın tüm gücünden yararlanıyorsa, ama şuan öyle değildir. Büyük yazarlarımız bile çocuklara özel eser yaratmayı bırak geçimini sağlamak için, onlar maddi gücü olan insanları öven armağan şiirleri ve onların ataları hakkında yazıları yazarak vakit öldürmektedir. Bu durumda manevi değerlerden kopan genç neslin hayata bakışı, amacı, ve eğlencesi de bambaşka. Yani ne yapsam da zengin olsam diyen düşüncesi, eğlenceleri elden kaçırmamak için elden geleni yapmak, güç kullanma, serbest yaşam tarzını ve cinselliği örgütleyen TV kanallarını izlemek ve o tarzda yazılan düşük kaliteli yayınları okuyarak vakit geçirmektedir. Elbette, edebiyatımızın gelişmesinde karşılaşan bu tarz durumları gelişme sırasında kaçınılmayan doğal bir durum olarak değil, çeşitli yan yetilerin yetkisinden ortaya çıkan geçici bir durum diye bakmalıyız. Geleceğini düşünen manevi değerine önem verir. Bozulmuş yemek sağlığın bozulmasına neden olması gibi, kendine yakın olmayan yabancı manevi değerler de insanın ruhunu zehirleyerek, yanlışlığa yol açabilir. Almatı’nın elması (yani elmanın aport diyen cinsi) sadece Almatı’da yetişir ve meyvesi bol. Bunun gibi her bir insan da kendi milletinin manevi değerinden talim-terbiye alarak yetiştiği zaman diğer halkların seçkin örneklerinden örnek aldığında kendine hâkim olarak tüm amaçlarına ulaşabilir. Yani, her bir insanın milli şuurda eğitim alması bir şarttır. Ama edebiyat, maneviyatın esas kaynağıdır. Öyleyse, milli edebiyatımıza ve onun alt konusu 642

olan çocuk edebiyatını destekleyerek, onun doğru yolda gelişmesine ve onun kendi görevini yapması için tüm kolaylıkları sağlamak, bugünün başlı hedefidir. Şuan Kazakistan’da ele alınan tüm işlerin ilerlemesi insanı sevindiriyor. Ülkemizin geleceği olan genç nesilleri milli şuurda eğitmesinde büyük önem taşıyan milli edebiyatımızın yarını parlak olacağına inanmak isteriz.

 

UŞAQ ƏDƏBİYYATINDA FANTASTİKADAN REALLIĞA
Prof. Dr. Əjdər AĞAYEV Öğr. Gör. İbrahim KURT
Qafqaz Universiteti Bakü / AZERBAYCAN ikurt@qafqaz.edu.az TOWARDS FANTASTIC TO REALITY IN CHILDREN LITERATURE ABSTRACT Nowadays influencing of the development of technology increases the world view of children. The fantastic events which were told in the fairy tales and stories in the past have been getting real or they are the real ordinary events in this century. From this point of view the fairy tales and stories have got a new dimension in the children literature. Now towards the realities new work of arts which can take children attentions and make them curiosity need to be written. Key words: fairy tale, story, children literature, reality, fantastic

Fantastik əsərlər ruhu coşduran, duyğuları ayağa qaldıran, oxuyanı həyəcanlandırıb, maraqlandıran və dünyanı öyrədən əsərlərdir. Prof Q. Namazov yazır ki, dünya ədəbiyyatında elmifantastik janr məşhur fransız yazıçısı Jüe Vernin (1828-1905) adı ilə bağlıdır. Az sonra geniş yayılan elmi fantastikanın Herbert Uels, V. Bredberi, A.N.Tolstoy, A. Klarik, R.Şekli, Ayzek Əzimov, A. Belyayev kimi məşhur sənətkarları yetişdi. (Bax: Qara Namazov. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı. Bakı, 2007, səh. 410). Истяр бюйцклярин, истярся дя ушагларын охумасы мягсяди иля йарадылмыш бядии нцмуняляр сырасында elmi фантастик ясярляр айрыжа йер тутур. Мялум олдуьу кими, фантастик ясярляр охужуну щяйяжанландыран вя сон нятижядя дцнйа сиррлярини, тябият щадисялярини, anladan ясярлярдир. XII əsrin dahi sənətkarı Nizami Gəncəvinin əsərlərində xeyli elmi-fantastik lövhələr, hekayətlər vardır. Onun “Xeyir və şər, “İsgəndərin xoşbəxtlər ölkəsinə çatmağı” kimi hekayətlərini balacalar da böyük maraqla oxumuşlar və oxuyurlar. Бялкя еля буна эюря дя йазылы ядябиййат формалашдыгжа elmi фантастик ясярляр ясасян ушаглар цчцн нязярдя тутулмушдур. Бялли олдуьу кими, бюйцйян няслин юйрянмяйя, тябият щадисяляриня, дцнйанын сиррляриня бяляд олмаг ещтийажлары даща чохдур. Фантастик дцнйаны юзцндя даща чох якс етдирян мифолоъи ясярляр, наьыллар та гядимдян бюйцклц-кичикли бцтцн инсанлары тябият щадисяляри гаршысында тяяжжцбляндирмиш, онлары сиррли-сещирли дцнйада айыг йашамаьа щазирламыш вя онларда мцбаризя рущуну формалашдырмышдыр. Həm Azərbaycanda, həm də Türkiye Uşaq ədəbiyyatında yer tutan nağıllardaki sıx fantastik elementlər uşaqları daha çox maraqlandıran və diqqətlərini çəkən ünsürlər olmaqdadır. Azərbaycan Uşaq nağıllarında olan Sehirli ayna, Uçan

xalça, Sim - Sim qapını aç, Simsiz telefon; Türkiyə uşaq ədəbiyyatında isə Əli Baba və Qırx Haramılar, Dəli Dumrul, Kəloğlan nağılları və Təpəgöz kimi nağıllardaki fantastik hərəkət ve hadisələr bunlara nümunədir. Наьыллардакы Тяпяэюз, горхунж Див вя диэяр бу кими образлар эцжчатмаз, яжаиб, залым кими эюстярilсяляр дя, инсан аьлы иля, тядбирли дöйцшц иля онлара галиб эялмиш, щятта «жаны шцшя габда олан» бу яжаиб дивлярин шцшядяки учар гуш-жанларыны мящв етмякля бирдяфялик йохлуьа вардырмышлар. Учан халчалар, сещирли цзцкляр, «Сим-сим» кялмясийля ачылан баьлы гапылар, симург гушунун йандырылан бир тцкц иля щяйяжан доьуран щадисялярин, кюмяйя ещтийажы олан инсан арзуларынын чох узагларда дуйулмасы кими бядии-фантастик лювщяляр ясрляр бойу мараг доьурмуш, амма сиррли-сещирли бир фактор олараг галмышдыр. Даща чох емпирик биликлярля жилаланан инсан тяфяккцрц нящайят елми кяшфляр, ихтиралар йарандыгжа илкин бясит дцнйаэюрцшц тясяввцрляри сону эюрцнмяйян вя йеня дя тябиятин нящайятсиз сиррлярини юзцндя щифз едян елми биликлярля йцклянmiş вя бу щал юзцнц артыг инкишафын йени мярщялясиндя – йазылы ядябиййатын формалашдыьы мярщялядя мейдана чыхmış, «80 мин километр су алты иля», «Айа səyahət», «Şarла беш щяфтя» вя диэяр елмя сюйкянян фантастик ясярляр йаранmışdır. Инсанын голунун гцввяти, жялдлийи, чевиклийи, щадисяйя аьыллы мцнасибяти, фянд ишлятмяси мярщялясинин фантастикасы техниканын сещирли эцжцндян истифадя фантастикасы иля явяз олунmağa başlanan dövr intellektin inkişafının meydana gətirdiyi fantastikanın yeni mərhələsidir. Тябии ки, бу явязолунма мярщялясинин йетишмясиня гядяр мцяййян йени дцшцнжяляря варма мярщяляси olmuşdur. Бу мярщялянин йаранмасы деталы «Короьлу» дастанында ачыг шя643   

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

килдя верилир. Гылынж чалмасы, ат цстдя мящарятля дюйцш щярякятляри, яфсаняви эцжя малик олмасы иля фантастик, ял чатмаз олан Короьлу йени ижад олунмуш тцфянэля таныш олдугдан сонра «мяним дюврцм битди, йени зяманя эялиб.»дейир. Хяйалларда горунан фантастик образыны тарихдя йашатмагла кифайятлянир, qılıncını йеря гойуб, якин-бичинля мяшьул олмаьа башлайыр. Йахуд эюйляр, ай, улдуз дцнйасы сещирли-сиррли алям олараг милйон илляр инсанларын наьылларында фантастик дцшцнжяляр мювзусу олмушдур. Сон 50 илдян бяри ися бу фантастик бахышлар да йени мярщяляйя вармыш инсан аьлынын эцжц иля ашкарланмыш эерчякликлярин фантастик дцнйасыны мейдана гоймушдур. Бу эцн инсанларын «учан халча» тяхяййцлц садяжя тяййарялярин учушунда дейил, космик баьлантыларда, айа, улдуза реал учушларда эерчякляшмишдир. Инди баьлы гапылар щятта «Сим-сим гапыны ач» кялмясини ешитмядян, инсан щяниртисини дуйан кими ачылыр, мобил телефон, интернет, телевизор вя с. сещирли эцзэц, симург гушунун йанан тцкцнц няинки хяйаллара ютцрмцшдцр, онлары унутдурмаьа башламышдыр. Инсан аьлынын инкишафы, texniki тяфяккцрцн йени инкишаф мярщяляси йени бахышлар системини, дцнйанын, тябиятин йени дяркини ортайа гоймушдур. Бу йени мцщитдя бюйцйян ушаглар реал технолоэийалар мцщитиндя формалашарлар. Дцнянки, йахуд 50, 100 ил, мин ил яввялки фантастик бахышлар да, дцнйанын фантастикасы да дяйишиб. Bütün bunlar yeni ədəbiyyatda öz əksini tapmalıdır. İndiki vaxtda hər sahədə təsirini göstərən texnoloji irəliləmələr uşaqların dünyagörüşünü artırdığı kimi, yeni olanı öyrənmə bacarıqlarını da artırmıştır. Məlumat axınının sürətlənməsi və yeniləşməsi indiki vaxtda daha da sürətləndiyi üçün uşaqların əvvəllər 15 yaşında öyrəndiyi və ya qavraya bildiyi məlumatları bu günün uşaqları 510 il daha erkən əldə edə bilməkdə və ya öyrənə bilməkdədir. Bu gün artıq 5 yaşındakı uşaqlar kompüterdən, cib telefonundan istifadə etməkdə, televiziya kanalları arası keçiş və ya kanalları axtarışda çətinlik çəkmirlər. Əvvəllər kitablarda fantaziya olaraq izah edilən və sehirli sözlər dünyası olan işləri, fəaliyyətləri bu günün uşaqları bu dövrdə gündəlik fəaliyyətlər olaraq yaşamaqdadırlar. Buna görə də bu günün uşaqlarını çaşdırmaq və ya diqqətlərini çəkmək əvvəlki dövrlərin uşaqlarına nisbətən daha çətindir. Qeyd edək ki, mövcud bir sıra elmi-fantastik əsərlərdə texnoloji təfəkkürə uyğun və onu inkişaf etdirən macəralı hadisələr vardır.

Azərbaycan ədəbiyyatında Emin Mahmudovun, Namiq Abdullayevin elmi-fantastik əsərləri, elmi-texniki tərəqqinin fantastik görüntüləridir. Lakin təxminən yarım əsr əvvəlin fantaziyasıdır. Yeni dövrün elmi-fantastik əsərləri artıq reallaşan fantastikanın həm məzmun, həm də modern əksini təqdim edə bilər. Tябиятиндя романтика олан, хяйаллар дцнйасындан бой атан bу эцнки ушаьы нежя тяяжжцбляндирмяли, нежя марагландырмалы, нежя дцшцндцрмяли, нежя юйрятмяли? Йазарларымызы бу эцн бунлар yəqin ki, düşündürür. Бу мясялялярин бядии щялли цчцн, бизим фикримизжя, яски фантастиkадан еля щямин фантастиканын реаллашмасы олан эерчяклийя вармалы, ону мцкяммял юйрянмяли вя бу эерчяклийин бясит тясяввцрляря, йахуд сещирили гцввяляря дейил, тябиятдяки ганунауйьунлугларa, елми наилиййятляря ясасланан мцасир elmi фантастик əsərlərini йаратмаьа жящд едилмялидир. Лакин бурада инсана, инсанын мяняви дцнйасына əxlaqi йанашма унудулмамалыдыр. Технолоъи имканлы сиррляр ачылса да, инсанын бу истигамятли хяйаллары-фантастик бахышлары реаллашараг йени технолоъи дцшцнжяляр мярщялясиня галхса да, онун мяняви дцнйасына рущ верян амилляр нежя варса еляжя галмагдадыр. Бу суйун шырылтысыдыр, шялалянин ахарыдыр, булаьын думдуру эюзцдцр, мешянин ясяблярi уйудан сясидир, тябиятин ясрарянэиз эюзялликляридир, çıxmaqda olan günəşi özündə əks etdirən çiçək ləçəyinin üstündəki şeh damcısıdır, инсанларын мяняви дцнйасыдыр. Демяли, эерчякляшмиш фантастиканын доьурдуьу йени фантастика uşağı технолоъи мцасирляшдирмяйя ня гядяр хидмят ется дя, инсан щиссляринин, дуйьуларынын, инсани эюзялликлярин формалашмасына хидмятi unutmamalidir. Йекун олараг гейд етмяк истярдик ки, ушаг ядябиййатында елми-фантастик ъанрын инкишаф етдирилмяси заманын тяляби кими гаршыда дурур. Елми-фантастик ясярляр жямиййятин йени инкишаф сявиййясиня уйьун интеллектуал няслин йетишдирилмясиндя мцстясна рол ойнайа биляр. Uşaq ədəbiyyatı yalnız ədəbi-bədii baxımdan deyil, sosial-pedagoji yönümdən də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Elmi-texniki tərəqqi elmi-fantastik əsərlərin yazılmasına geniş imkan verir. Buna görə də bu gün təsəvvürlər fantastikasından real texnoloji aləmin fantastikasına kçmək, yer-göy aləminin, böyük təbiətın ruhu coşduran mövcud və görünməz olan sirlərinin fantastikasından bəhs etmək daha təbii görünər.

644

 

MİZAH VE ÇOCUK
Erbay KÜCET
Eğitimci-Yazar. TBMM Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu Birim Amiri Çocuk Edebiyatçıları ve Sanatçıları Birliği Genel Başkanı Ankara / TÜRKİYE erbaykucet@hotmail.com

Gülmek, Allah’ın sadece insanlara bahşettiği bir kabiliyettir. Ünlü alman Şairi Goethe de “Kendi kendisi ile eğlenmesini bilmeyen insan, olgun insan değildir” diyerek gülme ve eğlenmenin önemini vurgulamaktadır. Biz millet olarak öyle her şeye gülen insanlar değiliz. Gülerken bile düşünmesini seven, başkalarının bize gülmesinden, başkalarının yanında gülünç duruma düşmekten nefret ederiz. Oysa kendisiyle dalga geçmeye cesareti olmayanların başka tuhaflıklarla dalga geçmeye de halkları yoktur. Birçoğumuzun zorlamayla ciddi görünme endişesi ve gülünç görünme korkusunun olduğu bir gerçektir. Eskiden mizah ustaları milleti güldürebilmek için saatlerce düşünür, ciddi hazırlıklar yaparlarmış. Şimdilerde ise, espri kaldırımlara düşmüştür. Çocukluk insan hayatının doğuştan 15-16 yaşına kadar süren ve oldukça uzun bir zaman dilimini kapsar. Çocuk bu dönemin de sorumsuzluğun vermiş olduğu rahatsızlıktan ötürü güler ve oynar. O dönemde hayatı tozpembe görür. Sıkıntıları önemsemez, hayat neşelidir. Çocuk, yetişkinin küçük bir örneği değil, kendine özgü sıfatları olan bir varlıktır. O’nun hayal gücü çok fazladır. Bu dönemde edebiyattan da bir oyun tadı almak ister. Onun için dir ki çocuklar için yazılar kitaplar da eğlendirmek ve eğitmek, faydalı olmak ve zevkli olmak daima birliktedir. Ancak çocuk edebiyatımızda ne yazık ki nükteyi, ince alayı bir üslup ve anlatım içerisinde veren örnekler sınırlıdır. Çocuklar, Nasrettin Hoca’yı çok severler. Hiç görmedikleri halde hayal dünyalarında beyaz sakalı ve tonton tipi ile Nasrettin Hoca yaşatılır. Çünkü hemen her çocuk Hoca’mızın fıkralarından birkaçını bilir. Nasrettin Hoca’yı çok seven çocuklar anne ve babalarından, yakınlarından bu fıkraları dinleye dinleye büyürler. Kimi zaman güler, kimi zaman da ders alırlar. Çocukların küçük dünyalarına yeni kapılar açan Nasrettin Hoca fıkralarının öğüt verici olduğunun da altını çizmek gerekir. Çocuk eğitiminde mizahın yararının tartışılamayacağı gerçektir. Bir konuyu çocuğa anlatır-

ken, onun adapte olmasını sağlamak ve hafızasına hâkim olması için mizahın etkisi fazladır. Fakat bu mizah ölçülü olmalıdır. Mizahta ölçüyü kaçırırsak fayda yerine zararını da görebiliriz. Bu konuda eğitimcilerin bir başka belirlemesi ise, seviyesi ve miktarı tam ayarlanamayan mizahın öğretici olmadığı hatta çocuğu tembelleştirdiği yönündedir. Çağımızda bedenen sağlıklı görüntü verse de ruhen rahatsız hatta rahatsızlığının bile farkında olamayan bir nesil yetişmektedir. Bu konuda çocuk edebiyatı ile uğraşanlara önemli sorumluluklar yüklenmektedir. Görselliğin cazibesine kapılmış olan çocuklarımızın gelenekten kaynaklanan eserlerle kuşatılarak, çağımızın çocuklarımızca yakalanmasına yardımcı olabilecek tarzın geliştirilmesi gerekmektedir. İşte burada karşımıza mizah kavramı çıkmaktadır ki, mizahı iyi kullanarak çocuklarımıza iyiyi, güzeli, doğruyu ve inanç değerlerimizi eğlendirerek aktarma imkânımız olabilir. Bugün televizyonlar çocuklarımızı kitaplardan koparmış durumdadır. Çizgi filmler, pespaye kamera şakaları, laçkalaşmış komedi programları çocukların ilgisini daha fazla çekmektedir. Geleneksel Türk evlerinde çocuklarımız ilk yaşlarda sevgiye doyduklarından verilen sevgi çocuğu bağlayıcı niteliktedir. Gerekenden fazla ilgi gören çocuk şımarır; çoğu kez de sevgiye boğulur. Okumayla birlikte kitaplara yönelen çocuklar, başkalarının gözlemlerinden, deneyimlerinden, düşüncelerinden yararlanırlar. Bu nedenle çocukların sağlıklı, zihinsel ve ruhsal bir gelişme içerisinde okuyabilecekleri kitaplarda da birtakım niteliklerin aranması zorunludur. Bu açıdan önce çocukların hangi çeşit ve hangi kalitedeki eserlere karşı ilgi duyduklarına dikkat etmek gerekir. Zira çocuk, okumayı daha doğrusu anlayarak okumayı yine okuma yoluyla kavrar. Burada söz konusu olan yazılanı çocuğa indirgemek değil, çocuğu yazılara yükseltmektir. Şayet bana bir çocuk kitaplığı kur deselerdi işe masal kitapları ile başlardım. Çünkü masallarda çelişki vardır. Çelişkinin olduğu yerde de mizah vardır. Çocuklar her dönemde gülmek, neşelenmek isterler. Çocukların bu ihtiyaçlarını da fıkralar karşılayabilir. 645   

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Çocuk edebiyatında çocuklara öğüt ve ders verilmeli mi? Bu soru eskiden beri tartışılmaktadır. Eğitimcilerin ders verme anlayışının uygulandığı yerlerde çocukların bu tür eserlere ilgi göstermediklerini, hatta bu tür eserlerin gizli gizli okunduğu yönünde görüşleri vardır. Bu nedenle çocuklar için eser veren sanatçıların hem yazar, hem ruhbilimci, hem beğenisi olan bir çizer ve hem de basımcı gibi düşünmek zorunda olmaları ve çalışmalarını ona göre düzenlemeleri gerekmektedir. Çocuklar için hazırlanan eserler de sanat değer bulunması kadar, çocuk psikolojisinin ilkelerine de ihtiyaç vardır. Atalay Yörükoğlu bu konuda “Çocuklar için yazmak yüreklilik işidir. Yetişkinleri söz boğuntusuna getirebilirsiniz, ama çocukları getirmezsiniz, okumaz atarlar öyle yapıtı. Açık olacaksınız, düşünceleriniz duru olacak, kavramlarınız seçik olacak, diliniz anlaşılır olacak çocuklar için yazarken.”(1) diyor. Gerçekten de çocuklar için yazan ve çizenlerin işi zordur. Çünkü İngiliz şairi Wordsworth’da “ Çocuk insanın babasıdır” derken, Rousseau da “Çocukluk, mantığın uykusudur” özdeyişleriyle bir gerçeğin altını çizmektedirler. Çocuk, kendisine sunulan eserdeki kişilerin, kahramanların çocuk veya büyük olmasına da önem vermeden kahramanların davranışlarını inceler veya örnek alır. Onun içindir ki çocuklar için yazılan eserlerde mizahın dozunun iyi ayarlanması mecburidir. Ufak bir yanlışlık çocuğun hayal dünyasında büyüyeceği gibi ileriki hayatında da derin yaralara yol açabilir. Yani salt güldürebilmek amacıyla yanlış bilgileri çocuklara vermek doğru değildir. Öte yandan çizgi filmler gibi oyalamayı amaçlayan ve sanat değeri tartışılan, çocuğun dünyasıyla çelişen, gayesi belli olmayan yayınların da ticari kaygılarla ortaya çıkması tartışılmalıdır. Çocuk kitabında eğlendirmek ön planda olmalıdır. Yazar eğlendirirken çocuklara bilgi yığını vermekten de kaçınmalıdır. Ziya Gökalp de bu konuda “Bir çocuk hangi kitapları anlar ve zevk alırsa onu okuyabilir. Anlamadığı, hoşlanmadığı kitapları, zorla okutursanız kitaptan nefret eder.” (2) diyerek çocuklar için yazılanların okutulması için gerekli ilkelerden bahsetmektedir. Cumhuriyet döneminde birçok gazete çocuklar için özel ilaveler yayınlamış. Bu ilavelerde daha çok eğlendirici ve karikatürlere ağırlık verilmiştir. Çünkü çocuklar bu türlerden hoşlanmaktadırlar. Çocuk dergilerinde de fıkraların, gülmece yazılarının, karikatürlü bulmacaların ve çizgi romanların bulunduğu sayfalar daha fazladır ve daha çok okunmaktadır. Bu gerçek ortadayken 646

çocukların mizaha olan tutkusu aşikârken, çocukları mizahtan uzak düşünmemiz mümkün değildir. Çocuklara bilgi aktarımının mizahi türle daha kolay olduğuna inanarak, çocuk edebiyatı ile uğraş verenlerin eserlerinde gülmeceyi ön plana çıkarmalarının yararlı olacağını yineleyerek yazımı noktalıyorum.
KAYNAKLAR 1. 2. “Çocuk Yazını”, Türk Dili, Sayı.311, Ağustos 1977, S.93 Makaleler, VII, Kültür Bakanlığı Yayınları, 1982, S.95

 

XANIMANA ƏLİBƏYLİ YARADICILIĞININ BƏDİİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ
Dr. Ətrabə GÜL
Qafqaz Universiteti Bakı / AZƏRBAYCAN ART FEATURE OF HANIMANA ALIBEYLI`S CREATIVITY ABSTRACT This article deals with the creativity of one of the contemporary Azerbaijani children`s literature representatives Khanimana Alibeyli and her place in the literature. Some interesting poems of the poetess have been analysed in this article. Key words: Hanımana Alibeyli, children`s literature, poetry

Ушаг аляминин, ушаг тяхяййцлцнцн, бу сещирли дцнйанын рянэарянэ чаларларыны юзцнямяхсус бир сяняткарлыгла гялямя алан шаирлярдян бири вя бялкя дя биринъиси Ханымана Ялибяйлидир. Чаьдаш ушаг поезийасынын gюrkяmli nцmayяndяlяrindяn олан шаиря мцхтялиф мювзуларда гялямя алдыьы шеирляриндя аз йашлы кюрпялярин бюйцк дцнйасыны еля щиссля, дуйумла тясвир едир ки, санки мяшщур ряссам юз сещирли фырчасы иля чякдийи табло гаршысында инсаны щейрятдя гойур. Бу бир фактдыр ки, ушаг ядябиййаты нцмунялярини йаратмаг диэяр нюв ядябиййат нцмунялярини йаратмагдан гат-гат чятиндир. Щяр бир ушаг бир дцнйадыр. Вя бу дцнйайа эирмяк, онун бязян эюрцнян вя бязян дя эюрцнмяйян тяряфлярини щяссаслыгла дуймаг вя гялямя алмаг асан дейил. Ханымана Ялибяйлинин ушаглар цчцн йаздыьы истяр лирик-дуйумлу, истярся дя диэяр мязмунлу шеирляриндя башлыъа вурьу Вятяндир, Вятяня ешг, Вятяня мящяббятдир. Щейранам щяр чаьына Баьчасына, баьына. Йыхылан айаьына, Азярбайъаным мяним. Буруглар санки мешя, Фантан вурур щямишя, Достлуьу едиб пешя Азярбайъаным мяним (3, 21) Бу мисраларда вятянин мцгяддяслийини, ана кими язиз олмасыны, лазым эялярся уьрунда ъаныны гурбан вермяйин лабцдлцйцнц эюстярян шаиря ейни заманда ону тясвир едяркян ян цмдя ъящятлярини инъя шаир гялби иля тяряннцм едир: Хязяр кюпцрцб дашыр, Гумлу сащиля ашыр; Щярдян нефтя гарышыр, – Азярбайъаным мяним (3. 21) Ханымана Ялибяйли шеирлярини ушаг дцнйасы иля баьласа да, онун лирикасында бязян бир нисэил, поезийамызда ян бариз мювзу кими щямишя диггятдя олан «Араз дярди» дурур.

Сянсян Аразым, Кцрцм, Гойнунда щяйат сцрцм. Юпцм сяни мющцрцм – Азярбайъаным мяним (3, 21) Шаиря щарада олурса олсун, онун гялби доьулдуьу, бюйцйцб бойа-баша чатдыьы мцгяддяс Вятяндядир, Азярбайъандадыр. Мян сяни Кябя саным, Кешийиндя дайаным Йаша, ъийярим-ъаным. Мяним Азярбайъаным (3, 21) Йарадыъылыьы сон дяряъя зянэин олан, йцзлярля бири-бириндян эюзял, рянэарянэ шеирляр йазан Ханымана Ялибяйли «Щягигятян дя юз тясвир вя ифадя тярзи, юз образлар алями, башлыъасы ися, юзцнямяхсус шеир дили, охуъусуна мцраъият тярзи олан орижинал бир гялям сащиби» (2, 8) кими диггяти чякир. Шаирянин юз язиз ювлады гядяр севдийи, язизлядийи балаъа гящярманлары бюйцк арзуларла йашайан, щямишя ишыьа доьру ъан атан, саф, тямиз дуйьулу кюрпялярдир: Гышда шахтада, бурда Эцняш чимир щовузда. Бярк истисиндя йайын Чимир суйунда чайын Одур ки, пар-пар йаныр, Щяр тяряф ишыгланыр. Гой эятирим ляйяни, Су тюк йуйундур мяни. Ай ана, бюйцйяндя Эцняш оларам мян дя (3, 21) Ханымана Ялибяйли фярди бир цслуба малик сяняткар шаир кими ушаглар цчцн йаздыьы шеирлярини даима кюрпя тяхяййцлцнцн гаврайа биляъяйи бир бичимдя йазса да, онун мязмуну дярин, щятта бюйцкляри дцшцндцрян поетик бичимли шеирлярдир. 647   

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Чухур мящяллясиндя Бир Щаъылейляк варды; Палыдын зирвясиндя О севинъля йашарды. Даьлар башында Шуша, Йашыл гойнуну ачар; Атлас донлу о гуша Гызыл эцл ятри сачар (3, 22) Дцшмян тапдаьы алтында галса да, юз мяьрурлуьуну итирмяйян еля даьларын башында даьвцгарыны сахлайан Шуша ня гядяр гаранлыг, зцлмят ичярисиндя олса да, еля Шушадыр. Эцняш чыханда онун йараларына мялщям гойур, эяляъяйиня ишыг сачыр. Шаир Щаъылейляйи, бу мцгяддяс гушу Шушанын ян аьыр эцнляринин шащиди кими верир, балаларынын пярваз едиб учacaьы цмиди иля ону охшайыр: Ай Аллащ, тез йол еля, О мяни салсын йада. Лейляйим, пярваз еля. Ахтар мяни дцнйада. Яйнимдя бир тязя дон, Uч эял гачгынлы йурдa; Дцз чадырын цстя гон, Эюзлярям сяни бурда (3, 22) Шаир гялбляри риггятя эятирян бу айрылыьын ня вахтса сона чатаъаьыны, юз исти оъагларындан олан, вятян щясрятлиляринин доьма Шушайа гайыдаъаьына яминдир. О, бу айрылыгдан йаранан йаньыны чох тясирли вя образлы тяряннцм едир: Дарыхырам, нейляйим, Достдурса тапар мяни; Язиз Щаъылейляйим, Уч, эялиб апар мяни (3, 23) Бцтцн вятян ювладлары кими Ханымана Ялибяйлини дя Азярбайъанын айрылмаз, дилбяр эушяси олан Шушанын дярди цзцр, бу «Аллащ яманяти» олан торпаьын мурdarlарын tapdaьы altыnda qalmasыna дюзя билмир: Ей ъаным-эюзцм Шуша!» Ей ширин сюзцм Шуша! Дюнцм бир гызыл гуша. – Гойнуна учум, Шуша!!! Торпаьында чюкцм диз, Цряйимин ян язиз Одлу мящяббятисян, – Аллащ яманятисян (3, 30) Бу мисраларла шаир ушагларда торпаьа мящяббят щисси йаратмагла бярабяр йаьы дцшмянля амансыз олмаг щиссини ашылайыр. Гартал кими мяьрур олмаьы, щямишя Вятян цчцн дюйцшя щазыр олмаьы тювсийя едир. 648

Шаирин гящряманы кичик йашлы олса да, кишиляр кими щярякят етмяйи, онлар кими олмаьы арзулайыр. – Ана, иъазя вер эедим давайа, Даш атарам дцшмяня топа-топа. – Оьул, ач пянcяряни, бах щавайа, Эюйдян йеря гар йаьыр лопа-лопа!!! – Ана, эедим силащлары йаьлайым, Ана, эедим йаралары баьлайым. – Оьул, дава кишилярин ишидир, – Бяс дейирдин мяним оьлум кишидир… (3, 170) Ханымана Ялибяйли йарадыъылыьы рянэарянэдир. Бязян онун шеирляриндя црякляри риггятя эятирян, аьрыдан, сызладан мисралара раст эяляндя эюзлярин гаршысында кювряк, щяссас гялбя малик бир ананы эюрцрсян. Шаиря санки йаратдыьы образын, гящряманынын анасыдыр. Ананын ке ирдийи щиссляри о гядяр тябии, инандыръы верир ки, шеири охуйанда тясирлянмямяк олмур: Даь цстцня ахшам чюкцр, Цз тутдум баш хийабана. Аьлайырды щюнкцр-щюнкцр, Щардаса бир дярдли ана!!! Мян сяня байрам ахшамы Эятирмишям набат, ноьул Йандырдым хончада шамы, Байрамыn мцбаряк оьул!!! Бяс уъалан о ня сясдир, Охшамыр фярйада, аща?!!! Оьул дейир: «Ана бясдир, Ахшамдыр, эет евя даща Лап архайын оларам мян, Эюз йашыны силсян, ана Инъийиб кцсярям сяндян, Мяни юлмцш билсян, ана». (3, 170) Бу бир нечя мисрада Вятян цчцн, мцгяддяс торпаг цчцн гурбан эедян щяр бир ювладын ябяди йашар олаъаьы, юлцмсцзлцйц тяряннцм едилир. Шаир оьулун дили иля бунлары демяк истяйир: «Сящидляр юлмцр .Онлар цчцн аьламайын.Onlar диридир». Ханымана Ялибяйли иманлы бир ханым иди. Академик Бякир Нябийевин чох доьру олараг, узагэюрян бир мцдрикликля сюйлядийи кими, Щягигятян дя Ханымана Ялибяйли «иман сащиби иди». Аллаща баьлылыг, сямави китаб олан мцгяддяс Гураны язизляйиб, охумаг вя онун щяр айясиня мящяббятля йанашмаг, шаирин йаздыьы шеирлярин ясас гайяси олмушдур. Бу бахымдан онун, «Аллащу Якбяр», «Гуран», «Йалвардым Аллаща», «Гапылар» адлы шеирляри шаирин Танрыйа сонсуз истяйинин тязащцрцдцр!

Materiallar

Мави рянэли эюйлярин гуъаьында Тязяпир нурланыр сящяр чаьында. Эюйярчинляр ойаныр тязя-тязя, Эащ эюйя учурлар, эащ да эцнбязя. Доланырлар Тязяпирин башына, Щейран-щейран йашыл эцнбяз дашына. Еля бил верирляр дцнйайа хябяр: Йа Аллащу Якбяр, Аллащу Якбяр! (3, 99) Ханымана Ялибяйлинин дили чох айдын, тямиз, ряван, ушагларын там баша дцшя биляъяйи бир тярздядир. «Мяктябягядяр вя мяктяб йашлы ушаглар цчцн тяравятли, ширин вя мяналы шеирляр, поемалар йазмыш» (1, 220) Ханымана Ялибяйли ирси щяссас гялбли, кювряк бир ханымын цряк чырпынтыларынын мящсулудур. Онун истяр шеирляринин, истяр поемаларынын вя истярся дя пйесляринин заман-заман йаддашларда из гоймасы ушаг вя бюйцклярин дилляринин язбяри олмасы бу бюйцк сяняткара ел мящяббятинин ян бариз тязащцрцдцр.
ЯДЯБИЙЙАТ 1. 2. 3. 4. Азярбайъан совет ядябиййаты тарихи. 2 ъилддя, ЫЫ ъ., Аз. ССР ЕА няшриййаты. Б., 1967, с. 220 Бякир Нябийев. «Ушаг ядябиййатымызын ханым анасы (Ханымана Ялибяйли ясярляри 3 ъилддя. Ы ъ., Бакы, 2008 Ялибяйли Ханымана. Ясярляри 2 ъилддя, Ы ъ., Бакы: Аврасийа пресс. 2008 Ялибяйли Ханымана. Ясярляри 2 ъилддя, ЫЫ ъ., Бакы: Аврасийа пресс. 2008

649

 

TÜRKİYE ÇOCUK EDEBİYATINDA ŞİİR VE NEDEN ÇOCUKLAR İÇİN YAZDIM
Gökhan AKÇİÇEK
Şair gokhanakcicek@hotmail.com

Tanzimat ile başlayan yenilikçi yaklaşım, batı kaynaklı edebiyat türlerinin ülkemizde de ilk örneklerinin çıkmasına önayak oldu. Çocuklar için edebiyatın ilk numuneleri bu dönemin etkisiyle vücut bulmuştur. İ.Alaattin Gövsa (1889-1949) ”Çocuk Şiirleri”, Ali Ulvi Elöve (1881-1975) “Çocuklarımıza Neşideler”, Tevfik Fikret (1867-1915) “Şermin” ve Ziya Gökalp (1875-1924) “Kızıl Elma”ile Türk Çocuk Edebiyatının ilk başarılı şiir kitaplarını çıkardılar. Başlangıçta benimsenen didaktik ve faydacı yaklaşım maalesef günümüze kadar etkisini sürdürerek geldi. Has edebiyatın ciddi verimleriyle karşılaşmamız Türk şiirinin en büyük ustalarından Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın, çocuklar için yazıp yayımladığı “Açıl Susam Açıl”(1967) ve “Kuşayak” (1971) isimli şiir kitaplarıyla oldu. Bahsedilen kitaplar, Türkiye Çocuk Edebiyatı Şiir kolunda, edebi seçicilik ve duyarlılık açısından yeni bir dönemi de işaret ederler. 1970’den sonra çıkan birçok çocuk kitabında, dönemin siyasi görüşlerine ait izleri yoğun olarak görebiliriz. Moda bir anlayışla edebi ve estetik yaklaşımın pek hâkim olmadığı metinlerden oluşan yüzlerce ürün ve bu ürünlerin yarattığı hayal kırıklıkları anılan sahada eser verecek olan çoğu yazarı da korkuttu. Bu belirsiz döneme, çocuklar için müstakil bir edebiyatın olup olamayacağı tartışmaları da eklenince, gündem içinden çıkılmaz bir hal aldı. İçinde çocuk temi geçen, çocukluk dönemine vurgu yapan, çocuğu ve çocukluğu tarif eden bütün şiirleri, edebi bir ölçüden, estetik bir süzgeçten, sanatsal bir beğeniden geçirmeden çocuklarımıza sunabilir miyiz? Maalesef “Çocuk Edebiyatı” bu anlayışın etkisi altında ürün verenlerin sahası olarak değerlendirildi. “Çocuklar İçin Şiir” üst başlığıyla yayımlanan şiirsel metinlerin çocuk duyarlılığı taşıyıp taşımadıkları hatta edebi bir değer ifade edip etmedikleri şimdiye kadar ciddi anlamda da pek tartışılmadı. Bu kemikleşmiş olgudan çağdaş bir solukla sıyrılan ve Fazıl Hüsnü Dağlarca’yı takiben ürün yayımlayan şairlerden Yalvaç Ural’ın “Müzik Satan Çocuklar”ını, Cahit Zarifoğlu’nun “Gülücük”ünü, Mustafa Ruhi Şirin’in “Gökyüzü Çiçekleri”ini ve Mevlana İdris Zengin’in “Kuş Renkli Çocukluğum”unu modern Türk şiirinin en güzel çocuk edebiyatı şiir örnekleri olarak anabiliriz. 650

ÇOCUKLAR İÇİN YAZMAK Asaf Halet, 1950’li yıllarda “Benim en güzel çocukluğumu ahmak bir ayak ezdi” demişti. O günlerden bu güne değişen bir şey yok. Ahmak ayaklar her ülkede görev başında. Birleşmiş Milletler raporuna göre son on yıldaki savaşlarda ölen çocuk sayısı 2 milyonun üzerinde. Çocuklar için yazmak… Ne müthiş bir iddia. Ben, çocuk acılarının paylaşılarak azalacağı inancıyla yazıyorum. Günümüz yazarlarının çoğu, özellikle Çocuk Edebiyatı başlığıyla ürün verenler sanki bu çağda yaşamıyormuş gibi yazıyorlar. Değinmek kabilinden bir iki metin dışında o acılara pek eğilen yok. Çocuk acıları ilgilendirmiyor onları. Böyle bir sorumlulukları var mı? Yok mu? Bilemiyorum. Bu biraz da vicdani bir duyarlılık olsa gerek. Genç yaşında bir trafik kazasında kaybettiğimiz Anamurlu şair Abdülkadir Bulut’un bütün şiirlerinin toplandığı kitabının ismi: “Ülkemin Şiir Atlası”dır. Benim şiirlerim de ölümümden sonra toplu halde basılacak olsa yakışacak isim şöyle olabilir: “Dünya Çocuk Acıları Atlası” Şiirlerim, çocuk acılarının toplandığı bir dünya atlası gibi geliyor bana. Bu atlasın bütün eylem ve boylamları, bütün meridyenleri çocuk acıları ile dolu. Şiirimi, acının, zulmün ve çocukluğun “edebiyatını” yapmadan yazmaya çalışıyorum. Çocuk Edebiyatı yazarlarının çoğundan ayrılan yanım da bu olsa gerek. Şiirlerimi, yaşanıp geçen çocuk acılarına şahit bir şairin ruhunda kalan izlerin kâğıda geçirilmesi şeklinde görüyorum. Daha çok o acıların arka planını ve yıllar boyu sürecek olan yankısını dillendirmeye özen gösteriyorum. Diğer şairlerden ayrılan yönlerimden birisi de budur. Çocuk acılarını tarihe bir kayıt olarak düşmekten öte ruhumuza ve gelecek kuşaklara sinecek tortusunu hatırda tutmak… SÖZCÜKLERİN SIRTINA HAVLU KOYARAK YAZDIM Sulu sepken, mızmız bir edebiyata talip olmadım. Daha doğrusu yoksulluğun, acıların ve ölümün “edebiyatını” yapmadım. Yapay duyarlılıkla, ideolojik tavırla, zoraki öğütle hiç işim olmadı
  

Materiallar

diyebilirim. Bu ülkenin çocukları şiirlerimde kendilerine rastlayamayacaklarsa niye yazayım. Çocuklar için yazarken sözcülerin sırtına havlu koyarak yazdım. Küçüklüğünde mahalle takımına alınmayan çocukların şiiridir benim şiirim. O takıma seçilenlere uzak düşer bu şiirler… Ülkemizde ve tüm dünyada hayatı yaşanır hale getirmeye çalışanlar işte o mahalle takımına giremeyen çocuklardır. Ve bu gerçek yıllar sonra daha da perçinleşti. Şöyle ki, Irak’ın işgali sonrası Amerikalı askerlerle top oynayan Iraklı çocuk, Amerikalıların yamuk topunu kastederek “Bu bizim topumuz değil” dedi. Ben de buradan haykırıyorum: Küçüklüğünde mahalle takımına giremeyen çocuklar üzülmeyin, o top bizim topumuz değildi. Çağımızda her çocuk kanayan bir sözcük. O sözcükleri, örselemeden alfabedeki yerlerine yerleştirmeye uğraşan; çağdaşlarıyla ön saflarda yürüyen yazarlarla büyüyecek çocuksu yazınımız. Çocuk acıları sürdüğü sürece kitaplarımın kapağı hep açık kalacaktır. Yürümeye başladığım günden beri, düşmemek, dizlerimi ve avuçlarımı kanatmamak için alıştığım refleksi, yaşamın köreltici etkisine karşı da sözcüklerle sürdürmeyi denedim. İyi ki denemişim. Kurtardıklarımla mutluyum. Bu çağın belagatli döngüsüne fısıltılı bir rüzgâr eklemiş oldum. Tumturaklı bir söyleyişi hiç benimseyemedim. Çocukları ve çocukluğu daha sahici buldum. Bana emanet edilen kelimeleri hep ceplerimde taşımak istedim. Dönüp dönüp sığınabileceğim bir ülkeyi düşledim hep. Şükür ki o ülkenin dolaşımdan kalkmayan sözcükleri var. Çocuk edebiyatı da genel edebiyatın kurallarıyla var olabilen bir olgu. Burada önemli olan metnin muhatabı değil, edebiliğidir. Alacağımız kıstas edebiyat odaklı olmalıdır. Ben, birazda kendimle konuşarak, iç sesimi yüksel volüme çekerek mısralar kurmayı denedim. Muhatabımın hayallerine paralel bir şiir kurmaya özel gösterdim. İstedim ki, sözcüklerim onların alfabesinde sırıtmasın, destursuzca sızabilecekleri ve oradan dilediklerince pırıltılar devşirecekleri bir atlasları olsun. YAZILMAYAN AN YAŞANMAMIŞTIR Şiirlerimle, çocukluğumun izdüşümünü aradım durdum. Büyüdükçe yaşamın bizden çalındığını fark ettim. Buradan hareketle yazılmayan an’ın yaşanmadığına şahit oldum. Yazılmayan an yaşanmamıştır diyebiliriz. Daha doğrusu o “an” kayıptır. Ve bir daha geri dönmemek üzere mev-

simlerin kapısını çekip gitmiştir. Yazmak, yangından eşya kurtarmak gibidir. Selin önünde sürüklenenlere can havliyle sarılmak… Neden mi çocuklar için yazıyorum? Hiç büyümedim de ondan. Misketleri kaybolmuş, uçurtmasını rüzgâra kaptırmış, balonlarını ise yitirmiş bir çocuk, gece gündüz içimin sokaklarında dolaşıyor. Birileri ise o çocuğa boşuna beklediğini söylemeye cesaret edemiyor. DALINA KÜSEN YAPRAK Bazen gömleğinizin, ceketinizin ya da hırkanızın bir düğmesi gevşer, sarkar, düşecek gibi durur. Siz de düşüp kaybolmasın diye koparır, bir çekmeceye yahut cebinizin bir köşesine atar, diktirmeye vaktiniz olmadan da büyürsünüz. Yıllar sonra aynı giysiyi kardeşiniz giydiğinde fark edersiniz o düğmenin eksikliğini. Çekmecelerde veya cebinizde o düğme hep beklemiştir. Çocukluğum da böyle, hiçbir yere gitmeden bekledi durdu anılarımda, rüyalarımda, defterlerimin arasında, gömleğimin cebinde… Bana bunca şiiri çocukluğum ve çocuk acıları ve yazdırdı diyebilirim. O düğmeyi kaybedenler çocukluğunu ve şiiri de kaybetmişlerdir. Umarım sizin de bir yerde saklı düğmeniz vardır. ÇOCUKLUK, İNCE SIZI… Çocukluğumun geçtiği coğrafya gerçekten de ülkemizin en güzel yerlerindendi. Ordu’da doğdum, büyüdüm. Aynı zamanda, ailemin köken olarak bağlı olduğu Giresun-Alucra ile de irtibatımızı koruyorduk. Okulların tatile girmesiyle birlikte, bir aya yakın bir süre kaldığım Alucra, bana oldukça ilginç geliyordu. Sahile nazaran daha gizemli renkliliği barındıran köyümüz, Anadolu’nun tüm içtenliğini ve sıcaklılığını da tattırıyordu bize. Şanslıydık galiba. Tabiatı bu günlerdeki tahrip olmuş haliyle değil, doya doya tüm canlılığıyla yaşadık diyebilirim. Bir yanda masmavi deniz, martılar, güvercinler, yeşilin yeryüzünde görebileceğimiz bütün tonları ile bezenmiş Karadeniz kıyıları; diğer yanda uçsuz bucaksız buğday tarlaları, gelincikler, karanfiller, kekik ve nane kokulu çaylar, madımak, tarhana ve erişte tüten sofralar… Bembeyaz atların çayırlarda kuğu gibi süzülüşü… Irmakların geçtiği köylere bıraktığı uğultu, suların köpüklerle yıkadığı yosunlu taşlar… Denizyıldızları, kumsallara çizilen düş artıkları, bulutların gökyüzüne kattığı cümbüş, ateş böceklerinin ışıltıları, rüzgârın saçlarımıza takılan busesi… Bütün bunlardan sonra şair olmasaydım, sanırım bana haklarını helal etmezlerdi hiçbiri. 651

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

HAYATA KARIŞAN SÖZLER Bir kaç senedir okullarda verdiğim konferanslarda öğrencilere hep şöyle seslendim: “Edebiyat, inceliklerimizin tezahürüdür. Yepyeni dünyalar kurarken, hayata dönük yüzümüzü, sözcüklerin büyülü ışıltılarıyla bezemeliyiz. Yolumuzu, diğer insanların tekdüze hayallerinden ayıran bir kavşağa çıkarmayı ancak edebiyatla başarabiliriz. Emin olun, en umutsuz anlarınız da bile sözcükler sizi benzersiz bir coşkunun eşiğine bırakacaktır. Deneyin ve görün, bir kitaptan sonra karamsarlıklarınız mutlaka azalacaktır. Edebiyat, şiir, öykü sizleri onurlu ve vazgeçilmez kılacaktır. Yaşamın sizden çaldıklarını başka türlü telafi edemezsiniz. Ömrünüze yayılan düş kırıklıklarını edebiyatın derin ve sağaltıcı soluğuyla örtebilirsiniz. Kültür kitaplarını biricik yoldaşınız kabul edin. Bakış açınızın değiştiğini, akıp giden günlerin hissedemediğiniz yankısının sözcüklerin tınısına tutunduğunu, oradan yaşamlarınıza karıştığını göreceksiniz.” Onca uğraşı bir tek çocuğu dahi kitapla, edebiyatla kaynaştırırsa kendimi mutlu sayacağım. ŞİİİRİ GİTMEK KENDİNE GİTMEKTİR Geçen her otobüsün, kalkan her trenin, demir alan her geminin içinde olmak istedim. Zaman zaman kendimin değil de başkasına ait bir hayatı yaşadığım izlenimine kapıldım. Bu çelişkiden sıyrılmak, gerçeğin ayrımına varmak için kendi yöntemimi geç de olsa buldum. Bazen bedenime bazen de ruhuna çentik attım. Şiirlerim o çentiklerdir.

652

 

MÜASİR UŞAQ ƏDƏBİYYATININ PROBLEMLƏRİ
Qəşəm NƏCƏFZADƏ
Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Uşaq Ədəbiyyatı Şöbəsinin müdiri Bakı / AZƏRBAYCAN

Poeziya zamanın bir an ayaq saxladığı yerdir. Poeziya zamanı bizə hiss elətdirən Allah möcüzəsidir. Məncə, zamanı ən çox uşaqlar hiss eləyirlər. Uşaqlar dünyanın ilk şeiridir. Dünyanın ilk şeiri olduqları üçün də dünyanı yaxşı duyurlar. Məsələn, biz ağacdan pəncərə düzəltmək istəyirik, onlarsa ağacın budaqlarından yelləncək asmaq fikrindədirlər. Uşaq atasından soruşur: – Dənizi kim qazıb, gəmilərin ayağı yerə çatırmı? Demək, uşaq dünyanın heyrətidir. Uşağın heyrətisə onun şeiridir. Demək, uşaq şeiri uşaqlara dünyanı necə göstərəcəyimiz haqda deyil, onların dünyanı necə görmələri barədədir. Təəssüflər olsun ki, çox zaman biz uşaq düşüncələrinə, duyğularına öz böyük fikirlərimizi, nitqimizi, dilimizi pərçim eləmişik. Uşaqları böyük kimi danışdırmışıq. Uşaq böyük kimi düşünəndə ölür. Beləliklə, bu günkü uşaq şeirimizin fəlsəfəsi çatmır. Uşaq şeirində əsas meyarlardan biri dil məsələsidir. Şeirin dili yumşaq və həlim olmalıdır. Şeir uşağın dilində yumşaq və rahat nəfəs almalıdır. Nizamidən bu günə qədər bütün ədəbi məqamlarda fikir aydınlığı, sözün semantik mənasına, təfəkkür çevikliyinə dilin daxilinə nüfuz etmək əsas məqsəd olub. Nizami heç bir əsərini uşaqlar üçün yazmayıb. Sadəcə olaraq Nizaminin dövründə və sonralar da yazılan əsərləri uşaqların yaş mərhələlərinə görə müəllimlər qruplaşdırıblar və bununla dərsliklər, məktəblər, qiraətxanalar yaranıb. Kim deyə bilər ki, Ənvər Məmədxanlının «Buz heykəl» hekayəsi ancaq uşaqlar üçündür və ya əksinə. Kim deyə bilər ki, «Od tutub qırmızı atəşlə yenə yandı üfüq» şeiri ancaq böyüklər üçündü və ya əksinə. Kim deyə bilər ki, M.Cəlilin «Saqqallı uşaq», «Poçt qutusu», «Pirverdinin xoruzu», A.Şaiqin «Məkub yetişmədi» hekayələri ancaq böyüklər üçündür və ya əksinə. Demək uşaq və və böyük ədəbiyyatı bölümü ən çox pedoqoji termindir. Və bu gün uşaq ədəbiyyatınn əsas problemlərindən biri də böyük və uşaq ədəbiyyatına kəskin fərq qoymağımızdı. Uşaqlar ilk dəfə mənsub olduqları xalqın dilini onun ədəbiyyatı vasitəsilə daha mükəmməl öyrənir. Şübhəsiz ki, dişləri çıxmayan körpə çö-

rək yeyə bilmədiyi kimi, təfəkkürü formalaşmayan uşaq da dediyi sözlərin mənasını öyrənə bilməyəcək. Çünki ona ən əvəl ilıq, aydın tələffüz olunan sözlər, bir növ təfəkkür lazımdır. Təfəkkürü isə dil yetişdirir. Məhz M.Ə. Sabir müəllim olduğu üçün «Uşaq və buz» şeirini çox aydın, sadə və mənalı, həm də əruz vəznində yazmışdır. A.Şaiq, A.Səhhət, R.Əfəndiyev, C.Səbrayılbəyli məktəbdarlıqla məşğul olduqlarına görə onların uşaq şeirlərinin dili sadə və aydındır. Bir sözlə, uşaq ədəbiyyatı ilə məşğul olan şairin pedoqoji təhsili olması vacibdir. XIX əsrin sonlarında, xüsusən «Əkinçi» qəzetinin nəşrindən sonra yeni ictimai fikrin, habelə uşaqların bədii dünya görüşünün formalaşması üçün yeni yollar açıldı. S.Ə.Şirvaninin «RəbiülƏtfal», «Tasül-Kütüb», Çernyayevskinin Vəlibəyovla birlikdə hazırladıqları «Vətən dili», R.B. Əfəndiyevin «Uşaq bağçası», A. Şaiqin «Gülzar», «Milli qaraət kitabı», «Uşaq gözüyü», A.Səhhətin «Türk ədəbiyyatına ilk qədəm», Ağazadənin «Məktəb məcmuəsi», F.Köçərlinin «Balalara hədiyyə» dərslikləri yarandı və bütün bu dərsliklər Azərbaycan Pedoqoji tarixinin əsası olaraq, ictimai fikrimizin formalaşmasında, dilimizin ərəb və fars tərkiblərindən təmizlənməsində mühüm rol oynamış oldu. 1906-cı ildə müəllimlərin qurultayından sonra məktəblərimiz üçün «Dəbistan», «Rəhbər» və «Məktəb» jurnalları nəşrə başladı. N.Nərimanovun S.M.Qənizadənin S.S.Axundovun, A.Şaiqin, A.Səhhətin, M.Mahmudəyovun yaxından köməkliyi ilə bu jurnallar dilimizin, mənəviyyatımızın inkişafı yolunda məşəl oldu. Şübhəsiz ki, bu jurnallarda uşaqların dərk edə biləcəyi və öyrənəcəyi çox maraqlı şeirlər, hekayələr və nağıllar çap olunurdu. «Uşaq və buz», «Keçi», «Gəl, gəl, a yaz günləri», «Can gülüm, can, can», «Dovşan», «Durna», «Vətən» və başqa məşhur şeirlər bu dövrlərə təsadüf edir. A.Şaiqin, A.Səhhətin, Şaiqin, Mahmudbəyovun uşaq şeir yaradıcılığında ən başlıca uğurları onda idi ki, onlar xalqın içərisində məşhur olan və ən çox sevilən mahnı ritmləri üzərində yazıb yaradırdılar. Bununla onlar öz şeirlərini xalqın ruhuna yaxınlaşdırır və bununla da xalq öz içindən çıxan şeyi asan əzbərləyir və heç zaman da unutmurdu. A.Səhhət, A. Şaiq və Sabir də bu keyfiyyətlər fitri istedad 653   

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

olmaqla bərabər həm də bir pedoqoji ustalıq idi. Görkəmli şair Çukovski qeyd edirdi ki, uşaqlar ilk şeir təəssüratlarını anaların onlara beşik nəğmələri və başqa bu cür nəğmələr oxuduğu südəmər yaş dövründə alırlar. Laylay dedim ucadan, Ünüm çıxdı bacadan, Tanrı səni saxlasın, Çiçəkdən, qızılcadan, Balam layla, ay layla, Ünüm layla, a layla. Bundakı ritm xalqın özünün təfəkküründən gəlir. Ona görə öyrənilməsi, su içmək qədər asandı. «Ç»səslərinin allerterasiyası şeirin bədii gücünü artırır, dil, nitq, təfəkkür məsələləri oxucu və dinləyici tərəfindən asan qavranılır. Abbas Səhhət də «Quşlar» şeirində sanamalar, yəni təkərləmələr janrından istifadə etmişdir: Quşlar, quşlar, a quşlar… Və yaxud A.Şaiqin «Dovşan» şeiri: Dovşan, dovşan, a dovşan… Görüsünüzmü, hər iki şey eyni mənbədəndir, yəni xalqın yaddaşındandır, sadəcə oyadılıb, dilə gətirilib. A.Şaiqin başqa bir şeirinə fikir verək: Bülbül oxur yuvada, Gan gülüm, can, can. Qanad çalır havada Can gülüm, can, can. Bu şeir həm sanamalara, həm də xalq havalarının intonasiyasına yükləndiyi üçün gözəldir və həmişə yaşardır. «Dovşan», «Keçi» və «Cücələrim» şeirlərində də sayaçı sözlərindən, təkrirlərdən, anofora və epifolardan məharətlə istifadə olunur. Cip-cip cücələrim Tükü ipək cücələrim. Cücələr həm çağırılır, həm də sananır. «Gəl, gəl a yaz günləri» (Sanki uşaq əllərini yelləyir) ilin əziz günləri, dağda ərit qarları, (əlini bu tərəfə əyir) bağda ərit qarları (indi də bu tərəfə əyir…) Bu şeirin daxilindəki ritm xalq havasıdır. Ona görə də klassiklərimiz xalq poezyasına və təfəkkürünə fitri və ağıllı şəkildə söykənmişdir. Rəşid bəy Əfəndiyevin «Durna» şeirinə fikir verin: Ay havada uçan durna, bizi qoyub qaçan durna. Get xoş gəldin, şəfa gəldin, Gələcəksən haçan durna? 654

Nə qədər axıcı, səlis və aydındır. Bu şeir uşaqlara ana dilini asanlıqla öyrədir. R.B Əfəndiyevin başqa bir şeiri: Yaz gələndə yağar yağış, Otlar uzanar bir qarış, Qaranquş eylər sifariş: Mən sizə qonaq gələcəm, Olsun ki, sabah gələcəm. Bu şeir: Piyalələr irəfdədir, Hər biri bir tərəfdədir, Görməmişəm bir həftədir, Yar bizə qonaq ələcək, Olsun ki, sabah gələcək Şeirinin melodiyası əsasında yaradılıb, özü də bilərəkdən, şair özü elə yazıb. Əsərini ədədiyyətə, xalqın qan yaddaşına etibar eləyib. Bu misraları ona görə çəkirəm ki, bu günkü uşaq şeirimiz xalqdan xalqın melodiya və intonasiyasından uzaq düşüb. Yenə də Çukovski yazır: «Çoxlu uğursuzluqlardan və tərəddüddən sonra mən belə qənaətə gəldim ki, bütün yazıçılar üçün, istər zəif olsun, istərsə güclü yeganə kompas xalqın poeziyasıdır». S.Ə.Şirvani, F.Köçərli, A.Səhhət, C.Məmmədquluzadə, M.Mahmudbəyov, R.Əfəndiyev, Hüseyn Cavid, S.M.Qənizadə kimi sənətkarlarımız mənəvi dəyərlərə əsaslanan, xalqın poetik yaddaşına söykənən dilinə, nitqinə rahatlıq verən milli dərsliklərimizin əsasını qoymuşlar və təəssüflər olsun ki, bu milli mənəvi dəyərlər bolşevik süngülərinə taxıldı. Gözəl şairimiz M.Müşfiq ilk şeirlər kitabının adını məcburən «Pambıq» qoydu. Rusiyanın rəzmi olan qırmızı traktora şeirlər qoşuldu. Süni vətənpərvərik uşaqların dilinə, nitqinə zorla pərçim edildi. Elə pərçim edildi ki, oğlu general Qəzənfər Musabəyovun üzünə durub – sən Vətən xainisən – dedi. Bu gün üstümüzdən Sovet ədəbiyyatı terminini götürmüşüksə, hələ də onun qalıqları ilə yaşamaqdayıq. Dünyada ən pis şey qalıqlarla yaşamaqdır. Ancaq mən uşaq ədəbiyyatımızın bu gününə və gələcəyinə böyük ümidlə baxıram. Çünki bizim söykənməyə, əsaslanmağa, öyrənməyə klassik uşaq ədəbiyyatımız, ən başlıcası uşaq folklorumuz var. Bundan əlavə bizim görkəmli sənətkarlarımız S.Vurğun, R.Rza, S.Rəhimov, M.İbrahimov, İ. Əfəndiyev, M. Dilbazi, N.Rəfibəyli, M.Seyidzadə, Ə.Cəmil, M.Rzaquluzadə, Ə.Məmmədxanlı, Ə.Əhmədova, Ə.Cəfərzadə, İ.Coşqun, Ə.Kərim, M.Cəlal, T.Bayram, H.Ziya, Ə.Qasımov, E.Baxış,

Materiallar

İ.Məlikzadə kimi görkəmli sənətkarlarımız elə bir uşaq ədəbi irsi qoyub getmişlər ki, onların əsərlərinə könül söykəməklə, folkloru bilməklə uşaq ədəbiyyatımızın taleyini müəyyənləşdirmək olar. Bu ədəbi nəsillə yanaşı B.Vahabzadə, Elçin, Anar, H.Abbaszadə, N.Xəzri, Q.İlkin, F.Sadıq, A.Vəfalı, F.Qoca, İ.Tapdıq, N.Həsənzadə, Ə.Əylisli, Qabil, V.Babanlı, X.Əlibəyli, M.İsmayıl, M.Aslan, Z.Xəlil, Ə.Səmədli, Ç.Əlioğlu, Qərib Mehdi kimi sənətkarlarımız həyatlarının müxəlif məqamlarında dəyərli uşaq əsərləri yaratmış və bu gün də bəziləri mütəmadi olaraq uşaq ədəbiyyatı ilə məşğuldurlar. Müasir uşaq ədəbiyyatını 3 ədəbi növ üzrə, uşaq şeiri, uşaq nəsri, uşaq ədəbi tənqidi ilə qruplaşdırmaq olar ki, burda da əsas məsələ kəmiyyət eyil, yəni nə qədər əsər yazılması deyil, başlıca meyar bədiilikdir. Son 5 ildə yaranan uşaq əsərlərində bəlkə də müharibə şəraitində yaşadığımıza görə publisistika üstünlük təşkil edir. Küllü miqdarda şeirlər var ki, təpədən dırnağa publisistikadır, özü də zəif publisistika. Son 5 ildə orta yaş nəslinə mənsub olan Q. İsabəyli, Ə.Quluzadə, R.Yusifoğlu, P.Qəlbinur, V.Bəhmənli, M.Alim, Ə.Əlioğlu, A.Əlizadə, Ş. Xəlilli, Ə.Mədətoğlu, Ə.Əsgəroğlu, M.Köhnəqala, A.Şirin, Ə.Ol, A.Səməd onlardan bir az gənc olan S.Hüseynoğlu, S.Babullaoğlu, S.Nuruqızı, A.Bunyadzadə, Nisə Bəyim, Ə. Salman, Ş. Sahibli, D.Sevgin, E.Atalı, F.Tahirli, F.Balabəyli, M.Mirhəşimoğlu, Ş.Vəfadar, Gülzar İbrahimova son dövr çap olunmuş uşaq kitabları ilə və ya «Göyərçin», «Savalan», «Günəş», «Elli» jurnallarında, «Cik-cik», «Elin gücü», «Tumurcuq» və digər uşaq mətbuat orqanlarında, həmçinin «Ulduz» jurnalında, «Ədalət», «Yeni Azərbaycan» və «Kaspi» qəzetlərində çap olunan şeirləri ilə ədəbi ictimaiyyətin nəzər-diqqətini cəlb etmişlər. İstedadlı şair və naşir Qəşəm İsabəyli son illərdə uşaqlar üçün «Ay külək, nə əsirsən?» yeni şeirlər kitabını və «Ü» nağıl povestini təkrar nəşr etdirib. Eyni zamanda müəllif «Ulduz» jurnalı və uşaq mətbuat orqanlarında «Elnur Əkil və onların başına gələnlər» nağılını və uşaq həyatından bəhs edən müxtəlif səpkili şeirləri balaca oxucuların ixtiyarına verib. Sevindirici haldır ki, Qəşəm İsabəyli bir naşir kimi «Şirvannəşr» nəşriyyatında silsilə uşaq ədəbiyyatı çap edərək, balaca oxucuları sevindirib. «Çik-çik» uşaq qəzeti də onun rəhərliyi altında öz səhifələrində körpə fidanlara hər ay geniş yer ayırır. Tədqiqatçı alim, professor, gözəl şair, uşaq ədəbiyyatının yorulmaz təbliğatçısı Zahid Xəlil

son illərdə həm televiziyada, həm pedoqoji fəaliyyətində uşaq ədəbiyyatının ən gözəl incilərini üzə çıxarıb. Son illərdə «Dünyanın balaca nağılları» kitabı çap olunub. Eyni zamanda Füzuli Əsgərli 2003-cü ildə Zahid Xəlilin yaradıcılığı ilə bağlı yazdığı «Sənətkarın uşaq dünyası» kitabını çap etdirərək, sənətsevərlərin ixtiyarına verib. Onu da deyim ki, Zahid Xəlilin yaxından köməkliyi nəticəsində «Elmin gücü» adlı bir qəzet çıxır ki, burada da orta məktəb müəllim və şagirdlərinə metodiki kömək vasitəsi kimi dünya ədəbiyyatından seçmələr verilir. Zahid müəllim hal-hazırda «Orxan və onun dostları» romanı üzərində işləyir. «Göyərçin» jurnalının baş redaktoru, istedadlı şair və alim Rafiq Yusifoğlu son illərdə çox gərgin və məhsuldar yaradıcılıq yolu keçmişdir. Ali və orta ixtisas məktəbləri üçün uşaq ədəbiyyatı dərsliyi, uşaqlar və böyüklər üçün bir neçə şeir və nəsr kitabları nəşr etdirib. «Söz çəməni» kitabında sait və samitlərə, nitq hissələrinə, cümlə üzvlərinə, durğu işarələrinə, «Günlərimiz, aylarımız» kitabında günlərə, aylara yazdığı şeirlər ibtidai sinif şagirdlərinin həm Azərbaycan dilinin qramatikasının, həm də əlamətdar gün və ayların öyrənilməsi üçün ədəbi-bədii vasitədir. «Sual» şeirində olduğu kimi: Yorulmur hey soruşur, Deyingən bir qarı tək. Ona cavab verməyə Sözlər tapasan gərək. Sual işarəsinin forması, daxili əlamət və keyfiyyətləri, ədəbi-bədii lövhələrlə uşağa çatdırılır. Uşağın idrak və təfəkkürünü, mənimsəmə qabiliyyətini surətləndirir. Əslində bu cür əlamətlərlə tanıma və qavrama uşaq şeirlərinin mayası R. Rzadan gəlir. Bu da təbii haldır. R.Rzanın «Şanapipik» şeirinə fikir verək: Şanapipik, şanapipik Alabəzək, qara kiprik Üstü-başı zolaq-zolaq Balacaboy, nəzik ayaq. Əlli yaşını yenicə ötmüş istedadlı şair Ələmdar Quluzadə həm uşaqlar, həm də böyüklər üçün maraqlı şeirlər yazır. Son dövrdə onun «Göyərçin», «Günəş» jurnallarında orjinal uşaq şeirləri dərc edilib. Ə.Quluzadə uşaq xarakterini, onun daxili düşünclərini dərindən bilən şairdir. Aşağıdakı şeirində maraqlı bir məqamı nəzərinizə çatdırmaq istəyirəm. Mağazaya gəldi Gülər: – Əmi, mənə çörək ver, Bir də dəftər. – Buyur, qızım. – Bəs saqqızım? 655

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

– Saqqız üçün Pul qalmadı. – Əmi, deyən düz olmadı qoy çörək də, qoy dəftər də burda qalsın. İndi elə hesabla ki, Saqqız üçün xırda qalsın. Evlərinin yanındakı dükanlara gedən uşaqların həmişə gözü xərclənən puldan geri qayıdan xırdadadır. Bu təbii, poetik məqami şairin alıcı gözləri göydə tutub. Xalq yazıçısı Elçin «Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı» məqaləsində yazır: «Zaqreb Simpoziumunda Rumun yazıçısı Tiberd Utaq bir hadisə danışdı. Mənim dostumun qızı televiziya ilə göstərilən olimpiya oyunlarına baxırdı. Gimnast Konsilyaçinin çıxışından sonra qız atasına dedi: «Ata, bu qız gözəl quş ola bilərdi…» Elçin elə oradaca haqlı olaraq qeyd edir ki, məncə, bu gözəl misaldır. Bu kiçik və işıqlı bənzətmə bir daha sübut edir ki, xüsusən «uşaq ədəbiyyatının estetik simasından çox şey asılıdır». Həmin uşağın təfəkkür qanadları daim əşyalar üzərində qanad çalır, nəfəs alır, dəyişir, kiçilir, həm də böyüyür. Sevimli şairimiz Fikrət Sadığın uşaq yaradıcılığı öz təbiiliyi ilə seçilir. Onun «Sehirli əlifba» kitabı balaca oxucular üçün çox gözəl əyani vəsaitdir. F.Sadığın şeirlərindəki sonluqlar uşağın başına gələn hadisənin ümumi nəticəsindən doğur: – Bəs bu nədir? – Bu quşlur. – Niyə bura qonmuşdur? – Dən yeyirdi. – Dən nədir? – Mən də görə bilmədim quş hamsını dənlədi. Burada ədəbi fakt, ədəbi hadisə var. Ala dağan, qara dağdan gələn söz yığını yoxdur. Bu günkü uşaq şeirimizdə göz acışdıran yalandan uşaq güldürmək, sevindirmək istəyi kimi işıldayan ifadələr, tükrürpədici pafos, uşaqları böyük kimi danışdırmaq, yalançı vətənpərvərlik duyğuları süni şəkildə baş alıb gedir. Uşaqların dünyagörüşünə, duyğu və düşüncələrinə süni maska taxmaq, onları daim odlu-alovlu, qalib göstərmək özündən adam düzəltmək kimi şeylərdir. Uşaq həmişə beş ala bilmir, iki alan bir uşağın kədəri, qorxaq bir uşağın həyəcanı daha təbiidir, daha gur – guruldayan, nər – nərildəyən şeirlərin əzəməti məsum uşaqların üzünə taxılmış maskadır. Əslində bu maska müəllifin özüdür. Təsadüfi deyil ki, xalq şairi R.Rza 1967-ci ildə çap olunmuş «Mənim fikrimcə» kitabında 656

haqlı olaraq yazır ki, həyat hadisələrin nə şəraitdə, nə zaman ortaya çıxması haqqında son dərəcə inandırıcı və gözəl material verir. R.Rza haqlıdır. Həyatın özünü şeirə gətirmək lazımdır. Ona əl vurdunsa, uçulub-dağıtdısa, daha heç nə. Özünəməxsus ədəbi dəsti-xətti olan Sərvaz Hüseynoğlu son illər uşaq şeirimizin maraqlı nümunələrini yaratmışdır. Onun uşaq şeirləri sadə, oynaq, lakonik yığcam və mənalıdır. Sərvaz uşaq aləminə enməyi, onunla qaynayıb qarışmağı, düşündüklərini və müşahidə elədiklərini uşaqların zövqü, təfəkkürü boyuna ustalıqla biçməyi bacaran şairlərimizdəndir. O uşaq şeirlərində rəsmə, görüntüyə daha çox diqqət yetirir. Bu mənada onun uşaq şeirləri tablonu xatırladır: Tamaşadı, baxanların gözü doymayır dəcəl dolu özü çalıb, özü oynayır. Ədalət Əsgəroğlunun son illər çap olunmuş «Böyürtkən kolu», «Elşadın dəcəlliyi», «Aytəkin və Günəş», «Xəzər», «Zirvələr» və başqa şeirləri müasir uşağın esetik zövqünün məhz təbiət parametləri ilə üzvü surətdə bağlanmasını göstərir. «Böyürtkən kolu» şeirində İftixar böyürtkən yemək istəyir. Elə birini yeyən kimi tikanlar onu cırmaqlayır. İftixar ağlasa da, qışqırsa da, tikanlar onu buraxmır, nəticədə köynəyi cırılır: Dartındı, köynəyini, Cırdı düz ortasından. Tək bircə böyürtkənin, Hayfını çıxdı ondan. Məncə, maraqlı lövhədir. Sevinc Nuruqızı son illərdə çıxan «Çərpələng, sarı qız», «Düz və vız» kitabları ilə balaca oxucularını sevindirib. Məncə, Sevinc bir neçə kitabı çıxmasına baxmayaraq, hələ də çox şeirlərində 70-80 – ci illərə mənsub olan əlamətlərlə əlləşir. Bəzən elə naşılıq edir ki, təbiilik tamamilə pozulur. «Alma ağacı» şeirinə fikir verək: Kamran ərklə söylədi Alma ağacı, salam. Küskün ağac dilləndi Yox halım, salam alam. Əvvəla, Kamranla ağac arasında olan bu cür münasibət qeyri- səmimidir. Uşaq ağacla belə danışmaz və ağac da ona bu cür savab verməz. Bu şeirdəki metofora uğursuzdur. İkincisi, müsbət keyfiyyətləri zorla obrazın canına doldurmaq olmaz. Etiraf etməliyik ki, uşaq şeiri yazmaq çox çətindir. Belinski deyirdi ki, uşaq şairi olmaq lazımdı. Vaxti ilə uşaq olmaq çətindir deyən tənqidçi Allo Marçenko ilə mübahisə edən S. Mixaylov, M. Trilyayeva və L. Razqon birlikdə

Materiallar

məqalə yazaraq deyirdilər ki, Allo Marçenko ilə razılaşmaq olmaz. Uşaq olmaq, xoşbəxt olmaq, şən olmaq, şirin olmaq deməkdir. Xalq yazıçısı Elçin «Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı» məqaləsində üçlüyün arqementlərinə qarşı öz haqlı sualını qoyur: «Məgər uşaq çətinliyi məfhumunun özündə uşaq xoşbəxtliyi yoxdurmu? Bəli, uşaq xoşbəxt olmaqla, şən olmaqla, şirin olmaqla bərabər, həm də çətindir». Yenə də Elçinin haqlı sözü: «Uşaqlar üçün yazmaq da çətindir» və Elçinin haqlı nəticəsi: «lakin bədii çətinlik olmayan yerdə bədii qələbə də yoxdur». Ötən beş ildə yaranan uşaq ədəbiyyatımıza nəzər salanda aydın bir həqiqəti olduğu kimi dərk edirəm. Uşaq ədəbiyyatı yaranır. Amma XX əsrin əvvəllərində yaranan xalq təfəkkürünə söykənən ədəbiyyata hələ çata bilmir. Elə bil ki, uşaq şeirimizin əsas hissəsi on illiklər ərzində hadisələri eyni cür təqlid edir, obraza eyni əlamət və xüsusiyyətlər verir. Elə bil 90-cı illərin uşaqları 70-80-ci illərin uşaqlarıdır. Uşağın topu, ataanası, bacı-qardaşı, dağ-daş, ot-çiçək, ay, günəş, it-pişik və ətrafımızı bürüyən əşya və canlılar uşaqlara eyni üslubda təsir edir və uşaqlar da onlara eyni prizmadan münasibət göstərirlər, elə bil heç nə dəyişmir. Görəsən uşaqlar dünyaya onilliklər boyu eyni baxışlarlamı baxacaqlar? Şübhəsiz, uşaqlar elektron, İnternet zamanında yaşayırlar. Elə bil şeirimizdəki uşaqların təfəkkür hərəkəti hələ sabitdir. Onlar hələ dünyaya çıxmağa qorxur. Şairlərimiz onların iç dünyalarına, düşüncələrinə ictimai sosial məzmun verməlidir. Mənə elə gəlir ki, bu məsələ gecikir. Görkəmli türk şairi İsmayıl Uyaroğlunun neçə illər bundan qabaq yazdığı uşaq şeirlərinə diqqət yetirsək bu məzmunu aydın görərik: Qar qardaş, Atamın pulu yox Mənə palto ala… Nə olar, məni anla. Artıq bu şeirdə sosial problem səciyyə daşıyır. Uşaq hiddətlənir. Məgər bizdə hiddətlənən kasıb uşaq yoxdurmu? Yenə həmin şeirdən: Mənim üçün doğ, günəş, Küçəyə çıxarmır anam məni Sən olmasan. Uşağın acı taleyi artıq böyük poeziya nümunəsidir. Bəzən bizim uşaq şeirlərimizin əksəriyyətində zəif və bayağı təsvirlərlə xoşbəxt uşaq obrazı yaradılır. Yuxarıda göstərdiyimiz şair isə kasıb bir uşağın timsalında poeziya nümunəsini ortaya qoyur. Ədəbiyyatımız üçün bizə ikincisi lazımdır. Bəzən bizdə kütləvi şəkildə qorxmaz,

döyüşkən, hər şeydən başı çıxan kollektiv uşaq obrazları bu gün də Qarabağı almağa hazırdılar. Hələlik bu fikir uşağın öz yaşının düşüncəsi deyil. Bu yaşlı bir şairin zorla uşağın qəlbinə, dilinə pərçim elədiyi və guya bununla da cəmiyyətdə vətənpərvərlik işinin çox mütəşəkkil getdiyini göstərmək faktıdır. Murad Köhnəqalanın 10 avqust 2001-ci il tarixdə «Yeni Azərbaycan» qəzetinin ədəbiyyat əlavəsində 3 uşaq şeiri dərc olunub. Bu şeirlərin gözəlliyi və orjinallığı orasındadır ki, xalq ruhunda yazılıb. Murad burada qeyri-adi bir şey kəşf eləməyib. Sadəcə olaraq folklordan bəhrələnib: Yatanda tərli oğlum, Kitab dəftərli oğlum, Sabah-sabah durubdu, Vərəqlərin cırıbdı. Lay lay, Laay lay Di yat dana İndicə səni qaldırıb yerə vuracam Yoo, Yoo, Sənnən döyüləm, sənnən döyüləm, Pişik göynən gedir, onnanam, Ay pişik, get balam yatsın. Muraddan daha fərqli üslubu olan gənc şair S. Babullaoğlunun 2002-ci ildə «Yeni Azərbaycan» qəzetinin ədəbiyyat buraxılışında dərc edilmiş «Oğlumla söhbət» şeiri müasir uşaq şeirimizdə tamamilə ayrı bir xətdir. Deyək ki, Murad birbaşa xalqdan öyrəndi. S.Babullaoğlunun şeiri isə xalqdan bəhrələnməklə bərabər, səlis Azərbaycan dilində bizimlə danışan yeni Avropa düşüncəsidir, Ya da min il bundan qabaqkı öz düşüncəmiz, daha dəqiq desəm Dədə Qorqud zamanın bədii içidir: – Sən kimsən? – Sənin atan. – Bəs Fəridin atası kimdi? – Yoxdu. – Nədən? –… Bu şeir də H.Cavidin «Məktəbli qız» şeiri kimi qədimdir. Qədim olduğu üçün müasirdir. Keçmiş olduğu üçün gələcəkdir. Yenə Səlimin şeirində: – Ata, Allah kimdi? – O səni, ananı, babanı, nənəni, hamını yaradıb. – Səni də? –… Və yaxud: – Onlar nə edirlər, ata? – Daş yığırlar. – Niyə? 657

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

– Bir-birinə vuracaqlar. – Niyə? – Düşməndirlər. – Niyə? – Bir-birini sevmirlər. – Niyə? –… Əslində uşağın suallarının hamısı ən tutarlı cavablardır. Atanın savabı isə sual… Uşağın suallarında müasir sivilizasiya yerləşib. Ötən beş ildə uşaq nəsri və dramaturgiyası da xeyli inkişaf yolu keçib. Hüseyn Abbaszadənin, İsmayıl Vəliyevin, Əli Səmədlinin maraqlı kitabları, dövri mətbuatda isə hekayə və nağılları çap olunub. Bu dövrdə ən məhsuldar nasirimiz Əli Səmidli «70 ilin sevinci», «Çinarlı şəhərim» kitablarını çox nəfis şəkildə nəşr etdirib, körpə fidanlarımızın ixtiyarına vermişdir. Bundan əlavə Əli Səmədli dövrü mətbuatda uşaq hekayələri, nağılları və publisistik yazıları ilə çıxış edib. Uşaq ədəbiyyatımızın təbliğ olunmasında əlindən gələni əsirgəməyib. Qurultayqabağı uşaq kitabxanalarında bir sıra tədbirlər keçirib və mən də xoşbəxtəm ki, həmin görüşlərin işirakçısı olmuşam. İstedadlı yazıçı Aygün Həsənoğlunun son illərdə «Şəkər villası» qəzetində «Küsəyən dişlər», «İki damla yaş», «Şar» nağılları dərc edilib. «Oxu bülbül və yaxud hər kəsin öz nəğməsi» əsəri gənc tamaşaçılar teatrında səhnəyə qoyulub. Bu dövr ərzində Aygün xanım «Səməni», «Xallı kəpənək», «Qara sandıq» dram əsərlərini yazıb. «Səməni» dramını səhnələşdirilməsi üçün Gənc Tamaşaılar teatrına təqdim edib. Aygün Həsənoğlunun nağıl və hekayələrində, dramlarında ədəbibədii sujetlər, orjinal uşaq taleləri diqqət çəkir. Aygünün başqa bir yaşıdı Aygün Bünyadzadə özünəməxsus nağılları, tərcümələri ilə xeyli iş görüb. Tofik Mahmud adına mükafata layiq görülüb. Aygün «Şəkər villası» qəzeində, «Günəş», «Göyərçin», «Elli» jurnallarında ədəbi-bədii uşaq əsərləri ilə fəal ıxış edərək, artıq öz imzasını istedadlı bir nasir kimi təsdiqləyib. «Qar dənəcikləri necə yarandı», «Küçüklərin məcaraları», «Necə oldu ki, fəsillər meydana gəldi», dünyanın səfil uşaqlarına həsr olunmuş «Küçə fənəri» bu illər ərzində balaca oxucuların ixtiyarına verilib. İstedadlı yazıçı Şəlalə Əbil son üç ildə «Sonradan sonra», «Teorem» kitablarını çap etdirməklə yanaşı, «Ulduz», «Azərbaycan» jurnallarında, «Ədəbiyyat qəzeti», «Ədalət», «Yeni Azərbaycan» qəzetlərində maraqlı hekayələri ilə çıxış etdi. Nasirin yaradıcılığında qadın və uşaq obrazı yeni estetik dəyərlərlə üzə çıxdı. «Ala çatı» hekayəsində dişi qaşınanda həmişə bələyinin bağını dişinə çəkməyə adət etmiş körpə bir gün ala ça658

tıya oxşayan ilanı dişinə aparıb sıxır və ilan onu çalır. Beləliklə, həyatla uşağın ilk tanışlığı başlayır. «İtki» hekayəsində itən nədir? Atasının iş yerinə gedən Murad əlini atasının işlətdiyi kraskaya bulaşdırır ki, qonşusu Kərəmi heyrətləndirsin. Lakin ailəyə pul lazımdır. Muradın atası başı daz xozeynə boyun bükərək əvvəlcədən pul verməsini xahiş edir. Xozeyinsə kobuddur. Elə bu an Murad əlində atasının əlinin əsdiyini və əsəəsə kiçildiyini görür. O, dərk etdi ki, nəsə itirdi. Ona görə də evə çatan kimi hirslə əlinə yaxdığı kraskanı qoratmağa çalışır. Təəssüflər olsun ki, müasir ədəbiyyatımızda uşaq ədəbi tənqidi yox dərəcəsindədir. İndiki zamanda çox vacib ədəbi sahələrdən olan uşaq ədəbiyyatına göstərilən qayğı yetirəncə deyil. Kimdən uşaq şeirinin əhvalını xəbər aldım, kefi pozuldu. Qayğısızlıqdan gileyləndi. Bebəliklə, sözümün sonunda müasir uşaq ədəbiyyatımızın əsas problemlərini aşağıdakı kimi qruplaşdıra bilərəm: • Bu günkü uşaq şeiimiz xalq ruhundan, xalqın intonasiyasından uzaq düşüb. Uşaq şeirimiz folklora qayıtmalıdır. Və təbii şəkildə uşaq düşüncələrinə ictimai-sosial məzmun verilməlidir; • Ən böyük problemlərdən biri də uşaq və böyük ədəbiyyatının arasında kəskin fərq qoyulmasıdır. Bu fərq pedoqoji tərəfi saxlanılmaqla aradan qaldırılmalıdır; • Bugünkü uşaq şeirimizin fəlsəfəsi çatmır. • Bugünkü uşaq ədəbiyyatımızın dili bərbad vəziyyətdədir. Ədəbiyyat hər şeydən əvvəl canlı dildən ibarətdir; • Bugünkü uşaq əəbiyyatımız folklordan qidalanıb dünyaya çıxmalıdır. Müasir dünyanın məzmununu şirə kimi canına çəkib, canlı danışıq dili ilə uşaqlara çatdırılmalıdır; • Ən ciddi problemlərdən biri də uşaqları böyük kimi danışdırmaqdır. Uşaq uşaq kimi düşünməlidir; • Süni vətənpərvərliklə üfürülmüş kütləvi uşaq obrazlarına son qoymaq lazımdır. Uşaq ədəbiyyatımız öz ilkinliyinə, təbiiliyinə qayıtmalıdır; • Uşaq yazıçısına, ədəbiyyatına xüsusi qayğı olmalıdır; • Tarixi qəhrəmanlarımız, itirdiyimiz yer-yurd, torpaq, çay, dağ – bir sözlə Dərbənd, Göyçə, Təbriz, Borçalı, Qarabağ, Göyçə gölü, Zəngəzur, Qərbi Azərbaycan haqqında, S.Vurğun, R.Rza, Ə. Kərim, İ Əfəndiyev və başqa sənətkarlarımız haqqında qısa, maraqlı hekayələr yazılmalıdır; • Əsas problemlərdən biri də oxucu problemidir. Bu gün uşaq mətbuatının orta məktəblərdə oxucusu yoxdursa, deməli, biz oxucu yetişdirmi-

Materiallar

rik, deməli, gələcək ədəbiyyatımızı oxuyan olmayacaq. Bu məsələ ilə ciddi məşğul olmaq lazımdır; • Bizdə uşaq ədəbi tənqidi yoxdur. Alimlərimiz bu sahəyə xüsusi diqqət yetirməlidirlər; • Uşaq ədəbiyyatının çapı məsələsi hamımızın ürəyini göynədir. Hörmətli Anar müəllim, nə yaxşı ki, sizin gərgin əməyinizin nəticəsində xalqımızın ən böyük arzusu həyata keçdi. Cənab Prezident İlham Əliyev 2004-cü ildə Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə çapı nəzərdə tutalan əsərlərin siyahısını təsdiq elədi və nə yaxşı ki, həmin siyahıda uşaq ədəbiyyatına geniş yer ayrılıb. Belə ki, bu ildən balaca oxucularımız, elə böyüklərimiz də A.Səhhətin, A.Şaiqin, Sabirin, S.S. Axundovun seçilmiş əsərlərini və Azərbaycan uşaq antologiyasını 3 cilddə oxuya biləcəklər. Məncə, uşaq şeiri şairin ilhamının əsas göstəricisidir. Yalançı pafos, süni qəhrəmanlıq, sözçülük ona yaddır. Böyük poeziyanın əsas təməli uşaq təbəssümünə, uşaq yalvarışına, uşaq təmizliyinə söykənir. Sözümü İsmayıl Uyaroğlunun aşağıdakı şeiri ilə itirirəm: Hər silah ayrı bir səslə partlar: Tapança: dann, Tüfəng: bumm, Top: gumm, Bomba: bomm… Amma öldürdükləri körpələr Harasında olursa dünyanın Eyni ağrıyla bağırar: – Ah… Gəlin bu «ah»ların qeydinə qalaq…

659

 

WHITHER THE AGE OF INNOCENCE?: THE IMAGE OF ‘OTHER’ IN OMER SEYFETTIN’S STORIES FOR CHILDREN
Guldeniz KIBRIS
Ph.D. Cand., Rijkuniversiteit Leiden g.kibris@umail.leidenuniv.nl gkibris@su.sabanciuniv.edu

Nationalism and national identities are popularized through literary works of art. These pieces shape the society and influence people’s perception of self and others. Especially books for children play an important role in affecting children’s imagination of themselves as separate from other nations. Turkish literature cannot be thought differently. Stories, novels, even textbooks for children come up with a national identity through transmitting national memories which include enemies and friends. For the early 20th century, stories of Omer Seyfettin are crucial to understand formation of Turkish national identity since they were written during the critical threshold of the reconstruction of Turkish national memory and have been widely consumed. A critical reading of his literary pieces in relation to political and historical context reveal that, perhaps more than the works of other contemporary authors, some of his stories are full of explicit manifestations of hatred and sometimes idealization towards other nations. In a very much vivid writing style, the author demonizes especially the Balkan nations in these stories which are recommended by Turkish Ministry of Education to primary and secondary school students. Thus this paper will analyze the image of Turk and the “other” in five stories of Omer Seyfettin: Refrain (Nakarat), Flags of Liberty (Hürriyet Bayrakları), The Pure White Tulip (Beyaz Lale), A Turkish Boy Named Primo: How was He Born? (Primo Türk Çocuğu: Nasıl Doğdu?), A Turkish Boy Named Primo: How did He Die? (Primo Türk Çocuğu Nasıl Öldü?). The focus will be on the last three stories which have intense narration. The first two will be used to underline Omer Seyfettin’s otherization of the Balkans. The discovery of interaction between history, politics and literature will be emphasized through these stories. The paper at the end aims to increase awareness on nationalist codes in Children’s Literature which are not really innocent. Successive wars and nation formation: Omer Seyfettin lived during the critical period of successive wars, collapse of ideals and nation formation. When he was born in 1884, the 660

Ottoman Empire had lost its major peoples in the Balkans; Serbians and Greeks. Under these conditions of territorial losses, the Ottoman elite came up with Pan-Ottomanism, İttihad-ı Anasır, which aimed to provide equality of Muslims and non-Muslims within the empire, so unifying different elements. This strategy failed and Abdulhamit II came up with another solution which was Pan-Islamism meaning the establishment of a union of Muslims. However first the Islamist uprising in 1909 that suppressed by the Action Army including Mustafa Kemal and Omer Seyfettin, later the Albanian Revolt shook the nucleus of the Pan-Islamism. 1 Some of the elite then opted for Pan-Turkism which based on the idea that being an Ottoman could only be protected unification of Turkic elements. The forerunner of Pan-Turkism was Ziya Gokalp with whom Omer Seyfettin published the journal Young Pens (Genç Kalemler). However the wars continued. With Italy’s proclamation of Tripoli, the empire lost its Muslim connections with Mediterranean on the African continent. The Balkans were the biggest following stroke on the Ottoman empire. Recalled to the army, Omer Seyfettin spent approximately 12 months in 1912-1913 in Greece as a prisoner of war like many army officers. At the end of the First Balkan War, the empire lost substantial amounts of land in Europe including parts of Europe, the former capital until the conquest of Constantinople in 1453. This was a traumatic loss for the empire mainly because of its historical and symbolic importance. In the Second Balkan War, the Treaty of Bucharest was signed. Despite the victory, the empire lost considerable amounts of territory and shrank today’s northwestern borders. This meant the Ottomans lost 83% of the land and 69% of its population which equals to 4 million.2 Besides, over 1 million people were either killed

1 2

Erik Jan Zürcher, Modernleşen Türkiye'nin Tarihi, (İstanbul: İletişim, 1999), p. 155. Stanford Shaw and Ezel Kural Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Vol.2, (London, New York: Cambridge University Press, 1976-77), p. 298.

  

Materiallar

or exiled. 3 In addition, the wars dissolved the Ottoman army which seemed to be less idealistic compared to the Balkan armies. All these ended the dreams; because as Sevket Sureyya Aydemir states: “This was not the defeat of an empire, it was the bitter end of a dream, it was the total collapse of a spirit, and a mentality. A tale, an imperial tale was ending.”4 The political and historical context created a traumatic impact on contemporary intellectuals. When Omer Seyfettin died in 1920, his works of art were already the productions of all these bitter explosions of identity crisis at imperial and personal levels. Love, hate and political-historical context: The main “Other” in the five stories are the Balkan nations and European powers. Omer Seyfettin’s depiction of them is complicated because on the one hand he hates them, but on the other hand he idealizes them. This complex relationship between the ideal Turk and the ther clearly manifests the identity crisis of the late Ottoman/Early Republican elite. Refrain: The first story that reveals the complexity is the Refrain (Nakarat) written in..It is actually a collection of passages from a diary of a young officer living in a Bulgarian village, Pirbeliçe. The officer is not happy with his life, because it is poor and so different than what he dreamt of before. In the middle of his miserable life, one day, from his room’s window, he discovers that there is a very beautiful Bulgarian lady in the neighbouring house and falls into love with her. Every time he sees her, the girl sings the same piece with a refrain goes like “Nas, nas. Tsarigrad nas.” The officers thinks it as a folk song about love. He once attempts to sing the refrain, then she cheers. A month later, he learns that he has to leave. Just before leaving, he sends a small gift to the girl and learns that she is the daughter of a former priest and guerrilla, komitaci. But the real bad surprise comes when he learns that the meaning of the refrain is “Istanbul is/will be ours.” The story then ends with his feelings of shame and guilt for having let her ‘swear’ at the Turkish nation.5 The Bulgarian girl, with her idealistic song, fools the Turkish officer like the Balkan nations
3

Rahmi Apak, Yetmişlik Bir Subayın Hatıraları, (Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi,1988), p. 88.

which betrayed the Ottoman empire. The girl is not totally guilty however. The officer shares the guilt because of he is individualistic and has lack of a nationalist ideal unlike the girl. Here, Omer Seyfettin engages in otherization, but in a double sided way. On the one hand, he hates them, but on the other, he idealizes them for their adherence to a nationalist ideal. The Balkan people in the author’s perception are the ‘incomplete other’ of the Turks. Flags of Liberty: The other story is the Flags of Liberty (Hurriyet Bayraklari) written in 1913. It is about the journey of two Ottoman officers to the Balkan countryside on the second anniversary of the Second Constitutional Revolution. One believes that it is impossible to hold the Ottoman nation togetheri the other however argues that Ottomanism can be possible. The second one looks for a proof, suddenly sees a number of red flags from a distance hung to celebrate the anniversary of revolution. However when they come closer, instead of celebrations they encounter hostile gazes and barking dogs. Moreover they understand that what they thought to be red flags are actually red peppers hung up to dry. 6 Like the Bulgarian girl in Refrain, the red peppers also fool the aimless Ottoman army officers. The Pure White Tulip: The clues of Omer Seyfettin’s otherization are presented in above stories. The blow, a real slap comes with the Pure White Tulip (Beyaz Lale) which is the most widely known story of the author. It is basically about the post-capture pacification of Serres by the Bulgarians in the First Balkan War. The Bulgarian commander is Radko Balkaneski. He is described as a young, handsome, well-educated, sophisticated, intelligent, nationalist and idealist officer. At the very beginning of the story, Radko make a speech saying that Bulgarian national identity should be cleansed from all foreign elements. He then refers to the Turkish case and states that “Turks are such idiots who do not believe in the existence of nationality (kavmiyet). They even reject their own nationality although their history in such a way that their history is full of swearings for the great emperors like Chingiz Khan. Because of that aimlessness, Turks are lef to be without art, tradition, civilization and family. They did not cleanse foreign elements living on the lands they conquered, so that they in a way deserved this
6

4

5

Şevket Süreyya Aydemir, Suyu Arayan Adam, (İstanbul: Remzi Kitabevi, 1997), p. 49.
Nakarat, (İstanbul: Bilgi Yayınevi, 2002), pp. 138-158.

Hürriyet Bayrakları, (İstanbul: Bilgi Yayınevi, 2002), pp. 94-106.

661

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

situation now.”7 Here with this characteristics and determinism, Radko can be interpreted as the embodiment of the ideal Turkish officer who has a nationalist goal. After the speech, Radko orders his men to carry out the massacre of the Turks. Radko, here, is transferred to a devil in human shape. Apart from the massacre, he is determined to find for himself the most beautiful Muslim maiden of the town. Then the audience meets a terrible interrogation scene: all women of the town are stripped, some are raped, some are killed brutally through various methods. One of them is called “live hole:” first a fat woman was lied, then a beautiful woman above the other one. Two women keep the second one from her hands, than the guerilla (komitacı) stub her stomach, and then rape her.8 Radko and his friends burn some other people in the town. In one scene, Omer Seyfettin describe what Radko thinks about burning. Radko can identify a person’s nationality from his/her scent while being burnt. For example Bulgarians smell like garlic, Greeks fish and wine, Turks milk and butter. He is curious about how Germans, English and French people smell while burning.9 With these ideas in mind, Radko finally manages the most beautiful maiden girl in the town: Lale. He goes her house which is depicted as a Garden of Eden, a paradise on earth with a quite and peaceful garden.10 . Radko attempts to rape Lale in her own house, but the girl commits suicide by jumping from the window. In the end, Radko rapes her dead body in the garden. 11 To put it in other words, Radko, the devil, rapes the pure white tulip in the paradise. Here the Turks, the good national essence, in the body of Lale, are raped, humiliated, contaminated, and killed by the evil other in the shape of man. Another scene depicting is the one where Radko throws a woman’s child into the fire, to the woman’s scream “Be afraid of God!,” he replies “May God be afraid of me.”12 Thus, the Pure White Tulip is completely based on the antagonism and struggle between forces of good and evil through disturbing scenes of murders and rapes. Truly worthy of note is Omer Seyfettin’s detailed presentation of the extreme cruelty displayed by Radko. It is made in such a way that throughout the story, the narrative
7 8 9 10 11 12

Beyaz Lale, (İstanbul: Bilgi Yayınevi, 2000), p. 9. Ibid., p. 18. Ibid., p. 16. Ibid., pp. 23-25. Ibid., pp. 27-30. Ibid., p. 15.

follows Radko. The writing style of Omer Seyfettin is so vivid that the feelings of even Radko are revealed to the reader. To push it more; the author’s aim in writing the story is of course, condemning Bulgarian violence against the Turks and he definitely succeeds this; but all the details and vivid narration creates question in the reader’s mind not only about the author’s talent but also about his mentality. There may be some kind of a fantasy in the subconscious of the author showing the methods of killing for example if one puts the story in a political and historical context. Another question here is that how can one, here most importantly a child, read such brutal, disturbing and even disgusting details even if they are written to display what the enemies, the “other” did to “us”? A Turkish Boy Named Primo: How was He Born?, How did He Die? It is not really clear how can a child at the age of twelve can read the Pure White Tulip; but it is clear that a Turkish child is always expected to show his/her bravery against ‘enemies’ as Primo idealizes about himself in the fourth and fifth stories this paper will deal with. These are: A Turkish Boy Named Primo: How was He Born?, How did He Die? (Primo Türk Çocuğu: Nasıl Doğdu, Nasıl Öldü?). The latter written in 1914 is the unfinished continuation of the other written in 1913. The central figure of the stories is Primo, a fourteen-year-old boy having a Turkish father, Kenan and an Italian mother, Grazia. The first story starts with the following lines of Ziya Gokalp: “Fatherland is neither Turkey nor Turkestan/ Fatherland is the great and eternal country: Turan.” (which is pre-Islamic Central Asia). 13 With these lines of Gokalp and later references to Leon Cahun and the genealogy myths of Turkish nationalism such as the Oghuz Khan legend; in fact, these two stories are among the most striking ones in explaining the process of ‘turning to the origins’ and ‘awakening.’ In Omer Seyfettin’s mind, Primo and Kenan are the embodiments of Turkish nation which turns to its origins and awakens from an aimless dream. The stories take place in Salonika during the time of the war of Tripoli when the Ottomans shook with the defeat. Following the bad news, Kenan, Primo’s father, who was grown up in a Western manner and even denied his Turkish origins, and married to an Italian wife, Grazia; questions his ideals and identity. Realizing the ‘true’face of European imperialism and his
13

Primo Türk Çocuğu: Nasıl Doğdu?, (İstanbul: Bilgi Yayınevi, 2002), p. 51.

662

Materiallar

meaningless ‘free-masonry ideal,’ Kemal ‘awakens.’ When Kenan arrives at his home, he wants Grazia to become a Turk and Muslim. However, Grazia, the feminine and sick symbol of the West who would be defeated by Turan,14rejects this15and then they break up while Primo 'instinctively,' chooses to live with his father as against his mother.16 In the second story, Primo, de-Westernizing his western origins, decides to take his nation’s revenge from the Greeks who has annexed Salonika in a ‘manly’ way to be a hero.17 Then without any fear of dying, but with the joy of sacrifising himself for 'his nation,' and joy of killing ‘enemies’ Primo gets an arm and waits in the window for a Greek to pass by. During this time, he makes practices of shooting.18 Then he falls asleep and the story is left unfinished with Primo’s dream which is really interesting. In his dream, he sees a crescent moon and a star in the sky, meanwhile he feels a wetness on his feet. This wetness is the blood of Turkish enemiesand as he walks in their blood, he notices the reflection of the moon and the star on the surface.19 What Primo dreams of resembles very much the story of the birth of Turkish flag. It is always told that the red color symbolizes the blood of Turkish martyrs, but in Omer Seyfettin’s story it is the blood of ‘our enemies’ which makes the story much more militarist and violent. Concluding Remarks: An political-historical analysis of the five widely consumed stories above reveals that they are the symbols of the nationalist path that goes from having no ideal to awakening and revenge that Ömer Seyfettin also lived thorough. The first three stories complain about the lack of ideal among the Turks, therefore they refer to the enemies in a hateful but also in a praiseful manner in between lines. The last two stories of Primo, however, symbolize the adoption of a nationalist ideal by the Turks. The path in the stories is realized through very much militaristic methods due to the political and historical context that Omer Seyfettin was nurtured while writing the stories. The stories are full of vivid and detailed expressions of violence and hatred against ‘others’
14 15 16 17 18 19

while drawing the limits of ‘ideal Turk.’ What is striking here is that despite deep manifestations of violence against ‘enemies’ and praises to death, these stories are officially recommended to students of a very early age. If one also adds the biased writing style of history textbooks in schools, the end production becomes a political culture of war, animosity and conflict divided between various perceptions of ‘self’ and ‘other.’ Thus this paper, suggests that what children read at schools are not innocent, therefore they should be revised for a political culture of peace and reconciliation which is innocent and freed from xenephobia and racism.
BIBLIOGRAPHY – – – – – – – – Apak, Rahmi. Yetmişlik Bir Subayın Hatıraları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi,1988. Aydemir, Şevket Süreyya. Suyu Arayan Adam. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1997. Ömer Seyfettin, Nakarat. İstanbul: Bilgi Yayınevi, 2002. ----, Hürriyet Bayrakları. İstanbul: Bilgi Yayınevi, 2002. ----, Beyaz Lale. İstanbul: Bilgi Yayınevi, 2000. ----, Primo Türk Çocuğu: Nasıl Doğdu?. İstanbul: Bilgi Yayınevi, 2002. ----, Primo Türk Çocuğu: Nasıl Öldü?. İstanbul: Bilgi Yayınevi, 2002. Shaw, Stanford and Ezel Kural Shaw. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Vol.2. London, New York: Cambridge University Press, 1976-77. Zürcher, Erik-Jan. Modernleşen Türkiye'nin Tarihi. İstanbul: İletişim, 1999.

Ibid., p. 81. Ibid., p. 78. Ibid., p. 80. Primo Türk Çocuğu: Nasıl Öldü?, (İstanbul: Bilgi Yayınevi, 2002), pp. 264-266. Ibid., pp. 286-288. Ibid., p. 288.

663

 

EDEBİYATINDA ÇOCUK ROMANLARI VE MUZAFFER İZGÜ
Yrd. Doç. Dr. Hüseyin TUNCER
DEÜ. Türkçe Eğitimi Anabilim Dalı, Türkçe Öğretmenliği Bölümü öğretim üyesi İzmir / TÜRKİYE huseyin.tuncer@deu.edu.tr ABSTRACT There has been an inclination for children literature in Turkish literature after the Republic. The writers such as Cahit Uçuk, Kemalettin Tuğcu, Aziz Nesin, Rıfat Ilgaz, Gülten Dayıoğlu, Muzaffer İzgü and Hüseyin Yurttaş are considered to be the most successful in children’s literature. The novels written in this genre deal with the themes of space, adventures, trips, history, humor, fantasy, science fiction, home and abroad. Muzaffer İzgü is on of the well-known authors in our country; in his novels he expresses the problems of his countrymen in a humorous way. He tries to impart the Anatolian culture to the new generations. He wrote short stories, plays, novels and tales. Some of his works were adopted into the movies and featured on TV. He received a lot of prizes. He also wrote novels about children and adolescents; however, our concern will be the novels on adolescents.

Türkiye’de Çocuk edebiyatı, 1960’lı yıllardan başlayarak eğitimci, yazar ve yayıncılar tarafından iyi bir biçimde gündeme getirilmiştir. 1980’li yıllarda Çocuk ve Gençlik Kitapları Enstitüsü, Türkiye de büro açar ve çalışmalarını sürdürür. Sonra, “Çocuk Vakfı” kurulur. Eğitim Fakültelerinde Sınıf Öğretmenliği, Okul Öncesi Öğretmenliği, Sosyal Bilgiler Öğretmenliği, Türkçe Öğretmenliği programlarında ve ayrıca Ortaöğretim Sosyal Alanlar Türk Dili ve Edebiyatı programlarında da “Çocuk Edebiyatı” dersi yer almaktadır. Bu da ülkemizde çocuğa ve çocuğun eğitilmesine, yetiştirilmesine verilen değeri göstermektedir. Biz tebliğimizde, Çocuk edebiyatı ürünleri arasında yer alan “roman” üzerinde duracağız. Çocuk romanının, çocukların duygu ve düşünce dünyasına katkıda bulunduğu bir gerçektir. Türk edebiyatında çocuk romanları, dünya edebiyatının şaheserleri örnek alınarak yazılır. Alis Harikalar Diyarında, Pal Sokağı’nın Çocukları, Hazine Adası, Peter Pan, Mobi Dik, Arı Maya, Küçük Prens vb. çocuk romanları, günümüzde de halen okunmaktadır. Çocukların ilgi alanlarına göre yakın çevreyle ilgili, duygusal, serüven, mizahî, tarihî, gezi, sıla, ülke konulu romanlar okudukları bilinmektedir. Cahit Uçuk’un Türk İkizleri; Peyami Safa’nın Cingöz Recai Maceraları (Esrarlı Köşk, Cingöz Kafeste, Cingöz’ün Esrarı, Arsen Lüpen İstanbul’da vb…); Huriye Öniz’in Köprüaltı Çocukları; Aziz Nesin’in Gıdı Gıdı, Şimdiki Çocuklar Harika; Rıfat Ilgaz’ın Hababam Sınıfı, Bizim Koğuş; Aptullah Ziya Kozanoğlu’nun Kızıl Tuğ, Gültekin, Malkoçoğlu vb… çocuk romanlarının yanında diğer yazar ve eser664

lerin adlarını da sıralamak mümkündür. Kemalettin Tuğcu’dan Canan Tan’a kadar çok sayıda anılması gereken isimlerden bugün özellikle öne çıkan ve çok okunan yazarlardan bazılarının adlarını vermek istiyoruz: Muzaffer İzgü, Gülten Dayıoğlu, Hüseyin Yurttaş, Hidayet Karakuş, Mevlüt Kaplan, Mavisel Yener, İpek Ongun, Ayla Kutlu, Canan Tan vb… Tebliğ konumuz Muzaffer İzgü olduğu için, biz onun üzerinde yoğunlaşmak istiyoruz. Önce onun edebiyatımızdaki konumundan; sonra, çocuk ve gençlik çağına yönelik romanlarından ve romanlarında vermeye çalıştığı iletilerinden söz edeceğiz. Muzaffer İzgü oyun, hikâye, roman ve çocuk kitapları türlerinde eserler vermiştir. Biz, bunlardan çocuk romanları ile çocuk ve gençlik çağına yönelik romanları üzerinde duracağımız için, sadece bu eserlerin isimlerini vermekle yetineceğiz; daha sonra bu eserlerden bazılarını ele alacağız. Çocuk Serisi Romanları: Korkak Kahraman (1973), Kara Pamuk (1978), Ekmek Parası (1979), Uçtu Uçtu Ali Uçtu (1979), Pazar Kuşları (1979), Çizmeli Osman (1980), Bülbül Düdük (1980), Güldüren Uçurtma (1983), Kuşadalı Metin Kaptan (1985), Küçük Arı Büyük Arı (1989), Çıngıraklı Çoban (1989), Kabakçı Amca (1989), Can Dayım (1990), Uzay Dolmuşu Kalkıyor (1934), Bisikletin Vız Vız (1995), Kızılderili Çocuklar (1995), Sarı Şapkalı Kardan Adam (1995) Eşeğin Türküsü (1995), Kuklacı Çocuklar (1995), Konuşan Balon (1995), Armutçu Ayı (1995), Kahraman Kuçu (1995), Yusuf’un Treni (1995), Uçan Eşek (1995).
  

Materiallar

Çocuk romanlarından sonra, çocuk ve gençlik çağına yönelik yazdığı romanlar ise şunlardır: Halo Dayı ve İki Öküz (1973), Kasabanın Yarısı (1982), Üç Halka Yirmibeş (1984), Zıkkımın Kökü (1988), İlyas Efendi (1971), İt Adası (1992), Sıpa (1993), Dilber (1995), Millî Kahraman Matador Mahmut (1996), Kaçak Kız (1997), İçimde Çiçekler Açınca (2000), Bütün Sabahlarım Senin Olsun (2003). Bu romanlardan “Zıkkımın Kökü” yazarın yaşam öyküsüdür; filme alınmış, ulusal ve uluslararası dokuz ödül almış eseridir. O nedenle çalışmamamızda üzerinde daha fazla durmaya çalışacağız. Muzaffer İzgü, “Ekmek Parası”nda dört kişilik bir ailede, ekmek parası kazanmaya çalışan çocukların yaşam mücadelesini anlatır. Kemal, yaşadıklarını, oturdukları evi, okulu ve arkadaşlarını dile getirir. Zamanla olgunlaşan Kemal, kendi başının çaresine bakar, ayakta durmasını öğrenir. Anası hastalanır, hastaneye yatırılır. Arkadaşı Seyit’in bacakları kırılır, kendi kazancıyla onun anasına da bakmaya çalışır ve geçimlerine katkıda bulunur. Romanda “çalışan çocukların sorunları” ele alınır. Çocuğun çalışmasına neden olan durumlar ve doğurduğu olumsuz sonuçlar üzerinde durulur. Çocukların işçi olarak çalıştırılmalarının ekonomik ve toplumsal nedenleri irdelenir. Çalışan çocukların ruh ve beden sağlığı açısından olumsuz yönde etkileneceğine işaret edilir. “Uçtu Uçtu Ali Uçtu” da, Ali’nin ailesine karşı duymuş olduğu özlem duygusu işlenir. Ali’nin anası ve babası çalışmak için yurt dışına (Almanya’ya) gider. Küçük Ali Köyde babaannesiyle yaşar. Ali anasını ve babasını özler. Gökte uçan kuşlara öykünür, kayadan aşağı atlar. Ailesine kavuşacağını düşünene Ali, hastaneye kaldırılır. Burada bir hemşireyi anasına benzetir, onun yardımıyla ailesine bir mektup gönderir; kendilerini çok özlediğini belirterek Türkiye’ye gelmelerini ister. Anası Türkiye’ye gelir, Ali’yi ve babaannesinin Almanya’ya götürür. Roman böylece son bulur. Romanda, çocuğun ailesine karşı duymuş olduğu “özlem duygusu” dile getirilir; göç olgusu, Avrupa’ya işçi göçü ve bu göçün doğurduğu sonuçlar üzerinde düşünmeye başlarız. “Kahraman Kuçu”da, Ali’nin sevgiyle büyüttüğü ve “Kuçu” adını verdiği köpeğin, “Kahraman Kuçu”luğa yükselişi anlatılır. Ali, yerde sürüklenen bir köpeği babasıyla alıp eve getirir; köpeği besler ve büyütür. Ona “Kuçu” adını verir. Kuçu, eve giren bir hırsızı yakalar, ona “Kahraman Kuçu” adı verilir. Romanda, hayvan sevgisi üzerinde durulur. Hayvanın da dost olduğu iletisi verilir.

“Uçan Eşek”te köy yaşantısında dostluğun önemi belirtilir. Murat, Veli Amca ile köye gider. Murat, Haydar ile arkadaş olur. Köyde eşek yarışı düzenlenir. Murat ile Haydar “Türkücü” adını verdikleri eşeği yarışmaya hazırlarlar ve yarışı Haydar kazanır. Kendisine verilen horozu Murat’a hediye eder. Murat ailesinin yanına döner, Haydar üzgündür. Romanda dostluk bağı öne çıkar, güldürücü unsurlar dikkat çeker. “Armutçu Ayı”da Burhan ile Orhan’ın tabiat ve hayvan sevgisi anlatılır. Burhan ile Orhan’ın anası ölür. Ormanda bir kulübeye taşınırlar. Babalarına yardımcı olurlar. Babaları da onlara okula giderken binmeleri için bir midilli alır. Midilli yolda bir yılan görür, ürker ve ormana kaçar. Ormanda ayıyla karşılaşır, midilli çifteleriyle ayıyı yaralar. Burhan ile Orhan bu ayıyla karşılaşırlar. Babalarıyla bu ayıyı alıp dönerler. Romanda hayvan sevgisi öne çıkar, tabiat güzelliğinin insan üzerindeki olumlu etkisi yaşatılır. “Uzay Dolmuşu Kalkıyor”da, Berber Necati’nin uçma tutkusu ve becerisi anlatılır. Necati, uçan bir araç yapar. Bu aracı çocuklara gösterir. Araç birden harekete eder. Kendilerini başka bir gezegende bulurlar. Değişik tiplerde çocuklarla karşılaşırlar. Birlikte gezegeni dolaşırlar, farklı bir yaşantı ile yüz yüze gelirler. Birlikte dostluk şarkıları söylerler. Dönüşte Deniz hastalanır. Kendisine verilen kırmızı boncuğu görür ve rahatlar. Bu roman, bilim kurgu tarzındadır. Dostluk ve kardeşlik duyguları işlenmektedir. “Yusuf’un Treni”nde, Yusuf’un makinist olma arzusu anlatılır. Babası, Yusuf’u istasyona götürür. Yusuf trenleri çok sever, makinist olmayı hayal eder. Bir gün trene biner, yolda mahsur kalır. Yatılı okula verilen Yusuf, yazın trenle ailesinin yanına döneceği günleri bekler. Romanda aile sevgisi ve duygusallık öne çıkar. Muzaffer İzgü’nün yukarıdaki çocuk romanlarında; aile ve yakın çevre, tabiat, hayvan sevgisi, dostluk, yoksulluk, çalışmak ve başarmak gibi konuların altını çizdiği görülmektedir. Bu bölümde, Muzaffer İzgü’nün çocuk ve gençlere yönelik romanları üzerinde duracağız. Onun yaşamını anlatan “Zıkkımın Kökü” romanını, içerdiği özellikler bakımından, daha geniş bir biçimde ele alacağız. Muzaffer İzgü’nün gençlik romanı olan “Kaçak Kız”daki Üzüm, lise mezunudur. Üniversiteye giriş sınavını kazanamamıştır. Bu yüzden evden kaçar. Babası, Üzüm’ün doktor olmasını arzular. Üzüm, bunu başaramayınca, evi terk eder. Romanda Üzüm’ün başından geçenler anlatılır. Taksi şoförü Üzüm’e şefkatle yaklaşır, ona yardımcı olur. Makinist Fırat, Üzüm’ü evine dön665

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

dürmeye çalışır. Babasının gazeteye verdiği ilân üzerine eve döner. Romanda eğitimin çarpıklığından kaynaklanan sonucun, çocukları evinden ve yaşamdan uzaklaştırmaya sebep olduğunu görürüz. Ana ve babaların başarı ve başarısızlıklar karşısında, çocuklarına karşı duyarlı ve anlayışlı davranmaları gerektiği mesajını alırız. Sevgi ve sevgisizlik de romanda işlenen konular arasındadır. Evdeki yanlış tutum, Üzüm’ü dışarıya iter. Dıştaki Şoför ve Fırat ona sevgiyle yaklaşırlar. Baba yaptığı yanlışın farkına varır, bu da Üzüm’ün eve dönmesini sağlar. “İçimde Çiçekler Açınca” da, Sevda lisede okuyan başarılı ve terbiyeli bir öğrencidir. Okulda sevdiği iki arkadaşı (Miray, Selen) vardır. Sevda, okulda olamayan Atila’yı sever. Aile bu durumdan haberdar olunca, durum etik açıdan ele alınır. Sevda ile Atila’nın sevgileri birleşmelerini sağlar. Roman bu sevgiyle son bulur. Romanda, on yedi yaşındaki Sevda’nın aşkı anlatılırken, birbirlerini seven gençlere anlayış gösterilmesi beklenir. “İlyas Efendi”de, idealist bir devlet memurundaki değişim anlatılır. İlyas, memur çocuğudur. Yoksulluk içinde bodrum katında yaşar. Babasının tavsiyesi doğrultusunda memur olmak ister. Böylece kıt kanaat yaşamını sürdürür. İçkiden uzak durur. Dürüst ve namuslu olmaya çalışır. Nüfus Kâtibi İlyas Efendi, resmî kalmaya ve masadaki işleri yapmaya özen gösterir. Masası devrilince, pantolonu yırtılır, içi çamaşırları görünür, mahcup olur, kendisiyle dalga geçerler. İlyas Efendi yemek aralarında bile dışarıya çıkmaz, sürekli çalışır. Yakup Bey, İlyas Efendi’ye simit almak ister, ancak o reddeder. Müdür Bey, verimli olabilmesi bakımından İlyas’a yemek saatlerinde yemek yemesi gerektiğini söyler. İlyas Efendi, dairede çalışan Remziye Hanım’ı sever. Yakup Bey, bu sevdadan vazgeçmesinin söyler. Remziye Hanım’a duygularını açar; fakat reddedilir. İlyas Efendi, meyhaneye gider, efkâr dağıtmaya çalışır. Yoksul bir ailenin kızıyla evlenir. Kalabalık ailesine bakmakta zorluk çeker. Emekli olduktan yirmi gün sonra ölür. Romanda Türk erkeğinin evliliğe ve kadına bakış tarzı eleştirilir. Küçük memurun yoksul hayatında duymuş ve yaşamış olduğu sıkıntılar dile getirilir. Muzaffer İzgü’nün hayatını anlattığı “Zıkkımın Kökü” yaşamından kesitler sunmaktadır. Çocukluk ve yoksulluk yıllarını mizahî, komik ve trajik unsurlarla örülü olarak anlatır. Ankara’daki yaşadıkları en perişan hâli, zor şartlar altında kardeşiyle verdikleri mücadele, komik çizgilerle anlatılmasına karşın, içimizi burkmakta ve bizi 666

düşündürmektedir. Yazar, trajik durumu mizahla örterek yaşama kucak açmakta, çalışma heyecanını yitirmeden hayata tutunmaktadır. Babasının yaptığı evin yağmurda duvarı yıkılırken, iki kardeş, yoksulluğa dil çıkarak tatlı gülüşlerle sıkıntıyı yorganın altına gömmeyi başarmaktadır. Aile bütçesine katkıda bulunmaya çalışan çocuk; su satar, şeker satar, okulda nane şekeri satar; sokakta mısır satar, sinemada çalışır gazoz satar; lokantada çalışır; arabalardan karpuz boşaltır, kamyonlara karpuz yükler; kahvede çaycılık yapar; engellemelere rağmen yılmadan çalışır; okur ve hayatın gülen yüzüne öpücükler kondurur. Bütün bunlar, yazarın en zor şartlar altında bile hayata küsmemek ve sürekli çalışmak ve başarmak konusunda mesajlar verdiğini gösteriyor. “Muzo çocuk”, “Zıkkımın Kökü”nde yoksullukla alay eder, dalga geçer. Komşu kızı Raziye’ye gönül verir; acemiliğini anlatırken bile güldüren yanını ihmal etmez. Onun en önemli özelliği olan “güldürürken düşündürmek” ilkesi, Zıkkımın Kökü’nde leit motive olarak tekrarlanıp durur. Bâtıl inançlara, etik normları ölçü alarak gülmecenin tatlı diliyle dokunur. Babasın işsizliğini bile, çocukluk dünyasının evcilik oyununda yoğurur, azla yetinmesini bilir, her serüvene bir yenisini eklemenin beklentisi ve mutluluğu içinde geleceğe koşar. Bağırıp çağırmadan, üzmeden ve üzülmeden baba maharetiyle yapılan eve bekçilik eder; yeni bir başlangıç karşısında içinde çiçekler açar. Raziye’nin arkasından pamuk toplamaya gider, sevgiyi paylaşır. Babası hastalanır, okulu bırakmayı düşünür; fırında ekmek tartar, sonra bırakır lokantada çalışır, Raziye’nin başkasıyla evleneceği endişesiyle kıvranır durur. Raziye evlenir, ancak gönlü Muzo’dadır; evli olmasına rağmen buluşurlar, Muzo’nun neşesi yerindedir. Hasta babası, ekmek parası, okul ve işi arasında sıkışır kalır. Eşi (Ferhat) Raziye’yi Mardin’e götürür. Onun tesiri, Muzo üzerinde bir ay sürer. Sonra inşaatta çalışmaya başlar. Ayağına taş düşer, işi bırakır. İyileştikten sonra evde pişirilen dolmaları satmaya devam eder. Bu sırada mahalleden Sefer Ağa’nın aldığı külüstür kamyona muavinlik eder. İnşaata taş çekerler. Konya’ya yük taşırlar. Muzo hep Raziye’yi düşünür. İstanbul’a gitmek üzere yola çıkışıyla roman son bulur. Muzaffer İzgü, “Zıkkımın Kökü”nde, yoksulluğun pençesinde kıvranan Muzo’nun Raziye’ye karşı beslediği sevgiyi yüceltir. Muzo, her türlü zorluğa rağmen, ayakta durmaya çalışır. Sonuç olarak Muzaffer İzgü, Türk edebiyatında çocuk romanı yazarları arasında, üretkenliği ve eserlerinde ele aldığı sorunlara yaklaşım tarzı bakımından önemli bir yere sahiptir. Romanlarında vermek istediği iletileri, gülmeceye

Materiallar

dayalı olarak yapıcı ve düşündürücü bir düzlemde aktarmayı başarır. Okur, onun eserlerini okurken hem eğlenir, hem hüzünlenir, hem de düşünür. Hiç bir zaman karamsarlığa kapılmaz. Ondaki gülmecenin dili, acıyı bal eyler ve üzüntüyü siler, okuru hayata bağlar. Bu da bir sanatçının okuru için yapabileceği en güzel ve ustaca bir iştir. Edebiyat sosyolojisi açısından da meseleye bakıldığında, onun eserlerinin çok basıldığı ve geniş bir okuyucu kitlesi tarafından sevilerek okunduğu anlaşılmaktadır.
KAYNAKÇA Arslantaş, Hatice, Cumhuriyet Sonrası (1981-2001) Çocuk Romanlarında Tema, Dil ve Eğitim Öğeleri, DEÜ. Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Türkçe Eğitimi Anabilim Dalı, (Basılmamış) Yüksek Lisans Tezi, İzmir, 2003, 258s. Gültekin, Ali, Küçük Dev Adam, Çocuk ve Gençlik Yazınında Muzaffer İzgü Sempozyumu, (19-21 Ekim 2005), Ank., 2006, 470s. Işık, İhsan, “İzgü Muzaffer”, Resimli ve Metin Örnekli Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi, C:5, Ank., s.1873-77 Tanzimat’tan Bugüne Edebiyatçılar Ansiklopedisi, “İzgü, Muzaffer”, C:I, İst., 2001, s.447-448 Yardımcı, Mehmet-Tuncer, Hüseyin, Eğitim Fakülteleri için Çocuk Edebiyatı, Ank., 2002, 320s.

667

 

У.С. АРБАТЛЫНЫНЪ "ЧОДЖУКЪЛАРА АРКЪАДАШ" ДЕРСЛИГИНЕ ДАИР
Исмаил АСАНОГЪЛУ Керим
Къырым

Умер Сами Арбатлы (1881-1951). Къыскъа терджиме-и-халы. Белли оджа, языджы ве публицист. Романияда Добруджанынъ Топчу коюнде догъды. Ильк тасилини бабасынынъ мектебинде ала. 9 яшында экенде, Истанбулгъа ёлланыла. Фатих медресесинде окъуй. 1899-да Истанбул Дарульмуаллимине кирип 1905 сенеси онынъ рушдие къысмыны битире. Бир къач айлар хукъукъ мектебинде окъуй. 1905 сенеси Къырымгъа келе. Оджалыкънен огъраша. 1910 сенеси Багъчасарайда "Чоджукълара аркъадаш" адлы къыраат китабыны нешир эте. Ичинде кендиси язгъан шиирлери де булуна. 1912-15 сенелери кене Багъчасарайда онынъ русчадан чевирген бир сыра "Эсап меселелери меджмуалары", 1917 сенеси "Акъ ёл" ве "Тарих эртегелери" адларында мектеплилелер ичюн къулланмалары ве 1918 сенеси "Ана тили" китабы нешир олуна. 1920нджи сенелерининъ матбуатында къырымтатар медениети иле багълы бир сыра макъалелери басыла. "Матбуат куню мунасебетиле" (1927), "Латин харфлери ве Тюркие тюрклери" (1927), "Будамы тенкъит яхут нефис эдебиятымыздан парлакъ бир саифе" (1928) киби макъалелери шулар джумлесиндедир. 1928 сенеси Къырымтатар Девлет театри онынъ "Эки олю" пьесасыны сахналаштыра. Къырымтатар эдебиятынынъ тарихи иле багълы марузалар япкъаны ве бедий терджимеджилик иле огърашкъаны акъкъында малюматлар бардыр. 1929 сенеси Умер Сами хорантасынен Истанбулгъа коче ве бу ерде 1951 сенеси март 14-те вефат эте. ******* Умер Сами Арбатлы чокъ сенелер девамында оджалыкъ фаалиети иле огърашыркен, Къырымда ильк рушдие мектеплерини (бугуньки анъламда орта мектеплер) ачып, огретме ве огренме меселелерини терендже огренип ве анълап, тиль ве эдебиятнынъ окъутылмасы иле багълы бир чокъ усул меселелерини озю чезмеге тырышты ве бу иште баягъы муваффакъиетлер эльде этти. Кендиси 668

тертип ве иджат эткен дерслигини 1 талебелерге якъынлаштырмакъ ве олдукъча саделештирмек макъсадынен бир чокъ парчаларны терджиме этти ве керек олгъан ерде кендиси де манзумелер язды. Китабы нешир олунгъан сонъ, чокъкъа бармай, Къырымда онынъ шиирлерини эзберден бильмеген огренджи ёкъ эди десек, янъылмамыз. Фикиримни исбатламакъ ичюн къыскъа бир мисаль кетирейим. 1970 сенелерининъ сонъунда Фатма Шахмурат адлы къартийден (ХХ асырнынъ башында Къырымда белли ваиз Хафуз Шахмуратнынъ уйкен къызы) бир сыра назым парчалары язып алгъан эдим. О вакъыт Фатма къартий манзумелернинъ муэллифи ким олгъаныны хатырлап оламады. Лякин буларны замандашлары озь вакъытында мектепте окъуп огренгенлери ве чокъусы эзберден бильгенлерини айтты. Бир факъырым, къалды ишим балтая, Одун кесер котюририм Ялтая. Къарлы сувукъ яйлалары ашарым, Акъшам олса, ёргъунлыкътан шашарым. Корююрым, окъуянлар не рахат, Бен джахилим, кимседе ёкъ къабаат. Бабам бени окъутсайды кучюктен, Бу халлара къалмаз эдим керчектен... ("Койлю Вели-къарт", 1910). Бу ве бойле сатырларнынъ муэллифи мытлакъ бир буюк шаир олмалыдыр - деп тюшюне эдик. Ама бизге белли олгъан шаирлернинъ иджатларында бу сатырларны буламагъан эдик. (Акъылымда къалгъанына коре, Джавтобели 1980 сенелери язгъан макъалелерининъ биринде бу сатырларнынъ муэллифи сыфатында Тохтаргъазыны косьтерген эди). Сенелер кечти... Умер Самининъ 1910 сенеси нешир олунгъан "Чоджукълара аркъадаш" дерслигининъ тыпкъысыны (копиясыны) эльде эткен сонъ, меселе баягъы айдынланды. Шашыладжакъ шей. Фатма-къартийнинъ эзберден айткъан манзумелерининъ чокъусы Умер Самининъ дерслигинден экен! Умер Самининъ сонъундан даа бир чокъ шейлери басылды. Шулар арасында атта риязияткъа (математикагъа) аит, русчадан терджиме сюретинде, "Эсап меселелери медж  

Materiallar

муасы" (1914) да бардыр. Онынъ 1920 сенелери девамындаки фаалиети, якъында Акъмесджитте нешир олунгъан "Медений эснас" китабында ачыкъча корюне 2. Умер Сами кенди къалемини атта драматургия жанрында да сынап бакъкъандыр. 1928 сенеси онынъ "Эки олю" адлы пьесасы Багъчасарай сахнасында къоюлды 3. Асылында Умер Сами советлер ватандашлыгъында дегиль де, Тюркие ватандашлыгъында булуна экен. 1929 сенеси бу ал иле файдаланып Истанбулгъа кочьти... Эм андаки фаалиети эйидже огренильмесе де, базы парчаларындан анда да къалемини дурултмагъаны корюне. Омюрининъ сонъунда Къырымдаки ильк рушдиелер акъкъында хатыралар язаркен, "Чоджукълара аркъадаш" китабы узеринде махсус токъталып: "1905 сенесине къадар Къырымда ана тилинде окъуп-язгъанларнынъ сайысы эр алда пек аз эди. Иптидаий тасиль де тиль ихтияджыны темин этеджек бир алда дегиль эди. Медреселерде ана тили хич де окъутылмай эди. Ана тилининъ миллий бир варлыкъ олгъаныны такъдир эткен биле пек аз эди... "Чоджукълара аркъадаш" намы алтында тертип ве эки къысым оларакъ нешир эткен къыраат китабымдан усула кельген акс седа мюсбет олды. Эки кере бастырдым. Бутюн Къырым мектеплеринде Истанбул къыраат китаплары ерине булар окъутылмакъта эди... (Русофиллерге магълюп тюшмемек ичюн) истер-истемез шаирликни эльге алдыкъ. Зорнен олса да, бир къач манзуме язаракъ, китапларнынъ о ерине, бу ерине къоштыкъ..." 4. Иште, бу "зорнен язылгъан манзумелерни" козьден кечиргенде, Умер Сами-оджанынъ окъутма анълайышы ве мааретини сезмемек мумкюн дегиль. Бир чокъ бильги ве хаберлерни талебелерге шиир сюретинде берип, йырлая-йырлая дерс кечиргени, телебелер исе севине-севине буюк авесликнен окъугъанлары корюне. Юкъарыда анъылгъан Фатма-къартийнинъ кучюклигинде эзберлеген ве омюр бою унутмагъан онларнен манзумелери бойле усуллы окъумадан келип чыкъкъандыр. Умер Сами йипчиклер узерине инджи данелери тизген киби, энъ саде, ачыкъ ве ифадели келимелерни бир-бири янында тизип, кендисине махсус аджайип бир услюп иле джумле артындан джумлени сыралап, чокъ меракълы ве озьгюн левхалар ярата. Талебелерге яз мевсимини насыл анълаткъанына дикъкъат этейик:

Яз куньлери пек северим гезмейи, Хатириме хич кетирмем безмейи. Бир сененинъ тамам дёрт мевсими вар: Яз, сонъбахарь, къыш, бири де илькбахарь. Язда емиш, экин отьмек чокъ олур, Язда бутюн инсан, хайван токъ олур. Гузель кунеш хэр кунь сачар зиясын, Джумле махлюкъ язда топлар гъыдасын. Язын гиджелер къысалыр, кунь узар, Сонъра куньлер къысалыр азар-азар. Илькбахарьде ешилленен чайырлар Язда алтын сарымы ренк алырлар. Боджеклерин, къушларын чивильдиси, Оракъчы, харманджынынъ гурюльтиси – Бу мевсимин сефасыдыр бу шейлер, Гонъюллерин джулясидир бу шейлер! ("Яз", 1910). Языджынынъ истидат къабилиети башта бир къолунда олгъан материалларгъа янашма тарзында, олардан тамам керекли сойларын сечмесинде ве буларнынъ джумлесини кенди зихин ве къальп меншурындан кечирип, омюрнинъ озюне якъын бир левха ярата бильмесинде ачыкъ корюне. Бу нокъта-и-назардан Умер Самининъ "Чоджукълара аркъадаш"таки парчаларына янашылса, онынъ бала табиатыны, баланынъ дуйгъу дюньясыны, къылыкъларыны, отурыш-турушларыны сунийликтен махрум, чокъ уйгъун, инамлы, табий ве гъает джанлы шекильде берип, окъуйыджыгъа (энъ эввеля талебенинъ кендисине) зевкъ ве сефа эйлеп, айрыджа тесир эткени белли ола. Окъума ве бильменинъ къадрини ве къыйметини "Койлю Вели-къарт"та косьтерген муэллиф, бу мевзуны "Алининъ къыш геджеси" парчасында янъы бир тарзда девам эттире: Къыш кунюнинъ оджакъ башы сефасы Олмасайды, чекильмезди джефасы, Йыгъын-йыгъын къарлар ягъар этрафе, Санки ерлер бурюнирлер чаршафе. Къону-къоншу кезер къышта зевкъ иле, Отурырлар, къонушырлар шевкъ иле. Емиш ерлер, къаве ве чай ичерлер Кими окъур, кими тикер, бичерлер. Аркъадашым кельди бу акъшам бизе Дерс чалыштыкъ, сухбет иттик диз-дизе. Буюк аннем сонъра масал сёйледи, Бир къач саат бизи бойле эгледи. Сонъра бизи окъутты да динъледи, Кенди бильгисизлигине ах эйледи. Шимди къыяс этейик. "Койлю Великъарт"та сонъки сатырлар: Бен бу ялан дюньяда кунь корьмедим, Бари окъутсам шу гъарип Ахмедим. 669

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

ве "Алининъ къыш геджеси"ндеки сонъки сатырларда: Сонъра бизи окъутты да динъледи, Кенди бильгисизлигине ах эйледи. эки къарт, яни Вели-къарт ве бир къызджыгъазнынъ буюканнеси, эввельден окъумагъанларына языкъсынып, торунларынынъ озьлери киби джахиль къалмайып окъумаларыны арз этелер. Умер Сами талебелерге Къырымнынъ икълимини анъламакъ, дюльбер Ватанларына севги ашламакъ ве Къырымнынъ маддий дурумына алыштырмакъ макъсадынен кендисининъ базы лирик парчаларына биле "кяр" ве "зарар" меселелерини кирсетип, оларнынъ дуйгъуларыны индже шейлер иле ишлетмесинен берабер аятнынъ икътисадий къанунларынынъ эсасларынен таныш этмеге тырыша. Тамам бунъа бенъзер парчаларны биз Сеит Абдулла Озенбашлынынъ дестанында да расткетиремиз. Лякин Озенбашлынынъ дестанында эсасен емиш сатмакъ "къаиделери" косьтерильсе, Умер Самининъ "Багъче сефасы"нда кяр этменинъ ёнелиш ёллары бельгилене. Эм Самиде "икътисадий меселелер" усталыкънен яратылгъан табиат левхалары иле джумлештириле: Багъчелерин пек гузельдир хавасы – Джихан-дегер Къырым багъче сефасы. Агъачларын устю чичек бем-беяз, Лякин гузель чичеклерин омрю аз... Ешилленир хэр тарафы багъченинъ, Багъчеджиде хисабы ёкъ акъченинъ. Багъчеджидир койлюси ве шехэрлиси, Фукъарасы, мусафири, ерлиси. Шенълендирир багъче мытлакъ хэр кими, Хале хоштыр багъчеджининъ тюркюси. .................................... Язлыкълары саттым, ама олмады, Бу хисаптан масрафымыз толмады. Аллах вируп, кузьлюк олса, сатарым, Къышын эвде рахат-рахат ятарым. ("Багъче сефасы", 1910). Умер Самининъ сёйлейишине коре, "Чоджукълара аркъадаш" дерслиги эки къысым (эки айры китап) шеклинде нешир олунгъандыр. Лякин биз тек 1910 сенесинде табъ этильген (ве уч бабдан ибарет олгъан) биринджи китапны була бильдик. Экинджиси ойле де тапылмады... Эр алда онъа не Москва, не де Санкт-Петербургдаки меркезий девлет кутюпханелерининъ каталогларында косьтеришлер ёкъ. Шунынъ ичюн язылгъанына муэллифнинъ кенди ишарет эткен "Гуль", 670

"Къырым багъче сефасы" (эгер юкъарыда берильген "Багъче сефасы" олмаса!), "Къыш" "Илькбахарьде Къырымгъа кельген къушлар" 5 киби манзумелери акъкъында хаберимиз ёкъ. Ама не исе, бана мисаль сыфатында кетирильген манзумелерден ачыкъ корюнгени киби, Умер Самининъ акъикъий шаирлик истидаты хусусында сёз юрютиле билир. Эфендимиз XIX асырнынъ сонъу ве ХХ асырнынъ башындаки медениетимиз инкишафында, шу джумледе миллий эдебиятымызда, хатири сайыладжакъ киби хызметлерде булунды. Ве онынъ ады эдебият тарихимизде къаладжагъы да шубесиздир.
КЪУЛЛАНЫЛГЪАН ЭДЕБИЯТ: − Сами У. Чоджукълара аркъадаш. Къырает. Биринджи китап.- Багъчасарай: "Неджм истикъбаль" матбаасы.- 1910.-136 с. Керим И.А. Медений эснас: 1920-1938.- Акъмесджит: "Таврия".- 1997.- 496 с. Багъчасарайда оджаларнынъ эдебият акъшамы // Енъи дюнья.- 1928.- январь 27. Арбатлы У.С. Къырымда рушдие мектеплерининъ ачылувы ве оларнынъ тесирлери // Йылдыз.- 1996.2.- С. 181-182. Арбатлы У.С. Айны менба.- С. 181.

− − −

 

ÇOCUK EDEBİYATINDA ŞİİR VE DAĞLARCA
Yrd. Doç. Dr. Mehmet YARDIMCI
Dokuz Eylül Üniversitesi Buca eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölüm Başkanı Buca / İzmir – TÜRKİYE mehmet.yardimci@deu.edu.tr

Gelenek, var oluşumuzun kaynağı demektir. Kimliğimizin çizelgesi, kültürümüzün uluslararasındaki farklı ve bizden olan yüzüdür. Bu nedenle gelenek kimliğimizin mührüdür. Geleneğin devamı, benliğimizin devamıdır. Dünle yarının ortak bir paydada bütünlenişi olan geleneğin sürekliliği çocukla gerçekleşmektedir. Çünkü çocuk yarın demektir. Bu yarın, bugünün belirlediği bir yarındır. Gelenek çocukla devamlılık kazanır. Gelenekten çocuğa ve çocuktan yarına doğru uzayan seyir çizgisinin başında ise kitap gelir. Çocuğun bilgi, zevk ve kültürel farkındalık alanı içinde ninniler, tekerlemeler, masallar ve çocuk şiirlerini kapsayan kitapların önemi büyüktür. Sözlü gelenekte var olduğunu bildiğimiz, hatta edebiyatın ortaya çıkışıyla birlikte varlığından haberdar olduğumuz çocuk edebiyatı, sınırları ve kapsamı tam olarak belirlenemeyen ayrı bir disiplindir. Bu disiplin, çocuklar için yazılan eserlerin tümünü kapsar. Bununla da kalmaz, çocuk büyükler için yazılan kitapları da okur. Çünkü çocuk edebiyatını edebiyatın diğer türlerinden kesin sınırlarla ayırmak olanaksızdır. Büyüklere yönelik birçok edebiyat eserinin çocukların dünyasına da hitap ettiği de bilinmektedir. Aslında çocuk edebiyatı, edebiyatta çocuğa karşı duyulan ilgi ile başlar. Edebiyat bir nevi kültür birikimi işi olduğundan, çocuk edebiyatı için çocukça bir avunma yerine, edebiyatçıların çocuk ruhunu bütün yönleriyle dile getirmeleri gerekir. Okul öncesi döneme ait çocuk edebiyatında görsellik ön plandadır. Çocuk edebiyatı, çocukluk çağında bulunan insan yavrusunun düşünce, duygu ve hayallerini söz ya da yazı ile güzel ve etkili biçimde işleme sanatıdır. Bu bakımdan masal, öykü, roman, anı, gezi yazıları, şiirler, atasözleri, alkışlar, bilmeceler, ninniler çocuk edebiyatı kapsamına girer. Çocuk şiirleri, daha çok çocuk edebiyatımızın ilgi alanına giren, küçük yaştaki çocuklara duygu ve düşünce kazanımları sağlamanın yalın yoludur. Edebiyatımızda çocuklar için şiir denemeleri sayılabilecek çalışmalar 17. yüzyıl sonunda Şair Nabi’nin oğluna öğüt vermek için yazdığı Hayriye ve 18. yüzyılın başında da Vehbî’nin oğluna ahlâk ve görgü kurallarını öğretmek için yazdığı

Lütfiye adlı kitaplar dışında Cumhuriyet öncesi dönemi Türk edebiyatında, çocukların ilgi, yaş ve beğeni düzeyleri gözetilerek çocuklar için hazırlanan kitaplar yoktur. Ancak tekerleme, bilmece ve masal gibi sözlü edebiyat ürünleri çocukların edebi zevklerini karşılamıştır.. İkinci Meşrutiyet’le birlikte görülen yeni bir toplum yaratma çabaları arasında çocuk edebiyatı gündeme gelmiş ve önem kazanmaya başlamıştır. Türkiye’de çocuk edebiyatının ilk temelleri bilinçli olarak İstanbul Darülmuallimini (Erkek Öğretmen Okulu) müdürü Satı Bey ve onun çağrısına uyan şairlerce atılmıştır. Tanzimat döneminde Şinasi’nin La Fontaine biçiminde kaleme aldığı ve edebiyatımızda ilk manzum hikâye olarak gösterebileceğimiz Eşek ile Tilki hikâyesinin yayınlanması, 1870’lerden itibaren çocuk şiirlerinin artmasına neden olmuştur. Tevfik Fikret’in çocuklar için şiirleri bu türün sanat değerini sergileyen güzel örneklerdir. Edebiyatımızda çocuklar için şiirin gerçek temsilcisi Tevfik Fikret olmuştur. Rübab-ı Şikeste’de Hasta Çocuk, Balıkçılar, Haluk’un Bayramı gibi manzumelerle çocuk ruhuna inmiş, çocuklar için ya da çocuklarla ilgili dizelerle küçük ve sevimli tablolar çizmiş, Meşrutiyet’ten sonra Şermin adlı eserinde çocuk psikolojisine ve modern eğitim anlayışına uygun şiirleri bu kitabında ilk kez o yayımlamıştır. Hediye, Umacı, Papatya, Marangoz, Ağustos Böceği ile Karınca ve Benim siyah bir bacım var Adı Leylâ gözü şeylâ Kollarında ellerinde Saçlarının tellerinde Pullar inciler parıldar Dilber bacı Anber bacı Yatayım akşam olsun da Siyah bacımın koynunda gibi özgün dizelerle yüklü Siyah Bacı adlı şiirleri güncelliğini hiç yitirmeyen çocuk şiirleridir. Çocuk edebiyatı alanında bilinçli olarak ilk ciddi çalışmayı ise Çocuk Şiirleri adlı eseriyle İbrahim Alaaddin Gövsa yapmıştır. Şiirlerinde vatan, kahramanlık, erdem gibi konuları işlemiş, ayrıca 671   

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

La Fontaine’den yaptığı çevirileri kitabına koymuştur. Bu dönemde Ali Ulvi Elöve: KÖREBE Şarkı söyler döneriz Bil bakalım biz kimiz Değneğini bana ver Göster bizi körebe Hayır hayır, ebesin, Eğlencesi herkesin. Elindeki değnekle, Ortamızda dur bekle biçiminde önemli çocuk şiirleri yayımlamıştır. Milli Edebiyat döneminde de Mehmet Emin Yurdakul, Ziya Gökalp, ve Fuat Köprülü önemli çocuk şiirleri yayımlayanlardandır. Özellikle Ziya Gökalp’in: Çocuktum ufacıktım, Top oynadım acıktım. Buldum yolda bir erik, Kaptı bir ala geyik.1 biçiminde başlayan Ala Geyik adlı şiiri her dönemde önemli çocuk şiirleri arasında yerini korumuştur. Cumhuriyetin ilk yıllarında yazılan çocuk şiirlerine bakıldığında dinsel ve ahlâki öğütler, ulusal kahramanlık ve yurt sevgisinin en çok üzerinde durulan konular olduğu görülür. Tevfik Fikret ve Ziya Gökalp gibi çocuk şiirleri yazan şairlerde görülen içtenlik ve duruluk beş hececilerde görülmez. Orhan Seyfi Orhon, Yusuf Ziya Ortaç, Enis Behiç Koryürek, Hasan Ali Yücel, Vasfi Mahir Kocatürk; çocuk şiirlerine özen gösteren şairler olarak göze çarpar. Bu dönemde Nazım Hikmet’in de çocuk duyarlılığına yönelik şiirler yazdığı görülür. Trafik memurları dikilmiş durur El kol kımıldar kaşlar çatık Sopalarının ucunda hürriyetimiz Trafik memurları dikilip duracak Sokaktakiler bir birini sevmeyi öğreninceye kadar.2 gibi şiirlerinde de çocuklara toplumsal gerçeği tanıtmayı amaçlayıp çocuklardan önce büyükleri yönlendirir. Edebiyatımızda Garip akımı şairleri arasında çocuk şiirlerine en çok emek verenlerin başında Orhan Veli Kanık gelir. Orhan Veli’nin: Mahallemizde Senden başka ağaç olsaydı Seni bu kadar sevmezdim
1 2

Fakat eğer sen Bizimle beraber Kaydırak oynamasını bilseydin Seni daha çok severdim Güzel ağacım Sen kuruduğun zaman Biz de inşallah Başka mahalleye taşınmış oluruz3 biçimindeki şiirleri çocuksu duyguları en iyi anlatan dizelerle yüklüdür. Daha sonraki yıllarda da İbrahim Zeki Burdurlu, Ceyhun Atuf Kansu; son yıllarda ise Kemal Özer, Ali Püsküllüoğlu, İsmail Uyaroğlu, Maviser Yener, Hasan Latif Sarıyüce, Yalvaç Ural ve Fazıl Hüsnü Dağlarca çocuk şiirlerine eğilen şairlerimiz olarak görülmektedir. Çocuklar için hep masal ve hikâyenin düşünülmesi, şiirin gözardı edilmesi çocuğun dünyasına tek yönlü bir yaklaşım olur. Çocuğun dünyasında manzumenin yeri ayrıdır ve önemle işlenmelidir. Bütün toplumlarda sanat amacıyla ilkin şiir söylenmiştir. Türk halkının da ilk edebi ürünü şiirdir. Genellikle en az sözcükle en çok şey anlatma sanatı olarak bilinen şiir, çocukta ritim ve uyum duygusunun gelişmesini sağlar. Şiir, yazılan bir metnin içeriğine ve özüne yönelik özellikleri içinde saklar. Çocuk ve sevgi bir birini tamamlayan bir bütündür. Çocuk hayatın şiiridir. Şiir çocuğa dili, dildeki ahengi öğretir. Çocuk ana kucağındayken böyle ahenkli, besteli sözleri dinlemeye başlar. Adı sarı, kendi sarı Her çiçekten alır arı Benim yavrum oğul balı Oğulsuzlar neyler malı Ninni yavrum ninni gibi analarımızın kulağımıza mırıldandığı ninniler, birer şiir olup bebekliğimizde sanatı tanıtan olgulardır. Türk edebiyatında çocuğa yönelik şiirlerin kökeni halk edebiyatımızdaki bilmecelere ve tekerlemelere dayanır. Çocukluğumuzda coşkuyla söylediğimiz tekerlemeler birer şiir olup bu türü sevdiren ahengi ve ritmi yüksek edebi parçalardır. Çıktım erik dalına Baktım tren yoluna Üç gemi geliyor Biri ağa Biri paşa Ortadaki Kemal Paşa4 biçimindeki oyun tekerlemeleri çocuk şiirleri içine girer. Bu tekerlemeler günümüzde de çocuklar arasında varlığını sürdürmektedir.
3 4

Ziya Gökalp, Altın Işık, İst. 1976 Nazım Hikmet, Son Şiirleri, İst. 1991, s.132

Orhan Veli, Bütün Şiirleri, İst. 1982, s.49 Yaşar Kemal, Gökyüzü Mavi Kaldı, İst. 1978, s.317

672

Materiallar

Okul öncesinde çocuklar, önceleri annelerinden ya da öğretmenlerinden dinledikleri şiirlerden hoşlanırken, şiirdeki ritmi hissettiklerinde kendileri de şiir söylemekten hoşlanmaya başlarlar. Çocuklar önce dinleyici, daha sonra da katılımcıdır. Çocuk edebiyatında şiir, çocukların dil becerilerini geliştirmelerinde sözcüklerin vurgu, ton, tonlamalarıyla gizli gücünü kavramalarında kullanılabilir. Şiir aracılığıyla dilin gücünden yararlanabilen çocuk, yaratıcı düşüncesini de gerçekleştirebilir. Okutulacak ya da ezberletilecek şiirleri seçerken çocukların sınıf, yaş, ilgi ve cinsiyetlerini göz önünde bulundurmak, belirli gün ve haftaları, kazandırılması istenen davranışları göz ardı etmemek gerekir. Küçük çocuklar kendi yaşantılarındaki konuların işlendiği şiirlerden daha çok hoşlanırlar. Ev ve aile yaşamı, doğa olayları, hayvanlar, cansız nesnelerle ilgili şiirler onlara ilginç gelir. Okul öncesi çağındaki çocuğa: Yerde misin? Gökte misin? Söyle canım, Neredesin? (Aziz Sivaslıoğlu) gibi şiirler söylenmesi gerekirken; Okul çağındaki çocuğa: Tatil bitti, yaz bitti, Oyun bitti, saz bitti. Şimdi artık okul var, Uyku bitti, naz bitti. ve Okul babaya benziyor İçeri girmek Anneye Duvarlar babaya benziyor Sıralar Anneye Kitap babaya benziyor Defter Anneye Kalem babaya benziyor Silgi Anneye Okumak babaya benziyor Yazmak Anneye Tahtaya bakmam babaya benziyor Öğretmeni dinlemem Anneye (Fazıl Hüsnü Dağlarca) biçiminde şiirler okunmalıdır. Tatil bitsin, yaz bitsin, Oyun bitsin, saz bitsin. Şimdi artık okul var, Oku gitsin, yaz gitsin. (Halil Bedii Yönetken) Pisi pisi Beyaz kedi, Pamuk kedi Nerdesin?

Şiirlerin çocuklara nasıl sunulacağı çok önemlidir. Ruh dünyasının derinliklerinde biçimlenen ve sözcüklerle adlandırılan şiir, çocuğun hayal dünyası ile eş değerdir. Şiirdeki iç ahenk her çocukta var olan ritim duygusunu besler, müzik ihtiyacını karşılar. Ancak şiirin de kendine özgü bir dili, daha doğrusu dilin özel bir kullanımı olduğu göz ardı edilmemelidir. Şairlerimiz zaman zaman çocuklara, çocuğun dünyasına yer vermişlerdir. Orhan Veli ve Cahit Sıtkı, çocukluk özleyişlerini dile getiren, şiirlerini çocuğun saf dünyasıyla birleştiren şairlerimizdendir. Çocuk, müziğe, şarkıya ve uyumlu sözcüklerden oluşan şiire oldukça ilgi duyar. Bu nedenle çocuk şiirlerinin eğitim açısından önemi hep vurgulanmıştır. Çocuklar, şiir için tükenmez bir kaynaktır. Çocuk şiirlerinde ele alınan ana duygular açısından bakıldığında pastoral ve didaktik şiir türlerinin ön plana çıktığı görülür. Bunda çocuğun eğitilmesi gereken bir varlık olarak algılanması düşüncesi yatmaktadır. Çocuklara yurt sevgisi kazandırılmasında, sevgi ve saygı duygusunun geliştirilmesinde, anadilini sevdirme ve doğru kullanma konusunda şiir bütün nesir türlerinden daha etkindir. Çocuklar için yazılan şiirlerin, çocukların ruhlarını eğitici, besleyici, onların duygu dünyasını zenginleştirici etkileri gözden uzak tutulmamalıdır. Şiir dilinde şiir bilgi aktarmak için yazılmaz. Şiir, duygulardan, düşlerden, özlemlerden oluşmuş bir üründür. Kendine özgü duygusal yoğunluğu her şiirin kendine özgü kurgulanmış bir dünyası vardır. Çocuk, hayalleri ile yaşayan ve bu hayallerini paylaşmaktan çok hoşlanan bir varlıktır. Bir şiirde: Her gün Okula giderken Annem saçımı At kuyruğu örüyor Eğer bir gün Bir atım olursa Ben de onun kuyruğunu Kız saçı öreceğim (Yalvaç Ural) gibi dile gelen çocuğun duygusu ya da : Anneler Okullara gitse Ana okullarına giderlerdi değil mi? Bizim oyunlarımıza çiçek çiçek Bizim uykularımıza su su Ne güzel karışırdı anneler. (Fazıl Hüsnü Dağlarca) diyen çocuğun hayal gücü gözardı edilmemelidir. 673

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Çocuğun düşünme ve olayları algılayış yaşı, duygularını ifade ediş biçimi, sözcük dağarcığı, dikkat süresi gibi özelliklerin, şiir seçiminde göz önünde bulundurulması gerekir. Çocuk şiirlerinde yerinde kullanılan sözcükler değişik biçimde bir araya getirilerek çocuğun hayal gücünü kamçılamakta, çok zengin bir dünya kurmakta, dilin bu gücünden yararlanabilen çocuk, yaratıcı düşüncesini geliştirebilmektedir. Yaratıcı dünyası gelişen çocuk sanatı erken tanıyıp küçük yaşta iç dünyasını dışa vuran şiir denemeleri yapmaktadır. Bu denemelerle dil sevgisi edinir, dilin zengin anlatım olanaklarını sezip zengin bir sözcük dağarcığı geliştirerek belli bir anlatım gücüne ulaşır. Sözcükleri değişik biçimlerde ilişkilendirerek de zengin ve coşkulu bir iç dünyası oluşturur. Şiir okuma çalışmaları çocuğun sesini iyi kullanma, sese şiirin özelliğine göre vurgulama ve tonlama yapma alışkanlığı kazandırarak sözlü anlatım gücünü geliştirir. İyi şiirle içli dışlı olmak, çocuğu bir süre sonra şiir denemeleri yapmaya yönlendirmektedir. Çocuğu şiir yazmaya yönlendiren etmenlerden biri de hırslanan çocuğun ben de yaparım fikrine kapılmasıdır. Bunun ilginç örnekleri vardır. Örneğin, Cahit Külebi Niksar’da daha ilkokul öğrencisi iken öğretmeninin sürekli sınıftaki bir çocuğun yazıp getirdiği şiirleri beğenip taltif etmesi sonucu, ben de yazarım düşüncesiyle şiir denemeleri yaptığını bir röportajda açıklamıştır. Benim de bu konuda hiç unutamadığım ve şiir serüvenimin başlangıcı olan ilginç bir anım vardır. 1956 yılında ilkokul 5. sınıfta idim. Öğretmenim Asım Ozan bir gün sınıfa elinde çeşitli şiir kitapları ile girdi. Sıraların üzerini boşalttırıp kendisini dinlememizi istedi. “Bugün konumuz şiir” deyip söze başladı. Şiir üzerine konuştu durdu. Sonra elindeki kitaplardan güzel şiirler okudu. Çok güzel bir ders olmuştu. Dersin sonunda “Bugün size ödev vermeyeceğim. Yalnız hepiniz evinize gidince sakin bir köşeye çekilip bu derste anlattıklarımı düşünüp, okuduğum şiirler gibi sizi ve dinleyenleri etkileyecek şiir denemeleri yapacaksınız. Hiçbir kitaba bakmayacaksınız, başka yerden herhangi bir şiir almayacaksınız, kimseden yardım istemeyeceksiniz, sadece duygularınızı, hissettiklerinizi yazacaksınız. Yazdıklarınızı yarın sınıfta okuyacağız.” deyip dersi bitirdi. O dönemlerde okul çantamız tahta bavulların küçüğü gibi tahtadan yapılmış çantalardı. Çoğumuz evimizde masa olmadığından bu çantaları masa gibi kullanır üzerinde ödevlerimizi yazardık. Eve gittiğimde arka odaya çekilip tahta çantamın üzerinde kendimce şiir denemeleri yazmaya başladım. Birkaç kâğıt yırtıp attıktan sonra ortaya 674

Menekşe ilk çiçektir Baharı müjdeleyen Bahar gelince açar Kokulu mor menekşem Menekşe bir çiçektir Ne güzel kokusu var Bahçelerin süsüdür Arı onda bal arar biçiminde iki dörtlük oluşturdum. O sırada ağabeyim odaya girdi. Ne yapıyorsun diye sorduğunda ders çalıştığımı söyledim. Üzerimde eğilip yazdıklarıma baktı. Her zaman önümde kitap, defter yanımda atlas, sözlük yayılarak ders çalışmama alışık olduğundan yadırgadı ve “Bacak kadar boyunla beni mi kandırıyorsun. Ders çalışıyorum diye şiirle uğraşıyorsun…” deyip öyle bir tokat attı ki ben bir tarafa, çantam öte tarafa yuvarlandı. Ağlayarak kaçıp odadan çıktım. Sokakta biraz oyalanıp eve döndüğümde yazdıklarımı toparlayıp çantanın içine koyup ertesi gün okula gittim. Öğretmen sıra ile herkese yazdığını okuttu. Çok kötü yazılmış şiirlere bile aferin iyi olmuş diyen öğretmenim, sıra bana geldiğinde şiirimi okuyunca hiddetle: “Ben size başka yerden almayın, kendiniz yazın demedim mi?” diye bağırınca ben de “Vallahi ben yazdım” der demez suratıma öyle bir tokat attı ki kendimi yerde buldum. Üstüne üstlük “Çık dışarı” diye sınıftan atınca ağlayarak dışarı çıktım. Teneffüste sınıf arkadaşlarım da sanki kopyacı imişim gibi dalga geçmezler mi? Bu olay üzerine kendimi kanıtlamak için ilçe kütüphanesine gidip Dertli, Karacaoğlan gibi halk şiiri kitaplarını, bulabildiğim çağdaş şairlerin kitaplarını okumaya ve onlar gibi şiir yazma çalışmalarına başladım. Kendi kendime yazdığım dörtlükleri öğretmene gösterip kendimi kanıtlamaya çalıştım. Bu çaba içinde şiir zevki edindim. Şair, şiirde kendi çocuk dünyasından izler yaşatmak yerine, kendisini çocuğun yerine koyarak ve ona onun diliyle hitap ettiği oranda başarılı olacağını gözardı etmemelidir. Çocuk şiirlerinde aranılan özelliklere bakıldığında şu hususların ön plana çıktığı görülür: * Şiirlerde duygular belli bir plan ve sırayla ele alınıp işlenmelidir. * Çocuk şiirleri kısa olmalıdır. * Betimlemeler açık ve sade olmalıdır. * Dizelerde ölçüye özen gösterilmeli, düzgün uyak sistemi olmalı ve uyum içinde yinelenmelidir. Serbest şiirse müzikaliteye ve iç ahenge önem verilmelidir. * Şiirlerde anlam açık, işlenen düşünceler yalın olmalıdır.

Materiallar

* Şiirlerde işlenen temalar yurt sevgisi, aile sevgisi, yaşama sevinci ve erdemli olmanın yanında çocuğun bireysel duygularına hitap etmelidir. * Çocuk şiirlerinde, şiirin akışını, uyumunu bozan sözcükler bulunmamalıdır. Çocuklar için yazılmış şiirlerin de kendi içinde çeşitlendiği görülmektedir. Bunlar; Tekerlemeler, Müzikli şiirler, Resimli şiirler, Öykülü şiirler, Nükteli şiirler biçiminde gruplanabilir. Dağlarca’nın Çocuk ve Allah’ı Gerçek sanat eseri ilk bakışta özünü kavratmaz. Onlarda ilk bakışta sezilemeyen bir giz, bir güzellik vardır. Bu güzelliğe eren sanatçılar azdır bizde. Çıkışı hece şiirinin olanaklarını yitirdiği bir döneme rastlayan Dağlarca bu güzelliğe eren sanatçılardan biridir. Çocuk, Allah, kozmik evren ve kişi benliği arasındaki ilişkileri en güzel imgelerle betimleyen Dağlarca, Tanzimat’tan beri şiirimizin en verimli sanatçısı olmuş, ilk yazdığı şiirlerinde bile kendine özgü ayrı bir söyleyişi olduğunu sezdirmiştir. Dağlarca, yeni şiir eylemine karşı koymamış, ama aldırmamıştır da ona. Yeni şiir somutlaşırken, o kendi şiirini daha da soyutlaştırmaya gitmiş, yeni şiir girdiği akıl çizgisini sürdürürken de daha sezgici olmuş ve şiirimizin genel gelişim çizgisi içinde hep karşı kutupta yer almıştır. En ilginç özelliği doğa ve gerçeküstünü aşmak, yaradılışın düğümlerini çözmek, evrenin gizlerini vermeye çalışmak ve düşten gerçeğe, gerçekten düşe uzanmak istemi olan Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın çocuk ruhunu, çocuğun mistik sezgilerini en iyi biçimde anlayıp şiirleştirdiği Çocuk ve Allah adlı eseri çocuk edebiyatı açısından en önemli kaynaklardandır. 1935-1939 yılları arasında kaleme aldığı bu kitapta çocuğa seslenen, onları yönlendirmeyi amaçlayan şiirlerin yanı sıra çocukların ruh dünyasından yola çıkan gizemli, dinî söylemler de ağır basar. Şükrolsun Allaha ki otlar çıkar topraklarda , Dağlara yıldızlar gece inmeden. Gemiler kalbe verir enginleri Bir uyku içindedir karanlıklarda beden5 söyleyişlerinde görülen gizemli ve dinî havanın 70’li yıllardan sonra yerini toplumcu iletiler ve dünya ülkelerinin çocuklarının acıları alır. Çocuk ve Allah’ta şair, çocuk ve Allah temleri üzerinde halka halka genişleyen bir bütünlük görüşünü tam anlamıyla yansıtmış, tüm şiirlerinde mağara devri adamlarından modern kişiye dek kişioğlunun iç ve dış evrenini çok yönlü davranış ve çatışmasıyla işlemiştir. Dağlarca’nın şiirinin bu parlak başlangıcında çocuk dünyayı sorgulamaya,
5

kavramaya çalışmış, öte yandan dünyanın ve fizikötesinin sorunları çocuğun bakış açısından ele alınmış, sık sık çocukluk anıları sergilenmiştir. Çocuk ve Allah’taki ana duygular çocuk, Allah, gece, karanlık, öte düşünce, korku ve ölümdür. İnsanoğlu çağlar boyunca gece yıldızlara bakarken görünen varlığın ötesinde başka bir evren olduğunu düşlemiş, öte düşüncesi ve özlemin oluşumunda yıldızların büyük etkisi olmuştur. Aynı duyguları kendi içinde duyan Dağlarca: O kadar hülya edeceğim Artık burada mevcut olmayacağım demiş; Havalarda büyük misafirlikler dolaşıyor Korkuyorum değerken karanlığın hayatına diyerek de korku ve karışık varlık ötesi duyguyu çok etkin bir dille anlatmıştır. Gece Gökleri şiirinde: Parlıyor büyük sembol ve ölümün arması Meçhul burçlarda aydınlık Talihin muhteşem iskeleti Daha uzun daha açık diyen Dağlarca, kozmik evrenle kişi benliği arasındaki ilgiyi ilginç ve güzel bir biçimde yakalamıştır. Konuşmalarının birinde “Çocukluk benim kimliğimdir.” diyen Dağlarca, bir şiirinde: Ağlamak isterim bir daha dönmeyeceğim çocukluğuma” deyip çocuk dünyasının her yönünü şiirlerinde işlemiştir. Bir şiirinde: “Kargalar sakın anneme söylemeyin Bugün toplar atılırken evden kaçıp Harbiye nezaretine gideceğim Söylemezseniz size macun alırım Simit alırım, horoz şekeri alırım.” diyen Orhan Veli’den ayrı bir yol izlemiştir. Onun: Üfleme bana anneciğim korkuyorum Dua edip, geceleri, Hastayım ama ne kadar güzel Gidiyor yüzer gibi, Vücudumun bir yeri. Niçin böyle örtmüşler üstümü Çok muntazam, ki bana hüzün verir. Ağarırken uzak rüzgârlar içinde Oyuncaklar gibi şehir. Gözlerim örtük fakat yüzümle görüyorum Ağlıyorsun, nur gibi. Beraber duyuyoruz yavaş ve tenha Duvardaki resimlerle, nasibi. Anneciğim büyüyorum ben şimdi, Büyüyor göllerde kamış, Fakat değnekten atım nerde Kardeşim su versin ona, susamış. 675

Fazıl Hüsnü Dağlarca, Çocuk ve Allah, İst. 1966, s.102

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

şiirini okuyan her yetişkin kendini çocuğun yerine koyar, çocuklukta geçirdiği hastalıkları anımsar, kendini çocuk görür. Şairin gücü de buradadır. Çocuk ve Allah, 12 bölüm içinde 198 şiirden oluşmuştur. Bu bölümler ve her bölüm içindeki şiir sayısı da: 1. Bu Eller Miydi 12 şiir, 2. Vücudu Yaratmak 13 şiir, 3. Boş Vakitler 22 şiir, 4. Saklambaç 29 şiir, 5. Bir Ülke 11 şiir, 6. Büst 6 şiir, 7. Şekil 6 şiir, 8. Geceye Karşı Müdafaa 14 şiir, 9. Hep Aynı Gök Altında 12 şiir, 10. Yaşadıktan Sonra 18 şiir, 11. Bir Ölüden Haber 31 şiir, 12. Talih Açıklığı 24 şiir’dir. Yalnız sekizinci bölüm olan Geceye Karşı Müdafaa’da 14 şiir tek başlık altında toplanmıştır. Tenha, Veraset, İnkâr vb. şiirlerin hiçbir dizesinde adı bile geçmeyen başlıklar başlı başına bir şiirdir. Şiirin özetidir sanki. Zaten Dağlarca’nın en ilginç yönü şiirlerine ad vermesidir. Çocuk ve Allah’taki 198 şiirin 112’sinin başlığının ne şiirin içinde bir dize ne de bir sözcük olması bu yargıyı doğrulamaktadır. Şiirlerinde Cahit Külebi, Gülten Akın ve birçok şair gibi Dağlarca da yinelemelerden çok yararlanmıştır. Örneğin Çocuk ve Allah’taki 198 şiirin 45’inde dize yinelemesi, 56’sında da sözcük yinelemesi vardır. Yani 198 şiirin 101’inde yineleme bulunmaktadır. Sen büyüdüğün vakit çocuğum Yine çiçekler açacak dallarda Dallarda açan çiçekler gibi Yine çucuklar uyuyacak masallarda Sen büyüdüğün vakit çocuğum Yine uykular havuzda dibe çökecek Havuzlarda kaybolan uykular gibi Yine çocuklar mektebe gidecek dörtlüklerinde olduğu gibi yinelemede dize, bazı şiirlerde ilk dize, bazı şiirlerde gelişigüzel bir dize, bazılarında da son dizedir. Sözcük yinelemesi ise daha aşırıdır. Örneğin: Görmek bir kör gibi içinden görmek, Ellere değen manzaraları. Ve yine bir kör gibi ellerle yoklamak Görmek çiçekleri, görmek baharı. Buraya bir dörtlüğünü aldığımız Görmek adlı şiirinde görmek sözcüğü 17 kez yinelenmiştir. Çocuk ve Allah’taki 198 şiirin 181 tanesini dörtlüklerle yazan Dağlarca vezin kaygısı gütme676

miş ama uyaklardan da bir türlü kurtulamamıştır. Bu kitabında uyaksız bir şiiri bile bulunmayan şairin dörtlüklerindeki uyaklar ya birinci ve dördünce dizeler kendi, ikinci ile üçüncü dizeler de kendi arasında uyaklı,; ya ikinci ile üçüncü dizeler serbest, bir ve dördüncü dizeler kendi arasında uyaklıdır. Çocuk ve Allah’taki 198 şiirin ancak 17’sinde biçim değişikliği yapan şair daha sonraki kitaplarında biçimi iyice bozmuştur. Dağlarca, Arapça, Uzak karanlıklarda Siyah ve lamba sönmüş gibi… uzar. Ve çocuk kalbimizi matemiyle kaplardı Meçhul ölülere ait mezarlar dörtlüğünde görüldüğü gibi kesmelere az yer vermiş; Sen vardın benim altın saçlarımda: -Göklerden uzanan salkımVe senin altın saçlarında ben var olacağım. dörtlüğündeki gibi ayraçlardan da yararlanmıştır. “Ki” ve “ve” bağlaçlarını çok kullanan Dağlarca, Çocuk ve Allah’ta “Çocuk”, “Allah”, “Gece” sözcüklerinde ısrar etmiş, anahtar sözcük olarak kullanmıştır onları. Dağlarca Çocuk ve Allah’ta usla yetinmeyip onu aşmıştır. Karanlık ve aydınlığı, geçmişle geleceği bir birine karışan bulut kümeleri gibi yoğurmuş, birçok yönleri karanlık, kapalı bir anlatış ve dağınık bir şiir örgüsü içinde zengin imgelerle dile getirilen masalımsı bir dünya yaratmıştır. Dağlarca’nın çocuklar için yazdığı kitapların her biri birer başyapıt olarak değerlendirilebilir. “Dağlarca Çocuklarda” dizisinde topladığı bir balina ile bir mandalinanın sıcak dostluğunun anlatıldığı Balina ile Mandalina; aynı serinin ikinci kitabı olarak gördüğümüz ve Türk Dili’nin kendine özgü olanaklarını gösterdiği Yaramaz Sözcükler”; Yeryüzü Çocukları diye adlandırdığı Başparmak ve daha sonra aynı serinin ikinci kitabı olarak yayımladığı Gösterme Parmak; yine bu serinin üçüncü kitabı olarak yayımladığı Orta Parmak; dördüncü kitabı olarak yayımladığı yüzük parmağı ve aynı serinin son kitabı olarak sunduğu Serçe Parmak evrensel çocukluğun tadını verdiği ilginç eseridir. Gülmek, gülümsetmek, çocukların afacanlığına göz gerdirmek için çok tatlı bir çalışma olarak yorumladığı Cin ile Cincik, güncel bir konunun işlendiği, Türk lirasının değerini koruyamayıp yabancı paralar karşısında yenilgiye uğramasının çocukları nasıl etkilediğini vurguladığı Dolar Biriktiren Çocuk; okula başlayan yavrunun izlenimlerini sergilediği Okulumu !’deki; aynı serinin ikinci kitabı olup öğrencinin

Materiallar

Atatürk sevgisini yaşamasını vurguladığı Okulumu 2’deki – Kanatlarda; kalem tutmasını, düzgün yazı yazmasını bilen çocuklara sunduğu ve yeryüzünü yakınlaştırma ereği güden Okulumuz 3’teki şiirler çocuklara şiir zevkini aşılayan ender örneklerle doludur.

Çocuklar bu kitaplardan Türkçe’nin en güzelini, masalların en şiircesini öğrenir. Şairin şaşırtan güzellikteki hayal gücü onlara hayal kurmanın en iyi örneklerini sunar.

FAZIL HÜSNÜ DAĞLARCA’DAN ÖRNEKLER ÇOCUK KUŞ Bir kuştu, Allı allı bir kuş. Her tüyüne bir çiçek bağladılar Uçmadı o. Bir kuştu, Mavili mavili bir kuş. Her tüyüne bir boncuk bağladılar Uçmadı o. Bir kuştu, Yeşilli yeşilli bir kuş Her tüyüne bir çocuk kordelası bağladılar Uçtu o. Fazıl Hüsnü DAĞLARCA YILDIZLAR OYUNU Yıldızlar neye yarar Geceyi süslemeye. Yıldızlar neye yarar Büyümesine Bütün bitkilerin. Yıldızlar neye yarar Yol göstermeye Karanlık basar basmaz. Yıldızlar neye yarar Çocukların uyumasına Fazıl Hüsnü DAĞLARCA (Balina ile Mandalina)

ŞAŞKINLIK İrkildi Yok dedi yaşlı adam Nedir bu karışmalar Yazılan değişir miymiş Kendi kendine Gelir miymiş burasına orası Sus duymasın kimse Yanlış anımsıyorum besbelli ben Sus işitmesin kimse Sözcükler Yer değiştirir miymiş Fazıl Hüsnü DAĞLARCA (Yaramaz Sözcükler)

YARISI İlk yoklamayı yapıyordu öğretmen Çocuklar Sesleri pırıl pırıl Sesleri sanki güneş Çığrışıyorlardı Adlarını duyar duymaz -Tuğrul -Burda -Korkut -Burda -Turan -Burda Sürdürdü öğretmen gülerek -Cincik Karşılık verdi bizimki -Yarısı burada Fazıl Hüsnü DAĞLARCA (Cincik)

677

 

AZERBAYCANLI ŞAİR NEBİ XEZRİ’NİN ŞİİRLERİNDE ÇOCUK VE GELECEK NESİL ALGILAMASI
Yrd. Doç. Dr. Mitat DURMUŞ
Kafkas Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Kars / TÜRKİYE mithat.durmus@gmail.com THE PERCEPTION OF CHILD AND NEXT GENERATION IN AZERBAIJAN POET NEBI XEZRI’S POETRY ABSTRACT In the report which is about what the message is attempted to convey to the child as a reader, how the poet conveys it, the field of Azerbaijan how the conception of “child” is described in the poems of Nebi Xezri who is one of the most important figure in Turkish literature, what the literary man expects from the child and also the components reflected to the literary text from life adventure of poet will be discussed. Key Words: Nebi Xezri, Azerbaijan, Turkish World of Literature, Child Literature

"Arifler yanında, söz meclisinde Şe’r çelengini alabileydim, Senet dünyasının üfüqlerinde Yükselib qol-qanad çalabileydim."1 Çağdaş Azerbaycan şiirinin orta nesline mensup, çağdaşları arasında hayata bakışı, gerçekçiliği, poetik şahsiyeti, romantik-felsefi tefekküre meyli, kendine mahsus sanatkârlık üslubu ile farklılık gösteren şairlerden biri de Nebi Xezri’dir. Nebi Xezri, edebiyat sahasına çıktığı günden itibaren kudretli bir edebi muhitte yetişmiş ve poetik istidadı neticesinde bu edebî çevreye çok çabuk nüfuz etmiştir. Samed Vurgun, Süleyman Rüstem, Resul Rıza, Memmed Rahim, Osman Sarıvelli, Ehmed Cemil... gibi tecrübeli şairler içerisinde onlarla birlikte kendisinin de ifadesiyle "narahatlığ yoluna" 2 çıkmış, Gabil, Eliağa Gürçaylı, Cabir Novruz, Söhrab Tahir, Xelil Rıza Ulutürk, Eli Kerim, Refik Zeka, Mehmet Arslan, Bahtiyar Vahabzade, Tofiq Bayram... gibi yaşıtları içerisinde kısa bir zaman sonra fark edilmeye başlamıştır. Nebi Xezri’nin şiir ve poemaları Azerbaycan Edebiyatında parlak sayfaları teşkil eder. Dağıstan’lı şair Resul Hemzetov’un ifadesi ile: "Nebi’nin özünün ve poeziyasının taleyi onun veteninin, xelginin, neslinin taleyi ile üzvi suretde bağlıdır."3 Azerbaycan sahası Türk edebiyatı tarihinde Nebi Xezri’nin ilk şiirinin 05 Aralık 1940 tarihin1 2 3

de "Azerbaycan Pioneri" gazetesinde çıktığı ifade edilmektedir. Ancak 24 Ekim 1995 tarihinde, Nebi Xezri ile yaptığımız söyleşide ilk şiirini bu tarihten daha önceki yıllarda (yaklaşık 1934’te) yayınladığını öğreniyoruz. Şair, ilk şiirini nasıl yazdığını şöyle bir hatıra ile anlatmıştı:
"Menim ilk şe’rim Divar Qezeti’nde çıxdı. İlkokul dördüncü qursda oxurken müellimimiz herkese böyüyende ne olmax istediyini soruşurdu. Çoğu şöför olacağını söyledi, bir qaçı da mehendis, müellim, doxdur, olacağını söyledi. Men "şair olacağım" dedim. Müellim buna çox qaqqıldadı: - Baxın, baxın, şaire baxın!... dedikçe arxadaşlarımın qaqqıltıları daha da artdı. Men ise içimden : "Men şair olacağım" diye feryad edirdim. O gün öve keldim, baxdım anam çox sevdiyim sacda çörek (ekmek) yapır. Mene: - Oğlum gel çörek ye!... dedi. Men çörek yemedim ve övün damına çıxıb asimanda ulduzlar çıxana dek ağladım. Bu menim çox ağırıma getmişdi. O gün bele bir şe’r yazdım. Tekçe iki misrasını xatırlayabilirem: "Güneş sen bizim elden qeçende ne görürsen? Men nur saçıram, feqet nuru sizin torpaxdan alıram."

Nebi Xezri, Seçilmiş Eserler 4 Ciltde, 1. C., Yazıcı, Bakû 1983, s.26 Nebi Xezri, “Senet Edebi Narahatlıqdır”, Ulduz Jurnalı, No:5, 1968, s.52 Resul Hemzetov, “Dostum Nebi Xezri Haqqında Söz”, Nebi Xezri, Seçilmiş Eserler 2 Ciltde, 2. C., Gençlik, Bakû 1974, s.243

Güneşe nur vermenin idealleri ile dolu, bütün insanlığa gönlünü açan şair Nebi Xezri, yayımlanan, ilk şiirini II. Dünya Savaşı yıllarında yazar. Fakat onun asıl edebiyat sahnesine çıkışı savaştan sonraki yıllara rastlar. 1940–1950 yılları arasındaki gazete ve dergileri incelediğimizde genç şairler silsilesi içinde Nebi Babayev ismiyle de karşılaşırız. Nebi Babayev, 1958 yılından sonraki dönemde Nebi Xezri imzasını kullanır. Bu tarih, Nebi Xezri’nin şiir vadisinde istidadını artık is  

678

Materiallar

patladığı bir dönemdir. İlk şiirlerindeki siyasi söylem heyecanının insanlık adına sevgi ve muhabbetin inkişafı şeklinde tecelli ettiği görülür. 1958’den sonraki şiirlerinde "Xezri" soyadını kullanması adeta bu inkişafın bir neticesidir. "Xezri" ismi, Azerbaycan Türklerinin anlayışında kızgın güneşli odları diyarına serinlik getiren ve böylece bunaltıcı havayı temizleyen rüzgârı temsil eder. Coğrafi anlamda da Abşeron Yarımadası’ndan esen şiddetli rüzgârdır. Şairin, denize tutkunluğu ve denizin fenomenolojik çağrışımları bütün yönleriyle Nebi Xezri’nin poetikasını biçimlendirir. Şairin sahilden denize esen rüzgâr anlamındaki "Gilavar" ismini değil de "Xezri" ismini seçmiş olması hakikaten dikkati çekicidir. Şiirlerinin ilham kaynağı durumundaki Hazar Denizi bu bakımdan son derece önemlidir. Onda derinlik, saflık, sadakat, derinleştikçe ulvileşen muhabbet, coşku ve heyecan sembolleştirilmiştir. Onun sanat hayatı ve tercih ettiği isim hakkında şair Ehmed Cemil şunları kaydetmektedir:
"Nebi Xezri ilk şe’rlerini muharibe illerinde neşretmiştir. Lakin onun esas yaradıcılıq inkişafı muharibeden sonraki illere tesadüf edir. Hemin illerde Azerbaycan Edebiyatı’nda hususi ile Azerbaycan poeziyasında (şiirinde) ümit veren istidatlı yeni genç quvvelerin nefesi daha aydın duyulmağa başlayırdı. Qırxıncı ve ellinci illerin gazete ve jurnallarını vereqleyenler o dövrün istidatlı genç şairleri sırasında Nebi Babayev’in imzasına da tez-tez rast gelerler. 1958-ci ilde Xezri texellüsünü (mahlasını) götüren şair sonralar şe’rlerini Nebi Xezri imzası ile neşr ettirmeye başlamlıştır. Xezri, Azerbaycanlıların anlayışında, qızmar güneşli odlar diyarına serinlik getirib, boğanaq havanı temizleyen güçlü şimal küleyidir. Mene ele gelir ki, bu ad, şairin yaradıcılıq meyillerini, daxili heyecan ve duyqularını obrazlı ifade eden en düzgün addır. O, şe’rimize teze bir külek kimi esip geldi ve özü ile teze nağmeler getirdi."4

övgü dolu şiirler özelliği gösteren metinlerde derin bir sevgi hissedilmez. Yüzeysel bir coşkunluk ve sevgi dikkati çeker. Bu dönem şiirleri, bir bakıma sadece, istenilene cevap vermek şeklinde vücut bulmuş eserlerdir. Şairin ilk şiir kitabı olan "Çiçeklenen Arzular" (1950) dönem tarafından "çiçeklenmesi istenen arzuların" ifadesidir. Moskova’ya, Lenin’e, Stalin’e, Komünist Partisi’ne,... hitaben yazılan şiirlerde her ne kadar övgülü söylemler kullanılmışsa da Marksist Felsefe’nin düşünce dünyası şiirlerin muhtevasında görülmemiştir. Şairin gerek ilk ve ortaokul yıllarında aldığı eğitim, gerekse yüksek öğretimde edindiği şair ve yazar arkadaşları, dönemin de istemine bağlı olarak, onu, siyasi anlatımlara iter. "Pioner Mektepleri" denilen Bolşevik yönetiminin eğitim kurumlarında ilk ve orta öğrenimini tamamlayan Nebi Xezri, edebiyat dünyasına "Maksim Gorki Üniversitesine" gittikten sonra atılır. 1949 yılında üniversiteye girer, bir yıl sonra, 1950’de ilk şiir kitabı "Çiçeklenen Arzular"ı yayımlar. Kitap içerisinde yer alan şiirler, şairin geçtiği hayat yolunun numunelerini sunar. Azerbaycan sahası Türk şiirinin zirvesi kabul edilen Samed Vurgun’dan ders alan Nebi Xezri, Dağıstan’ın ünlü şairi Resul Hemzetov ve Rus edebiyatının tanınmış simalarından Yegor İsayev ile Maksim Gorki Üniversitesinde tanışır ve bunlarla yakın arkadaşlık bağları kurar. Resul Hemzetov "Dostum Nebi Xezri Haqqında Söz" isimli makalesinde bunu şu cümlelerle anlatır:
"Biz onunla birlikte Maksim Gorki Adına Edebiyat İnstitutunun telebesi olmuşuq. O vaxt Nebi boylu-buxunlu, yaraşıqlı, genç lirik bir şair idi; onun teze sesi, teravetli poeziyası umumi sanat nehrimize qovuşan yeni bir çeşme, yeni bir axın kimi ele o zamandan şe’r heveskarlarının diqqetini celb etmeye başlamışdı. Yaxşı yadımdadır, bir defe Nebi ile birlikte, Moskova’da telebe olarken hem onun (bele hesab edirem ki), hem de menim müellimim, vetenimizin evezsiz oğlu Azerbaycan Sovet poeziyasının övladı ve atası Samed Viurgun’un görüşüne getmiştik. Bizi bir yerde gören Vurgun özüne maxsus merdanelik ve alicenablıqla mene dedi: ’Yaxşı şairle, yaxşı insanla dostluq edirsen, Resul’. Men çox şadam ki, bizim bu gözel dostluğumuz indi de davam etmektedir. Heyatımda ele hâllar olup ki özüme dost sandığım adamların çoxu meni me’yus edip, feqet Nebi’nin ne şexsiyetinde, ne de poeziyasında heç vaxt ümitsizliğe uğramamışam!"6
6

İsmi ile poetikası arasında birliktelik gösteren sanatkâr için, Maksim Gorki Üniversitesi’nde arkadaşı Yegor İsayev ise, şunları kaydetmektedir: "Nebi Xezri öz adındaki "Xezri" sözünün menasına sadıqdır." 5 Azerbaycan sahası Türk edebiyatının, şiir vadisinde, 1940 sonrası nesline mensup olan Nebi Xezri, ilk şiirlerinde, Bolşevik İhtilali’nden gelen sanat telakkisine bağlıdır. Komünizme, Komünist Partisi’ne, dönemin yönetimine karşı coşkun bir heyecanla söylenmiş ve
4

Ehmed Cemil, “Yeni Gelebeler Arzusu İle”, Azerbaycan Kommunisti Qezeti, No:8, 1973, s.93 5 Yegor İsayev, “Qardaşlıq Duyğuları”, Edebiyyat ve İncesenet Qezeti, 14 Dekabr 1984, s.4

Resul Hemzetov, ““Dostum Nebi Xezri Haqqında Söz”, Nebi Xezri, Seçilmiş Eserler 2 Ciltde, 2. C., Gençlik, Bakû 1974, s.243

679

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Samed Vurgun’un takdir cümlelerine mazhar olan Nebi Xezri, şiirden şiire, kitaptan kitaba derinleşen bir şairdir. Şiirlerinin merkezine insanı yerleştiren şair, her bir şiirinde insanı manevi dünyalar iklimine çekmek arzusundadır. Ona göre edebiyat, insan severliktir. Her şey insan namına ve her şey insan içindir. 1971 yılında yazdığı "Edebiyatın İlham Çeşmesi" isimli makalesinde edebiyatın insanla doğduğunu ve insanla yüceldiğini ifade eder: "Edebiyatın edebi mevzusu insandır. İnsanla doğulan edebiyyat insanla da ucalmıştır"7 Küçük yaşlarında annesi Perihanım’dan dinlediği ninniler, türküler, masallar ve halk hikâyelerinin etkisi ile halka ve halk edebiyatına karşı büyük bir ilgi gösteren Nebi Xezri, sanatına halk şiirini davet eder. Neriman Haciyeva’nın bu konudaki görüşleri oldukça isabetlidir: "Halq poeziyası hele uşaqlıqdan Nebi Xezri’nin qelbinde yuva salmışdır. Şair doğma Xırdalan’da kend adamlarının gündelik heyatına, meişetine daxil olmuş mahnılardan, dastanlardan, bayatı ve laylaylardan behrelenmişdir. Ele buna göredir ki, onun şe’rleri xalqın duyqularını ahengdarlıqla ifade eden mahnılara çevirir."8 Rus şairi Shandor Petefi’nin 100. ölüm yıldönümü dolayısıyla 1949 yılında "Böyük İnqılabcı Şair" isimli makalesini yazan Nebi Xezri, halk şiirine bakışını şöyle dile getirir. (Makalenin yazıldığı tarihe dikkat edilmesini isteriz. Çünkü bu tarih, Nebi Xezri’nin edebiyat sahnesine yeni çıktığı ve henüz kitap halinde şiirlerini bastırmadığı bir dönemdir.): “‘Heç ne deyirler, desinler. Esil Poeziya halq poeziyasıdır. Onu rehber tutmaq lazımdır.’”9 Halk şiirinin iklimini mısralarına taşıyan Nebi Xezri, gençlik yıllarından tutun da olgunluk dönemine varıncaya dek daima bu poetik anlayışın yamaçlarında dolaşır. Tofiq Haciyev, halk şiirinden esintiler getiren Nebi Xezri’nin şiirinde estetik bakımdan daha derin manaların ifade edildiğini söyler: "Nebi’nin senetkarlaığı xususiyetlerinden danışarken halq edebiyatı ile eleqesini unutmaq olmaz. O halk yaradıcılıqına yaxşı beledir ve ondan orijinal şekilde behrelenir. Qoşma, geraylı, ve bayatılar üçün seciyevi olan sadeliyin estetikası, sadelikde derinlik meyarı onun şe’rlerinde aydınca görünür."10
7 8 9 10

Nebi Xezri, “Edebiyyatın İlham Çesmesi”, Kommunist Qezeti, 27 İyun 1971 Nermin Hacıyeva, “Arzulardan Üreklere”, Ulduz Jurnalı, No:4317, İyun 1994 Nebi Babayev, “Böyük İnglabcı Şair”, Edebiyyat ve İncesenet Qezeti, 5 Avgust 1949 Tofiq Hacıyev, “Ressam Şair”, Kommunist Qezeti, 10 İyul 1973

Sanatın, halka, edebî zevk unsurunu tattırma noktasında faydalı olması gerektiğine inanan Nebi Xezri, halk hayatını da sanatın zenginlik kaynağı olarak değerlendirir. Ferdî âleminde hissettiği bütün yönelişleri halkla paylaşmak, onun derdini kendi gönül derdi ile birleştirip sunmak Nebi Xezri şiirinin esasıdır. "Güneşin Bacısı", "İki Xezer", "Sumqayıt Sehifeleri", "Menin Babam Baxan Dağlar, "Kiçik Tepe", "Salatın", "İnam", "Temiz Ürek", gibi poemalarında bu hissedişin yansımaları görülür. 1963 yılında yazdığı "Xelqilik, Partiyalılıq Senet ve Edebiyatımızın Mehenk Daşıdır" isimli makalesinde, şiirde yeniliğin, halk hayatından kaynaklanan ve insan karakterlerini her dem yeniden açmakla mümkün olacağını söyler. "Senet; narahatlıq, axtarış, xelq heyatına üzvi suretde bağlılıq teleb edir. Xalq heyatının zenginlikleri heyatda yaranan yenilikler senetin qıda menbeyidir. Yenilik yalnız formada deyil. O birinci növbede mazmunda, senetkarın heyata münasibetinde, insan karakterlerinin yeni sayfalarını açmaqda, keşf etmektedir." 11 Bu bakımdan Nebi Xezri’nin şiirlerinde genel mevzular insan, sevgi, tabiat, ıstırap ve yücelere vurgunluk şeklinde kendini gösterir. Halk şiirinin düşünce dünyasını, divan şiirinin anlatım üslubunu, Rus ve batı şiirinden gelen şekil ve muhteva hususiyetlerini bir potada eriterek, şahsına özgü bir edebî anlayışın oluşmasını sağlayan Nebi Xezri, sanatını insana amade eder. Bu sebepten dolayıdır ki, onun şiirlerinde ovalar, göller, ağaçlar, dağlar ve denizler insanlar gibi canlı ve ölmezdirler. Hayatının hemen tamamına yakınını Bakû’de geçiren şairin, şiirlerinde denizin çok ayrı bir yeri vardır. Bu temaya şairin ruh dünyasının fanomenlerini çağrıştıran, mavi, dağ, zirve, çınar ve gökyüzü gibi unsurlar da katılır. Yüceliklere gönlünü veren şairin, doğduğu yer olan Xırdalan’dan başlayan ve zamanla genişleyen, ufuk çizgisini daima kovalayan bir anlatımı kendisine esas kabul ettiğini görürüz. Öyle ki, onun şiirinde vatan duygusu bahçedeki çınar ağacından başlayıp, yüceliklere gönül vermenin bir neticesi olarak, Güney Azerbaycan’a, Özbekistan’a, Kazakistan’a, Kırgızistan’a, Başkırdistan’a, Türkistan’a dek uzayıp gider. Mısralar daima güneşi kovalayan süvariler gibidir. Güneş bir vatan parçasında doğarken diğer bir vatan parçasının mahmurluğunu taşımaktadır üzerinde. "Uca bayrağı uca tutarlar" 12 diyen Nebi Xezri, yüce tuttuğu sanat bayrağını halk dilinin söylemleriyle vatan semalarında dolaştırır. Özellikle 1969-1980 yılları ara11 12

Nebi Xezri, “Xelqilik, Partiyalılıq, Senet ve Edebiyyatın Mehenk Daşıdır”, Azerbaycan Jurnalı, No:5, s.6 Nebi Xezri, “Edebiyyatın İlham Çeşmesi”, Kommunist Qezeti, 27 İyun 1971

680

Materiallar

sındaki şiirlerinde milli romantik duyuşun hissedilir derecede arttığı görülür.13 1970-1973 yılları arasında yazdığı ve milli kaynakları modern çağın beğenisine sunduğu "Efsaneli Yuxular" isimli poeması Dede Korkut Hikayelerinin yeniden şiir sanatına çekilmesidir. 1989 yılında yazılan "Torpaq Sene And İçirem" isimli şiir kitabı toprağa içilen andın, vatan muhabbetini dile getiren mısralarla doludur. 1992 yılında yazılan "Peyğamber" isimli poema, millî ve dinî yönelişlerin zirveye ulaştığı bir tarihi kesiti gösterir. 1996 yılında yazdığı "Esrin Qanlı Lalesi" isimli şiir kitabı Karabağ katliamlarını, Güney Azerbaycan Türklerinin çileli hayatını ve bunların bir sanatkâr dünyasındaki etkisini dile getirir. Nebi Xezri, ilk şiirlerinden son şiirine gelinceye dek hiç bir zaman karanlıkla selamlaşmamıştır. Onun şiirlerinde ıstırabın ve karanlığın dahi güzel yanları yakalanmıştır. İnsan iradesinin çilelerle olgunluk kazandığına inanan şair, dertsiz insanları yarım insan kabul eder. "Tanrı, derd çekmeye sebr, dözüm ver, Heyatın yolları qışdır, borandır. Derdliler dünyada yarım peyğamber, Dertsizler dünyada yarım insandır." (Qem Defteri, s.71) *** Nebi Xezri'nin şiirlerinde çocuk, çocukluğa duyulan özlem, çocuk ruhu, ölen çocuklarına karşı duyduğu sevginin ıstırap halinde aksedişi, çocukça hayallerin saflık ve sadakatle birleştirilmesi... gibi konular sıkça kullanılan temalardandır. Dört yaşındayken ölen oğlu Elekber, onun için insanlık semasının bir yıldızıydı: "Her ömür güneşdir ulduz yanında, Bunu duyacaqsan böyüyende sen. Beşer heyatının asimanında Hele sen özün de ulduz kimisen." (Seçilmiş Eserler 4 Ciltde 2.C. ,s.107) Nebi Xezri, gökyüzünden düşen yıldızları ömür çınarından dökülen yapraklar gibi değerlendirir. Henüz oğlu Elekber'in acısı bitmeden iki yaşındaki kızı Lâle'nin acısı ile tanışan şair, sanat hayatının ıstıraplarla geçecek olan sayfalarına da merhaba demiş olur. "Oğlum ve Ulduzlar" adlı şiirinde, oğlunu güneşe ve yıldızlara benzetir. Gündüz güneşle, gece yıldızlarla birlikte olan
13

şair, acısını tabiat hadiselerinin devamlılığı ile güzelleştirip, sevgisini tabiatla yaşamaya çalışır: "Sen yene baxırsan sakit, qayqısız, Yere de, göye de, oğlum, gereksen. Bu gün qoy üstüne nur sepsin ulduz, Sabah sen ulduza nur vereceksen." (Seçilmiş Eserler 4 Ciltde, 2.C., s.107) Her ne kadar tabiatla sembolize ederek anlattığı oğlunun acısını duyurmak istemese de, o, evladının bir gün büyüyüp sevdalanacağını düşündükçe içten içe kahırlanmaktadır. Oğlunu, kendisinin adını yaşatacak, toplumun devamlılığına katkıda bulunacak kahraman olarak görmesi bu ıstırabını daha da artırmaktadır. "Muhabbet" mefhumunu şiirinin mihenk taşı yapan şair, oğlunun ölümünü, dünyada sevecek bir yüreğin azalması olarak görür. Bu bakımdan o, ölüm karşısında çığlık atmaktan ziyade, çocuk dünyasının saflığını, lirizmini şiirine taşımayı amaç edinir. Arif Abdullazade, 1974 yılında Nebi Xezri şiirinin genel özelliklerini anlatan makalesinde bunu şöyle ifade eder: "Hayatdan çox vaxtsız köçmüş eziz adamlarını bir daha göre, seslerini bir daha eşide bilmeyeceyi, saçlarını oxşamaqdan ömürlük mahrum olduğu iki balasını itirmekden doğan ata ağrılarını son derece samimi, şairane ve derin hislerle ifade etdiği zaman da bu lirika yene hemin xususiyyetini qoruyub saxlayır: "Axı sen böyüyüb boy atmalıydın Ömrünle atanı yaşatmalıydın. Axı, sen sevecek, Sevilecekdin, Kimse deyecek: qurbanın olum. Ele ki, dünyadan Köçünü çekdin, Dünyadan bir sevgi azaldı oğlum."14 Çocuklarının ölümünden sonra gönül teli çocuk ruhu kadar hassas olan Nebi Xezri, gerek hayatta olan çocukları ve torunları için yazdığı şiirlerinde gerekse "pioner" adı verilen genç nesil hakkında yazdığı şiirlerinde bu hassas ruhu dile getirir. "Kepenek", "Benövşe", "Bahar Menem", "Baqda Axşam", "Aq şanı", "Deniz Niye Daşmayır", "İki Nergiz"... gibi şiirlerinde çocuksu söylemlerin izlerini görürüz. 1959 yılında yazdığı "Deniz Niye Daşmayır" şiirinde çocuk ruhunun munis dünyası anlatılmış olur: "Heç bilmirem nedendir Aqlıma sıqışmayır, Bu geder adam çimir, Deniz niye daşmayır." (Seçilmiş Eserler 4 Ciltde, 1.C., s.370)
14

Geniş bilgi için bkz.: Nermin Hacıyeva, Men İnsan Övladı Torpaq Oğluyam, Azerbaycan Neşriyatı, Bakû 195, 88 s.

Arif Abdullazade, “Nebi Xezri Şe’ri”, Ulduz Jurnalı, No: 12, 1974

681

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Nebi Xezri, çocuklar için yazdığı şiirlerini "Balacalar Üçün" başlığı altında toplar.15 Bunun haricinde kendisinin çocukluk özlemini yansıtan "Körpenin Yuxusu", "Uşaqlıq Göyneyim", "Uçmaq Üçün", "Gençlik Hasreti",... gibi şiirlerinde hatıralara yeniden dönüş isteği görülür: "Sandığdan bir göynek Çıxarıb anam -Bala, seninkidi- dedi bu axşam, Baxdım... Xetireler Axdı bir anda Ömrün ilkbaharı, yazı göründü." (Dereler, s.31) 1967-1969 yıllarında yazdığı "Ana" poemasında, annesine karşı duyduğu sevgiyi dahi çocukluk yıllarını yeniden yaşamakla açıklamaya çalışır: "Bir daha laylanı Eşitmek üçün Ele isterdim ki, uşaq olum men. Sen meni bir daha böyütmek üçün Uşaq olum men." (Dereler, s.91) Nebi Xezri'deki çocukluk özleminin diğer ve en önemli sebeplerinden birisi de onun tam manası ile bir çocukluk dönemi yaşayamamış olmasıdır. Küçük yaşta babasını yitirip ailenin mesuliyetini omuzlarına alan şair, yıllar sonra yaşanamamış hayat sayfalarına yeniden dönmek ister. O, yeniden yetişip, hayatını yeniden düzene koymak arzusundadır. Kurulacak bu yeni hayat, şairin "genç nesil" olarak adlandıracağımız muasır insanını ortaya çıkaracaktır. Şair, ideallerini, arzu ve isteklerini bu muasır insanla, onun dertleriyle ve sevinçleriyle vermeye gayret eder. 1967 yılında Abbas Acalov ve Ebdül Qenberoğlu'nun birlikte hazırladıkları makalede, Nebi Xezri'nin modern konu ve modern insanı birlikte ele almasının sırrını, hayatın yükseliş ruhunu vermek düşüncesinden kaynaklandığını ve şairin de bunu başardığını ifade ederler: "Muasır mevzulara mürecet, muasır insanın his ve düşünce alemini, emek ehdirasını tasvir etmek Nebi Xezri yaradıcılığının seciyevi alametlerindendir. Onun şe'r ve poemalarında hayatımızın yükseliş ruhu, quruculuq romantikası, adamlarımızın mübarizesi, parlaq poetik lövheler ve obrazlarda, canlı ve bitkin (kusursuz, olgun) insan karakterlerinde verilmişdir."16
15 16

Edebiyatın değişmez konusu olarak gördüğü insanı, yine edebiyatın mihenk taşı olan çağdaşlık zeminine oturtur. İnsanı, çağdaş konu içinde, çağdaş kahramana çevirerek edebiyatın ve dolayısıyla insanın yüceltilmesini amaçlayan şair Nebi Xezri, 1971 yılında yazdığı “Edebiyatın İlham Çeşmesi” adlı makalesinde, modern insanı, modern dünyanın kahramanı halinde vermenin gelecek nesiller ve asırlar için son derece önemli olduğunu ifade eder: "Edebiyatın ebedi mevzusu insandır. İnsanla doğulan edebiyyat, insanla da ucalmışdır. Edebiyyatın meyarı ise, muasirrilikdir. Muasır insan muasır qehremana çevrilende gelecek esrler üçün de doğma ve eziz olur, üreklere ağıllara hekim kesiler."17 Bahtiyar Vahabzade'nin 1968 yılında yazdığı "Besdir" isimli şiirinde: "Köhne hava içinde Ürek susur boğulur. Kölgede yatanların, Öz kölgesi yox olur..."18 dediği gibi Nebi Xezri de "Kölge Kimi" adlı şiirinde idealize ettiği ve modern insanın omuzlarına yüklediği ‘insan olma’ şuurunun sırrını şöyle dile getirir: "Bu dünyada kölgenin ki, izi qalmaz, Kölge alan başqasına kölge salmaz. (. . .) Kainata güneş kimi gelen insan Yaşamasın qoy heyatda kölge kimi." (Nesiller-Esrler, s.18) Kahramanlarını bir güneş gibi yaşatmak isteyen Nebi Xezri, "Güneşin Bacısı" poemasında, Sevil Gazıyeva'yı güneşe bacı yaparken, oğlu Elekber'i güneşle bir anarken, "İki Xezer" poemasında "neftçileri" yerin güneşi olarak adlandırırken hep bu düşünce içerisindedir. Çünkü o, milletin yüceliğini ancak ve ancak fertlerin yüceliği ile bir anılması gereğine inanır. Dağların büyüklüğü nasıl ki, zirvelerine göreyse, milletlerin büyüklüğü de yetiştirdiği insanlara göredir. Nebi Xezri, Rus edebiyatının meşhur yazarı A.S. Puşkin hakkında yazdığı makalesinde bu gerçeği ifade eder: "Dağları zirvelerine göre, xalqları böyük oğullarına göre tanıyorlar."19 1975 yılında Emekdaş ve Asif Efendiyev ile yaptığı söyleşide gençlik mefhumu üzerinde durur ve gençlerin kendilerini büyük işlere hazırlamaları gerektiğini belirtir. "İnsan özünü büyük
17

Nebi Xezri, Seçilmiş Eserler 4 Ciltte, 1. C., Yazıcı, Bakû 1983, s.365 Abbas Acalov - Ebdul Genberoğlu, “Qehremanlığın Terennümü”, Ulduz Jurnalı, No: 9, 1967, s.42

18 19

Nebi Xezri, “Edebiyatın İlham Çeşmesi”, Kommunist Qezeti, 27 İyun 1971 Bahtiyar Vahabzade, Vetendaş, Gençlik, Bakû 1994, s.29 Nebi Xezri, “Rus Poeziyasının Güneşi”, Edebiyyat ve İncesenet Qezeti, 8 İyun 1974

682

Materiallar

işlere hazırlamalıdır. Xususile gençler."20 derken milleti zirvelere çıkaracak neslin bu misyonu yüklenmiş olması gerektiğini dile getirir. Çünkü Sadri Maksudi Arsal'ın ifadesi ile kahraman, milletlerin yaşama, payidar olma kudretinin garantisi ve teminatıdır.21 Şair Nebi Xezri, gayesinin ne olduğunu bilmeyen yahut ben ne için varım diye kendine soru sorup cevap alamayan gençliğe "Nesiller-Esrler" adlı şiirinde cevap verir. Şiirin hemen alt kısmına düşülen: " 'Men ne üçün yaranmışam' -deye özlerine sual veren genç dostlarıma."22 ibaresi, şairi Necip Fazıl Kısakürek'in: "İşte bütün meselem, her meselenin başı Ben bir genç arıyorum, gençlikte köprübaşı."23 idealize tiplemesine götürür. Nebi Xezri de köprübaşı yaptığı genç kahramanını, nesiller ve asırlar arasında bağlantıyı kuran sağlam bir köprü olarak görür. Kahramanın talihi, nesillere ve asırlara sirayet ederek devam eder: "Bu günden sabaha bir körpü ol ki, Senin taleyinde keçsin nesiller. Axı, yetim qalar sensiz esrler!" (Nesiller-Esrler, s.11)

20 21 22 23

Nebi Xezri, “Esl Yaratıcılığ Böyük İnamdır”, Ulduz Jurnalı, No: 6, 1975, s.32 Sadri Maksudi Arsal, Milliyet Duygusunun Sosyolojik Esasları, Ötüken Yayınları, İstanbul 1972, s.21 Nebi Xezri, Nesiller-Esrler, Gençlik, Bakû 1985, s.10 Necip Fazıl Kısakürek, Çile, Büyük Doğu Yayınları, İstanbul 1988, s.403

683

 

ÇOCUKLARDA KİŞİLİK VE MANEVİYATIN GELİŞTİRİLMESİ AÇISINDAN CAHİT ZARİFOĞLU’NUN MASALLARI VE ÇOCUK ŞİİRLERİ
Dr. Özlem FEDAİ
Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Buca – İzmir / TÜRKİYE ozlem.fedai@gmail.com, ozlem.durmaz@deu.edu.tr CAHİT ZARİFOĞLU'S TALES AND CHILDREN POEMS IN TERMS OF DEVELOPING CHILDREN'S PERSONALITIES AND MORAL VALUATION ABSTRACT Among other things, the aims of chidrens literature are to explore the inner life of the every children, who will be leading nations into the future, not only to contribute to fire their imagination but also to develop their personalities and furthermore to groom the children for the arduous conditions of life by giving them the benefit of sharing the experiences of the older generations with them. In this study have been studied the works, that have been written after the 1980s by Cahit Zarifoğlu, an important name in turkish poetry, under the influence of social and political progressions and with a symbolic and allegorical writing manner such as in his tales Serçekuş, Ağaçkakanlar, Yürekdede ile Padişah, Motorlu Kuş, Küçük Şehzade and Katırarslan and such as in his poetry books for children like Ağaç Okul and Gülücük. It has been observed that Zarifoglu's tales and childrens poems are questioning the status of children within the modern world, furthermore they're homing in on the human valuation of moral via the animal world and thus enrichens the inner life of the child within the many restrictions caused by modern life. It is proven that Zairoglu, whose works also include religious and mystical symbols, exposes with a symbolic matter of telling, without swerving from art and concepts like "friendship, ‘individuality’, egoism, honesty, “mischief-making”, loyalty, faith and satisfaction" in addition to messages as "not to be materialistic" or "to defy the difficulties and not to give up", a truth encouraging attitude. His works, which also appeal to adults due to the the social criticism within, attract attention in matters of the linguistic developement of children, their individual developement and also in matters of making a claim to national and moral values. Key Words: Cahit Zarioğlu, tale, children poem, personality and moral valuation developing.

1. Giriş Çocuk edebiyatı ürünleri, çocukların hem dil becerisi ve kültür birikimi kazanmalarında hem de duygu, düşünce ve maneviyat bakımından gelişmelerinde etkilidir. Ancak burada belirli yaş gruplarındaki çocukların anlama ve algılama özelliklerinin farklı farklı olduğunu ve çocukları bu eserlerle yüz yüze getirmeden evvel bu farklılıkların göz önünde tutulmasının zorunluluğunu da unutmamak gerekir. Cahit Zarifoğlu’nun, Gülücük, Ağaç Okul adlı şiir kitapları ve Küçük Şehzade, Yürekdede ile Padişah, Serçekuş, Katıraslan, Motorlu Kuş adlı çocuk masalları tespit etiğimiz kadarıyla 4-15 yaş grubu çocuklarına hitab eden, bu çocukların manevî dünyasını zenginleştirmek böylece kişilik gelişimlerine katkıda bulunmak maksadıyla yazılmıştır. Şairin çocuklar, çocukluk psikolojisi konusundaki hassasiyetini ilk şiir kitabına İşaret Çocukları (1967) adını vermesinden de anlamak mümkündür. Zarifoğlu bir konuşmasında, çocuklar için yazmanın son derece ciddi bir iş olduğunu, onları bir sorumluluğa davet etmenin mutluluk olduğu kadar, onların bir gün içine düşecekleri kıyasıya 684

savaşla başa çıkabilecekleri bir savaşçı karakterinin kazandırılmasında yazara büyük iş düştüğünü vurgular1. Yazar, çocuklar bu eserler sayesinde “bir gün karşılaşacakları dış kredi, yardım, hibe gibi kelimelerin, ikili anlaşmaların, teknik işbirliklerinin bizler için ne oldukları konusunda şimdiden bilinç altlarında bir direnç kazanmış olacaklardır” 2 diyerek onların modern dünyada manevî yönleri ve kişilikleri gelişmiş bilinçli bireyler olabilmeleri için çocuk edebiyatı ürünlerinin önemini vurgular. David L. Russel, Literature for Children A Short Introduction3 adlı eserinde, farklı yaş gruplarındaki çocukların farklı anlama ve algılama özelliklerini ve buna bağlı olarak ilgi duyacakları eserlerin özelliklerini şöyle sınıflamıştır: 0-2 yaş grubundaki çocuklar ►Somut unsurları ve nesneleri algılayabilirler
1 2 3

Cahit Zarifoğlu, Konuşmalar, Beyan Yayınları, İstanbul, 1987, s. 118. A. g. e., s. 80. David L. Russell, Literature for Children A Short Introduction Longman, New York, 1994, s. 21-22.

  

Materiallar

2-7 yaş grubundaki çocuklarda ► Subjektif mantık ön plandadır 7-11 yaş grubundaki çocuklar ►Olgunlaşmamış bir mantık ve problem çözme dönemini yaşarlar 11-15 yaş grubundaki çocuklar ► Gerçek konu ve olaylara merak duyarlar. Bu sebeple bu yaş grubu için yazılan eserler genellikle sosyal konular ve gerçek hikâyelerden oluşur. Russel’dan hareketle Cahit Zarifoğlu’nun, incelediğimiz masal kitaplarında ve şiirlerinde küçük yaş gruplarından itibaren çocuklara bireyselden toplumsala yönelen bir açılımla kişilik ve maneviyat gelişimlerini destekleyici öğütler yer almaktadır. Şairin gerek şiirlerinde gerekse masallarında 4-15 yaş grubu arasındaki çocukları oldukça ciddiye aldığı, kimlik sahibi bir birey olarak onları muhatap seçip seslendiği görülmüş, hayatın en acı sahnelerine bile hazırladığı dikkat çekmiştir. Zarifoğlu’nun her masalında çocuklar için tek bir öğüt yer almaz. Böylece onların bir yandan düşünen, sorgulayan, bilinçli birer kişilik olmasını sağlamış hem de maneviyatlarını güçlendirecek dersler vermiştir. Örneğin, Küçük Şehzade4 adlı masal kitabında çocuk okuru esere dâhil ettiği onu, kimlik sahibi bir kişilik olarak gördüğü dikkat çeker. “Şehzade Yazı Yazıyor” 5 masalında küçük okura, eski bir yazı sanatı olan hat ustalığı ve teknikleri hakkında bilgi veren yazar, Şehzadenin kâğıt israfında karşı okura “Yoo öyle deme”, “har vurup harman savurdukları da ne olur mu hiç?” (s. 8) şeklinde sorular sorarak teknik olarak ocukları esere dâhil etmiş hem de onlara vaktinden evvel, hak etmeden elde edilen başarının kalıcı olmayacağını olgun insan olmayı, israfın zararı gibi mesajları telkin etmiştir. Aynı kitaptaki “Kırk Bin Kapılı Hazine” ve “Nöbetçi” masallarında da birçok öğüte yer vererek çocukların manevî gelişimlerine katkıda bulunan yazar, çocuklara “her zaman niyet edilen şeyin olmayacağına ve niyetlerimizi kontrol eden yegâne gücün Tanrı olduğuna, bir ülkeyi yönetecek kişini gücünün halktan geldiğine, halkının ona Allah’ın bir emaneti olduğuna bu yüzden sorumluluğunun büyük olduğuna, tüm servetini halkının refahı için harcanması gerektiğine dair mesaj verir. Böylece de çocuklara “emanete nasıl bakılması gerektiğini” manevî örnekler üzerinden anlatmış olur. “Padişah ile Bir Veli” masalı üzerinden, Şeyh Abdülkadir adlı dünyada kendisi
4 5

için hiçbir mal, mülk dilemeyen çocuklara Tanrı’nın kendisine bahşettiklerine karşı, şükretmeyi “Padişah ile Bir Veli” masalında, dünyada her şeyin bir nasip işi olduğuna dair mesaj verirken Şeyh Abdülkadir adlı, mala mülke tamah etmeyen, sadece etrafındaki inançlı Müslümanları eğitmeyi amaçlayan bir bilgenin örnek yaşamını, doğruluğunu ve erdemini çocuklara tavsiye etmiştir. Yürekdede ile Padişah6 adlı masaldaki seksen yaşındaki Yürekdede ile karısının yaylaya göçerkenki “eşyalarını toparlamalarının bir saatlerini bile almadığını” söyleyen yazar, onun da Şeyh Abdülkadir ve eşi gibi, sadece bir odada, kendileri için en gerekli üç beş eşya ile yaşadıklarını ancak mutlu olduklarını, ellerindekiler için Allah’a şükrettiklerini örnek göstererek, bugünün dünyasındaki tatminsiz, her şeye sahip olmak isteyen çocuklara manevî doyumun önemini telkin eder. Yürekdede ile Padişah adlı eserde modern dünyada ailelerin çocuklarına verdiği isimleri de eleştiren yazar, köklerini, tarihlerini, atalarını anmak maksadıyla onlara geçmişi hatırlatan isimler veren ailelere alkış tutarak manevî mesajlar verir: … Hani o zamanlar oğullara, kızlara, kızanlara, hep düşüne düşüne, ölçe tarta, incelikle verilirmiş isimler. Demezlermiş hiç çocuklarına Gök, Kaya, Taş, Çiçek miçek. (s. 43) Zarifoğlu, Gülücük adlı çocuk şiirlerinden oluşan kitabında da çocuğun bireysel dünyası, kimliğini keşfi, özlemleri, aile bireyleriyle ilişkileri şairin gözünden seslendirilmiş; daha büyük yaşlara hitap eden (Russel’ın tasnifine göre 11-15 yaş) ve manevî değerler yoluyla çocuklarda problem çözme, soyut mantık yürütme, empati kurma becerisini geliştirmeye dönük Ağaç Okul (1989) adlı şiir kitabının “Çocuklara Afganistan şiirleri” alt başlığıyla yayımlanmıştır. Çocukları savaş gerçeği ile yüzleştirmek, “büyüklerin sorunu olmasına rağmen Afganistan’daki savaş sorununun çocukları nasıl etkilediğini, onlarda nasıl duygular uyandırdığını göz önüne seren Zarifoğlu, artık “her gün bomba, tüfek sesleri duyan, öksüz yetim kalan ve yaşamaya çabalayan çocukları anlatmıştır.”7 “Sorarım Size” adlı şiirinde çocuğu savaşın etkileri konusunda uyarır: Komşunun evinin yerinde Kocaman bir bomba çukuru Şimdi bilebilir misin Çocukluk nedir Ninni nedir
6 7

Cahit Zarioğlu, Beyan Yayınları, Gülücük Çocuk Kitapları, İstanbul, 2005. Küçük Şehzade, Beyan Yayınları, İstanbul 2005, s. 7-31.

Cahit Zarioğlu, Yürekdede ile Padişah, Beyan Yayınları, İstanbul, 2005, s. 14-15. Emine Çelebioğlu, “Cahit Zarifoğlu’nun Çocuk Şiirleri”, Hece, (Çocuk Edebiyatı Özel Sayısı), nr. 104- 105, Ağustos-Eylül 2005, s. 422.

685

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Uyku nedir Hele oyun Oyun nedir sorarım size? 8 Zarifoğlu’nun masallarında ve çocuk şiirlerinde “inançlı ve olgun bir insanın” hassasiyetleri söz konusudur. Bu hassasiyetlerle, çocukları eğlendirmek amacıyla değil, attıkları her adımda düşündürmek, hayatı ciddiye almalarını sağlamak, değerlerine bağlanarak dünyada böylece kendilerini yalnız hissetmelerinin önüne geçmek amacı taşır. Zarifoğlu, çocuklara işaret ettiği bu öğütlerin yanında çocuklar üzerinden büyüklere de bazı telkinlerde bulunmuştur. Örneğin: 1- İyi bir Müslüman olmaya dair bilgilerin küçük yaşlardan itibaren çocuğa verilmesi, (Nefsinden önce Allah’ı düşünmek, eşine, babasına, ailesine karşı müşfik davranmak, insanları da Allah’ın yarattıkları olarak görerek sevmek ve saymak, çalışkan olmak, ibadetlerini yerine getirmek, cömertlik, konukseverlik, adalet, kibirden uzak yaşamak, mal ve mülkte gözü olmamak vb., (“Yürekdede ile Padişah”, “Küçük Şehzade”, “Padişah ile Bir Veli”, “Kırk Bin Kapılı Hazine” “Nöbetçi” vb.) 2- Devleti yönetecek bir başkanın (padişah, sultan vb.) âdil olması, herkesin dertleriyle uğraşması ve ulaşılabilir olması gerektiği (“Tilki ile Aslan”, “Padişah ile Bir Veli”, “Kırk Bin Kapılı Hazine” “Nöbetçi” vb.) , 3- Nefsî arzulara kapılmanın kişinin sadece kendisine zarar vereceği (“Kırmızı Gözlü Kara Yılan”, “Şehzade Yazı Yazıyor”, “Motorlu Kuş”.) 4- Dünyadaki sömürü düzeni ve zayıf olanların bu sömürünün karşısında direnemeyeceği (“Katıraslan”) Zarifoğlu, çocuklara yaş seviyelerine uygun olarak bazen büyüklerin dünyasından, bazen de hayvanlar dünyası üzerinden dersler vermiş; kimi zaman da kullandığı çocuk kahramanlar üzerinden büyüklere ders verdiği gözlenmiştir. Örneğin Küçük Şehzade adlı masal kitabında, Şark masallarının önemli bir figürü olan “şehzâde” ile bir yandan çocuklara dünyada hiçbir şeyi tam olarak öğrenmeden öğrendiğini iddia edip nefsî arzulara kapılmamak, önceki kuşaklardan gelen mirası boşa harcamamak yani israf, çalışkan olmak, doğruluk, âdil olmak ve özentilerden ve fitneden uzak durmak,köklerine sahip çıkmak öğretilirken diğer yandan da büyüklere, devletin başındaki kişilerin halkın bütün dertlerinden sorumlu olduğu, kendisinden çok halkını düşünmesi gerektiği ve kul hakkı konusunda dersler verilmiştir.
8

Zarifoğlu’nun özellikle şiirlerinde hitap ettiği yaş kesiminin çok küçük olduğu gözlenmiştir. Şairin oldukça küçük yaşlardaki çocukların dünyasına inmeye çalıştığı, büyük ile çocuk arasındaki iletişimde ise masalın rolünün altını çizdiği ayrıca çocukların ailede en çok sevdiği kişiler olan “dede” ve “nine” figürlerinden bolca yararlandığı dikkat çeker. Örneğin, Gülücük adlı şiir kitabındaki “Çocuk” başlıklı şiirinde, “masal”ın çocukla- büyüğü birbirine bağlayışını ve çocuğun başlı başına bir kimliği oluşunu, bu kimliğin kendine göre tercihlerinin olacağını şöyle anlatır: Kolay mı çocukla konuşmak Otur dersin Hayır der Çıra dersin Çamur der Oysa kolay Çocukla konuşmak Masal de bak Evet der. 9 Zarifoğlu’na göre, çocuğun dünyasındaki “dede” ve “nine” figürlerinin kutsallığı tartışılmazdır. Çocuğun olgun ve tutarlı bir kişilik olabilmesini yani maneviyatını, verdikleri öğütlerle destekleyen, çocuğa paylaşmayı, dürüstlüğü, adalet duygusunu, kibrin, tembelliğin ve israfın zararını, elindekilerle yetinebilmeyi hatta ilk dinî bilgilerini öğretenler anne babadan ziyade “dede” ve “nine”lerdir. “Nine” 10 adlı şiirinde maneviyatı oluşturan ilk dinî bilgileri çocuğa ninesi tarafından verildiğine dikkat çekilir: Sen hatırlatırsın ilkin Çocukların daha minicikken Hecelemesi gerek Besmeleyi Bana da sen öğrettin Bismillah demeyi Zarifoğlu’nun çocuk şiirlerinde dede, çocuğun dünyasına inebilen, onu anlayabilen, kendisini de çocuğa anlatabilen bir unsur olarak karşımıza çıkar. “Anlamak” adlı şiirinde, “dede” figürü, “Açık insan” olarak anlatılır. Çocuğun dünyasına inebilen tek kişi olarak “dede” gösterilir: Bir dedem açık insan Pek de zeki Dilinden bal akar Ataya gidelim, der Al sana şeker der Göz kırpar, okşar Sever, bir de gıdıklar Dedemi çok anlıyorum 11
9 10 11

Cahit Zarifoğlu, Ağaç Okul, Beyan Yayınları, İstanbul, 1989, s. 11-12.

Cahit Zarifoğlu, Gülücük, Çocuk Kitapları, Beyan Yayınları, İstanbul, 1991, s. 32. Gülücük, s. 13. a. g. e., s. 10.

686

Materiallar

Şiirlerinde anne ve babaları çalışan küçük yaş grubu çocukları için vurguladığı bir başka duygu da “baba ve anne”ye çocuğun duyduğu özlemdir: Korkunç Bir fırtına çıkıyor Annem evden gidince12 aynı hisler çalışan baba için de hissedilir ve şöyle ifade edilir: Baba Yine mi büro Ne olur Eve getir Bir akşam Şu büroyu Bakalım neresi Bizden güzel13 Zarifoğlu’nun aynı zamanda bir masal kitabının adı olan, “Yürekdede” figürü, “dede” kavramının çocuk için anne ve babanın yokluğunda bir boşluğu doldurması, sevgiyi sembolize etmesinin de bir ifadesidir. Yine “dede” figürü, Serçekuş adlı masal kitabında kendisine bir filozof edası verilen serçekuşun, bir köydeki insanların, yaşlı, ulu kişilere büyük bir saygıyla davrandıklarını, onların sözlerini dikkatle dinlediklerini gözlemesi ile belirginleşir. “Dede” figürünün “bilge kişi” olarak çocuklara aktarılması Yürekdede ile Padişah adlı masal kitabında göze çarpar. Merhamet sahibi, iyi kalpli, azla yetinen, kendinden çok başkalarını düşünen, asla kibirlenmeyen Yürek Hasan, seksen yaşında bilge bir dededir. Yürekdede, evine gelen misafirlere, tek serveti olan ve eşyalarını yaylaya çıkarmak için kullandığı devesini keserek ikram eder. Onun bu yüce gönüllülüğünü, kılık değiştirmiş hâlde evinde misafir olan padişah ödüllendirmek ister. Ancak Yürekdede, padişaha elindeki mal ve servetin ancak ülkesindeki ihtiyaç sahiplerinin yaralarını sardığı müddetçe anlamlı olduğuna dair dersler verir ve kendisine sunulan hediyeleri kabul etmez. Her zaman şefkat ve sevgiyle davrandığı asla kabini kırmadığı karısı Ayşe Nine ile yaylanın daha yüce bir noktasına çadır kurarken kazmasına takılan hazineyi Allah’ın bir lütfu sayar ve hemen bulunduğu yerden bir günlük mesafede olan köye gidip sakat, ihtiyaç sahibi, dul ve yetim kim varsa toplar getirir. Bulduğu hazineyi onlarla paylaşır. Böylece “Yürekdede ile Padişah” adlı masaldan yola çıkarak Zarifoğlu, çocukların kişilik ve manevî gelişimleri için: 1- Misafirin kendi rızkıyla geleceği, misafire verilen değerin, kişinin kendi değerinden geldiği,
12 13

2- Sahip olunan her şeyin paylaştıkça artacağı ve kişinin bencillikte uzak oldukça zenginleşeceği mesajlarını vermiştir. Ağaç Okul adlı şiir kitabında, Afganistan’daki savaş üzerinden, savaş ortamı içinde büyümek zorunda kalan çocukların ölüm, bomba, atom, savaş korkusu, güven duygusu, borç gibi sözcüklerle tanışarak oyuncak oynamaları gereken bir çağda bu sözcüklerin hayatlarına girmesinden ötürü büyükleri suçlar. Korkuyorum Patlayınca Kocaman mantarı Göğe doğru İnsan ölüleriyle Büyüyen atomdan14 Zarifoğlu’nun çocuklar için yazdığı şiirlerde ve masallarında bazen büyüklerin dünyasından alınma bazı ifadeler (örneğin, sömürü, nükleer tehdit, bomba, çıkarcı süpergüç, hibe, borç senedi, Yahudi Fitneci ) ve alegoriler dikkat çeker ki, bunlar bize çocukların yer yer seviyelerinin üzerinde gibi gelmiştir. Ancak yazar, birçok masalında çocuklara kimi kavramların ne olduğunu açıklamış, onların yeni sözcükler öğrenmelerini ve hayatın gerçekleriyle yüzleşmelerini sağlamıştır. Bunun yanında onun çocuklarının Mustafa Ruhi Şirin’in ifadeleriyle, “çocukluktan erken kaçmış, ergin çocuklar oldukları”15 da dikkat çeker. Bu yüzden Zarioğlu’nun masalları, alegorik yapısıyla çocuklar için ayrı, büyükler için ayrı anlamlara gelir. “Motorlukuş” çocuklar için, başkalarına özenen, daha hızlı uçmak için kendine motor taktıran bir kuşun sonunu işaret ederken, büyükler için aslında, ‘bilinçsizce teknoloji ithal eden ve sonunda sömürgeleşen bir ulusu” temsil eder16. Yazar, “Motor bedava. Ama yedek parça kan pahası. Kaptırdın mı kuyruğunu ha!”17 diyerek bu emperyalist düzenin kurbanı olmamaya işaret eder. “Tilki ile Aslan” masalında tembelliğin, aslından uzaklaşmanın ve sonunda maruz kalınacak durumların eleştirisini ise “Eğer bir aslan daha saygıdeğer bir pir olmadan çekilirse postuna, ha babam yer, ha babam uyursa ve bırakırsa ülkesini leş kargasına (…) havada uçan kartalları su aygırı sanır” 18 cümleleriyle yapar. Bu masalda yine masalın kurgusuna çocuk okuru
14 15

16

a. g. e. , s. 28. a. g. e., s. 29.

17 18

Ağaç Okul, s. 38. M. Ruhi Şiirn, “Yetişkinlerin Çocuk Yazarı Olmak”, Çocuklarımızla Atlara Biniyorduk, Beyan Yayınları, İstanbul, 2006, s. 15. Hilmi Uçan, “Cahit Zarifoğlu’nun Masallarında Büyüklere Öğütler”, Hece, nr. 126-127-128, (Cahit Zarioğlu Özel Sayısı), Haziran-Temmuz-Ağustos 2007, s. 277. Motorlu Kuş, Beyan Yayınları, İstanbul, 2006, s. 12. “Tilki İle Aslan”, a. g. e. , s. 42.

687

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

katan yazar, masalı tamamlama hakkını onlara verir. Yaptığı uyarılarla da bir çocuk kitabının nasıl olması gerektiği konusunda yine çocukları eğitir 19 . Böylece dilsel ve kültürel birikimlerine de katkı yapar. Yazar bu masalda okura şunları söyler: “İsterseniz bu sayfayı da siz doldurun güzel elceğizinizle. Şöyle devam edin. (…) Oooo, olmadı işte. Hep böyle uzun cümleler yapınca kocaman adamlar bile okuyamaz yazdıklarınızı. En iyisi mi şöyle kısa kısa ve işin can alıcı taraflarını anlatmaya çalışarak şöyle deyin. Ve de, daha daha şöyle şöyle,…”20 “Dünyanın En Vahşi Hayvanı”nda, dokuz çocuklu bir ailenin birbirlerine sahip çıkan çocuklarını anne ve babalarıyla bir hayvanat bahçesinde dolaştırırken, üzerinde “Dünyanın En Vahşi Hayvanı” tabelasının bulunduğu bir kafesin üzerine ayna asarak insanların kendileri hakkında bir özeleştiri yapmalarını, vahşilik konusunda modern insanın hayvanlardan daha ileride olduğunu simgesel olarak anlatmıştır. Yine “Fitnecinin Çabuk Gelir Kötü Sonu” adlı masalda, biri Müslüman Doğu’nun bilgeliğini, tokgözlülüğünü, diğeri de Yahudi dünyasının hırsını, menfaat duygusu için yapabileceklerini temsil eden Şeyh Abdülkadir ve İzhak adlı iki kişi üzerinden, Yahudilik ve Müslümanlık inançlarını simgesel olarak mukayese etmiştir. Büyüklere, modern dünyada Batılı veya Yahudi zihniyetin Müslüman toplumda yapabileceği bölücülüğü de işaret etmiştir. Serçekuş adlı masal kitabında, yine serçekuşun bir filozof gibi düşünmesi, kendisini vurmaktan vazgeçen bir avcının hayatını kurtarması da ayrıca dikkat çekicidir. Tıpkı “Tilki ile Aslan” da kurnaz tilkinin aslana, ormanlar kralı diye yağ yakması, ancak içinde bulunduğu tembellikten ve aymazlıktan kurtarmak için dünya turuna çıkarması, uzak diyarlara götürüp insanlar içine karıştırarak onu kendi özüne yani eski kral hâline döndürmesi de ibretliktir. Sonuç Şairin yukarıda sıraladığımız çocuk edebiyatı ürünlerinde çocukları modern yaşama hazırladığı, onların manevî eğitiminin çok küçük yaşlarda başlaması gerektiğine inandığı ortadadır. Kullandığı sembolik dille hem çocuklara, hem de bü19

20

Birçok araştırmacı çocuk edebiyatı olarak kabul edilen eserlerin, genel olarak 0-11 yaş arasındaki çocuklara hitap eden resimli, iri puntolu, açık ve sade anlatımlı, kolay okunabilen ve çocuksu bir ruh taşıyan eserler olduğu konusunda birleşir. Bu konuda bkz. Ali Fuat Bilkan, “Çocuk Edebiyatı, Kavram ve Mahiyet”, Hece, (Çocuk Edebiyatı Özel Sayısı), nr. 104- 105, Ağustos-Eylül 2005, s. 16. A. g. e., s. 34.

yüklere modern yaşama ve insanın yozlaşmasına ilişkin derler veren yazarın söz konusu eserlerinde çocuklara ve büyüklere işaret ettiği noktalar, toplumsal ve manevî mesajlar şöyle özetlenebilir: 1 - Genelde insanı özelde ise “insan yavrusu” olarak “çocuk” kimliğini çocuğa keşfettirmeye çalışmak 2 - Çocuk için masalın taşıdığı öneme işaret etmek (“Çocuk” şiiri), 3 - Çocuğun kişiliğini dolduracak din, ahlâk ve ahlâkî değerleri, evrende yaratılan her şeyin bir kökü, kaynağı olduğu bilincini yerleştirmek, 4 - Anne, baba, çocuk ilişkileri ve çalışan annebabaların çocuklarının psikolojileri, anne-babaya duydukları özlem 5 - Çocukların dünyasında dede, nine gibi kişilerin taşıdığı kutsiyet ve akrabalık ilişkilerinin çocuğun manevî dünyasındaki yeri (“Anlamak”, Nine” vb. şiirler), 6 - İnsanların her ne iseler o olmaları gerektiği, olduklarından farklı görünmeye çalışmamaları (“Katırarslan”, “Motorlu Kuş” masalları), 7 - Az gelişmiş ülkelerin emperyalist ülkelerce sömürülmeye açık olacağı (“Motorlu Kuş”) 8 - Sahip olunanlara şükretmek, daha fazlası için çalışmak düşüncesi, israfın zararı ve sahip olunan her şeyin değerli olduğu, (“Şehzade Yazı Yazıyor”, “Nöbetçi”, “Kırk Bin Kapılı Hazine”, 9 - Hayvanlar ve insanlar dünyasından da hareketle, erdemin, çıkarla, doğruluğun, fitnecilikle mücadelesinin öğretilmesi (“Katırarslan”, “Tilki ile Aslan”, “Fitnecinin Çabuk Gelir Kötü Sonu”), 10- Başka hayatlara özenerek kendi olmaktan uzaklaşmış bireyin kötü sonu (“Motorlu Kuş”, “Çın Çın Yılancıklar” masalında), 11- Bilinçsizce yapılan taklitçiliğin komik ve acı sonuçları (“Katıraslan”) 12- Kazanmak hırsı yüzünden köklerinden ve değerlerinden kopmuş, bencilleşmiş, herkese eziyet eden bireyin, dünyaya sahip olsa bile sonunda kendine nasıl zarar vereceği, (“Kırmızı Gözlü Kara Yılan” masalında) 13- Yalancı ve fitneci kişilerin kötü sonları (“Fitnecinin Çabuk Gelir Kötü Sonu”) 14- Bilgeliğin ve olgunluğun değeri, bencilliğin, zulmün, tembelliğin ve kibrin eleştirilmesi gerektiği (“Tilki ile Aslan”, “Padişah ve Bir Veli”, “Fitnecinin Çabuk Gelir Kötü Sonu”, “Yürekdede İle Padişah”, “Nöbetçi”, “Şehzade Yazı Yazıyor”) 15- İnsanın yaratılmışların en mükemmeli ve akıllısı olmakla birlikte aynı zamanda en vahşisi de olduğu gerçeği (“Dünyanın En Vahşi Hayvanı”)

688

Materiallar

16- Hayatın anlamı, hayata verilmesi gereken değer (“Serçekuş”) Yazarın, adı geçen bütün eserlerinde, semboller arkasında çocukları modern hayata hazırladığı, ilk dinî bilgileri vermeye çalıştığı, onları Allah’ı, dinlerini seven ve öğrenmek için okuyan, olgun, adaletli, dürüst, hayırsever, misafirperver, sorumluluğunu bilen, çalışkan, köklerine saygılı, çıkar duygusuyla değil merhamet ve sevgiyle insana yaklaşan bireyler olmaya davet ettiği söylenebilir.
KAYNAKÇA • Ali Fuat Bilkan, “Çocuk Edebiyatı, Kavram ve Mahiyet”, Hece, (Çocuk Edebiyatı Özel Sayısı), nr. 104- 105, Ağustos-Eylül 2005, s. 16. Cahit Zarifoğlu, Konuşmalar, Beyan Yayınları, İstanbul, 1987, s. 118. Cahit Zarifoğlu, Gülücük, Çocuk Kitapları, Beyan Yayınları, İstanbul, 1991, s. 32. Cahit Zarioğlu, Küçük Şehzade, Beyan Yayınları, İstanbul 2005, 95 s. Cahit Zarioğlu, Motorlu Kuş, Beyan Yayınları, İstanbul, 2006, 96 s. Cahit Zarifoğlu, Ağaç Okul, Beyan Yayınları, İstanbul, 1989. Cahit Zarifoğlu, Yürekdede ile Padişah, Beyan Yayınları, İstanbul, 2005, 87 s. Cahit Zarifoğlu, Serçekuş, Beyan Yayınları, İstanbul, 2005, 96 s. David L. Russell, Literature for Children A Short Introduction Longman, New York, 1994, s. 21-22. Emine Çelebioğlu, “Cahit Zarifoğlu’nun Çocuk Şiirleri”, Hece, (Çocuk Edebiyatı Özel Sayısı), nr. 104105, Ağustos-Eylül 2005, s. 422. Hilmi Uçan, “Cahit Zarifoğlu’nun Masallarında Büyüklere Öğütler”, Hece, nr. 126-127-128, (Cahit M. Ruhi Şiirn, “Yetişkinlerin Çocuk Yazarı Olmak”, Çocuklarımızla Atlara Biniyorduk, Beyan Yayınları, İstanbul, 2006, s. 15. Zarioğlu Özel Sayısı), Haziran-Temmuz-Ağustos 2007, s. 277

• • • • • • • • •

• •

689

 

MİKAYIL MÜŞFİK’İN ÇOCUK ŞİİRLERİ
Dr. Pervane BAYRAM
Qafqaz Üniversitesi Bakü / AZERBAYCAN pervane32@yahoo.com MIKAIL MUSHFIG` POEMS FOR CHILDREN ABSTRACT Mikail Mushfig is one of the outstanding poets of thirties years` Azerbaijani literature .In his 30 years short life he created many works on different topics and never forgot the children.The poet created weighty, educative and diverting short poems gathering forgotten Azerbaijani tales.Mikail Mushfig`s poems comprises the feature of lantern for little children.İn this article many of the poems have been analysed.

XX asır Azerbaycan edebiyatının önemli şairlerinden olan Mikayıl Müşfik 5 Haziran 1908 yılında Bakü’de doğmuştur. Kültürlü bir ailede dünyaya göz açan şair 2 yaşındayken annesini, 7 yaşındayken de babasını kaybetmiş ve akrabalarının himayesinde büyümüştür. O, ilk eğitimini RusTatar mektebinde almış, Azerbaycan’da Sovyet hâkimiyeti kurulduktan sonra Bakü Darü’lMuallim’inde ve 12 numaralı okulda okumuştur. Şair,1927–1931 yılları arasında Azerbaycan Devlet Darülfünun’unun dil ve edebiyat fakültesini bitirmiş ve Baküdeki çeşitli okullarda 7 yıl öğretmenlik yapmıştır. Mikayıl Müşfik’in tutuklanarak kurşunlanmasından önce çalıştığı son okul 18 numaralı okuldu. Yıllar sonra berat alan şairin adını bu okula vermişlerdir. Daha Darülfünun’da okuduğu sırada şiirler yazan Mikayıl Müşfik’in “Bir Gün” adlı ilk şiiri 1926 yılında 18 yaşındayken Bakü’de “Genç İşçi” gazetesinde yayımlanmıştır. Bu şiirden sonra onun manzumeleri hızlı bir şekilde çeşitli dergi ve gazetelerde yayınlanmaya başlar. Başarılı bir öğretmen, şair ve tercüman olarak faaliyet gösteren Mikayıl Müşfik 1937 yılında dönemin sertlik yanlısı Sovyet hükümeti tarafından vatan haini damgasıyla tutuklanarak çeşitli işkencelere maruz kalmış ve 6 Ocak 1938 yılında kurşunlanarak öldürülmüştür. Kısa olmasına rağmen anlamlı ve verimli bir ömür yaşayan bu velut sanatkâr, 11 yıllık sanat hayatında birbirinden güzel eserler vermiştir. Müşfik, 1930’lu yıllar Azerbaycan edebiyatının en parlak şairlerindendir. Onun şiirleri hem nazım şekilleri, hem de konu bakımından çeşitlik arz eder. Şair, aruz, hece ve serbest vezinde, hem yerli hem de batı edebiyatından alınmış nazım şekilleri ile güzel şiir numuneleri ortaya koymuştur. Daha çok aşk, tabiat, yeni kurulan Azerbaycan Sovyet cumhuriyeti ve ülkedeki yeni yapılanma, bu yapılanma sırasında Azerbaycan’da meydana gelen ekonomik, sosyal-siyasi olaylar, Ekim inkı690

lâbı ve onun Azerbaycan’daki yankıları ile ilgili şiirler yazan şairin eserleri içinde çocuklar için yazdığı şiirler de önemli bir yer tutar. Mikayıl Müşfik, sanatının ana kaynağını bütünlükte şark edebiyatından, özellikle sözlü ve klasik Azerbaycan edebiyatından almıştır. O, klasik Azerbaycan, Anadolu ve Fars edebiyatına, bu edebiyatın şair ve eserlerine derinden vakıftı. O, aynı zamanda Avrupa ve Rus edebiyatını da bu dilden başarılı edebi tercümeleri yapacak kadar iyi biliyordu. Şairliğinin yanı sıra bir eğitimci olan Müşfik, şiirleriyle çeşitli yaş gurubundaki çocuklara hitap etmiş, şiirlerini hem okul çağına kadarki çocuklara, hem ilkokul çocuklarına ve ergenlere yazmıştır. Şair, aynı adlı Azerbaycan halk masalından etkilenerek yazdığı “Şengül, Şüngül, Mengül” manzumesini okul öncesi çocuklara,“Köylü ve Yılan” “Vuruşmalar” adlı manzumesini, “Coğrafya”, “Bir Mayıs”, “Pamuk”, “Zehra İçin”, “Mektepli Şarkısı”, “Pioner”, “Pioner Sarayı”, adlı şiirlerini okul çağındaki çocuklara, “Kaya” isimli manzumesini ise ergenlere yazmıştır1. Şairin çocuk şiirleri arasında yer alan Şengül, Şengül, Mengül adlı manzumesi konusunu meşhur Azerbaycan çocuk masalından almıştır. Halk arasında anonim olarak yaşayan bu masalı ilk defa Mikail Müşfik 1934 yılında manzume haline getirmiş ve unutulmaktan kurtarmıştır. Masalda gece gündüz yorulmadan çalışan ve yavrularını alın teriyle büyüten çilekeş anne keçi poetik bir üslupla anlatıldıktan sonra onun üç sevimli yavrusu olan bir yaşındaki Şengül, ondan az daha büyük olan Şüngül ve Mengül tasvir edilir. Biri varmış, biri yoxmuş Mezlumların derdi çoxmuş Saqqallı bir keçi varmış Gezdiyi yer gayalarmış
1

Müşfiq,heyat ve yaradıcılığı. Gülhüseyn Hüseynoğlu, Azerbaycan Dövlet Neşriyatı. Bakı, 1968, sah.92)

  

Materiallar

Dağdan dağa atlanarag Her zehmete gatlanarag Yaşarmış öz emeyile Başqasının kömeyile Dolanmaqdan utanarmış Onun üç yavrusu varmış Biri Şengül, biri Şüngül Biri de balaca Mengül2 Şair bu sevimli yavruların her birini ayrı bir canlılıkla ve çeşitli benzetmelerle tasvir ederek adeta resim çizer: Şengülün gözleri qara Benzeyirdi ceyranlara Şeve tükü buruq buruq İnce baldır qısa quyruq Yeni çıxmış buynuzları Buxağında qotazları Bir yaşında maral çepiş Bacakları bir dal çepiş Şair Şüngül ve Mengül’ü de aynı canlılıkla tasvir eder: Şüngülün gözleri nergiz Sanki dünyadan xebersiz Gece gündüz oynaqlardı Anasını qucaqlardı Yuxa tükü beyaz, yumşaq Qulaqları sanki zanbaq Alnındakı qaşqa gözel Yoxdu bundab başqa gözel Hele birce Mengüle bax Ayağında sekile bax Yoxdur böyle gözel çepiş Nazlı çepiş tepel çepiş Yumşaq tükü ala-bula Tamamile başa bela Her sabah güneş doğar doğmaz ana keçi yatağından kalkar, Şengülün halını sorar, Şüngüle nezer salar, Mengül’den öpücük alarak kapıları bağlayıp dağlara çıkar, yamaçlarda otlar, kayalardan atlar, derelerden su içerek evine, yavrularının yanına dönerdi. “Şengülüm, Şüngülüm, Mengülüm, açınız qapıyı men gelim” “ağzımda su getirmişem, döşümde süd getirmişem, buynuzumda ot getirmişem” diyerek kapıyı çalar, gün boyunca yalnız kalan sevimli yavrular hemen kapıyı annelerine açarlar. Böylece günler bir birini kovalar. Qış getmişdi yaz olmuşdu Elin kefi saz olmuşdu Bezenmişdi dağlar daşlar Gece gündüz uçan guşlar Göy üzünü dolanırdı Daşgın çaylar bulanırdı
2

Mikayıl Müşfiq, Seçilmiş Eserleri, “Şerq-Qerb”, Bakı, 2004, s.328. Bu çalışmada kullanılmış şiir metinleri bu kaynaktan alınmıştır.

Ala garlı uca dağlar Gış derdini çeken bağlar Geyinmişdi yaşıl köynek Her yan güldü her yan çiçek Dumanlı bir gündü. “Kurt dumanlı havayı sever” derler ya. Açgözlü kurt av ararken birden aklına çepişler gelir ve onların evde yalnız olduklarını hatırlayarak gözleri parlar. Hemen kapının önüne gelir, sesini değişerek ana keçinin her zaman yavrularına okuduğu şarkıyı söyler. Çebişler sevinle koşarak kapıyı açarlar ve karşılarında kurdu görünce çok şaşırırlar. Kurt Şengül ve Şüngül’ü yer, Mengül’ü ne kadar arasa da bir türlü bulamaz. Yatağın kapısını açık bırakarak keyifli bir şekilde evden çıkar. Ana keçi her zamanki gibi dağlardaki güzel otlardan yiyerek yavrularına döndüğünde kapıyı açık görür. Telaşla içeri girip çebişlerini, arar, bir köşede kıvrılarak oturmuş Mengül’den başka kimseyi göremez. Mengül ona olup bitenleri anlatır. Ana keçi sinirli bir şekilde evden dışarı çıkar. Nereye gideceğini kestirememiştir. Önce bir tavşanın çatısına çıkar. Ona sövüp sayar, damı tekmeler, bacasından içeri taş atar. Tavşan dışarı çıkıp ona neden böyle yaptığını sorunca “yavrularımı sen mi yedin?” diye sorar. Tavşan benim hiçbir şeyden haberim yok, git tilkiye sor der. Keçi, hemen tilkinin inine gider, tavşana yaptıklarını ona da yapar. Tilki de masum olduğunu bildirerek, “git yavrularını kurttan sor” der. Ana keçi hiç vakit kaybetmeden hemen kurdun evine gelir. Tavşana ve tilkiye yaptıklarını ona da yapar. İçeriye bir taş atar. Taş, ocakta sütlaç pişiren kurdun tenceresine düşer. Kurt yukarıdakinin kim olduğunu sorunca keçi de ona yavrularını sorar. Kurt yaptığını boynuna almaz. Sonunda işin aslını öğrenmek için kadının yanına gitmeye karar verirler. Kadı insafsız ve rüşvetçidir. Bunu bilen kurt hemen sürüden bir kuzuyu alarak kadıya hediye eder. Yalan söyleyerek kadıyı inandırmaya çalışır. Hediyeden hoşnut olan kadı keçiye olup bitenleri sorar. Keçi, yavrularını kurdun yediğini söylediğinde kadı ona “Sen yalan konuşarak başkasına iftira atma. Sen kendin çok ters keçisin, keçilerin de en kurnazısın. Sen Allah’ı unutmuşsun bambaşka bir yol tutmuşsun. Humus ve zekât vermiyorsan, bari hediye ver. Ben hediyesiz işe bakmam. Keçi kadının adaletle karar vermeyeceğini anlar. “Yakında bir demirci var, bir de ona gidelim, işi ayırt edelim” der. Onlar demircinin yanına giderler ve keçi derdini ona anlatır. “Yalnız benim yavrularımı değil, köyün bütün malını, davarını da bu kurt yemiştir” diye şikâyet eder. Demirci hemen işi anlar ve “şimdi sizin dövüşmeniz gerekir” diyerek kurdun dişlerini bileme bahane-

691

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

siyle tek tek çeker. Keçinin boynuzlarını da bir güzel biledikten sonra onlara “hadi vuruşun” der. Kurtla keçi kelle kelleye gelir. Keçi kurdun karnına bir kelle vurarak onun bağırsaklarını parçalar. Kurt feryada başlar: Aman aman qursağım Cırıldı bağırsağım Keçi güldü qurda bir az Dedi: -zülüm yerde qalmaz Balalarımı yemeyeydin Vay qursağım demeyeydin Bu manzumede şair kurdun timsalinde mazlumlara zulm eden, masumların hakkına, malına canına saldıran yalancı zalimleri, sahtekâr kadının şahsında ise insafsız ve rüşvet alan çifte standartlı yöneticileri eleştirmiştir. Şiir çocuklar için olduğu kadar büyükler için de ibret vericidir. Anne keçi toplumda alın teriyle ailesinin geçimini sağlayan, kimseyi incitmeyen, kendi işine bakan insanları temsil eder. Demirci tipi de şartlar ne olursa olsun her zaman mazlumdan yana olan dürüst insan tipinin simgesidir. Şair, bu manzume ile çocuk muhayyilesinde iyi ile kötünün karakterini canlandırıyor. Her zaman iyilerin ve mazlumların yanında olmak gerektiğini vurguluyor. Mikayıl Müşfik’in Azerbaycan halk masallarından etkilenerek 1935 yılında çocuklar için yazdığı diğer bir manzume “Kendli ve ilan” adlanır. Köylü ve Yılan anlamındaki bu manzumeye şair güzel bir köy tasviri ile başlar. Bu tasvirler pastoral şiirin en güzel örneklerindendir. Müşfik, bütün şiirlerinde klasik edebi sanatlardan başarıyla istifade etmiştir. Teşbih ve istiareler çok orijinal ve şaşırtıcıdır. Bu benzetmeler başarılı bir şair tahayyülünün ürünü olup, sıradan insan muhayyilesinin sınırlarını zorlamaktadır. Aşağıdaki parçada gece, yıldızlar, ağaçlar, çiçekler velhasıl bütün tabiat kişileştiriliyor: Bir sabah vakti köydeki bütün horozlar ötmeye başlayınca karanlık örtüler içinde derin derin uyuyan geçe irkilerek uyanıyor. Aman Allah, güneş doğmuş, tan yeri yanmaya başlamıştır. Sabah olur, yıldızlar akarak, hasretle bakarak geçer giderler. Kiremitleri baykuş kanadından yapılan izbe evler ortaya çıkmıştır. Ağaçlar serin serin eser hafif rüzgârın etkisiyle titrer, kuşların nağmesini duyan sabah çiçekleri her tarafı ıtırlara boğar. Köyde hayat başlamıştır artık. Çoban da uyanmış ve sürüyü dağa yaymıştır. Bu sabah saatinde o kavalıyla hafif bir beste çalar ve köylüler onun bu bestesini duyunca deste deste ekinlere doğru giderler. Qaranlıq örtülərin İçində dərin-dərin Uyuyan yorğun gecə 692

Xoruzlar ötüşüncə, Diksinərək oyandı, Yandı dan yeri, yandı. Ulduzlar axdı keçdi, Həsrətlə baxdı keçdi. Kirəmidləri bayquş Qanadından qoyulmuş Daxmalar üzə çıxdı, Yollar gündüzə çıxdı. Ağaclar sərin-sərin Əsən xəfif yellərin Titrədi nəfəsiylə. Quşların nəğməsiylə Ətirlədi hər yeri Sabahın çiçəkləri. Kənddə ucaldı səslər; Qalxdı, alçaldı səslər. Həyat bir qanad çaldı, Kəndi səs-səmir aldı. Qalxdı çoban ayağa, Sürünü yaydı dağa; Çaldı bir incə bəstə. Kəndlilər dəstə-dəstə Kənddən uzaqlaşdılar; Fakat köylülerin canı sıkkındır. Her yerde kuraklık var. Ekinde iş yok. Bu sene kıtlık olacak. “Allah’a penah” diye göklerden imdat bekliyorlar. Güneş adeta yere ateş yağdırıyor. Her kes kan ter içinde sümbülleri yoluyor. Çolpan adlı yaşlı bir köylü az dinlenmek için tarladan ayrılarak serin dereye iner. Dere kenarı oldukça güzel ve manzaralıdır. Ama bu güzellik Çolpanın içini rahatlatmaz. Gelecek endişesi, geçim sıkıntısı onu yasa boğmuştur. Çolpan burada da duramaz ve bitkin bir şekilde çalışmak için tarlaya döner. Aniden karşısında bir yılan görünce irkilir ve geri çekilir. Yılan onu gördüğünde kıvrılmaya başlar. Çolpan önce yılanı öldürmek istese de sonra vazgeçer ve dağarcığından bir parça ekmek alarak korkuyla yılana doğru fırlatır. Yılan da karşılığında ona büyük bir sarı altın atar. Çolpan altını görünce gözleri parlar ve çok sevinir. Yılan otların arasından hışıltıyla sürünerek gider. Artık köyde akşam başlamıştır. Şair akşamın başlamasını şöyle tasvir eder: Artıq günəş üfüqdə, Sarı, solğun boşluqda Gülürdü lalə kimi, Qızıl piyalə kimi. Buludlar dəlik-dəlik, Qurubda bir pənbəlik... Üfüq çox düşüncəli, Xilqətin gizli əli, Yerə yayır kölgələr; Dumanlanır ölkələr... Sakitdir şəffaf sular, Gümüş kimi saf sular.

Materiallar

Tutularaq kədərə, Dalğınlaşır dağ, dərə. Bu axşm Çolpan ancaq Üfüqlərə dalaraq, Gözü, könlü sevincək, Evə dönür gülərək. Sabah her zamanki gibi şafak altın tüllere bürünerek güldüğü zaman Çolpan ayağa qalkar ve tarlaya gider. Öğleye doğru yine aynı yılanı görür ve bir önceki gün yaptığı gibi ona ekmek atar, karşılığında bir altın alır. Bir kaç gün yılanla Çolpan bu şekilde alış veriş yaparlar. Kısa zamanda bu olaly bütün köye yayılır. Bir gün Çolpan ağır hastalanır ve ekine gidemez olur. Oğlu Eldeniz’i yanına çağırarak tarlaya gitmesini, yılanı görürse ona dokunmadan ekmek vermesini tembihler. Eldeniz tarlaya giderek çalışır. Öğleye doğru yılan kıvrılarak ortaya çıkar ve oğlanı görünce sokarak öldürür. Akşam olunca oğlunun gelmediyini gören Çolpan heyecanlanır ve köylüleri toplalyıp oğlunu aramaya koyulur. Dağdaki çoban Eldeniz’in cesedini görür ve köye haber salar. Yaşlı Çolpan oğlunun acısıyla kavrulur ve “yılanın akına da karasına da lanet olsun„ der. Çolpanın qəlbi yandı, Bir ocaq kibi yandı, Dedi:- “İlan ilandır, İnsanlığa düşmandır. Ağı bir, qarası bir... Hamsının yarası bir...” Bir sabah bütün köylüler toplanarak kayalığa gelir ve yılanın yuvasını yıkarak onu öldürürler. Çolpan’ın tavsiyesiyle kayayı parçalayıp yılanın sakladığı hazineyi bulur ve aralarında paylaşırlar. Çox zaman Eldənizin Dərdilə həzin-həzin Yanıb inildədilər, Nifrət olsun,- dedilər,Zəhərli ilanlara, Xalqı aldadanlara! Coşdular, titrədilər, Nifrət olsun, - dedilər,Yoxsulları aldatan, Ömrünə xələl qatan, Şahlara, sultanlara, Dövlətli ilanlara! Bu masalın aslı Eldeniz’in öldürülmesi bahsine kadar şiirle paralellik arz eder. Masalda Eldeniz öldükten sonra babası yılanı öldürmek için kayalığa gelir ve onun kafasını koparmak isterken ancak kuyruğunu koparabilir. Yılan kaçarak saklanır. Bir süre sonra iyice geçim sıkıntısına düşen Çolpan yılana gelerek “Olan olmuş, geçen geçmiş, gel yine barışalım” der. Yılan ise onun bu teklifini reddeder ve “Ne sendeki oğul yarası iyileşir, ne de bendeki kuyruk yarası” diyerek oradan uzaklaşır. Manzumede ise şair, devrin ta-

lebine uygun olarak, hikâyenin sonunu yaşadığı devirde gündemde olan sınıflar arası mücadeleye uyarlamış, halkı kandırarak onun zenginliklerinin üstüne yatan şahlara, sultanlara, devletli, zengin yılanlara lanet olsun demiştir. 1929 yılında yazılan “Coğragfiya” şiirinde şair coğrafya dersinde öğretmen Ahmet, Güllü, Sara, Bebir isimli öğrencileri tahtaya kaldırarak Kafkaslarda ve Azerbaycan coğrafyasında bulunan bazı yerleri haritadan göstermelerini ister. Öğrencilerin hiç biri doğru cevap veremez. Yaz tatilinde okul öğrencileri ülkenin farklı yerlerine geziye götürür ve Ahmet, Güllü, Sara, Bebir de ders sırasında öğretmeninin sorduğu yerleri gezip görürler. Yeni eğitim yılı başladığında bu öğrenciler derslerini çok iyi bilmektedirler. Şiirin dili çok sade ve yalındır. Soru edatları, sınıf ortamı güzel bir şekilde anlatılmıştır. Tabiat tasvirleri oldukça başarılı ve çocuk muhayyilesini süsleyicidir. Kış kocaldı geldi bahar Çiçeklendi çemen gülzar Güller açtı çiçeklendi Kelebekler beneklendi... Şairin bir öğretmen olarak vermek istediği mesaj bazı derslerin müfredatına uygun olarak işlenmesi durumunda daha fazla başarı elde edileceğidir. Önceden coğrafyayı hiç bilmeyen ve bu derste çok zorlanan öğrenciler geziye gittikten ve derste işledikleri yerleri bizzat gezdikten sonra derslerinde daha başarı olmuşlardır. 1933 yılında yazılan “Mektepli Şarkısı” adlı şiirde bazı sosyalist ideolojilerinin etkisi açıkça hiss olunur. Şair şiire başlarken “Bizik maarifin güleş ordusu Aydınlık ordusu güneş ordusu” - diyerek yeni yetişen öğrencilere mücadele ruhu içinde ve onları bağlı olduğu değerlerden soyutlayarak hitap eder. Bizim ne tanrımız ne qulumuz var Sosyalizme çıxan bir yolumuz var Dersimiz, işimiz, futbolumuz var. Bizik maarifin güleş ordusu Aydınlıq ordusu güneş ordusu Bizim silahımız kalem, sıralarımız sengerimizdir. Bizim korkumuz yarasaya benzeyen düşmanı sarmıştır ve bizim saflarımız demir, beton gibi sıktır. Birinci dersimiz enternasyonal, ikinci dersimiz ise “burjuva sinyal”dir. Bütün bu kâinat, bu hayat, bu yükseliş, bu kanatlar bizimdir. Biz maarifin güleş, şen-şakrak ordusuyuz. Biz aydınlık, güneş ordusuyuz. Şairin çocuklar için yazdığı diğer bir şiirin adı “Zehra İçin”dir. Bu şiirin tarihçesi var. Sonradan büyüdükten sonra doktor ve akademisyen olan 693

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Zehra Salayeva isimli bir öğrenci 1934 yılında beşinci sınıf öğrencisiyken sevdiği öğretmenlerinden hatıra defterine kendisi hakkında bir şeyler yazmalarını rica edermiş. 11 Mart 1934 yılında bir sabah 26 yaşlı genç öğretmen Mikayıl Müşfik derse girerken öğrencisi Zehra Salayeva hatıra defterini çekingenlikle ona uzatıyor ve sevgili öğretmeninin bu deftere bir şeyler yazmasını rica ediyor. Şair deftere göz atarak öğrenciye - Kızım sen git sınıf jurnalini getir, ben de sen gelinceye kadar defterine bir şeyler yazayım” diyor. Zehra öğretmenler odasına giderek jurnali getirir ve o süre zarfında Mikayıl Müşfik aşağıdaki şiiri onun defterine yazar: İleri qoş, ileri, Ey menim gözel qızım. Qalma heyatdan geri Oxu mükemmel qızım
Uca dağlardan atlan Her çetinliye qatlan Bir quş kimi qanatlan Göylere yüksel qızım Mehriban ol insana Bir yuxarı baxsana Göyden güneş, ay sana Eyleyir “gel gel” qızım. Şair bu şiiri ve şiirdeki öğütleri Zehra Salayeva’nın şahsında bütün Azerbaycanlı öğrencilere yazmış bulunmaktadır. Mikayıl Müşfik’in şiirlerinde kendi hayatından, özellikle sefaletle geçen çocukluk ve gençlik yıllarından bazı kesitlerle de karşılaşmaktayız. Şair “Kaya” adlı manzumesinde XX asrın evvellerinde sefalete ve sokaklara düşmüş çocuklardan yürek acısıyla bahsederek eserin kahramanı olan Kaya’nın vatansever ve idealist bir öğretmenin yardımlarıyla bu felaket girdabından kurtularak topluma faydalı bir insan olmasını anlatmıştır. Bu manzumede şairin kendi hayatına ait izlerle de karşılaşmaktayız. Zira şair, anne ve babasını kaybettikten sonra sokaklarda sigara satarak geçimini kazanmaya çalışmış ve sefaletin acısını tatmıştır. Müşfik bu manzumeyi 1935 yılında 27 yaşındayken yazmıştır. Eserde olaylar 1923 yılının güneşli bir Mayıs gününde başlar. Bakü’de Sabir adına parkta birkaç öksüzün neşeli bir şekilde mızıka çalarak türkü söylediklerini ve meşhur Azerbaycan halk dansı qaytağıyı oynadıklarını gören yaşlı bir öğretmenin dikkatini bu çocuklardan birinin okuduğu içli türkü çeker. O, bu çocukların hali ne olacak diye derin düşüncelere dalar. Çocuklar dağılacağı sırada o, “bala o şarkıyı söyle yazım men, rica eyleyirem” deyince Kaya isimli türkü söyleyen çocuk “rica

ne lazım” deyerek türkünün sözlerini söyler ve öğretmen yazar. Bu sırada Kaya ile tanışan öğretmen, onun öksüz ve sefil olarak sokaklarda yaşadığını, iki yıl boyunca öksüzler yurduna alınarak orada eğitim gördüğünü, fakat sonradan arkadaşlarıyla birlikte oradan kaçarak yine sokaklara düştüğünü görünce ona bazı sorular sorar ve onun tiyatroyu sevdiğini, dönemin meşhur tiyatro kahramanları ve onlar hakkındaki yorumlarını öğrenerek ona şöyle der: Ay oğul aleme yaxşı nezer kıl Sen gel bu desteden bir yolluk ayrıl Onların gözüne görünme bir de Kaya buna karşılık bir az düşünerek: Bir gün çürüyecek ömrüm Sibir’de Bilirem bu heyat bilirem nedir Bir qanlı meydandır, acı sehnedir - der. Yaşlı öğretmen ona “Bana gel seni okula yazdırayım hem okur, hem de çalışarak geçimini sağlarsın. Bu bataklıktan da kurtularak iyi bir insan olursun” diyerek adresini verir. Aylar geçer, 15 yaşlı Kaya’dan haber yoktur. Kaya hırsızlar çetesinin eline düşmüş, hali vakti yerinde. Gündüzleri “işe”, akşamlar yine tiyatro veya sinemaya gider. Bu akşamlarda onun ruhu sıkılır, ben neyim, nerelerdeyim gibi sorular içini kemirir. Şair bir ara Kaya’nın geçmişi ile ilgili bilgiler vermeyi de ihmal etmez: Kaya şairin kendi memleketi olan Hızı’dandır. Babası Hızı dağlarında çobanlık yaparken bir defa canı sıkılmış, sürüden üç koyunu satarak arkadaşlarıyla beraber yemiştir. Ağası bu olaydan haber tutup kızdığında Kaya’nın babası “ kendi hakkımı sattım” diyerek köpürmüş. Ondaki bu isyanı gören ağa kurşunu o anda onun kafasına sıkmış ve daha Kaya doğmadan babası ölmüş. Annesi ise sıkıntılara, sefalete fazla dayanamadan vefat edince kimsesiz Kaya sokakların çocuğu olmuştur. ... soğuk bir kış akşamında bu sefil çocuklar kumar oynarken çetenin başçısı Mişka ile Polad arasında tartışma çıkar ve kavgayla sonuçlanır. İkisi birbirine bıçak çeker ve bıçak onları ayırmak için araya giren başka bir çocuğa saplanarak onu öldürür. Kaya bütün bu olup bitenlerden sonra mensubu olduğu bu çeteye nefret eder ve akıbetini düşünmeye başlar. O şimdi yaşlı öğretmenin yanına gitmediğine çok pişman olmuştur. Çok düşünüp taşındıktan sonra Kaya çeteden ayrılır ve ıslah evine giderek oraya yerleşir. Okur ve çokça çalışarak topluma faydalı iyi bir insan olur. Yıllar sonra parkta tanıştığı öğretmenle karşılaşır. Öğretmen onu tanımaz, ama Kaya kendini tanıtır ve öğretmene teşekkür eder. Bir gün o, eski sokak arkadaşlarını görür. Yine sokaklarda Mişka’nın önderliğinde serseri-

694

Materiallar

lik yapmaktadırlar. Bu sırada koltuğunda kalın ciltlerle yanlarından geçen Kaya’yı görürler ve Mişka’nın “ aa, bu ki bizim Kayadır” ünlemiyle bütün hırsızlar çetesi hayretle Kaya’ya bakarlar. Kaya artık tıbbiyede öğrencidir. Mişka Kayanın geri dönmesi için çok uğraşır, ama Kaya kabul etmez ve onları da bu yoldan döndürmek ister. Ama nafile. Onlar Kaya ile dalga geçerler: Ay canım beri gel bu bir kenekdir İşi molla kimi vaaz eylemektir Şair eserde Mişka’yı da bize tanıtır: Çox zaman şeherin küçelerinde Bezen axınların toplu yerinde Hemen mişkalara yoldan keçende Okucu, baxırsan diqqetle sen de Her meçhul sahnede oynayır bunlar Hayatın ruhunda qaynayır bunlar Sanki bizim lisan onlara dardır Özlerine göre dilleri vardır Mişkanın menzili qır tiyanları Kaynayan şeherin dar dalanları Çocuk hayatını bu yolda sürdü O gah tutulurdu, gah döyülürdü Bir defa Mişkanı tutdular yene Apardılar onu çocuk evine Pozuk azaldığa alışdığından Zavallı ruhuna bir kara zindan Kimi dar göründü terbiye evi Saxlamaq olmadı bu yetim devi Bir akşam gefesi gırıb da qaçtı Gaş-daş hayatını alıb da saçtı Bu boş azaldığın çamurluğuna Bazı yoldaşları uymadı buna Onlar oxudular adam oldular Bir Kehkeşan kimi cığır buldular Oxucu, dediyim sanma xeyaldır Buna kahramanım Kaya misaldır Mişka güvercin hastası olmuş, sürekli kuşlarla ilgilenmekte ve güvercin beslemektedir. Bir gün tutkunu olduğu güvercinlerinden biri uçar. O kısa zamanda kuşun nerede olduğunu öğrenir. Kuş başka bir güvercin hastası Polad’ın yanındadır. Mişka hemen Polad’a gider ve ondan kuşunu ister. Aralarında çıkan tartışma sonucunda Polad Mişka’yı bıçaklar. Yaralı Mişkayı Kaya’nın staj yaptığı hastaneye getiriler. Kaya eski arkadaşının bu halini görünce çok üzülür. Bütün mazi gözlerinin önünden bir film şeridi gibi geçer. Artık çok geçtir. Mişka için yapılacak bir şey yoktur. Sefil, hırsız ve asi Mişka ölür. Eserin sonunda şair kendisiyle ilgili bilgi vererek bir zamanlar kendisinin de bu kimsesiz çocuklar gibi sokaklarda dolaştığı, sonradan okula başlayarak normal hayata döndüğü hakkında bize önemli bilgiler veriyor. Ey keçen dostlarım yazık sefiller

Men de sizin kimi bir neçe iller Ümmanlar içinde başsız perişan Acı dalğalarla yersiz çarpışan Bir garip tekneye benzer kimiydim Gayesiz yollarda gezer kimiydim Ne ata çağrışı, ne ana sesi Bunların gül kimi latif busesi Ruhuma etrini saça bilmedi Menim çocuk derdim heç eksilmedi Ah neler çekmedi bu garip başım Deydi daşdan daşa müzdarib başım Bir sabah elime keçdi bir kitab Aldı caynağına meni inkılab Ne üçün baxalım bir de arxaya Sinemdeki dağın biridir Kaya Eserde şairin hayatı ve o devrin bazı siyasi olayları hakkında da bilgiler bulunmaktadır. Şu anda yazılı kaynaklarda ve bu eserde bulunmayan ilginç bilgilerden bir de böyledir: Çetenin elebaşsının adının Rus milliyetine ait isim olan Mişka olması Kommunist partisi yetkilileri tarafından tepkiyle karşılanır. “Ülkemizde halklar dostluğu var, sen neden böyle bir ayırım yapıyorsun” diye şairi eleştirirler. Sonunda şair “adı Mikayıl idi, arkadaşları kısaca ona Mişka derlerdi” şeklinde ifadeyi değişir ve böylece mesele çözülmüş olur. Eserin neşredilmiş varyantlarında bu tür bir beyit veya mısra mevcut değil. Bu bilgiler bize o dönemin canlı şahitleri tarafından aktarılan bilgilerdir. Eserdeki hırsız çetesinin elebaşçısının adının Rus adı olması şairin satır altı ifade kullanmak istemesinden kaynaklanabilir. Zira Mikayıl Müşfik Azerbaycan demokratik cumhuriyetinin Ruslar tarafından yıkıldığını ve onun yerine Azerbaycan Sovyet Sosyalist cumhuriyetinin kurulduğunu, ülkedeki yeraltı ve yerüstü zenginliklerin kimler tarafından sömürüldüğünü iyi biliyordu. Ülkede “hakların dostluğu var” denilerek Azerbaycan halkının kendi ülkesinde ikinci sınıf vatandaş muamelesi görmesi gerçeğini de şair göz ardı edemezdi.
KAYNAKLAR − − − − − − − − − − Azerbaycan Sovet Edebiyatı Tarixi. I-Q ciltler. Bakı, 1966–1967 Azerbaycan Sovet Edebiyatı. Bakı, 1958 Azerbaycan Sovet Yazıçıları, Bakı, 1958. Axundzade Dilber. Müşfiqli Günlerim. Bakı, 1968 Hüseynoğlu Gülhüseyn. Müşfiq Heyat ve yaradıcılığı, Bakı, 1968. Xendan Cefer. Müşfiq. Azerbaycan Dövlet Neşriyyatı, Bakı, 1956. M.Müşfiq, Seçilmiş Eserleri, Çaşıoğlu, bakı, 2005. 239 s. M.Müşfiq, Seçilmiş Eserleri, iki cildde,1.cild. Azerbaycan Dövlet Neşriyatı, Bakı, 1957. Mikayıl Müşfiq, Ebediyyet Neğmesi, Bakı, 1978 Mikayıl Müşfiq, Seçilmiş Eserleri, “Şerq-Qerb”, Bakı, 2004, 352 s.

695

 

ИСТИҚЛОЛ ДАВРИ ЎЗБЕК БОЛАЛАР АДАБИЁТИ: АНЪАНА, ВОРИСИЙЛИК ВА ИЗЛАНИШ
Раҳматулла БАРАКАЕВ
филология фанлари номзоди, Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Алишер Навоий номидаги Тил ва адабиёт институтининг илмий котиби

Ер юзида дастлабки ота-онанинг биринчи фарзанди дунёга келиши билан болалар адабиёти ҳам майдонга келиши инкор қилиб бўлмас ҳақиқатдир. Чунки болалар адабиётининг асосий вазифаси ўсиб келаётган ёш авлодни тарбиялаш манфаатларига қаратилгандир. Бинобарин, болалар адабиёти намунаси ёш авлодни илм-маърифат нуридан баҳраманд бўлишга чорлайдими, касб-ҳунар ўрганишга чақирадими, энг яхши инсоний фазилатлар руҳида тарбиялашга хизмат қиладими, булардан қатъи назар, унинг бош вазифаси фарзандларимизни маънавий-ахлоқий камолот руҳида тарбиялашдир. Демак унинг асосий ўзига хосликларидан бири фақат адабий-эстетик эмас, балки маърифий аҳамият касб этиши билан ҳам белгиланади. ХХ аср бошларидаги ўзбек маърифатпарварлик ҳаракатининг ва ўзбек болалар адабиётининг етакчи намояндаларидан бири бўлмиш Абдулла Авлоний “Туркий Гулистон ёхуд Ахлоқ” асарида таъкидлаганидек: Агар бир қушинг ёш болосин олиб, Бўлур тарбият бирла йўлга солиб. Онасин олиб асрағон бирла ром Қилмас, киши саъй қилса мудом. Керак тарбият ёшликдан демак, Улуғ бўлса, лозим келур ғам емак. Эгур бемашаққат киши навдани, Тўғунчи эгур куйдириб кавдани, яъни катта ёшли одамни қайта тарбиялашдан кўра, ёш болани аввал бошдан тўғри тарбиялаш осонроқдир. Шоир бу фикрини қуйида янада аниқроқ ифодалайди:
Худонинг раҳмати, файзи ҳама инсонга яксардур, Ва лекин тарбият бирла етушмак шарти акбардур. Туғуб ташлов била бўлмас бола, бўлғай бало сизга, Вужуди тарбият топса, бўлур ул раҳнамо сизга. Темурчининг боласи тарбият топса, бўлур олим, Бузулса хулқи, Луқмон ўғли бўлса, бўлғуси золим. Ёмонларга қўшулди Нуҳнинг ўғли, бўлди беимон, Юрурди Каҳф ити хўблар ила, бўлди оти инсон.

Авлонийнинг юқоридаги фикрлари болалар адабиётининг асосий ўзига хосликларини 696

тўғри белгилаши нуқтаи назаридан бугунги кун учун ҳам ўз қимматини йўқотмагандир. Бадиий адабиёт реалистик адабиёт деб номланадими, романтик адабиёт деб аталадими, сюрреалистик дебми, бундан қатъи назар, даставвал, китобхон қалбига эзгулик уруғини сепиши, уни энг яхши инсоний фазилатлар руҳида тарбиялашга хизмат қилиши керак. Бадиий адабиётнинг бош вазифаси бундан минг йиллар олдин ҳам шундан иборат эди, бугун ҳам, бундан минг йил кейин ҳам шундан иборат бўлиб қолаверади. Зеро, Ҳазрат Навоий “Бадойиъ ул-бидоя” девони дебочасида таъкидганларидек: “Девоне топилғайким, анда маърифатомиз бир ғазал топилмағай. Ва ғазале бўлғайким, анда мавъизатангиз бир байт бўлмағай. Мундоқ девон битилса, худ асру беҳуда заҳмат ва зоеъ машаққат тортилғон бўлғай”. “Ўзбек болалар адабиёти истиқлол даврида нималарга эришди?” деган саволга жавоб излар эканмиз, аввало, ўтган давр мобайнида болалар адабиётимиз ўз табиий ўзанларига қайта бошлаганини қониқиш билан эътироф этиш жоиз. Биргина мисол: бугунги мактабларимизнинг янги дастурларига “Одобнома” фани киритилди, янги дарслик ва ўқув қўлланмаларимиздан Кайковуснинг “Қобуснома”, Шайх Саъдийнинг “Гулистон” ва “Бўстон”, Навоийнинг “Ҳайрат ул-аброр”, Хожанинг “Мифтоҳ ул-адл” ва “Гулзор”, Авлонийнинг “Туркий Гулистон ёхуд Ахлоқ” асарларидан олинган парчалар мустаҳкам ўрин эгаллади. Бинобарин, болалар адабиётимиз ўзининг бевосита маърифий вазифасини бажаришга киришди. Бундан ташқари, янги дарслик ва ўқув қўлланмаларини тузишда бугунги болалар адабиётимизнинг етакчи намояндалари асарларига алоҳида эътибор берилди, инчунин, фарзандларимиз инсонийлик сабоқларини ўз миллий заминимизда яратилган миллий адабиётимиз намуналари орқали эгаллай бошладилар, халқимизнинг кўп минг йиллик маънавий, адабий, диний қадриятларини қайта ид  

Materiallar

рок эта бошладилар. Буларнинг барчаси ёш авлоднинг маънавий комил инсонлар сифатида шаклланиши, ўз киндик қони тўкилган тупроғи – Она Ватани, ўз халқи, ўз миллатининг содиқ фарзанди бўлиб етишувларида улкан маърифий аҳамият касб этиши шубҳасиздир. Чунки ўзини ҳурмат қила оладиган, ўз тарихи, ўз маданияти, ўз адабиётини эътироф этадиган кишигина том маънодаги ватанпарвар бўла олади. Иккинчидан эса, ўз қадрига етган одам ўзгаларни ҳам қадрлай олади, ўз ҳурматини билган одам ўзгаларнинг ҳам ҳурматини жойига қўя олади. Бу ўринда шуни ҳам қайд этиш керакки, истиқлол даври янги болалар адабиётининг майдонга келишига 80-йилларнинг иккинчи ярми адабиёти катта таъсир кўрсатди. Зеро, айни шу даврда болалар адабиётимиз том маънодаги ҳақиқатга тик боқадиган адабиётга айланди, ёш авлодни эрксеварлик туйғулари руҳида тарбиялашда илк қадамларини қўйди. Ана шу нуқтаи назардан Истиқлол даври болалар адабиётимиз ўсишда, улғайишда, ўзлигини таниш йўлидаги изланишда дейишга тамомила ҳақлимиз. Бугунги болалар адабиётимизнинг етакчи намояндаларидан бўлмиш Анвар Обиджоннинг “Ака-ука” шеъри шу жиҳатдан эътиборга сазовор. Шеърда мустақил Ватан келажаги бўлмиш ёш авлод рамзий йўсинда кечаги кунимиздаги қўли боғлиқ, кўзи боғлиқ, истибдоддан юрак олдириб қўйган катта авлодга қиёсланади. Аканинг пастга, жарликка “така-пука” термилиши бежиз эмас, чунки жарлик аслида тубанлик рамзи, иккинчидан эса аканинг кўз олдида халқимизнинг истиқлол йўлида қурбон бўлган минглаб фарзандлари тақдири турибди: Жар бўйида туришар Ака-ука. Ака пастга термилар Така-пука. Юксакдаги лочинга Боқар ука, Гўё кўкда жим қанот – Қоқар ука. Шоирнинг шеърдаги ҳар бир сўзга маънавий юк юклаши ана шу сатрларда намоён бўлган десак, адашмаймиз. Чунки, ака термилади, “термилиш”да маҳзунлик, зориқиш маъноси етакчи, ука боқади, “боқиш”да эса дадиллик, мардлик маъноси устивор. Уканинг нигоҳи кўкда парвоз қилаётган лочинга тикилиши ҳам табиий, чунки кўк ҳам, унда парвоз қилаётган лочин ҳам аслида эрк тимсоллари. Уканинг эса парвози баланд – нигоҳи Истиқлолнинг ёришиб келаётган порлоқ нурларига –

кўкка тикилган. Шу боис ука ёш китобхон кўз ўнгида Лочин янглиғ Эркин, эрки учун курашга тайёр Инсон тимсоли сифатида намоён бўлади. “Учинчи полапон” шеърида шоир “Акаука”даги мавзуни давом эттиради, янада ривожлантиради. Шеърда эркин қуш – Лочин фарзандларининг ёвузлик тимсоли бўлмиш Оқилон билан ҳаёт-мамот жанги тасвирланади. Ёвуз Оқилон онасини ёрдамга чақириб чинқирган икки полапонни бир зумда қонига бўяйди. Лекин инда Лочиннинг учинчи полапони ҳам бор. Гарчи у норасида гўдак бўлсада, узоқлардаги онасини ёрдамга чақириб йиғлашдан самар йўклигини тушуниб етади ва ўзини ўзи ҳимоя қилиб, қаттол душманини чўқиб ташлайди. Шеър келажакка ишонч руҳи билан йўғирилган: Аждод қони, ўч ҳисси Берди унга куч, далда. Чўқиб олди рақибин Бўйин чўзган маҳалда. Чўчиб ўтли нигоҳдан Ёв тўлғанар довдираб, Мағрур турар ёш Лочин, Боқмас кўкка жовдираб сатрларида эрк учун курашган, душманга қарши доимо омонсиз курашиб келган аждодлар руҳи мард фарзандларга бир умр куч, далда бериши туйғулари етакчилик қилса, якуний: У билади, Онаси – Ҳозир олис бир жойда. Бўм-бўш кўкка термилиб Қичқирмоқлик бефойда. Ўчкор боқар қотилга Онанинг мард Лочини. Омон қолса, Бир кун у – Янчар Илон бошини сатрларидаги қотилга ўчкор боқаётган учинчи полапоннинг бир кун ёвуз Илон бошига етиши, душманидан омонсиз ўч олишига ишонч туйғуси ёш китобхон қалбига ҳам кўчиб ўтади, ҳаёт учун, эрк учун кураш туйғулари барҳаётлигига ишонч туғдиради. “Янтоқлар ҳақида қўшиқ” ҳам озодлик, эрк учун кураш туйғу-лари етакчилик қилиши билан ажралиб туради. “Сувсизликдан сўлмасдан, гармселдан жон сақлаб, ёвуз саҳрони енгиб” яшаётган “янтоқлар” ҳам аслида халқ рамзи. Гарчи у “ёвуз саҳро”да “сувсизликдан сўлиш”га, “Гармсел”нинг ўтли шамоллари таъсирида аста-секин ўлимга маҳкум қилинган бўлса-да, бироқ “янтоқлар”нинг чуқур ўрнашган, мустаҳкам илдизи ҳар қандай шароит697

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

да ҳам яшаш учун курашга чорлайди, шу боис ҳам янтоқлар доимо гуллайди, мева тугади, келажак авлодни яратади. Бинобарин, зукко китобхон-нинг синчков нигоҳи бу шеърда халқимизнинг истибдод тиғи остида ўтган кейинги юз йилдан ортиқроқ давр мобайнидаги тарихи рамзий йўсинда акс эттирилганини дарров пайқаб олади. Шоир: Эзиб ўтди йилқилар, Эзиб ўтди нортуя, Тикландингиз қайтадан Оламда биз бор, дея, Балли сизга янтоқлар! Янчолмади бўронлар, Куймадингиз оташдан. Ғанимлар ҳам ҳайрондир Бундай чидам, бардошдан, Балли сизга, янтоқлар дер экан, бу мисралардаги “йилқилар” ва “нортуя” ҳам юртимизга бостириб келган турли ғанимлар тимсоли янглиғ намоён бўлади. Чингизхон суворийларининг йилқилари ва арабларнинг туялари оёғи остида эзилган, топталган халқимиз барибир ўзини тиклаб олгани, уни турли талотўпларнинг бўронларию оташлари ҳам йўқ қилолмаганидан ҳатто ғанимларнинг ўзлари ҳам ҳайронликлари ишонарли тасвирланган. Эҳтимол, ёш китобхон бу имо-ишоралар, рамзларни тўла тушунмас, бироқ масал кўринишидаги (рамзлар, тимсолларга асосланган) асарлар шуниси билан характерлики, улардан ҳар бир китобхон ўзига керакли нарсани уқиб олади. Барча ёшдаги китобхонларга мўлжалланган бундай асарлар шу боисдан ҳам кўп қатламли бўлади. Ва ниҳоят, истиқлол даври болалар адабиёти шеъриятига илк бора ҳақиқий ўзбек қиёфаси кириб кела бошладики, бу қадам ёш авлодни ўзлигини таниш йўлида тарбиялашдаги сифат жиҳатдан ўзгариш тарзида баҳоланиши жоиз. Истеъдодли шоир Дилшод Ражабовнинг “Ўзбек” шеъри ана шу Инсон, халқ тасвирига урғу берилган шеър сифатида эътиборга сазовордир. Шеърнинг дастлабки сатрлариданоқ бағрикенг ўзбек қиёфасига чизгилар чизила бошлайди: Сиғмаса ҳам ўзи, дўстга Жойи бор унинг. Йўловчига “Бир пиёла” – чой“и бор унинг. Дарҳақиқат, ўзбек қиёфасини белгиловчи қирралар, аввало, унинг бағрикенглиги билан боғлиқдир. Серфарзанд, болажон ўзбек болабақралари билан ўзи уйига зўрға сиғиб турган бўлса-да, меҳмонни “атойи худо” деб билади, уйининг тўрини меҳмонга бўшатиб беради, 698

қозонига ҳар куни бир парча гўшт солишга қийналса-да, меҳмоннинг оёғи остига қўй сўяди. Ҳатто кўчадан ўтиб кетаётган йўловчига ҳам, албатта, бир пиёла чой таклиф қилиш ўзбек характерини белгиловчи қирралардандир. Эгатлардан топган қадди – Ёйи бор унинг, Ҳар йил ёзда иморати, Лойи бор унинг. Ўзбек қиёфасини белгиловчи яна бир характерли қирра унинг меҳнатсеварлигидир. Ўзбек эрта баҳордан кеч кузгача тиним билмай далада меҳнат қилади, бола-чақасини пешана тери билан топган ҳалол даромади ҳисобидан боқади. Бинобарин, ўзбек учун “ҳалол меҳнат” тушунчаси қанчалик характерли бўлса, “ҳалол даромад“ тушунчаси ҳам у билан баб-баравардир. Шу сабабли ҳам ўзбекнинг қадди оғир меҳнатдан эгик бўлса-да, қалби пок, кўнгли очиқ. Меҳнатсевар ўзбек далада меҳнат қилибгина қолмайди. У ўзи-нинг ҳузур-ҳаловатини эмас, бола-чақасининг келажагини ўйлайди. Ўғилни суннат қилиш, уйлантириш, қиз чиқариш – халқ олдига дастурхон ёзиб, оқ фотиҳасини, дуосини олиш ўзбек учун энг катта бойлик. Шу боисдан ҳам у ҳар йил ёзда лой қилиб, иморат қуради – бола-чақасиининг бахтли келажагини таъминлайди. Чунки: Ўғил-қизи – ёруғ юлдуз, Ойи бор унинг, Ўчмас изи, босадиган Тойи бор унинг. Бинобарин, “от изини босадиган тойлар”и, “ою юлдуз”лари учун меҳнат қилишдан ўзбек ҳеч қачон чарчамайди ва ана шу туйғу – болажонлик ҳам аждоддан авлодга минг йиллар давомида азизу мукаррам мерос бўлиб ўтаверади. Шу боисдан ҳам ўзбекнинг доимо чеҳраси очиқ, бағри очиқ, дастурхони очиқ. Шу боис ҳам яратган-нинг ўзи бу жаннатмакон диёрни ўзбекнинг макони қилиб яратган. Шеър: Дўпписини кўкка отиб Шодланса арзир; Ўзбекистон деган жаннат Жойи бор унинг сатрлари билан якунланар экан, бунда шоирнинг ана шундай улуғ эл фарзанди эканлигидан фахр ва ғурур туйғулари янграйди. Улуғ халқимиз шаънига битилган қанчадан қанча фахрияю мадҳиялар сафида кичкинтой китобхонларга мўлжалланган ушбу мўъжаз шеърнинг ҳам ўз ўрни бор. Бу шеър ёш китобхон қалбида ҳам ғуруру ифтихор туйғуларини уйғотади, ўзлигини белгилашга хизмат қилади.

Materiallar

Бироқ аслини олганда, бугунги болалар адабиётимиз фақат муваффақиятлардан иборат эмас. Унинг турлича характердаги муаммолари ҳам етарли. Биринчидан, бозор иқтисоди деган нарса болаларимизнинг бадиий асар ўқиш эҳтиёжини деярли йўққа чиқарганини афсуслар билан қайд этиш керак. Болаларимизнинг асосий вақти бозорда, қолгани телевизор олдида чет элнинг ур-йиқит, зўравонлик, фаҳш билан тўлиб-тошган кинофильмлари, фикрлаш ҳиссини ўтмаслаштирадиган мультфильмларини кўриш билан ўтаётганлиги адабий жамоатчиликни жиддий хавотирга солиши керак. Чунки умри бозорда ўтадиган бола учун пулдан азиз нарса йўқ, у пул учун хоҳлаган ишни қила олади. Муштумзўрлик руҳидаги фильмларни кўриб ўсаётган бола эса ҳар бир муаамони мушт билан ҳал қилишни энг тўғри йўл деб ҳисоблайди. Бир пайтлар ҳар биримиз қанча шеърни ёд билишимиз, қанча асарни ўқиганлигимиз билан фахрланардик, инсон учун моддий манфаатдорчилик эмас, маънавий эҳтиёж бирламчилигини ҳар қадамда ҳис қилардик. Урушда ўзини танк тагига ташлаган, кўкраги билан пулемёт туйнугини бекитган одамлар бизнинг ота-боболари-миз эмасмиди?! Уларнинг қайси бири машина ёки ҳовли учун, мол-мулк, пул учун ўз жонини қурбон қилган эди?! Биз бугунги кунда миллий мафкура ҳақида гапирар

эканмиз, Она-ватан туйғуси фарзандларимиз қалбига она сути билан кириши, болалар боғчасию мактаб таълим-тарбияси орқали шаклланиши кераклигини; бунинг учун эса мактаб дарсликларимиздан бошлаб болаларимиз ўқиётган ҳар бир китоб, газета ва журнал, тинглаётган ҳар эшиттириш, томоша қилаётган ҳар кўрсатувнинг юксак сифати, бадиияти билан энг юксак талабларга жавоб бера олиши кераклигини эътибордан бир дақиқа ҳам соқит қилмаслигимиз керак. Бу гапларни айтишдан мақсад болалар адабиётимиз мустақил Ўзбекистонимизнинг келажагини яратувчи ёш авлод тарбиясига масъул эканлигини таъкидлашдир. Зеро, бу адабиёт фарзандларимизнинг эрксевар, мард, комил инсонлар бўлиб етишуви йўлида доимо баланд пардаларда янграмоғи керак. Токи ижодкорларимизнинг ҳар бир асари ёш китобхон қалбида эзгуликнинг, инсонийликнинг бир ниҳоли илдиз отишига хизмат қилсин. Инчунин, мустақил Она юртимизнинг келажаги бўлмиш фарзандларимиз ҳам болаликдан ўзларининг шу азиз Ватаннинг эгалари, унинг бахт-саодатини, порлоқ келажагини яратувчилар эканликларига комил ишонч руҳида тарбияланмоқлари лозим. Ана шундагина болалар адабиётимиз ўз миссиясини муваффақият билан адо этган бўлади.

699

 

ÇOCUK RUHLU ŞAİR YA DA ÇOCUKLARIN ŞAİRİ GÖKHAN AKÇİÇEK (HAYATI, SANATI VE ESERLERİ)
Yrd.Doç.Dr. Salih OKUMUŞ
Ordu Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi Ordu / TURKİYE salihokumus@gmail.com, salihokumus@salihokumus.com SUMMARY Turkish children literatura, which begins with Tanzimat literature, enters into a serious growth period after the Cumhuriyet hos born. Begond 1960’s it becomes a subdivision of literature. İn this communique we researched the life, art and work of Gökhan Akçiçek who has got important poems in children literature.

1. GİRİŞ Çocuk edebiyatı, çocuğun dünyasına hitap eden, onların hayal, duygu ve düşünce dünyalarını geliştiren bir türdür. Eğitirken eğlendirmeyi amaçlar. Ayrıca çocukların ruhsal gereksinimlerine de katkıda bulunur. Çocuğun dil ve dinleme yeteneğinin gelişmesini sağlar. Çocukları eğitir ve onları yaratıcı etkinliklere yönlendirir.1 Bu tür eserlerle ilk olarak Batı edebiyatında karşılaşılır. Batı dünyasında çocuk edebiyatının gelişmesi daha çok sanayileşme, aydınlanma ve ulus devleti oluşturma aşamasıyla ilişkilidir. XX. yüzyılda ise çocuk edebiyatı en zengin dönemini yaşar. Çocuğa yönelik birçok eser yazılır. Çocuk edebiyatının uzmanlık işi olduğu anlaşılır ve uzman kişilerin yetiştirilmesine önem verilir. Ülkemizde çocuk edebiyatı Tanzimat dönemiyle başlar. Bu durum daha ziyade o dönemin modernleşme çabalarının bir sonucudur. Ancak Batıda olduğu gibi bizde de Tanzimat’tan önce sözlü edebiyat ürünlerine rastlanır. Masal, bilmece, tekerleme, atasözleri, Nasrettin Hoca fıkraları, Karagöz ve meddah oyunları bu ürünlerin arasında sayılabilir. Araştırmacıların birçoğu çocuk edebiyatının, muhayyilemizde önemli bir yeri olan ninni ve masallarla ortaya çıktığını söyler.2 Tanzimat’tan önce de çocuklara yönelik kitapların yazıldığı görülür. Daha çok öğüt verme amacıyla yazılan bu eserler, bir yandan da öğretici yönleriyle dikkati çekerler. Nâbi’nin “Hayriyye”si ile Sünbülzâde Vehbi’nin “Lütfiyye” si buna örnek verilebilir. Bu eserler çocuklar için
1 2

Tuncer Hüseyin, Yardımcı Mehmet; Çocuk Edebiyatı, MEB Yay., Ank. 2000, s. 17-18 Daha geniş bilgi için bkz.:Enginün, İnci; “Çocuk Edebiyatına Toplu Bir Bakış”, Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, Dergah Yay., 2. Baskı, İstanbul, Ekim 1991. Kıbrıs, İbrahim; Uygulamalı Çocuk Edebiyatı, Eylül Yay., Ankara 2000. Yalçın Alemdar, Aytaş Gıyasettin; Çocuk Edebiyatı, Akçağ Yay., Ankara 2002.

yazılmış olmalarına rağmen daha çok büyüklere yönelik eserlerdir. Yusuf Kamil Paşa’nın Fenelon’dan çevirdiği Telemak da eğlendirirken eğiten bir eserdir. 1869 yılında yayımlanan “Mümeyyiz” dergisinde çocuklar için bilmeceler ve roman tefrikaları yer alır. Ahmet Mithat’ın “Hace-i Evvel” ve “Kıssadan Hisse” isimli eserlerinin bir kısmı ilk çocuk kitapları arasında sayılabilir.3 Türkiye’de yayınlanan ilk modern çocuk kitapları, çeviriler vasıtasıyla dilimize kazandırılır. Bilhassa Şinasi, R.Mahmut Ekrem ve Ahmet Mithat’ın Fransızca şiir ve hayvan öykülerini içeren çevirileri dikkati çeker. Ardından R.Mahmut Ekrem’in, “Tefekkür”ü ile Muallim Naci’nin “Ömer’in Çocukluğu” isimli eserleri yayınlanır. Çaylak Tevfik ise 1883’te Nasreddin Hoca fıkralarını toplar. XIX. yüzyılın sonları ile XX. yüzyılın başlarında Ahmet Rasim, Ahmet Mithat, Ziya Gökalp, Ömer Seyfettin, Tevfik Fikret, Ali Ekrem Bolayır, İbrahim Alaattin Gövsa, Ali Ulvi Elöve ve Aka Gündüz çocuk edebiyatı yazarları arasında yer alan önemli isimlerdir. Millî edebiyat döneminde ise Ziya Gökalp, Ömer Seyfettin ve diğer sanatçılar dil bilincini geliştirerek, millî değerler doğrultusunda çocuklara yönelik eserler vermişlerdir. 4 Cumhuriyetin kuruluşundan sonra, ulusal egemenlik kavramının etkisiyle çocuk edebiyatı daha da gelişir. Harf devrimiyle yeni bir dönem başlar. Yeni harflerle kitaplar basılır. Çocuklar daha çok önemsenir. Çocukların toplum içinde özel bir yeri olduğu vurgulanır. Bu dönemin yazarları arasında Reşat Nuri Güntekin, Mahmut Yesari, Peyami Safa, Abdullah Ziya Kozanoğlu, Kemalettin Tuğcu gibi isimler sayılabilir. 1960’lardan sonra çocuk kitaplarında artış görülür. Çocuk etkinlikleri düzenlenir. Kitap haf3 4

Yalçın Alemdar, Aytaş Gıyasettin; Çocuk Edebiyatı, Akçağ Yay., Ank. 2002, s.12 Yalçın, Aytaş; (2002: 13)

700

  

Materiallar

talarına ve kitap sergilerine yer verilir. Türk Dil Kurumu ve Kültür Bakanlığı çeşitli yarışmalar düzenler. Rıfat Ilgaz “Hababam Sınıfı”, “Küçük Çekmece Okyanusu” ve “Can Kurtaran Yılmaz”ı yazar. Mehmet Seyda, roman ve öykü türünde “Bir Gün Büyüyeceksin”, “Şeytan Çiçekleri”, “Çikolata” ve “Düşleme Oyunu”nu kaleme alır. Talip Apaydın ve Gülten Dayıoğlu bu dönemin önemli isimleridir. 1950’li yıllardan sonra Amerikan edebiyatındaki tanınmış çocuk kitapları dilimize uyarlanır. Ayrıca Suat Yalaz’ın “Karaoğlan” çizgi romanının çocuk edebiyatında ayrı bir önemi bulunur. İlk resimli çocuk kitabı ise Can Göknil’in “Kirpi Masalı”dır. Türkiye’de “Ayşegül” ve “Ayşecik” dizisinin yayınlanmasına kadar resimli kitap çok azdır. 1970’li yıllardan itibaren Sezgin Burak’ın çizgi romanı “Tarkan” ile okul kitapları arasında büyük önemi bulunan “Cin Ali” serisi de çocuk edebiyatımızın ürünleri arasında sayılabilir.5 Çocuk edebiyatı içerisinde şiir türünün ayrı bir yeri vardır. Çocuk şiiri çocuğun duygu ve düşüncelerini yansıtmalı, onun dünyasına uygun olmalıdır. Çünkü şiir yoluyla çocuğa doğru ve yanlışlar gösterilebilir, iyi ve kötünün ne olduğu anlatılabilir. Günümüzde Abdülkadir Budak, Ülkü Tamer, Mevlâna İdris Zengin, Mustafa Ruhi Şirin, Yalvaç Ural, Hasan Latif Sarıyüce, Ali Burhan Eren ve Gökhan Akçiçek çocuklar için birbirinden güzel şiirler yazan şairler arasındadır. Gökhan Akçiçek, evrensel bir çocuk duyarlılığına sahiptir. Şiirlerini çocuksu bir dille yazar. O, şiirlerini tüm dünya çocukları için kaleme alır. Dil, din, ırk ayrımı gözetmez. Her birini kendi evladı gibi görür. Onların acı çekmesine, üzülmesine, küçük yaşta hastalık, açlık, doğal afet ve savaş gibi istenmedik durumlar karşısında ölümle yüz yüze gelmelerine dayanamaz. Adeta, “Bu çocukların acısını gören, duyan kimse yok mu?” diye bir nevi serzenişte bulunur. Biz bu çalışma ile çocuk edebiyatı alanına farklı bir bakış sunmak, dahası; açlık, yoksulluk, savaş ve hastalık sebebiyle mağdur olan çocuklara sahip çıkmak, onlara yardım eli uzatmak adına ilgililerin dikkatini çekmek istedik. Bu amaçla da bir çocuk şairi olan Gökhan Akçiçek’i inceledik. 3. HAYATI: Şair. 15 Mart 1961 tarihinde Ordu’da doğdu.6 Ailesinin kökeni Alucra’nın Karaağaç Köyüne dayanır. Çilalioğulları adıyla anılan sülale, soyadı kanunuyla Akçiçek adını alır. 7
5 6 7

Köyün ileri gelenlerinden olan dede, çiftçilikle uğraşır. Ancak 1930’larda gittikçe ağırlaşan şartlar, işsizlik ve fakirlikle birleşince aileye gurbet yolu gözükür. Giresun’dan Ordu’ya göçer. 8 Aile Alucra ile ilişkisini kesmez, yazları köylerine gider. Sait Efendi ikinci kez evlenince, henüz genç bir delikanlı olan Yahya, annesini de yanına alarak Ordu’ya yerleşir. Şoförlük yaparak geçimini sağlar. Bir ara Almanya’ya gider. Döndükten sonra oto yedek parçası işine girer. Bu zor şartlar sebebiyle hiç okula gidemez. Okuma-yazmayı askerde öğrenir. Bu sebeple çocuklarının okumasını çok arzu eder. Hatta 1972 yılında Gökhan’ı Tarsus Amerikan Kolejinde imtihana sokar. Yahya Bey isteyip de elde edemediği şeyleri, oğullarının başarmasını arzulamıştır. Ancak farkında olmadan yapılan bu baskı çocukları olumsuz manada etkiler. Yahya Bey (1936), asker dönüşü mahalleden komşuları Firdevs Hanım’la (1943) evlenir (26 Mayıs 1960). Bu evlilikten; Gökhan (15 Mart 1961), Arkan (15 Mart 1962), Gülistan 10 Şubat 1965), Hakan (10 Mayıs 1966), Bolkan (5 Mayıs 1969) ve Volkan (15 Kasım 1974) adlı çocukları dünyaya gelir.
Ağcaçiçek Yaylası’ndan gelmektedir. Bir rivayete göre de, dedesinin askerdeki yüzbaşısının soyadını beğenerek Akçiçek soyadını aldığı ifade edilmektedir. (G.Akçiçek’le Özel Mülakat, 15 Mart 2003) Giresun’la bağlarını korumak amacıyla nüfus kayıtlarını Alucra’dan sildirmemişlerdir.

Yalçın, Aytaş; (2002: 14-15) Aslen Giresun Alucra’lı olan aile, yaz aylarında bu bölgeye gittiği için kütüğe 03.07. 1961 olarak geçmiştir. Bu hususta değişik rivayetler bulunmaktadır. G. Akçiçek’in belirttiğine göre, soyadlarının, atalarının yaşadığı

8

701

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Ailenin en büyük çocuğu olan Gökhan, altı yaşındayken Güzel Ordu ilkokulunda öğrenimine başlar. 1972 yılında Merkez Ortaokuluna kaydolur. Ardından Ordu Lisesine devam eder. (1975) Ancak ülkede hüküm süren sosyal şiddet olayları sebebiyle okulda çeşitli sıkıntılar yaşanır. 1978 yılında liseden mezun olur. 1975 yılında dedesi vefat eder. Yıllardır onu görmemesine rağmen, ilk defa ölümün soğuk yüzü ile karşılaşır. Bu yıllarda babasının ekonomik durumu da bozulur. Aile için kötü günler başlar. İş yerinin kapanması üzerine, Akçiçek ailesi ciddi anlamda maddi sıkıntılarla karşı karşıya kalır. 1977 yılında “büyük ülkem, sığınağım” dediği ninesi Mevlüde Hanım’ı kaybederler. O ülke ki, boydan boya masal, dua, tespih şıkırtısı ve sevgi doludur. Ölümün soğuk yüzü ikinci kez kendini gösterir. Şairin şiirlerinde çok sık ele aldığı ölüm teminin duygusal yapısı yavaş yavaş hazırlanmış olur. 1980 ihtilalinden sonra askere gider. 9 1981 yılında askerliğinin bitimine 10 gün kala, Milli Eğitim Bakanlığının açmış olduğu memurluk sınavına girer. Sınavı kazanarak 31 Aralık 1982 tarihinde İstanbul Milli Eğitim Müdürlüğünde göreve başlar. Bu sırada babası Yahya Bey İstanbul’da kendisine yeni iş kurmaya çalışmaktadır. Oto alımsatım işine girer. Bir yandan da kamyon şoförlüğü yapar. Çok geçmeden hastalanır. Akciğer kanseri olduğu anlaşılır. 11 Nisan 1983’te vefat eder. Akçiçek, üzerinde büyük tesiri bulunan babasına “Uzak İhtimaller Sultanı”10 isimli hikâyesini yazar. Ailenin başsız kalması üzerine tayinini Ordu’ya aldırır (27 Mayıs 1983). Bütün bu sıkıntılar, 1984’te hastalanmasına sebep olur. Zatürre teşhisiyle bir müddet hastanede yatar. 5 Kasım 1989’da Duriye Hanımla evlenir. Bu evlilikten; Aybegüm (1990), İlayda Merve (1996) ve Miraçhan Yahya (2003) doğar. 1993’te Anadolu Üniversitesi Açık Öğretim Fakültesi Sosyal Bilimler bölümünde önlisans programına girer. 1995’te mezun olur. 2007 yılında Ordu Milli Eğitim Müdürlüğü Yaygın Eğitim Bölümü Şefi iken emekliye ayrılır. Halen TEOL Dil Eğitim Merkezinde Halkla İlişkiler Müdürlüğü görevini yürüten Akçiçek, Ordu’da ikamet etmektedir.

9

10

23 Mart 1981-3 Ekim 1982, Ayazağa, İstanbul. Bu hikâye, babası Yahya Bey’le aralarındaki ilişkiyi anlatır. “Yaban İncirleri”, salıncak Yayınları, İstanbul 2006

4. EDEBİ ŞAHSİYETİ: Edebiyata ve şiire daha lise yıllarında ilgi duyan Akçiçek, ninesinin masal ve ninnileriyle büyür. Meraklı, duygusal ve kırılgan bir yapıya sahiptir. Çocukluğu Bülbül Deresinin kenarında geçer. Radyodan dinlediği çocuk oyunlarını ve türküleri çok sever. Şiire yönelmesinde ninesinden dinlediği masallar ile radyodaki türkülerin ve Ordu’nun eşsiz tabiatının önemli bir yeri vardır. Akçiçek, ancak askerliği sırasında (gerçek) edebiyat dünyasıyla tanışır. Askerliğini İstanbul’da yapması ona büyük bir avantaj sağlar ve burada Türk Edebiyatı Dergisi’ni takip etmeye başlar. Derginin idarehanesine giderek sohbet imkânı bulur. Ninesinden sonra babasının da ölümü onun şiir denizinde yelken açmasına sebep olur. “Bir gelincik düştü suya / Annemin ellerinden / Sular denizlere karıştı / Ve o denizin kıyısında / Şiir başladı” 11 diyen Akçiçek’in ilk şiiri, “Yalnız” Taranoğlu ailesi tarafından Ankara’da çıkarılan “Gülpınar” dergisinde yayınlanır. Aynı yıl bu derginin “Gençlik Yılı” münasebetiyle düzenlediği şiir yarışmasında “Hasret Türküleri” adlı şiiriyle ikinci olur. Şiirlerinin giderek ilgi görmesi, onu bu sahaya sürükler. 1983-1989 yılları arasında yazdığı bütün şiirlerini imha eder. Artık kendini tamamen şiire verir. Bulduğu bütün şiir kitaplarını okur. Sanatçının bu dönemde kendisine yakın bulduğu, severek okuduğu şairler arasında başta Ziya Osman Saba olmak üzere, Cahit Külebi, Sefa Kaplan, Cemal Süreyya, Sezai Karakoç, Ece Ayhan, Sedat Umran ve Orhan Veli gibi şairler bulunur. Son zamanlarda ise, Hüseyin Alemdar ve İbrahim Tenekeci onun dikkatle okuduğu şairler arasındadır.. Kendi deyimiyle, “usta da, çırak da kendisi olur”. Türkiye’de çocuk edebiyatının pek gelişmediğinin farkına varır. “çocuk kitaplarında çocuğu bulamadığı için” bu alana yöneldiğini söyler. Çocuklar için yazmayı düşünür. Bunu yaparken de içindeki çocuğu konuşturur. Aslında bu çocuk bütün çocuklar adına konuşur. Oldukça cesaretli, bilgiç ama mutsuz bir çocuktur. Fakat yaşama sevincini hiçbir zaman kaybetmez. Şair, çocuk acılarının paylaşılarak azalacağına inanır. O, acının, zulmün, ölümün ve çocukluğun edebiyatını yapmadan yazar. Bunun tam tersi bir tavırla yazanları, çocukları ve çocuk yüreğini sömürenleri ise şiddetle eleştirir. Sanatçı zamanla çocuk kavramıyla bütünleşen bir üslûba sahip olur. Bu durum onun çocuk şairi olarak tanınmasına sebep olur. Onun adını sanat dünyasına duyuran en
11

Akçiçek, Gökhan, Denizlere Söylenen Şarkı, Kumdan Yazılar, İstanbul 2008

702

Materiallar

önemli olay, 1989’da Kırağı dergisinde “Gül Getirin Yanınızda” 12 isimli şiirinin yayınlanmasıdır. Bu tarihten itibaren Gülpınar, Güneysu, Nisan Bulutu, Milli Gençlik, Edebi Pankart, Kültür Dünyası, Ünlem; Kırağı, Kum Yazıları, Kertenkele, Türk Edebiyatı, Yitik Düşler, Mavi Kuş, Kırkayak, Martı, Çınar, İktibas, Şiir Ülkesi, Hece, Ada ve Dergâh gibi dergilerde şiirleri yayınlanır. Ayrıca Ordu’da yayınlanan Kum Yazıları (12 sayı), Memleket Gazetesi (4 sayı), Ensar Kültür ve Sanat (4-6) dergilerinin genel yayın yönetmenliğini/editörlüğünü yapar. Çeşitli organizasyonlar ile yerel televizyonlarda kültür-sanat programları hazırlar ya da bu tür programlara konuk olur. 10 yıldır her “Ramazan” ayı boyunca kitap ve kültür fuarının organizasyonunu yapmaktadır. 1996’dan beri de her yıl Haziran ayında ulusal anlamda “Ordu Şiir Günleri”ni düzenleyen Akçiçek, çeşitli illerde yapılan şiir etkinliklerine de katılır.13 Sanatçı 1991 yılında “Bulutlar Örtmese Güneşi” adlı ilk şiir dosyasını tamamlar. Adı geçen dosya ile 1992 yılında “MEB Çocuk Kitapları Yarışması”nda şiir ödülünü kazanır. Onun bu başarısı edebiyat çevrelerince oldukça önemli bir adım sayılmıştır. Daha sonra 1995 yılında “Bulutlar Örtmese Güneşi” adlı şiir kitabı yayınlanır. Aynı yıl bu eser ile “Türkiye Yazarlar Birliği Çocuk Edebiyatı” ödülünü kazanır ve Yazarlar Birliği üyeliğine kabul edilir.14 Eser çocukluk günlerinin şairde bıraktığı izleri taşır. Kitaptaki şiirlerde korku, acı, ümitsizlik, hüzün gibi hisler ile sevgi, sevinç ve mutluluk gibi duygularla karşılaşırız.15 Tabiatın, sevginin, barışın, kardeşliğin günden güne yok olduğunu gören çocuk, geleceğe korku ve ümitsizlikle bakar. Ama her şeye rağmen o çocuktur, çocuk yüreğine sahiptir. En küçük şeylerden bile mutluluk duyar. Sanatçı bu şiirlerde çocuğun yaşama mücadelesini canlı tutmaya çalışır. Eserde dünya çocuklarına yazmış olduğu şiirleri de geniş bir yer tutar. Çocukların Kıbrıslı, Filistinli, Halepçeli, Rus, Eskimo, Arabistanlı, Erzincanlı, Zonguldaklı olması, onun şiir yazmasına engel olmaz.16 Bu ödüllerle birlikte şiir teorileri üzerinde kafa yormaya başlar. Şiir ve sanat üzerine okumalar ve yazma denemelerinde bulunur. Kendi şiir üslubu12

Şiir, Ordu Yetiştirme Yurdu çocukları için 1986’da yazılmıştır. 13 Okumuş, Salih; “Gökhan Akçiçek’le Özel Mülakat”, (Yayımlanmamış), Ordu, 15 Mart 2003 14 Güneş, Şafak; Özel Mülakat, Ordu, 7 Temmuz 2005 15 Aytekin, Osman; “Çocuk Şiirlerinde Yeni Bir İsim: Gökhan Akçiçek-2”-, Gündüz, 19 Mayıs 1995 16 Ünlü, Özcan; “Bulutlar Örtmese Güneşi”, Türkiye gazetesi, 3 Kasım 1995

nu oluşturmaya çalışır. Bu tarihten itibaren şiirlerinde çocuksu bir sesin kımıldandığı hissedilir. Sanat sanat içindir görüşünü benimser. Şiirlerinde mesaj verme kaygısı taşımaz. Ona göre şiir; “Belki bir bebeğin gülümsemesi, belki gelinlik bir kızın son defa baba evinde saçlarını tararken unuttuğu saç telidir. Kısaca şiir; yazıya dökülen duygular, ahenkler ve şairin taşıdığı yoğun hislerdir.”17 Akçiçek şairi, acı çeken bir insan olarak görür. “Bu dünyada söyleyecek sözü olan şairdir. Bir sevdayı dile getirendir. Şairin malzemesi sözlerdir. Şairin görevi şiir yazmaktır. O dilin güzelliklerini yansıtır. Dili daha iyiye götürür.”18 diyerek özetler. Şiirlerini tamamıyla gerçek hayattan esinlenerek yazar. Anlık duygularını aynen mısralara yansıtır. Günlük hayatta her gün karşılaştığımız fakat farkında olamadığımız küçük incelikleri, hayatın kaçırılmış yönlerini sunar. Başta çocuk izleği olmak üzere, anne, baba, tabiat, aşk, sevgi, barış, kardeşlik, ayrılık, hastalık, savaş, ölüm, kaderden şikâyet, sitem gibi konuları ele alır. Çocuk acılarını dile getirir. O çocukların yerine kendini koyar, onların acılarını haykırır. Afrika’dan Çin’e, Filistin’e, Kosova’ya, Bosna’ya kadar bütün dünya çocuklarına hitaben yazar. Şiirleri adeta dünya çocuk acıları atlası gibidir. “Ey rüzgâr Ellerimi al Bir kuşun kalbine koy Uçur dünyanın Bütün acılarını” (Gökyüzüne Şarkı, D.S.Ş, s.60) Çocuk acılarının paylaşılarak azalacağına inanan şair, “Ben yazmasaydım şiirimiz merhametsiz kalacaktı” 19 diyerek de bu sorumluluğu üzerine alır. İdris Aydın “Okuma notları”nda Akçiçek’in sıcak ve samimi söyleyişinden bahsederken, onun aynı zamanda evrensel konuları da işlediğini ve dünya çocuklarına göndermelerde bulunduğunu söyler. Ancak evrenselleşirken milli çizgilerini kaybetmez. Kendisiyle barışık olmaya ve yabancılaşmamaya dikkat eder.20 1996 yılında Akçiçek’in üçüncü kitabı “Bülbül Deresi Şiirleri” MEB Çocuk Edebiyatı Yayınlarından çıkar. Kitaptaki şiirler çocukluk günlerimizi zihnimizde yeniden canlandırır. Tema bakımından “Bulutlar Örtmese Güneşi” adlı kitabıyla aynı içeriktedir. Bu şiirlerde anne sevgisi, tabiat, barış arzusu gibi konular bulunur.
17 18 19 20

Okumus Salih, “Özel Mülakat”, Mart 2003 ordu. Okumus Salih, “Özel Mülakat”, Mart 2003 ordu. Okumuş, Salih; “Şair Gökhan Akçiçek ile Söyleşi”, Türk Edebiyatı Dergisi, Ağustos 2005 İdris Aydın, “Bülbül Deresi şiirleri”, İlke, 19 Ocak 1998

703

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Şairin, 2001 yılında Kültür Bakanlığı Çocuk Edebiyatı dizisinden çıkan “Çocuklara Ölüm Yakışmaz”ında da, çocuk acılarına dikkat çeker ve çocuklara ölümün yakışmayacağını üzeri-ne basa basa vurgular. Duyarlı bir sanatkâr gibi davranarak çocuk acılarının son bulması adına tüm insanlara çağrıda bulunur.“Çocuk acılarını çengelli bir iğneyle etimde taşıdım.”21 diyen şair, Halepçeli bir çocuğun ağzından adeta haykırır. “Halepçeli bir bebektim Bir sabah, Uçaklar geçti üstümüzden Kuşlar yerine; Beş bin Halepçeliyle birlikte Dedemin kucağında Kapandı gözlerim.” (Halepçeli Bir Bebek, Ç.Ö.Y) Akçiçek’in şiiri çocuk merkezlidir. Adeta çocukluğunun öyküsünü şiir diliyle anlatır. Şiiri birinci şahıs olan çocuğun ağzından söyler. Bu çocuk, kendinden kaçan, ürkek, sıkılgan ve yaralı bir tarafı olan bir çocuktur. Bu yönüyle çocuktan ziyade insandır. Diğer bir ifadeyle “bilgiç” bir çocuk ya da “büyümüş de küçülmüş” bir çocuktur. Muammer Yavaş Kum Yazıları’nda; “Çocuk acılarından çektiği kadar bir başka acıdan çekmedi.” derken, çocuk merkezli bir insan sevgisine sahip olduğunu, adeta çocuğun içine girerek kimi zaman romantik, kimi zaman melankolik bir tavırla karşımıza çıktığını söyler.22 Gerçekten de Akçiçek tam bir çocuk yüreği taşır. Onlarla güler, onlarla ağlar. Hayatı onlarla anlamlaşır. Çocukları kendi akranı gibi görür. Onların yüreğiyle söyler. Kirliliğin arttığı bu dünyada sığınılacak en temiz yerin çocuk yüreği olduğu açıktır. Onun bu hali bizi çeker ve onu kendimize yakın buluruz. Aslında Gökhan Akçiçek’in şiirleri çocukların dilinden tüm evrene selam ve duadır. Şairin çocuklara candan bir dokunuş ve tebessümüdür. Akçiçek’in şiirlerinde metropollerde beton duvarlar arasında kısılıp kalmış yalnız çocuklardan Sırp kuşatması altındaki Saraybosnalı çocuğa, İsrail askerinin kurşunuyla can veren Filistinli çocuğa ve minicik gövdelerinde kanser mücadelesi veren çocuklara kadar; silahla, açlıkla, yoksullukla ve hastalıkla hep aynı yerlerinden vurulan çocuklar var.23

21

22 23

Uçurum, Mustafa; “Gökhan Akçiçek: Çocuk Acılarını Çengelli Bir İğneyle Etimde Taşıdım”, Yitik Düşler, sayı:12, Ekim 2001 Muammer Yavaş, “Edebiyatın Çocuk Kardeşi IV”, Kum Yazıları, Nu:5, s.1-4, Ordu, Aralık 2000 Akit, “Hep Aynı Yerlerinden Vuruyorlar Çocukları”, 17 Temmuz 1999

“Hep aynı yerlerinden Vuruyorlar çocukları Annelerine en çok Benzedikleri yerden Göz uçlarından ve gülümsedikçe Yüzlerinde uzayan çizgilerden En fazla da avuçlarından Öpmesin diye anneleri bir daha Kuşlar konmasın diye.” (Annesine Benzeyen Çocukların Şiiri, Ç.Ö.Y) Onun şiirlerindeki çocuk mutsuzdur. Realite ona çocuksu hazlarını unutturur. Şimdiki anda yaşayamaz. Gelecekle karşılaşmak istemez. Çünkü gelecek ona acı verir. Ama her şeye rağmen yaşama sevincini hiçbir zaman kaybetmez. Bu acıyı başta tabiata yönelerek yenmeye çalışır. Çevreci bir anlayış sergiler. Ruhsuz kentleşmeye ve kirlenmeye karşıdır. Büyüdükçe acıları artar ve asileşir. Oyuncakları elinden alınmış bir çocuk gibi hırçınlaşır. Bu zamanlarda annesini özler. Onun kucağında huzur bulmaya çalışır. Hırçınlığı sevimli bir yaramazlığa dönüşür. “Neyiniz varsa Gökyüzünü Bizden çalan Hepsini alın. Biraz gökyüzü verin bize Biraz kuş sesi Çiçeklenmiş birkaç dal Yapraklarında yağmur tanesi” (Gökyüzünü İsteyen Çocuk, Ç.Ö.Y) diyerek büyüklere seslenir ve onlardan biraz gökyüzünü ister. İşte bu çocuğun yaramazlığı asiliği ile birleşince statukoya ve kurallara karşı çıkan bir hal alır. “Kral çıplak” diyecek kadar cesaretlidir. Ama bu zamanlar da yüzüne takındığı “sevimli yaramaz” maskesi/kimliği onu affettirir. Bu çocuk aynı zamanda imanlıdır. Dinsel bir tercihi vardır. Dilinden dua eksik olmaz. İmanı tabiatı ve insanları sevmesine, tarafsız olmasına yardımcı olur. Dünya çocuklarının duyduğu acıyı yüreğinde hisseder. Ve paylaşarak azaltmaya çalışır. Selçuk Küpçük, Akçiçek’in çocuğun bilincine yerleşerek, onu içsel sesi ile konuşturduğunu söylerken, söz diziminin okuyucu kitlesi olarak çocukta karşılık bulmadığını ve çocuğu muhatap almadığını belirtir. Küpçük’e göre şair, çocuğun söz ansiklopedisinin ve düş ambarının çok uzağında ve üst bir dille konuşur. O çocuğun içine girerek çocuk dili ile konuşur. Ya da tam tersi çocuğu içine çağırarak öz dilini devşirip çocuk gibi konuşur. Ama bunu yaparken içindekileri yetişkin bir bilinçten ve steril bir tashihten geçirerek söy-

704

Materiallar

ler.24 Demektedir. Hakikaten Akçiçek’in şiirlerinde bir üst bilinç ve oldukça steril ve dikkatli bir dil kullanıldığına şahit oluruz. “Ben içimdeki çocuğu konuşturuyorum” diyen Akçiçek’in, son şiirlerinde –dünyadaki gelişmelerin de etkisiyle- içindeki çocuğun yavaş yavaş büyüdüğü ve karamsarlığının giderek arttığı görülür. Bu tarz şiirlerinde bir çocuktan öte, çocuk maskesi takmış “kendisi” vardır. Şiirlerinde, bir çocuğun söyleyemeyeceği kadar yetişkin bir söylemle karşılaşırız. Akçiçek’in şiiri, çocuklar için şiir değil de sanki bizzat kendisi için yazılmış şiirler gibidir. Bir nevi büyümüşte küçülmüş bir çocuğun “yetişkin evrenine” yönelik kurgu ve sözlerinden oluşur. Şair, son dönemlerde yetişkinlerin dünyasına yönelik şiirler yazmaya başlar. Birtakım yeni arayışlar peşindedir. Kendince dilini yoklar. 25 Yeni bir üslûp yakalamaya çalışır. “İnce Hüzünler Senfonisi” adlı şiir kitabında bu durum açıkça sezilir. Gerek konu gerekse üslûp bakımından değişiklik söz konusudur. Eserde çocuğun dünyasına yönelik şiirlerin yanı sıra büyüğün dünyasına yönelik şiirler de bulunur. Kitapta hayatı özlediği gibi yaşayamayan insanların duygularına da yer verilir.26 “Şaşkın Semazen” isimli şiirinde bahsedilen kişi gündüz dönercilik, akşam ise semazenlik yaparak geçimini sağlamaktadır: “Taşındığın evlere İlk ben talip oldum Onun için yükseldi Kiralar durduk yerde. İkinci bir işim var Artık bu şehirde Gündüz suskun dönerci Akşamları semazen. Aşkın bu tarifine Gülümsüyorum bazen…” (Şaşkın Semazen, İ.H.S ) Ayrıca bu eserde toplumun sosyal meseleleri ile aşkı anlatan şiirlerin yanında anne-babayı konu edinen şiirler de bulunur. Bilhassa anne motifi öne çıkar. Anne onda sığınılacak bir limandır. Bu kucak şefkat ve merhametin membaıdır. Babasını küçük yaşta kaybetmesi onu annesine daha çok yaklaştırır. Bu sebeple “anne” unsuru daima ön planda tutulur. Zaten eserin ilk bölümünü olan “Anne Cüzü” tamamen annelere ve dolayısıyla kendi annesine ayrılmıştır. Buradaki
24 25 26

anne idolü de, aslında kendi annesinden başkası değildir. “Annemi bu gün hastaneye götüreceğim Tansiyonuna bakarlar belki, kalbindeki kırığa Röntgenini çeksinler isterim Sesi belli belirsiz dönüyor hıçkırığa. (…) Sen eğilme anne çorabını ben giydiririm Ağaçlar ırmağın rengini alırmış Ülkem yok, sınırlarım bitiyor ayak bileklerinde Gönderdeki bayrağımı bir nefeste indiririm. Reçete yazılırken söze karışıp Ah, doktor sen bilmezsin o günleri Benim annem yaprak açardı diyeceğim Şaşırmasa mevsimleri… Benim annem yaprak açardı Yanıltmazdı böyle takvimleri…” (Refakatçı Oğul Türküsü, İ.H.S.) Akçiçek’in son şiirlerine daha dikkatli baktığımızda onun yeni bir arayış içerisinde olduğunu, yavaş yavaş şiirlerinde olgunluğa doğru ilerlediğini görürüz. Sonuç olarak o çocuk şairi olmaktan ziyade, çocuğu konuşturmayı tercih eden, bazen de çocukça konuşan bir şairdir. Ama artık bunun ona yeterli gelmediği anlaşılmaktadır. Son şiirlerinde yetişkin evrenine sızmayı deneyen şair, yeni mısralar için dilini yoklamaktadır. Akçiçek’in şiirlerini diğer çocuk kitaplarından ayıran en önemli özellik öğüt ya da nasihat verici bir amaç taşımaması, çocuğun iç sesine denk bir söylemin benimsenmesidir. Sanatçının şiirlerini incelediğimizde berrak, arı, duru, bir Türkçe ile karşılaşırız. Şiirleri çocuk duyarlılığı açısından son derece önemli şiirlerdir.27 Mustafa Aldı, şairle ilgili bir yazısında “Akçiçek, duygu, duyarlılık ve söyleyiş bakımından kendi şiirini kurmuştur. Onu günümüz çocuk şairlerinden olduğu kadar kendinden önceki çocuk şairlerinin genelinden ayıran bir ayrıksalığı var. Çocukların yaşadıkları yıkımlara, örselenmelere, acılara odaklanan Akçiçek’in şiiri ‘çocuk’ veya çocukluk’ şairlerinin çocuksuluklarının yapay dilinden uzak bir şiir olması nedeniyle farklılaşıyor.”28 der. Mustafa Özçelik ise, Akçiçek’i farklı kılan özellikleri ve şairin şiirini nasıl bir bilinçle ördüğünü şöyle izah eder: “Onu farklı kılan özellik ise, şairin çocuk kavramında ısrarlı olması ve şiirlerini çocuk duyarlılığı ve dili içinde oluştur27

Selçuk Küpçük, “Bir Daha Bu kente Dönmeyecek çocuğun Öyküsü”, Kum Yazıları, Nu:5, Aralık 2000 Ordu. Okumuş, Salih;“Gökhan Akçiçek’le Özel Mülakat”, (Yayımlanmamış), Ordu, 15 Mart 2003 Güneş, Şafak; Özel Mülakat, Ordu, 7 Temmuz 2005

Aydın, İdris; “Bulutlar Örtmese Güneşi”, Millî Gazete, 7 Nisan 1996 28 Aldı, Mustafa; “Gökhan Akçiçek: ‘Yazılmayan An Yaşanmamıştır.’ ”, Umran, Mart 2006, s.79

705

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

masıdır. Dolayısıyla onu, çocuklara bilgi ve öğüt vermek için yazan ve estetiği ihmal eden kimi şairlerden tamamen ayrı bir düzlemde ele almak gerekiyor. Gökhan Akçiçek’te dikkat çeken bir diğer önemli husus, üzerinde kafa yorduğu ve sonunda şiirini oluşturduğu çocuk kavramına içerden bir bakış getirmesidir. “Şair, sanki o çocuklardan birisidir. Onlarla aynı dili konuşmakta, aynı hayat ve kader şartlarını yaşamaktadır. Ama sonuçta yazdığı metinler, adı her ne kadar çocuk şiiri de olsa tıpkı Cahit Zarifoğlu’nunkiler gibi büyüklere de hitap ediyor. Yani insana hitap ediyor. Şair bu bilinçle örüyor şiirini…” 29 Şair, şiirlerinde daha çok öğüt yahut nasihat verici bir ifade yerine çocuğun kendi ifadelerine yer verir. Bunu da berrak, arı, duru bir Türkçeyle gerçekleştirir. Şair söyleyiş bakımından kendine has bir dil kullanır. Onu gerek kendinden önceki gerekse günümüz çocuk şairlerinden ayıran en önemli özellik, yapaylıktan uzak bir şiir dilinin oluşudur. Şairin ilk ve tek hikâye kitabı olan “Yaban İncirleri” adlı eseri de onun çocukluk günlerinden esintiler taşır. Akçiçek bütün şiir kitaplarında olduğu gibi, bu eserde de 1.tekil şahıs zamiri ben’in dilinden konuşur. Dili oldukça akıcı ve sadedir. Anadiline mümkün olduğu kadar bağlı kalarak yazmaya çalışır. Türkçe kelimeleri kullanmaya özen gösterir. Onun şiir dilini büyük küçük herkes kolaylıkla anlayabilir. Gereksiz cümleleri kullanmaktan uzak durur. Böylece az sözle çok şey anlatır. Devrik ve eksiltili cümleleriyle okuyucunun dikkatini canlı tutmayı başarır. Şekil, Dil ve Üslup: Akçiçek’in şiir dili, imgesel kurgu ile güncel konuşma sözlüğü arasında yeni ve farklı bir sestir. Çocuk diline ait anlatım tarzına yakındır. Duru bir Türkçe kullanır. Şiirlerinde söyleyiş kolaylığı ile dinamik bir akışkanlık görülür. İsim cümlelerinin çokluğu şiirlerine durgun bir hava katar. Serbest şiirin tüm imkânlarından faydalanmaya çalışır. Kendisini dörtlük, beyit ve bent gibi bir kalıba sokmaktan kaçınır. Serbest vezinle yazan Akçiçek, Lirik şiirlerinde fikirden ziyade hissi ön planda tutar. Akçiçek için şiirde ahenk çok önemlidir. Ses benzerlikleri, yarım kafiye, aliterasyon onun şiirlerinde oldukça yoğun kullanılmıştır. Akçiçek’in şiirlerindeki çocuk; annesiyle, babasıyla ve tabiat unsurlarıyla sürekli konuşur. Bu konuşmalar daha çok monolog tarzında gerçekleşir. Burada şairin içindeki çocuğu konuşturarak veya o çocukla bir arkadaş gibi konuşarak yazdığını hatırlatmakta yarar görmekteyiz.
29

Selçuk Küpçük, Akçiçek’in dil ve üslûbu hakkında “O, çocuğun içine girip çocuk dili ile konuşuyor. İyi huylu bir nefes adeta. Ya da tam tersi. Çocuğu içine çağırıp öz dilini devşirip çocuk gibi konuşuyor. Ama bunu yaparken (ki bence en büyük ayıraç) yetişkin bir bilinçten / steril bir tashihten geçiriyor söylediklerini ve didaktik değil. Romantik kimi zaman melankolik” 30 der ve ekler: “Tam yetişkin diyemiyoruz şiirinin diline. Sadece gibi.”31 Şiirlerinde sade, açık, anlaşılabilir bir dil kullanmaya özen gösteren Akçiçek, konuşma dilinin sıcaklığını kullanarak, kelimelere incelikler yükler. Anadile mümkün olduğu kadar bağlı kalır. Yabancı kelimeleri kullanmamaya çalışır. Sözcük seçimine dikkat eder. Kısa ve öz anlatımları tercih eder. Devrik cümle kullanımı oldukça fazladır. Bilhassa şiirde anlatımı güçlü kılmak ve monotonluğu ortadan kaldırmak amacıyla devrik cümleye başvurur. Ayrıca sonu getirilmemiş kesik cümleler de onun üslûbunun önemli özelliklerinden biridir. Akçiçek, şiirde şekilsel özelliklerden ziyade şiirin bütünlüğüne ve kompozisyonuna önem verir. Belli bir kalıpta yazmakta zorlanan şair, duygularını daha rahat ifade edebildiği serbest nazım şekillerini tercih eder Eserlerinde mevcut olan toplam 188 şiirden 112 tanesi serbest nazım şekliyle kurulmuştur. Geriye kalanların 14 tanesi 4’lük, 10 tanesi 5’lik, 13 tanesi 6’lık, 11 tanesi 7’lik, 10 tanesi 8’lik, 7 tanesi 9’luk, 5 tanesi 10’luk, 2 tanesi 11’lik, 3 tanesi 12’lik, 1 tanesi de 14’lük dizeler halinde kurulmuştur. Vezin olarak da serbest vezni kullanır, mısraların hece sayısında sınır tanımaz. Anlatımın şiirsel olması onun için çok daha önemlidir. Bu sebeple kalıplardan uzak durur ve şiirlerini içinden geldiği gibi yazar. Kıvrak zekâsı sayesinde sözcükleri yerli yerinde kullanarak kendine özgü bir ahenk oluşturur. Bu ahengi daha çok yarım kafiye ve rediflerle sağlar. Bu bakımdan şiirleri okuyucunun hem gözüne hem de kulağına hitap eder. Belli bir kalıpla yazmak için kendisini zorlamaz. Bunda söyleyiş kolaylığı ve de kendine özgü bir ahenk yakalamak isteğinin önemli bir rolü bulunur. Akçiçek’in bütün şiirlerinde toplam 7865 kelime bulunur. Bu kelimelerden 6039’u isim (%77), 1826’sı fiil (%23) ve 528 % 6 diğerleridir. Tekrarlar düşüldüğünde 1985 isim, 843 fiil ve 122 diğer olmak üzere toplam 2950 kelime dağarcığı vardır. Bu rakam çocuklara yönelik
30

Özçelik, Mustafa; “Çocuk Bilgesi Bir Şair: Gökhan Akçiçek”, Ay Vakti, 16 Mart 2003

31

Küpçük, Selçuk; “Bir Daha Bu Kente Dönmeyecek Çocuğun Öyküsü”, Kum Yazıları, Nu:5, Aralık 2000, s.7 Küpçük; (2000:7)

706

Materiallar

yazan bir şair için iyi bir rakamdır. Yine bu istatistikten anlaşıldığı üzere isimler ağırlıktadır. İsim cümlelerinin fazlaca kullanılması onun şiirlerinde durgun bir atmosfer oluşturur. Bu da ağırbaşlı bir lirik kahramana işarettir. Ayrıca daha çok somut isim kullanan şair, bütün şiirlerinde toplam 5427 somut isme (%96) karşılık toplam 197 soyut isim (%4) kullanır. Bu durum sanatkârın bilhassa çocuklar için kelimeleri özenle seçtiğine işaret eder.
BÜTÜN ŞİİRLERİ
Toplam: 2890 Kelime
TEKRAR HARİÇ 122 TEKRAR HARİÇ 843 1876; 22% 528; 6%

BÜTÜN ŞİİRLERİ ZARF TÜRLERİ
TEKRAR HARİÇ 5 TEKRAR HARİÇ 8 29; 8% 15; 4% TEKRAR HARİÇ 52 154; 40%

117; 30% TEKRAR HARİÇ 47 71; 18% TEKRAR HARİÇ 26

DURUM ZARFI

YER YÖN ZARFI

ZAMAN ZARFI

MİKTAR ZARFI

SORU ZARFI

6039; 72% TEKRAR HARİÇ 1985

Akçiçek, yine bütün şiirlerinde 437 zamire (%23) yer verir. Bunlardan 341’i kişi zamiri (%79), 1’i ilgi zamiri (%0), 5’i işaret zamiri (%1), 9’u dönüşlülük zamiri (%2), 45’i soru zamiri (%10), 36’sı belgisiz zamir (%8) dir. Şairin kullandığı zamirler onun şiirlerinde “iç ben”in sesini ortaya çıkarır. Bu yönüyle öznelliği yansıtır. Ayrıca şahıslar üzerinde imgeleme yapar.
BÜTÜN ŞİİRLERİ (ZAMİR)
TEKRAR 6 0; 14 % 9 1; 2 1% TEKRAR HARİÇ 16 12 1; 27 %

İSİM

FİİL

DİĞERLERİ

Akçiçek’in şiirlerinde sıfat, zamir ve zarfları incelediğimizde ise şu sayısal veriler ortaya çıkar: Bütün şiirlerinde toplam 1043 tane sıfat (%56) sözcük bulunur. Bunlardan 425’i niteleme sıfatı (%40), 100’ü belgisiz sıfat (% 10), 99’u işaret sıfatı (%9), 361’i asıl sayı sıfatı (%35), 34’ü sıra sayı sıfatı (%3), 6’sı kesir sayı sıfatı (%1), 8’i pekiştirme sıfatı (%1), 10’u soru sıfatı (%1) dır. Sıfatların yoğunluğu ise; onun şiirlerinde dış çevre tasvirlerine dolayısıyla betimlemelere yer verdiğini, böylece okuyucunun gözünde olayları somutlaştırdığını gösterir
BÜTÜN ŞİİRLERİ SIFAT TÜRLERİ
TEKRAR HARİÇ 6; 1% TEKRAR HARİÇ 1 2 34; 3% TEKRAR HARİÇ 8; 1% TEKRAR HARİÇ 2 10 ; 1 % 425; 40%

4 7; 11 % TEKRAR HARİÇ 1 2

118 ; 27% TEKRAR HARİÇ 10

BULUTLAR Ö RTM ESE G ÜNEŞİ

BÜLBÜL DERESİ Şİ İ RLERİ

ÇO CUKLARA Ö LÜM YAKI ŞM AZ

İ NCE HÜZÜNLER SENFO Nİ Sİ

Kİ TAPLARI NDA O LM AYAN Şİ İ RLER

3 6 1; 3 5 %

99 ; 9 % TEKRAR HARİÇ

1 0 0 ; 10 % TEKRAR HARİÇ 2 3

NİTEL EM E SIFATI SIRA SAYI SIFATI

BEL GİSİZ SIFAT KESİR SAYI SIFATI

İŞARET SIFATI PEKİŞTİRM E SIFATI

ASIL SAYI SIFATI SORU SIFAT

Şiirlerinde geçen zarfların sayısı 386 (%21) dır. Bunlardan 154’ü durum zarfı (%40), 71’i yeryön zarfı (%18), 117’si zaman zarfı (%30), 29’u miktar zarfı (%8), 15’i soru zarfı (%4) dır. Zarfların kullanım oranı da şairin şiirlerinde geçen zaman dilimlerini, kavramların nicel ve nitel özelliklerini yansıtır.

Şairin şiirlerinde geçen fiilimsilerin sayısı ise 588 dir. Bunların; 113’ü isim fiil (%19), 274’ü sıfat fiil (%47) ve 201’i zarf fiil (%34) dir. Fiilimsilerin yoğunluğu ise şiirlerindeki hareketliliği gösterir. 7865 kelimeden 528’i diğer grubu (%6) yani edat, bağlaç, ünlem ve soru ekini kapsar. Bu grupta 281 bağlaç (%53), 189 edat (%36), 22 ünlem (%4) ve 36 soru eki (%7) bulunur. Edat, bağlaç, ünlem ve soru ekinin yoğunluğu şairin şiirlerinde; benzetmeler ile merak unsurunun varlığına, alışılmışın dışında bir anlatım sergilediğine ve şiirlerindeki duygusal coşkunluğa işaret eder. İmlâ kurallarına dikkat eden şair noktalama işaretlerini oldukça az kullanmış ya da hiç kullanmamıştır. Bu ise yeni dönem şiir anlayışının bir getirisidir. Noktalama işaretleri konusunda ilgimizi çeken bir başka husus ise pek çok şiirinin son dizesinin üç nokta (...) ile bitirilmesidir. Şiirlerindeki çocuğun merakından olsa gerek soru cümleleri de şairin üslûbunun ayrı bir parça707

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

sıdır. Bu cümlelerin bazılarında soru işareti (?) bulunur. Akçiçek, şiirlerinde ihtiyaç duymamakla birlikte söz sanatlarına da yer verir. Teşhis ve teşbih sanatlarını onun şiirlerinde açıkça görebiliriz. Yine şair, çocuğun hayal dünyasını geliştiren masal ve tekerleme unsuru sözcüklere de şiirlerinde yer verir: Anka kuşu, aksakallı dede, Kafdağı, peri kızı, Sinderella, masal ülkesi masalistan, saray, şehzade, şehzade sultan ile az gittik uz gittik, bir varmış bir yokmuş, gökten üç elma düştü gibi sözcük ve sözcük grupları bunlar arasında sayılabilir. Ayrıca Kur’an, Allah, namaz, seccade, mahşer ve nur gibi mistik kavramlara aşırı olmamakla birlikte eserlerinde rastlanılır. Akçiçek şiirlerinde atasözleri ve deyimler gibi kalıplaşmış sözlere pek yer vermez. Akçiçek’in şiirlerinde özel isimlere de sık rastlanılır. Bunlar arasında Ayça, Aybegüm, Gülistan, Hakan, İlayda Merve, Arife Zarifoğlu, Ali, Selçuk Küpçük, Muammer Yavaş, Aslı Güler, Nina, Edin, Cevahir gibi kişi adları sayılabileceği gibi; Bülbül Deresi, Ordu, Alucra, Şebinkarahisar, Ankara, Anadolu, Akdeniz, Çin, Çeçenistan, Afrika, Somali, Afganistan, Halepçe, Londra gibi yer adları da sayılabilir. Bütün bunların yanı sıra Akçiçek’in, betimlemelerde de oldukça başarılı olduğu söylenilebilir. Özellikle tabiat tasvirleri ile insan portreleri içerikli şiirlerinde yaptığı betimlemeler çok gerçekçidir. Bunda şairin, çevresinde gördüğü her şeyi olduğu gibi şiirlerine yansıtmasının büyük etkisi vardır. 4. SONUÇ Gökhan Akçiçek, çocuk edebiyatımızın önemli temsilcilerinden biridir. Akçiçek, “sanat için sanat” anlayışını benimser. Şiirlerinde fikirden ziyade hissi ön planda tutar. Daha çok çocuk acılarını konu edinir. Çocuk acılarının paylaşılarak azalacağına inanır. Bunun yanı sıra çocuğa öğüt verilmesini, ona birtakım fikirlerin empoze edilmesini hiç de hoş karşılamaz. Akçiçek şiirlerini bütün çocuklar için yazar. Dil, din, ırk, renk ayrımı yapmadan dünya çocuklarının acılarını gözler önüne serer. Bu sebeple onun şiirleri evrensel nitelikli şiirlerdir. Sanatçı, çocuk ve şiiri bir bütün olarak görür. Şiirlerinin konusunu hayatta olup biten olaylardan alır. Onun ilham kaynağı çevresidir. Eserlerinde sosyal konuların yanı sıra ferdî konulara da yer verir. Aşk, ölüm, tabiat, ayrılık, kaderden şikâyet, sitem, toplumsal bozukluklar ve adaletsizlik konularını işler. İlk üç kitabında daha çok çocuğun dünyasına yönelik konuları ele alırken son kitabında büyüğün dünyasına hitap eder. 708

5. ESERLERİ: 1. “Bulutlar Örtmese Güneşi”32, 1992 yılı MEB Çocuk Kitapları Yarışmasında şiir ödülünü ve 1995 Türkiye Yazarlar Birliği Çocuk Edebiyatı ödülünü alır. Eserde yaşanmış çocukluk günlerinin geriye bir dönüş olarak kaleme alındığı hissedilir. Çocuğun yaşama savaşını canlı tutmaya çalışır. Eser adeta dünya çocukları şiir albümü niteliğini taşır. Çocuk duyarlılığı açısından son derece önem arz eder. Eserde genel olarak sevgi ve barış istekleri anlatılır. 33 “Bulutlar Örtmese Güneşi” adlı eser 3 bölümden meydana gelir. Kitabın ilk bölümü “Bulutlar Örtmese Güneşi” başlığını taşır. Bu bölümde daha çok anne babayı anlatan şiirlerin yanı sıra tabiat unsurları anlatan şiirler bulunur. “Dünya Çocuklarına Şiirler” bölümünde ise dünya çocuklarının acılarını anlatan şiirlere yer verir. Bu bölümdeki şiirler şairin evrensel çocuk duyarlılığını yansıtır. Kitabın son bölümü “Masalistan” adı altında toplanan şiirlerden ibarettir. Buradaki şiirlerde kent modernizminin esareti altında yaşamaktan bıkan çocukların masallara sığındığı görülür. 2. “Bülbül Deresi Şiirleri” 34 çocuksu bir dünyayı ifade eder. Eserdeki şiirler hatıralara hapsedilmiş çocukluğu gün ışığına çıkarır. Onların üzerindeki tozu kaldırır. Konu bakımından “Bulutlar Örtmese Güneşi” adlı şiir kitabıyla aynı içeriktedir. Sevgi, barış arzusu, yaşama isteği, ümit vb. konuları içerir.35 “Bülbül Deresi Şiirleri” adlı eseri 4 bölümden oluşur. Kitabın birinci bölümü “Bülbül Deresi Şiirleri” adını taşır. Bülbül deresi Ordu’yu ikiye ayırıp denize dökülen bir deredir. Şairin çocukluğu bu derenin kenarında geçer. Akçiçek, Bülbül deresine borcunu ödemek amacıyla böyle bir bölüme yer verir. Kitabın ikinci bölümü olan “Metropol Ninnileri”nde topraktan, ağaçtan, kırlardan, kuşlardan uzak olan kent çocuklarının yaşadığı çelişkili düşünceleri anlatır. Onların modernizmin tutsaklığına karşı sitemlerini dile getirir. “Zlata Filipoviç’in Günlüğünden” adlı bölümde Bosnalı çocukları anlatır. Zlata Filipoviç, Saraybosnalı bir kız çocuğudur. Akçiçek, savaş boyunca günlük tutan Zlata’nın ağzından, onun ölen arkadaşları için şiirler yazar. “Denizlere Söylenen Şarkı” kitabın son bölümüdür. Bu bölümde
32 33

Milli Eğitim bakanlığı Yay. Ankara 1992 Okumuş, Salih, “Gökhan Akçiçek’le Özel Mülakat”, (Yayımlanmamış), Ordu, 15 Mart 2003 Milli Eğitim bakanlığı Yay. Ankara 2001 Okumuş, Salih; “Gökhan Akçiçek’le Özel Mülakat”, (Yayımlanmamış), Ordu, 15 Mart 2003

34 35

Materiallar

Ordu Öğretilebilir Çocuklar Okulu öğrencileri için, Ordu Yetiştirme Yurdu çocukları için, Filistinli, Somalili, Çeçenistanlı, Halepçeli çocuklar için yazılan şiirlerin yanı sıra, kanser tedavisi gören çocuklar için yazılan şiirler bulunur. 3. “Çocuklara Ölüm Yakışmaz”36 günümüzün çocuk acılarına duyarlı yaklaşımıyla dikkatleri çeker. Çocuk acılarının sorumluları arasında bizlerin de olabileceği gerçeğini dile getirir. Konularına göre resimlenen eser, genel itibariyle, sevgi ve barış temasını, çocuk hayallerini ve üzüntülerini içerir. Eserin adı, daha sonraki basımlarında “Bir Çiçeği Sevmek” olarak değiştirilmiştir. Kitap, “Hayat Kaldığı Yerden”, “Çocuklara Ölüm Yakışmaz” ve “Gökyüzü Şarkıları” olarak üç bölümden oluşur. Ağırlıklı olarak sevinç, hüzün, en fazla da acı bulunmaktadır. Ülkemiz çocuklarının acılarını dizelerine aktarırken, Bosnalı, Afganistanlı ve Somalili çocukların feryatlarını da unutmaz. Şiirleri vasıtasıyla okuyucularına çocuk acılarını hissettirir. Acıların ancak paylaşılarak azalacağına inanır. 4. “İnce Hüzünler Senfonisi”37 şair için bir kırılma dosyasıdır. Çocuğun dünyasına yönelik şiirlerden, büyüklerin dünyasına yönelik şiirlere geçiş arz eder. Bu dosyadaki şiirlerde tema bakımından anne-baba sevgisi, ayrılık, yalnızlık ve aşk gibi konular işlenir. Kitap “Anne Cüzü”, “İnce Hüzünler Senfonisi”, “Misak-ı Millî Sokağı No:37” ve “Adressiz Mektuplar” olmak üzere dört bölümden oluşur. İlk iki bölümde daha çok anne sevgisi ve özlem temi ile yoksul çocukların sorunlarını konu edinir. Üçüncü bölümdeki şiirlerde, çocuğun dünyasından büyüğün dünyasına bakan şiirlerle karşılaşırız. Son bölümde ise, ağırlıklı olarak aşk ve sevgi konusu işlenir. 5. “Yaban İncirleri” 38 Eser 13 hikâyeden oluşur. Şair bu hikâyelerde çocukluğuna ait hatıralarını öykü dili ile anlatır. 6. “Denizlere Söylenen Şarkı”39, Bu eserde şairin daha önce yayınlanmış dört şiir kitabından seçilmiş 58 şiir bulunmaktadır. Kitap diğerleri gibi resimlerle süzlenmiştir. 7. “Anne Bu Şiirler Sana”40, Eser anne konulu bir antolojidir. 98 yazara ait 130 şiir yer almaktadır.
36 37 38 39 40

Kültür Bakanlığı Yay., Ankara 2001 Akçiçek, Gökhan; İnce Hüzünler Senfonisi, Kumdan Yazılar Yay., İst. 2005 Akçiçek, Gökhan; Yaban İncirleri, Salıncak Yayınları, İstanbul 2006 Akçiçek, Gökhan; Denizlere Söylenen Şarkı, Kumdan Yazılar, İstanbul 2008 (Resimli) Akçiçek, Gökhan; Anne Bu Şiirler Sana (Antoloji), Ordu Belediyesi Kültür Yayınları, Ordu 2008

709

 

M.AKİF’İN ÇOCUĞA PEDAGOG VE PSİKOLOG OLARAK YAKLAŞIMI
Öğr. Gör. Seriyye GÜNDOĞDU
Qafqaz Üniversitesi Bakü / AZERBAYCAN M. AKIF’S PEDAGOGICAL AND PSYCHOLOGICAL APPROACH TO CHILDREN ABSTRACT Great English thinker M.A. Ersoy besides being specialist in different subjects he was also expert in approaching children’s psychology and education. And it was reflected by excellent language and style in his works.

Türk Edebiyatında çocuk edebiyatı kavramı 19.yüzyılın sonlarına rastlamaktadır. Doğrudur Türk şairleri her zaman çocuklara yönelik bir kaç mısra bile olsa nasihat nitelikli küçük hacimli eserler ortaya koymuşlardır. Buna örnek olarak XVII.Asırda Nabi’nin “Hayriye”sini, XVIII. Asırda ise Sümbülzade Vehbi’nin “Lütfiyye”sini gösterebiliriz. Bazı araştırmacılar bu eserlerin çocuklara yönelik olmadığını savunsalar da bu eserlerin çocuklar için yazıldığı unutulmamalıdır. Tanzimatın gelişi birçok alanlarda olduğu gibi edebiyata, dolayısıyla da çocuk edebiyatına önemli etkisi olmuştur. Batı etkisinde kalan edebiyat içerisinde çocuklara da yer vardı. Batı tesirindeki ilk eserler bilindiği gibi tercümelerle başlamıştır. İlk çocuk kitapları da İ. Şinasi’nin, R. M. Ekrem’in, A. M. Efendi’nin, Ziya Paşa’nın, N. Kemal’in, Yusuf Kamil Paşa’nın Fransız edebiyatından yapmış oldukları şiir ve hikaye tercümeleridir. Tercümelerin yanında ilk müstakil çocuk kitaplarının R. Ekrem’in “Tefekkür”, M. Naci’nin “Ömer’in Çocukluğu”, T. Fikret’in “Şermin” eserlerini gösterebiliriz. Daha sonra çocuk edebiyatında klasikleşen Ö. Seyfeddin yazdığı öyküleri ile önemli hizmette bulunmuştur. Buna “Falaka”, “Kaşağı”, “And”, “İlk Namaz” ve bu gibi eserleri örnek gösterebiliriz. Bu saydıklarımız şair ve yazarlar arasında M. Akif’in de çocuk edebiyatına katkısı gerçekten de önemli derecededir. “Safhat”ı ile bizlerin kalbinde taht kuran M. Akif şiirlerinde çocuklara da yer vermiştir. M. Akif’i büyük mütefekkir adlandırmakta hiç de yanlış yapmış olmuyoruz. Çünkü o ideallerini gerçekleştirmek için yazdığını, hatta çocuklara karşı duyduğu ilgi ile onların ruh halini, psikolojisini, eğitim ve terbiyesini eserlerinde aksettirmekle ispatlamıştır. M. Akif iyi biliyordu ki, “Asım’ın Nesli” diye adlandırdığı nesil birden bire ve rast gele çocuklardan değil, ister maneviyatının, isterse de terbiyesinin mükemmel olduğu bilgili, dindar, çalışkan, vatansever Asımlardan ortaya çıkacaktır. Bunun olması için de ilk 710

önce çocukluk döneminden başlatılması gerektiğini eserlerinde mükemmel bir şekilde vurguluyor. M. Akif’in çocuğa olan ilgisini ilk önce kendi çocukluk hatıralarından görmekteyiz. Şairin meramının cemiyeti eğitmek olduğuna göre bu hatıraları yazarken kendini anlatmaktan ziyade çocuk dünyasını göstermek ve çocuğun nasıl ne şekilde yönlendirilmesi gerektiğini babasının tecrübesinden yola çıkarak anlatmıştır. Feza-yı ma’bedin encüm-nüma meşa’ilini, O lem’a dizilmiş ziya kavafilini Görünce geldi çocukluk zamanlarım yada... Neler düşündüm o sa’atle bilseniz orada! Sekiz yaşında kadardım. Babam gelir: “Bu gece, Sizinle camie gitsek çocuklar erkence. Giderseniz gelin amma namazda uslu durun; Meramınız yaramazlıksa işte ev oturun!” Deyip alırdı beraber benimle kardeşimi. Daha “Safahat”ın ilk kitabı olan “Fatih Camiinde” isimli eserinde parlak yarınlar için insanlara mesaj verir. Çocukların manevi terbiyesinin oluşmasında yapılması gerekenleri bir pedagog maharetiyle gösteren şair, aldığımız bu küçük parçada birçok hususları gözler önüne sermektedir. Bu anlamda ilk önce çocuğun kesinlikle zorlanmamasını, bu terbiyeyi çocukluk âleminin güzelliği ile mükemmel bir şekilde yoğrulması gerektiğini bize öğretmektedir. Aynı zamanda da çocuklara dini eğitim verirken önemli olan onu icra ederek, göstererek, sevdirerek verilmesi gerektiğini bize öğretir. Diğer bir yönü de çocuğa manevi havayı anlayabilmesi için onu yeri geldikçe serbest bırakılması gerekildiğini, derk etme noktasında çocuğun da hayal ve ruh âleminin göz önünde bulundurulması gerektiğini öğütlüyor. Bunu şiirde çocuğun babanın ikazını dinlememesi, camide çocukluğunu yaşamasını ve bunun esnasında da babasından hiç bir şekilde azar işitmemesini görmekteyiz. Çünkü zorlamadan, azarlamadan, tam tersi olarak sevdirerek çocuğa manevi değerleri tanıtırken işi biraz da tabii seyrine bırakılması gerektiği mesajını vermektedir. Aksi
  

Materiallar

takdirde çocuğa gösterilen ve zorla anlatılmaya çalışılan manevi değerler itici gelebilir. M.Akif bunu kendi tecrübesinden yola çıkarak canlı bir şekilde anlatmıştır. Şair bu parçada babasını bir pedagog niteliğinde değerlendirir. Onun çocuklarına münasebeti M. Akif’i derinden etkiliyor. Kendisinin bir mütefekkir olarak yetişmesinde babasının büyük rolü olduğunu ısrarla vurguluyor. Bunun eski Şark yazarlarının ortak özelliği olması tesadüf değildir. 13.Asrın büyük mutasavvıfı Şeyh Sadi- Şirazi’de de bu özellik görülmektedir. Tabii ki, böyle büyük insanların yetişmesinde babaların da üzerine büyük vazife düşmektedir. Eğer baba çocuğunu büyük adam yerine koyarak davranmazsa, onun çocukluk dünyasını anlayamazsa, mükemmel bir evlat yetiştiremez. Yeri geldikçe çocuğa mesuliyet yüklemesini de bilmek gerekir. Bu konuda şairin “Mezarlık” adlı manzumesinin son kısmı örnek olarak gösterebiliriz. Vaktinde büyük insan yerine konularak manevi değerlerin anlatılarak, derk ettirilerek öğretilen çocuk, zamanı gelince bunu aynı şekilde iade ediyor. Hz. Peygamber (s.a.s) “Küçüklükte öğrenilen taş üzerine nakış, büyüklükte öğrenilen buz üzerine yazı gibidir.” diyerek, öğretime mümkün mertebe erken başlanmasını emreder. İşte bu konuda da ailelerin üzerine büyük mesuliyet düşüyor. Bu bakımdan çocuğu aynaya benzetmek yerinde olur. Çünkü çocuk ailenin verdiği terbiyeyi hal ve hareketinde yansıtır. Gözüm uzaktaki bir madfenin ayakucuna Çöküp ziyaret eden, bir çocukla bir kadına İlişti. Sonra biraz yaklaşınca, iyiden iyi Tezahür eyledi: Baktım, çocuk “Tebareke”yi1 Kemal-i vecd ile ezber tilavet eylemede Yanında annesi gözyaşlarıyla dinlemede Şiirin devamında M. Akif yine bir mesaj vererek, “Çocuk hayata, o makber de mevte bir levha” diyor. Yani çocuk yaşamı, hayatı ve iyi yetiştirildiği zaman da parlak geleceği temsil eden bir varlıktır. Çocuğu sağlam geleceğin temeli olarak gören M. Akif onun manevi yönden terbiyesine dikkat edildiği gibi ilmi yönden de eğitilmesinin önemini vurguluyor. “Maarif, maarif! Bizim için başka çare yok; Eğer yaşamak istersek her şeyden evvel maarife sarılmalıyız. Dünya da maarifle, din de maarifle, ahiret de maarifle… Hepsi, her şey maarifle kaim.” diyen edip, maarifin daha küçük yaşlardan eğitimin esasının konulduğu ilköğretimden başlatılmasının önemi üzerimde durur. M. Akif şiir ve makalelerinde çocuk
1

Kur’an-ı Kerim’in 67. suresi olan Mülk suresi. “Tebareke” kelimesi ile başladığı için bu isimle anılır.

eğitimini ön plana sürür. Reformun üniversitelerden ziyade ilkokullardan başlatılması vacipliyi üzerinde durur. Şairin “Hasta”, “Küfe” şiirlerinde okuldan uzakta kalan, daha küçük yaşlardan ailesinin geçimini sağlamak için sokaklarda ağır işlerde çalışan çocukların cemiyet hayatında ne gibi yaralar açabileceğini güzel bir şekilde açıklamaktadır: O anda mekteb-i rüşdiyyeden taburla çıkan Bir elliden mütecaviz çocuk ki, muntazaman Geçerken eylediler ihtiyarı va’kfe- güzin… Hasan’la karşılaşırken bu sahne oldu hazin: Evet, bu yavruların hepsi, pür-sürud-i şebab, Eder dururdu birer aşiyan-ı nura şitab, Birazdan oynayacak hepsi bunların, ne iyi! Fakat Hasan, babasından kalan o pis küfeyi, - Ki ezmek istedi görmekle reh-güzarındaİlel’ebed çekecek duş-i ızdırarınrup da! Şiirde 12-13 yaşlarında iki çocuk grubu mukayese edilmiştir. Şair okulda okuyan, ilim öğrenen çocuğun geleceğinin parlak olduğunu, fakat “baba mesleğini” istemeden devam ettirmek zorunda kalan çocuğun içinde biriken kin, nefret ve kırgınlığın sonunun hiç de hayra varmadığını gösteriyor. M. Akif sağlam bir cemiyetin kurulması için Hasan gibi çocuklardan başlatılması gerektiği mesajını veriyor. Yani çocuk çocuktur. Ona nasıl muamele gösterirsen öyle de karşılık alırsın. M. Akif cemiyetteki yetersizliklerin sebebinin esaslarından birini de eğitim oluşturmaktadır. Cemiyeti yetersiz doktorlardan, öğretmenlerden kurtarmak için çocuk eğitiminin önemini bir başka eseri olan ve hem de hatıralarına bürünen “Selma”da kendini göstermektedir. Filan hekim, dediler. Geldi, baktı, anlamadı. Hayır, filan daha bir anlayışlıdır, dediler. Meğer yalan yere çıkmış o sersemin de adı! Dört yaşındaki çocuğun ölümü Akif’i çok üzer, fakat şair, bu üzüntü içinde diğer bir sosyal probleme değinerek, yetersiz ve bilgisiz doktorların sayesinde “çocuk ölümü”nün artmasına üzülür. Bu hem kaçıncı felaket? Beşinci! Ya Rabbi, Tamam beşinci seferdir ki kız ölüm görecek! Bütün bu problemlerin tek çözümü olarak şair eğitimin önemi üzerinde durur. Halkalı Ziraat Mektebi’nde yaşadığı bir hatıranı “Hasta” isimli manzumesinde dile getiren Akif, yetim, öksüz ve hasta çocuklara devletin sahip çıkması konusunda mesaj verir. Hastalığı nedeniyle okuldan ayrılmak zorunda kalan halsiz çocuğun gideceği bir evi bile yok. - Çekiver doğruca istasyona… -Yok yok, beni ta, 711

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Götür İstanbul’a bir yerde bırak ki: Gureba, -Kimsenin onlara aldırmadığı bir sıradaUzanıp ölmeye bir şilte bulurlar orada! “Safahat”ı sayfaladıkça M. Akif’in cemiyet hayatında çocuğa ne kadar önem verdiğinin şahidi oluyoruz. “Safahat”ın 98. sayfasında yer alan “Dirivas” manzumesinin baş kahraman olarak değerlendirilen zeki çocuk, cemiyetin problemlerine lakayt değildir. Tam tersi olarak kendini bu problemin içinde bulur ve onların hallinde önemli rol oynuyor. İşte Dirivas M. Akif’in ideal çocuk örneğidir. Dirivas adaletsiz, insafsız Halifeye güzel bir ders veriyor. Aydın zekalı çocuk bunu fakir fukaranın hayatı ile halife ve etrafındakilerin yaşantısını mukayese ederek, insanları hakka adalete davet ediyor. Mebhut ederek bu söz Hişam’ı, Huzzara demiş: “görün kelamı! Yok bende cevab-ı redde kudret… Hayret, bu civan-dehaya hayret! İcab ediyor ki şimdi insaf: Mes’ulü hemen olunsun is’af.” Halife Hişam’ı karşısında susturan Dirivas’ın timsalinde M. Akif kabliyetli ve zeki çocukların düzgün eğitildikleri zaman nelere kadir olabileceklerini bariz şekilde göstermiştir. Esere diğer yönden bakıldığında halife Hişam’ın da akıllı çocuk karşısındaki tavrı dikkat çekiyor. Halifenin bu zeki çocuğun fikirlerine saygı duyması taktire şayandır. Burada olduğu gibi “Kocakarı ve Ömer” manzumesinde de büyük devlet adamlarının çocuklara karşı nasıl davranılması konusunda mesaj vardır. Yemek sıcakyı, fakat kim durup da bekleyecek! Ömer çocuklara bir bir yedirdi üfleyerek! Kesildi haymede matem, uyandı ruh-i sürur; Çocuklar oynaşıyorlar, kadın ferih ü ferah. Burada iki his bariz şekilde tezahür etmektedir; biri merhamet, diğeri ise adalet. Hz. Ömer’in aç kalan çocukları doyurmak, onları sevindirmek için nasıl sıkıntı çektiğini, diğer taraftan da büyük İslam cemiyetinin liderlerinden olan Hz. Ömer’in İslam adaletini, İslam’da çocuğa verilen değeri gösteren hareketi dikkat çeker ve devlet adamlarına verilen mesaj özelliği taşır. M. Akif’in eserlerini okudukça onun mükemmel bir pedagog, sosiyalog ve psikolog olduğunun şahidi oluyoruz. Çocuğun zaman ve mekânla sınırlanmayan ruhu varlığın tamamında yer aldığından kendini bir şeye, diyelim bir oyuncağa tam verir. Çocuğun yaşantısında bir bütünlük vardır, onun için canlı ve cansız arasında sınır yoktur. Her şey çocuk için canlıdır. Bu sebepten de çocuk etrafındaki varlıklarla kolayca özdeşleşebilir. Çocuk yaşamı seyircisiz bir tiyatrodur; oy712

nayan da, oynatan da, seyreden de çocuktur. Oyun çocuğun ruhsal dilidir. Bütün bunları bir uzman maharetiyle değerlendiren M. Akif bütün bunları “Bebek yahud Hakk-ı Karar” adlı manzumesinde dile getirmiştir. Şair iki kızına bir akşam getirdiği iki bebeğin çocukların ruh hallerine ve terbiyelerine nasıl tesir ettiğini ince bir şekilde anlatmıştır. Onların sevinçlerini, ruh hallerini, oynadıkları oyunları, kıskançlıkları, hak hukuk iddia etmelerini bir baba, bir psikolog nazarıyla izlediğini görmekteyiz. Epeyce dandiniler yaptı, hayli hoplattı; Bebek kolunda, hasırlarda bir zaman yattı. Fakat ne çare! Gelip çattı vakt-i istirdad. Kızın nazarları beyhude etti istimdad, Cemile istedi israr edip emaretini, Çocuk da verdi, fakat görmeliydi hiddetini. M. Akif çocukları tabii seyrinden uzak yetiştirmenin hem pedogoji, hem de psikoloji açıdan ne kadar zararlı olduğunu anlatır. Baskı altında eğitilmeğe çalışan çocuklardan hiçbir zaman verim elde edilmediğini vurgulayan şair, aynı zamanda anne ve babaların kendi istek ve arzuları doğrultusunda çocuğu tabii seyrinden çıkararak yetiştirmelerinin sakat olduğunu, bunun neticesinde de çocuğun “iki arada bir derede” kaldığını “Hüsran-ı Mübin” başlıklı kısa manzumesinde vermiştir. Başlattığı gün mektebe, duydum ki, diyordu. Rahmetli babam: “Adem olur oğlum ilerde.” Annemse, oturmuş, paşalıklar kuruyordu… Ademliği geçtik! Paşalık olsun o nerde? Amali tezad üzre giderken ebeveynin, Hep böyle harab olmada etfal ara yerde! M. Akif çocuğun istenilen doğrultuda yetiştirilmesi için onun ruh âlemini, terbiyesini ve manevi âleminin zenginleşmesi için tabii seyrini gözetmekle düşünce ve davranışlarında ailesinin ona örnek olmasının sağlanmasını öne sürmüştür. Kendisi de bu doğrultuda, hem âlim, hem de mükemmel baba olan Tahir Efendinin terbiyesini yansıtarak, örnek çocuk, örnek genç ve halk, millet ve Büyük İslam Âlemi’nin oğlu adına layık görülmüştür.

 

UŞAQ ƏDƏBİYYATIMIZIN PROBLEMLƏRİ
Sərvaz HÜSEYNOĞLU
Azərbaycan Yazıçılar Birliyi, Aran Bölməsinin sədri

Тцрк халглары ядябиййатынын бюйцк сималарындан бири олан Назим Щикмят вахтиля «Дцнйаны ушаглара верялим» дейя бяйан едирди. Биз дя бу эцн ейни амаъла йашайырыг. «Дцнйаны ушаглара верялим» бяйаннамяси яслиндя щяр биримизин истяйидир. Анъаг чаьдаш щяйатымызда, глобаллашан, щяр ъцр «изм»лярля тцндляшдирилян дцнйаны ушаглара щансы дурумда, щансы сифятдя верялим? Щансы ялля, щансы тягдиматла верялим? Фикримизъя бу вярясялийин, ян етибарлы йолу, бюйцк Фцзули демиш гансы мцлкцн тутса кимсяйя ширц – шяри дяймяйян ядябиййатын, сюз сянятинин йолудур. Бу сюз сянятинин тямялиндя ямяк няьмяляриля йанашы бешик няьмяляри дайаныр. Бу няьмяляр даща чох ана нявазишийля, ата щянири, ямидайы, няня – баба мещри – цлфятийля сцсляниб. Эял – эяля бу бешик няьмяляринин ифадя – дейим техникасы, йайым ъоьрафийасы эенишляниб, ядяби бюлэцсц гялибляниб вя адына ушаг ядябиййаты дейилян бир ядябиййат тясяррцфаты арайа – ярсяйя эялиб. Бюйцк Низамидян тутмуш Мя-щяммяд Фцзцлийя, Мювланя Ъялаляддин Румийя, Йунис Имряйя, Сейид Язим Ширванидян тутмуш Сабиря, Сабирдян тутмуш Аббас Сящщятя, Ряшид бяй Яфяндийевя, Мирзя Ъялилдян тутмуш Сцлейман Сани Ахундова, Абдулла Шаигя, Сямяд Вурьундан, Рясул Рзадан, Микайыл Мцшфигдян, Осман Сарывяллидян тутмуш йюнц бяри ян эюркямли сяняткарларымыз ушагларын тярбийясини формалашдырмаьа хидмят едян ясярляр йарадыблар. Севилян дастанларымызын, яфсаня вя наьылларымызын ясас вя апарыъы голунун бири дя ушаг ядябиййатыдыр. Азярбайъанда ушаг ядябиййатынын инкишаф йолу спиралвари, фасиляли олуб. Беля ки, мцяййян заман – мякан дахилиндя ушаг ядябиййатынын инкишаф етдирилмяси дювлятин мараг даирясиндя дайаныб, дювлят сявиййясиндя гярарлар гябул едилиб, вясаит айрылыб. Бязянся бу сащя тамамиля унудулуб, ушаг ядябиййаты тясщисатынын гуруъа ады галыб. Щяр щалда сон илляр ушаг ядябиййаты тясяррцфатымызы тяяссцф доьуруъу бир сцстлцк, байаьылыг излямякдядир. Вя бунун чох ъидди, ясаслы, обйектив, ейни дяряъядя дя субйектив сябябляри вар. Ясас сябябляриндян бири одур ки, мцяййян вахт ярзиндя ушаг ядябиййатына гаршы лагейд мцнасибят бу сащяйя олан мараьа ъидди зийан вурду. Сон иллярин ушаг ядябиййаты нцмайяндяляриндян Мястан Эцняр,

Тофиг Мащмуд, Защид Хялил, Гяшям Исабяйли, Мяммяд Аслан, Мяммяд Намаз, Яли Сямядли, Рафиг Йусифоьлу вя башгалары естафети юз ардыъылларына веря билмядиляр. Ялбяття. бунун эцнащы даща чох заманын цзяриндядир. Шцбщясиз ки, няшр проблемляри, мадди тяминатсызлыглар даща чох рол ойнады. Ейни заманда, бир груп йарадыъы инсанлар бу ъидди сащяйя гейри – ъидди мцнасибят нцмайиш етдирдиляр. Пешякар, шяриштяли, ян башлыъасы, истедадлы гялям адамлары бу сащядян ушаглашдыгъа «ушаг шери», «ушаг нясри» ады алтында ъилд – ъилд «китаблар» пейда олмаьа башлады. Йени йазылан дярсикляря ушаг ядябиййаты нцмуняляри ады алтында щяр ъцр байаьы ясярляр долдурулду. Бир чохлары иддиалы шякилдя ирад тутдулар ки, биздя ушаг ядябяиййатынын мювзусуну даща чох ъанавар, гойун – кечи, див – ъыртдан, ъейран – ъцйцр, довшан, гуш вя саир щейванларын тясвири вя щяйат шяраити тяшкил едир. Ушаглар цчцн йазан мцяллифляр иля эцлдян, чичякдян йазырлар, ата – ана дейиб дурублар вя саир. Ейни заманда, йарадыъы инсанлара ирад тутанлар да олду ки, нийя онлар ушаглар цчцн компцтердян, глобаллыгдан, сивилизасийадан, интергасийадан, абстрак, техноложи мясяляляр, култороложи нясняляр вя саирдян бящс едян ясярляр йазмырлар? Ушаг тяфяккцрцнц ону ящатя едян ятраф мцщитдян, таныш дцнйадан айры салараг мцъярряд тясяввцрляр аляминя чякмяк тенденсийасы ядяби йенилик кими юня чыхарылмаьа башланды. Аббас Сящщят, Абдулла Шаиг, Ряшид бяй Яфяндийев бяситликдя, примитивликдя сучланды. Ян башлыъасы, орта мяктяблярин ибтидаи синифляри цчцн йазылан Ана дили, Азярбайъан дили вя ябядиййат дярсликляри шяхси танышлыг, цзэюрянлик, имтийаз, зювгсцзлцк щесабына бясит шеир вя щекайя нцмуняляри иля долдурулду. Аз гала 8-9ъу синифя гядяр Йунис Имрянин адыны ешитмяйян, «Манас» щаггында анлайышы олмайан, Мяммяд Акиф щаггында тясяввцрц олмайан, бюйцк тцрк ядябиййатынын щеч олмаса Чинэиз Айтматов, Йавуз Бцлянд Бакиляр кими эюркямли нцмайяндяляринин йарадыъылыг нцмуняляри иля таныш олмайан йенийетмя щансы бюйцк дуйьуларла йетишдириля биляр? Бцтцн бунларын явязиндя Азярбайъанын ибтидаи синиф дярсликляриня салынмыш ядяби нцмуняляря нязяр салаг: 713   

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Цфцгдян галхыр эцняш, Зирвядя ярийир гар. Шяфяглярин селиндян Сяся дцшцр булаглар. (Йуsif Щясянбяй) (3-ъц синиф цчцн Азярбайъан дярслийи, Бакы, 2006. сящ 103.) Суал олунур, шяфяглярин селиндян булаглар неъя сяся дцшя биляр? Шяфягин сели узагбашы гялбляря, дуйьуйа, ъисмя, ъана аха биляр, тябияти нахышлайар. Шяфягин барабаны олмаз ки, булаглары сяся сала. Цмумиййятля, бу бянзядилмя абсурду, бянзядилянля бянзянилян арасында дярин уйьунсузлуг вар. Вя йахуд, Ъавад Ъавадлыдан дярслийя салынмыш шеир нцмунясиня нязяр салаг: Эюрцнмяйир ризляр, йоллар Каща гуруб йашыл отлар. (Азярбайъан дили, 2005, сящ. 19) Щяр ъцр поетикликдян узаг олан бу шеирдя ризляр, йоллар наголайлыьы вар, «каща гуруб йашыл отлар» мцшащидясиндя гейри – дягиглик цст гатдадыр. Яввала, кащаны гурмурлар, икинъиси каща анлайышы даща чох ота йох, айыйа мяхсус няснядир, цчцнъцсц, от каща гура билмяз, отдан маьара (мцяллифин дилийля десяк каща) гурмаг, даща дцрцстц, дцзялтмяк олар. Щямин дярслийин 20-ъи сящифясиндя Гийас Яъаибин бир шери верилиб. Охуйуруг: Борулардан думанлар Эюйляря карван чякир. Яввяла думанлар йох, думан дейилмялидир, борулардан эюйя галханса думандан даща чох тоздур, тцстцдцр, карван чякмяк даща чох поетик бир анламдыр, тоз, тцстц бурмуну думан карваны кими поетикляшдирилиб ушаглара ня зювг вермяк олар? Бу шеир дярслийя неъя йол тапыр? Йеня дя Гийас Яъаибдян башга бир мисал: Йайлагдан эялян Лалядир, Ялиндяки пийалядир. (сящ. 55) Йайлагдан, йахуд кюйдян, шящярдян эялян адам ялиндя пийаляни неъя, щансы сябябя тута биляр. Бурада мцяллиф сясляшмяйя уйуб, тяртибчися шяхси танышлыг вя йа зювгсцзлцк щесабына бу бясит, пинти мисралары дярслийя дахил едиб. Дярслийя салынан шеирлярин яксяриййяти йазмаг хатириня йазылмыш нцмуняляридир. Вя бу нцмуняляря нязяр саланда мянтигсизлик адамы щейрятя салыр. Мясялян, Сямяд тювляйя гачды, Тезъя гапыны ачды. Тула орадан чыхыб Щцндцр щасары ачды. (Йящйа Кяримов) 714

Илк анда охуъуйа еля эялир ки, тювлядян мал – гара, ян азындан ат чыхаъаг, анъаг явязиня Тула охуйуруг. Бу туласа мящз щцндцр щасары ашыб кечир, гапы – баъадан чыхмыр. Дейяк ки, тярбийясиз бир туладыр вя беля бир тулайла танышлыг ушагларын няйиня лазымдыр? Щямин дярслийин йеня дя 83-ъц сящифясиндя Йящйа Кяримовдан верилмиш мисралара нязяр салаг: Атам тахтаны йонду, Анам тойуьу йолду. Тяртибчи сясляшмяйя уйараг ядяби дяйярляря эюз йумуб. Бу ъцр бясит, зювгсцз ябяди нцмунялярля тярбийя олунан ъоъуг сящяр щяр ъцр гафийяпярдазлыьы шаирлик щесаб едир вя башлайыр юзц дя «шеир йазмаьа», нятиъядя боз ушаг ядябиййаты ортайа эялир. Мясялян, дярслийин 65-ъи сящифясиндя верилян шеир нцмунясиня фикир веряк: Ъейщун, Вяфа, Рущянэиз, Илгар, Вцгар вя Нярэиз. Йыьышыб он бешимиз Бурда фабрик тикирик, Йаман чохдур ишимиз. (Аьасяфа) Яввял адлар садаланыр, сонра «йыьышыб он бешимиз» дейилир. Йа садалама давам етмялидир, йа да еля яввялъядян он беш няфяр йыьышыб фабрик тикирик дейилмялидир: садяъя мцяллиф гафийя, сясляшмя далынъа гачыб, тяртибчися бунун фяргиня вармайыб. Йухарыда ады чякилян дярслийин 113-ъц сящифясиндя Йящйа Кяримовун шеириндян нцмуня верилиб. Бу шеир парчасы дярслийя она эюря салыныб ки, ушаглар «Чякирди» сюзляринин мяналарыны айырсынлар. Шеирся белядир: Балаъа Ъямил бала Щей бурнуну чякирди. Баба да аста – аста Гялйаныны чякирди. Сатыъы тярязидя Бизя алма чякирди. Нясими фцрсят тапыб Шяклимизи чякирди. Бири ала даьдан, бири гара даьдан эялян бу сятирляри орта мяктяб дярсликляриндя охудугъа щейрятлянмяйя билмирсян. Шифащи халг ядябиййатымыздан, ян азындан Дядя Ялясэярдян бу мягсядля о гядяр тяънисляр, ъыьалы тяънисляр сечмяк оларды ки. Бу шери охуйан йенийетмя сящяр ондан да «эюзялини» йазыб ортайа гойаъаг вя гафийяляндиряъяк ки, йер эюйц, эюй йери чякирди. 91-ъи сящифядя Йусиф Щясянбяйин шеири верилир: Ахыр даь шялаляси… Даьын, дярянин, дцзянлийин юз шялаляси олур? Шялаля шялалядир дя. Мцяллиф даь сюзцйля яслиндя

Materiallar

щеъаны дцзялдиб. Архасынъа да ейни примитив сятирляр эялир. Бу шялаля Сонра дяря ашаьы Стансийайа ахаъаг. Евлярдя ахшам чаьы Ишыглар алышаъаг. Яввяла, ишыг алышмыр, оъаг алышыр, пилтя алышдырылыр, ишыг йаныр, йандырылыр. Ейни заманда, нийя ахшам чаьы? Еля «ахшамлар» йазмаг дцз оларды. Бу примитивлик Исмайыл Султандан верилян нцмунядя дя юзцнц бирузя верир. Фикир веряк: Тямиз йу ял-цзцнц, Даныш сюзцн дцзцнц. Йеря сцртмя юзцнц, Йахшы отур, йахшы дур. (сящ. 93) Бу тямизлик ниййятиндя бир пинтилик вар. Даща чох зювгсцзлцк вар. Бу, ядяби зювгсцзлцкдцр. Бу мисаллардан чох эятирмяк олар. Бу мисаллар ушаг шаири кими доьулмушларын йох, зорян ушаг шаири едилмишлярин гялям нцмуняляридир. Эялин эюряк Ашыб – дашды эцл – чичяк, Ичиндя итди дибчяк. Вя йахуд Тамашады, баханларын эюзц доймайыр, дяъял долу юзц чалыб юзц ойнайыр. Кими тябии ушаг шеирлярин дярсликляря, ядяби топлулара дцшмясинин йолу ачыгдырмы? Мцяллиф эяряк яввялъя сямими, эюзял ясяр йаза, сонра эяряк кимляряся аьыз ача, тапшырда, пара юдяйя, сонра онун бир – ики мисрасы гябул едилиб дярслийя, топлуйа салына вя явязиндя щеч бир мадиййата сащиб олмайа. Бу, цзцъц, безикдириъи бир йолдур. Она эюря дя истедадлылар бу йолдан узаглашыр, истедадсызлар мейданы долдурур. Дярслик мцяллифляри юзляриндян чох вахт шаир, йазычы «дцзялдирляр», ядяби алямдя танынмайанларын ъызма – гаралары дярсликляря йол алыр. Явязиндя нечя – нечя эюзял поетик нцмуняляря эюз йумулур. Бу йахынларда Тцркийяли йазар Вебщи Ваккасоьлунун «Чанаггалада шящид олмушлар вя йцксялян аналар» адлы китабыны охудум. Тяяссцфляр олсун ки, тцрк тарихинин шяряфли бир олайы олан Чанаггала савашы барядя Азярбайъан ибтидаи синиф дярсликляриндя щеч бир ядяби нцмуняйя раст эялмирик. Конгресин дцнянки, ачылышында да Тцркийянин тящсил Назирилийинин нцмайяндяси Чанаггала савыашындан бящс етди. Вя бу савашын шанлы тарихиндян бящс едян йухарыда адыны чякдийим китабда алынмыш щекайятляр бцэцнкц дярсликляримизи бязямялидир: мя-

сялян, Гоъа Сейид онбашы щаггында олан щекайят, мяьлуб ясэяр яринин гаршысына чыхмайан ана щаггында щекайят, гычлары кясилян, атяш ичиндя йанса да «мяни топумун башына эютцрцн» дейян мещметъик (ясэяр) щаггындакы щекайят, гящряманлыьына эюря якмяк (чюряк) пайы артырылмасындан имтина едян Гоъа Сейид щаггында олан щекайят, онун мцщарибядян сонракы щяйатыны якс етдирян щекайят. Бу щекайятляр унудулмаз дярсликляр, тярбийя васитясидир. Бу бизим ясл ядябиййата олан мцнасибятимизин ифадясидир. Щесаб едирик ки, бу эцн Азярбайъан дювлятинин, ъянаб Президентимиз Илщам Ялийевин ушаг ядябиййатынын инкишафына йетирдийи диггят вя гайьы тезликля юз нятиъясини веряъяк вя бу сащядя нязяря чарпан нюгсанлар арадан галдырылаъаг.

715

 

UŞAQ DÜNYASI VƏ UŞAQ ƏDƏBİYYATI
Bəhram ƏSƏDİ
Urmu / İRAN yaznashr@yahoo.com

Uşaqlıq aləmi sirli-sehrli bir aləmdir. Sadə və səmimi bu balaca insanlar öz aləmlərində sadəlik və səmimiyyətlə yaşayırlar. Onlar hər gün öz dünya baxışların genişləndirirlər. Uşağın dünyagörüşü çox sadədir, ancaq o, ətrafındakı hər nəyi artıq tanımaq və sınamaq istəyir. Uşaq hələ ən körpə çağında əlinə düşən hər şeyi dişinə vurur və ağzına təpir. Bu, uşağın birinci və ən yaxın sınaq vəsiləsidir. Uşaq boy atarkən oyuncaqları, gəlincikləri, ev əşyaları və əlinə düşən hər şeyi sökür, dağıdır və onun için eşiyə tökür. Beləliklə, o, yeni aləmlər kəşf edir, yeni dünyagörüşü kəsb edir. O hətta başqa uşaqları və böyükləri də gəlincik kimi fərz edib barmağın onların gözünə, ağzına və dişinə soxur və onların da içərisini görmək istəyir. Uşaq daha bir az dirçəlirkən böyüklərin başmağını və paltarını geyir. Bununla o böyük olmaq və daha ciddi aləmi tanımaq arzulayır. Uşaq birinci gün aləmdən heç nə bilmir. O hər bir yeni şey kəşf edərkən heç də təəccüblənmir və onu aləmin bir parçası kimi qəbul edir. Uşaq real aləm ilə yanaşı öz xəyal aləmində də bir şeylər yaradır. Ancaq onları da xəyal deyil real kimi qəbul edir. Uşaq pərilərə və divlərə əlaqə göstərir və onları olduğu kimi qəbul edir. Nağılları eşidərkən nağıllarda yaşayır, özünü onların yerinə deyil, onların biri bilir və nağıllardan alınan bu sonuc və nəticəni candan-ürəkdən qəbul edir və bu nəticə son günədək uşağın zehnində yer alır və onun yaddaşında yurd salır və bu uşaq böyüyəndən sonra da gərəkli yerlərdə həmin yaddaşlar ona yol göstərici ola bilir. Uşaq dili və uşaq ədəbiyyatına gəldikdə deməliyik: uşaq ədəbiyyatı uşağın aləmindən ayrı deyil. Yuxarıda işarə olunan sadəliklər, səmimiyyətlər, xəyallar, hamısı uşaq ədəbiyyatında yer alır. Uşaq, dil açanda bir və sonralar daha çox iki hecalı sözlər ilə dil açır. Bir hecalı sözlərdən(cızbüv) və iki hecalı sözlərdən (qaqa- pəpə- babaçiçi) belə sözləri misal gətirmək olar. Uşağın dili təkmilləşdikcə sözlərinin hecası da artır, ancaq uşaq ədəbiyyatı və uşaq şeirinin hecaları çox vaxt beş və yeddi hecalı şeirlər olur və çoxhecalı şeirlər uşaq aləminə daxil olmurlar, çünki uşağı sadəlikdən uzaqlaşdıra bilərlər. 716

Uşaq dil açarkən ilk başda çox qısa cümlələr yaradır: baba gəldi.. qaqa aldı Uşaq ədəbiyyatı da bu qısalıq və bu sadəliyi özünə örnək tutmalıdır. Biz uşağa qəzəl yaxud qəsidə oxuya bilmirik, çünki onun zehnində ona yer yoxdur. Ata-babalarımız və uzun illər boyu nəsillərimizin sınağından çıxmış uşaq ədəbiyyatı və uşaq folkloru bugünkü uşaq ədəbiyyatı və uşaq şeri yazanlara gözəl nümunələrdir. Min illərin süzgəcindən süzülmüş bu qoşmacaya diqqət edək: -iynə-iynə ucu düymə bərbərinci şam ağacı Şatır keçər qoz ağacı hapban hupban Yarıl yırtıl Su iç qurtul. Hər bir uşaq, bu qoşmacanı dinlədikdə onu təkrar etmək istəyir çünki bu balaca uşaq oyunu uşağın ruhuna uyğundur, onun misraları iki, uç və dörd hecalı sözlərdən yaranıb. Bundan başqa: Bura bir quş qondu Bu gördü Bu tutdu Bu bişirdi Bu yedi Cıqqılıya qalmadı Cıqqılıya qalmadı. Hecalardan əlavə uşağın zehnini və fikrini özünə çəkən başqa bir fakt sözün və şeirin musiqisidir. Bu parçaya diqqət edək: Bu dedi: gəlin gedək oğurluğa Bu dedi: hanı uca nərdivan Bu dedi: məndən uca nərdivan? Bu dedi: Allaha baxın, Tanrıya baxın getməyin Bu dedi: xalam qızın alın mənə Tapdıyın bunun başına, tapdıyın bunun başına. Göründüyü kimi, burada hecaların sayı çox olsa da, sözün musiqisi onu oynaq bir ritmə salıb və beləliklə, onu uşaq aləminə və uşaq ədəbiyyatına daxil edibdir. Uşaq şerində və uşaq ədəbiyyatında bəzən klassik şerimizin qaydaları pozulur və misraların heca
  

Materiallar

sayları və qafiyə və rədif qanunları izlənmir və bu da uşağın yeni aləmlər yaratmağı və real aləmin çərçivəsində dayanmamağına bir sübutdur: - Bənövşə - Bəndə düşə - Bizdən sizə kim düşə? Baxın, bu uşaq oyununun birinci misrası 3, ikinci 4 və üçüncü misrası 7 hecalı gəlibdir. Uşaq folkloru və uşaq ədəbiyyatında iki tərəfli danışıq özünə məxsus yer alır, bu isə uşağın diqqətini özünə çəkən amillərdən biridir: Pıs-pıslı xala hardan gəlirsən? - Gilandan. - Hanı bə şələn? - Aldılar. - Niyə verirdin? - Vurdular. - Sən də vuraydın. - Olar iki idi, mən bir idim olar vurduqca mən kiridim. Ha belədir: - Əmoğlu! - Bəli. - Bizim toyuq sizdədir? - Bəli. - Kişələ gəlsin. - gəlmiri. - Sal təndirə. - Yanmırı. - vur qıçı sınsın. Sınmırı. Min illərdən qalan bu sözlər ədəbiyyatımızın və tariximizin çox zənginliyin və çox əski gələnəklərə dayandığın göstərir. Bu folklor və bu sadəcə qoşmacalar eyni halda min illərdən qalan sözləri, üstünə toz qonmuş tarixi hadisələri və heç yerdə yazılmamış tarixi cərəyanları öz sadə kəlmələri ilə daşıyır: A teşti-teşti-teşti Vurdu gilanı keçdi İki xoruz savaşdı Biri qana bələşdi Qan getdi çaya düşdü Çaydan göyərçin uçdu Göyərçin alapaxta Yuvası qəlbi-taxta Onu vuran xan oğlu Qan qussun laxta-laxta. Çox sadə və axıcı bu qoşmacada xoruzun qanından bir göyərçin yaranır və bu göyərçini vuran laxta-laxta qan qusmaq ilə qarğınır. Demək burada əbədilik və ölümsüz yaşamaq təsvir olunubdur. Habelədir gözəl Fatma nağılındakı başı kəsilən inəyin sümüklərinin danışmağı. Burada əski türk

tayfalarının inamları, düşüncələri və dünya görüşləri çox sadə kəlmələrlə uşaq ruhuna aşılanır və nəsildən-nəslə axır və davam edir. Ancaq bugünkü dünyada və 21-ci əsirdə hər şey təzələndiyi kimi uşaq folklorumuz və uşaq ədəbiyyatımız da təzələnməlidir. Avropada, Amerikada, Yaponiya və başqa yerlərdə uşaq ədəbiyyatına uyğun kinofilmlər, kartonlar və yeni-yeni formalarda işlər görülür və bəzən də, bizim ədəbiyyatımızdan da olduqca qidalanırlar. Ancaq Türk folklorumuz, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatımız bu baxımdan incilərlə dolu bir Okeana bənzəyir. Rejissorlarımız, şairlərimiz, yazıçılarımız, hamımız zamanla addımlamalı və zamanla irəli getməliyik. İrəli dostlar irəli.

717

 

GÜNEY AZƏRBAYCANDA UŞAQ ƏDƏBİYYATI İLƏ BAĞLI ÇƏTİNLİKLƏR !
Həsən RAŞİDİ
İRAN

Şayəd dünyanın heç bir ölkəsində nisbi çoxunluq (əksəriyət) cəmiyətə malik olaraq azınlıq (əqəlliyet) insan huququndanda məhrum qalan bir millət tapılmasın! Lakin belə bir durumu çox uzaqlara getmədən həmin bu yaxinlarda yəni mən yaşadığm ölkə İranda tapmaq çətin deyil ! əlbəttə mən burada və bu seminarda bir siyasətçi kimi və siyasət aləmindən çıxış etmək fikrində deyiləm, mənim burada iştirak etməyim uşaq ədəbiyatiilə bağlı çıxış etmək olacaq və məruzəmində ünvanı “Güney Azərbaycanda uşaq ədəbiyatı ilə bağlı çətinliklər” dir. Lakin belə bir çətnliyin meydana gəlməsinin əsas səbəbini axtarıb - araşdırmağa gəlincə bu günkü durumda yaşadığim İran adlı ölkədə, Azərbaycan Türkcəsinin durumu haqda qısa bilgi verməyi lazım görürəm ! Güney Azərbaycanda və ya bu günkü İranin siyasi sınırları içində Ərak, Həmədan, Savə, və Tehranın ətrafı Kərəc şəhrindən başlayaraq Qəzvin, Zəncan, Marağa, Ərdəbil, Təbriz və Urumiyəni öz içinə alaraq Türkiyə, Əraq və Azərbaycan Cumhuriyəti sınırlarına qədər uzanan bölgədə yaşayan Azərbaycan Türkləri və Tehran cəmiyətinin yarısını təşkil edib İsfahan, Fars, Kirman, Xorasan əyalətlərində azıınlıq halında yaşayan və yetmiş milyon İran cəmiyətinin ən azı otuz milyonunu özünə ixtisas verən bu insanlar həmin ölkədə yaşayan və nufusu yüz əlli min nəfərə çatmayan erməni qədəridə öz dilində yazıb oxumaq huququna malik deyildir ! İran anayasasının (əsasqanunun) 15-ci maddəsinə dayanaraq İranda Fars dili rəsmi və dövlət dili olaraq, fars olmayan dillərin məktəblərdə fars dili yanında dərs verilməsi qeyd olunub, lakin bu maddə İranda yalnız Erməni dili haqda işə aparılıb və Ermənilər ibtidayi məktəbdən tutdu orta məktəb və Bilim yurdunda (Üniversitədə) fars dili ilə yanaşi Erməni dilindədə dərs oxuyurlar; lakin 30 milyon hudunda nufusa malik olan Güney Azərbaycanlı və İranın çeşitli əyalətlərində yaşayan Türklər hətta ibtidayi məktəbdə öz dillərində yazıb- oxumaqdan məhrumdurlar ! Uşaq ədəbiyatı uşaqlıqdan başlanar; körpə uşaqların qulağı hələ ən kiçik yaşlarından və süd əmər 718

çağlarından anaları tərəfindən oxunan laylalarla tanış olub, dil açan zamanlardan anaların boy oxşamalari ilə davam edər : Balama qurban ilanlar balam haçan dil anlar ? Balama qurban inəklər balam haçan iməklər ? Balama qurban dayçalar balam haçan əl çalar ? Belə boy oxşamalar analar tərəfindən hətta körpələrinin böyüyüb evlənməsinə qədər uzanan arzularila davam tapar : Balama qurban buzovlar balam nə vaxt qız ovlar ? Başqa ölkələrdə olduğu kimi İrandada körpələr böyüyüb 6-7 yaşlarına çatanda və məktəbə ayaq qoymalaı yaxınlaşanda analar öz uşaqlarına məktəb qabağı uşaqlara yazılan uşaq kitabından qısa hikayələr oxumaqla uşaqlarını həm əyləndirir həmdə onları məktəbə getməyə hazırlayırlar; lakin belə şans fars dilli analara yüzə-yüz olursa Azərbaycanlı analara yox həddindədir; çünkü İranda Fars dili rəsmi və dövlət dili olduğundan və bütün ilk , orta və ali məktəblərdə yalnız Fars dilində təhsil alındığından (Erməni dili müstəsnadır) dövlət tərəfindən və dövlət imkanlari ilə məktəb qabağı hazırlanan gözəl və çeşitli şəkil və boyalı uşaq kitablarıda bütünlüklə fars dilində olur ! deməli fars dillil analar bu rəngarəng kitablardan faydalanıb uşaqlarına qısa və şirin hikayələr oxuduqları zaman, Azərbaycanlı analar yalnız həsrətlə bu kitablara baxıb onların yanından keçirlər; çünkü onların balaları fars dilində yox doğma Azərbaycan Türkcəsi ilə dil açıb azərbaycan Türkcəsində laylalar eşidib və Azərbaycanın sinədən – sinəyə gələn dolğun folkloru ilə böyüyüb yeddi yaşa dolublar. amma bu kitablar onların qulağına dəyməyən və onlar anlamayan bir dildə danışırlar ! Məktəb qabağı uşaq kitabından əlavə, İranda kiçik yaşlı məktəb uşaqlarına çap olan uşaq kitablarıda yenə həmin durumu daşıyır . Cürbəcür, rəngbərəng, və çeşitbəçeşit çap olan əfsanə, folklor, şer, hikayə, oyun, və muasir yazı  

Materiallar

çıların uşaqlara həsr etdikləri yeni əsərlər % 95 fars dilində yazılır ! Fars dilində çap olan uşaq kitabları ilə müqyisə ola bilməyən, özəl və çox çətin maddi imkanlarla lakin Azərbaycan yazıçılarının sarsılmaz iradə, inam və qeyrəti ilə və cürbəcür süzgeclərdən keçib çap olan Azərbaycan Türkcəsində uşaq kitablarıda satış məsəlesi ilə üz-üzə dayanırlar ! Bu çətinliklə çap olan uşaq kitablarını yalnız özünü hüviyətsizləşmədən qoruyan və yabancı bir kimlikdə itib-batmaq istəməyən Azərbaycanlı ayilələr alır. Bu ayilələr bu kitabları məktəbə getməyən uşaqlarına oxumağa və ya məktəbə gedən uşaqlarına oxutdurmağa çalişirlar; nə yazıq ki, hətta bucür kitabların oxuması və ya uşağa oxutdurmasıda çətinliklərlə qarşılaşır ! Məktəb qabağı uşaqlara yazılan Türkcə kitabları gənc analar körpələrinə oxumalıdırlar, lakin bu gənc analar özləridə Azərbaycan Türkcəsində oxumaqda çətinlıklər çəkirlər, axı onlar özləridə bütün dərs illərini yalnız fars dilində oxuyub, gözləri yalnız fars dilində yazılan sözcüklərə alışmışdır ! Belə analar öz ana dillərində təhsil almadıqlarından və Türkcə sözcüklərinə gözlərı adət etmədiklərınə görə məsələn ərəb əlifbasiilə yazılmış Türkcə “Gəl ” (‫ )ﮔ ﻞ‬sözünü farscada eyini şəkildə yazılan (‫ )ﮔ ﻞ‬və “ Qol ” oxunan lakin gül-çiçək anlamı daşıyan mənada görür və Azərbaycan Türkcəsində yazılan “Qol ” (‫ )ﻗ ﻮل‬sözünü (bədənin bir hissəsi ) farscada oxunan “qovl” lakin ele (‫ )ﻗ ﻮل‬kimi yazılan və farscada “söz” anlamı daşıyan şəklidə zehnində yerləşdirir və cümlələri bir-biri ilə uyqunlaşdırmaqda çətinlik çəkdiklərindən, onların çoxu uşaqlarına Türkcə uşaq kitabı oxumaqdan vaz keçirlər ! Həmin çətinliklər, məktəbdə dərs oxuyan Türk uşaqlarının Türkcə kitab oxmaq istəyənlərində qarşısına çıxır ! Bu uşaqların ana dilləri Türkcə olduğu halda icbar üzündən məktəbdə yalnız fars dilində dərs oxuduqları və gözləri fars sözcüklərinə adət etdik-

ləri üçün ana dillərində yazılan uşaq kitablarının oxumasında böyük məsələlərlə üz-üzə qalırlar ! Bu uşaqlar öz ana dillərındə yazıb- oxuya bilmədikdə və fars dilində yazıb-oxumağa məcbur olduqda fars uşaqları ilə müqaisədə qat-qat təhsil alma prosesində fars uşaqlarından dalı qalırlar ! gündə dəfələrlə livanla (bardaqla) həvslə sərin su içdiyi və ya ata-anasi ilə həyət bağçalarını suvardığı zaman “SU” sözünü bütün varlığı ilə hiss edən Azərbaycanlı uşaq, məktəbə ayaq qoyduqda bu kələməni unutmalı və onun yerinə yabancı və indiyə kimi onunla heç bir ilgisi olmadığı “AB” sözünü qoymalıdır ! bu Azərbaycanlı uşaq hələ gəlib zehnində “AB” sözünü “SU” yerinə qoyub onu yadında saxlayıb sonra “AB” sözünün nəcür yazılmasına fikirləşincə, fars uşağı heç bir çətinlik çəkmədən və bütün bu oxuduğu sözləri danışdığı dildədə ləms edərək çox rahatlıq və sürətlə sözlərin yazıb- oxumasını öyrənib və fars dilində yazılan uşaq kitablarınıda bülbül kimi oxuyacaq ! elə bu ilk addımdan dalı qalmaları bir-birinin dalısınca düzərsək, görərik ki, ali məktəblərdə və bilimyurdlarında fars uşaqları yüksək dərəcəli ali təhsillərdə oxuyarkən Türk uşaqları orta məktəbdə dərsdən əl çəkirlər! Belə bir durumda, Azərbaycan uşaq ədəbiyatı sahəsində nə danışmaq olar ?! Bu çətinliklərlə yanaşı və bütün imkanlar fars dili ixtiyarında olarkən GüneyAzərbaycanda yayılan 5 İran Telivizyon kanalınin dördü farsca, atababa məsəli deyilən kimi “ xala xətirin qalmasın” deyə beşinci “ustan şəbəkəsi” adlana kanalında yalnız yarısi “Fazəri”* dilində verliş yayır, belə bir durumda GüneyAzərbaycanda uşaq ədəbiyatının alın yazısını təxmin etmək çoxda çətin olmaz !............. SON * Bu ad GüneyAzerbaycanli ədəbiyatçıları tərəfindən Azərbaycanda TV dən yayılan fars qatışıqlı Türkcəyə verilən gülünc ad dır !

719

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

720

 

TÜRK XALQLARI éDéBÌYYATI (II):
BEYNéLXALQ UÅAQ éDéBÌYYATI KONQRESÌ
- II K Ì T A B -

UŞAQ VƏ DİL
  

 

TÜRK AZERİ ATASÖZLERİNDE ÇOCUK VE EĞİTİMİ
Dr. Ahmet ÖKSÜZ
Qafqaz Üniversitesi Bakü / AZERBAYCAN ABSTRACT The values of a society are recognized, introduced, and let live by the individuals living in that society. What reflects the nation and the society of a certain individual is his/her lifestyle, traditions, culture, language, religion, upbringing, level of education, in short all his/her outlook. These factors form a sample to introduce that society. The duty of teaching material and spiritual heritage of the society to our youngsters and children fall upon the shoulders of the parents first, as education starts at home, and secondly on the educational institutions. Everything and every person, elderly or little, influences and teaches something to a child, including parental attitude at home, his/her peer group, the peer group’s educational level, their moral values, the market place the child shops from, the language style of his/her friends, their religion, dress style, cultural level, and school’s educational quality. A child in a society is like a piece of dough that’s not been cooked yet, so soft that you can shape as you wish. He/she will be molded into the shape you like, and will live his/her life based on this background. Therefore, education at little ages is more effective and forever. Considering the family as a pot in a society, and the child as water, the child will take the shape of the mold that he/she will be poured in. In this sense, the responsibility of bringing up the child\and formation of him/her relies highly on the family and the immediate environment.

Giriş Bir toplumu tanıyabilmemiz için o toplumun değer yargılarına ve yaşantısına bakarız. Kültürü, dili, dini, edebiyatı, sanatı, giyimi, adet ve ananeleri, hayat felsefesi... toplumu tanımada ve değerlendirmede bir ayna olur adeta. Özellikle şifahi halk edebiyatımızın ürünlerinden olan, nesilden nesile aktarılan, dedelerimizden, ninelerimizden, babalarımızdan dinleyerek öğrendiğimiz atasözleri ve deyimler, o toplumun kültürünü, psikolojik yapısını, dilini, dinini... Kısacası toplumu her yönüyle tanıtmaktadır. Genellikle kim tarafından söylenildiği belli olmayan, yüzyıllar öncesinden günümüze gelen, ecdadımızın deneyimlerinden geçen kısa ve öz-lü öğütler veren, toplum tarafından kabul edilip ortak olarak kullanılan kalıplaşmış sözlere atasözü denir. Atasözüne “sav, irsal-i mesel” de denir. Türkiye Türkçesinde “Atasözü” terimiyle ifade edilirken, Azeri Türkçesinde ise “Atalar Sözü” şeklinde söylenir. Azeri Türkçesi Batı Türkçesinin doğu sa-hası içinde yer alan ağızlar topluluğu ve bu saha içinde gelişen yazı dili koludur. Batı Türkçesinin esasını Oğuzca teşkil eder. Türkçenin Oğuz şivesi ve bu şiveye dayanan yazı dili olarak 13. asırdan günümüze kadar kullanıla gelen Batı Türkçesi içinde zamanla iki daire ortaya çıkmıştır. Bunlardan biri Osmanlı Türkçesi, diğeri Azeri Türkçesidir. Azeri Türkçesi doğu Oğuzcasıdır (Ergin, 1981, önsöz). 722

Toplumların asırlarca süren deneyimlerinden ve gözlemlerinden elde ettikleri yargılarını, ortak düşünce ve tutumlarını yansıtan; içinde mecazi bir anlam barındıran, eğitici ve öğretici pedagojik vasfı bulunan kalıplaşmış, kısa ve özlü sözlerdir. Atasözlerinin kelimeleri, söyleniş biçimleri değiştirilemez. Herhangi bir değişiklik yapıldığında, anlam bozulmasa bile o söz atasözü niteliği taşımaz (Par,1993, s.5). Atasözleri milletin ibret verici fikirlerini ifade eden en büyük medeni- tarihi eseridir (M. Musaoğlu; M. Küçük, 1995, s. 5). En büyük hikmetleri en sade ve derin şekilde anlatan atasözleri, uçsuz- bucaksız bir deryadır. Söylendiğinde insanları hayrete düşürecek kadar edebi olan, geleneksel Türk kültürüne sağlam bir şekilde bağlı kalan ve başka dillere çoğu zaman çevirisi zor olan sözlerdir. Halkın otuyla bitip suyuyla beslenen, zengin hikmet hazinesinin bu incileridir ki, her biri halkın ruhunun derinliklerinden tecrübe edilerek gelen, dillerde dolaşan, nesilden nesile geçtikçe daha da bir anlam kazanan öğüt ve nasihat verici sözlerdir (Beydilli, 2004, s.4). Türk kültüründe hemen her konuda söylenmiş yüzlerce atasözleri vardır. “Atasözü bir kültürün aynasıdır” tanımına uygun olarak Türk kültürünün çeşitli konulardaki değer yargılarını yansıtması bakımından önemlidir. Atasözleri, evlilikten, komşuluk ilişkilerine; cesaretten dürüstlüğe; cimrilikten bencilliğe

Materiallar

(Yurtbaşı, 1994, önsöz). İnsan yaşamında yer alan doğum, ölüm, arkadaşlık, dostluk, akrabalık, anne, baba, gelin, kaynana ilişkileri, dâhil her şey atasözlerinin konusuna girer. Atasözlerinin genel konusu yaşamın temel kuralları ve toplumda uyulması gereken temel ilkelerdir (Hengirmen, 1997, s. 439). Atasözlerinin bir toplumun kültürünü yaşamasında, dilini kullanmasında adet ve ananelerini devam ettirmesinde ne kadar önemli olduğunu atalarımız sözleriyle belirtmişlerdir. Gerek Türkiye’de gerekse Azerbaycan’da atasözlerinin değeri hakkında söylenmiş birçok söz vardır. Türkiye Türkçesinde, “Atalar sözü evlada mirastır”, “Atalar sözü kitabidir, yabana atılmaz”, “Atalar sözü Kur’ana girmez ama Kur’an yanınca yel yel yelişir”, “Atalar sözünü tutan yüce dağlar aşar”, “Atalar sözü yerde kalmaz dünya durdukça”, “Atalar sözünü tutmayan yabana atılır, ahirette tamu ehline katılır”, “Ataların bir sözü bin öğüde geçer”, “Ulu sözü dinlemeyen uluya kalır”. Azeri Türkçesinde ise, “Atalar sözü Qurana girməz, amma Quran yanında gedər”, “Atalar sözü muhakimə olunmaz”, “Atalar sözü öyüddür bizə”, “Atalar sözü sözlərin gözü”, “Atalar sözünün hər biri bir dastandır”, ”Ataların özü ölsə də, sözü ölməz”. Atasözleri bir toplumun ve bütün insanlığın yaşam felsefesidir. İnsanlarda bulunan sevgi, kıskançlık, bencillik, dostluk ve düşmanlık gibi içgüdüler evrenseldir. Bu nedenle bu içgüdüleri yansıtan atasözleri de evrenseldir. Dünyada pek çok ulusun kullandığı atasözleri karşılaştırıldığında, bu atasözlerinin birçoğunun aynı ya da benzer olduğu görülmüştür (Hengirmen, 1997, s. 437). Atasözleri, kalıplaşmış sözler olduğu ve bir ulusu oluşturan bireylerin ortak dil zevkini yansıttığı için toplumlararasındaki ortak dil birliğinin en önemli kanıtıdır. Dil birliğinden başka atasözlerinde bulunan tarihi konulardaki ortaklık, gelenek ve göreneklerdeki benzerlik, inanç ve düşüncelerdeki birlik bir ulusu ulus yapan temel özelliklerdir (M.Musaoğlu; M.Küçük, 1995, s. 3). Dili, dini, kültürü, adet ve ananeleri, folklorları aynı ya da yakın olan halkların atasözleri de birbirine çok benzemektedir. Bazen öyle olur ki coğrafyalar farklı olsa da aynı anlam aynı kelimelerle ifade edilir. Türkiye Türkçesinde, “Ne ekersen onu biçersin”, “İşleyen demir pas tutmaz”, “Ağaç kökünden su içer”, “Ağacı meyvesinden tanırlar”. Azeri Türkçesinde ise, “Ne ekersen onu biçersen”, “İşleyen demir paslanmaz”, “Ağaç kö-

kündən su içər”, “Ağacı meyvəsindən tanıyarlar” gibi atasözleri her iki ülkede de aynen kullanılmaktadır. Azerbaycan ve Türkiye, coğrafi yakınlıktan daha ziyade dini, dili ve kültürü aynı olan halklardır. Hatta tarihte belli bir süre aynı devlet idaresinde yaşamış halklarız. Farklı coğrafyalarda yaşayan halkların atasözlerinin hem şekil hem de anlam bakımından benzer olmasında, dil, din, kültür, ırk, coğrafya, sosyal ve medeni ilşkiler başta gelir (Xaliq, s. 7). Bu çalışmamızda Türkiye Türkçesinde ve Azeri Türkçesinde kullanılan atasözlerinde “çocuk ve çocuk eğitimi” konu edilmiştir. Bu çalışmamızdaki atasözleri E.Kemal Eyüboğlu’nun “On Üçüncü yüzyıldan Günümüze Kadar Şiirde ve Halk Dilinde Atasözleri ve Deyimler’- Atasözleri-I, Metin Yurtbaş’ın “Sınıflandırılmış Türk Atasözleri”, Azeri Türkçesinde ise “Celal Beydilli’nin “Atalar Sözü”, Mehman Musaoğlu ve Muhittin Küçük” ün, “Açıklamalı Azerbaycan Atasözleri”, Xaliq Rzayev’in, “Atalar Sözü”, gibi eserlerinden seçilmiştir. Çocuk Eğitimi, Aile ve Çevre Türk kültüründe ailenin ve çocuğun çok önemli bir yeri vardır. Aile, bir toplumun temel taşlarıdır. Toplumlar ailelerle, aileler ise çocuklarla varlığını sürdürürler. Bu nedenle aile içerisinde çocuk değerli bir varlıktır. Her ailenin veya toplumun en önemli sorunlarından biri ve dikkat etmesi gereken husus, çocuğun küçük yaştaki eğitimidir. Çocuk sevgi suyuyla, ilgi sıcaklığı güneşiyle gelişir ve büyür. Çocuklar evde anne ve babayı takip ederek, onların konuşmalarını, davranışlarını taklit eder ve daha küçük yaştayken öğrenmeye başlarlar. Toplumun temel değerlerini, türküsünü, manisini, dilini, felsefesini sosyal yapısını daha beşikteyken talim etmeye başlarlar. Biyolojik olarak çocuk, anne ve babanın neslinin devamını sağlayan, onların varlığını sürdürecek olan, kültür mirasımızı bir sonraki nesle taşıyacak olanlardır. Çocuk, anne ve babaya Allahın bir emaneti olarak verilmiş, onun her türlü ihtiyaçlarının karşılanmasında, eğitiminin sağlanmasında, sağlığının korunmasında anne ve baba sorumlu tutulmuştur. Bu değerli varlık, roman, şiir, deneme, öykü, tiyatro… gibi yazılara konu olduğu gibi atasözlerine de konu olmuştur. Ailede çocuğun önemi vurgulandığı, ailenin neşe kaynağı olduğu, aileyi birbirine bağladığı, evin yakışığı olduğu hususunda gerek Türk gerekse de Azeri atasözlerinde söylenmiş bir çok söz vardır. 723

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Türkiye Türkçesinde, “Çocuk bağır(ciğer) etidir”, “Çocuk evin neşesidir”, “Çocuk baldan tatlıdır”, “Çocuklar hayatın çiçekleridir”, “Evlat sermayedir”, “Çocuk olmayan evde baca tütmez”, “Çocukluk ömrün baharıdır”, “Evlat can yangınıdır”. Azeri Türkçesinde, “Bala bağır (ciyər) ətidir”, “Bala baldan şirindir”, “Uşaqlar həyatın çiçəkləridir”, “Övlad sərmayədir”, “Evin yaraşığı uşaqdır, süfrənin yaraşığı- qonaq”, “Ananın canı övladdadır”, “Övlad könül meyvəsidir”, ”Övlad can yanğısıdır” gibi atasözleri çocuğun ailede ne derecede önemli olduğunu vurgulamaktadır. Çocuğun yetiştirilmesinde, onun hayata hazırlanmasında, cemiyette faydalı bir şahıs olmasında anne ve babaya çok önemli görevler düşmektedir. Çocuk daha okuluna gitmeden ilk eğitimini anne ve babadan alır. Bu anlamda da “okul evde başlar” ne kadar güzel bir sözdür. Daha ilk yaşlarında çocuk ailesiyle iletişim kurarak her gün yeni bir şeyler öğrenmeye başlar. Anne ve babanın davranışları, konuşmaları... aile içerisindeki her türlü iletişim çocuk için ilk öğrenme olacaktır. Bu açıdan anne ve babalar çok dikkatli olmak durumundadırlar. Çocuğun eğitimiyle ilgili olarak atalarımız çok söz söylemişlerdir. Atasözlerine baktığımızda, atalarımızın çok iyi bir eğitimci olduklarını da görürüz. Biz de çocuğumuza kırk gün aynı şekilde seslenirsek, çocuğun sesinin de bizim sesimize benzediğini görürüz. Yani bizler çocuğumuzun nasıl olmasını, nasıl bir şekil almasını istiyorsak ona göre bir hitap tarzı kullanmalıyız (Kalkınç, 2008, s.41) İnsan hayatı bebeklik, gençlik, çocukluk, yetişkinlik ve yaşlılık gibi dönemlerden oluşur. Her dönem bir öncekinin devamı ve bir sonrakinin başlangıcı olduğundan dolayı, dünyaya geldikten sonraki ilk dönem olan bebeklik ve çocukluk, temel alışkanlıkların edinilmesi açısından hayati önemi vardır (Konar, 2005, s. 208). Özellikle “çocuğun ilk 6 yılı” bireyin gelişiminin temel taşlarını oluşturması, temel bilgi ve becerilerin bu erken gelişim yıllarında kazanılması nedeniyle büyük önem taşır (Yavuzer, 2001, s.9). Çünkü çocuklar bu yaşta ve yıllarda ne görmüşse anu beyinlerine adeta kazırlar. İlk yıllarda öğrenilen yanlış bilgilerin, edinilen yanlış alışkanlıkların düzeltilmesi de çok zordur. Böylece atalarımız da küçük yaşta çocukların eğitimine dair Türkiye Türkçesinde, “Ağaç yaş iken egilir”, “Yedisinde ne ise yetmişinde de odur”, “Ne ekersen onu biçersin”, “Demir tavında dövülür”, “Civcivi sonbaharda sayarlar”, ”Kızını dövmeyen dizini döver”. 724

Azeri Türkçesinde ise, “Uşaq əzizdir, tərbiyə ondan əziz”, “Uşaq yıxıla- yıxıla böyüyər”, “Ağaç körpə ikən qarayeldən qoruyarlar”, “Bağa bax, barını gör”, “Bağa baxarsan bağ olar, baxmazsan dağ olar”. Ağacı yaş ikən, uşağı beşikdən”, ”Qızın döyməyən dizin döyər”, “Cücəni payızda sayarlar” gibi gerek Türk, gerkse Azeri atasözlerinde çok sayıda sözler söylenmiştir. Çocuklar küçük yaştaki öğrenimlerini daha çok taklit yoluyla anne-babasından, etrafındaki kardeşlerinden, akrabadan vs. yaparlar. Bu anlamda söylenmiş Türkiye Türkçesinde, “Üzüm üzüme baka baka kararır”, “Anası ağaca çıkarsa kızı budak budak gezer”, “Ağaca çıkan keçinin dala bakan oğlağı olur”. “Gülüne bak goncasını der”, “Öyle bağın böyle de meyvesi olur”. Azeri Türkçesinde ise, “Oğul atanın kövşənin əkər”, “Ağaca çıxan keçinin dala baxan oğlağı olar”, “Elə qazanın belə də aşı olar”, “Oğul atadan görər, süfrə açar”, “Topalla gəzən axsamaq öyrənər”, atasözleri çocukların yanında yetişkinlerin çok dikkatli olmaları gerektiğini, hareketlerinin ve davranış şekillerinin çocuklar tarafından dikkatle izlenerek örnek alındığını bilmeliler ve ona göre hareket etmeliler. Yine anne-baba ve evdeki diğer yetişkinler Türkiye Türkçesinde, “Çocuğun olduğu yerde gıybet olmaz”, “Çocuğun olduğu yerde dedikodu, olmaz”, “Evde konuk olduğunda çocuğa kızmazlar”, “Küçükten hata, büyükten af”. Azeri Türkçesinde ise, “Evdə qonaq olanda uşağa acıqlanmazlar”, “Uşaqlı evdə qiybət olmaz”, “Kiçikdən xata, böyükdən əta” atasözleri de anne – babanın ve evdekilerin yine konuşmalarına ve hareketlerine dikkat etmeleri gerektiği, çocuğun yanında başkalarının kötülüklerini konuşmamalarını belirterek, yapılan bir hatanın büyükler tarafından bagışlanabileciğini de göstermeliler. Kültürümüzde, inancımızda çocuk sevgisi çok önemlidir. Çünkü sevgi, büyükleri ya da küçükleri hayata bağlayan en önemli unsurlardan biridir. Bir çocuğun yaşamında, aile içeririsinde, sınıfında ve çevresinde sevgi çok büyük önem taşır. Onlara merhamet etmeliyiz, sevgi göstermeliyiz. Zire Peygamberimizin yanına gelen bir bedevi Yarasulallah, “biz çocuklarımızı kucağımıza alıp sevmiyoruz, onları öpmüyoruz” dediğinde, Peygamberimiz, “Allah sizlerin kalbinden merhameti almışşa ben ne yapayım” diye buyurur. İşte atsözlerinde de Türkiye Türkçesinde, “İt ekmeğe tamah eder, çocuk sevgiye”, “Analı kuzu, kınalı kuzu”, “Anasız çocuk evde çürür, babasız çocuk çarşıda”, “Evlat gönül meyvesidir”.

Materiallar

Azeri Türkçesinde ise, “İt əppəyə həris olar, uşaq –məhəbbətə”, “Ağac kölgəsiz olmaz, insan sevgisiz”, “Arvada vergi, övlada sevgi”, “Xoş sözlə ilan yuvasından çıxar”, “Şirin dil ilanı yuvasından çıxardar”, “Uşağı yemək böyütməz, fərəh böyüdər”, “Uşaqlıq ömrün baharıdır”. Çocuk ailede büyürken, yaşamında ve gelişiminde elbetteki anne- babadan ve çevreden etkilenecektir. Özellikle duygu, düşünce ve karakter yönünden benzerlikler taşıyacaktır. Türkiye Türkçesinde, “Ağacı meyvesinden tanırlar”, “Ağaç kökünden su içer”, “Anasına bak kızını al, kenarına bak bezini al”, “Ateşi çek külüne bak”, “Agaç dibinden su içer”, “Er dayıya, kız halaya”, “Oğlan babaya, kız anaya çeker”. Azeri Türkçesinde ise, “Ağacı meyvəsindən tanıyarlar”, “Ağaç kökündən su içər”, “Anasına bax, qızın al, qırağına bax, bezini al”, “Odu çək külünə bax”, “Oğul atanın kövşənin əkər”, “Yava itin yava küçüyü olar”, ”Hər şey öz əslinə çəkər”, atasözleri çocuğun etrafındaki yakın insanlara nasıl benzediğini, onların huyundan ve karekterindan nasıl etkilendiklerini göstermektedir. Anne ve baba küçük yaşta çocuğun eğitimini sağlayarak; aile içerisinde doğru bir iletişim kurup iyi bir aile terbiyesi vermişse, çocuk, topluma faydalı bir fert olarak yetişecektir. Türkiye Türkçesinde, “Akıllı oğul ata evini gül eyler, akılsız oğul- kül”, ”Hayırsız evlat altıncı parmak gibidir, kesersen ağrıtır, korursan çirkin gösterir”, “Hayırsız evlat baba ocağına incir diker”, “İyi oğul bilir ana halini, kötü oğul satar baba malını”, “İyi evlat ata ananın ferahıdır”. Azeri Türkçesinde ise, “Ağıllı oğul ocağın gülüdür, ağılsız oğul acağın külüdür”, “Böyüyün tanımayan gibləsin də tanımaz”, “Cücə nənəsindən süd görməyib”, “Ehtiyatlı oğulun anası ağlamaz”, “Yaxşı oğul ata bağı, pis oğul ürək dağıdı”, “Yaxşı övlad atasını vəzir elər, pis övlad rəzil”, “Yekə baş yiyəsinə donuz güddürər”, “Yaxşı övlad ata-ananın fərahıdır” “Fərsiz övlad altıncı barmaq kimidir, kəsərsən ağrıdar, saxlayarsan eybəcər göstərər” atasözleri iyi yetiştirilmiş bir çocuğun ailesine, topluma faydalı oldunu, aksi halde zararlı olacağını anlatmaktadır. Çocuk doğumundan sonra taklit, görme ve davranış yöntemleriyle öğrenimini devam ettirir. Elbetteki bu öğrenme kolay olmayacağı gibi zahmetsiz de olmayacaktır. Bu durumu, Türkiye Türkçesinde, “Enik havlaya havlaya köpek olur”, ”Düşmeden yürüme öğrenilmez”, “Sütten ağzı yanan yoğurdu üfleyerek yer”. Azeri Türkçesinde ise, “Küçük hürə-hürə köpək olar”, “Ağlamayan uşağa süd verməzlər”.

Çocuk, aile ve toplumla iç içedir. Çocuğun gelişmesinde, şahsiyetinin oluşmasında, ailenin yanında, arkadaş çevresi de önemlidir. Bazan öyle durumlar olurki, çocuklar bir çok sözcükleri mahalledeki arkadaşından ve etrafındaki dostlarından öğrenir. Onlardan etkilenir ve bu durum Türkiye Türkçesinde, “Arkadaşını söyle senin kim olduğunu söyleyeyim”, “Kır atın yanında duran, ya huyundan ya suyundan”, “Çocuk çocuğa bakarak ağlar”. Azeri Türkçesinde ise, ”Dostunu mənə də, deyim sən kimsən”, “Dəvəçiylə dost olanın darvazası gen gərək”, “Bizə gələn bizə oxşar” atasözleri toplumda birey kendini yetişdirirken etrafındaki şahıslardan etkilenir ve ona benzer. Sonuç Bir toplumda maddi ve manevi değerlerin daha sonraki nesillere aktarılmasında, kültür mirasımızın korunmasında adet ve ananelerin yaşatılmasında elbetteki çocuklarımızın ve hususiyle de genç neslin büyük önemi vardır. Çocuklarımıza bu değerlerin öğretilmesinde öncelikle eğitimin evde başlaması nedeniyle anne-babaya büyük sorumluluklar düşmektedir. Küçük yaşta verilen eğitim daha etkili ve kalıcı olmaktadır. Bu çalışmada, her konuda söylenmiş ve altın değerinde olan atasözlerinin, “çocuk ve çocuk eğitimiyle” ilgili sözler üzerinde durulmuştur. Her neslin ve toplumun önde gelen problemlerinden biri de eğitimdir. Geleceklerini garanti altına almak isteyenler elbetteki çocuklarına sahip çıkarak iyi bir eğitim vermek durumundadırlar. Mehmet Akif “Merhametin yok diyelim nefsine. Merhamet etmez misin evladına” derken de bu hususa dikkatimizi çekmiştir. Özellikle şifahi halk edebiyatımızın ürünlerinden olan, nesilden nesile aktarılan, dedelerimizden, ninelerimizden, babalarımızdan dinleyerek öğrendiğimiz atasözlerindeki çocukla ilgili çalışmamızı şöyle özetleyebiliriz. Dili, dini, kültürü, adet ve ananeleri, folklorları aynı yada yakın olan halkların atasözleri de birbirine çok benzemektedir. Bazen öyle olur ki aynı anlam aynı kelimelerle ifade edilir. Farklı coğrafyalarda yaşayan halkların atasözlerinin hem şekil hem de anlam bakımından benzer olmasında, dil, din, kültür, ırk, coğrafya, sosyal ve medeni ilşkiler başta gelir. Her ailenin veya toplumun en önemli sorunlarından biri çocuğun küçük yaştaki eğitimidir. Ailede çocuğun önemi vurgulandığı, ailenin neşe kaynağı olduğu, evin yakışığı olduğu hususunda gerek Türk gerekse de Azeri atasözlerinde söylenmiş birçok söz vardır. 725

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Çocuğun yetiştirilmesinde anne ve babaya büyük sorumluluklar düşmektedir. Bir çocuğun yetişmesinde anne sevgisi çok önemlidir. Bir çocuğun yetişmesinde arkadaş çevresi önemli bir faktördür. “Arkadaşını söyle senin kim olduğunu söyleyeyim” sözü ne kadar da önemlidir. Anne ve babalar, çocuğunun arkadaş seçimine çok dikkat etmeliler. Çocuklar küçük yaşta taklit yoluyla öğrenim yaptıkları için anne-baba ve çevre iyi örnek olmalıdır. İlk yıllarda verilen eğitim daha verimli ve daha kalıcı olmaktadır. Çocukların öğütten çok, iyi örneklere ihtiyacı vardır.
KAYNAKÇA 1 - Ergin, Muharrem, Azeri Türkçesi, Ebru Yayınları, 2. Baskı, İstanbul, 1981. 2 - Par,Arif Hikmet, Örnekli Açıklamalı Atasözleri, Serhat Yayıncılık, İstanbul, 1993. 3 - Musaoğlu, Mehman; Küçük, Muhittin, Açıklamalı Azerbaycan Atasözleri, Engin Yayınları, Ankara, 1995. 4 - Beydilli, Celal, Atalar sözü, Önder Neşriyyat, Bakü, 2004. 5 - Yurtbaşı, Metin, Sınıflandırılmış Türk Atasözleri, Özdemir Yayıncılık, Ankara, 1994. 6 - Hengirmen, Mehmet, Türkçe dilbilgisi, Engin Yayınları, 2. Baskı, Ankara, 1997. 7 - Rzayev, Xaliq, Atalar Sözü, Nurlar Neşriyyat, Bakı, 2004. 8 - Kalkınç, Fatih, Okul Evde Başlar, Çağlayan A.Ş., 13. Baskı, İzmir, 2008. 9 - Konar, Elif, Çocuk Edebiyatı ve Eğitimi, Hece Dergisi (Çocuk Edebiyatı ve Özel Sayısı-10), Ankara, 2005. 10- Yavuzer, Haluk, Çocuğunuzun İlk 6 Yılı, Remzi Kitabevi, 13. Basım, İstanbul, 2001.

726

 

ÇOCUKLAR ÖZEN İSTER
Dr. Ali Osman SOLMAZ
Türkçe Öğretmeni aosolmaz@yahoo.com

Dr. Tuncay BÖLER
Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmeni tuncayboler@hotmail.com

Ülkemizde, Tanzimat Fermanı’nın 1839’da ilan edilip yenileşme ve modernleşme sürecine girildiğinde pek çok alanda olduğu gibi eğitim sisteminde de bir takım yenilenme çalışmaları yapılmış, bu süreçte Türkiye’deki çocuk edebiyatıyla ilgili ilk çalışmalar başlamıştır. Bu çalışmalar arasında tercüme eserler önemli yer tutmuştur. O günden günümüze kadar çocuk edebiyatımızda tercüme eserlerin yeri ve önemi göz ardı edilemez. Çocuk edebiyatı, çocukların dil öğrenimi ve gelişimini kolaylaştırır. Bunların yanı sıra çocuğun iyi bir okuyucu olarak yetişmesinde, okuma alışkanlığı kazanmasında çocuk edebiyatının önemi büyüktür. Ancak son yıllarda sayısı ve çeşitliliği çok fazla artan tercüme çocuk edebiyatı ürünlerinin dil açısından oldukça özensiz ve dikkatsiz yayımlandığı göze çarpmaktadır. Henüz dil bilinci ve birikimi gelişmemiş, millî kültürünü iyi tanıyamayan çocukların bunlarla karşılaşmaları gelecekte onların hem iyi bir okur, hem de estetik değer, bilinç ve birikime sahip birer birey olmalarını zorlaştıracaktır. Son birkaç yılda Millî Eğitim Bakanlığının ilköğretim ve ortaöğretim kurumları için ayrı ayrı 100 Temel Eser belirleyerek öğrencilere tavsiye etmesiyle birlikte onlarca yayınevi bu eserleri yayımlama işine girişmiştir. Ancak bu yayınlardan bazıları gerçekten öğrencilerde okuma zevki oluşturabilecek dikkat ve özeni taşımaktayken bazıları dil açısından yanlışlarla dolu olabilmektedir. Bu yanlışlıkları ve dikkatsizlikleri kısaca ele alarak çeşitli başlıklar altında aşağıdaki gibi gösterebiliriz: 1. Anlamla İlgili Bozukluklar (Deyim Yanlışları, Birbiriyle Karıştırılan Kelimeler, Özenti Kullanımlar vb.) Bizse nefesimizi kesip (tutup) oturuyorduk. (DA, s.18) Kaptanın ceplerini araştırmaya (karıştırmaya) başladım. (DA, s.17) Nihayet bu ve bu gibi efsanelerle zavallı adamcağızın aklı tamamıyla çileden çıktı. (DK, s. 6) Bunun sonucunda ise Sokrates, ölüm cezasıyla cezalandırıldı. (SS, s. 6)

… Bu genç insanları kendi hemşehrilerinden ayırarak, kendilerine çeken ve üstelik verdikleri ders karşılığında para alarak kandıranlarla beni nasıl aynı kefede tartarsınız? (aynı kefeye koyarsınız?) (SS, s. 11) Sevgili Atinalılar, size belki abartı yapıyormuşum (abartıyormuşum) gibi gelebilir. (SS, s. 12) Buna karşılık (karşın), keskin zekalı (zekâlı) ve dürüsttü. (OT, s. 6) Bu yüzden, yemeklerini rahibelerin masasında yer ve yemekten sonra, işine dönmeden önce de onlarla ufak bir sohbet yapardı (sohbet ederdi). (MB, s. 41) Balo, şimdiden daha ne kadar da uzak gibi geliyordu! (MB, s. 63) Çiftliğimi korumak için gerekli tedbirleri aldım. Bir de vasiyet yaptım. (P-RC, s. 22) 2. Dil Bilgisiyle İlgili Bozukluklar (Tamlayan Eksikliği, Çoğul Ekinin Yanlış Kullanılması, Cümlenin Ögeleriyle İlgili Yanlışlıklar vb.) Tırnakları ise kirli, (tırnaklarının) bazısı kırık, bazısı da kopmuştu. (DA, s. 5) “Flint, bazı işaretlerle defterde (deftere), soyup batırdıkları gemilerin her birinden payına düşen para miktarlarını yazmıştı.” (DA, s. 22) ...Rengim, ülkemin birçok erkeklerinin (erkeğinin) rengi gibi açıktı (GG s. 16) Sokrates’i sevenler kadar, ona küsenler ve (onu) sevmeyenler de vardı. (SS, s. 6) Ondan elde ettiğim birçok fayda arasında, yeteri kadar matematik ve gemi idare etmesini öğrendim. (birçok fayda arasında… öğrendim!) (RC, s. 15) Çünkü rüzgâr sertleşmiş(ti) ve hepimiz açlıktan ölmüştük. (RC, s. 18) Bu geminin komutasını elime almayı kabul ettiğim takdirde zencilerin taksiminde onlara (onlarla) eşit pay alacak ve bu gemiyi donatmak için toplanacak paraya ben ortak olmayacaktım. (RC, s. 30) 727

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Tanrım, yine bize yaklaşarak hâlimizi sorduğun ve umumiyet(le) beni görmekten memnun olduğun için, kalabalığın içine ben de karıştım. (F, s. 13.) Charles, Bertaux’ya ilk geldiği zaman, Emma öğreneceği hiçbir şey kalmadığına (kalmadığını), artık hiçbir şey duymayacağını düşünerek kendini düş kırıklığına uğramış sayıyordu. (MB, s. 43) Patlamayla birlikte ormanın her tarafından sürülerle kuş havalanarak acı içinde bağrışmaya başladılar (başladı). (P-RC, s. 28) Kız annesine çok ısrar etmiş, ne zamandır arkadaşlarına sözünü ettiği pikniği gerçekleştirmek için (annesinden) hemen karar vermesini istemişti. (TS, s. 102) 3. Yazım Yanlışları 3.1. Düzeltme İşaretiyle İlgili Yanlışlar Kendini müdafaadan aciz (âciz) bir kimseye karşı yaptığın bu hareket şövalyeliğe yakışır mı? (DK, s. 22) Halaskarımız (halaskârımız), efendimiz, sizin istediğinizi yapmamıza imkân yoktur. (DK, s. 44) …Sokrates’i hakim (hâkim) karşısına çıkardılar. (SS, s. 5) O halde (hâlde), biraz önce de söylediğim gibi, düşmanlarımın iki türlü olduğunu görüyorsunuz. (SS, s. 9) …Yani Tanrı’ya danışmak isteyen erkekler ya da kadınların gittiği o kutsal mekana (mekâna) gitmiş. (SS, s. 13) M. Rouault iyileştiğine (,) bu insanlar hala (hâlâ) para da sevmediklerine göre Bertaux’ya niçin gidiyordu hala (hâlâ)? (MB, s. 23) Nikahın (nikâhın) yapılacağı belediye çiftlikten iki buçuk kilometre ötedeydi… (MB, s. 32) Fakat bu sefer de başıma korkunç bir felâket (felaket) geldi. (P-RC, s. 8) Tüccarlıktan yoksul bir tutsak haline (hâline) gelmek çok acıydı. (P-RC, s. 8) Ama o anda yardım etmemizi sağlayacak fevkalâde (fevkalade) bir olanak çıktı. (P-RC, s. 14) Kâtip, meyhaneci de dahil (dâhil) olmak üzere odadaki öbür kimselerin varlıklarına alışkın… (SC, s. 16) 3.2. Büyük Harflerin Yazımıyla İlgili Yanlışlar Emma’nın üç adım ötesinde, mavi elbiseli bir kavalye, inci gerdanlıklı, yüzü solgun bir kadınla italyadan (İtalya’dan) sözediyordu (söz ediyordu). (MB, s. 57) Eteklerinin alt kısmını ingiliz (İngiliz) dantelalarıyla süslerler… (MB, s 65-66) 728

Kaptanın sözlerini dinleyerek kırk Sterlinlik (sterlinlik) türlü boncuk, ayna vb. almıştım. (PRC, s. 8) Kuru güneşin ekinoksun Kuzeyinde (kuzeyinde) olduğu süre. (P-RC, s. 57) Ama yine de yoluma devam ederek Doğuya (doğuya) doğru on iki mil kadar aldım sanırım. (P-RC, s. 61) 3.3. Ayrı/Bitişik Yazılan Kelimelerle İlgili Yanlışlar Don Kişot bu kadar ucuz kurtulduğuna içinden şükür ediyordu (şükrediyordu). (DK, s. 27) Beni dava ettiklerini var sayarak (varsayarak) bunların suçlamalarını şöyle özetleyebilirim. (SS, s. 10) Böyle olduğu hâlde, sizden beraatımı dilemeleri için, hiç birini (hiçbirini) buraya getirmeyeceğim. (SS, s. 35) Başbaşa (baş başa) bir yemek, ana yolda akşam üstü (akşamüstü) bir gezinti, Emma’nın hasır şapkasını bir pencerede asılı görmek, Charles’ın kendisine, zevk verebileceğini aklından bile geçirmemiş olduğu daha bir sürü şey, mutluluğunun sürekliliğini sağlıyordu. (MB, s. 38) Banneville kayınağaçlarının bulunduğu yere kadar uzanıyor, burada tarlaların yakınında, terkedilmiş (terk edilmiş) küçük bir köşk vardı. (MB, s. 48) Ağaç kümelerinin arasında bir kaç (birkaç) inek otluyordu. (MB, s. 51) …Yan taraftaki odada örtülü masalar üzerine dökülen altınların çiçil (çil çil) sesi duyuluyordu; sonra hep birden çalgılar başlıyor, pistonlu boru gümbürdeyiveriyordu. (MB, s. 56) Beni göremeden geçeceklerini düşünürken bir dürbün sayesinde farkettiler (fark ettiler) neyse. (P-RC, s. 15) Sonra göz yaşlarımı (gözyaşlarımı) silerek kendimi topladım. (P-RC, s. 26) Bilgili denen kim varsa ona baş vurarak (başvurarak), Tanrı’nın veya bu konuyla ilgili yeterli bir sonuç elde edemedim. (SS, s. 15) Ne sizi ne de kendime, hiç bir (hiçbir) iyiliğim dokunamazdı. (SS, s. 31) 3.4. Diğer Yazım Yanlışları ...Büyük bir cinayet işlediğimi anlıyarak (anlayarak) mı... (GG, s. 57) Kıraliçe (kraliçe), bu hizmetinde bulunduğum sırada... (GG, s. 60) Emma’nın güzel olduğunu, hiç de köylüler gibi selâm (selam) vermediğini gördü; o kadar ki, genç çifti çağırmakla ne alçalacağını, ne de akıl-

Materiallar

sızca bir iş yapacağını akılından (aklından) bile geçirmedi. (MB, s. 51) Sandalyesinin arkasında bir uşak, kekeliye kekeliye (kekeleye kekeleye) parmağıyla gösterdiği yemeklerin adını yüksek sesle kulağına söylüyordu. (MB, s. 54) Boyunları kıravatların (kravatların) üzerinde rahatça dönüyor; uzun favorileri, kıvrılmış yakalarının üzerine düşüyordu; (.) Markaları geniş geniş işlenmiş, hoş kokulu mendillere dudaklarını siliyorlardı. (MB, s. 57) Yanlarından bir adam geçiyordu, “Beyefendi, yerdeki yelpazemi alırmısınız (alır mısınız) lütfen, şuracıkta, kanepenin arkasında” dedi hanım. (MB, s. 58) Bu kitaplar da (kitaplarda) aşklar, sevgililer, ıssız köşklerde çile dolduran hanımlar, konaklarda öldürülen seyisler… (MB, s. 41) ...Verilen yemeğin kendilerine yetmediğini söylemiyecek (söylemeyecek) olursa... (OT, s. 15) ...Aklına geldikçe tir-tir (tir tir) titriyordu. (GDA, s. 34) ...Bir insan izine rasladık (rastladık). (GG, s. 7) Bu asilzade boş vakitlerinde, yani bütün sene, (çünkü hiçbir işi yoktu) (Çünkü hiçbir işi yoktu.) şövalyelerin hikâyelerini okumaktan büyük zevk duyardı. (DK, s. 6) Babam Bremen’liydi (Bremenliydi). (P-RC, s. 5) 4. Noktalama Yanlışları O koca dev (,) sevgilimin dizlerine kapanarak… (DK, s. 8) Bunları bilen Don Kişot büyük bir tereddüt içinde bir müddet bocaladı; fakat aklının noksanı yine galebe çaldı: (.) (DK, s. 9) Kaptana, “Burası benim şatom ve merkezim (.)” dedim. (P-RC, s. 198) Oradan biraz uzaklaşarak yanımdaki adama, “Biraz uzaktan kaptana seslen”, dedim. (“Biraz uzaktan kaptana seslen.” dedim.) (P-RC, s. 210) Emma: “Hayır,” (“Hayır.”) diyordu. (MB, s. 301) “Anlarsınız ya… Ticarette bazen…. (…) Tarihini de, lütfen, tarihini de…” (MB, s. 308) Oda (o da) nesi! Astarlık ipek iki franka!.... (MB, s. 309) 5. Özensizlikler Burada vurgulanması gereken bir başka konu da yayınlardaki özensizliklerdir. Kitaplarda geçen ve bizim aşağıya aldığımız örnekler bu eserlerin

gayriciddi hazırlandığı fikrini zihinlerde oluşturmaktadır: Don Kişot bunu duyar duymaz kendi kendine “ya Rrabbi” dedi. (DK, s. 21) ...Gözlerimi havaya kaldırdım ve var gütümce (gücümle) bağırarak... (GG, s. 12) Eksiklikleriyse, ancak büyültücücü (büyütücü) bir ayna ile ortaya çıkar. (GG, s.16) - Hayır Peter, artık kar yağmaya başladı. Keçilere (keçiler) hem ot bulmaz (bulamaz) hem de havalar çok soğudu. (H, s. 35) Çünkü ölmek üzere olan büyük deden (dededen) söz ediliyordu. (H, s.87) Ama, o kadar şişirilen zenginlikten, evde birkaç parça eşyayla, giyecekekten (giyecekten) başka hiçbir şey görünmemişti. (MB, s. 24) 23 Ocak 1693’te Vaubyesard’da Öldü. (MB, s. 52) “Hem böylesi bir doktor için daha uygun olur/’ diye ekledi. (MB, s. 55) Bunlar,, krallar gibi para harcardı… (MB, s. 66) Arzlar (arzular) ülkesi az ötede göz alabildiğine uzanıyordu. (MB, s. 66) Charles bu inceliklerden ne. kadar az anlıyorsa, onlara o kadar bayılıyordu. (MB, s. 68) Bunlar, duyularının zevkine, yuvasnın (yuvasının) tatlılığına bir şeyler ekliyordu. (MB, s. 68) Ayın (aynı) yaşta olan oğlu... (OT, s. 26) Belki (bekle) biraz. Şurada rahatça oturmuşuz bekliyoruz işte. (TS, s. 110) Başını salladı. “Olur getiririm(.)” Dedi. (PRC, s. 10) Yolculuk için beden (benden) hiç para almadı. (P-RC, s. 17) Babamın sözlerini, öğütlerin (öğütlerini) dinlemeyerek evden kaçmıştım. (P-RC, s. 18) Bir keresinde “Guinea’daki zencilerle alış eriş (alışveriş) yapmak çok kolay(.)” dedim. (P-RC, s. 21) Bir daha da oları (onları) görmedim. (P-RC, s. 24) Eserlerle ilgili olarak üzerinde durulması gereken başka bir konu da yabancı özel adlara getirilen eklerin yazımıdır. Çeviri eserlerdeki en büyük sorunlardan biri de hiç şüphesiz yabancı özel adların yazılışı ve okunuşu arasındaki farklılıklardır. Türkçede böyle bir sorun olmadığı herkesin malumudur. Türkçe yazıldığı gibi okunan bir dildir. Aşağıda yer alan özel isimleri o dili bilmeyen ve Türkçe 729

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

okuma zevki kazandırılmaya çalışılan bir öğrencinin nasıl okuyacağı tam bir muammadır. Bu konuda birkaç örneği kısaca şu şekilde ele sıralayabiliriz : Provencelı kelimesine -lı yapım eki getirildiğine göre kelime Provans diye okunmalıdır; fakat şeklen bu telaffuzu bilmeyen bir öğrenci söz konusu kelimeyi Pırovenceli olarak okumaya meyillidir. (Alphonse Daudet, Değirmenimden Mektuplar, Akvaryum Yayınevi, 2006, s. 31) Yine aynı eserde geçen Blanquette, Gringoire öğrencilerin nasıl okunacağı konusunda zorluk yaşayacakları özel adlardır. Konuyla ilgili bir başka örnek de Oliver Twist adlı eserdeki Bay Bumble’ın şeklindeki yazımdır. (Charles Dickens, Oliver Twist, Parıltı Yayınları, 2005 s. 60) Aynı eserin farklı bir yayınevi tarafından yapılmış baskısında ise özel isimlere getirilen eklerde özel ismin Türkçede okunduğu şekil göz önünde tutulmuştur. Bay Bambil’i örneğinde olduğu gibi. (Charles Dickens, Oliver Twist, Timaş Yayınları, 2005, s. 10) Öte yandan kimi yayınevleri de Ortaöğretim 100 Temel Eser serisi içinde yayımladıkları kitaplarda lise öğrencilerini bırakınız, günümüzde ortalama bir okuyucunun anlamakta zorluk çekeceği kelimelere yer vermektedir. Öğrencilerin kelime dağarcıklarını artırmaya yönelik olarak hüsnüniyetle kitaplarda yer verildiğini düşündüğümüz bu kelimelerin en azından dipnotlarla veya eser sonunda bir sözlükle anlamlarının verilmesinin yerinde olacağı kanaatindeyiz: Yerdeki rahip bu fırsattan istifade ile hemen ayağı kalktı ve katırına binerek karşıki tepede arkadaşına iltihak etti. (DK, s. 35) Çünkü boyu benden tam yarım kadem uzundur. (DK, s. 67) Mabeyinci, bu yeni gelen valinin hemen o gün iki meşhur davayı halkın önünde hâl ve fasletmesinin âdet olduğunu ve kendisi için de iki dava hazırlandığını söyledi. (DK, s. 73) İnayetine payan yoktur. (DK, s. 79) Şimdi, komşunuz, dostunuz, sadık arkadaşınız bütün muvazenesine maliktir, şimdi tekmil aklı başındadır. (DK, s. 80) Bunlardan başka ortaöğretim için yayımlanan eserlerin birçoğunun eserin kendisinden birebir yapılan çeviriden ziyade, kısaltılmış/özet şekiller olduğu dikkatleri çekmektedir. Bu tutumun okuyuculara ne ölçüde okuma zevki ve alışkanlığı kazandıracağı ise tartışmalıdır. Konuyla ilgili bir örnek vermek gerekirse, Elips Kitap tarafından yayımlanan Don Kişot adlı eserin sayfa sayısı sadece 80’dir. Fakat aynı eserin Yapı Kredi Yayın730

ları arasında çıkan ve eserin aslından yapıldığı ifade edilen tam çevirinin sayfa sayısı 920’dir. Öneriler 100 Temel Eser kapsamında yayımlanan eserlerin öğrencilerde okuma zevki ve alışkanlığını kazandırması ve dil bilinci oluşturması için; eser çevirilerinin asıllarına uygun şekilde yayımlanması (kısaltılmış/özet olarak değil), çeviri yapılırken Türkçenin tabii yapısına uymayan kullanımlara yer verilmemesi, eserlerin yazım ve noktalama yönünden hatasız olması gerekmektedir. Ancak bu şekilde söz konusu eserlerin okullarımızda öğrencilerimize okutulması amacına ulaşmış, öğrencilerin okuma zevki kazanması tam anlamıyla gerçekleşmiş olacaktır.
TARANAN ESERLER VE KULLANILAN KISALTMALAR (DA) Robert Louis Stevenson, Define Adası, Kervan Yayınları, 2005. (DK) Miguel De Cervantes, Don Kişot, Elips Kitap, Kasım 2007. (F), Goethe, Faust, Elips Kitap, Kasım 2007. (GDA) Jules Verne, 80 Günde Devr-i Âlem, Karanfil Yayınları, Ekim 2005. (GG) Jonathan Swift, Güliver’in Gezileri, İlkbiz Yayınevi, 2005. (H) Johanna Spyri, Heidi, Damla Yayınevi, Ocak 2006. (MB), Gustave Flaubert, Madam Bovary, Kitapzamanı, Mayıs 2006. (OT) Charles Dickens, Oliver Twist, Parıltı Yayınları, Eylül 2005 (ÖC) Gogol, Ölü Canlar, Elips Kitap, Kasım 2007. (P-RC) Daniel Defoe, Robinson Crusoe, Parıltı Yayınları, 2004. (RC) Daniel Defoe, Robinson Crusoe, Elips Kitap, Kasım 2007. (SC) Dostoyevski, Suç ve Ceza, Elips Kitap, Ocak 2007. (SS) Eflatun, Sokrates’in Savunması, Parıltı Yayınları, 2004. (TS) Mark Twain, Tom Sawyer, Bahar Yayınevi, 2005.

 

AZERBAYCAN’DA ÇOCUKLARA VERİLEN İSİMLER
Dr. Erdal KARAMAN
Qafqaz Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Bakü / AZERBAYCAN erdalkaraman@yahoo.com ABSTRACT Personal nouns are cultural factors that reflect nations’ standards of judgments and world views. Nouns of a nation and its life style give some clues about peoples’ religions. Nouns given to children in Azerbaijan are rich in those terms. Personal nouns showing the culture and opinions of Azerbaijan people are also very rich. In this article nouns given to children in Azerbaijan are studied, and classified according to their features. Key words: Azerbaijan, Children names, Naming

Bugün, dünyada Balkanlardan Çin settine kadar geniş bir coğrafyada, tarihin derinliklerinden beslenerek günümüze kadar süregelen köklü bir Türk kültürü sergilenmektedir. Bu derece geniş coğrafyada yer alan Türk kültürü, zengin bir mirasın ve birikimin eseridir. Hayatın her alanını ihata eden Türk kültürünün zenginliğini, Türk boylarının çocuklarına verdikleri isimlerde de görmek mümkündür. Çocuklara verilen isimler, Türklerin; dünyaya bakışını, değer yargılarını, inançlarını, ümit ve korkularını; tabiata, insana ve eşyaya bakışını gösteren önemli kültürel değerlerdir. Şahıs isimleri verildiği döneme ait bazı ipuçlarını bünyesinde taşıması yanında, Türklerin tesirinde kaldığı kültürlere de işaret etmektedir. Bu yönüyle Azerbaycan sahasındaki şahıs isimleri incelemeye değer kültürel unsurlardır. Diğer Türk boylarında olduğu gibi Azeri Türklerinde de İslamiyet öncesi dönemde şahıs isimlerinin birçoğu Türkçe isimlerden oluşmaktadır. Çok az da olsa bu dönemde yabancı menşeli isimler tercih edilmiştir. Bahsedilen dönemde Türklerin çocuklarına verdikleri isimlerin birçoğunun erkeklerde; yiğitlik, kahramanlık, mertlik, sağlamlık, değerlilik; kızlarda ise zariflik, incelik, güzellik anlamı taşıdıkları görülmektedir: Tegin, Alptekin, Altuntaş, İltekin, Barsbey, Alparslan, Alpertunga, Batur, Baturalp, Baybars; Gümüşhatun, Çiçek, Ayçiçek, Yultuz, Begüm, Hatun gibi1 Türklerin İslamiyet’i seçmesiyle birlikte şahıs isimleri de değişmeye başlar. İslamiyet’le birlikte tercih edilen isimlerin bazılarının Farsça olması da dikkat çekicidir. İslamiyet’le birlikte tercih edilen isimlerin manevi değerlerle irtibatlı olduğu görülmektedir. Bu dönemde çocuklara verilen isimleri şu şekilde sınıflandırmak mümkündür:
1

a) Allah’ın doksan dokuz ismiyle bağlı olan isimler: Rahim, Rahman, Mabud, Fettah, Samet, Halik, Kerim vb. b) Peygamber isimleri: Mehemmed, İsa, İbrahim, İsrail, Yakup, Yusif, Musa, Süleyman gibi. c) Din büyükleri: Ebubekir, Ömer, Osman, Ali, Henife, Harun, Reşid, Fatma, Zehra, Ayişe, Zübeyda vb. d) İmamların isimleri ve lakapları: Eli, Heyder, Mürteza, Merdan, Hesen, Mücteba, Hüseyn, Ebülfezl, Abbas, Zeynal, Abidin, Seccad, Bağır, Cefer, Sadik, Musa, Kazım, Tağı, Nağı vb. e) Melek isimleri: Mikail, Cebrail, İsrafil vb. Azerbaycan’ın Ruslar tarafın işgal edilmesiyle birlikte, özellikle de Sovyetler Birliği döneminde, çocuklara verilen bazı isimlerde de değişiklikler olmaya başlar. Bu dönemde çocuklara verilen isimlerin Sovyet ideolojisiyle bağlantılı olması dikkat çekicidir. Bahsedilen dönemde Azerbaycan şahıs adlarına; İnkılap, Şura, Merkez, Sovet, Zehmet, Narkom, Kolhoz, Savhoz, Teşkilat, Kombayn, Samovar, Stekan, Mükafat, Prokurur gibi isimlerin yanında, Esmiralda, Ofeliya, Makbet, Hamlet, Nelli, Eflatun, Şota, Maksim, Tamara, Laura, Larisa, Janna, Afina, Spartak, Venera, Roza, Emiliya, Tamilla, Telman gibi isimler eklenmiştir. Bazıları daha da ileri giderek Ninel (Lenin’in isminin tersine okunuşu), Vilen, (Vlademir+ İ-liç, Len-in;) Melis (M-arks, E-ngels, Lenin, İ-osif, S-talin isimlerinin birinci harflerini bir araya getirerek) gibi isimler de yapmışlardır.2 Türkolog Minehanım Tekleli milli kültüre karşı uygun olmayan Roman, Roza, Novella, Alina, Stella, Telman gibi isimlerin hala bazı ailelerde
2

Aydın Abi Aydın, Şehs Adları Lügeti, Bakı 2002, s. 3.

Aydın Abi Aydın, age, s. 4.

731

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

çocuklara verildiğini belirtmektedir.3 Nogay isimleri üzerine çalışma yapan Oğuz Kazak ve Nogay isimlerinin birbirine benzediğini belirtmektedir. 4 Türk boylarındaki çocuklara verilen isim benzerliğe Azerbaycan sahasındaki şahıs isimlerini de katabiliriz. Azerbaycan’da verilen şahıs isimlerinin Nogay şahıs isimlerine birçok yönden benzediği görülmektedir. İsim Verilmesi: Eski Türklerde her hangi bir şahsa isim verilebilmesi için gencin bir kahramanlık göstermesi, yiğitliğini ispat etmesi gerekmektedir. Ortaya koyduğu başarı gencin isim almasında önemli bir kriterdir. Dede Korkut destanlarında gence elde ettiği başarıya göre ad verilir. Anne ve babanın önceden verdiği isim unutulur. Genç kazandığı isimle anılagelir. Destanda boğayı yenen alt eden gence ‘’Boğaç’’ ismi verilmesi gibi. Türklerde genç yeni kahramanlıklar gösterdikçe aldığı isimlerde göstermiş olduğu başarıya göre değişir.5 Aydın Abi Aydın’ın belirttiğine göre son zamanlara kadar Azerbaycan’da çocuklara isim verilirken dünyaya gözlerini açan çocuğun doğum yılı, ayı, günü, saati bazen de dakikası Kuranın bir yerine kaydedilir. Ailenin ileri gelenlerinden birisi gözlerini yumar Kuranı açar, çıkan sayfadaki ismi çocuğa verir. Şayet açılan sayfada isim yoksa çıkan ilk kelimeyi çocuğa isim olarak verir. Bu adetten dolayı da Azerbaycan’da Muhammed, Hesen, Hüseyn yanında Yasin, Sure, Aye, Tükezban isimleri de görülmeye başlar.6 Bugün Azerbaycan’da bazı ailelerde çocuklara isimler ailedeki yaşlı şahıslar tarafından verilmektedir. Azerbaycan’da Sovyet öncesi dönemde birçok aile çocuklarına isim verirken bir kulağına ezan diğer kulağına da kamet okumaktadır. Sovyet döneminde azalan bu adetin son zamanlarda bazı ailelerde tekrarlanmaya başladığı görülmektedir. Azerbaycan’da isimlerin taşıdıkları manaların çeşitlilik göstermektedir. Azerbaycan halkı çocuklarının cesaretli olması için Mübariz, Kahraman, Cesaret, Korkmaz gibi isimler verirken akıllı ve bilgili olması için de Akil, Âlim, Vagif isimlerini sağlıklı ve koçak olması için de Polat, Demir, Daşdemir isimlerini verirler.7

3 4 5 6 7

Minehanım Tekleli, basılmamış ‘’Sözüm Var başlıklı makalesinden alınmıştır. Mustafa Oğuz, Uluslararası Doğu Üniversitesi Dergisi, Dağıstan 1999, s. 66. Aydın Paşa, s. Azerbaycan Şahs Adları, Bakı 1996, s. 29. Aydın Abi, age, s. 4. Afat Kurbanov, age, s. 7.

Lakaplar: Dilde şahıslara verilen lakaplar önemli yer tutmaktadır. Azerbaycan Türkçesinde lakab verme ifadesi “ayama, legeb, legeb koymak, ayamalamak” gibi terimlerle iafade edilir. Lakablar insanların görünüşü, nesli, mesleği, milliyeti, sanatı ile ilgi verilen isimlerdir.8 Azerbaycan’da lakablar çok yaygın olarak kullanılmıştır. Azerbaycan’da en çok kullanılan lakapları şu şekilde tasnif etmek mümkündür: a) Ferdin rengi ile ilgili lakaplar: Arap Allahverdi (Esmer olduğu için), Petro Hüseyn (Sarı olduğu için), Kara Nıkolay (Esmer olduğu, Rusça bildiği için), Uru Gulu (Sarışın olduğu için) vb. b) Şahsın güzelliği ya da çirkinliği ile ilgili: Göyçek Fatma, Pet Abbas, (Dudakları ve yüzü çirkin olduğu için verilmiş), Pezi Hübbet (Çirkin olduğu için). c) Şahsın saçı ve başı ile ilgili: İki başlı Fereç (Alnı ve başının ortası dik olduğu için), Kekilli Fatma, Ağbaş Sekine (Saçı beyaz olduğu için) Gaşka Zakir, Gırtmir Abi (Kel olduğu için) d) Şahsın gözü ile ilgili lakablar: Kor Aşık, Göygöz Koca, Karagöz Abasgulu, Gıyıg Elekber, Taygöz Nurali, Dördgöz Elsever, Parpar Novruz (Mavi gözlü), Dombagöz Bayram, Kırmızgöz Ağalar, Gıpıg Eyyub vb. e) Şahsın yüzü, bıyığı, sakalı, burnu, kulağı, ağzı ile ilgili: Çilli Çiçek, Çapık Abbas, Çopur Recep, Goğal Turap (Yüzü goğal gibi kipkirdedir), Dikbıg Dadaş, Çalpıg Helagü, Yanıg Güleli, Çal Çefer, Uzunsaggal Gurbanali, Üçdudak Abbas, Uzunburun Hüdaverdi, Pelebıg Ramazan, Topsaggal, Kulağıçırıg Emirulla vb. f) Şahsın boyu ile ilgili: Curubbu Hüdaverdi, Ucubulug Karman, Cırtdan Fereç, Dıbır Eli, Cüce Necefgulu, Cürü Hesen, Küpeboy Kerimbala, Pota Yehya, Cuggulu Rena, Tösü Feridun, Gödek Ehmed, Uzun Hesen, Cır Saleh, Lüme Fatma vb. g) Şahsın zayıf ya da şişman olmasına göre: Dıngır Abbas, Pota Bahşeli, Yekeper Hesen, Arıg Hüseyn, Gönbul Eldar, Buğa Mecid, Skelet Adil, Sümük Cefer, Pazag Veli, Pezeveng Hesen, Sıpa Ramazan vb. h) Şahsın diğer organları ile ilgili: Uzungıç Mollabacı, Baldır Tükezban, Taygıç Kazım, Eyri Gıssa, Gozbel Ferhad, Maytah Eli, (Çolak), Taytah Mehdi (Topal), Şata Zümrüt (Sakat) vb.
8

Adın Paşa, age, s. 48.

732

Materiallar

i)

Diğer bazı lakaplar: Sarı donlu Selcan, Şalvar Edil (Pantolonunu yukarı çektiği için), Firma Şahveren (Modaya göre giyindiği için), Karadonlu Gülsüm (Eşi için on yıldır yas tuttuğu için), Torbaşinel Kerem (Boyu kısa şineli büyük olduğu için), Keköy Eli (Peltek), Fısfıs Eli, Kekeç Hüseyn, Harhuşa Telli (Göğsü hırıldadığı için), Dargursag Eli (Sabırsız), Lotu Abbas (Dolandırıcı), Garaçı Rita (Hilekar), Dember Ehmed (Kendini beğenmiş), Tülkü Hesen, Dagga Kemal (Kendini beğenmiş), Meşedi Hesen (Düzenbaz), Zalim Rza, Melun Sadık, Düdük İsmail (Karekteri zayıf), Eyyaş Memed, Kövez Eli (Boşboğaz) vb.9

1.

Ad Günü: Azerbaycan’da çocuğun doğum günü tarihi gün olarak kabul edilir. Bu gün çocuğun anne ve babası için unutulmaz bir gündür. Her yıl aile ve çocuk için önem arz eden bu gün kutlanır. “Ad Günü” artık Azerbaycan’da adet haline gelmiştir. Doğum gününde ziyafetler verilir. Bu günün önemine binaen şiirler okunur, şarkılar söylenilir. Şairler şiirleriyle “Ad Günü”ne renk katarlar: Elvan çiçeklerle bezenir eyvan, Bayram paltarını geyinir anan… Gohumlar, komşular iki bir, üç bir, Elleri çiçekli dökülüp gelir. Gül gibi ferahla açılır yüzün, Senin ad günündür ay oğul, bugün. Ömrünün bağında gül açar bahar, Bunun da bir şevki, bir celalı var… Ne keman dincelir, ne tar dayanır, Ferahlı gözlerde sevinçler yanar; Aleme sığmaz çalan çağıran, Sofrada yemekler değişir her an… Konaklar söz alıpı değişir bir bir; - Dünyada herkesten şirindir evlat, Büyük bir milletin fahridir bu ad, Aziz Babek adı… - Mübarek olsun! - Senin sağlığına! - Hoşbaht ol kuzum! O. Sarıvelli Son zamanlarda “Ad Günü” sabırsızlıkla beklenen günlerden birisidir. Toplumun ileri gelenleri için elli yaşını tamamlayanlar için özel kutlamalar yapılır. Sonradan her on yılda bir defa aynı coşkuyla bugün tekrar kutlanılır. Vefat edenlerin isimleri ise herhangi bir müesseseye verilmek suretiyle ölümünden sonra da yaşatılır.10
9 10

2.

3.

4.

Aydın Paşa, age, s. 125-132. Afat Kurbanov, Uşağa Nece Ad Seçmeli, Bakı 1993, s. 33.

İsimlerin Tasnifi: Akrabalık anlayışıyla ilgili şahıs isimleri: Azerbaycan’da akrabalık isimleri yapılırken emi, dayı, ata, kardaş, dede, baba, bala gibi akrabalık anlamı taşıyan isimler kullanılır: Balaemi, Hanbaba, Hacıbaba, Dedehan, Dedecan, Ağababa, Atabala, Atahan, Atakişi, Balaoğlan, Balakardaş, Ağada, Dadaşbala, Ağaemi, Kadimağa, Kadimbala, Kadimbeyim, Kadimhan, Balahasan, Balahüseyin, Balağa, Atabala, Atabey, Babaseyid, Dedecan, Dedekişi, Hacıdayı vb. Akrabalık ve yakınlık anlamı taşıyan kız isilerine ise şu örnekleri verebilir: Nenekızı, Nenehanım, Anahanım, Gülbacı, Hanbacı, Balakız, Anakız. Kadimbacı, Balahatın, Balahanım, Anahanım, Anagü vb. Arap menşeli isimler: Türklerin İslamiyeti kabul etmesiyle birlikte Arapça isimler de Türkçeye girmeye başlar. Erkek isimleri: Mustafa, Ahmed, İsmet, Kamil, Kadir, Arif, Beşir, Bilal, Vahid, Valeh “vurulmuş, medfun olmuş”, Vahab, “vehhab”dan bağışlayan”, Gabil, Gafar, Gaffar, Gafil, Gafur, “gafurdan bağışlayan”, Gail, “inanmış, aklı yatmış, söyleyen”, Gerib, Kudret, Dövlet, Ebdul, Ebdülkerim, Halit, Ebdurrahman, Ebubekir, Ebulkasım, Edalet, Elif, Emin, Ehad, Ehsen, Zakir, Zahir, Zahid, Zeki, Zeydulla, Zülfü, İmameli, İkram, İlham, İngilap, İrfan, Yunus, Yasin vb. Kız isimlerinden bazıları ise şunlardır: Afag, Gemer, Edile, Emine, Efife, İlhame, İntizar, İffet, Kemale, Kebire, Mahire, Medine, Melake, Meleyke, Melek, Metanet, Mefkure, Mehluge, Nazime, Naile, Nahide, Refige, Fatime, Fatmanise, Fatma, Hecer, Hafize, Şeref, Şeker, Cavide, Cennet, Cemile, Şerife vb. Artık kız çocuk istemiyoruz anlamı taşıyan isimler: Birçok aile için çocuk olmaması sıkıntı olduğu gibi, birçoğunda da çocukların tamamının aynı cins olması rahatsızlık verebiliyor. Bu durum Azerbaycan’da isimlere de yansımış. Birçok aile artık kız çocuk istemiyoruz anlamına gelen isimleri kız çocuklarına vermiştir. Bunlardan bazıları şunlardır: Tamam, Yeter, Besti, Bestigül, Bestikız, Kızbes, Gülbes, Kıztamam, Kızyeter, Tamamgül, Oğlangerek, Kifayet, Kızyeter, Gültamam, Kızyeter vb. Askerlikle ilgili isimler: Askerlikle ilgili isimleri birkaç gruba ayırmak mümkündür. Bunlar; a) Silah adıyla ilgili olanlar: Kılınç, Kaman, Kamandar, Kamanzar vb. b) Rütbe ve rütbeye bağlı isimler: Esger, Elesger, Zabit, Serkar, Serdar, Koşun, Alay vb. 733

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

c) Barış ifade eden isimler: Sülhiyye, Sülhsever, Sülhnur Sülhnure, Sülhzer gibi.11 5. Batı menşeli isimler: Sovyetler Birliği döneminde bu katagorideki isimlerin bazı aileler tarafından tercih edildiği görülmektedir. Batı menşeli isimlerin sayısı çok değildir: Telman, Litvin, Roman, Rafail, ”İbr. Allah iyileştirdi anlamına gelmektedir” Mayis,”Yılın beşinci ayı, bu ayda doğanlara verilir”, Mayise, Novella, Flora, “bitkiler alemi”, Roza, Aida “Mısır hükümdarlarının birisinin kızının adı, Yunan tanrıçalarının oğullarından birisinin hanımının ismi, eski Yunanca’da aida bülbül demektir. 12 ”, Geyser “Azerbaycan sahasına çok eski dönemlerde girmiştir. İlk defa XII. yüzyılda Nizami’nin Leyla ve Mecnun eserinde de geçmektedir: Onun kapısında mehterdir Geyser, Fağfur onun kapısında gelip dilenir. Daha sonra Vagif XVIII. Yüzyılda sevgilinse şu şekilde hitap eder: Fağfurum, Geyserim, Cemşidim, Cemim, Hosrovum, Hakanım, Şah-i ezemim… Geyser isminin Kesar, Kayzer, Kansler şeklinde farklı telaffuzları da vardır. Arap tarihçiler bu ismi Geyser şeklinde kullanmışlar ve isim Doğuda bu şekliyle meşhur olmuştur.13 6. Birleşik isimler: Azerbaycan sahasında birleşik isimler yaygın olarak kullanılır. Erkek isimlerine; Memmedali, ebdüleziz, Eliheyder, Heseneli, Ceferkulu, Kulamhüseyn, Ebdülletif, Melikmemmed, Eliesger, Mirzeli, Elabbas, Elisa, “Ali+İsa”, Ağaverdi, Elimirza, Hacıbala, Seyidmehmed, Hanbaba örneklerini verebiliriz. Kız isimleri: Kiçikhanım, Beyimhanım, Bircehanım, Banıçiçek, Badagul, Bedirçahan, Yahşıhanım, Meleknise, Sultannise, Nurcahan, Narhanım, Anahanım vb. 7. Bitki ve Çiçeklerle ilgili isimler: Azerbaycan Türkçesinde bitki isimleriyle ilgili birçok şahıs ismi vardır. Erkek isimleri: Gülehmed, Gülhüseyn, Gülağa, Gülalı, Ağagül, Gülmurad, Gülniyaz, Gülpaşa,Güloğlan, Gülbaba, Gülbala, Gülhesen, Gülhan vb. Kız isimleri daha çoktur: Gerenfil, Yasemen, Reyhan, Benövşe, Lale, Nane, Nergiz, Gönce, Çiçek, Çemen gibi. Gül isminin birçok şahıs ismiyle kullanıldığı grülmektedir: Güllü, Gülçiçek, Gülşen, Gülşad, Gülzar, Gülnur, Gülbadam, Güldeste, Gülbacı, Gülsefa, Gülhar, Gülçöh11 12 13

8.

9.

10.

11.

12.

13.

14.
Afat Kurbanov, age, s. 15. Osman Mirzayev, Adlarımız, Bakı 1985, s. 16. Osman Mirzayev, age, s. 61.

re, Gülcemal, Gülcehan, Gülbahar, Yazgül, Tezegül, Gülgöz, Gülbeniz, Gülnaz, Gülruh, Gülüstan, Gülhanım, Tekgül, Gülfidan, Gülsona, Gültamam, Gülşeker, Güldane, Gülendam vb. Boy, millet adı taşıyan şahıs isimleri: Azerbaycanda birçok aile çocuklarına Türk boyları ile ilgili isimler vermiştir: Oğuz, Kaçar, Özbek, Bayat, Laçın, Selçuk, Türkalp, Türkcan, Tümtürk, Türkdoğdu, Türkdoğan, Türkdoğmuş, Türkekul, Türkeli vb. Kız isimleri: Türkanhatun, Türkan vb. Çocuğun akıllı-olgun, becerikli, güzel ve zengin olması için verilen isimler: Her anne baba çocuğunun akıllı, becerikli, güzel ve zengin olmasını arzu eder. Bu temenni isimlere de yansımıştır. Azerbaycanda çocuğun akıllı olması için şu isimler verilir: Akil, Alim, Vagif, Maarif, Kamal, Kamil vb. Çocuğun çok yaşaması ve ölmemesi temennisiyle verilen isimler: Çocuklarını kaybeden bazı aileler yeni doğan çocukların hayatta kalmalarını temenni ettikleri bazı isimler verirler: Dursun, Dayandur, Dönmez, Yaşar, Dursune, Solmaz, Durmuş, Dusuneli, Sönmez, Minyaşar, Durası, Ölmez vb. Eşya ve bazı cisimlerle ilgili isimler: Birçok aile de bazı değerli eşyalarla ilgili isimleri çocuklarına vermiştir: Ayna, İpek, Sedef, Kumaş, Gelem, Gelemnur, Gelemzer, Demir, Polat, Gümüş, Polathan, Daşdemir, Zergelem, Zernur, Zernure, Zerhanım vb. Fars menşeli isimler: Azerbaycan Türkçesinde Farsçadan geçen birçok şahıs ismi vardır. Erkek isimleri: Bülend, Agah, Behtiyar, Efken, Ferhad, Niyaz, Serhed, Hosrov, Şadan, Şahbaz, Şahsuvar, Şahpara, Karman, Şemistan Kız isimleri: Nadide, Nazik, Nardane, Nazperi, Nesrin, Nilüfer, Servinaz, Şelale, Natevan, Şirinnaz, Şirinnaz, Terane, Lale, Kezban vb. Gök cisimleri ile ilgili isimler: Azerbaycanda birçok aile gök cisimleriyle ilgili isimleri çocuklarına vermektedir: Bunlardan bazıları şunlardır: Zöhre, Hilal, Gemer, Ulduz, Aybeniz, Gülay, Aygül, Aypara, Aysel, Ayseli, Aysev “Ay gibi sevimli”, Aysen, Aysenem, Aysoy, Aysun, Mehtap, Mehtaban, Mehpare, Gemercan, Gemergül, Gemerhan, Gemerhanım, Gemeriyye, Gemernaz, Gemerşah, Ulduz, Ulduze vb. Güllü isimler: Azerbaycan’da gül kelimesiyle birleşik isim oluşturan yüzlerce şahıs ismi bulunmaktadır. Erkek isimleri: Gülağa, Gülhesen, Gülmemmed, Gülkasım, Güloğlan,

734

Materiallar

15. 16.

17.

18.

Gülpaşa, Gülrza, Gülzaman, Gülverdi; Kız isimleri: Destegül, Deryagül, Eldegül, Esligül, Elvangül, Esmegül, Çiçekgül, Bestegül, Ağcagül, Arzugül, Badamgül, Bacıgül, Bağdagül, Bestegül, Çemengül, Cahangül, Çöhregül, Fidangül, Göyçekgül, Gelingül, Güldane, Gülden, Gülnaz, Gülalı, Gülbaba, Gülçin vb. Güven ve itimatla ilgili isimler: Emin, Etibar, Etimad, Emine vb. Hem kız hem de erkeklere verilen isimler: Türkiyede olduğu gibi Azerbaycanda da hem erkek çocuklara hem de kız çocuklara verilen ortak isimler mevcuttur: Mehebbet, Bahar, Balaca, Dilaver, Zülfü, Yadigar, Yaver, Yakut, İltifat, Şövket, Şerbet, Hilal, Şeker, Seyda, Hurşid, Vüsal, Vefa, Etibar, Almaz, Küdret, Afet, Tale, Mehman, Ülfet, Hanife, Hesret, Gemer, Şirin, Seyran, Edalet, Gismet, Vüsal vb. Hayvan isimlerinden esinlenerek verilen isimler: Aslan, Şiraslan, Şirbala, Şiroğlan, Şirzad, Şireli, Ahu, Ceyran vb. Kafiyeli isimler: Bazı ailelerde isimler kafiyeli yapılmıştır. a) Baba ile Oğul adının kafiyeli olması: Baba adı: Çocuk adı: Cavid David Mahir Zahir Rahim Haşim b) Anne ve kızının isminin kafiyeli olması: Anne adı: Kız adı: Halide Valide Selime Alime Gülare Dilare c) Erkek kardeşlerin isimlerinin kafiyeli olması: Hamid, Zahid, Halid, Vahid Cefer, Sefer, Meher, Ekber Karman, Nihan, İmran d) Kız kardeşlerin isimlerinin kafiyeli olması: Kübra, Suğra, Tura Tünzale, Ramile, Kamile, Şefige, Tofige, Refige e) Erkek kardeş ve kız kardeşlerin isimlerinin kafiyelenmesi: Azer, Hecer, Nezer, Gövher, Hüner, Heyder Ehliman, Ferman, Huraman14

19. Kıymetli taşlarla ilgili isimler: Güzellik ve zarafet ifade eden bu tür isimler daha çok kız çocuklarına verilmektedir. Erkek isimleri: Altuner, Altunhan, Altıntay, Altınok; Kız isimleri: İnci, Füruze, Gövher, Almaz, Brilyant, Dürdane, Dürefşan, Düre “büyük inci”, Dürtekin, Dürnise, Dürrüşehvar, Yakut vb. 20. Kuş isimleriyle ilgili şahıs isimleri: Göyerçin, Keklik, Tovuz, Şahin, Şahine, Bülbül, Endelib vb. 21. Meşhur şahısların isimleri: Fizuli, Babek, Nizami, Hetai, Nigar, Nesimi, Hakani vb. 22. Sayı ve miktar belirten isimler: Azerbaycan’da sayı, miktar anlamı ifade eden şahıs isimleri de vardır. Kız isimleri: Yegane, Birçe, Birçehanım, Minnur vb. Erkek isimleri: Vahit, İlkin gibi. 23. Tabiat ve tabiat olayları ile ilgili isimler: Daha çok erkeklere verilen isimlerdir: Yıldırım, Tufan, Leysan, Bulut, Boran gibi. 24. Yer adları, coğrafi bölgeler ve yerleşim yerleriyle ilgili isimler: Menzere, Sahil, Zirve, Serhed, Sema, Şelale, Mühit, İklim vb. 25. Zamanla ilgili isimler: Seher, Gündüz, Bahar, Zaman, Recep, Ramazan, Bahare, Recepeli vb. 26. Doğduğu günle ilgili isimler: Bayram, Bayrambeyi, Cüme, Novruz, Şaban, Yaybeyi, Yazgülü, Aşure, Ramazan vb. 27. Tahrip olmuş isimler: Bazı isimler halk arasında asıl telaffuzundan farklı şekilde söylenilir: Avdıeli, (Ebdüleli), Alo (Eli), Behşeyiş (Behşiş), Möhübbet (Mehebbet), Bilore (Billure), Kürsum (Gülsüm), Niyar (Nigar), Safo (Sefure, Seyfettin, Seyfi), Sedro (Sedrettin), Sonkulu (Hüseyinkulu), Firdovs (Firdevs), Müzeye (Müzeyyen) vb.15 28. Son zamanlarda Arapça isimlere benzetilerek yapılan isimler: Azerbaycan’da son zamanlarda Arapça isimlere benzetilerek yapılan şahıs isimleri de çocuklara verilmektedir: Çinare, Ceyhune, Sahile, Ulduze, Aynure, Nurane, Vüsale, Həyalə vb. Bu isimler Arapçadaki Cemile, Adile, Halime gibi isimlere benzetilerek yapılmıştır.16 SONUÇ: Çocuklara verilen isimler, Azerbaycan halkının dünya görüşünü, hayata bakış açısını ortaya koymaktadır. Azerbaycan’da dönemlere göre çocuklara verilen isimlerde de farklılık olduğu görülmektedir. Azerbaycan’da şahıs isimlerinin te15 16

14

Afat Kurbanov, age, s. 32.

Aydın Abi Aydın, age, s. 9. Minehanım Tekleli, age.

735

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

siri altında kalınan kültüre göre şekillendiği görülmektedir. Bunun yanında Azerbaycan’da bazı aileler çocuklarına tarihe mal olmuş şahsiyetlerin isimlerini verirken, bazıları da dini hassasiyetleri münasebetiyle din büyüklerinin taşıdıkları isimleri tercih etmektedirler. Ailede en değerli varlık olan çocukların uzun ömürlü, zengin, alim, yiğit gibi arzu edilen vasıflarda olması amacıyla çocuklara bu manalara gelen isimler de verilmektedir. Kısaca çocuklara verilen isimler, Azerbaycan halkının değer yargılarını, dünyaya bakışını, örf ve adetlerini, tesiri altında kaldıkları kültürleri ortaya koymaktadır. Bu yönüyle isimler milletlerin değer yargılarını sergileyen önemli kültürel unsurlardır.

736

 

UŞAQ ŞEİRİNDƏ YAMSILAMALAR
Dr. İslam HÜSEYNOV
Qafqaz Universiteti Bakı / AZƏRBAYCAN islammuallim@hotmail.com

Yağış yağır, rəqs еyləyir gur damlalar, Sıra-sıra, inci-inci nur damlalar. Göydə iki qara bulud çatılaraq, İldırımlar şaqqıldayır şaraq-şaraq. Quşlar uçur yuvasına pırıl-pırıl, Şırıldayır navalçalar şırıl-şırıl M.Müşfiq (13, 170) Yuxarıdakı şeirin ahəngdar olmasında dahi şairimizin sənətkarlıq qüdrəti, incə zövqü, yüksək bədii keyfiyyətləri ilə yanaşı misal göstərdiyimiz əsərin dilində müəllif tərəfindən ustalıqla və yerində işlədilən yamsılamaların da danılmaz rolu var. Obyektiv aləm hadisələrinin təsiri ilə insanda oyanan görmə və eşitmə təsəvvürlərini ifadə edən sözlərə yamsılamalar və ya təqlidi sözlər deyilir. Bu sözlər insanların , heyvanların çıxardığı təbii səsləri və habelə təbiət hadisələri ilə əlaqədar eşidilən səsləri və müxtəlif görüntüləri yamsılamaq yolu ilə yaranmışdır. Belə sözləri bildirmək üçün ümumi dilçilik ədəbiyyatında yamsılamalar və təqlidi sözlər terminləri ilə yanaşı “mimemlər”, “mimeoqrafik sözlər”, “onomatopoetik sözlər”, “obrazlı sözlər” və s. terminləri də işlənməkdədir (11,307; 14, 487). Yamsılamalar dilimizin inkişafının ilkin çağlarından tutmuş müasir dövrümüzə qədər işlənməkdədir. Yamsılamalara qədim bədii nümunələrimiz olan şifahi xalq ədəbiyyatında rast gəldiyimiz kimi, yazılı ədəbiyyat nümunələrimizdə, qədim türkdilli abidələrin dilində, o cümlədən M. Kaşğarinin divanındakı sözlərin arasında da bu tip sözlərlə qarşılaşırıq: şar şar , kar kur (8,324), çap çap (8,318), çigir, çigir (8,363) Yamsılamalar bədii ədəbiyyatda, xüsusən uşaqlar üçün yazılan əsərlərin dilində ekspressivlik, bədii təsir yaratmaq üçün ən çox istifadə edilən vasitələrdəndir (11, 312). Təqlidi sözlər söz oyunu, alliterasiya yaratmaq üçün çox mühüm mənbələrdəndir. Yuxarıda bəhs etdiyimiz kimi, xalq ədəbiyyatı nümunələrində, yazılı ədəbiyyat nümunələrində belə faktların çoxluğu bunu sübut edir: Şap elə bilir şupdadı, Şup elə bilir şapdadı, Nə şapdadır, nə şupdadır, Yazıq şarap-şurupdadır.

Taxçadan düşdü tapp elədi Gülsənəm oni happ elədi. . (6, 253) Üslubi vasitələrdən məqsədəuyğun surətdə istifadə etməklə parlaq dil toxumaları yaradılmış olur ki, adətən, belə ifadələrə "yerinə düşmüş söz", "gözəl ifadə", "qüvvətli cümlə" və s. deyilir. Belə ifadələrin və sözlərin mahiranə qurulması fonetik vahidlərin məna ilə həmahəng tərtibindən və tərkibindən asılıdır.Yamsılamalardan da məhz poeziyada, şeirlərin dilində bu məqsədlə də istifadə olunur. Bu təcrübənin tarixi isə türk poeziyasının tarixi qədər qədimdir. Bunu “Divani-lüğatit-türk”dəki bir bədii nümunə də təsdiq edir: Buç buç öter semürgük Boğzı uçun menğlenür. (8, IIc, 290) Azərbaycan dilli klassik ədəbiyyatın ilk nümunələrində də eyni hadisənin şahidi oluruq: Mən ölsəm, sən büti-şəngül sürahi eyləmə qül-qül, Nə qül-qül, qül-qüli-badə, nə badə, badeyi-əhmər. (3, 25) Bu tip faktlara, yəni təqlidi sözlərin şeir dilində işlənməsinə daha çox uşaq ədəbiyyatı nümunələrində rast gəlirik. Bu da təbii haldır. Çünki kiçik yaşlı uşaqlar dil açarkən, həyatı qavrayarkən bəzi məfhumları onların səsləri ilə tanımağa başlayırlar. Təsadüfi hal deyil ki, uşaq sözlərinin əhəmiyyətli bir hissəsini təqlid əsasında düzəlmiş sözlər təşkil edir. Uşaq avtomobil məfhumunu “dü-düd” və ya “bib-bib” kimi, köpəyi “ham-ham” kimi ifadə edir və tanıyır. Bu da, əsasən, həmin sözlərin adıçəkilən məfhumları daha təbii bir şəkildə ifadə etməsindən qaynaqlanır. Hətta bu hadisə ilə əlaqədar dilçilik tarixində dilin mənşəyi ilə bağlı səs təqlidi nəzəriyyəsi də formalaşmışdı (2, 190). Uşaqlar üçün ədəbiyyat hər şeydən öncə dildir. Ədəbiyyat uşağın dünyasına zənginlik qatır. Onun özünü və ətraf mühiti tanımasına, gözəl danışmasına, kömək edir. Yaşamaq sevinci qazandırır. Qabiliyyətlərinin ortaya çıxmasına zəmin hazırlayır. Düşünmə və şərhetmə qabiliyyətini inkişaf etdirir (17, 103). Buna görə də uşaqlar üçün yazılmış əsərlər onlarda bədii zövqlə yanaşı dil qabiliyyətlərini də inkişaf etdirmək məqsədi güdməlidir. Bu tip əsərlərin dili böyklər üçün yazılmış əsərlərin dilindən fərqli olmalıdır. 737

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Uşaq əsərlərində bədii dil хüsusi rоl оynayır. Uşaq əsəri yaratmaq üçün sənətkardan böyük bir məharət tələb оlunur. Uşaq ədəbiyyatı nümunələri özünün fоrma yığcamlığı, məzmun aydınlığı, dil sadəliyi, aхıcılıq, оynaqlıq və ahəngdarlığı baхımından böyüklər üçün yazılan ədəbiyyatdan fərqlənir. Həmçinin, bu ədəbiyyatda оbrazlı ifadələrdən gеn-bоl istifadə еtmək məqbul sayılmır. Çünki burada uşaq psiхоlоgiyası nəzərə alınmalıdır. Görkəmli rus tənqidçisi V.Q. Bеlinski (1811-1848) yazırdı ki, adi yazıçıya bir, uşaq yazıçısına isə iki istеdad lazımdır. Ikinci istеdad оna оbrazlı ifadələri uşaq psiхоlоgiyasına uyğun şəkildə sеçmək üçün gərəkdir (16, 11). Bədii üslub və ya bədii dil obrazlı dildir; bu üslubda obrazı - surəti daha parlaq, daha canlı vermək və ya təsvir etmək üçün ən əlverişli sözü və ya ifadəni tapıb işlətmək tələb olunur. Buna görə də, yamsılamalardan ifadə və cümlələrin mənaları ilə səslənməsi arasında canlı, təsirli ahəngdarlıq yaratmaq nöqteyi-nəzərindən son dərəcə əlverişli fonetik-üslubi vasitələr kimi istifadə olunur. Gurla, ildırım, Gurum ha gurum. Sən çığır, bağır, Mən şənlik qurum. (4, 86) Şaqqır-şüqqür qaynadı, Qılçı göydə oynadı (5, 498) Çolpanın parıl-parıl Yandı solğun gözləri; Yaşla dolğun gözləri Oynadı sеvincindən. Taxılların içindən Parlayıb işıl-işıl, Sürünüb xışıl-xışıl, Qayıtdı gеtdi ilan, Gör, nələr еtdi ilan (13, 340) Böyle çıtır çıtır Çıtırdamazdı ocaklar Sen olmasan. Mırıl mırıl Ninni bilmezdi dudaklar Sen olmasan. (12,135) Nümunələrdəki gurum ha gurum, şaqqır-şüqqür, parıl-parıl, işıl-işıl, xışıl-xışıl, çıtır çıtır, mırıl mırıl - yamsılamalardır və bu sözlərin tələffüzü, eşidilməsi təsvir olunan hadisələrdən çıxan səslənmələrin də qulaqlarda canlanmasına səbəb olur ki, beləliklə də təsvir olunan lövhələrin təbii canlılığı təmin edilir. 738

Və ya: Bu bahar havası, bu bahçe: Havuzda su şırıl şırıldır Uçurtmam bulutlardan yüce Zıpzıplarım pırıl pırıldır. (12,137) Ta, ta, ta, Mən ovçuyam, Ay ata, Ta, ta, ta... Tüfəngim var, Ta, ta, ta. (18) Ötdü kolun dibində Bildir-bildir bildirçin, Qurbağalar ağladı Gildir-gildir, bildirçin! (4,185) Endi baran şır-şırıltı ilə Tökdü nisyan gur-gurultu ilə (5, 410) - kimi nümunələrdəki yamsılamalar şeri oxuyarkən, dinləyərkən qulaqda şənlik, nəşə səslərinin eşidilməsini də təmin edir. Uşaq düşüncəsi, uşaq baxışı, uşaq maraqları və s. uşaq şeirinə yansımalıdır. Uşaq danışmağa başladığı ilk vaxtlarda şeirlərdə istifadə olunan cümlələrə uyğun bir dildə danışır. Səs xüsusiyyətləri baxımından bir-birinə bənzər sözlərdən istifadə edir. Belə xüsusiyyətlər yamsılamalarda da özünü göstərir. Təbiət gözəlliklərini uşaqlara sevdirmək, ağaclar, quşlar, heyvanlar haqqında poetik bir dillə söhbət açmaq həm balaca oxucuların dünyagörüşlərinin genişlənməsinə, həm də onların estetik zövqlərinin inkişafına mühüm köməkdir (15, 6). Həqiqi aləm də uşağa şeirlə təqdim olunmalıdır. Uşaqlar şeirə forma olaraq maraq göstərməzlər. Şeirdə, oyunda, nağılda ətrafındakı varlıqların xüsusiyyətlərini oxumaq istəyərlər. Həmin xüsusiyyətlərdən olan görüntü və səslər də yamsılamalar vasitəsilə verilə bilər. Bağça yaşındakı uşaqlarla ibtidai sinif şagirdləri daha çox güldürücü, yumor cəhəti çox olan şeirlərlə yanaşı təsvir mahiyyətli şeirləri də çox sevirlər. Məzəli şeirlərdə söz oyunlarına və yanıltmac xarakterli ifadələrə geniş yer verildiyi kimi, təsvir xarakterli şeirlərdə də daha çox quşlar, ağaclar, çiçəklərlə yanaşı ev heyvanları, təbiət hadisələri ələ alınır. Və həmin hadisələr, əşyalar və canlı məxluqlar həm də öz səsləri və görüntüləri ilə birlikdə təsvir olunur. Bu baxımdan uşaq şeirlərindəki yamsılamaları semantik müxtəlifliyinə görə iki qrupa böl-

Materiallar

mək olar: Səs yamsılamaları və görüntü yamsılamaları. 1. Səs yamsılamaları – Səs yamsılamaları ilə təbiət hadisələri arasında müstəqim, bilavasitə əlaqə özünü göstərir (11, 308) Heyvan səslərini təqlid edən sözlər. Kiçik yaşlı uşaqlar obrazları heyvan olan əsərləri xoşlayırlar (10, 21) . Çünki heyvanlar, xüsusilə ev heyvanları uşaqların kiçik yaşlarından tanıdıqları varlıqlardır. Bu varlıqları isə, əsasən, onların çıxardığı səslərlə birlikdə ifadə edirlər. Bunun üçün də heyvanlar haqqındakı uşaq şeirlərində tez-tez yamsılamalara yer vermək məqsədəmüvafiqdir. Təbii ki, bu zaman uşaqların yaş xüsusiyyətləri də nəzərə alınmalıdır. Belə şeirlər daha çox baxça uşaqları və ibtidai sinif şagirdləri üçün maraqlı olar. Gördü kim, bir xoruzi-rənginmu Eyləyir bir ağacda quqqulu-qu. (5, 236) Qaldı yer üzündə pişik hökmran. Kəsdi, siçanlar yolunu bağladı, “Mo-mo” edib bığlarını yağladı. (5, 265) Özü raketə mindi, Oturtdu ağ quzunu. Quzu baxıb sevindi, Mələdi yol uzunu. Mə... mə... mə... (18) Murov-murov çağırram, Miyau-miyau bağırram.(6, 426). Haf, haf, haf!.. Bax, mən bеlə hürürəm. Haf, haf, haf!.. Еv-еşiyi güdürəm.(1, 31) Müasir türk şairlərindən Hasan Latif Sarıyücenin “Kümesteki dostlarımız” əsərində isə uşaqların tanıdığı bütün heyvanlar öz səsləri ilə təsvir edilir: Tavuğumuz yem arar, Gider horoza sorar, Gaga vurur tak tak tak, Sonra öter Gıt gldak. Tüy kabartır hindimiz, Ona sokulmayın siz, Bakar hep soğuk soğuk Sonra öter: Culk culk culk Ördeyimiz pek şirin, Ona biraz yem verin Koşturur sallanarak, Sonra öter: Vak vak vak!

Kazımız hep gezinir, Her kesle dost geçinir Şakaya gelmez yalnız Sonr kızar tıs tıs tıs.... (12, 88) Bir hissəsini nümunə göstərdiyimiz bu şeir məşhur "Old MacDonald Had a Farm" mahnısını xatırladır (Ali Babanın bir çiftliyi var). Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, yamsılamalardan uşaqlar üçün yazılmış mahnılarda da bol-bol ustifadə olunur. Musiqi müşayətində həmin sozlə daha ritmik və ahəngdar səslənir. Mahnı daha çox yadda qalır. Məhz "Old MacDonald Had a Farm" mahnısının da populyarlığının səbəblərindən biri yamsılamalardır. Ev heyvanları ilə yanaşı çöl heyvanlarının da səsini təqlid edən sözlərdən məhsuldar bir şəkildə şeir dilində istifadə olunur və olunmalıdır. Çünki ev heyvanları ilə daha çox münasibətdə olan balaca oxucular çöl heyvanları haqqında nisbətən az məlumata malik olurlar. Ağac başında qarğa Qarıldayırkən “qa-qa”, Gördü tülkünü birdən Uçub gəldi yerindən (88) Bir ağızdan şarkı söyler, Durğun sularda gezeriz, Vırrak vırrak... Vırrak vırrak.. (12, 92) Ətcəbala sığırçın Çığırar: – Çıl-çın! Çıl-çın! (6, 196) Qarğalar qırhaqır edir qır-qır, Qırğılar qıyhaqıy edir pır-pır. Dağda qaqqıldayır qazaq kəklik, Sonasın axtarıb edir şənlik.(4, 416). Söylenir, sızlanır durur, arsız, Her zaman işte böyle: Vızzz, vızzz,vızzz... (7, 21) Göründüyü kimi heyvanlardan daha çox quşların səsi təqlid olunur. Bu da həm ətraf mühitdəki heyvanlardan quşların səsinin daha çox eşidilməsi, daima quş səsləri ilə əhatə olunmamız, həm də digər heyvanlardan fərqli olaraq quş səslərinin daha asan təqlid olunması ilə bağlıdır. Bu qrupa sadəcə heyvanların bilavasitə çıxardığı səsləri deyil, onlarla əlaqəli digər fiziki səsləri də daxil etsək, daha dolğun bir nəticə ilə qarşılaşarıq.Məsələn, ağacdələnin ağacı dələrkən eşidilən səs, quşların qanadlarının səsi və s.: Çöllər çəmən oldu, ayılıbdır meşələr, Ağacdələn taqqa-taq eyləyibdir peşələr. (5, 471) 739

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Bulunca bir yerde azık Gagasıyla yapar: tık tık! (12, 87) Tarap-turup atlılar, Atları qanadlılar! (1, 72) Pırr eləyib uçdu göyə, Quş qanada sağ ol dedi (15,177) Gündüzlər nə qədər Quzu var orda, Xırpaxırp otlayır Quzular orda. (9, 83). Təbiət hadisələrini təqlid edən sözlər. Səs yamsılamalarının bir qrupu da təbiət hadisələrinin səslərinin təqlid edilməsi ilə yaranan sözlərdir. Bu tip yamsılamalar daha çox təsvir mahiyyətli şeirlərin dilində olur və təsvir edilən mənzərənin daha dolğun çatdırılmasına xidmət edir. Bir baxımdan şair sözlə əsl rəsm tablosu ortaya qoyur, “çəkdiyi” məfhumları onların səsləri ilə birlikdə təsvir edir və normal rəsm əsərində olmayan daha canlı bir görüntü əldə edir. Bu da balaca oxucularda təbiətə, ətraf mühitə qarşı kiçik yaşlarından sevgi və hörmət hissləri formalaşdırır. Bunun da müasir dövrümüz üçün nə qədər önəmli məsələ olduğu göz qabağındadır. Dolar, qıj-qıj qıjıldar Dünyanı sirab edər (5, 524).

Taq-tuq, taq-tuq... İşdən bir qorxumuz yox. (18) Qatar gəlir uzaqdan, Taq-taq, taq-taq, taq-taq-taq. (18) 2. Görüntü yamsılamaları – görüntü yamsılamaları görmə təsəvvürü ilə bağlı olub zahiri görünüşün, işıq hadisələrinin (parıltı) yaratdığı təəssüratı ifadə edir. Görünüş yamsılamaları görmə duyğuları və onların fərdi qavranılması ilə bağlı olduğu üçün belə yamsılamalarla təbiət hadisələri arasında (hadisə, vəziyyət, işıq) bilavasitə deyil, dolayı yolla əlaqə olur (11, 308).Bu dolayı əlaqə səbəbindən görüntü yamsılamaları səs yamsılamalarından daha azdır. Təbiətdəki səslərin akustik-maddi cəhəti onları danışıq səsləri ilə müəyyən səviyyədə yamsılamaq imkanı verir. Görüntünün isə bu xüsusiyyəti olmadığından belə yamsılamalara səs təqlidi sözlərə nisbətən az rast gəlinir. Dağlar, çəmənlər geyinir al, yaşıl, Yerlər, göylər parıldar işıl-işıl. (1, 84) Taşlar pırıl pırıldı ayna gibiydi Taşlarda yüzümün yarısını gördüm.(7,179) Sizin gözleriniz ışın ışın çocuklar. (12, 146). Güllərin üstündəki Şeh də puçur-puçurdu, Sevincindən quş təki Dünya sanki uçurdu (15, 230) Alışdı göydə par-par, O yupyumru qızıl şar.(4, 184) Sular akar şırıl şırıl Güneş doğar pırıl pırıl Bir kedim var yumuk yumuk (12, 93) Qurbağalar ağladı Gildir-gildir, bildirçin (4, 185) Nümunələrdəki gildir-gildir, pırıl pırıl, ışın ışın, puçur-puçur, par-par, şırıl şırıl, işıl-işıl və s. sözlər görüntünün yamsılanması hesab olunur. Göründüyü kimi, bu sözlər əşya və hərəkətin xarici görünüşü haqqında obrazlı təsəvvür yaradan sözlərdir. Məsələn, “Alışdı göydə par-par, O yupyumru qızıl şar” beytini oxuyarkən, sanki, adamın gözü qamaşır. Bundan təbii və canlı nə ola bilər?! Bəzi təqlidi sözlərin səs tərkibi tam sabitləşməmiş, bu sözlər bir sıra variantlarda təzahür edir. Eyni yamsılama müxtəlif hadisələri bildirdiyi kimi, bəzən eyni hadisə də müxtəlif fonetik variantlı yamsılamalarla ifadə oluna bilər. Buna

Endi baran şır-şırıltı ilə Tökdü nisyan gur-gurultu ilə (6, 410) Dörd tərəfə neçə gün əsdirdi səxti-sazaq, Başladı yel dızhadız, etdi qulaq kar, qış. (6, 616) Sizindir şırıl-şırıl Axan büllur bulaqlar! (4, 153)

Digər fiziki səsləri təqlid edən sözlər. Müxtəlif fiziki səslərin təqlid olunması ilə yaranan yansımalar da şeir dilinə canlılıq qatır: Çıtır-çıtır yansın ocaq, Qoy şənlənsin oğul, uşaq. (9, 128) Saat çıqhaçıq Gündüz işləyir, Gecə işləyir.(15, 232) Hər saat sənə dеyir ucadan: – Dan,dan,dan!.. Bax, bir saat da Kеçdi həyatdan!..(4, 148) 740

Materiallar

ya həmin səslərin müxtəlifliyi, ya da onların qavrayan adamların müxtəlif cür qavraması səbəb ola bilər.Aşağıdakı nümunələrdə xoruz səsinin müxtəlif sözlərlə yamsılanmasını görürük. Ququriqu, ququriqu, Qalxın artıq, yetər uyğu. (6, 85) Horozumuz Alibik, Şöyle bakar dik dik Nasıl kümeste sürü, Sonra öter Ürü üüü! (12, 88) Çağırdı: quq-qulu-qu!.. Gəlmədi Tovuzquşu. (4, 249) Hər hansı bir dilin fonetik sistemi də eyni bir hadisənin yamsılanmasında müxtəliflik yarada bilər. Buna görədir ki, qurbağanın çıxardığı səs Azərbaycan dili üçün “qur-qur”, rus dili üçün “kva-kva” kimi səciyyələnir. Hətta bu fərq qohum dillər arasında da müşahidə edilməkdədir. Məsələn, Türkiyə türkcəsində eyni səs hadisəsi “vırrakvırrak” kimi ifadə olunur. Demək, yamsılamalar linqvistik ənənəyə bağlı olaraq yaranır. Başqa bir tərəfdən yanaşsaq, heyvan və quş səsləri, o cümlədən təbii hadisələrin səsləri insanın danışıq səslərindən daha mürəkkəb təbiətə malikdir və bu müxtəlif və qarışıq səslərin eynisini dil vasitəsi ilə ifadə etmək mümkün deyil. Eyni akustik hadisənin müxtəlif cür imitasiyasının da səbəblərindən biri budur. Yamsılamalar da leksikanın ümumi qanunlarına müvafiq olaraq tarixən dəyişir, arxaikləşir, habelə bir sıra yeni vahidlər meydana gəlir. Bu baxımdan yamsılamalar digər köməkçi nitq hissələrindən fərqlənir. Belə ki, yamsılamalardan əhəmiyyətli sayda isimlər və fellər əmələ gəlmişdir və bu proses davam etməkdədir. Bəzən yamsılamalar intensivlik ifadə edərək, eyni kökdən düzəldilmiş fellə birlikdə işlənir: Dolar, qıj-qıj qıjıldar Dünyanı sirab edər (5,524) Burada səs təqlidi söz eyni köklü feldən əvvəl gələrək ifadə olunan məfhumun daha canlı təsvir olunmasına şərait yaradır. Bəzən fel səs təqlidi sözdən öncə gələrək eyni hadisənin yaranmasına xidmət edir: Mеşələrdə ağacdələn taqqıldadır: taq-taq!.. (1, 427). Uşaqlar üçün yazılmış şeirlərin dilinə nəzər saldıqda bu hadisənin başqa tiplərinə də rasr gəlirik: Gurla, ildırım, Gurum ha gurum.(18)-burada fellə yamsılama arsına başqa nitq hissəsi daxil olmuşdur. Oxşar fonetik vasitələrdən assonans və alliterasiya yaratmaq üçün də bədii əsərlərdə tez-tez istifadə olunur: Qarğalar qırhaqır edir qır-qır, Qırğılar qıyhaqıy edir pır-pır. (6,416)

– nümunəsində “q”, “ğ” və “ı”səslərinin müvafiq düzülüşü şeiri daha da oxunaqlı edir. Bu, balaca oxucalara axıcı və bir az da məzəli görünə bilər ki, bunlar da uşaq şeirlərinin əsas üslubi xüsusiyyətlərindəndir.. Yamsılamalar bədii ədəbiyyatın dili üçün xarakterik vasitələrdəndir. Yazıçılar yamsılamalardan təsvir olunan səhnənin psixoakustik fonunun gücləndirilməsi, qəhrəmanın vəziyyətini, duyğularını təsvir etmək , canlı bədii lövhələr yaratmaq üçün istifadə edirlər. Artıq sirr deyil ki, yamsılamalar yeni dil açan uşaqların ifadə etdikləri ilk söz qruplarından biridir. Buna görə də kiçik yaşlı oxucular üçün yazılan əsərlərin, əsasən də şeirlərin dilində belə sözlərdən istifadə məqsədəuyğundur. Uşaq ədəbiyyatı və folkloru həm də “uşaq dili”nin əlamətlərini özündə əks etdirməlidir. Bundan başqa, şeirdəki vəzn uşaqların axtardıqları ahəng duyğusunu təmin etməlidir. Dəyişik söz oyunları, daxili və xarici qafiyə, səs təkrarları onların ritm duyğularını təmin edən vasitələrdəndir.Yamsılamalar da, əsasən, belə ritmik səs təkrarlarından, eyni fonetik bütövlərin təkrarlarından ibarətdir. Uşaqların ilk kitablarında yer alan belə sözlər onların dil qabiliyyətlərini inkişafı etdirəcək, şəxsiyyətlərinin formalaşmasına kömək edəcək və oxumağa təşviq edəcəkdir.
ƏDƏBİYYAT: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. Abdulla Şaiq. Seçilmiş əsərləri üç cilddə. III cild. Bakı, "Avrasiya press", 2005 Adil Babayev. Dilçiliyə giriş. Bakı, “Maarif”, 1992. Azərbaycan klassik ədəbiyyatından seçmələr. II cild. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2005 Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı antologiyası üç cilddə. II cild. Bakı, "Öndər nəşriyyat", 2005, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı müntəxabatı I (XIX-XX əsrlər)Bakı, “Nasir” nəşriyyatı, 2001, 536 s. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı müntəxabatı II (XIX-XX əsrlər)Bakı, “Nasir” nəşriyyatı, 2002, 636 s. Çocuklar için şiirler Yeni Binyıl Divanü Lugat-it-türk tercümesi. Çeviren Besim Atalay. 3.baskı . Türk Tarih Kurumu Basımevi – Ankara, 1992 İ.Tapdıq, O.Hüseynli. Sinifdən xaric oxu 1-4.Turan, Bakı, 2003. İbrahim Kıbrıs Çocuk edebiyatı Ankara, 2006 M.Hüseynzadə. Müasir Azərbaycan dili. Bakı, 1983. Masal Çocuk (Çocuk şiirleri antolojisi) Hazırlayan Mustafa Ruhi Şirin Kandil yayınları Ankara-1984 Mikayıl Müşfiq.Seçilmiş əsərləri Bakı, "Şərq-Qərb", 2004 Müasir Azərbaycan dili. II cild. Bakı, 1980. Rafiq Yusifoğlu Uşaq ədəbiyyatı.Bakı, Şirvannəşr,2006. 268s. Z.Xəlil, F.Əsgərli. Uşaq ədəbiyyatı. ADPU, Bakı, 2007. 99 soruda Çocuk edebiyatı. Hazırlayan: M.Şirin. Çocuk Vakfı Yayınları, İstanbul, 2000 http://childbook.aznet.org/childbook/

741

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

742

 

TÜRK XALQLARI éDéBÌYYATI (II):
BEYNéLXALQ UÅAQ éDéBÌYYATI KONQRESÌ
- II K Ì T A B -

UŞAQ VƏ KLASSİK ƏDƏBİYYAT
  

  

 

NÂBÎ’NİN HAYRİYYE’SİNDE OĞLU EBU’L-HAYR MEHMET ÇELEBİ’YE ÖĞÜTLERİ
Dr. Hikmet ATİK
Harran Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Türk İslam Edebiyatı Anabilim Dalı, Şanlıurfa, TÜRKİYE; nevahik@hotmail.com ABSTRACT Nabi, who is considered to be the pioneer of sophistic poetry in Diwan Literature, was born in 1642 in Urfa, Turkey. He produced many works, primarily his Diwan. One of his works is called Khayriyya, which was dedicated to his 7 year old son and contains mathnawi style didactic poetry. This book is also important as far as the education of children is concerned. The advices given to his son by Nabi in Khayriyya can be classified under the headings of faith, worship, ethics and knowledge. He gives vital advices to his son on be half all children. His main concern in the book is to build up a role model. He emphasizes that this role model must believe in God, be a meticulous and keen worshipper, honest and decent in his social dealings, a charitable, humble person, a good neighbour and someone who is not after high titles or positions. Additionally, this role model should not perform improper jokes or humours, not deal with hearsay or gossip but be a good orator. As to knowledge, he ought to study religous sciences and medicine, stay away from philosophy, not to spend his time idlely and not to deal with fortunetelling or horoscopy.

Giriş Asıl adı Yusuf olan ve klasik Osmanlı edebiyatının hikemi tarzda şiirler yazan önemli şairlerinden Nâbî, 1642 yılında Urfa’da doğmuştur.1 İlimle tanınmış kültürlü bir aileden gelen Nâbî’nin öğrenimini Urfa’da yaptığı bilinmekteyse de hangi medresede okuduğu ve kimlerden ders gördüğü tespit edilebilmiş değildir. Aynı şekilde şairin ilk gençlik yıllarını nasıl geçirdiği hakkında da bir bilgi mevcut değildir. Bu konuda sadece bazı rivayetler vardır. Bu rivayetlere göre Nâbî Yakup Halife adında bir Kâdirî Şeyhine bağlanmıştır.2 Nâbî, Urfa’nın ilim, sanat ve edebiyatta istediği başarıyı elde edemeyeceği bir yer olmasından dolayı kendini daha da geliştirmek amacıyla İstanbul’a gider. 3 Burada da bir vesileyle Musahip Mustafa Paşa’yla tanışarak onun katibi olur. Şair böylece İstanbul’da kendine bir himayeci bulmuş olur. Başta Divan’ı olmak üzere bir çok eseri bulunmaktadır. 4 Bu eserlerinden 7 yaşındaki oğlu Ebu’l-Hayr Mehmet Çelebi’ye yazmış olduğu ve
1

Hayriye adını verdiği, mesnevi tarzındaki nasihatnamesi çocuk eğitimi açısından önemli bir yere sahiptir. Nâbî eserinin başında, “Sen alim bir babanın oğlusun. Sende kötü huylardan eser yoktur. Bende olan bütün özellikler, güzellikler sende de vardır. Sende utanma ve görgü yaratılıştan vardır. Babanın nefesi evlat üzerinde etkilidir. Sana, kulağına küpe olsun diye gönül madeninden çıkardığım incileri nazım ipliğine dizdim.” (93-98) diyerek eserin kaleme alınış gayesini anlatmaktadır. Nasihat-nâme tarzında yazılmasından da anlaşılacağı üzere eser, oğul Ebu’l-Hayr Mehmet Çelebi vesilesiyle bütün çocukların kulağına küpe olacak tavsiye ve ikazlardan oluşmaktadır. Aruzun Fe ilâ tün / Fe i lâ tün / Fe i, kalıbıyla yazılan ve 1660 beyit olan eser toplam 35 bölümden müteşekkildir.5
5

2 3 4

Nâbî’nin hayatı hakkında daha geniş bilgi için bkz, Abdulkadir Karahan, Nâbî, Kültür ve Turizm Bak. Yay., Ankara 1987; Meserret Diriöz, Nâbî Divânı, Fev Yay., İstanbul 1994; Ali Fuat Bilkan, Nâbî Dîvânı, MEB Yay., Ankara 1997; Mine Mengi, Dîvân Şiirinde Hikemî Tarzın Büyük Temsilcisi Nâbî, Ankara 1987; Mahmut Kaplan, Hayriye-i Nâbî (İnceleme-Metin) AKM Yay., Ankara 1995, s. 26-30 Bedri Alpay, Şanlıurfa Şairleri, Şanlıurfa 1986, II/146. Abdulkadir Karahan, age, s. 6. Nâbî’nin eserleri hakkında bkz., Abdulkadir Karahan, age; Meserret Diriöz, age; Ali Fuat Bilkan, age; Mine Mengi, age; Mahmut Kaplan, age.

Bu bölümler; ilk üç bölüm giriş, yazar hakkında ve eserin yazılış gayesiyle ilgilidir. Diğerleri, Matlab-ı Mâ-hasal-i Fasl-ı Salât, Der Beyân-ı Şeref-i Farz-ı Sıyâm, Maksad-ı Hacc u Tavâf-ı Arafât Matlab-ı Fazl-ı Zekât u Sadakât, Matlab-ı Dâniş-i Enva-ı Ulûm, Matlab-ı Ma’rifet-i Rabbânî, Der Beyân-ı İstanbul, Matlab-ı Lâzıme-i Hüsn ü Cemâl, Matlab-ı Kaide-i İstiğna, Der Beyan-ı Zarar-ı Hezl ü Mizah, Der Beyan-ı Şeref-i Lütf ü Kerem, Der Beyan-ı Şeref-i Hulk-i Hasen, Nehy-i Etvâr-ı Nifak u Tezvir, Nehy-i Âlûdegi-i Reml ü Nücûm, Nehy-i Âlâyiş-i Câm-ı İşret, Nehy-i Âlâyiş-i Zîb-i Sûret, Nehy-i A’yânî vü Zulm-i Fukarâ, Nehy-i Âlûdegi-i Kizb ü Hilâf, Der Beyân-ı Ferah-ı Fasl-ı Bahâr, Matlab-ı Hüsn-i Kelâm-ı Mevzûn, Der Beyân-ı Şerf-i Sabr u Şekîb, Matlab-ı Mezra’-ı Kişt ü Hirmen, Matlab-ı Dağdağa-i Paşayî,, Matlab-ı Nehy-i Kazâ vü Kısmet,Nehy-i Bâziçe-i Nerd ü Satranc, Matlab-ı Hâcegi-i Dîvânî,, Nehy-i Âmiziş-i

744   

Materiallar

Hayriyye’de Nâbî’nin oğlu Ebu’l-Hayr Mehmet Çelebi’ye yapmış olduğu öğütleri; iman, ibadet, ahlak ve ilim başlıkları altında ele almak mümkün olacaktır. 1- İmânla İlgili Öğütler 1.1. Kelime-i Şehâdet Kelime-i şehadet İslam dininin ilk şartıdır. Ey oğul sen hemen kelime-i şehadet getir ki Allah’ı tasdik edip O’nun Rab’liğine şahit olanlardan ol. Böylece şahitlik ettiğin şey var mıydı yok muydu diye bir şüphe kalmasın. Yani sen Allah’ın varlığı ve Hz. Muhammet’in peygamberliğine şahitlik et. Çünkü bu şehadetle dine girilir ve bu şehadet bir şifa terkibi gibidir. Bununla iman konusunda ölü gibi olan cahiller dirilirler. İt şehâdet olasın ehl-i şühûd Tâ ki meşhûdun ola bûd u nâ-bûd Eyle pür şehd-i şehâdet dehenün Olsun ikrâr-ı me’âlî sühanun (123-124) 6 Bu şehâdetdür o terkîb-i şifâ Ki ider mürde-i cehl-i ihyâ (132) 1.2. İslam’ın Şartları Nâbî, kişinin dini görevlerini hakkıyla yapmasının her şeyden önce geldiğini ve İslam’ın şartlarıyla çizilmiş olan yaşam biçiminin bir kaleye benzediği ve bu kale için de olanların rahat, dışındakilerin ise afetlere maruz kalacağını ifade eder. ‘Âlemin meşgalesinden akdem Budur insana ehemm ü elzem İdüp encâm-ı umûrın tedbîr Eyleye hâne-i dînin ta’mîr İtdi endâze-i hikmetle kıyâm Penc erkân-ı binâ-yı İslâm Bu binâ içre olan rahatdur Taşrası pâ-zede-i âfetdür (108-110) 2- İbadetle İlgili Öğütler 2.1. Namaz Nâbî, ibadetler konusunda da oğluna önemli nasihatler de bulunmaktadır. Vakti gelince hemen namaz için abdest almasını ve ağız ve ellerin masivadan arınması gerektiğini söylüyor. Abdestin adeta nurdan bir gömlek gibi olduğunu böylece kişinin Rabb’in huzuruna çıkmaya daha layık bir hale geldiğini ifade ediyor. Ayrıca namazın, müminlerin bir miracı, dinin direği ve ondaki secdenin bir yeryüzü saltanatı olduğunu söyler.
Kayd-ı İksîr, Der Beyân-ı Zarar-ı Nakl-i Kelâm, Mebhas-ı Lâzıme-i Hikmet ü Tıb, Matlab-ı Lâzıme-i Hayr Du’â. Bu çalışmamızda Hayriyye’nin Prof. Dr. Mahmut Kaplan tarafından yayınlanan nüshasını esas aldık. Burada verdiğimiz numaralar bu eserin beyit numaralarıdır.

Vakti geldikde hemân eyle vudû Mâ-sivâdan dehen ü destini yu Geydür endâmına pîrahen-i nûr Olasın lâyık-ı dîvân-ı huzûr Mü’minin oldu çü mi’râcı namaz Dîdeni eyle bu mi’râc ile bâz Sen kıyâs itme namazı teklîf Cânib-i Hak’dan odur bir teşrîf (134-137) 2.2. Oruç Nâbî, aynı şekilde oğluna oruç konusunda da nasihatler de bulunuyor. Eğer bir hastalığı yoksa kişinin ramazan orucunu mutlaka tutması gerektiğini çünkü, orucun mükafatını bizzat Allah’ın vereceğini, bir rahmet sofrası ve oruçluya nurdan bir elbise gibi olduğunu ve de oruca asla riya karışamayacağını belirtir. Bî-maraz tâ ola cismünde tüvân Eyleme fevt-i sıyâm-ı ramazân Savmdur kullarına lutf u Hüdâ Savma bi’z-zat ider Allah cezâ Savm bir mâide-i rahmetdir Nurdan sâime bir hil’atdir Savmdur kâbil-i ketm-i ihfâ Dahle fursat bulamaz savma riyâ (160-163) Oruçlunun nefesinin kokusu Allah katında misk kokusundan daha makbuldür. Nefes-i sâ’im içün didi Resûl Müşkden pîş-i Hüdâ’da makbûl (165)7 2.3. Hacc Yine şair, hac konusunda da oğluna nasihatler vermeye devam etmektedir. Onun mutlaka hacca gitmesini ister. Çünkü hacca gidenlerin bütün günahları affolacaktır. (H 206) Kabe’ye hacc ziyareti etmenin dışındaki seyahatlerin boş olduğunu ve onun kadri ve kıymeti çok büyük bir ev olduğunu zikreder. Çünkü Kâbe alemin merkezidir ve Allah’ın evidir. Kâbe’den gayri yere itme sefer Sefer-i bî-hûdedir nâr-ı sakar Kâbe beytü’ş-şeref-i a’zamdır Nokta-i daire-i ‘âlemdir (175-176) Kâbe meleklerin ve insanların secde ettikleri yerdir. Kâbe’dir secde-geh-i ins ü melek Kâbe’dir ham-zede-i tâk-ı felek (181) 2.4. Zekat ve Sadaka Nâbî’nin oğluna tavsiye ederek üzerinde durduğu diğer bir ibadet de zekat ve sadaka vermenin
7

6

Buharî, Savm 9; Müslim, Sıyam 163.

745

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

faziletidir. “Zekat ve sadakaya daha fazla yer ayırmasının sebebi bu ibadetin toplumsal boyutudur. Toplumda zenginlerle fakirler arasında dengeyi sağlayan zekattır. Fakirlikle zenginliğin yaratıcısı olan Allah, bu ibadet vasıtasıyla insanlar arasında bir yardımlaşma ve dayanışma dengesi kurmuştur.”8 Eyleyen fakr u gınâyı temkîn Anı itmiş fukarâya ta’yîn (221) Çünkü zekat vermek bir malın temizlenmesi demek9 o yüzden Nâbî oğlundan zekatını mutlaka vermesi gerektiğini, verilmemiş bir zekatın üzerinde borç olacağını eğer verirse de bunun hayır ve berekete vesile olacağını vurgular. Zimmetinde koma bir habbe zekât Ver k’ola mâye-i hayr ü berekât (212) Yine Allah mü’minlere sadaka vermeleri için sâ’ili (dilenciyi) bir hediye olarak vermiştir. Nâbî oğluna fakirlere yardım etmesini istemekte ve fakir fukarayı yedirip içirmenin bir cami yapmak hatta hacca gidip Kâbe’yi tavaf etmekten daha önemli olduğunu vurgulamaktadır. Mü’mine oldı hediyye sâ’il Sanadur nef-i tasadduk anı bil (233) Bezl kıl malını muhtâclara Ni’met-i Hakk’ı yedür açlara (236) İtmeden yig nice câmi’ ta’mîr Ki elünden ola gürsine sîr İtmeden Kâ’be’ye her rûz şitâb Hayrdur virsen eger teşneye âb (239-240) Nâbî ayrıca oğlundan misafirlere de bol bol ikramda bulunmasını ama bu hususta asla gösteriş ve israfa kaçınmamasını istemektedir.(256; 267268) 3- Ahlakla İlgili Öğütler Nâbî oğluna ahlakî olarak da mükemmel olması için önemli nasihatler de bulunmaktadır. Bu hususta yapması ve yapmaarak uzak durması gereken şeyleri de başlıklar halinde sıralamaktadır. “Hayriyye’de oğluna çeşitli öğütler verirken Nâbî’nin adım adım bir örnek insan portresi çizdiği görülmektedir. Bu portrenin temel çizgileri İslam dininin ilkelerinden alınmakla birlikte, yaşadığı çağdan izler taşıdığı da gözden kaçmamaktadır. Bu insan tipinin özellikleri nelerdir; bunun sosyal ve psikolojik nitelikleri nasıl yapılanma içindedir, gibi soruların cevabı Hayriyye’de zaman zaman açık seçik, bazen de ince imâlarla, zarif nüktelerle ifade edilmiştir.
8 9

Bu tipin temel niteliği, inanmış bir müslüman olmasıdır. İslamın temel emirlerini yerine getiren, şekilcilikten uzak, ibadetlerin ruhunu kavrayanbu tipin en önemli özelliklerinden biri de ilme büyük bir ilgi duymasıdır. Bilhassa naklî ilimleri, irfânı özleyen, arayan bu tip, aklî ilimlerden de uzak kalamaz. Nâbî sorulduğu zaman “bilmiyorum” demenin hoş bir şey olmadığını bu tipe hatırlatır. Bu yüzden şairin, bu tipten sorulduğu zaman “bilmiyorum” demeyecek kadar her ilimden bir şeyler öğrenmesini istediğini görüyoruz.”10 3.1. Sosyal İlişkiler Nâbî, Ebu’l-Hayr Çelebi’den ahlaken iyi ve dürüst olmanın yanında sosyal ilişkilerinde de mükemmel olmasını ister. Ondan alçak gönüllü olmasını ve uyumlu bir insan olmasını ister. Meskenet hasletin eyle i’dâd Ol mülâyim-tâb u dervîş nihâd Ol ganî-tâb’u tevâzû-pîşe Sal gülistân-ı felaha rîşe (559-560) Güler yüzlü olmak merhametli olmanın ifadesi iken asık suratlı olmak ise bir nefret ifadesidir. Nâbî oğlundan böyle olmayarak etrafındakilere merhametli biri olmasını istemektedir. Virür ‘âyine-i kalbe işrâk Vüs’at-i meşreb u tîb ahlak Hande-rûluk eser-i rahmetdür Türş-rûluk sebeb-i nefretdür (563-564) Güzel ahlaklı olmanın yanında başkalarının yapmış olduğu övgüler karşısında da dikkatli olmalı ve bunlara kendini kaptırıp şımarmamalıdır. Kimsenin mehdine mağrûr olma Kesr-i nefs eylemeden dûr olma (608) Kimsenin evine ya da ziyafet sofrasına -saygı duyulan biri olsa bile- davetsiz olarak gitme, icabet ederek gittiğn kimseler de salih insanlar olsun ve davetlere de mutlaka icabet etmelisin. Varma gayrın evine bî-da’vet Ola ammâ o da ehl-i hürmet Vardığın meclis ola ehl-i reşâd Olmaya encümen-i fısk u fesâd Da’vete gerçi icâbet lâzım Olmaya fıskı velî mültezim (612-614) 3.2. Ahlaklı ve Dürüst Olmak Nâbî oğlundan dürüst olmasını ve hiçbir zaman işlerinde hileye başvurmamasını ister. Çünkü bunlar murdar şeylerdir, bununla uğraşan insanların elinde sadece boş ve karışık şeyler kalır.
10

Mahmut Kaplan, age, s. 68. Kur’an-ı Kerim, Tevbe 109.

Mahmut Kaplan, age, s. 70-71.

746

Materiallar

Hîleye virme derûnunda sebîl Ebleh ol sâde dil ol olma bahîl Mekr ü hîle katı murdar işdür Ehlinün mâ-hasalı teşvîşdir (641-642) 3.3. Konuşma Nâbî oğlundan konuşmasının da çok iyi olmasını ister. Konuşurken tekrarlardan kaçınmalı, karşısındakini bıktırmadan tane tane ve kısa konuşmalı. Gerekmedikçe konuşmamalı konuşunca da bir mücevher kadar değerli olacak kelamlar etmeli. İnsanlara asla öfke ile hitap etmemeli ve kusurlarını yüzlerine vurmamalı. Suhanı gayret-i dürr ü güher it Mümkün oldugı kadar muhtasar it (617) Söyledükde sözi itme tekrâr Ya meger zikr ola ya istiğfâr (623) Kimseye virme huşûnetle cevâb Lutf ile izzet ile eyle hitâb Kimsenün aybını urma yüzüne Gûşunı bâb-ı kabûl it sözine (626-627) 3.4. Komşu ve Komşuluk Şairimiz oğlumdan komşu hakkında da hassas olmasını ve hiç kimseyi incitmemesini ister. Allah’ın kendine verdiği nimetlerden başkalarını da faydalandırmasını tavsiye ederek “Komşusu açken tok yatan bizden değildir.11“ hadisine telmihte bulunur. İmtizâc eyle gözet hakk-ı civârı Çekmesün kimse yüzünden azar Yalınuz lokmaya bâz itme dehen Hissedâr it yidügün ni’metden (538-539) Ayrıca Nâbî oğlundan hiç kimseye kızmamasını, kin tutmamasını ve herkesle güzel geçinmesini oğlundan ister. Gadab u hiddet ü kin gösterme Kimseye çîn-i cebîn gösterme Hüsn-i hâl ile geçin herkes ile Hoş-dil ol herkes ü her nâ-kes ile (542-543) 3.5. Gıybet ve Dedikodu Dinimizce de yasaklanan gıybet ve dedi kodu da yine Nâbî tarafından Ebu’l-Hayr’a nasihatler içerisinde yerini almaktadır. Çünkü dedikodu ve insanlar arasında söz getirip götürme insanları bir birine düşüren ve toplumun temel değerlerini sarsan bir hadisedir. Bu yüzden bundan mutlaka kaçınılmalıdır.
11

İtme zinhâr sakın nakl-i kelâm Olma pâzeng-i kelâm-ı nemâm (1498) Olma râfi’ ‘âlem-i vesvâsı Birbirine düşürme nâsı (1500) 3.6. Şaka ve Mizah Nâbî, şaka ve mizah konusunda da oğlunun dikkatini çekerek nasıl şakalar yapılması gerektiğini ve bunun ölçüsünün ne olduğunu açıklar. Sözler başkalarını incitmemeli, dostlar kırıcı olabilecek latifelerle feda edilmemeli, bir oka benzeyen söz sevdiğimiz kişileri üzebilir, dolayısıyla buna dikkat edilmeli. Eyleme hezl ü müzâhı pîşe Düşürür dostların teşvîşe Dostu itme latifeyle fidâ Hakk-ı nân ü nemek itme hebâ (518-519) Hiç latîfe dime ol söz okuna Ki ucı hatır-ı yâre dokına (522) 3.7. Makam ve Mevki Şair oğluna makam ve mevki sahibi olma konusunda da tavsiyelerde bulunur. Ondan hiçbir makama hırslı bir şekilde talip olmamasını, eğer insanlar tarafından çok yüksek kabul edilen bir makam ve mevkiye gelirse de asla gurura kapılamayarak Allah’ın bir kulu olduğunu asla unutmamasını ister. Başkalarına bir makam için eğilmektense hiç memuriyeti düşünmemeyi tavsiye eder. Tutalum arşa irişmiş câhun Yine ednâ kulusun Allâh’ın (578) Ne kadar câhun olursa ‘âlî Dâmenün bûseden olsun hâlî Sana lazım yire yüzler sürmek Kula düşmez el etek öpmek (580-581) Nâbî ahlakî konular içinde oğlundan ayrıca, içki meclisi, satranç ve tavla gibi oyunlardan uzak durmasını, ancak ilimle uğraşmaktan yorulduğu zamanlarda bu oyunları oynamasını (1287-1347), içki ve işret meclislerinden uzak durmasını ister (663-692). Nâbî eserinde sadece oğlunu değil onun şahsında bütün gençleri ve çocukları muhatap alarak onların dürüst, ahlaklı, saygılı olmalarını ve hayır işleri gibi toplum tarafından kabul gören bütün ahlakî değerlerle mücehhez olmalarını istemektedir. Bu ifade ve tavsiyelerle onun ahlaken model olarak kabul edilebilecek bir insan tipi ortaya koymaya çalıştığı görülmektedir.12

Müslim, Sahih-i Müslim, Beyrut 1413/ 1992, Îmân 74, 1/68; Buhârî, Edebü’l-Müfred, Thk. Muhammed Fuad Abdulbâkî, Beyrut 1989, s. 52; Musannef-i İbn Ebi Şeybe, Musannef, İmân ve'r-Rü'yâ, 6.

12

Mahmut Kaplan, age., s. 70-71.

747

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

4- İlim ve Bilgi İle İlgili Öğütler Nâbî Hayriyye’de, Sa’y kıl ilm-i şerîfe şeb ü rûz Kalma hayvan-sıfat ol ilm-i amûz (285) Beytiyle ilim öğrenmenin önemini vurgulamaktadır. Zaten kendisi de gerek aldığı dinî ilimler gerekse de tasavvufî ilimlerle bunu ortaya koymuştur. Dolayısıyla “İlim öğrenmek bütün Müslümanlara farzdır” 13 ve “Beşikten mezara kadar ilim ediniz” 14 hadisleri ışığında oğlunu ilim öğrenmeye teşvik ederek . Taleb-i ilme çalış ol a’lem Farzdur didi Resûl-i Ekrem Dahi emr eyledi ol sâhib-i ‘ilm Mehdden lahde dek ol tâlib-i ‘ilm (290-291) Nâbî, oğluna, bütün ilimleri -özellikle dini ilimleri- öğrenmesini (301), ama kullanmamasını, cahil kalmamasını(305) ancak felsefeden uzak durmasını (311) tavsiye etmiştir. 4.1. Remil ve İlm-i Nücûm İslam’a göre gaybı ancak Allah bilebileceğinden dolayı fal ve yıldızlara bakarak gelecek hakkında hüküm ve haber vermeye çalışmak boş işler olacağından bu hususta kullanılan “İlm-i reml ve nücûm” u öğrenmek ve istemek de Nâbî tarafından oğluna yasaklamıştır (663-692). Olma kur’a-fiken-i reml ü nücûm Ki ider ehlini bi’l-hassâ şûm (653) Çünki takdîr iledür cümle ‘umûr Âtıye fikrin unut eyle huzûr (655) Remlün ahkâmını girçek sanma Gaybı Allâh bilür aldanma (657) 4.2. Kimya İlmi Nâbî’nin oğlundan uzak durmasını istediği ilim günümüdeki modern kimya değil ilm-i simyâdır. “Simya (alşimi), hem doğanın ilkel yollarla araştırılmasına hem de erken dönem bir ruhani felsefe disiplinine işaret eden bir terimdir.”15 Bu ilimle bakırdan altın elde edildiğine inanılıyordu. Nâbî oğluna, eşyanın tabiatının değişmesi mümkün olmayacağını ifade ederek böyle bir ilmin Zümrüdü ‘Anka gibi hayali bir şey olduğunu vurgulayarak, bu ilimden uzak durmasını ister.

Kimyâ-sâzlığa itme şegaf Eyleme malını bî-hûde telef (1402) Kimyâ kârını san’at sanma Mübtelânın sözüne aldanma İsmi var cismi velî nâ-peydâ Kimyâ ile cihanda ‘Ankâ (1405-1406) 4.3. Tıb İlmi Şairin oğlundan mutlaka öğrenmesi gereken ilimler arasında tıp ilmini de zikreder. Hatta tıp ilminin din ilimlerinden de mühim bir ilim olduğunu vurgular ve ondan bu iki ilmi öğrenmesini ister. Mü’mine farzdır eyâ ruh-ı rvân İlm-i ebdân ile ilm-i edyân (1548) Hayriyye’deki şu beyitler Nâbî’nin tıp ilmine verdiği önemi çok iyi anlatmaktadır. Tıbdır akvâ-yı mühimmât-ı fünûn Anı münkir değil illâ mecnûn (1549) Kangı mahrûse ki yok anda hakîm Yok cevaz olmağa ol yirde mukîm Kangı mamûrede kim olmaya tıb Telef-i nefsi olur müstevcib (1550-1551) Nâbî, hekimlerinde mesleklerinde çok iyi olmaları gerektiğini ve ancak bu şekilde iyi bir hekim olunabileceğini vurgular. Tecrübeli ve hazık olmaya bir hekimin elinde bedenin adeta bir deneme tahtası olacağını dolayısıyla da oğlunun bunlarda da kaçınmasını ister. Dinür ammâ o tabîbe hâzık Ki ola ismi hakîme lâyık (1553) İktiza etmeyicek yorma tenün Tahta-i tecribe itme bedenün (1588) Ayrıca oğlundan sağlıkla ilgili hadisleri bilmesini ve bunlara göre davranmasını istemektedir. Tıbb-ı Nebevî hem hastalıklara karşı bir tedbir hem de bir tedavi yöntemidir. Rence kâfî sana tıbb-ı nebevî Tıbb-ı şâfî hikem-i Mustafavî (1591) Nâbî, ayrıca bir tabibin İslâmî ilimleri de mutlaka bilmesi gerektiğini çünkü bunların da mutlaka kullanılması gereken bir zamanın olabileceğini söyler. 5. Sonuç Nâbî, Hayriyye’sinde oğlu Ebu’l-Hayr Mehmet Çelebi’nin şahsında bütün çocuklara önemli nasihatler de bulunmaktadır. O adeta eserinde örnek kişi oluşturma gayesi gütmektedir. Bu kişi, mutlaka çok imanlı olacak, ibadetlerinde titiz ve gayretli olacak, sosyal münasebetlerinde dürüst, ahlaklı; hayırsever, mütevazı, komşularıyla iyi geçinen, makam mevki düşkünü olmayan biri olacak.

13 14

15

Aclûnî, Keşfü'l-Hafâ, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1977, II/43. Ana Hadis kaynaklarda böyle bir rivayete rastlamak mümkün değildir.Belki ikinci el diyebileceğimiz sonradan yazılan hadis kaynaklarında bulunabilir. Ancak bu ifade her ne kadar hadis olmasa bile Îslami anlayışta bir değeri vardır http://tr.wikipedia.org/wiki/Simya.

748

Materiallar

Ayrıca, ölçüsüz şaka ve mizahlar yapmayan, insanların dedikodusunu yapmayan, laf götürüp getirmeyen biri olmalıdır. Bu kişi güzel ve ölçülü konuşmanın yanında, ilimlerden İslami ilimleri ve tıp ilmini bilen biri olmalıdır. Felsefeden uzak durmalı, vaktini boşa geçirmemeli ve fal ve yıldızlara bakarak gelecekten haber vermeye çalışmamalıdır. Bu tebliğimizde Divan şairimiz Nâbî’nin Hayriyye’sinde geçen muhtelif konulardan hareketle, oğlunun şahsında diğer çocuklara vermiş olduğu değerli ve eğitici nasihatlerini ele alıp değerlendirmeye çalıştık.

749

 

SEYYİD AZİM ŞİRVANÎ: BİR ŞAİR VE BİR EĞİTİMCİ
Yrd. Doç. Dr. Ömer BAYRAM
Nevşehir Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Nevşehir / TÜRKİYE obayram@hotmail.com ABSTRACT Seyyid Azim Shirvani is a poet who lived in Azerbaijan, Shmahi. He wrote some poem about Turkish classical literature, children literature and satiric literature. Seyyid Azim Shirvani, who lived in Azarbaijan-Shamahi between 1835-1888, is a poet and writer. Seyyid Azim Shirvani, in his childhood and youth’s years, took a good education; he learnt Arabic, Farsi, Daghistani and Lezgish (it was spoken in Caucasian). Editor, in his youth years tripped various Islamic Governments and he was reflected his works in these condition. Also, Seyyid Azim had written a good educationalist and he had opened primary school in Shamahi. He had taught a new style studies and he had written study books. In this book talk about that he was famous with classic style poems. Seyyid Azim, wrote a History book, it name is Tarih-i Shirvanname. But this book is lost. Seyyid Azim Shirvani’s the most important work is Poet’s Tezkirah.

19. Asır Azerbaycan edebiyatının üretken şairlerinden biri Seyyid Azim Şirvanî’dir. Onu her yönüyle tanımak ve tanıtmak, Azerbaycan ve Türk dünyası gençlerine örnek bir şahsiyet olarak önemini vurgulamak bizler için bir görevdir. Seyyid Azim Şirvanî, XIX. Yüzyılda Kafkasya’nın, Tiflis, Bakû gibi önemli merkezlerinden biri olan Şamahı’da yaşamıştır. Şamahı, tarihi ipek yolu üzerinde yer alan, asırlarca pek çok medeniyete beşiklik yapmış ve bölgede hâkimiyeti sağlamak isteyen imparatorluklar arasında el değiştirmiş bir şehirdir. SEYYİD AZİM ŞİRVANÎ’NİN HAYATI, SANATI VE ESERLERİ Seyyid Abdulazim Şirvanî, 10 Haziran 1835’te şairler vatanı Şamahı’da dünyaya gelmiştir. Babası Seyyid Mehemmed Şamahı’nın tanınmış seyyidlerindendi. Seyyid Azim, yedi yaşında babasından yetim kalarak, annesinin babası Molla Hüseyin’in himayesinde yaşar. Babası öldükten sonra yetim kalan çocuğu annesi ile birlikte dedesi, kendi yanına, Dağıstan’ın Yagsay köyüne götürür. Rusya tarafından hâkim tayin edilen Molla Hüseyin, Seyyid Azim’in terbiyesi ile şahsen kendisi meşgul olur. Azerbaycan Türkçesi ve Farsça konusunda iyi bir bilgi birikimine sahip olan Molla Hüseyin’in oğlu olmadığı için torununa çok büyük bir sevgisi var idi. Seyyid Azim, kendi kabiliyeti, zekâsı ve ciddiyeti ile de dedesinin beğenisini kazanmıştı. Dedesi ona Azerbaycan Türkçesi ve Farsçayı öğretmiş, Arapça öğretimini ise o zaman Yagsay köyünde yaşayan birisine havale etmişti. Seyyid Azim, anne ve dedesinin terbiyesi altında on bir yıl Dağıstan’da yaşamıştır. Dil öğrenmeye özel bir kabiliyeti olan Seyyid Azim, bu süre zarfında kendi ana dilinden

başka Arapça ve Farsçayı bunlarla birlikte Lezgi dilini ve bazı Dağıstan lehçelerini iyi bir şekilde öğrenmişti. Annesi, vatandan uzak olmaya dayanamadığı için 1853 tarihinde oğlu ile birlikte vatanı Şamahı’ya geri döner. Seyyid Azim, Dağıstan’dan geri döndükten sonra üç yıl Şamahı’da yaşar. Yaklaşık, 1854 tarihinde evlenir, 1856 yılında bahar aylarının birinde Mir Cafer (1856– 1937) adlı oğlu dünyaya gelir. Şairin, oğlundan başka, Hacer Hanım (1866–1938) ve Fatma Hanım (1882–1934) adlarında iki kızı da vardır. Seyyid Azim, 1856 yılının sonlarına doğru dini eğitim almak için Irak’a gider. Tahsilinin birinci yılında Necef’te o dönemin meşhur müçtehitlerinden ders alır. İkinci yıl, Bağdat ve Şam’da bulunur. Dini bilgiler veren bu medreselerde tahsilini tamamladıktan sonra Şamahı’ya geri döner. Şamahı’ya dönüşünden bir süre sonra Seyyid Azim Şirvani, Mekke ve Medine’ye hac yolculuğu yaptı. Daha sonra Mısır ve Suriye’yi gezerek bu yerlerdeki vaziyeti öğrendi. Kahire’de iken, o yörenin pek çok meşhur âlim ve şairi ile tanıştı. Seyyid Azim Şirvani, daha gençlik yıllarında Yakın Doğu ülkelerinin birçoğuna seyahat etmiştir. O, Irak, Mısır, Suriye, Mekke ve Medine, Yemen’de yaşayan Arapların, İran ve Güney Azerbaycan’da yaşan Azeri Türklerinin durumlarını öğrenme imkânı bulmuştur. Bunlardan başka, o, Gürcistan, Acaristan, Ermenistan, Dağıstan ve Orta Asya’ya da gitmiştir. Bu seyahatler şaire, sanatkârlığı konusunda zengin bir materyal hazırlamıştır. Şairin eserlerinde hayattan bazı sahnelerin kuvvetli bir şekilde verilmesinin sırrı da buradadır. Seyyid Azim, 1869-1870’li yıllarda Şamahı’da yeni usul ile (usul-i cedid) talim terbiye veren bir okul açar. Mirza Alekber Sabir, Sultan Mecid 750   

Materiallar

Ganizade gibi önemli şahıslar ilk tahsillerini onun açtığı bu okulda almışlardır. Seyyid Azim, bu okulda diğer okullardan farklı olarak öğrencilerine Rusçayı da ders olarak verdirmiş, dini derslerin yanında fen derslerini de okutmuştur. Öğrencilerin faydalanması için kendisi yeni ders kitapları yazmıştır. Ömrünün sonuna kadar bu okulda öğretmenliğe devam etmiştir. Seyyid Azim, döneminin basın yayın faaliyetleriyle de yakından ilgilenmiştir. Ekinci, Ziya, Keşkül gibi gazetelerde aktüel meselelerde yazıları çıkmıştır. O dönemin meşhur simalarından Hasan Bey Zerdabi ile dostluğu onun gazetedeki yazılarına dayanır. O dönemde Kafkasya’da, Azerbaycan’ın değişik bölgelerinde “edebi meclis”ler faaliyet göstermekteydi. Sanata ve bilhassa şiire çok düşkün olan Azerbaycanlılar, o günlerde şiir söyleme ve dinleme faaliyetlerini devam ettiriyorlardı. Bu faaliyetlerin bir kısmı edebi meclisler vasıtası ile gerçekleştiriliyordu. Seyyid Azim, uzun süre, Şamahı’da faaliyet gösteren Beytü’s-safa şiir meclisine önderlik ederek meclis mensuplarını şiir yazmaya teşvik etmiştir. Çağdaşlarının hatıralarına göre Seyyid Azim, “çok hazırcevap, hafızası güçlü, revan tab‘lı, bilgili bir şair idi, meraklı ve tatlı sohbetleri ile her zaman meclise iştirak edenlerin dikkatini kendi üzerine çeker ve ekser hallerde şiir yarışmalarında birincilik kazanırdı.” Seyyid Azim Şirvani, 1875’te Hasanbey Zerdabi’nin başyazarlığıyla Bakû’de neşre başlayan ilk Azerbaycan gazetesi “Ekinci”nin faaliyetine ilk katılanlar arasında olmuş, bu gazetede toplumu kültüre ve eğitime davet eden, geriliği ve cahilliği eleştiren şiirlerini yayınlatmıştı. Puşkin’in Moskova’da bir heykelinin dikilmesi münasebeti ile 1880’de Puşkin ile ilgili bir şiir yazdı. “Ekinci” kapatıldıktan sonra, “Ziya” ve “Keşkül” gazetelerinde aynı yönde şiirlerini yayınlatmış, fanatizme karşı mücadele vermişti. Seyyid Azim Şirvani’nin sanatında, eğitici, öğüt ve nasihat verici şiirler, Ezop tarzında temsiller, birçok ibretli meseleyi açıklayan manzum hikâyeler vb. tür ve konularda yazılmış eserler de önemli yer tutmaktadır. O, aynı zamanda XIX. Asır Azerbaycan şiirinde sosyal konuları ele alan mizahi şiirin ilk örneklerini de ortaya koymuş ve bu türün Azerbaycan’daki en önemli temsilcisi sayılabilecek Sabir’e yol göstermiştir. O döneme kadar, daha çok şahsi karakter taşıyan ve yazarın şahsi intikam hissinden doğan, onun dert ve şikâyetlerini ifade eden şiir türü hiciv, Seyyid Azim Şirvani’nin eserlerinde sosyal ve bir muh-

teva kazandı ve kamuoyunu düşündüren problemlerin eleştirilmesine yöneldi. Seyyid Azim, hayatının sonuna kadar Şamahı’daki okullarla ders vermeye devam etmiştir. Ömrünün sonlarına doğru, eğitim hizmetlerinden dolayı Rus hükümeti tarafından madalyaya layık görülmüştür. Sıkıntılı bir hayat geçiren şair, 20 Mayıs 1888’de vefat etmiştir. Kabri, Şamahı’da şair Nesimî’nin kardeşi Şah Handan’ın ismiyle zikredilen Şahhandan mezarlığındadır. Eserleri: 1. Mecmua, Tiflis, 1895; 2. Divan, Tebriz, 1895; Tebriz, 1897; 3. Gazeliyat-ı Seyyid Azim Şirvani, Baku, 1902; 4. Perişan, Tebriz, 1912; 5. Seçilmiş Eserleri, Baku, 1930; 6. Şiirler, Baku, 1937; 7. Seçilmiş Şiirleri, (Mektep Kütüphanesi Serisi) Baku, 1948; 8. Eserleri I-II. Ciltler, Baku, 1950-1953; 9. Seçilmiş Eserleri, I-II. Ciltler. Baku, 1960-1963; 10. Gazeller, Baku, 1960; 11. Köpeğe İhsan, Baku, 1965; 12. İbret Güzgüsü, Baku, 1971; 13. Temsiller, Manzum Hikayeler ve Öğütler, Baku, 1979; 14. Sekiz Temsil, Baku, 1975; 15. Uşakların (Çocukların) Baharı, Baku, 1985; 16. Öğütler, Manzum Mektuplar, Hikayeler ve Gazeller, Baku, 1989; 17. Seçilmiş Eserleri, Baku, 1990; 18. Eserleri, 3 Ciltte, Baku, 19671975; 19. Tarih-i Şirvan, Eser şu anda elde mevcuttur değildir. Tezkirede bu eserin ismi zikredilir. Kafkaslar ve Şirvan bölgesi ile ilgili bilgiler verileceği söylenir. Hatta bu esere ait olduğu sanılan bazı sayfalar elyazması tezkire metninin içinde yer almaktadır. 20. Tezkire, Şair biyografileri şeklinde hazırladığı bu eseri dört fasıla ayırmıştır. 1. Kafkas şairleri, 2. Azerbaycan şairleri, 3. Rum (Anadolu) şairleri, 4. Türkistan şairleri. Tezkirenin kiril harfli bir baskısı 1974’te yapılmış ama bazı bilgiler eksik verilmiştir.1 Seyyid Azim Şirvanî’nin Öğütleri: Seyyid Azim Şirvanî, yazmış olduğu Rebî’ü’l-Etfal adlı kitabı kendisinin de çalıştığı okulda kullanılmak üzere bir ders kitabı şeklinde tasarlamış, oğlunun şahsında bütün çocuklara ve gençlere bazı öğütlerde bulunmuştur. Bu nasihatlerini şöyle sıralayabiliriz. TATLI DİLLİ OLMAK Cehd kıl bes sutude-ahlak ol Ehl-i zevk ol, melih-i afak ol Hoş-zeban ol oğul, güler yüzlü Milh güftarlı şeker sözlü
1

Bu eser hakkında tarafımızdan doktora tezi yapılmış olup, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın internet sayfasında e-kitap olarak yayımlanacaktır.

751

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

(Ey oğul, çalış, övülmüş bir ahlak sahibi ol; zevk ehli ve ufku güzel insan ol; tatlı dilli, güler yüzlü; güzel kelimelerle şeker sözlü ol.) ÇOK DİL ÖĞRENMEK Lîk her bir lisânı, ey dânâ Özüne nisbet eyleyibdi Hudâ Bil ki her bir lisân Hudâ’dandır Olma bîgâne, aşinânındır (Ey bilgili kimse, Allah, her lisanı kendisine nisbet etti, bil ki bütün dilleri Allah yaratmıştır, yabancı dilleri öğren, onlardan habersiz kalma.) YÖNETİCİLERE YAKIN OLMAMAK Ey oğul şaha eyleme cür’et Şah tab’ına özgedir hâlet Mütelevvin olur tabiat-ı şah Şîrlerdir bular, ne kim rubah (Ey oğul, padişaha yakın olmaya pek de cesaret gösterme, onların yaratılışında başka bir hal vardır. Padişahların huy ve tavırları çok renkli ve değişken olur. Bazen aslan gibi bazen tilki gibi davranırlar.) MİSAFİRPERVER OLMAK Cafer, ey nimet-i Huda-yı cihan Olsa bir şahs eğer sana mihman Eyle ol şahsa ihtiram-ı tamam Hizmetinde dolan besan-ı gulam (Ey cihanın yaratıcısı olan Allah’ın bana bir nimeti olan oğlum Cafer, eğer birisi sana misafir olsa, ona gerektiği gibi saygı göster. Bir köle gibi onun hizmetinde bulun.) İLİM EHLİNE SAYGILI OLMAK Ulema hakkını riayet kıl Ehl-i ilme hemişe hürmet kıl Deme bu kafir, ol müsülmandır Her kimin ilmi var, o, insandır (Ey oğul, âlimlerin senin üzerindeki hakkını unutma, ilim ehline her zaman saygılı ol. İlmi olan kimse önce insandır, onu kafir ve Müslüman diye ayırt etme.) Seyyid Azim Şirvânî, bu beytinde âlimin Müslüman ya da gayr-ı Müslim olmasına bakılmaksızın saygıya layık olduğunu, gerektiğinde bir gayr-ı Müslimden de ilim öğrenilebileceğini vurguluyor. EVHAM VE KORKAKLIKTAN UZAK OLMA Ey oğul nefret eyle vahimeden Vahime şumdur, muharrib-i ten Vahime olsa şahsa müstevli Eyler onu helak öz havli

(Ey oğul, evhamdan, yersiz korkularda kendini uzak tut. Evham, uğursuz bir şeydir, bedeni mahveder.Eğer bir insanı evham sarsa, kendi korkusu zaten onu helak etmeye yeter) KÖTÜ HABER VERMEMEK, HAYIRLI SÖZ SÖYLEMEK Sadef-i tab’ımın simin güheri Verme bir kimseye yaman haberi Bülbül ol, ver bahardan müjde Cuğd tek halkı etme pejmürde (Ey benim tabiat sedefimin gümüşten incisi olan oğlum, kimseye kötü haber verme. Bülbül gibi ol, baharı müjdele. Baykuş gibi felaket habercisi olup halkı perişan hale getirme.) UYANIK OLMAK Ey oğul, olma çok da sade-zamir Ta sana merdüm eyleye tezvir Halk olup mekr ü hileye kâmil Sade-levh olma sen de, ey gafil Zirek ol, yahşıya yaman olma Halktan çok da bed-güman olma (Ey oğul, çok da saf yaradılışlı olma. İnsanlar sana yalan söyleyebilir. Bu toplum, hile ve aldatmada iyice ustalaştı. Onlar böyleyken sen gaflette olup safça hareket etme. Ama uyanık ol, iyi olana da kötü davranma. Herkesin fena yaradılışlı olduğu zannına kapılma.) İFTİRACI OLMANIN KÖTÜLÜĞÜ Ey oğul, halka söyleme bühtan Yahşıya yahşı ol, yamana yaman Aslda yahşı olsa bir dânâ Sen “yamandır” demek değil zibâ Tutalım sen gülü dedin “bed-bû” Halk söyler ki aklsızdır bu (Ey oğlum, insanlara iftira atma, iyiye iyi davran, kötüye kötü. Bilgili bir kimse aslında iyi olsa, senin ona “kötüdür” demen güzel değildir. Diyelim ki sen gülün kötü kokulu olduğunu söyledin, bu durumda insanlar sana akılsız derler.) İNSANIN, YARATILMIŞLARIN EN ÜSTÜNÜ OLMASI Ey oğul, bil ki ol atâ kânı Halk edip senden ötrü dünyayı Sana etmiş musahhar eflaki Başına koydu tac-ı levlaki Meh ü hurşid ü çerh ü ebr ile bâd Senden ötrü olupdular îcâd (Ey oğlum, o ihsanların kaynağı olan Allah, sen, yani insan için bu dünyayı yarattı. Bütün felekleri senin emrine, hizmetine verdi. “Levlâk”2
2

“Levlâke levlâk lemâ halaktu’l-eflâk” ifadesine telmih var-dır. Anlamı, “Sen olmasaydın felekleri-kâinâtı-yarat-

752

Materiallar

tacını senin başına koydu. Ay, güneş, felek, bulut ve rüzgar hep senden ötürü var edildi.) Seyyid Azim Şirvânî, burada, Hz. Muhammed’in şahsında bütün insanların varlıkların en üstünü olduğu, kâinatın yaratılış sebebi olduğunu söylüyor. Allah’ın muhatabı olması sebebiyle de insanoğlunun kendi konumunu iyi kavraması gerektiği dile getiriliyor. KURAN-I KERİME DEĞER VERMEK Caferâ baver eyle kim Kuran Vahydir, nazil eyleyip Sübhan Vardı peygamber asrı çok şuara Etdiler çok kasideler inşa (Ey Cafer, inan ve tasdik et ki Kuran, Allah tarafından vahyedilmiş, nazil olmuştur. Hz. Peygamberin zamanında çok şairler vardı ve bunlar pek çok kaside yazmışlardı.) BATIL YOLA GİTMEMEK Caferâ rah-ı batıla gitme Hiş ü akvama itibar etme Buleheb Ahmed’in (sav) emisiydi Bildin aya ne eyledi ne dedi Kıldı azarlar o hane-harab Dedi ol şaha sâhir ü kezzab (Ey Cafer, doğru olmayan yola gitme. Akraba ve soy sopuna çok da güvenme. Ebu Leheb, Hz. Ahmed’in (sav) amcasıydı. Onun ne yaptığını, neler dediğini biliyorsun. O evi yıkılasıca, o sultana ne eziyetler etti, ona sihirbaz ve yalancı dedi.) Burada, insanın kendi ameline güvenmesi vurgulanmaktadır. Kendisi de bir Seyyid olan şair, akrabalık ilişkisinin insanı kurtarmaya yetmeyeceğine meşhur bir örnek vermiştir. HATALARINI KENDİNDEN BİLMEK, ŞEYTANA LANET ETMEMEK Vakıf ol ey necib ü ferzane La’n edersin hemişe şeytane Gerçi şeytana la’ndır şayi Kime ger lanetin olur raci Her işi eyledin özün halvet Birce şeytana vermedin ruhsat (Ey temiz ve hikmet sahibi kimse, bil ki sen her zaman şeytana lanet etmektesin. Gerçi şeytana lanet okumak çok yaygındır. Ama insan birine lanet okursa o lanet kendine dönebilir. Sen, kendin yalnızken her türlü yanlış işi yapıyorsun, sadece şeytana bu konuda izin vermiyorsun, böyle şey olur mu?)
mazdım”dır. Allahu Taâlâ tarafından Hz. Muhammed’e söylenmiştir. Bu sözü, kudsî hadis sayanlar olduğu gibi uydurmadır diyenler de vardır. Şeyh Gâlib, Fuzûlî ve Sinan Paşa gibi muteber kimseler, eserlerinde bu ifadeye tel-mihte bulunmuşlardır.

İÇKİYE MÜBTELA OLMA Ey oğul, olma talib-i bâde Gitmesin ta ki izzetin bâde Badenin zûru aklı zail eder Âdemi her fesada mail eder Akldandır şerafet-i insan Olmasa akl, merd olur nadan (Ey oğul, içkiyi arzu etme ki senin saygınlığın rüzgârla savrulur gibi savrulmasın. İçkinin etkisi ve gücü aklı ortadan kaldırır. İnsan, her türlü kötülüğe eğilim gösterir. İnsanın şerefi ancak akıl iledir. Adamda akıl olmasa, cahil ve deli kabul edilir.) DÜNYA MALINA RAĞBET ETMEMEK Ey oğul, âlim olsa hoş-tıynet Mal-ı dünyaya eylemez rağbet Deyip ol padişah-ı arz u sema Hubb-ı dünyadı re’s-i küll-i hata Çün helali hesabdır malın Hem haramı azabdır malın Ne gerekdir sana bu devlet ü mal Yüküvü yüngül eyle ey hamal (Ey oğul, alim insan, güzel yaradılışlı olsa, dünya malına heves etmez. Yerin ve göklerin padişahı olan Allah, “dünya sevgisi hataların hepsinin başıdır” demiştir. Malın helal olursa hesabın kolaydır. Haram mal senin azabına sebep olacaktır. Ey hamal, sana fazla yük lazım değildir, bu kadar varlık ve mal neyine gerektir?) DİLİNİ KÖTÜ SÖZDEN KORUMAK Her bela olsa dehrde hadis Bilki dildir olan ona bais Fariğ ol kesret-i meşağilden Savm-ı sumt ile kavl-i batıldan Dilüvi sakla kizb ü gıybetten İstesen ger necat mihnetten (Şu dünyada ortaya bir bela çıksa, bil ki onun sebebi dildir. Çok fazla meşguliyetle uğraşmaktan ve susma orucuyla doğru olmayan sözlerden sakın. Eğer sıkıntıdan kurtulmak istiyorsan, dilini yalan ve gıybetten koru.) DAVRANIŞ KURALLARINA UYGUN HAREKET ETMEK Bilmiş ol ey necib ferzane Ulular bezmidir edebhane Bilmek âdâbıdır sana vacib Resm-i âdâba olgilen râgıb Bî-edeb olsa meclise dâhil Olu malum ki odur câhil Edebin resmidir cevab u hitab Belki re’y-i metin ü kavl-i sevab (Ey temiz ve bilgili kimse, bil ki edeplilerin bulunduğu mekan uluların meclisidir. Edebin ne 753

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

olduğunu bilmek sana gereklidir. Edep kurallarını öğrenmeye meyilli ol. Edepsiz birisi bir meclise girse, onun bir cahil olduğu hemen belli olur. Soruya cevap ve birisine hitap şekli; belki de sağlam bir fikir ve doğru bir söz insanın edebini gösterir.) ALIN TERİ İLE GEÇİMİNİ TEMİN ETMEK Ey oğul bil ki âdem-i bî-kâr Huşk olan bir odundu, layık-ı nâr Bunu bizden deyipdiler akdem: Sanatı olmayan, değil âdem İlmdir ehl-i sanatın hüneri İlmsiz sanatın nedir semeri (Ey oğul, işsiz bir adam, ateşte yakılmaya layık kuru bir odun gibidir. Bizden öncekiler, sanatı, marifeti olmayana adam denmez, demişler. Sanat ehlinin marifeti, hüneri ilim iledir. İlmi olmayan sanatın ne meyvesi olur ki?) ÖNCE İYİ GÖRÜNÜP SONU KÖTÜ OLAN İŞLER BAŞTA KÖTÜ GÖRÜNÜP NETİCESİ İYİ ÇIKAN İŞLER Ki cihan içre var ele işler Nazara ibtidada hoş görüner Lakin ahir verer netice yaman Buna şahiddir aye-i Kuran Ele işler de vardır ey server Sana zahirde çok yaman görüner Lik ahir verir netice-i sûd Olur ol emr süllem-i maksûd (Şu dünyada öyle işler var ki başta insana hoş görünür, ama kötü bir sonuç verir. Kuran’ın ayetleri buna delildir.3 Ey güzel insan, öyle işler de vardır ki dıştan sana çok kötü görünür, fakat faydalı bir şekilde sonuçlanır. O iş, maksada ulaşmakta bir merdiven olur.)

3

“Olur ki, bir şey sizin için hayırlı iken, siz onu hoş görmezsiniz. Yine olur ki, bir şey sizin için kötü iken, siz onu seversiniz. Allah bilir, siz bilmezsiniz.” Anlamındaki Bakara suresi, 216. ayete telmih vardır.

754

 

SEYYİD AZİM ŞİRVANİ’NİN ÇOCUKLARA YÖNELİK İLMÎ FAALİYETLERİ
Araş. Gör. Setter DURMAZ
Qafqaz Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Bakû / AZERBAYCAN stdurmaz@qafqaz.edu.az SEYYID AZIM SHIRVANI’S SCIENTIFIC ACTIVITIES REFERED TO CHILDREN ABSTRACT Seyyid Azim Shirvani is one of the main figures of XIX century Azerbaijan Literature. Besides being a poet, he was also an ideal teacher and left huge literary inheritance. S. A. Shirvani thaught modern sciences to his students, wrote many educational books according to the age level of the students and he wrote the first reading book for schools. He dedicated all his life to education and schooling, and did his best to educate his nation. In this article we tried to examine S.A.Shirvani as the main figure of the educational history of Azerbaijan, as teacher, and his valuable thoughts about the science which were published in “Ekinchi” newspaper. Keywords: Seyyid Azim Shirvani, children, science, activity.

Giriş XIX. asır Azerbaycan’ında geniş halk kitlelerinin tahsil almaları için müsait şartlar yoktu. Azerbaycan’da özellikle dinî eğitim verilen medreseler mevcuttu; buna bağlı olarak, çocuklara yeterli seviyede ilim öğretilmiyordu. Aynı zamanda bu okullarda ana dilde eğitim yapılmıyordu. Sonuçta böyle okullar yeni nesle eğitim verme gücüne sahip değildi. İşte bu zamanda Azerbaycan’da halkın talebi olan millî mekteplerin açılması, ders programlarının yenilenmesi, devlet mekteplerinde tahsilin ana dilde yapılması vb. konular, bir taraftan gazete ve dergilerde yayımlanmış, diğer taraftan da hayata geçirilmiştir. Bu işte en büyük gayreti gösterenlerden birisi de Seyyid Azim Şirvani’dir.1 XIX. asırda maarifperver şairler, kadim edebiyatın “Nasihatname” çığırından çıkıp, muhtelif edebî türlerde yeni eserler yazarak, devrin talebinden ileri gelen zıtlıkları, cemiyetin inkişafına mani olan köhne kanunları, âdetleri tenkit ve ifşa ediyorlardı. Mirza Feteli Ahundov, mektuplarında, şiir ve komedilerinde onların ortadan kaldırılmasına demokratik açıdan yaklaşırken; S.A. Şirvani, yeni neslin kurtuluş yolunu, maarifçiliğin yayılmasında görüyor ve eserlerini bu ruhla yazıyordu. Demokratik ve maarifçi görüşlerinin yayılması, modern tarzda mekteplerin açılmasına, millî tiyatro ve basının oluşmasına zemin hazırladı.2
1 HÜSEYNОVA Sedaqet, “Füyuzat Jurnalı ve Dil Problеmləri”, Elm, Bakû, 2006, s. 62, MEMMEDOVA Sedaqet, “Medeniyyetşünaslıq”, Kooperasiya Neşriyatı, Bakû, 2001, s. 68 2 NAMAZOV Qara “Azerbaycan Uşaq Edebiyatı Antolojisi”, Önder Neşriyat, Bakû, 2005, c.1, s.6

Azerbaycan’da realist-maarifçi edebiyatın canlanması, Azerbaycan ve Rus dillerinde mekteplerin açılması, yeni içerikli dersliklerin hazırlanması, şüphesiz yeni çocuk edebiyatının teşekkülüne zemin hazırladı. Asrın ikinci yarısında Seyyid Azim Şirvani’nin faaliyeti ile Azerbaycan çocuk edebiyatı yeni bir döneme geçti. Büyük realistmaarifçi şair, terbiye içerikli şiirleri, manzum ve mensur hikâyeleri, nasihat yüklü temsilleri, en önemlisi satirik eserleri ile asrın ruhundan doğan yeni mefkûreli çocuk edebiyatının temelini oluşturdu.3 Seyyid Azim Şirvani, Azerbaycan halkının fizikî ve manevî esaretten kurtuluş yolunu aydınlanmakta, orta asırlardan kalma zararlı şuur ve düşünce tarzından uzaklaşmakta ve çağdaş ilimlere sahip olmakta görüyordu. XIX. asrın ikinci yarısında, Azerbaycan eğitimindeki geriliğin ortadan kaldırılması yönünde atılan adımlar ve ilk hayırseverlik teşebbüsleri Azerbaycan millî tarihinin şanlı sayfalarındandır. Azerbaycan halkının tarihine millî diriliş merhalesi olarak dâhil olmuş, XX. asrın başlarındaki maarifçilik harekâtının temelleri de aynı döneme dayanır.4 Özellikle 1872 yılında, mekteplerin kabul olunmuş yeni tüzüğüne göre, devlet mekteplerinin yanı sıra, gerek toplu ve gerekse hususi şa-

3 4

NAMAZOV Qara, “Azerbaycan Uşaq Edebiyatı”, Bakû Üniversitesi Neşriyatı, Bakû, 2007, sf. 73–74 BABAŞLI Memmedeli, “ XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Azerbaycan’da Millî Maarif ve Sivil Girişimler” Journal of Caucasian Studies, Bakû, 2004, s. 52

755   

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

hıslara da şehir mektebi açmak hakkının verilmesi maarifçilik sahasında yeni imkânlar açtı.5 Bakû, Şamahı, Şuşa, Nuha v.s. mekteplerde edebi dernekler, meclisler teşkil olunuyordu. Bu meclisler, çocuklarda ana diline muhabbetin artmasında ve geleceğin şairler neslinin yetişmesinde mühim rol oynuyordu. XIX. yüzyılın sonlarına doğru tahsilde bazı değişiklikler hayata geçirildi. Mekteplerde ana dili öğretiminin hayata geçirilmesinde Seyyid Azim Şirvani’nin hizmeti büyüktü.6 Seyyid Azim, Azerbaycan aydınlarını bir araya getirerek, onların arasında bir dayanışma ve birliğin sağlanmasına vesile olmuştur. Aydınların bir araya geldiği meclislerde, Azerbaycan’ın fakir hayatı, maarifi, edebiyatı ve dili işlenerek geliştirilmesi ve çağdaş ve millî kültürün temellerinin atılması yolunda çalışmalar yapılıyordu.7 Seyyid Azim, gençliğin daima iyi olmasını arzulayan bir muallim idi. Şair, onların simalarında, gelecekte vatanın terakkisini ve imarını, halkın refah ve medenî yükselişini temin eden yüksek bir güç görüyordu. O, gençlere yönelik nasihatlerinin bir kısmında hayat için faydalı olan meselelerden bahsediyor; onlara ilim ve muhtelif dilleri öğrenmeyi ısrarla tavsiye ediyordu. Eğitim faaliyetleriyle meşgul olmak şairi halk hayatına daha da yakınlaştırır ve o zamanki eğitimin belirli ihtiyaçları ile karşılaştırır. O, Azerbaycan okullarında ana dilin eğitimine yönelik ders kitabı yazmaya teşebbüs eder. “Rebiül-etfal” ve “Tâcü’l- kütub” ders kitapları üzerinde çalışır.8 1875 yılında Bakû’de, Hasan Bey Zerdabi’nin redaktörlüğü altında “Ekinci” gazetesinin yayın hayatına başlaması, Seyyid Azim’in bir vatandaş olarak çok yönlü parlamasına imkân sağlar. O, “Ekinci”nin ilk sayılarıyla birlikte, sesini Hasan Bey Zerdabi’nin sesine katar ve ilmî düşüncelerini şairane bir coşkunlukla terennüm ederek “Ekinci” korosuna orijinal bir ahenk getirir.9 Seyyid Azim’in sanatında eğitici öğüt ve nasihat verici şiirler, Ezop tarzında temsiller, birçok ibretli meseleyi açıklayan manzum hikâ5

yeler vb. tür ve konularda yazılmış eserler de önemli yer tutmaktadır. 10 Şair, klasik edebî ananelerden istifade ederek eserlerinde necip manevî keyfiyetler, ilme ve tahsile yönelik yüksek ilgi aşılar. Özellikle didaktik mazmunlu öğütler ve manzum hikâyeler, Seyyid Azim Şirvani’nin ilmî görüşlerini tetkik etmek yönünden ilginçtir. 11 1. Seyyid Azim Şirvani’nin Hayatı Seyyid Azim Şirvani, 10 Haziran 1835’te şairler vatanı Şamahı’da, dindar bir ailede dünyaya gelmiştir. Babası Seyyid Mehemmed, Şamahı’nın tanınmış seyyidlerinden idi. Seyyid Azim, yedi yaşında babasından yetim kalarak, dedesi Molla Hüseyin’in himayesinde yaşar. Molla Hüseyin, Seyyid Azim’in terbiyesi ile şahsen kendisi meşgul olur. Azerbaycan Türkçesi ve Farsça konusunda iyi bir bilgi birikimine sahip olan Molla Hüseyin’in oğlu olmadığı için torununa çok büyük bir sevgisi vardı. Seyyid Azim, kendi kabiliyeti, zekâsı ve ciddiyetiyle de dedesinin beğenisini kazanmıştı. Dedesi ona Azerbaycan Türkçesi ve Farsçayı öğretmiş, Arapça öğretimini ise o zaman Yagsay köyünde yaşayan birisine havale etmişti.12 11 yıl dedesinin himayesinde yaşayan Seyyid Azim Şirvani, Arap ve Fars dillerinin inceliklerini öğrenir; Lezgi dilinin birçok lehçesine aşinalık kazanır. Seyyid Azim Şirvani, ilme karşı büyük arzusu ve kabiliyeti olduğu için tahsilini ve ilmini artırmak için ciddi gayret gösterir. Bu maksatla da 1856 yılında Irak’a gider. Necef, Bağdat ve Şam şehirlerinde yüksek dinî tahsil alır. Şamahı dindarları Seyyid Azim’in vatana din adamı olarak geri döneceğini düşünüyorlardı. Aksine genç şair, ana yurduna geri döndükten sonra, ömrünün sonuna kadar cahil din adamlarıyla mücadele eder. Seyyid Azim, iki yıl sonra yeniden seyahate çıkar. Mekke, Mısır ve Suriye’yi dolaşır. İran’da, özellikle Güney Azerbaycan’da bulunur; birçok âlim ve şairle görüşür. Kafkasya’yı gezer; Orta Asya’nın birçok şehirlerinde bulunur. Bütün bunlar onun dünya görüşüne tesir eder. Yüksek hafızaya ve gözlem kabiliyetine sahip olan Seyyid Azim, zamanın yerli halkların tarihi, yaşam biçimi, gelenek ve görenekleri, bedii söz
10

6

7

8 9

BABAŞLI Memmedeli, “ XIX. Asrın ikinci yarısında Azerbaycan’da Milli Maarif ve Sivil Girişimler” Journal of Caucasian Studies, Bakû, s. 45 BÜNYADOV Z. M., YUSİFOV Y.B. , “Azerbaycan Tarihi ( En Kadim Zamanlardan XX. Asra dek, Ali Mektepler İçin Derslik), “Çıraq” Neşriyatı, Bakû, 2007 s. 644 VELİYEV Afgan, “Azerbaycan’da Yenileşme ve Milliyetçilik Hareketleri” Çetin Matbaacılık, İstanbul, 2005, s. 84 MEMMEDOV Hayrullah, Seyyid Azim Şirvani, “Seçilmiş Eserleri”, Maarif Neşriyatı, Bakû, 2002, s. 8–9 A.g.e., s. 9

11 12

Azerbaycan XIX-XX. Yüzyıl Türk Edebiyatı, “Başlangıçtan Günümüze Kadar Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi” Kültür Bakanlığı, Ankara, 1993. c.3, s. 257 NAMAZOV Qara, “Azerbaycan Uşaq Edebiyatı”, Bakû Üniversitesi Neşriyatı, Bakû, 2007, s. 89 BAYRAM Ömer, “Kafkasya’da Bir Şair ve Tarihçi”, Journal of Caucasian Studies, Bakû, 2004, s. 53

756

Materiallar

sanatı ile ilgilenir; zengin malumat toplar. Sonraları yazdığı ders kitaplarında bunlardan istifade eder. Doğu toplumlarının zavallı hayat tarzını, sefaletini ve cehaletini gören şairde, nizam tanımazlığa, zulüm ve haksızlığına karşı derin nefret hissi uyanır. Seyyid Azim, halkları ağır hayattan, esaretten kurtarmanın yollarını ararken ilim, kültür ve medeniyeti yegâne kurtuluş vasıtası olarak görür. Bu maksatla da modern tarzda okullar açılmasına çalışır.13 Seyyid Azim, okul açıp öğretmenliğe başlar. Öğretmenlik mesleği onun eğitim ve edebî yönünü devam ettirmeye, aynı zamanda Rus dili ve edebiyatı ile tanışmaya imkân sağlar. Seyyid Azim Şirvani’nin mektebinde okuyan önemli isimlerden birisi de Mirza Alekber Sabir’dir. Seyyid Azim, Mirza Alekber’deki şairlik istidadını görüp, onun tahsil ve terbiyesine hususi önem vermiş ve klasik edebiyata olan hevesini daha da kuvvetlendirmiştir.14 Anne ve dedesinin terbiyesi altında, on bir yıl Dağıstan’da yaşayan Seyyid Azim, annesinin vatandan uzak olmaya dayanamaması üzerine, 1853 tarihinde birlikte Şamahı’ya geri dönerler. Seyyid Azim, Dağıstan’dan geri döndükten sonra üç yıl Şamahı’da yaşar. Yaklaşık 1854 tarihinde evlenir; 1856 yılında Mir Cafer adlı oğlu dünyaya gelir. Seyyid Azim’in Mir Cafer’den (1856–1937) başka, Hacer Hanım (1866–1938) ve Fatma Hanım (1882–1934) adlarında iki kızı da vardır. Seyyid Azim, hayatının sonuna kadar Şamahı’daki okullarda ders vermeye devam etmiştir. Ömrünün sonlarına doğru, eğitim hizmetlerinden dolayı Rus hükümeti tarafından madalyaya lâyık görülmüştür. Sıkıntılı bir hayat geçiren şair, 20 Mayıs 1888’de vefat etmiştir. Kabri, Şamahı’da şair Nesimi’nin kardeşi Şah Handan’ın ismiyle zikredilen Şahhandan mezarlığındadır. 15 2. Seyyid Azim Şirvani’nin Çocuklara Yönelik İlmî Faaliyetleri 2.1. Muallim Olarak Seyyid Azim Şirvani Seyyid Azim Şirvani’nin yaşadığı devirde, medreselerde çocuklara genel olarak dinî eğitim verilir, Arap ve Fars dili öğretilirdi. Uzun müddet Doğu ülkelerini gezmiş, yüksek okullarla tahsil almış Seyyid Azim’in en önemli gayesi, ana vatanında modern tarzda mektepler açmak, genç nesli aydınlatmak ve zamanın şartlarına uygun olarak
13 14

yetiştirmekti. 16 O, halkı muasır ilimlerle donatmak yoluyla maarifçilerin “beşeriyetin cenneti” olarak idealize ettikleri geleceğin mesut cemiyeti oluşturulabileceğine inanıyordu.17 1860 yılı başlarında vatanına dönen Seyyid Azim Şirvani, yüksek din eğitimi görmesine rağmen, din adamlığına ilgi göstermemiş, öğretmenlikle meşgul olmayı tercih etmişti. Şamahı’da kendi projesine uygun olarak, yeni usulle ders okutulan bir mektep açmıştı. Eski “mollahane”lerden farklı olarak, bu mektepte Azerî Türkçesi ve Fars dilleri öğretilir; tarih, coğrafya, matematik ve başka ilimler hakkında genel bilgi verilirdi. 18 Seyyid Azim Şirvani, maddi ve manevî zorluklara aldırmayarak, Şamahı’da açtığı okulda, çocuklara Azerbaycan, Rus ve Fars dillerini de öğretir, birçok tabiat ilimlerini tedris ederdi. 1877 yılında eğitimci şair, Şamahı şehir devlet okuluna öğretmen olarak tayin olunur. O, her iki okulda ömrünün sonuna kadar faaliyet gösterir.19 Seyyid Azim Şirvani, âlimlere hürmet hakkında “Moize” 20 başlıklı şiirinde oğluna, bilginlerin hakkına riayet ederek, ilim sahiplerine daima saygı göstermesini istemiştir. Onun ilim sahiplerine verdiği ehemmiyeti oğluna yaptığı şu nasihatlerinden anlıyoruz: “Kim sana bir bilgi öğretirse ona saygı göstermek gerekir. Nerede görürsen onlara selam ver. Köle gibi başını eğerek saygı göster. Onun yanındayken başkalarından bahsetme. O konuşurken sen sus. … Ey yetişkin oğlum! Senin manevi babanın hocan olduğunu bil.” Lokman Hekim’in ilim ve hikmet sebebiyle devrinin ileri gelenlerinden biri olduğunu ifade eden Şirvani, ilmin bir ışık, cehaletin ise karanlık olduğunu belirterek, ilmi cennete, cehaleti ise cehenneme benzetmiştir. 1874 yılında Şamahı’da faal aydın ve din adamı Hacı Said Ünsizade’nin21 teşebbüsü ve gayreti ile “Meclis” adlı çağdaş tarzda bir okul kurulurken, Celâl Ünsizade22 ile beraber S.A. Şirvani ‘de
16 17 18 19

15

NAMAZOV Qara, “Azerbaycan Uşaq Edebiyatı”, a.g.e., s. 89. YAVUZ Kemal, ÜLGEN Erol, “Örneklerle XX. Asır Azerbaycan Edebiyatı”, Umut Matbaası, İstanbul, 2000, s. 118 BAYRAM Ömer, A.g.e. , s. 55,

20 21

22

NAMAZOV Qara, “Azerbaycan Uşaq Edebiyatı”, a.g.e., s. 91 Seyyid Azim Şirvani, A.g.e., s.14 “Başlangıçtan Günümüze Kadar Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi” A.g.e. , s. 256 NAMAZOV Qara, A.g.e. , s. 91 Nasihat, öğüt. Hacı Said Ünsizade ( 1839–1905), Azerbaycan halk maarifi ve matbuatının oluşturulmasında büyük hizmetleri olan din âlimi ve yazarıdır. Celâl Ünsizade, XIX. asrın 70–90. yıllarında halk maarifi ve devri matbuat sahasında çalışan önemli aydınlardandır.

757

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

orada öğretmen olarak çalışmaya davet olunur. Yarım yıl çalıştıktan sonra Hacı Said ve Celal Ünsizade kardeşler Tiflis’e göçerler. Okul ve onun 70 öğrencisi S. A. Şirvani’nin ümidine kalır. Ağır şartlarda, “tamamıyla yoksul olmasına bakmayarak”, hiçbir resmî idareden ve cemiyetten maddi yardım ve maaş almayan şair, okulu parasız pulsuz, yalnız öğrencilerden toplanan cüzi okul parasıyla idare eder. Seyyid Azim Şirvani’nin bu fedakârlığı, o zamanın maarif organlarının dikkatinden kaçmaz. Maarif organlarının demokratik görüşlü temsilcileri, Seyyid Azim’in pedagoji tecrübesini halk arasında yaymayı ve Bakü, Quba, Lenkeran, Salyan vb. şehirlerde “Meclis” tipli okullar açmayı teklif ederler. Seyyid Azim Şirvani, “Meclis”te çalışmanın yanı sıra, 1877 yılının Eylül ayında, Şamahı şehir okuluna öğretmen olarak tayin edilir. Resmi devlet hizmetine başlamak, şairin maddi ve manevî vaziyetinin düzelmesine önemli tesir gösterir. Şair, çağdaş ilimlerin okutulduğu okulda, yüksek tahsilli öğretmenlerin yanında, pedagoji ustalığını daha da artırır.23 Seyyid Azim, coşkun edebî ve eğitim faaliyeti ile tanınır. Şamahı şehir okulunda, kendi açtığı okulda ders verir, ders kitapları tertip eder; aynı zamanda edebiyat, ilim ve eğitim faaliyetle ciddi meşgul olur.24 Gençlerin talim ve terbiyesinde okulun benzersiz rolü olduğuna inanan Seyyid Azim Şirvani, ana dilinde ders kitaplarına büyük ihtiyaç olduğunu görür ve bu sahada gerekeni yapmayı, öğretmenin esas vazifesi ve borcu olarak kabul ederdi. 25 Seyyid Azim Şirvani, genç okuyucularına medenî, yetenekli, aydın olmaktan öte, her şeyden evvel, bilgi edinmeyi tavsiye ederdi. Şairin oğlu Mir Cafer’e hitabı, öğüt ve nasihatleri bu bakımdan hususi özellik gösterir. S.A.Şirvani, “Cafer, ey gonca-yi gülistanım!” diye seslendiği evladına ehl-i irfan olmayı, buna göre de “her dile” meyletmeyi, her ilmi öğrenmeyi maslahat görür: Ceht kıl nimet-i tamama yetiş, İlim tahsil kıl, makama yetiş. Ey oğul, her lisana ol râğip,
O, “Ziya”, “Ziya-yı Qafqaziyye” (1879–1884) gazetesinin redaktörü, “Keşkül” gazetesinin ise yayıncısı ve redaktörü olarak çalışmıştır. RÜSTEMOV Süleyman, Klasik Azerbaycan Edebiyatı, Seyyid Azim Şirvani, “Seçilmiş Eserleri”, Avrasiya Press, Bakû, 2005, c.1, s.8 NAMAZOV Qara, “Azerbaycan Uşaq Edebiyatı”, A.g.e., s. 90 NAMAZOV Qara, “Azerbaycan Uşaq Edebiyatı”, A.g.e. s. 91

Hasse ol Rus ilmine talip. Onlara ihtiyacımız çoktur, Bilmesek dil, ilacımız yoktur. Seyyid Azim Şirvani, “Mısır Şehzadeleri” isimli manzum hikâyesinde ise, iki kardeşin hayat yolundan bahseder. Onlardan biri servet, diğeri bilgi toplar. Bilgi hazinesine sahip olan kardeşe göre, hazineye servet toplayanlar, halka keder veren zalim hükümdarları, bilgi toplayanlar ise ilim yayan peygamberleri temsil eder.26 2.2. Çocuklar İçin Yazdığı Ders Kitapları Seyyid Azim, çocuklara mahsus eserlerini yazarken, iyi bildiği Şark edebiyatından çokça faydalanmıştır. O, Arap, Fars ve Türk edebiyatlarından Azerbaycan çocuklarının mütalaasına hayli eser kazandırmıştır. Bu numuneler, “Rebiületfal ve “Tâcül-kütub”’ta, birçok durumlarda, ayrı ayrı öğüt ve nasihatlerin mazmununa uygunlaştırılarak, müellifi gösterilmeden verilmiştir. 2.2.1. Rebiül-etfal: Milletinin yegâne kurtuluş yolunu eğitimde gören Seyyid Azim Şirvani, yeni ders kitaplarının yazılmasına büyük önem veriyordu. Bir taraftan Sadi’nin “Bostan ve Gülistan” eserlerinden ve eğitici değeri olan diğer Fars kaynaklarındaki şiirleri Azerî Türkçesi’ne aktarır; öbür taraftan da kendisi bu tür şiirler yazar. Sonraları bu şiirleri bir antoloji hâline getirmişse de yayınlatamamıştır.27 Seyyid Azim Şirvani’nin ahlakî ve didaktik eserleri Rebiül-etfal adlı ders kitabında toplanmıştır. Mektep, terbiye ve ahlak mevzularında olan bu eserler, manzum hikâye, nasihat ve temsillerden ibarettir. Şair, onların bazılarını şahsî hayat tecrübesi esasında kaleme almış, bazılarını ise Nizami Gencevî’nin “ Sırlar Hazinesi ”, Sadi’nin “Bostan ” ve “Gülistan” eserlerinden tercüme etmiştir. 28 Seyyid Azim Şirvani’nin, Rebiül-etfal eseri, A. Bakıhanov’un“ Nasihatname”sinden, M.Ş. Vazeh ve İ. Qriqoryev’in “Kitab-ı Türkî” sinden, Mirza Nesrullah Dide’nin “Kitabül-nesayeh” inden sonra, Azerbaycanlı talebelerin mütalaası ve umumiyetle de millî çocuk edebiyatı oluşturmak sahasında başarılı çalışmasıdır. Azerbaycan çocuk edebiyatının hakiki tarihinin “Rebiül-etfal”le başladığı söylenebilir. Mecmua, başlı başına çocuk mütalaasına olan ihtiyacı karşılamak maksadıyla yazılmıştır. Şair, daha eğitim faaliyetinin ilk gün26 27 28

23

24 25

NAMAZOV Qara, “Azerbaycan Uşaq Edebiyatı”, A.g.e., s. 92 – 93 “Başlangıçtan Günümüze Kadar Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi” c.3, A.g.e. , s. 256 NAĞISOYLU Möhsün, QULİYEV Rahman, “Edebiyat, Ali Tahsile Hazırlık Kursları İçin Ders Vesaiti”, Zirve Yayınları, Bakû - 2003, s. 165

758

Materiallar

lerinde, çocuk mütalaası ile alakalı ciddi çetinliklerle karşılaşır. Talebelerin okuma kitaplarına olan ihtiyaçlarını temin etmek için seleflerinin eserlerine müracaat eder. Fakat şairin arayışları neticesiz kalır. O, “Rebiül-etfal” a yazdığı mukaddimede bu hususta malumat vererek, yazarların fikirlerini galiz ifadelerle beyan ettiklerini ve öğrencilerin onları anlamada güçlük çektiklerini belirtir. Bunu nazara alan Seyyid Azim, Rebiületfal eserini yazar. Selefleri gibi o da mecmuasını muhtelif bölümlere ayırmıştır. Klasik edebi ananelerden faydalanan şair, her bölümü oğluna hitaben etik meselelere dair bakışlarını ifade eden öğüt ve nasihatlerle başlar. 29 Öğüt ve nasihatlerin münasip hikâye ve temsillerle birlikte yapılması, birinin diğerini tamamlaması, bölümlerin mazmununa bir bütünlük katmıştır. Rebiül-etfal mecmuasının tertip prensibi, onun tür zenginliğini temin etmiştir. Öğüt ve nasihatlerde ileri sürülmüş fikirlerin çocuklar tarafından benimsetilmesini kolaylaştırmak maksadıyla göz önüne getirilmesi, şairi manzum hikâye, temsil, hadis, v.s. edebi türlere; lirik, satirik ve didaktik ilhama müracaat etmeye sevk etmiştir. Şairin öğüt ve nasihatleri mevzularının rengârenkliği, problemlerin çokluğu bakımından dikkati çeker. Öğüt ve nasihatlerde farklı boyutta ahlâkî meseleler konur; çocukların dikkati beşerî ve aktüel hususiyet taşıyan muhtelif problemlere celp edilir. Bir kural olarak, şair öğüt ve nasihatlerini oğluna hitapla başlar. Fakat şair, oğlunu muhatap alarak, onun simasında bütün gençlere seslenir. Bu öğüt ve nasihatlerin merkezinde, zengin hayat tecrübesi kazanmış, dünyanın zorlu imtihanlarından geçmiş müdrik şairin baba rolü bulunur. Bunlar nasihat değil, güngörmüş şairin çocuklarla sohbetidir. O, sanki acı ve tatlı hayat tecrübelerinden çıkardığı sonuçları çocuklarla paylaşır; onlara neyin faydalı, neyin zararlı olduğunu anlatır; gençlere doğru hayat yolunu seçmelerine yardım eder.30 “Rebiül- etfal”de manzum hikâyeler, temsiller hususi yer tutar ve mecmuanın asıl içeriğini teşkil eder. Seyyid Azim, manzum hikâyelerinde, umumiyetle bu devrin edebiyatına mahsus bir tarafı da açık bir şekilde görülür; çoğu satirik ve didaktik özellik taşırlar. Seyyid Azim’in öğüt ve nasihatlerinde ilme sahip olmanın faydası, aydınlara hürmet, mazlumlara merhamet, kadınlara hürmet ve nezaket, anlatılır; avamlık, cahillik, tufeylilik, hilekârlık gibi kötü vasıflar tenkit edilir.
29 30

Seyyid Azim’in manzum hikâyeleri de mevzu bakımından rengârenktir. Din adamlarının hilekârlığı, köylülerin kanun tanımazlığı, kadın esareti, paranın toplumdaki bozucu rolü gibi meseleler başlıca motiflerdendir. Fakat bu rengârenk problemler, cehalet ve medenî geriliğin tenkidinde birleşir. 31 Seyyid Azim’in hazırladığı ders kitabından birçok bölüm, sonraları Zakafkasya İptidai Mektepler Müfettişi Çernayevski’nin tertip edip neşrettiği “Vatan Dili” kitabında derç edilmiştir.32 2.2.2. Tâcül- kütub: Elli iki küçük hikâyeyi bünyesinde barındıran bu mecmua, şairin ders verdiği şehir mektebinin birinci sınıf öğrencilerine yönelik okuma kitabı olarak nazarda tutmuştur. Mecmuanın en önemli vazifesi, çocukların şuurlarına ve hislerine tesir göstermek yoluyla onlara benimsenmesi zaruri olan bir sıra etik ve ahlâki keyfiyetleri aşılamaktır. Buna bağlı olarak, çocuklara bütün insanlık için önemli olan ahlâkî hususiyetleri kazandırmak maksadı, buradaki hikâyelerin özelliğini belirginleştirmiştir. 33 Seyyid Azim’in hikâyelerinde halk nükte ve mizahının en güzel özellikleri aksettirilmiştir. Bunlar çocukların akıl yönüyle yetkin, maneviyatça sağlam, şen ve ümitli yetişmelerine olumlu tesir gösterir. Bunlardan başka şairin çocuklar için nazarda tutulmuş müstakil tercümeleri vardır. Bu bakımdan İran halk edebiyatı numunesi “Bahtiyarname” destanı ve XIII. asırda yaşamış meşhur FarsTacik Şairi Übeyd Zekani’nin “Sıçan ve Pişik “ destanı dikkate değerdir. Özellikle “Sıçan ve Pişik” destanının eğlenceli mazmunu, münakaşanın gerginliği, özellikle sıçan ve pişiğin şahıslaştırılması uşak anlayışına verilen talepler bakımından ilginçtir. 34 2.2.3. Seyyid Azim Şirvani Ve Ekinci Gazetesi: Başlangıçtan günümüze, sosyal ve siyasî şartlara bağlı olarak oldukça farklı yönlendirmelere maruz kalan Azerbaycan kültür hayatında, millî matbuat kavramı çerçevesinde ilk dikkatleri çeken yayın organı Ekinci, yayımcı ise onun kurucusu Hasan Bey Zerdabî olmuştur. Cemiyet hayatındaki aksaklıkların, taassubun, istismar edilen dinî değerlerin Azerî halkı üzerindeki tahribatını ortaya koyarak cehalet ile eğitim kavramlarını en uç boyutları ile gazetesine taşıyan Zerdabî, her yönü ile sağduyu sahibi, bilgili bir toplum oluşturma ideali içerisinde, geleceğine
31 32

MEMMEDOV Hayrullah, Seyyid Azim Şirvani, “Seçilmiş eserleri”, Maarif Neşriyatı, Bakû, 2002, s. 15 MEMMEDOV Hayrullah, A.g.e. , s. 16–17

33 34

A.g.e. , s.19 Seyyid Azim Şirvani, “Gazeller”, Azerbaycan Devlet Neşriyatı, Bakû, 1960, s. 6 MEMMEDOV Hayrullah, A.g.e. , s 21 MEMMEDOV Hayrullah, A.g.e. , s. 22

759

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

güvenle bakan bir toplumun ancak eğitim yolu ile oluşturabileceği düşüncesindedir. Ona göre her anlamda güçlü olmanın, istikrarlı bir sosyal ve siyasî yapılanmanın yegâne yolu eğitimdir. Bu nedenle konuyu sık sık Ekinci’ye taşıyan Zerdabî, Rusya ile diğer ülkeler arasındaki okuryazar oranları üzerinde istatistikî bilgiler vermiş, bu yöndeki gelişmeleri aktarmış ve Kafkasya'da yaşayan Müslümanların durumlarını irdelemiş, çağrılarda bulunmuştur.35 Seyyid Azim, 1875’te Hasan Bey Zerdabi’nin başyazarlığıyla Bakû’de neşre başlayan ilk Azerbaycan gazetesi Ekinci’nin faaliyetine ilk katılanlar arasında olmuş, bu gazetede toplumu kültüre ve eğitime davet eden, geriliği ve cahilliği eleştiren şiirlerini yayınlatmıştır.36 Şirvani, Ekinci gazetesinde çap ettirdiği şiirlerinde, halk maarifi, mektep ve terbiye meselelerini koyar. Hasan Bey Zerdabi’ye yazdığı mektubunda eski mekteplerin hem kuruluşu, hem de orada talim olunan kitapları tenkit ettikten sonra İslam âlemi için kurtuluş yollarının bağlı olmasına taaccüp eder. 37 Ekinci gazetesinin redaktörü Hasan Bey Zerdabi’ye gönderdiği manzum mektuplarında da, matbuatın faydasından söz açar. Ülkede ilmin, maarifin yayılmasında Ekinci’ye büyük değer veren muasırı olan şairleri gazeteye yardım etmeye çağırır.38 Seyyid Azim Şirvani’nin ahlakî ve öğretici eserlerinin kaynağında ilmî düşünceleri yer alır. Şair, Ekinci gazetesinde yayınladığı şiirlerinde medeni geriliği, cehalet ve avamlığı yererek bütün bunları bilgisizliğe bağlar. Şaire göre bu dert ve belaların dermanı, ilim sahibi olmak ve okumaktır. Seyyid Azim Şirvani, Azerbaycan halkının fizikî ve manevî esaretten kurtuluş yolunu maarifleşmekte, orta asırlardan kalma zararlı şuur ve düşünce tarzından uzaklaşmakta, muasır ilimlere ve teknolojiye sahip olmakta görürdü. O, Zerdabi’ye gönderdiği bir mektupta dünya görüşünün bu cihetini ifade ederek şöyle yazıyordu: “Günü günden zelil ü har olduk, Mihnet ü güsseye duçar olduk. Bu kadar dert kim, olur hadis, Ona ilimsizlik olur bais.
35

Bir beladır bu derdi- nadani, Ki, onun ilim oluptur dermanı. …Derdimizdir bu derdi- nadanlık Ki, tutuptur bizi perişanlık. 39 XIX. asrın sonlarında, Ekinci gazetesinin neşrinden sonra yeni içtimai fikirlerin, özellikle de çocukların bedii dünya görüşünün oluşması için yeni yollar açıldı. S.A.Şirvani’nin «Rebiül-Etfal», «Tâcül-Kütub», Çernayevski’nin Velibeyov’la birlikte hazırladıkları «Vatan dili», R.B. Efendiyev’in «Uşaq bağçası», A.Şaiq’in «Gülzar», «Milli kıraat kitabı», «Uşaq gözü», A.Sehhet’in «Türk edebiyatına ilk qedem», Ağazade’nin «Mektep mecmuası», F.Köçerli’nin «Balalara hediye» ders kitapları yazıldı.40 Sonuç Seyyid Azim Şirvani’nin Azerbaycan edebiyatı tarihinde görkemli bir yeri vardır. O, XIX. asır Azerbaycan edebiyatı hazinesine en zengin edebi mirası bırakmıştır. Seyyid Azim’in ahlâkî ve didaktik eserlerinin kaynağında maarifçilik fikirleri bulunur. Şair, Ekinci gazetesinde çap ettirdiği şiirlerinde medenî geriliği, cehalet ve avamlığı kötüleyerek ve bütün bunları ilimsizliğe bağlar. Şaire göre bu dert ve belaların dermanı ilim tahsil etmek ve okumaktır: Bu kadar dert kim, olur hadis, Ona ilimsizlik olur bâis. Bir beladır bu derd-i nadani Ki onun ilimdir dermanı. 41 Seyyid Azim Şirvani, şüphesiz modern tarzda mekteplerin açılmasını, yeni içerikli çocuk edebiyatının ve çocuklar için ders kitaplarının yazılmasını talep etmiştir. Zaten kendisi de böyle bir edebiyatın temelini koymuştur. O, okutulmak için tertip ettiği dersliklere, kendi yazdığı yeni mazmunlu, yeni ruhlu şiirlerini dâhil etmiştir. Bu şiirlerinde şair, yeni nesli her şeyden evvel ilimli, bilgili ve genellikle devrinin okumuş, medeniyetli, halka hizmet eden birer aydını olarak görmek istemiştir. 42 Özetle, Seyyid Azim Şirvani, Azerbaycan’ın büyük şairlerinden biri olup, onun nam u şöhreti ve şan u rütbesi günümüzde vatan evlatları arasında tamamen bilinmese de gelecekte bilineceğine şüphe yoktur.
39 40

36 37 38

EROL Ali “Türk Kültür ve Fikir Hayatında Ekinci”, 05.09.2008. www.yesevi.edu.tr/yayinlar/view_file.php?file_id=44 “Başlangıçtan Günümüze Kadar Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi” A.g.e. , s. 257 Seyyid Azim Şirvani, “Gazeller”, Azerbaycan Devlet Neşriyatı, Bakû, 1960, s.15 NAĞISOYLU Möhsün, QULİYEV Rahman, A.g.e. , s. 165

41 42

MEMMEDOV Hayrullah, A.g.e. , s. 13 NECEFZADE Qeşem, “Uşaq Edebiyatının Problemleri”, Edebiyat qazeti, 06. 02. 2004, http://www.qeshem necefzade.net/meqaleler.htm NAĞISOYLU Möhsün, QULİYEV Rahman, 2003, s.165–166 NAMAZOV Qara “Azerbaycan Uşaq Edebiyatı Antolojisi”, Önder Neşriyat, Bakû: 2005, c.1 s.6

760

Materiallar
KAYNAKLAR 1. Azerbaycan XIX-XX. Yüzyıl Türk Edebiyatı, “Başlangıçtan Günümüze Kadar Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi” Kültür Bakanlığı, 3.Cilt, Ankara, 1993 BABAŞLI Memmedeli, “XIX. Asrın ikinci yarısında Azerbaycan’da Milli Maarif ve Sivil Girişimler” Journal of Caucasian Studies, Bakû, 2004 BAYRAM Ömer, “ Kafkasya’da Bir Şair Ve Tarihçi”, Journal of Caucasian Studies, , Volume 1, Number 1, Qafqaz University, Bakû, 2004 EROL Ali “Türk Kültür ve Fikir Hayatında Ekinci”, 05.09.2008 www.yesevi.edu.tr/yayinlar/ view_file.php? file_id=44 HÜSEYNОVA Sedaqet , “Füyuzat jurnalı ve dil problеmləri”, Elm, Bakü, 2006, MEMMEDOV Hayrullah, Seyyid Azim Şirvani, “Seçilmiş Eserleri”, Maarif Neşriyatı, Bakû, 2002 MEMMEDOVA Sedaqet, “Medeniyyetşünaslıq”, Kooperasiya neşriyatı, Bakû, 2001. NAĞISOYLU Möhsün, QULİYEV Rahman “Edebiyat, Ali Tahsile Hazırlık Kursları İçin Ders Vesaiti”, Zirve Yayınları, Bakû, 2003 NAMAZOV Qara, “Azerbaycan Uşaq Edebiyatı Antolojisi”, Önder Neşriyat, , Bakû, 2005 NAMAZOV Qara, “Azerbaycan Uşaq Edebiyatı”, Bakû Üniversitesi Neşriyatı, Bakû, 2007 NECEFZADE Qeşem, “Uşaq Edebiyatının Problemleri”, Edebiyat qazeti, 06. 02. 2004, http://www. qeshemnecefzade.net/meqaleler.htm RÜSTEMOV Süleyman, Seyyid Azim Şirvani, “Seçilmiş Eserleri”, Avrasiya Press, 1.Cilt, Bakû, 2005 Seyyid Azim Şirvani, “Gazeller”, Azerbaycan Dev-let Neşriyatı, Bakû, 1960 VELİYEV Afgan, “Azerbaycan’da Yenileşme ve Milliyetçilik Hareketleri” Çetin Matbaacılık, İstanbul, Ekim 2005 YAVUZ Kemal, ÜLGEN Erol, “Örneklerle XX. Asır Azerbaycan Edebiyatı”, Umut Matbaası, İstanbul, 2000 Z.M.Bünyadov ve Y.B.Yusifov, “Azerbaycan Ta-rihi (En Kadim Zamanlardan XX. Asra dek, Ali Mektepler İçin Derslik)” “Çıraq” Neşriyatı, Bakû, 2007

2.

3.

4.

5. 6. 7. 8.

9. 10. 11.

12. 13. 14.

15.

16.

761

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

762

 

TÜRK XALQLARI éDéBÌYYATI (II):
BEYNéLXALQ UÅAQ éDéBÌYYATI KONQRESÌ
- II K Ì T A B -

UŞAQ ƏDƏBİYYATINDA ÇAĞDAŞ TƏMAYÜLLƏR
  

  

 

“DEDE KORKUT”: BİR MENTOR
Yrd. Doç. Dr. Aysun ERGİNER
Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Bölümü Tokat / TÜRKİYE aysune@gop.edu.tr “DEDE KORKUT”: A MENTOR ABSTRACT Mentoring is an agreement between two individuals that share their experiences, expertise and ideas in order to support personal and professional development. The root of the practice goes back to early ages when people who were better informed on a subject shared their knowledge and skills with other people to train them. It is believed that Dede Korkut from Oghuz tribe can be considered as a mentor, given the fact that everybody, from ordinary people to high level officials, consulted him and acted in line with his recommendations and his ability of persuasion, his respectability and wisdom. This study aims to analyze Dede Korkut’s mentoring in Dede Korkut Stories which have epic nature. The stories mentioned in the study was analyzed with a content analysis method, which is one of the qualitative research data analyses. The themes that occur in the stories were interpreted with the theoretical data on mentoring in the concerned literature. The themes that occur in the stories were interpreted with the theoretical data on mentoring in the concerned literature and its contribution to the field of educational management was discussed. Key words: Dede Korkut, mentoring

Giriş İnsanlar çok eski dönemlerden beri kendilerine göre daha bilgili ve deneyimli kişilerce eğitilmeye, yetiştirilmeye gereksinim duymakta, onlara danışmakta, bilge kişiler ise uzmanlıklarını ve deneyimlerini paylaşarak, kişisel ve mesleki gelişime katkıda bulunmaktadırlar. Polater (2007), mentorluk/akıl hocalığının yeni bir süreç olmadığı, insan gelişiminin en eski yöntemlerinden biri olarak kabul edilebileceği üzerinde durmaktadır. Homeros’un Odysseus Destanı’nda belirttiğine göre Ithaca Kralı Ulysses, Truva Savaşı’na giderken oğlu Telemachus’u güvendiği danışmanı ve arkadaşı Mentor’a emanet etmiştir. Mentor, kralın yokluğunda Telemachus’u en iyi şekilde eğitmiş ve yetiştirmiştir. Bu güvenilir bilge arkadaş, protégé-mentee/Telemachus için “danışman, rehber, öğretmen, koç, destekleyici ve mentor” olmuştur (Hunt ve Michael 1983: 475). Homeros zamanına kadar uzanan uzun geçmişe karşın, insan yaşamında mentora duyulan gereksinim ise hiçbir zaman azalmamıştır. Mentorluk, örgütlerde mesleki yönden ilerleyebilmek için önemli bir yetiştirme ve geliştirme aracıdır. Mentorluk; usta-çırak, doktor-asistan, öğretmen-öğrenci olmak üzere çoğu meslekte karşılaşılabilecek bir gelişim sürecidir ve bir yetki-bağlılık durumunu açıklamak için çoğunlukla öğretmen-öğrenci, usta-çırak, destekleyicidesteklenen, mentor-protégé vb. terimler kullanılmaktadır (Hunt ve Michael 1983: 475-476). Boon 764

(1998: 29) mentorluğun özellikle eğitim örgütlerinde, öğretmenlerin ve okul yöneticilerinin eğitiminde artan bir popülarite kazanmakta olduğunu, bu süreçten her iki tarafın da yarar elde ettiğini belirtmektedir. Mentorluğun tanımı her ne olursa olsun, tıpta, hukukta, dinde ve ticarette, çalışanların kişisel ve mesleki yönden yetiştirilmeleri için, kariyer geliştirme programlarının ayrılmaz bir parçası olmuştur (Playko 1991: 124). Baltaş (2008), yazılı geleneğin ve kurumsallaşmamış eğitimin henüz var olmadığı dönemlerde, kültür aktarımının sözlü geleneğe, izlemeye, hatta taklide dayandırıldığı üzerinde durmaktadır. Türk tarihi gözden geçirildiğinde Osmanlı şehzadelerinin lalaları, ilk mentorlar olarak kabul edilebilirler. Lala paşaların yanında, Mevlana ve Nasrettin Hoca da, isimlerinden bahsedilmesi gereken çok önemli bilge kişilerdir (Mentor Leadership Development 2006). Dede Korkut Hikâyeleri’nde, Oğuzların tamam (her şeyin) bilicisi, toplum bilgesi rolünü üstlenen Dede Korkut’un da, akıl danışılan bilge kişilerden biri/akıl hocası olarak kabul edilebileceği düşünülebilir. Araştırmanın Amacı Dede Korkut Hikâyeleri’nde, Dede Korkut’un bir mentor olarak değerlendirilmesi bu araştırmanın amacını oluşturmaktadır. Araştırmanın Önemi Dede Korkut Hikâyeleri, Türk yazınında anlatı geleneğinin en temel eserlerinden birisidir. Bu araştırmada Dede Korkut’un bir mentor/akıl
  

Materiallar

hocası olarak nitel bir yöntemle değerlendirilmesi önemli görülmektedir. Çünkü İnsan Kaynakları Yönetimi ve Kariyer Yönetimi’nde “mentorluk”, üzerinde önemle durulan yaklaşımlardandır. İlgili alanyazında Dede Korkut Hikâyeleri’nin edebi açıdan analizini yapan çok sayıda araştırmaya rastlanmaktadır (Örneğin son üç yılda yapılanlar; Özcan 2005, Taflı 2006, Denizer 2007). Dede Korkut’un mentor olarak değerlendirildiği bu çalışmayla ise, Türk yazınına ve eğitim yönetimi alanına, Dede Korkut ve mentorlukla ilgili farklı bir bakış açısı getirilebileceği düşünülmektedir. Ayrıca yönetim biliminde önemli bir yeri olan mentorluğun kökeninin Yunan Mitolojisine dayandırılmasına karşın, mentorların ya da koçların Türk Kültürü’nde de yer alması, Türk yazınında Dede Korkut gibi bilge kişilerin akıl hocalığının incelenmesi gerektiğini vurgulaması yönünden de araştırma önemli bulunmaktadır. Sınırlılıklar - Araştırmada, mentorluk ve süresi, mentee rol ve özellikleri vb. konulara değinilmemiştir. Araştırmanın Yöntemi Doküman olarak Dede Korkut Hikâyeleri’nin seçilme nedenlerinden birisi bu hikâyelerin destansı özelliğe sahip olmasıdır. Destanlar bir toplumun sahip olduğu kültürel yapıyı yansıtmaktadır. Bu eserin seçilmesinin başka bir nedeni ise, evrensel bir özellik göstermesidir. Ayrıca Türkiye’de Milli Eğitim Bakanlığı, ilköğretim çocuklarının okuması için belirlenen “100 Temel Eser içinde” Dede Korkut Hikâyeleri’ne de yer vermiştir. Araştırmada Dede Korkut Hikâyeleri ile ilgili olarak, Dresten Kütüphanesi’nde yer alan ve oniki hikâyeden oluşan yazma dikkate alınmıştır (Bek 2007). Hikâyeler; Dirse Han Oğlu Boğaç Han Boyu (D1), Salur Kazan’ın Evinin Yağmalandığı Boy (D2), Kam Püre’nin Oğlu Bamsı Beyrek Boyu (D3), Kazan Bey Oğlu Uruz Bey’in Tutsak Olduğu Boy (D4), Duha Koca Oğlu Deli Dumrul Boyu (D5), Kanlı Koca Oğlu Kan Turalı Boyu (D6), Kazılık Koca Oğlu Yigenek Boyu (D7), Basat’ın Tepegöz’ü Öldürdüğü Boy (D8), Begil Oğlu Emren’in Boyu (D9), Uşun Koca Oğlu Segrek Boyu (D10), Salur Kazan’ın Tutsak Olup, Oğlu Uruz’u Çıkardığı Boy (D11), Dış Oğuz’un İç Oğuz’a Asi Olup Beyrek’in Öldüğü Boy (D12) şeklinde kodlanarak verilmiştir. Dede Korkut Hikâyeleri, nitel araştırma veri analizi yöntemlerinden biri olan doküman analizi yöntemi ile incelenerek, doküman üzerinde içerik analizi yapılmaya çalışılmıştır. Araştırmanın yöntemi ilgili alanyazın doğrultusunda, Dede Korkut’un mentorluğu temel alınarak, amaçlı örnek-

lem yöntemiyle, mentorluk kavramının çözümlenmesi şeklinde desenlenmiştir. Verilerin kodlanması, iki aşamada, önceden belirlenmiş kavramlara göre yapılan kodlama, verilerden çıkarılan kavramlara göre yapılan kodlama şeklinde yapılmış ve tüm kodlamalar genel bir çerçevede bütünleştirilmiştir. Temaların bulunması aşamasında, kodlamalar bazı temalar altında birleştirilerek değerlendirilmeye çalışılmıştır. Mentorlukla ilgili alanyazın taraması sonuçlarına göre, belirlenen başlıklar doğrultusunda hikâyeler incelenmiş, Dede Korkut ile belirtilen konular ilişkilendirilmiş, oluşturulan tablolarda ilgili işaretlemeler yapılmış, elde edilen bulgular tartışılmış ve yorumlanmıştır. Araştırmanın Bulguları ve Yorumları Aşağıda içerik analizi sonuçlarına göre oluşturulan tablolar yer almaktadır. Mentor Karakteristikleri ve Nitelikleri İlgili alanyazında mentor özellikleri ile ilgili olarak mentor karakteristikleri, etkili mentor becerileri, mentor beceri ve yetkinlikleri, mentorun kişisel özellikleri ve nitelikleri ile ilgili bilgilere rastlanılmaktadır (Hunt ve Michael 1983, Clutterburg 1985, Barutçugil 2004: 367, Yaşargil 2004, 2005a, 2005b, Aydın 2005: 219-222). Bu çalışmada mentor özellikleri, “mentor karakteristikleri ve nitelikleri” başlığı altında birleştirilerek verilmiştir.
Tablo 1. Mentor Karakteristikleri ve Nitelikleri Destan No D1 D2 D3 D4 D5 D6 D7 D8 D9 D10 D11 D12 Karakteristikler ve Nitelikler Yeterli Bilgiye Sahip Olma Yeterli Deneyime Sahip Olma İlişkiyi Yönetme İletişim Becerisine Sahip Olma Net Hedef Koyabilme Destekleyicilik Saygınlık İyi Motive Edicilik İnsanları Yönlendirme Etkili Öğretmenlik İleri Yaşta Olma Aynı Cinsiyette Olma Üst Pozisyonda Olma Güçlü/Yetkin Olma

765

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 
Yüksek İş Performansına Sahip Olma Uzmanlık İşbirliğine Gidebilme İşe Karşı Olumlu Tutum ve Doğru İş Alışkanlıklarına Sahip Olma Güvenilirlik Belirsizliklere ve Hatalara Hoşgörüyle Yaklaşma Başarı Duygusunu Aşılama Cesaretlendirme Mentee’nin Gereksinimlerine Cevap Verme

hocalığından yararlanmaktadırlar. Dede Korkut bilgili, tecrübeli, güvenilen, sayılan, sözü tutulan, kendisinden istenileni eksiksiz yerine getiren, insanları yönlendiren, motive eden, destekleyen, yiğitlerin başarılarından övgüyle söz eden bir kişidir. Bu özellikleri taşıdığı için Dede Korkut’a “mentor/akıl hocası” denilebileceği düşünülmektedir. Mentor Rolleri Tablo 2’de Dede Korkut’un mentor rolleri yer almaktadır (Amy 2003, Clayton 2004, Tobin 2004: 114, Aynsley 2005, Yaşargil 2005a, Starcevich ve Friend 2006, Starcevich 2007).
Tablo 2. Mentor Rolleri Destan No Roller D1 D2 D3 D4 D5 D6 D7 D8 D9 D10 D11 D12 Akıl Hocalığı Rehberlik Motive Edicilik Destekleyicilik Başvurma Ajanlığı Kapı Aralayıcılık Yapıcı Dönütler Verme Paylaşımcılık İşbirlikçilik

Tablo 1’den anlaşılacağı gibi Dede Korkut, yeterli bilgi ve deneyime sahip, görmüş, geçirmiş bir kişilik sergilemektedir. Oğuzlar tarafından sayılmaktadır. Pek çok konuda ona danışıldığı gibi, eski Türklerde oldukça önem gösterilen ve bir yiğitlik göstermeye bağlı olan delikanlılara isim verme işi de Dede Korkut’a verilmiştir. Bu, ona ne kadar güvenildiğini, saygı duyulduğunu, işinin ehli ve uzmanı olduğunu göstermektedir ve Dede Korkut uzmanlığını, bilgi ve deneyimini paylaşmaktadır. Pek çok konuda ona danışılması, yüksek iş performansının olduğunu düşündürmektedir. Dede Korkut aynı amanda etkili bir öğretmen olarak düşünülebilir. Dede Korkut’un sözlerine tam olarak güvenilmekte, gereksinim duyulduğu an kolayca kendisine ulaşılabilmekte, yiğitlere isim verme, kız isteme vb. durumlarda ve sıkışılan anlarda ona başvurulmaktadır. Dede Korkut, hikâyeleri sonlandırırken güzel sözler ve dualarla Oğuz Beylerini cesaretlendirmektedir. Ayrıca Dede Korkut’un hikâyelerden anlaşıldığı kadarıyla, ileri bir yaşta olduğu anlaşılmaktadır. Yine Dede Korkut, üst bir pozisyonda görülmekte ve güçlü bir kişilik olarak karşımıza çıkmaktadır. Hikâyelerde Dede Korkut’un aynı cinsiyette, erkek mentorerkek mentee şeklinde mentorluk ilişkisi kurduğu görülmektedir. Dede Korkut aynı zamanda mentorluk ilişkisinde ilişkiyi yönetebilen, iletişim becerisi güçlü, sözü kabul edilen ve dinlenen bir kişi özelliğine sahiptir. Tablo 1’e göre, Dede Korkut mentor kavramının tanımında açıklandığı gibi, belli bir kişinin yetiştirilmesi ve eğitimi üzerine odaklanmamaktadır. Fakat Dede Korkut Hikâyeleri’nde Oğuz Halkı mentee olarak kabul edildiğinde, Oğuzlar başları sıkıştığında Dede Korkut’a danışmakta, onun bilgeliğinden, yol göstericiliğinden ve akıl 766

Tablo 2’den anlaşılacağı gibi Dede Korkut’un akıl hocalığı, rehberlik, motive edicilik, destekleyicilik, başvurma ajanlığı, kapı aralayıcılık, yapıcı dönütler verme, paylaşımcılık, işbirlikçilik gibi mentor rolleri oynadığı görülmektedir. Mentor Fonksiyonları Tablo 3’de Dede Korkut’un mentor fonksiyonları yer almaktadır (Kram 1983: 614, Kram 1985, Kram ve Isabella 1985: 117, Scandura 1992: 169-170, Fowler ve O’Gorman 2005: 55, Packard 2008).
Tablo 3. Mentor Fonksiyonları Destan No Fonksiyonlar D1 D2 D3 D4 D5 D6 D7 D8 D9 D10 D11 D12 Kariyer DestekFonksi- leyicilik yonları Koçluk Kabul Psiko- Etme ve Doğrusosyal Fonksi- lanma yonlar Danışmanlık

Materiallar

Tablo 3’e göre, Dede Korkut Hikâyeleri’nin tamamında Dede Korkut’un, destekleyicilik, koçluk, danışmanlık, kabul etme ve doğrulanma fonksiyonlarını taşıdığı görülmektedir. Dede Korkut yiğitlerin, hanların destekleyicisidir. Her fırsatta onları övmektedir. Dede Korkut’un bir söylediği iki edilmemekte, sözleri mutlaka yerine getirilmektedir. Aynı zamanda kendisine her konuda danışılmakta, yardım alınmaktadır. Mentor Türleri Tablo 4’te Dede Korkut’un sahip olduğu mentor türleri yer almaktadır (Hunt ve Michael 1983: 480, Aynsley 2005, Polater 2007). Dede Korkut Hikâyeleri incelendiğinde hikâyelerin tamamında Dede Korkut’un kültüreltoplumsal mentor özelliği gösterdiği söylenebilir. Oğuz Halkı toplum olarak ona danışmakta, onun akıl hocalığına başvurmaktadır ve hikâyelerin geçtiği döneme göre kültürel özellikler sergilenmektedir. Dede Korkut, bir kişi yerine tüm toplumun sorunlarına çözüm bulmakta, sıkıştıkları durumlarda onların yanlarında olmakta, akıl vermekte, yol göstermektedir.
Tablo 4. Mentor Türleri Destan No Türler Durumsallık İnformal, Kısa Zamanlılık İnformal, Uzun Zamanlılık Teknik Olma Kültürellik, Toplumsallık D1 D2 D3 D4 D5 D6 D7 D8 D9 D10 D11 D12

nemin koşullarına göre bu önemli bir olaydır. Yiğitler ancak kahramanlık gösterdiklerinde bir isimleri olabilmekte, söz sahibi olabilmektedirler.
Tablo 5. Mentorluğa Başvurulan Alanlar Destan No Türler Teknik Danışmanlık Profil Yükseltme Terfi Fırsatları Sağlama Stratejiler ve Kariyer Hedefleri Belirleme D1 D2 D3 D4 D5 D6 D7 D8 D9 D10 D11 D12

Yine hikâyelerin tamamında Dede Korkut’un durumsal mentor yönü üzerinde durulabilir. Çünkü Dede Korkut duruma göre hareket etmekte, kendisine başvurulduğu anlarda sorun çözmekte, yiğitlere ya da destana isim vermekte, hikâyeleri sonlandırmaktadır. Dede Korkut bir kurumca görevlendirme durumu olmadığı için informal mentor olarak da düşünülebilir. Ayrıca yaşadığı döneme göre Dede Korkut’un teknik mentor olduğu da düşünülebilir. Mentorluğa Başvurulan Alanlar Tablo 5’te Dede Korkut’un mentorluğuna başvurulan alanlar yer almaktadır (Aynsley 2005). Hikâyelerde Dede Korkut’a teknik danışman olarak ve sorun çözerken strateji belirlemede başvurulduğu görülmektedir. Kahramanlık gösteren yiğitlere isim verilmesi terfi fırsatları ya da profil yükseltme olarak değerlendirilebilir. Çünkü o dö-

Sonuçlar ve Öneriler Araştırma sonuçlarına göre: 1. Dede Korkut Oğuz toplumunca benimsenen ve ata olarak kabul edilen bir kişidir. Dede Korkut, yeterli bilgi ve deneyime sahip, görmüş, geçirmiş, sayılan, pek çok konuda kendisine danışılan, güvenilen, işinin ehli ve uzmanı, işini doğru yapan, bilgi ve deneyimini paylaşan, sorun çözen, sözü kabul edilen ve dinlenen, yol göstericiliğinden yararlanıldığı için bir akıl hocası ve mentor olarak kabul edilebilir. 2. Dede Korkut’un hikâyelerde akıl hocalığı, rehber/yol gösteren, motive eden ve destekleyen, yapıcı dönütler veren, işbirliğine giden, başvurma ajanı, kapı aralayıcı, paylaşan olma gibi mentor rolleri oynadığı görülmektedir. 3. Hikâyelerin tamamında Dede Korkut’un, destekleyicilik ve koçluk, danışmanlık, kabul etme ve doğrulanma mentor fonksiyonlarını taşıdığı görülmektedir. 4. Hikâyelerin tamamında Dede Korkut’un kültürel-toplumsal mentor özelliği gösterdiği söylenebilir. Ayrıca Dede Korkut’un durumsal mentor, informal (kısa-uzun zamanlı) mentor ve teknik mentorluğu üzerinde durulabilir. 5. Hikâyelerde Dede Korkut’un mentorluğuna başvurulan alanların teknik danışmanlık ve strateji belirleme olduğu söylenebilir. Ayrıca kahramanlık gösteren yiğitlere isim verilmesi, terfi fırsatı ya da profil yükseltme olarak da değerlendirilebilir. Dede Korkut’un mentorluğunun incelendiği bu araştırma ile ilgili olarak aşağıdaki öneriler geliştirilebilir: 1. Başka araştırmalarla Dede Korkut’un koçluk ve liderlik özellikleri incelenebilir. 2. Mevlana, Nasrettin Hoca, Hacı Bektaş Veli, Atatürk, Gandi vb. ünlülerin ve liderlerin mentor 767

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

özelliklerinin incelendiği başka araştırmalar desenlenebilir. 3. Edebi eserlerdeki öğretmen, okul yöneticisi ve müfettişleri, mentorluk açısından değerlendiren araştırmalar yapılabilir.
KAYNAKÇA Amy, P. (2003). Coaching/Mentoring Distinctions. Ross Products Division Abbott Laboratories Columbus, Ohio. Aydın, İ. (2005). Öğretimde Denetim. Durum Saptama, Değerlendirme ve Geliştirme. Pegem A Yayıncılık, Ankara. Aynsley, D. (2005). Choosing a Mentor. Using The SUN Mentor Register. Lunchtime Seminar, Staff Support and Development Unit. http://www.usyd.edu.au (Erişim: 05.05.2008) Baltaş, A. (2008). “Usta’dan Mentor’a”. Yönetim Eğitim Danışmanlık. http://www.baltas-baltas.com (Erişim: 05.05.2008) Barutçugil, İ. (2004). Stratejik İnsan Kaynakları Yönetimi. Kariyer Yayınevi, İstanbul. Bek, K. (2007). Dede Korkut Hikâyeleri. Bordo Siyah Klasik Yayınlar, İstanbul. , Oğuz Boon, S. L. Z. (1998). “Principalship Mentoring in Singapore. Who and What Benefits?”. Journal of Educational Administration, 36: 29-43. Clayton, G. (2004). “Mentoring is About Being A Role Model”. Coaching Concepts Library. http://www.coaching-concepts-library.com (Erişim:05.05.2008) Clutterburg, D. (1985). Everyone Needs a Mentor. Institute of Personel Management, Bugbrooke, UK. Denizer, F. U. (2007). “Tarihî Metinleri Aktarma Problemleri Dede Korkut Oğuznâmeleri ve Türkiye Türkçesine Yapılmış Aktarmaları Üzerine Kelime Düzeyinde Bir İnceleme”, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Muğla. Fowler, J. L. ve O’ Gorman, J. G. (2005). Mentoring Functions: A Contemporary View of the Perceptions of Mentees and Mentors. British Journal of Management. 16: 51-57. Hunt, D. M. ve Michael, C. (1983). “Mentorship: A Creer Training and Development Tool”. Academy of Manegement Review, 8, 3: 475-485. Kram, K. E. (1983). “Phases of the Mentor Relationship”. The Academy of Management Journal, 26, 4, 608-625. Kram, K. E. (1985). “Mentoring at Work: Developmental Relationships in Organizational Life. Administrative Science Quarterly”, 30, 3: 454-456. Johnson Graduate School of Management, Cornell University. Kram, K. E. ve Isabella, L. A. (1985). “Mentoring Alternatives: The Role of Peer Relationships in Career Development”. The Academy of Management Journal, 28, 1: 110-132. Mentor Leadership Development (2006). Basında Mentor. http://mentor-tr.com (Erişim: 15.03.2008) Özcan, A. (2005). “Dede Korkut Hikâyeleri’nde Sıfat Tamlamaları”, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın.

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Packard, B. W. (2008). Definition of Mentoring. http://ehrweb.aaas.org (Erişim: 30.05.2008) Playko, M. A. (1991). “Mentors for Administrators: Support for the Instructional Leader”. Theory into Practice. Instructional Leadership: Making Supervision Meaningful, 30, 2: 124-127. Lawrence Erlbaum Associates (Taylor & amp: Francis Group). Polater, S. (2007). “Mentor-Akıl Hocası Liderlik”. Polater Eğitim ve Danışmanlık. http://www. polater.com.tr (Erişim: 08.05.2008)en Scandura, T. A. (1992). “Mentorship and Career Mobility: An Empirical Investigation”. Journal of Organizational Behavior. 13, 2: 169-174. John Wiley & amp; Sons, Starcevich, M. M. ve Friend F. L. (2006). “Attributes of Efffective Mentoring Relationships: Partner’s Perspective”. Center for Coaching and Mentoring. http://www.coachingandmentoring.com (Erişim: 06.05.2008) Starcevich, M. M. (2007). “Coach, Mentor: Is There a Difference”? Center for Coachingand Mentoring. (Erişim: http://www.coachingandmentoring.com 06.05.2008) Taflı, H. (2006). “A Comparative Study of the Belief Systems in Beowulf and the Book of Dede Korkut”, Unpublished Master Thesis, Erciyes University Instutite of Social Sciences, Kayseri. Tobin, M. J. (2004). “Mentoring. Seven Roles and Some Specifics”. American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine”, 170: 114-117. http://www.atsjournals.org (Erişim: 31.05.2008) Yaşargil, H. (2004, 2005a, 2005b). “İyi Bir Mentor Olmak-1, 2, 3”. Mentor Leadership Development. http://mentor-tr.com (Erişim: 13.05.2008)

-

-

-

-

-

-

-

-

768

 

KIZ ÇOCUKLARININ SİYASAL SÜRECE KATILIMINDA ÇOCUK EDEBİYATININ ROLÜ VE ÖNEMİ
Öğr. Gör. Uğur Arif BÖLEK
Qafqaz Üniversitesi Bakü / AZERBAYCAN ugurarif@hotmail.com

Öğr. Gör. Berrin BÖLEK
Qafqaz Üniversitesi Bakü / AZERBAYCAN bbolek@hotmail.com

GİRİŞ Çocuk edebiyatı; Alm. Kinderliteratur (f), Fr. Littérature (f) infantile, İng. Children literature. Çocuk; İnsanın 2 - 13 yaş arasındaki dönemine verilen addır. Edebiyat (yazın) ise; durum, gözlem, duygu, düşünce, düş ve olayların dil aracılığıyla etkili ve güzel bir biçimde anlatılmasıdır.1 Çocuk edebiyatının araçları 0-6 yaş okul öncesi dönem için • Ninniler • Öykü • Resimli kitaplar • Şiir • Çekici kartlar • Plak – kaset • Tekerlemeler • Video – TV • Bilmeceler atasözleri - fıkralar • Çocuk kitaplığı • Destanlar efsaneler • Çocuk tiyatrosu • Masallardır. 7-9 yaş masal döneminde ise; • Kahramanları çocuk olan öyküler • Kahramanları hayvan olan öyküler • Tatil ve doğa öyküleri• Efsaneler - destanlar – fıkralardır. Kızlarda bu dönem oğlanlara göre bir yıl daha uzun sürebilir. Bu dönem çocukları en çok (% 75) masaldan hoşlanırlar. 10-12 yaş döneminde ise • Ev - okul yaşamı • Serüven kitapları • Mizah • Yararlı bilgiler • Gezi kitapları • Biyografiler • Şiir - tiyatro eğitimi • Öyküleştirilmiş tarih • Polisiye • Duygusal kitaplar kahramanlık konulu kitaplar • Yabancı ülkeler • Kadın / erkek yaşamı • Öyküleştirilmiş fen, doğa anlatan yazılar konulu kitaplar. 13-15 yaş dönemi kız ve erkek çocuk edebiyatı • Sevgi, bağlılık, özveri konularını işleyen • Soyut, duygusal, düşünsel öykü, roman, şiir, tiyatro eserleri duygusal öykü, şiir, tiyatro eserleri • Sanat değeri olan kitap ve dergiler • Gazeteler, güncel konular, spor yazılarını kapsar.2 Çocukların psikolojik özellikleri ve bilgi seviyeleri, yetişkinlerden ayrı kitaplar okumalarını gerekli kılar. Bu kitaplar, anlatım dili, konusu,
1

2

Öztürk, Çelik, Sakine; Çocuk Edebiyatı, Anadolu Üniversitesi Açık Öğretim Fakültesi Yayınları, Eskişehir 2003, s.203 Baraz, Turhan, "Çocuk ve Kitap", Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Ders Kitapları. Eskişehir, 1987, s. 147

içerdiği tez ve düşünceler yönünden çocuğun okuma, anlama, kavrama kapasitesine uygun olmalıdır. Çocuğun kapasitesine uygun olarak seçilen bir konu, açık ve anlaşılır bir üslup, akıcı bir dil ve çocuğun yaşına uygun düşünce örgüsü, çocuk edebiyatı eserlerinin başlıca özelliklerindendir. Çocukluğun hemen her döneminde masallarla konu olan olağanüstü yaşantılar, aksiyoner anlatım çocuklar tarafından ilgiyle karşılanır. Çocuklar özellikle 10 yaşlarına kadar masal dinlemek ve okumaktan çok hoşlanırlar. Daha sonraki yaşlarda ise mâcerâ yönü ağır basan, sürükleyici roman ve hikâyeler, bilgi verecek kitaplar dikkatlerini çekmeye başlar. Kız çocukları daha küçük yaşlardan itibaren erkek çocuklarına oranla masal ve hikayelerde farklı konulara dikkat ederler. İnsanlık tarihinde ilk masalın ne zaman yazıldığıyla ilgili kesin bir cevap bulmak mümkün olmasa da yaklaşık 3750 yıl önce Hammurabi yasalarıyla Mezopotamya’da yazıya geçmiş bir masala rastlıyoruz. Masalın kahramanının adı “Adapa”dır. M.Ö. 1750 yılları: Adapa, ölüme çare bulmak için yola çıkar. Yolda rüzgâr, kayığını alabora eder. O da tutar rüzgârın kanadını kırar. Gök Tanrısı öfkeye kapılıp Adapa’yı mahkeme önüne çıkarır. Adapa’nın koruyucusu Yer Tanrısı ise kendisine ceza olarak verilecek ’ölüm ekmeği ile ölüm suyunu’ almamasını öğütler. Ancak Gök Tanrısı Adapa’nın mert ve açık yürekliliği karşısında ona ’Sonsuz hayat ekmeği ile suyu’ uzatır. Adapa Yer Tanrısına söz verdiği için bunları reddeder ve ölümsüzlüğe ulaşma fırsatını kaçırır... Böylece insanoğlu ölümlü olur. Olur, ama yarattığı bu masalla ölümsüzlüğe ulaşır...” 3 Tarihde yazılı ilk masalda dahi masal kahramanı olağanüstü güçlerle kavga edip galip gelebilecek bir erkektir. Dünyada da sözlü halk edebiyatının ürünleri aynı zamanda çocuk edebiyatının da başlangıcı
3

Kabaklı, Servet, “Türklük âleminin masalları”, Yeniçağ Gazetesi, 11/8/2007

769   

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

sayılır. Şark ve Garp’da çocuk edebiyatı ninniler ve büyükler tarafından anlatılan masallarla başlar. Klanlardaki hikayecilerin anlattığı hikayeler, kültürün, adet-ananelerin aktarılmasında önemli rol oynamışlardı. Bu hikayeler aynı zamanda tarihin bir ölçüde de olsa korunmasını sağladılar. Sözlü edebiyat toplumların kültürlerinin devamında büyük bir öneme sahiptir. Yazılı edebiyat öncesi toplumsal kültürün yaşatılmasında en önemli rol halk ozanlarının anlattıkları hikayelerdir. Bu hikayeler aynı zamanda kültürler arası iletişimin kurulmasında da etkili olmuşlardır. 15. yüzyılda İngiltere’de ilk defa büyükler için küçük cep masalları basılmıştır. Bu kitapları öncelikli olarak İngiliz toplumunun halk tabakası okumaktaydı. Zenginler ise boynuzdan yapılmış koruyucuların içinde yerleştirilmiş bakır levhalara yazılmış ve Horn Book adı verilen kitapları okuyorlardı. Aşırı dinci bir akım olan Quakerizmin etkisi İngiltere’de 18. yy.’a kadar güçlü bir şekilde devam etti. Quakerizme göre çocuklar, son derece sıkı bir disiplinle yetiştirilmeliydi. Bu dönemde çocuklar için hazırlanmış kitaplar da daha çok İncil'den kaynaklanan kitaplardı ve hikâyelerin sonu büyük ölçüde ölümle bitiyordu. Bu yolla çocukların dindarlık seviyelerinin yükselmesi hedeflenmişti. 14. Lui Fransa'sında Charles Pearault, Halk ağzında dolaşan masalları derleyip kısaltarak 1697 yılında çocuklar için basmış böylelikle çocuk kitaplarının babası olarak anılmaya başlamıştı. Bunların içinde günümüz Türkiye’sinde ve dünyanın pek çok yerinde çocuk klasikleri içinde hala okunan "Parmak Çocuk","Mavi Sakal" gibi kahramanı erkek olan masalların yanı sıra "Kül Kedisi", "Kırmızı Başlıklı Kız" ve “Uyuyan Güzel" gibi kahramanı kız olan eserler de vardır. Aynı yüzyılda Fransa'da Fenelon, soylu çocuklarının eğitiminde kullanılması için yazdığı Telemak’ı yazmış, eser Tanzimat döneminde Türkçe’ye çevrilmiştir Bakü’den göç ettiği söylenen Beydaba’nın yazdığını “Kelile ve Dinme” masallarından esinlendiği iddia edilen La Fontaine, ünlü fabllarını aynı dönemde yazmıştı. La Fontaine ve Perrault’un masalları, Fransız çocuk masallarının ilk örneklerindendir. Bu eserler önce İngiltere'de sonra da Almanya'da yayınlandılar. Gerek İngiltere'de gerekse Fransa'da çocuklar için yazılan kitaplar 18. yy.’da bu dönemden sonra artış gösterdi. Avrupa'da çocuklar için yazma düşüncesi 18. yüzyılda pek çok ülkede birden yaygınlaşır. 770

Dünyâ edebiyâtında çocuklar için yazılmış eserlerde eskiden yalnız öğretici ve yetiştirici olması düşünülürken bu yüzyıldan sonra yazılan eserlerde eğlendiricilik de dikkate alınmaya başlanmıştır. Özellikle İkinci Dünya Savaşından sonra çocuk edebiyatında büyük bir gelişme görülür ve çocuklar için verilen ürünler hızla çoğalmaya, başlar İngiltere'den Daniel Defoe'nin Robinson Crusoe, Jonathan Swit'in Gülliverin Seyahatleri, Lewis Carrol'un Alis Harikalar Diyarında, Charles Dickens'in David Coperfieled; Amerika'dan Louisa May Alcott'un Küçük Kadınlar, Mark Twain'in Tom Sawyer, Huckleberry Finn; Fransa'dan Hector Malot'un Kimsesiz Jules Verne'in serisi, Antoine de Saint Exupery'nin Küçük Prens; Almanya'dan Grimm Kardeşlerin masalları; İsveç'ten Selma Lagerlöf'ün Nils Holgerson'un Eşsiz İsveç Yolculuğu; Danimarka'dan Andersen'in masalları ilk akla gelen çocuk edebiyatı örnekleridir ki Bunlar dilimize de çevrilmiştir.4 19 yüzyılda çocuk edebiyatı eserlerinin konuları genişletilmiştir. Loise May Alcott'un "Küçük Kadınlar" isimli eseri aile hikayelerini daha popüler hale getirmiştir. 19. yüzyıl sonlarına doğru özellikle küçük çocuklar için yazılan dergiler ortaya çıkmaya başladı. UNESCO tarafından, 1979 yılının, Birleşmiş Milletler Dünya Çocuk Hakları Bildirgesi’nin yayımlanışının 20. yıldönümü dolayısıyla ‘Dünya Çocuk Yılı’ ilan edilmesi, bu alandaki yayın ve etkinliklerin kapsamını genişletmiştir. Türk halkları çocuk edebiyatı adına zengin bir mirasa sahiptir. Nasreddin Hoca fıkraları, Dede Korkut hikâyeleri bütün Türk halklarının ortak mirasıdır. Anadolu’da Karagöz-Hacivat hikayeleri ayrı bir zenginlik kaynağıdır. Osmanlı’da, çocuk edebiyatında Tanzimat’tan 2.Meşrutiyet’e, 2. Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e kadar pek çok gelişme yaşanmıştır. 17. yy.’da Nabi'nin Hayriyye'si, 19. yy.’da Sünbülzade Vehbi beyin Lütfiye-i Vehbi'si çocuk eğitimi üzerine yazılmış önemli eserlerdendir. Özellikle Meşrutiyetten sonra çocuk edebiyatı kendini duyurmuştur. Öğretmen okullarına Batılı eğitim anlayışının girmesi buna ön ayak olmuştur.5 1875 yılında, sonradan Etfal adını alacak olan Sadakat isimli çocuk gazetesi çıkartılmıştır. Aynı dönemde Bahçe (1880), Çocuklara Kıraat (1882), Vasıta-i Terakki (1882), Çocuklara Arkadaş (1882), Çocuklara Talim (1887), Çocuklara Rehber (1896), Çocuk Bahçesi (1904) gibi çocuk dergileri de çıkartılır.
4 5

Öztürk, a.g.e. s.207 A.g.e. s.205

Materiallar

Milli edebiyat döneminde de Ziya Gökalp, Ali Ekrem Bolayır, Mehmet Emin Yurdakul, İsmail Hikmet Ertaylan, Fazıl Ahmet Aykaç, Enis Behiç Koryürek, Yusuf Ziya Ortaç, Halit Fahri Ozansoy şiirlerle çocuklara seslenirler.) 6 Bu dönemde de yazılan eserlerde, siyasi yönden üzerinde durulan çocuk eseri kahramanı erkektir. Arif Nihat Asya’nın, ünlü Fetih Marşında da bunu açıkça görmek mümkündür. Asya, erkeğe, “delikanlım”, “aslanım”, “yiğidim”, “Fatih’in İstanbul’u fethettiği yaştasın” diyerek öğütler verir. Şairin, kız için biçtiği görev “Fatihler doğuracak yaşta” olmasıdır. Cumhuriyete giden yoldaki savaşlarda büyük yararlılıklar gösteren Nene Hatun, Halide Onbaşı, Nezahat Onbaşı, Tayyar Rahmiye, Kafkas cephesinde ordu subayı olarak çarpışan Fatma Seher Hanım, Domaniçli Habibe, Hafız Selman İzbeli, Halime Çavuş, Satı Çırpan, Şerife Bacı, Kılavuz Hatice, Gördesli Makbule, Nakiye Hanım, Ayşe Tayyibe Hatun, Maraşlı Senem Ayşe, Trakyalı Havva Zehra Soyyanmaz, Tarsuslu Adile Onbaşı, Faika Hakkı, Taccülcalala Hanım, İzmirli Ayşe Hanım, Adana’dan Melek ve Hatice Hanımların kahramanı olduğu çocuk hikayeleri yok denecek kadar azdır. Aksine bütün çocuk hikayelerinin savaş, mücadele kahramanlarının tamamına yakını erkeklerdir. Böylelikle erkek çocuklara ilerisi için hedef gösterilmektedir. Türk çocuk roman yazarlarının en çok okunanlarından ve üç yüzün üzerinde eser veren Kemalettin Tuğcu’nun kadın kahramanlarını büyük kısmı, acı çeken anneler, aldatılan kadınlar, sarhoş ya da kaba kocalarından eziyet gören kadınlardır. Günümüzde bir çocuk gazetesi yoktur. Bazı gazetelerin belirli sayfalarında çocuklar için ayrılmış köşeler ya da ekler vardır. Bununla birlikte çok sayıda çocuk dergisi yayınlanmaktadır. Çeşitli yayınevleri, gazeteler, bankalar, kişi ve kuruluşlar da bu alanda yayın yapmaktadırlar. Çocuk Vakfı’nın yaptırdığı bir ankete göre Türkiye’de yüzde 17 yerli, yüzde 83 oranında yabancı çocuk edebiyatı tüketilmektedir. Yine başka bir araştırmaya göre ise Almanya, Hollanda ve Fransa’da ise yabancı çocuk edebiyatı yayını yüzde 26’yı geçmemektedir. Çocuk yayınları, çocukların beden, zihin ve ruh sağlıkları bakımından çok çok önemlidir. Bu yayınların denetlenmesi gâyesiyle 1927 yılında “Küçükleri Muzır Neşriyâttan Koruma Kânunu” adıyla 1117 sayılı kânun çıkarılmıştır. Toplumların temelini oluşturan çocukların eğitilmesi ge6

reği açıktır. Bu gereklilik tüm dünya ülkelerinde kabul görmektedir. Çocuk, yaşadığı çağda ve içinde bulunduğu toplumda bir yere sahip olacağını bu eğitim ve uygulanacak edebiyat aracılığıyla anlayabilecektir. Edebiyat bir rehberlik kaynağıdır. Edebiyat bir kimsenin kendini tanıyarak davranışlarını değiştirmeye yarayacak olanaklar hazırladığı için bir rehberlik kaynağı olarak da hizmet edebilir. Şüphesiz, bütün edebiyat eserleri böyle bir hizmeti görmez ve bu hizmet de her zaman klasik ölçüler içinde yerine getirilemez. Fakat, her birimizin yaşamında gereksinim duyduğumuz vakit bize kendimizi anlamak konusunda yardımcı olan en az bir kitap bulunmuştur. Edebiyat yaratıcı etkinlikleri özendirir. Çocuklar, başka alanlardaki yaratıcı etkinliklere geçmek için bir sıçrama tahtası olarak edebiyata gereksinim duyarlar. Başka sanatlarla ilişkileri bulunan zengin bir programın eşliğinde yaratıcılığa yönelten okuma etkinlikleri sayesinde bir sanat, başka bir sanatı desteklemiş, beslemiş olur. Okuma, çocuğu resim çizmeye ve dramatik sanat alanlarında ritmik yorumlamalar yapmaya özendirir. Çocuklar okuma ve dramatik sanat alanlarında ne kadar zengin yaşantılar edinirlerse yaşamın öteki yaratıcı alanlarında da o kadar zengin bir kişiliğe sahip olurlar. Çocuk edebiyatı ürünleri denemeci, araştırıcı, eleştirici, kısacası özgür düşünceli insan yetiştirme amacı gözönüne alınarak yazılmalıdır. Ayrıca çocuğun kendini tanımasına, kişiliğini geliştirmesine katkıda bulunmalıdır.7 Bir diğer özelliği ise çocuğu iyiye, güzele, doğruya yönlendirmeyi amaç edinmelidir. 8 Yine çocuğa eleştirel düşünme becerisi kazandırmak ve geliştirmek de önemli hedeflerden olmalıdır. Bu eserler insanı olduğu gibi göstermeli, iyiler hep iyi, kötüler hep kötü gösterilmemelidir. Çocuk evrensel değerlere de saygı duyacak şekilde yetiştirilmelidir. Bu eserlerdeki yiğitlik abartılmamalı; çocuklara, yanılmaz insan, üstün insan, her şeyi bilen insan örnekleri sunulmamalıdır. Başka bir deyişle, etiyle kemiğiyle, olumlu ve olumsuz yanlarıyla insan tanıtılmalıdır. Her kitap bir dizi ahlak yargısıyla sonuçlandırılmamalıdır. Köprüaltı Çocukları, Öksüz Ayşe türünden acıma duygusunu sömüren kitaplar en azından yararsızdır. Polianna gibi tanınmış bir çocuk öyküsü de bu kötü örnekler arasında yer alır. Bu öyküde, çevresindekileri mutlu etmek
7 8

A.g.e. s.205

Yörükoğlu, Atalay, Çocuk Ruh Sağlığı, Özgür Yayınları, İstanbul, 1997, s. Baraz, a.g.e. s.121

771

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

için insan üstü çaba gösteren bir kız çocuğu anlatılır. Ne üzüntü, ne kırgınlık, ne de öfke duymayan böyle bir kahraman nasıl benimsenir? Olsa olsa erişilmez bir varlık olarak okuyucuda bir küçüklük duygusu yaratır. Çocuk hikayelerindeki kahramanların siyasi yönden önemini anlatan, aşağıdaki anıyı önemsiyoruz. İsmet Berkan’ın naklettiği bu anı, CIA'in Bombay büro şefliğini yapmış birine ait olması dolayısıyla ayrıca önemli: “Bir ara Hindistan'ı Sovyetler'e kaybetmek üzereydik. Sadece hükümeti değil, toplumu da kaybediyorduk. Çünkü KGB inanılmaz bir bütçeyle yayıncılık işine girmiş, masal kitabından macera romanına kadar pek çok Rus kitabını Hintçe basıyor, ücretsiz ya da çok ucuza satıyordu. O kadar ki, Hintli çocuklar Rus astronotları en büyük kahramanlar olarak görmeye başlamıştı. Bunun üstüne biz de yayınevleri kurmaya başladık, Amerikan kahramanlarını Hintli çocukları başta olmak üzere herkese tanıtmaya başladık." 9

9

Berkan, İsmet: http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=60430 22/12/2002

772

 

ÇOCUK VE GENÇLİK EDEBİYATINDA YENİ KONULAR VE YENİ YÖNELİMLER
Yrd. Doç. Dr. Medine SİVRİ
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi, Karşılaştırmalı Edebiyat Bölümü Başkan Yardımcısı Eskişehir / TÜRKİYE msivri@ogu.edu.tr NEW ISSUES AND TENDENCIES IN CHILDREN’S AND YOUTH LITERATURE ABSTRACT Children’s and youth literature is the most important and basic field in general sliterature for creating conscious and sensitive society. Unfortunately this section hasn’t received interest and worth it deserved until last century. Its importance has been understood recently. The aim of this study is to present the importance of children’s and youth literature and also to draw attention to new issues and methods in modern world. Improvement of humanity is rapid in every area and knowledge improves day by day. At this point, there is a necessity of new issues, approaches and types that will attract children and youths’ attention. We will analyze developments in this field comparatively. With presenting similarities and difference we will try to determine deficiencies.

“Çocuk okuru olmayan bir toplumun büyük okuru olmaz.” Muzaffer Izgü Bu çalışmada öncelikli amaç, bir taraftan çocuk ve gençlik edebiyatının önemini ortaya koymak, diğer taraftan da, değişen dünya koşullarında ele alınması gereken yeni konulara ve yeni yöntemlere dikkat çekmektir. Bu kadar önemli bir alanda, gelişen ve değişen dünya düzenine bağlı olarak, çocuk ve gençlik edebiyatında ayrıca neler yapılabilir, eksik ya da yetersiz olan yönler nelerdir, yeni yönelimler ve konular neler olabilir bunlar tespit edilmeye ve birtakım çözüm önerilerinde bulunulmaya çalışılacaktır. İnsanlık, tarih boyunca çok önemli aşamalardan geçmiştir, bunların içerisinde en temel ve belirleyici olanları; tarım devrimi, sanayi dev-rimi ve içinde bulunduğumuz iletişim-bilişim devrimidir. Günümüzde, adeta hız devrimi yaşanmakta ve iletişim bilişim sektörünün hızına erişilememektedir. İnsan şu an inanılmaz bir bilgi hazinesinin içerisindedir. Çünkü her türden bilgiye bir tuş kadar uzaklıktadır. Ancak, tüm bu ilerlemelere rağmen günümüz insanının çoğu, bilgi ile bilgiyi kullanma bilinci arasındaki köprüyü kuramadığı için, mekanik yaşamla bütünleşmiş, mutsuz, kendine yabancılaşmış ve yalnızdır. Bu durum, özellikle günümüz çocuğunun sorunudur ama sorumluluğu değildir. Çünkü bu durumu yapıp ettiklerimizle yaratan bizler, çözüm yolunu da onlarla beraber üretmeliyiz. Bu bağı kurma ve duyarlılık oluşturma bilinci, ancak sanat ve edebiyatla olasıdır. Bunun temeli de öncelikli olarak, bugünün küçükleri yarının büyükleri olan çocuklardan ve onlara yönelik nitelikli edebi metinlerden, sağlıklı ve nitelikli bir ilişkiyle oluşturulan çocuksevgi-kitap üçgeninden geçer.1 İnsan (Değişmiş insan)

Edebiyat ve Sanat Bilgi Bilinç (Eyleme Bilinci)
1

Bkz. I) S. DİLİDÜZGÜN, “Çocuk Kitaplarında Yazınsal Nitelik”, 1. Ulusal Çocuk kitapları Sempozyumu, Sorunlar ve Çözüm Yolları, Yayına Hazırlayan: Doç. Dr. Sedat SEVER, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara: 2000. II) S. DİLİDÜZGÜN, Çağdaş Çocuk Yazını, Morpa Kültür Yayınları, İstanbul:2003. III) S. SEVER, Çocuk ve Edebiyat, Kök Yayıncılık, Ankara:2003. IV) S. DİLİDÜZGÜN, S. SEVER, A. ÖZTÜRK, Ö. ADIGÜZEL, Çocuk Edebiyatı, Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları, Eskişehir:2002. V) N. NEYDİM, Çocuk ve Edebiyat, Çocukluğun Kısa Tarihi Edebiyatta Çocuk Figürleri, Bu Yayınları, İstanbul:2000. VI) F. Oğuzkan, Çocuk Edebiyatı, Anı Yayıncılık, Ankara:2000. VII) H. GÜLERYÜZ, Yaratıcı Çocuk Edebiyatı, Pegema Yayıncılık, Ankara:2003. VIII) R. NAS, Örneklerle Çocuk Edebiyatı, Ezgi Kitabevi Yayınları, Bursa: Ocak 2004.

773   

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Susanna Tamaro, bir eserinde, teoriyle pratik arasında okyanuslar olduğunu ve bunu aşmak gerektiğini söyler. Bu aradaki mesafenin kat edilebilmesi ve söylemin hayata geçirilebilmesi için birçok şeyi bilince çıkarabilmek gerekir. Bu durumu hayata uyguladığınızda da, her alanda karşımıza bilgiyi sağlıklı kullanabilme bilincinin gerekliliği çıkar. Bu noktada, insan için her kapıyı açacak anahtar sözcük, sanat ve edebiyat yoluyla oluşturulan bilinçtir. Bu durumu somut bir örnekten hareketle açıklarsak; örneğin, insanlığın gelişiminde tarihi bir öneme sahip olan Fransız Devrimi’nin özünde yatan yenilikçi fikirler ve söylemler üç noktada toplanmıştır: Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik. 2 Her ne kadar çıkış itibariyle burjuva sınıfının çıkarlarını koruma adına ortaya atılmış değerler olsalar da, bu değerler hep bir arada ilk defa tartışma konusu edilmiş ve üzerlerinde fikir birliğine varılarak, İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesinin ilk maddesi olarak resmen kayda geçirilmiştir. Bu adım, insanlık ve onun geleceği için atılmış çok önemli bir adımdır, ancak bu adımın hayata geçirilmesinde edebiyat ve sanat dünyasıyla kurulan köprüde birtakım aksaklıklar yaşandığı için, devrim tam anlamıyla hedefine ulaşamamıştır. Bu değerlerden yalnızca “özgürlük” ön plana çıkarılmış, bu da “paranın kullanım özgürlüğü”ne dönüşmüş, “eşitlik ve kardeşlik” bilince çıkarılama-dığı, yedekte tutulduğu için, insanlık kat etmesi gereken aşamayı gerektiği gibi kat edememiştir. Bu nedenle, doğa ve insan bugün içinde bulunduğu kötümser tabloyla karşı karşıyadır. Bilindiği üzere, her çağda, her alanda sayısız ilerlemeler ve atılımlar gerçekleşmektedir. Bu nedenle, Fransız yazar Sthendal’e göre toplumu adeta bir ayna gibi yansıtan ve Alman düşünür Karl Marx’a göre bir “üst kültür” olan edebiyat, çağın gereksinimlerine yanıt vermek ve kendini yenilemek zorundadır, yoksa kısır ve güdük bir edebiyat olmaktan ileri gidemez ve gerçek işlevini de (değiştirmek, dönüştürmek, sorgulamak ve sorgulatmak, duyarlılık oluşturmak, estetik duygular yaratmak ve ilerletmek… vs.) yerine getiremez. Yeni olan bir şeyin eski yöntemlerle anlatılması mümkün olamayacağından, her yeni dönem ve her yeni gelişim kendi edebi türünü ve yöntemini dayatır. Bu yüzden, değişen yenidünya düzeninde, Çocuk ve Geçlik Edebiyatında yeni konular, eğilimler ve yöntemler belirlenirken
2

Bkz. I) S. TANİLLİ, Uygarlık Tarihi, “Batı Uygarlığında Devrimler” (s. 109–139), Adam Yayınları, İstanbul: 1999. II) S. TANİLLİ, Yüzyılların Gerçeği ve Mirası Cilt: V, Adam Yayınları, İstanbul: Kasım 1999. III) A. TİMUÇİN, Düşünce Tarihi, BDS Yayınları, İstanbul:1992.

çağdaş koşullar göz önünde bulundurulmalı ve bu alanda da, her edebi tür kendi içerisinde özerk olarak değerlendirilmelidir. Hatta her edebiyatçının, her türün ve alanın uzmanı olması mümkün olamayacağından, bu alan içerisinde de ayrı ayır disiplinlerde uzmanlaşılması ve işin alan uzmanlarına bırakılması gerekir. Yazar hayatın içinden ve hayata dâhil olarak üretim yapmalı ve hayatın içinde söz konusu olan her şeyi yazısına konu etmelidir. Burada dikkat edilecek en önemli husus ise yöntem konusudur. Neyin anlatıldığı değil, onun nasıl anlatıldığı önemlidir. Yazarın olumsuzluklar karşısında üstü örtülü bir biçimde takındığı tavır, kullandığı dil, öğretici olmayan ve anti otoriter tavrı, eşitlikçi yaklaşımı çok önemlidir. Çocuğa görelik ilkesinin ve çocuk gerçekliğinin göz önünde bulundurulması ve hangi çocuğun gerçekliği sorusunun da yanıtlaması zorunludur. Öncelikle yapılması gereken şey budur. Çünkü her mekâna ve zamana göre çocuk gerçekliği de farklılıklar gösterir. Çocuk ve Gençlik Edebiyatı içerisinde ürün verilebilecek belli başlı temel alanları şöyle ayrımlayabiliriz3: 1. Masal (modernize edilmiş geleneksel masallar ve çağdaş masallar) 2. Şiir (geleneksel halk şiiri ve modern şiir; epik, didaktik, lirik, pastoral, dramatik, satirik türde olabilir) 3. Tiyatro (geleneksel halk oyunları ve çağdaş oyunlar) 4. Roman (klasik roman, yeni roman; polisiye, fantastik, macera, bilimkurgu, …vs) 5. Öykü (klasik ve modern öykü; kısa ve uzun öykü) 6. Gezi yazıları (yurtiçi ve yurtdışı gezileri, yöresel geziler..) 7. Anı yazıları (bürokratların, yazarların, devlet adamlarının, sanatçıların… vs) 8. Özyaşamöyküsel ve yaşamöyküsel kitaplar. 9. Deneme (her konu dâhil edilebilir) 10. Sinema (çizgi film, belgesel film, sanatsal filmler, edebiyat eserlerinin sinemaya uyarlanması) 11. Mektup türü 12. Eleştiri (her türün eleştirisi ). 13. Karikatür- Mizah Öncelikli olarak bu tür ayrımının iyi yapılması, uzmanlık alanlarının öne çıkarılması, edebiyatın genel kültürden kurtarılması ve çağdaş değerler yönünde, çocukların ve gençlerin gereksi3

E. ÖZDEMİR, Yazınsal Türler, Bilgi Yayınevi, Ankara: Eylül 1999.

774

Materiallar

nimleri göz önünde bulundurularak, disiplinler arası olanaklardan da beslenerek yapıtların kaleme alınması gerekir. Bunun için gerekli alan çalışmalarının içerisinde nelerin yer alabileceği ile ilgili birkaç tespitte bulunduktan sonra bunların türlere göre nasıl işlenebileceği üzerinde kısa durmak yerinde olur. Ayrıca şunu belirtmekte yarar vardır; elbette ki bu yeterli ve mutlak bir belirleme listesi değildir, sadece bütünün belli bir kısmından hareketle yapılan bir öneri listesidir. Bu liste, bu alandaki uzmanların katılımıyla daha da uzatılabilir ve varsıllaştırılabilir ve bu konular tüm türlerde kendilerine özgü yöntemlerle işlenebilir. Eksikliği duyulan ve yeterince üzerinde durul-madığı düşünülen belli başlı konuları şöyle sıralamak mümkündür. Sorun Odaklı Çocuk ve Gençlik Edebiyatı: Bu alan içerisinde öncelikle üzerinde durulması gereken alanlardan biri, engellilerin toplumda yaşadığı sorunlardır. Bu sorunların edebiyatta yoğun olarak işlenmesi ve buna karşı insanlarda duyarlılık alanlarının genişletilmesine katkıda bulunulması son derece önemlidir. Yukarda da belirtildiği üzere, bilgi ile eylem arasındaki bilincin oluşturulmasında ve bunun hayata geçirilmesinde birincil görev edebiyat ve sanatındır. Elbette ki bununla güdümlü bir edebiyattan ve sanattan söz etmiyoruz. Gerçek anlamda, hakkı verilerek yapılan edebiyat ve sanatın doğal olarak doğuracağı sonuçtan söz ediyoruz. André Breton ve Paul Eluard’ın işaret ettiği gibi yazınsal metinde “iletinin meyvedeki gıda gibi olması” ön koşuldur. Eserdeki öğreticiliğin ya da ileti kaygısının ölçütlerini Asım Bezirci söz konusu yazarlardan hareketle şöyle dile getirir: “gerçeği göstererek okurları bilgilendirirken duygu, tasarım, özgünlük, güzellik ve teknikten yoksun, salt öğretici kuru bir ahlak ya da siyaset kitabı, bir reçete durumuna düşmeye değil, ideolojiyi eserde –elmadaki şeker gibi- iyice eritmeye, yaşamı imgesel bir kurgu, estetik bir yapı, kişisel bir anlatım ve duyarlıklı bir yaklaşımla vermek gerekir”4 Ayrıca, yine bizim ülkemizde kör noktalardan biri olan ve yeterince işlenmeyen, ergenlik dönemi çocuklarının sorunları ve bu sorunla nasıl başa çıkılacağı son derece önemlidir. Cinsel kimlik edinimi/ Cinsel kimlik bunalımı/ Ara kimlikler/ Bedensel değişiklikler/ Cinsler arası duygusal paylaşım/ Cinsel tabular ve erotizm/ Cinsiyet ayrımcılığı ve kitaplarda da toplum tarafından biçilen bu rollerin resimlerle de desteklenmesi sorunu/ Töre cinayetleri ve cinsel istismara maruz kalan çocuklar/ Fuhuş/ Ensest ilişkinin çocuğa
4

A. BEZİRCİ, Sosyalizme Doğru, Evrensel Basım Yayın, İstanbul: Temmuz 1996, s. 52.

getirdiği sorunlar/ Bir rant haline getirilen çocuk pornografisi/ Bağımlılık (uyuşturucu, alkol, esrar, eroin, haplar, sigara, bali…vs) sorunu olan sokak ve ev çocukları/ Köy çocuğunun köy yaşamı ve kente gelen köy çocuğunun kente uyum sorunu/ Şehir çocuğunun kıstırılmışlığı, doğa özlemi ve istek dışı, bilinçsizce dayatılan (çünkü bizim çocuklarımız, hep deneme tahtası gibi her iki üç yılda bir yeni sistemlerle karşı karşıya kalırlar…!) yanlış bir eğitsel yaşam süreci ve eğitim-öğretim sorunsalı/ Çalışan anne-çalışmayan baba, zorla çalıştırılan, eğitim hakları ellerinden alınan, kısaca sömürülen çocuklar/ Tek çocuk sorunu (sevgi ve paylaşım)/ Evlat edinilen çocukların ve ailelerin sorunu (biyolojik anne-emek veren anne)/ Yetiştirme yurtlarında ve sokaklarda barınan çocukların sorunu/ Boşanmış ailelerin çocuklarının sorunları/ Ailelerin yaptığı çocuk ayrımı yüzünden çocukların yaşadıkları sorunlar, intihar ve ebeveyn kayıplarında çocuğun yaşadığı sorunlar vs. Çağdaş Sanat Masallarının Oluşturulması: Dünya artık çok değişmiş ve büyük ilerlemeler kat etmiştir. Bu yüzden, günümüz dünyasının çocukları için, onların imgelem dünyasını varsıllaştıracak, çağdaş değerlerle donatılmış, ancak ayakları yere basan ve var olan gerçeklikten beslenen modern masallara gereksinim duyulmaktadır. Var olan masalların dışında çağdaş masallar yazılmalı, eskiden olduğu gibi “cadı kadın”, “şeytan kadın”, “büyücü”, “üvey anne-üvey baba”, “kötü kadın” gibi cinsiyet ayrımcılığı yaratan tipler ortadan kaldırılmalı, bunların nedenleri sorgulatılmalıdır. Bu konuda, Hasan Erkek’in yazdığı “Çiçek Prenses” oyunu, eski masal kalıplarının dönüşümüne iyi bir örnektir ve cinsiyet ayrımcılığına feminist bakış açısıyla verilen iyi bir yanıttır. İdeal çocuk tipleri, ideal insan tipleri yaratmaktan vazgeçilmeli, zaaflarıyla bir bütün olan insan doğal haliyle verilmelidir. Çağdaş değerler sistemi oluşturulmalıdır. Masal uyarlamaları yapılmalı ve bu noktada farklı kültürler buluşturulmalıdır. Kültürel mirasa sahip çıkmak adına, var olan masallar da korunmalı ancak bunlardaki yanlışlıklara ve eksikliklere dikkat çekilmeli ve sonuç itibariyle, şu ana kadar bunların, toplumdaki yaşama ne tür olumlu ya da olumsuz katkıları olduğuna dikkat çekilmelidir. Bunun için ayrı bir kitap sektörü oluşturulmalıdır. Geleneksel masallara ve öykülere eleştirel yaklaşım sektörü diye bir yeni bir yazma sektörü yaratılmalıdır. Teknoloji ve Çocuk: Teknolojinin çocuğa ve gence getirdiği olumlu ve olumsuz kazanımlar, ayrıca üzerinde durulması gereken bir alandır. Bunun sonucunda alt başlıklar oluşturulabilir; Savaş ve çocuk/ İletişim-iletişimsizlik sorunsalı ve çocuk/ Eğitim sistemi ve çocuk/ Kitle iletişim 775

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

araçları, mekanik dünya ve çocuk/ Çevre bilinci ve çocuk/ Yenidünya düzeni ve çocuk/ Politika ve çocuk/ Her tür şiddet ve çocuk/ Demokratikleşme sorunsalı ve çocuk/ Anamalcı kültür ve çocuk (tek tipleşme, aynılaşma, yabancılaşma, çeşitlilik, ötekileşme ve ötekileştirme, damgalama, damgalanma ve korkular… vs). Günümüz çocuğunun ve gencinin en önemli sorunu, kimlik edinme ve iletişim sorunudur. Örneğin Türkiye’de, üniversiteye ya da OKS sınavlarına hazırlanan gençlerin içinde yaşadığı bunalım ve aileleriyle olan sorunları, aileleri tarafından anlaşılamamaları, üzerlerinde hissettikleri maddi ve manevi baskı, kendilerini yeterince ifade edememeleri, çok güncel olan edebi konulardır. İletişim isteyen bir gençlik vardır aslında, kendi olmaya çalışan ama olamayan, bunun bunalımını yaşayan gençler. Hayata dokunmaya çalışan ya da hayata dokunmaktan vazgeçen gençler. Yaşanmamışlıklar üzerine yaşam kurmaya çalışan, toplumun ve ailenin koyduğu kurallarla kuşatılmış gençler. Oysa yaşanmamışlıklar üzerine yaşam kurulamaz. Yazar, gündelik sorunlara çözüm üretmekle her şeyi hallettiğini sanmamalıdır. Çocuğu gerçek hayata hazırlamaya dair bir şeyler sunmalıdır. Yoksa bunu sunamadığı noktada çözümsüzlük ve kısır döngü başlar. Ne yazık ki artık yazarlar, okurlarına ütopya sunamamaktadırlar. Belki de bu onların da suçu değildir. Var olan dünya düzeninin yarattığı bir sonuçtur bu. Öyleyse bunun için acilen ve öncelikli olarak yapılması gerekenleri, yapıtlarda işlenecek konuların içeriği noktasında biraz açıkladıktan sonra, ayrıca çocukların sanat ve edebiyat sevgisini geliştirmeye yönelik haricen neler yapılabilir bunların üzerinde kısaca durmakta yarar vardır. Yaşam, insanın acı ve tatlı deneyimlerinin bir toplamıdır ve buradan çıkarılan sonuçtur. Bu anlamda, eğer gençler günlük tutmaya özendirilirse, hatta bu daha ilkokulda bir alışkanlığa dönüştürülebilirse, hem yazı yazmanın sağaltım ve arınma olanaklarından yararlanırlar hem de sorunlarıyla daha çabuk ve daha sağlıklı bir yolla başa çıkmayı öğrenirler. Özellikle ergenlik döneminde tutulan günlüklerden ve ailelere ve öğretmenlere yazılan mektuplardan yeni bir yazın türü oluşturulmalıdır. Bu sonraki kuşak gençler için de bir umut kaynağı olacak ve gençler kendilerini yalnız hissetmeyeceklerdir. Görsel ve işitsel yoğunluğu ön planda olan bir dünyada yaşadığımızdan, çocuklar için seslendirmeli masal, öykü, şiir kitapları ve kasetleri, CD’leri bir arada yeni kitap formları oluşturulmalıdır. Filme uyarlanan romanlar ve onun film kasetleri de beraber satışa sunulabilir. 776

Kitap sonunda, çocuğun kitabı sorgulamasına ve eleştirmesine olanak sağlayan sorular ve boş alanlar olmalı ve bunların e-posta adresleri aracılığıyla geri dönütleri alınmalı ve bir sonraki baskıda yayınlanmalıdır. Toplumsal gerçekliklere duyarlı, ayağı yere basan, ana diline hâkim ve milli değerlere saygılı ve ona sahip çıkan eserler yazılmalı. Örneğin, pedagojik olmadığı için şu an çok eleştirilen Kemalettin Tuğcu kitapları bir zamanlar neden bu kadar çok okur kitlesine sahip oldu, bunun üzerinde durulmalıdır. İster kabul edilsin, ister edilmesin, onun ve onun gibi yazan diğer yazarlar sayesinde birçok çocuk okuma alışkanlığı edindi ve toplumsal gerçekler hakkında uyarıldı. Somut koşullarda somut tahliller yapmak gerekir. Dilenen, köprü altında yaşayan, küçük yaşta çalıştırılan, kültür çatışması yaşayan göçmen çocukları, cinsel istismara uğrayan gerçek çocukları ve gerçek bir dünyayı anlatıyordu Kemalettin Tuğcu. Her ne kadar anlatım tekniği ve yöntemi doğru olmasa da işlediği konular son derece gerçekti. Bu yüzden ona ve onun gibi yazarlara haksızlık edilmemesi gerekmektedir. Ana dili öğrenme ve onu kullanma yetisini geliştirebilme en önemli ve en temel zorunluluktur. Fransız düşünür Albert Camus, “insanın ana dili, ana vatanıdır” der. Bu nedenle, ana dili işgal edilmiş bir milletin vatını da işgal edilmiş demektir ve yaşayacağı, kendini kendi dilinde ifade edeceği başka bir alan yoktur ve bu da beraberinde kültürün de yok edilmesine neden olur. Zaten bir milleti yok etmenin en kolay yolu, öncelikle onun ana dilini ve kültürünü yok etmekten geçer. Fazıl Hüsnü Dağlarca, “Türkçem, ses bayrağım” diye boşuna dememiştir. Öyleyse, ana dili kullanma ve geliştirme becerisini hedef alan yaratıcı tarzda kitaplar oluşturulmalıdır. Okuru da yazının içine dâhil eden, yaratıcılığa sevk eden, okuma ve yazma kültürünü aynı anda geliştiren, uygulamalı, yaratıcı yazı örneklerinin olduğu kitaplar yayınlanmalı. Örneğin ilginç şiir kalıpları oluşturulup, eksik bırakılan yerlerin çocuklar tarafından doldurulması istenebilir. Daha önce bu türde yapılmış birkaç şiir örneği konulabilir. Çocuğun yazma ve okuma işini bir oyun gibi algılamasını sağlayan öykü çalışmaları yaptırılabilir. Baş tarafı verilmeyen ya da ortası boş bırakılan veya sonu yazılmamış öykülerin istedikleri gibi tamamlanması sağlanabilir. Bu tür bir çalışma çocuk tarafından bir oyun gibi algılanacağından, çocuklar severek ve isteyerek, ayrıca zevk alarak edebiyata dâhil olacaklardır. Bunları geri dönütleri alınmalı ve örnek olarak basılmalıdır. Yani kendi şiirlerini, kendi öykülerini, kitaplarını yazan çocukların yazıları okura iletilmelidir.

Materiallar

Milli bayramlarda, özel günlerde çocukların oynayabileceği oyun metinleri yok denecek kadar azdır. Bunların sayısı da, milli değerler ve tarih bilinci açısından işlenerek çoğaltılmalıdır. Bizim millet olarak en büyük çıkmazlarımızdan biri, ne yazık ki geçmişi ve olanları çabucak unutmamızdır. Geleceği daha doğru tayin etme ve tavır belirleme noktasında, tarihte yaşanmış bazı gerçeklikleri canlı tutmakta yarar vardır. Böylece daha önünü gören ve attığı adımdan daha emin gençler yetiştirme adına bu durum kaçınılmazdır. Eğitim ve öğretim alanında geliştirilmesi gereken, zorunlu bir stratejik alandır bu alan. Çocuklar ve gençler için yazılmış kitapların filmleştirilmesi ve gösterime sunulması sağlanabilir. Bunlar için, özellikle çocukların konuk edildiği eleştiri ve tartışma programları hazırlanabilir. Çocukların, kitaplarla ve yayınlarla ilgili eleştirileri ve önerileri kitaplaştırılabilir. Okullarda çocukların beklentileriyle ilgili röportajlar yapılıp, bunlar çocuk dergilerinde ve büyükler için yayınlanan gazetelerin köşelerinde yayınlanabilir. Özellikle güzel sanatlara özendirmek için sanatçılardan ve ünlü müzisyenlerden, heykeltıraşçılardan, sporculardan ve onların yaşamlarından yaralanılmalı, onlar kitaplara kahraman olarak konulmalıdır. Tüm dünyayı ve dünya kültürünü yakından tanımak için gezi yazıları çoğaltılmalıdır. Böylece çocuk ve genç, “ötekini” tanıyacak, kendi kültürüyle başka kültürleri karşılaştırma imkânı bulacak, bilgisini, görgüsünü arttıracak ve farklı olana saygı duymayı öğrenecektir. Meslek öbeklerine, hayvanlara, bitkilere, milliyetlere, ülkelere, farklı inanç sistemlerine ve yaşam biçimlerine yönelik tanıtıcı belgesel metinler hazırlanmalı, bunlar televizyon ve radyoda çocuklar tarafından sunulmalıdır. Çocuklara yönelik, her yönüyle çocuğu ele alan televizyon ve radyo programları çoğaltılmalıdır. Kitaplar, alanında uzman kişiler tarafından resmedilmelidir. Baskı kalitesi yüksek tutulmalı, cinsiyetlere roller biçmeyen, zihinlerde olumsuz imge oluşturmayan, ayrımcılık yapmayan, eşitlikçi yaklaşımı içselleştiren sanatsal resimler ağırlıkta olmalıdır. Çocuk tiyatroları kurulmalı, çocuk oyuncular yetiştirilmeli, onlara oyunları oynama imkânı sunulmalı ve çocuklar için yazılan oyunlar çoğaltılmalıdır. Oyunu izlemeye gelen çocuk, oyunu ve oyuncuları kendine daha yakın hissedecektir. Zaten okul öncesi dönemde çocukta kendiliğinden var olan taklit etme, taklit ederek öğrenme böylece iyi yönde yönlendirilebilir. Çocuklar gerçek dünya ile tanışmak zorundadır. Son günlerde moda olan, ayağı yere basmayan ve gerçek yaşamdan beslenmeyen fantastik kitaplar ve dizi filmler, er geç gerçek yaşamla

buluşacak çocuklara hiçbir yarar sağlamayacağı gibi onlara büyük oranda zarar da vermektedir. Böyle yapay bir düzlemin yaratılmasıyla aslında insanlık, Nasrettin Hoca misali, kendi bindiği ağacın dallarını kesmektedir. Çünkü insanlığın temeli ve geleceği olan çocuklar ne yazık ki içi boş, kof, eleştirel düşünmeye elverişli eğitilmediği için güdülmeye meyilli, her türlü tüketim kültürünü içselleştirmiş, yok etmeye meyilli, apolitik ve sorunlu tipler olarak karşımıza çıkacaklardır. Öyleyse çocukları eleştirel düşünmeye sevk edecek, dürtülerini geliştirecek, yaşadıkları dünyadaki sorunlarla onları yüzleştirecek ve bu sorunlara birlikte çözüm üretebilme imkânı sunacak, çocuk gerçekliğini göz önünde bulunduran, eşitlikçi yaklaşımı ilke edinmiş çağdaş yapıtlara gereksinim vardır. Her şeyden önemlisi, aktarma kültürle yapılan bir edebiyat yerine, kendi dilinden ve öz kültüründen, kendi vatanından ve toprağından, kendi gerçekliğinden beslenen, kendi öz değerlerini ön plana çıkaran, yerel renklere saygılı ve onları koruyan ve evrensel değerleri yücelten bir edebiyatın varlığı kaçınılmazdır. Lütfen hayata dokunmaktan ve dokundurtmaktan vazgeçmeyelim!
KAYNAKÇA 1. BEZİRCİ, Asım. Sosyalizme Doğru, Evrensel Basım Yayın, İstanbul: Temmuz 1996. 2. DİLİDÜZGÜN, Selahattin. “Çocuk Kitaplarında Yazınsal Nitelik”, 1. Ulusal Çocuk kitapları Sempozyumu, Sorunlar ve Çözüm Yolları, Yayına Hazırlayan: Doç. Dr. Sedat SEVER, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara: 2000. 3. DİLİDÜZGÜN, Selahattin. Çağdaş Çocuk Yazını, Morpa Kültür Yayınları, İstanbul:2003. 4. NEYDİM, Necdet. Çocuk ve Edebiyat, Bu Yayınevi, İstanbul:2000. 5. ÖZDEMİR, Emin. Yazınsal Türler, Bilgi Yayınevi, Ankara: Eylül 1999. 7. SEVER, Sedat. Çocuk ve Edebiyat, Kök Yayıncılık, Ankara:2003. 8. DİLİDÜZGÜN, Selahattin; SEVER, Sedat; ÖZTÜRK, Ali; ADIGÜZEL, Ömer. Çocuk Edebiyatı, Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları, Eskişehir: 2002. 9. NEYDİM, Necdet. Çocuk ve Edebiyat, Çocukluğun Kısa Tarihi Edebiyatta Çocuk Figürleri, Bu Yayınları, İstanbul:2000. 10. OĞUZKAN, Ferhan. Çocuk Edebiyatı, Anı Yayıncılık, Ankara:2000. 11. GÜLERYÜZ, Hasan. Yaratıcı Çocuk Edebiyatı, Pegema Yayıncılık, Ankara:2003. 12. NAS, Recep. Örneklerle Çocuk Edebiyatı, Ezgi Kitabevi Yayınları, Bursa: Ocak 2004. 13. TANİLLİ, Server. Uygarlık Tarihi, “Batı Uygarlığında Devrimler” (s. 109–139), Adam Yayınları, İstanbul: 1999. 14. TANİLLİ, Server. Yüzyılların Gerçeği ve Mirası Cilt: V, Adam Yayınları, İstanbul: Kasım 1999. 15. TİMUÇİN, Afşar. Düşünce Tarihi, BDS Yayınları, İstanbul:1992.

777

 

ÇOCUKLARIN SİYASAL TOPLUMSALLAŞMA SÜRECİNDE NASREDDİN HOCA FIKRALARININ ROLÜ
Öğr. Gör. Uğur Arif BÖLEK
Qafqaz Üniversitesi Bakü / AZERBAYCAN ugurarif@hotmail.com

Öğr. Gör. Berrin BÖLEK
Qafqaz Üniversitesi Bakü / AZERBAYCAN bbolek@hotmail.com ABSTRACT Children are born without knowing anything. They are socialized by their families, friends, schools, teachers, working environment etc. In this period the cultural structure of society else is too important. Lullabies, fables, stories and jokes else plays too significant important role in socialization of child. The knowledge which acquires in the period of childhood. Whether Freud be right or not, it is an indicator in the process of values. The common culture motives of Azerbaijan and Turkey are Nasreddin Hodge’s jokes. They have exposed to the changing by the time sometimes they have forgotten and sometimes they have been different or they have loaded by the different meaning. It's efficient is still exist in two countries. In the article, the messages are evaluated in the article, Statesman or state governors, officers in the jokes.

Toplumsallaşma ya da İngilizce karşılığı ile “socialization” sürecinin ilk kez ne zaman başladığına ilişkin kesin veriler ortaya koyabilmek bugün için çok güç görünüyor. Yüzbinlerce yıl öncesinde başladığını iddia eden bilim adamları var. Toplumsallaşmanın incelenmesinde bu yön üzerinde çok durulmasa da, Aristo’dan, Eflatun’a, Konfüçyüs’ten, Thomas More’a ve Jean Jack Rousseau’ya kadar pek çok düşünür, siyasal toplumsallaşma ile ilgilendiler. Toplumsallaşma, toplumdaki inanç, tutum, değer ve davranışların birey tarafından benimsenmesi sürecidir. Siyasal toplumsallaşma kavramı da, buna paralel olarak, siyasal çevre ile birey arasında hayat boyu süren dolaylı ve doğrudan etkileşim sonucunda, bireyin siyasal sistemle ilgili, görüş, inanç, davranış, tutum ve değerlerinin benimsenmesi sürecini ifade eder. Dar kapsamlı tanımlarda, siyasal davranışın, bilgi ve değerlerin doğrudan, açık bir süreç içinde toplumsallaşan kişiye aktarılması söz konusudur. Diğer taraftan, siyasal toplumsallaşmayı çok daha geniş olarak ele alan ve belirgin biçimde toplumsallaşma amacına yönelmemiş toplumsallaşma süreç ve etmenlerinin doğurduğu siyasal davranışları inceleyen daha geniş kapsamlı siyasal toplumsallaşma anlayışı da vardır. Bu ikinci anlayış, toplumsal yaşamın karmaşıklığı ve dinamizmi içinde, bilinçsiz, farkına varılmayan; toplumsal işlevlerin amaçlanmamış sonuçlarını kapsayan toplumsallaşmayı incelemeye yöneliktir. Siyasal toplumsallaşma çalışmalarında izlenen başlıca yaklaşımlar: “psikanalitik yaklaşım”, 778

“işlevselci yaklaşım” ve “çatışmacı yaklaşım”dır. Bu yaklaşımların herbirinin çok farklı yönleri bulunmakla beraber, herbirinin ortak olarak vurguladığı konu, siyasal toplumsallaşma açısından çocukluk döneminin özel bir önem taşıdığıdır.1 ABD'de 4 yaşındaki çocukların kavramlaştırdığı dünyada, dört ana otorite temsilcisinin; anne, baba, öğretmen ve polisin olduğu ve bunların tümüne olumlu anlamlar yüklendiği görülür. Türkiye’de ve Azerbaycan’da ise aynı yaşlardaki çocukların dünyasında anne ve baba olumlu anlamlarlar taşırken, öğretmen henüz belirgin şekilde yer almamakta, polis ise çok defa olumsuz bir anlam taşıyabilmektedir. Çocuk edebiyatının, devlet, toprak, millet, bayrak, bağımsızlık, kahramanlık vb. değerlerin kazanılmasında büyük bir rolü vardır. Çocuklar için yazılan edebiyat eserleri, çocuğun dünyasını şekillendirirken, onların devlet başkanlarına yönelik tutumlarının belirmesinde, itaat ya da isyan duygularının gelişmesinde, millet için fedakarlık hislerinin doğmasında ve pekişmesinde de etkin rol oynar. Aynı milletin farklı coğrafyalarda yaşayan iki kolu olan Azerbaycan ve Türkiye insanı, aynı dil, din ve ırk birliğinin getirdiği ortak kültüre sahiptir. Her iki kolun da ortak mirası olan edebiyat değerlerinden biri de “Nasrettin Hoca – Molla Nasreddin”dir.

1

Ergil, Doğu-Alkan, Türker, “Siyaset Psikolojisi”, Turhan Kitapevi, Ankara-1980, s 46-68

  

Materiallar

Nasreddin Hoca, Türkiye’de 1208 yılında Sivrihisar’ın Hortu yöresinde (babası Abdullah Efendi, annesi Sıdıka Hatun) doğar. Medrese eğitimi alır. Medresede ders verir. Kadılık görevinde bulunur. 1284 yılında Akşehir’de vafat eder.2 Molla Nasreddin, -Azerbaycan’daki bazı folklörşinaslarca- büyük Azerbaycan alimi Nasirüddini Tûsi’nin ta kendisidir. Hocaya/Mollaya izafe edilen fıkraların büyük bir kısmının aynılığı, iki farklı şahsın olma olasılığını ortadan kaldırırken, her iki bölgedeki fıkralar arasında, devlet idarecilerine, hakimlere, dinsel ve ekonomik yönden elit tabakaya karşı farklı tutum, siyasal toplumsallaşma süreci açısından, her iki toplumun değerleri arasında da analiz olanağı sunar. Elbette ki burada analiz konusu, bu şahıslardan hangisinin gerçek Nasreddin olduğuna ya da, bu fıkralardan hangisinin hangi dönemde eklendiğine ilişkin edebiyat tarihçilerinin yapabileceği bir analiz değil, şu an her iki coğrafyadaki yeni dönem basılı kitaplarda yeralan ve Mollaya / Hocaya atfedilen fıkraların, çocukların siyasal süreçteki gelişimlerine ve şekillenmelerine etkisidir. Çalışmada, Türkiye Cumhuriyeti Milli Eğitim Bakanlığı tavsiyeli, 100 temel eserden biri olan, Türk klasikleri serisinden, Nurgül Özcan tarafından hazırlanan ve 2005 yılında Türkiye’de Zambak Yayınlarınca basılan, “Nasrettin Hoca Fıkraları” kitabı ve Rafiq İsmayılov tarafından hazırlanan ve 2007 yılında Altun Kitabevince yayınlanan “Molla Nasreddin Latifeleri”isimli kitaplar esas alınmıştır. Her iki kitapta, devlet başkanının ve üst düzey devlet adamlarının tutum ve davranışları ile Nasreddin Hocanın bu görevlilere karşı davranışları karşılaştırılmıştır. Türkiye’de Zambak Yayınlarınca basılan eser, küçük ebatta (95mmX135mm) ve 120 sayfadan ibarettir. Kitapta, 8 punto ile yazılmış 137 fıkra bulunmaktadır. Azerbaycan’da, Altun Kitabevince basılan eser ise normal boyda (135mmX 193mm) ve 128 sayfadır. Kitapta 14 punto ile yazılmış, 133 fıkra bulunmaktadır. Molla Nasreddin Latifeleri’nde “Molla Nasreddin ve Teymurleng” ve “Molla ve Şehir Hakimi” ismiyle ilk iki bölüm haricinde, beş bölüm daha bulunmaktadır. Nasreddin Hoca Fıkralarında ise herhangi bir bölümlemeye gidilmemiştir. Her iki ülkedeki, Hocanın/Mollanın aslında Timur ile karşılaşmış olma ihtimali yoktur. Timur’un yaşadığı dönemle aralarında en az bir asır bulunmaktadır. Ancak çalışmamız itibariyle, bu konunun önemi olmaması nedeniyle, sorun, yok sayılmıştır. Asıl önemli olan, günümüze ka2

dar süzülerek gelmiş bu fıkralarda, devlet başkanının/idarecilerinin tutumu ve “topluma sunulan” Nasreddin hocanın devlet idarecilerine karşı hareketleridir. “Nasreddin Hoca Fıkraları” eserinde Timur’la ilgili sadece beş fıkra vardır. Bu beş fıkraların herbirinde, Timur’un kişiliğine, idareciliğine ait önemli ipuçları görülmektedir. Sadece iki fırkada: “Timur’un Fili” ve “Ayva ile İncir” fıkralarında, olumsuz bir Devlet Başkanı tiplemesi vardır: Timur’un, getirttiği filin başıboş kalması sonucu çevreye, ekili alanlara büyük zarar vermesi’ni idarecinin milleti düşünmemesi olarak görmek mümkündür. 3 Fıkra’da durumu şikayet etmek üzere yola çıkan 10-15 kişinin “Timur’un korkusundan yol boyunca birer ikişer ayılması”ve sonunda tek bşaına kalan Nasreddin Hocanın korkarak sözü değiştirmesi ve filin dişisini de istemesi, idarecinin baskısını ve sonucunu ortaya koyar.4 Ayva hediye etmek üzere yola çıkan Nasreddin Hocanın, yolda arkadaşının tavsiyesi ile ayvayı inirle değiştirmesi, “değerli hediye bekleyen” Timur’un, getirdiği incirleri hocanın başıta attırması fıkrasında da, zalim bir devlet başkanı tiplemesi vardır. Bu fıkrada hocanın olayı olumlu tarafından alıp, ayva getirmekten vazgeçtiğine şükretmesi, insanları olumlu düşünmeye sevketmesi açısından da dikkat çekicidir.5 “İsabet” fıkrasında, Hoca, “Timur’un huzurunda ok atmadaki maharetinden bahseder” Timur sınamak ister. Birinci atışta, tutturamayınca: “Sekbanbaşı böyle atardı”, ikincide tutturamayınca “Subaşı böyle atardı”, üçüncüde tutturunca “Nasreddin “kulunuz” da böyle atardı” der. Burada, Devlet Başkanının, birini maharetininden ötürü sınaması normal kabul edilebilir. Hocanın ilk iki atışta tuttramayınca lafı çevirip yeni bir atış hakkı elde etmesi de hoş bir latifedir.6 Diğer iki fıkra ise “Üç Yıl içinde” ve “Kitap Okuyan Eşek” başlıklarıyla verilmiş olup her ikisi de Timur’un eşeği ile ilgilidir. İlk fıkrada, Hoca’nın, eşeğine okuma öğretmek için “Timur’dan 3000 altın aldığı”, Hocanın dostlarının, eşeğe okuma öğretememesi halinde “Timur’un hocayı öldüreceği” anlatılır.7 Her iki hareket de olumsuzdur. Hocanın olmayacak birşey için Devlet Başkanını aldatması da, Devlet Başkanının da belirlenen süre sonunda “olmayacak birşey için ölüm cezası vereceğinin düşünülmesi” de olumsuz harekettir. Fıkranın Türkiye’deki versiyonunda konu
3 4 5 6 7

Konyalı, İbrahim Hakkı, “Akşehir”, İstanbul, s. 731

“Nasreddin Hoca Fıkraları” Haz. Özcan Nurgül, Zambak Yayınları, İstanbul-2005 s. 18 Age., s. 19 Age., s. 57-58 Age., s. 58-59 Age., s. 68

779

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

çok kısa anlatılmıştır ( 41 kelime). Aynı fıkranın Azerbaycan versiyonunda olay çok daha ayrıntılı olarak verilir (183 kelime). Her iki fıkranın sonu da “ya eşek, ya Timur ya da ben ölürüm” şeklinde biter. “Kitap Okuyan Eşek” başlıklı fıkrada da neredeyse aynı olay vardır. Burada da Timur okuma öğretmesi için eşeğini Hocaya verir. Ancak bunu “dalkavuklarının” zorlaması sonucu yapar. Fıkra’da Hoca, “çaresiz kabul eder”, “hiçbir talepte de bulunmaz”. Bugün sirklerde görülen, hayvanları eğitim metotlarından biri olan, aç bıraktığı eşeğe, kitabın herbir sayfasının arasına yerleştirdiği yemlerden yemeğe alıştırarak ve sonunda tüm sayfaları boş bir kitabın bütün sayfalarını çevirtip, anırtarak, okuma öğretmiş gibi yapar. Bunun üzerine Timur’da bir kese altın hediye eder. Bu ikinci fıkra birinci fıkradaki olumsuzlukları olumluya dönüştürmek için yazılmış nazire gibidir.8 “Molla Nasreddin Latifeleri”nde, Timur’la ilgili ilk bölümde 23 fkra varsa da bunların 22’sinde Timur bulunmaktadır. Devlet idarecileri, kadı, kethüda ile ilgili ise 10 fıkra vardır. Fıkra sayısının çokluğunun yanısıra, Azerbaycan’daki anlatımlarda, Timur’u çok defa zalim, acımasız olarak görmekle birlikte bazen olumlu rolde de görmek mümkündür. Aynı şekilde en az iki kişilikli bir Molla vardır. Bu Mollaların biri –fıkraların çoğunda- , sözün doğrusunu söyleyen, dürüst, gözünü budaktan sakınmaz biri iken, diğeri dalkavuk, rüşvetçi, düzenbaz biridir. Her iki Molla tipinin, çocukların siyasal toplumsallşamasında farklı rol oynayacağı açıktır. Eğer “Badımcan (Patlıcan) Meselesi” fıkrasının yaygın şekilde anlatılacağı bir toplum modeli hedeflenirse, sonunda ürin olarak J. Bentham’ın pragmatist düşüncelerine uygun yaşayan insanlar elde edilir. İki uç noktadan biri olarak, fıkrayı mümkün olduğunca kitaptaki aslına bağlı kalarak şöyle yazabiliriz9: “Bir gün Molla, Timur’la bir sofrada oturup yemek yiyormuş. Ortaya patlıcan yemeği getirmişler. Timur, Mollayı sınamak maksadıyla: - “Dünyada benim en sevdiğim şey patlıcandır” der. Molla Nasreddin: - “Benim de “kıbleyi-alem” diye cevap verir. Az geçer, Timur bu defa: - “Ama yemeği o kadar da güzel olmaz. Yıllarca yemesem, hiç aklıma da gelmez” der.
8 9

Molla Nasreddin: - “Benim de “kıbleyi-alem” der. Biraz vakit geçince, Timur: - “Bu patlıcan yemeğinden sonra, kalbimde bir çarpıntı olur; başım ağrır” der. Molla Nasreddin: - “Benim de “kıbleyi-alem” diye cevap verir. Timur: - “Ama” der, “bu körolası patlıcan, çok kuvvetli, çok menfaatli birşey. Daha yeryemez gözlerimin ışığı artar” der Molla Nasreddin cevap verir: - “Benim de “kıbleyi-alem”... Yemeğin sonuna doğru, Timur aşcıyı çağırır ve: “Eğer bir daha sofraya patlıcan yemeği getirirseniz, derinizi soydururum, bilesiniz” der. Molla hemen öünündeki yemeği iter: - “Benim de “kıbleyi-alem” diye cevap verir. “Benim de görmeye tahammülüm yok” Timur, Mollaya döner: - “Molla” der sen ne garip bir adamsın. Ben bugün bu zavallı patlıcanla ilgili ne dedimse hepsini tastikledin. Dedim “severim” sen dedin “Ben de...”, dedim “nefret ederim”, “dedin “Ben de...” Bu nedir? Molla: - “Bu çok açık bir meseledir “kıbleyi-alem” der. Ben senden ücret alıp, sana kulluk ediyorum. Ben senin kulunum; patlıcanın kulu değilim ki”...10 Bu fıkranın normal karşılandığı bir toplumda, sürekli bu ve benzeri fıkra, hikaye, masalları duyarak yetişen çocuk, Sovyetler Birliğinin otoriter ve totoliter yapısındaki gibi eleştirel yaklaşımdan uzak, uyumlu yetişir. “Cücelerim Danışır (Civcivlerim Konuşur) isimli fıkrada, Molla rüşvet verir.11 “Ya Eşek Ölür ya Timur” isimli fıkrada da Timur’u aldatarak beş bin altın alır. Fıkraların çoğunda, Molla, açık sözlü, mert ve cesurdur. Bu tip fıkralardan biri “Senin Adını Siler, Kendi Adımı Yazarım”dir: Günlerden bir gün Timur, Mollaya, sarayındaki ahmakların listesini çıkarmasını ve kendisine vermesini emreder. Molla, Timur’un bunu neden istediğini düşünür ve anlar ki, Timur’un niyeti listeye yazdığı devlet
10 11

Age., s. 72-73 “MollaNasreddin Latifeleri”, Haz. Rafiq İsmayılov, Altun Kitabevi, Bakü-2007

Age., s 14-15 Age., s.13-14

780

Materiallar

ileri gelenleri ile alay edip eylenmektir. Böyle yaptığında listedeki herkesin ona düşman olacağı da açıktır. Çok düşünür, sonra bir kağıt alır, başlığına “Timur’un Sarayındaki Ahmaklar” yazar. Listeyi görütüp Timur’a takdim eder. Timur, ahmaklar listesinde sadece öz adının olduğunu görünce çok kızar, deli divane olur. Sorar: - “Bu nedir?” Molla: - Akmakların listesi” der. Timur: - “Demek sen, bu sarayda bir tek benim ahmak olduğumu düşünüyorsun, öyle mi?” der. Molla: - “Evet, “kıbleyi-alem” Senden daha ahmağını bulamadım” diye cevap verir. Timur, deli gibi bağırarak: - “İspat et bakalım” der. “Kıbleyi alem sağolsun. Sen kendin bana emrettin ki, sarayındaki ahmakların listesini çıkarayım. Demek sen de biliyorsun ki, buraya yığılan “vezir vüzeranın”, “vekil vükelanın” hepsi olmasa da çoğu ahmak. Bu adamları buraya ahmak olduklarını bile bile sen almışsın. Ayrıca hala bu adamlara karşı da sen izzet ve hürmet gösteriyorsun. Demek en büyük ahmak sensin. Timur, Mollanın bu sözüne karşı ne diyeceğini şaşırır. Ne diyeceğini bilemez. Biraz düşünür, sonra: - “Yahşı, eğer ben ispat etsem ki, bunların hiçbiri ahmak değil, hepsi akıllı adamlardır. Ne yaparsın? - “O zaman” der Molla, “Listede yine senin adın kalır. Timur sorar: - “Neden?” - “Çünkü” der Molla, “Ahmakların listesini tutmayı bana sen kendin emrettin. Demek ki sen akıllı adamları ahmak sayıyordun” Timur bakar ki Molla bundan da kurtuldu. Daha da kızar: - “Şimdi” der, “Sana ispat edeceğim ki, sarayda tek ahmak var o da sensin Molla” Molla: - “O zaman listede yine de sinin adın kalır” der. Timur sorar: - “Neden?” Molla. - “Akıllı adam, ahmakların listesini tutmayı ahmağa emretmez onun için” der. Timur bakar ki bu da tutmadı. Döner:

- “Şimdi” der, “Celladı çağırıp, senin dilini kökünden kestirsem ne yaaprsın?” Molla: - “O zaman” der, “listeden senin adını siler ve kendi adımı yazarım ta ki kimse ahmaklık edip sana sözün doğrusunu söylemesin.12 Bu tip fıkralarda, Molla, devlet başkanı “kendini büyük görmemesi, halkıyla bir olması” 13 , “başa gelen şeyleri kötüye yormaması, hurafeye inanmaması, kimseyi küçük görmemesi”14, “aşırı vergi almaması” 15 , “vergi taplarken zulmetmemesi” 16 , “halkına lütufta bulunması” 17 , “adaletli ve yeterli maaş vermesi”18 öğütlerini verir. Tabii bunları yaparken, dinleyenlere de bu konuların idarecilere bildirilmesi konusunda da ders vermektedir. Gramchi meşhur “organik aydın” tanımlamasında, feodal toplumun organik aydını olarak “din adamlarını” gösterir. 19 Marksist yaklaşımla, feodal düzende yaşamış “Hoca”, “Molla”, “Hace” ya da “Mevlana” ismiyle anılmış Nasreddin, yaşadığı dönemde insanları büyük ölçüde etkilemiş biridir. Fıkraların yedi yüzyılı aşan bir süreye dayanması, yayıldığı coğrafi çevrenin genişliği bunun bir delilidir. Bu kadar uzun sürede fıkraların dönemlerin ihtiyacına göre yeniden şekillenmesi kaçınılmazdır. Kişiliğin unutulup, fıkraların önplana çıkmasında olduğu gibi, kültürümüze malolmuş bu fıkraların/latifelerin çocukların siyasal sosyalleşmesi sürecinde yeniden ele alınarak, günümüz kültürüne de uygun şekilde, postmodernist anlamda yerele uyumlu, değerlerimizle ve tarihimizle barışık şekilde düzenlenmesi yararlı olacaktır.

12 13 14 15 16 17 18 19

Age., s.11-13 Age., s.6 Age., s.6-7 Age., s.8 Age., s.9 Age., s.10 Age., s.11 Vergin, Nur, “Siyasetin Sosyolojisi, Kavramlar, Tanımlar, Yaklaşımlar”, Doğan Kitap-2008, s. 105

781

Türk Halkları Edebiyatı II: Uluslararası Çocuk Edebiyatı Kongresi   

782

  

TÜRK XALQLARI éDéBÌYYATI (II):
BEYNéLXALQ UÅAQ éDéBÌYYATI KONQRESÌ
- II K Ì T A B -

UŞAQ VƏ FOLKLOR
  

  

TEKERLEMELİ BİR ÇOCUK OYUNUNUN VARYANTLARI VE KÖKENİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME: “İSTANBUL’UN PARKI”
Arş. Gör. Abdulselam ARVAS
Gaziosmanpaşa Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Tokat / TÜRKİYE karapapag@hotmail.com AN EXAMINATION ON THE JINGLE VARIANTS OF A CHILD PLAY AND ITS ORIGIN: “PARK OF ISTANBUL” ABSTRACT In this article, living in oral tradition, a production of anonymous and telling by children jingle named “Park of Istanbul” has been examined. While children are saying this jingle, at the same time they are playing a related game and adding a melody variant of this jingle. Production of this anonymous jingle has been using in different region and shapes. We have taken some of examples. The aim of this article is to display differences in variants of production and to evaluate its origin connected with these variants. It is possible to say that the meaning of variant is while a person gives a narration at the same time he/she tells it after filtering his/her opinion and aesthetic. According to this definition to gather all variant of any narration (jingle, legend, joke, story etc.) is impossible. Thus, the most accurate statement of texts is wrong. Because, every person gives right his/her point of view. Therefore, this article is limited with eight variants. Jingle, connected with method of Historical-Geographical Fin which takes into consideration time deepness and geographical widespread, has been taken up and in playing of Jingle, changing of words occurred variations has been examined. Moreover, functional utilities of this child game have been explained. On account of melody of this jingle is technical matter and ethnomusicology job, we could not evaluate it. Except Eren’s variant, the texts of jingle have been given in the end of this article. Key words: Park of Istanbul, jingle, play, anonymous, variant.

Bu yazıda üzerinde durulmak istenen konu, sözlü gelenekte yaşayan, anonim bir ürün olan ve çocuklar tarafından söylenen “İstanbul’un Parkı” adlı bir tekerlemedir. Bu anonim ürünün varyantları, değişik yerlerde ve çeşitli şekillerde söylenegelmektedir. Yazımızda, tekerlemenin birkaç örneği üzerine değerlendirme yapmayı düşünüyoruz. Metinler üzerindeki değerlendirmelere başlamadan evvel, tekerleme, oyun, anonim ve varyant terimlerine kısaca bir izahat getirmeyi faydalı görüyoruz. Tekerleme hakkında değişik tanımlar yapılmış olduğu hâlde, kısaca “Ses ve söz benzerliğinden yararlanılarak oluşturulan yarı anlamlı, yarı anlamsız hoş söyleyişli cümlelerdir.” Denebilir (Yardımcı, 2002: 75). Tekerlemeler, genelde anonim halk şiirinin bir türü olarak incelenmektedir. Ancak tekerlemeyi, anonim halk nesri ile anonim halk şiiri arasında bir tür olarak değerlendirenler de vardır. Masal, oyun, tören gibi çeşitleri olan tekerlemelerden bizi ilgilendireni oyun tekerlemeleri olup, bu bildiride, anlamlı dörtlüklerden meydana gelen “İstanbul’un Parkı” tekerlemesi üzerinde durulmuştur. Çünkü üzerinde inceleme yaptığımız tekerleme, oyunla eş değerde bir göreve sahiptir. Oyunu, kelime olarak pek çok anlamı olmasına rağmen, yazımızla alakalı bir kavram olarak “Vakit geçirmeye yarayan, belli kuralları olan eğlencedir.” şeklindeki ifade edebiliriz (Türkçe Sözlük: 1526). 784

Sözlü geleneğin, halkbilimciler tarafından genel kabul gören beş özelliğinden biri, anonim olmasıdır. İnsanlar, bir araya toplanarak birlikte anonim ürünler oluşturmazlar (Başgöz, Yayımlanmamış Ders Notu: 6). Var olan sözlü bir eser, zamanla anonimleşir. Herkes tarafından bilinen sözlü bir verimin ilk söyleyicisi unutulduğunda, o vakit bu mahsul anonim hale gelir. Örneğin çoğu insanın bildiği “Yemen Türküsü” anonim bir mahsuldür. Bu türküyü birkaç kişi beraber oturup oluşturmamışlar. İlkin bir kişi tarafından söylenmiştir. Şiirin sahibini, bu eseri ilk yayanlar, mutlaka tanıyorlardır. Türküdeki ilk anonim özellikler, bu taşıyıcıların aktarmasıyla başlar. Çünkü taşıyıcılar, ne kadar metne sadık kalmaya çalışırlarsa da hafıza yanılması, kendi duygu-düşünceleri, hayata bakış açıları, dünya görüşleri vs. nedenlerden dolayı eserde değişikliklerin meydana gelmesine sebep olurlar (Boratav, 2000: 4). Eser, bu şekildeki her aktarılışla birlikte yeni özellikler kazanır veya kaybeder. Bununla beraber, ürünün ilk söyleyicisi de bir müddet sonra unutulur ve eser anonim hale gelir. Böylece, Yemen Türküsü gibi anonim eserlerin kim tarafından oluşturulduğunu bilmediğimizi söyleriz. Halkbiliminde varyant meselesi ise, metin merkezli çalışmaların başlamasıyla paralel olarak ortaya çıkmıştır. Varyant, bir sözlü gelenek ürü  

Materiallar

nünün değişik çeşitlenmelerle anlatılması olayıdır. Bir ürünün çeşitlenmelerle anlatılması, genellikle sözlü gelenekteki anonim ürünlerde görülmektedir. Ancak, folklorda, herhangi başka bir ürünün de varyantları olabilir. Örneğin folklorun içinde incelenen âşık kültüründe de varyant meselesiyle karşılaşılmaktadır. Eskiden sözlü olarak şiirlerini terennüm eden âşıkların eserleri, bu nedenden çeşitlenmelere uğrardı. Âşık, her ne kadar mahlas kullansa da, söylenen ortamdaki kişiler isteyerek veya istemeyerek şiiri farklı biçimlerde aktarırdı. Son dönemlerde yazılı ve elektronik ortamların kullanılması ve eserin kime ait olduğunun bilinmesi de, eskiye nazaran varyantlaşma azalsa bile, âşık şiirindeki çeşitlenmeleri ortadan kaldıramamaktadır. Kavramlara yönelik bu kısa açıklamadan sonra, metin üzerindeki değerlendirmemizi yapabiliriz. Üzerinde inceleme yaptığımız ve belirli bir ezgiye sahip olan tekerleme, aynı zamanda çocuklar tarafından oynanan bir “çocuk oyunu”dur. Oyun, ismini tekerlemeden almaktadır. Çocuk oyununun sekiz metni derlenmiş durumdadır. Bu, sekiz varyant demektir. Varyantların çoğunu, Van’dan derledik. Ancak bu metinlerden biri, Bitlisli olup Van’da okuyan bir kız öğrenciden; biri, Balıkesirli olup yine Van’da öğretmenlik yapan bir bayandan; diğer bir tanesi, uzun süre önce Van’a yerleştikleri hâlde, aslen İstanbullu olan bir bayandan ve iki tanesi Tokat’taki bir ilköğretim okulu öğrencilerinden derlenmiştir. Yani tekerlemenin beş varyantı farklı illere, diğer üçü Van’a aittir. Van’da öğretmenlik yapan ve kırk yaşında olan Manisalı Fatma hanımdan ve Gaziosmanpaşa Üniversitesinde öğretim üyesi olan Ankaralı Nesime Ceyhan’dan aldığımız bilgiye göre, bu oyun Manisa’da ve Ankara’da da oynanıyormuş. Yine 35 yaşındaki Vanlı öğretmen Zeynep hanım da, çocukken bu oyunu oynadıklarını söylemişti. Fakat adı geçen şahıslardan herhangi bir metin derlemedik. Oyunun İzmir’de oynandığına dair bilgileri, Vuslat Şeyma Güneş’in verdiği metinden öğrenmekteyiz. Aynı zamanda elektronik ortamda, bu oyunun 90’lı yıllarda çocuklar tarafından sevilen ve bilgisayar, internet, play station, sürekli çizgi film oynatan kanalların henüz olmadığı yıllarda yaşayan çocukların kendilerini eğlenmek için uydurdukları oyunlardan biri olduğu yazılmaktadır (www.lafmacun.org/ bak/istanbul+un+parkinda – 17.04.2008). Tekerlemenin en uzun metni Serpil Eren tarafından aktarılmıştır. Bundan dolayı, bu metni temel alıp diğerlerini bununla mukayese ettik. Serpil Eren’in aktardığı metin aşağıdaki şekildedir:

İstanbul’un parkında Yıldızların ardında Ben bir oğlan görmüştüm ah On üç on dört yaşında Bisiklete binerdin Bizim orda inerdin Annen baban sorarsa ah Teker patladı derdin Baban tekere bakar Patlamadığını anlar İki tokat çakar ah Kapı dışarı atar Sepet sepet yumurta Sakın beni unutma Unutursan küserim ah Mektubumu keserim Masa üstünde peynir İçine koytum zehir Düşmanım yesin diye ah Zehirlensin diye İstanbul’un camisi Yanıyor minaresi O caminin içinde ah Düşmanımın cenazesi Yaptığımız derlemelerden, oyunun 1980’lerde de oynandığı anlaşılmaktadır. Yaşları bugün 35-40 arası olan kişilerden edindiğimiz bilgilerden yola çıkarak ezginin değişmemiş olduğunu ifade edebiliriz. Oyunun oynanış şeklini kısaca şöyle özetlemek mümkündür: 4 veya 6 kişi, bir çember oluşturarak el ele tutarlar ve oyununun başında “İstanbul’un parkında” kelimelerini belli bir ritimde heceleyerek söylerler. Eller birbirine çapraz vurularak tekerleme söylenir. Aralara (burada “ahh” çekilir) gelince dönülür. Tekrar eller çapraz vurulur, tekerleme bitene kadar oyun devam eder (29.11.2005 tarihli Serpil Eren’den yapılan derleme). Oyunun oynanışında eskiye göre bazı farklılıklar olmuş. Mesela, bazıları sadece el çırparak, bazıları dönerek oynarlarmış. Bugün ise oyun sadece el çırparak oynanıyor. Oynanış tarzı tamamen farklı olan varyanta, Şentürk’ten derlediğimiz metinde rastlıyoruz. Bu varyantta oyun, renkli kartondan yapılan yıldızın gösterilmesi, oynayan çocuğun eliyle boyunu yükseltmesi ve bu esnada tekerlemeyi söylemesi şeklinde gerçekleşmektedir. Neredeyse çeyrek asırlık bir süreçte kelimeler açısından, zaman kipleri açısından bazı değişmeler meydana gelmiştir. Nudem ve Güneş’ten derlenen metinlerde zaman uyuşmazlığı var. Mişli geçmişle başlayan tekerleme, geniş ve şimdiki zamanla devam etmektedir. Bunun sebebi, çocuğun 785

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

zamanı kavrama konusunda yeteri kadar zihinsel olgunluğa ve kavrayışa sahip olmaması veya metni duyduğu şekilde aktarması olabilir. Yaş itibariyle yetişkin olan iki bayandan derlenen metinlerde de, bu zaman uyuşmazlığı yer almaktadır. Bu da, çocukların tekerlemeyi duyduğu şekilde aktardığını gösterir. Zaman uyuşmazlığı Nudem, Sakızcı, Güneş ve Bağı varyantlarında aynıdır. Geriye kalan dört varyant, zaman açısından bir problem taşımamaktadır. Varyantları, Eren’in metnine göre kıyasladığımızda, diğer metinlerde genel olarak şu farklılıklar hemen göze çarpmaktadır. Tekerlemenin kimi varyantlarında bazı kelimeler yokken, diğerlerinde kıtalar eksilmiş durumdadır. Nudem’in metni, dört kıtadan oluşmuş, iki kıta yer değiştirmiş ve son iki kıtası eksilmiş vaziyettedir. Dört varyantta yer alan ilgisiz bir mani kıtası (sepet sepet yumurta kıtası), üç metinde araya girerek tekerlemeyi semantik açıdan insicam bozukluğuna uğratmıştır. Beş metindeki “ardında” kelimesi bu varyantta “altında” şekline dönüşmüştür. Seyitoğlu metninde, ilk dörtlüğün iki dizesiyle 4. ve 6. kıtalar yoktur. Filiz’in ve Sakızcı’nın metinlerinde “teker” kelimesi yerine “lastik” sözcüğü kullanılmıştır. Bu iki varyantın, temel aldığımız Eren’in metninden farkı, üç kıtaya inmiş olmalarıdır. Ancak Filiz’de “lastik” kelimesi 2. ve 3. kıtada varken, Sakızcı’da bir kez “teker” bir kez “lastik” sözcüğü yer almıştır. Filizde ayrıca 3. kıtada “ben içeri girince” dizesi farklıdır. Derlemeler yazılı olarak alındığı için yöresel söyleyişler metine yansımamıştır. Eren’in varyantında yine de, koydum kelimesi koytum şeklinde yazılmıştır. Bu, yöresel şiveden metine yansıyan tek kelimedir. Güneş’in varyantında son dörtlüğün diğerlerinden farklı olduğu, binmek sözcüğünün sürmek şeklinde değiştiği gözden kaçmamaktadır. Ayrıca, yazılı olarak derlenen metinde, bazı kelimelerdeki harfler uzatılmıştır. Bu uzatılan harflerin, metinde ezginin bir işareti olduğu anlaşılmaktadır. Tekerlemeli oyunun en kısa varyantları, Nevin Bağı ve Ayşenur Şentürk tarafından iki kıta halinde aktarılmıştır. Bağı varyantında “Bisiklete binerdin” dizesi hariç geriye kalan kıta tamamen farklıdır ve oğlan yerine kız denilmiş. Bu değişikliği, kişinin utangaçlıktan dolayı söyleyip söylemediğini anlamak için diğerlerine sorunca, oyun içerisinde oğlan yerine kız denildiğinin de altını çizdiler. Yani tekerlemedeki bu kelime değişikliği, metni derlediğimiz kişi tarafından yapılmamıştır. Bunun, ne zaman ve kim tarafından değiştirildiğini öğrenmek de zaten mümkün değildir. Karmaşık bir durumla karşı 786

karşıya kaldığımız bu meselede, ancak bir tahmin yürütebiliriz. Oyunun, sadece kız çocukları arasında oynandığı göz önüne alınırsa, kızlar, muhtemelen utandıklarından ya da erkek çocukların onlarla alay etmemeleri için, oğlan yerine kız sözcüğünü kullanmışlardır. Şentürk varyantında iki kıta hâlinde olan metnin bir kıtasının iki defa tekrarlanmasıyla karşılaşmaktayız. Ayrıca, İstanbul kelimesi yerini, Niksar’a (Tokat’ın bir ilçesi) bırakmıştır. Bu da, bir yerdeki sözlü ürünün başka yerlerde söylenmeye başlandığında, o yöreye uyarlanabildiğinin en canlı örneğidir. Geçmişte erkek çocukların oyuna katıldıklarına veya sadece erkek çocukları arasında bu oyunun oynanıp oynanmadığına dair elimizde herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. Ama, günümüzde oyuna erkek çocukları katılabilmektedir. Folklor mahsullerinin zaman içerisinde değiştiği, bir türün başka bir türe dönüştüğü bilinmektedir. Örneğin destancılık geleneğinin halk hikayeciliği geleneğine dönüştüğü gibi. Kesin olmamakla beraber bu tekerlemede de, iki gencin başından geçen bir maceranın ilkin türküleşmesi, daha sonra sözlerin çocuklar arasında yayılması olgusuyla karşılamaktayız. Bu türkü sözleri de, zamanla bir tekerleme halinde çocuk oyununa dönüşmüştür. Daha sonra bu tekerlemeli oyun İstanbul’dan diğer bölgelere yayılmıştır. Bu çocuk oyununun kökenini İstanbul olarak düşünmemizin ilk ve en önemli sebebi, tekerlemenin ismini başlıktan alması ve bir varyant hariç bütün metinlerde İstanbul’un geçmesidir. Diğer sebep ise, Eren’den derlediğimiz metinle birlikte hayatı hakkında da kısa bilgiler alırken, ailesinin aslen İstanbullu olduğu ve onun bu oyunu çocukluğunda İstanbul’da öğrendiği yönündeki bilgilerimize dayanmaktadır. Metinler dikkatle incelendiğinde, bazı varyantların olayı hikayeleştirmediği ve dörtlüklerin birbirini belli bir sıra dahilinde izlemediği görülecektir. Metin, her ne kadar tekerleme görüntüsünü çiziyorsa da, sanki ilk hali bir türküden gelmiş izlenimini veriyor. Ayrıca oyunun ağırlığı, ezgiyle söylenen tekerleme üzerindedir. Yani, oyun hareketten ziyade, söylenen sözlerle ilgilidir. Bu da, tekerlemeli oyunların temel özelliklerinden biri olan oyunun sözlere dayalı olmasıyla bağlantılıdır. Peki bu neden önemlidir? İşte bu noktada tekerlemelerin işlevleri devreye girer. Tekerlemelerin temel işlevlerinden biri, dil gelişimine yardımcı olmasıdır. Bu işlevin yanıltmacalar için geçerli olduğu (Duymaz, 2002: 25) söylense de, ele aldığımız tekerlemenin de böyle bir işleve sahip olduğu ortadadır. Bunun yanında, tekerlemelerin zihinsel gelişime katkıda bulunduğu

Materiallar

ileri sürülebilir. Çünkü tekerlemeler belli bir ahenge sahip oldukları için, çocukların kelimeleri ardı ardına sıralarken onu kolayca öğrenmelerine neden olurlar. Ayrıca, dil ve zihinsel gelişimin birlikte geliştiği de göz ardı edilemeyecek bir gerçektir. Yine, oyunda sözlere hareketlerin eşlik etmesi, çocukların el ve ayak kaslarının gelişimini desteklemektedir. Nitekim bir araştırıcının, “Ritmik bir söz, çoğu zaman motor bir harekete eşlik ederek ses ve oyun birlikteliğini sağlar.” (Duymaz, 2002: 25) ifadesini kullanması, bu tarz oyunlar vasıtasıyla çocuğun dilsel, zihinsel ve motor (kas) gelişiminin birlikte desteklendiğini ortaya koyar. Hülya Çevirme’nin tekerlemeler üzerine belirttiği şu bütüncül görüşler, ayrıca kayda değer ve dikkat çekicidir: “Tekerleme, çocuğun dinleme, konuşma ve dilin anlam yapılarının, cümlelerin, dilin özelliklerini, sık sık yapılan tekrarlarla ezber alışkanlığını kazandırarak çocuğun psikomotor becerilerinin gelişmesine katkıda bulunur. Dilin telaffuzu, boğumlaması ile bir bütün halinde öğretilmesine katkıda bulunur. Dildeki sembolleri, sebep-sonuç ilişkisine dayandırarak dilin mantıksal dizinini kavratma yanında, dilin matematiğini geliştirip gülmece ve eleştirel boyutunu da tanıtır.” (www.gunaskam.com/tr/index.php? option=com_content&task=view&id=81&Itemid =42 - 64k - 15.04.2008). Netice olarak “İstanbul’un Parkı” adını taşıyan bu tekerleme, kız çocukları arasında iki kişinin el çırpması şeklinde oynanmaktadır. Malzemenin derlendiği kişiler göz önüne alınınca, oyunun kız çocuklarına ait olduğu kolayca anlaşılır. Ancak günümüzde, erkek çocukları oyuna dahil edilmektedir. Eskiden daire şeklindeki oyuncular belirli aralıklarda dönerken, bugün kendi ekseni etrafında dönüşler unutulmuştur. Metinlerden anlaşıldığı kadarıyla oyunun yaşanan ya da yaşanması muhtemel bir olayı hikâye ettiği görülmektedir ve bu olaylar –tüm varyantlarda olmasa bile- dörtlüklerde belli bir sırayı takip etmektedir. Birbirini seven bir kızla bir erkeğin hikayesidir bu. Olayın meydana geldiği yer İstanbul olmalı ki, metinlerden hareketle tekerlemenin teşekkül ettiği mekânın da aynı olduğu ifade edilebilir ve İstanbul’da teşekkül etmiş bir oyunun Ankara, İzmir, Manisa, Tokat, Van, Balıkesir gibi illere yayıldığı görülmektedir. Muhtemelen Anadolu’nun bir çok ilinde de bu oyun bilinmekte ve oynanmaktadır. Söz konusu oyunun bu denli yayılması, onun çocuklara hitap eden ve çocuklara değişik açılardan faydası olan bir tekerleme olduğu yorumunu yapmamızı mümkün kılmaktadır. Metnin yapısına bakıldığında sözlerin kız tarafından oluşturulduğu ihtimali daha ağır basıyor. Te-

kerlemeler, geçmişte olduğu gibi, günümüzde de çeşitli açılardan çocuklara faydalı olup onların biyolojik ve mental gelişimlerini desteklemektedir denilebilir. İSTANBUL’UN PARKI TEKERLEMESİNİN VARYANTLARI 1. NUDEM VARYANTI: Zeynep Nudem’den derlediğimiz bu varyant, el çırparak ve ezgiyle söylenerek oynanan bir oyundur. Zeynep Nudem, tekerlemeli oyunu teyzesinin kızından öğrenmiştir. Tekerlemeli oyun, 28.11.2005 tarihinde, Rekabet Kurumu İÖO’nda kaydedilmiştir. İs-tan-bu-lun- par-kın-da İstanbul’un parkında Yıldızların altında Ben bir oğlan görmüştüm ah On üç on dört yaşında Sepet sepet yumurta Sakın beni unutma Unutursan küserim ah Mektubumu keserim Bisiklete binersin Bizim orda inersin Annen baban sorarsa Teker patladı dersin Baban tekere bakar Patlamadı(ğı)nı anlar İki tokat çakar ah Kapı dışarı atar 2. SEYİTOĞLU VARYANTI: 29.11.2005 tarihinde Ayşe Seyitoğlu’ndan derlediğimiz bu varyantın oynanışına dair bir bilgi verilmedi. İstanbul’un parkında Yıldızların ardında Bisiklete binerdim Bizim orda inerdim Annem babam sorarsa ah Teker patladı derdim Babam tekere bakardı Patlamadığını anlardı İki tokat çakardı ah Kapı dışarı atardı Masanın üstünde peynir İçine koydum zehir Düşmanım yesin diye Düşmanım ölsün diye 3. SAKIZCI VARYANTI: Bu varyant, 05.11. 2006 tarihinde Mukaddes Sakızcı’dan derlenmiştir. Kızların oynadığı bir oyun olup, daire şeklinde durulurmuş. Bir kişi ortada el çırparak ve şarkıyı söyleyerek dönermiş. Bu oyunu ilkokuldaki ve mahalledeki arkadaşlarından öğrenmiştir. 787

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

İstanbul’un parkında Yıldızların ardında Ben bir oğlan sevmiştim On üç on dört yaşında Bisiklete binersin Bizim orda inersin Annen baban sorarsa Lastik patladı dersin Baban tekere bakar Patlamadığını anlar İki tokat çakar ah Kapı dışarı atar 4. FİLİZ VARYANTI: Balıkesir/Bigadiç/ Balatlı köyünden olan Zeynep Filiz, Van’da öğretmenlik yaparken bu metin derlenmiştir. Oyunu, ilkokulda üst sınıftaki ablalardan öğrenmiştir. Kız oyunu olup iki kişi oynarmış. Karşılıklı el çırpma şeklinde oynanırmış. İstanbul’un parkında Yıldızların ardında Ben bir oğlan sevmiştim ah On üç on dört yaşında Bisiklete binerdin Bizim orda inerdin Annem babam sorarsa Lastik patladı derdin Babam lastiğe bakar Patlamadığını anlar Ben içeri girince ah Sana bir tokat atar 5. BAĞI VARYANTI: Bitlisli olan Nevin Bağı, Filiz’in arkadaşı olup onun vasıtasıyla bu metin derlenmiştir. Oyunu mahalle arkadaşlarından öğrenmiştir. İki kişi karşılıklı el çırparak ve tekerlemeyi söyleyerek oynarmış. İstanbul’un parkında Yıldızların ardında Ben bir kız sevmiştim On üç on dört yaşında Bisiklete binersin Karıncayı ezersin Madem benden güzelsin Neden bekar gezersin 6. GÜNEŞ VARYANTI: Bu metni Tokat’ın merkez Toki İ.Ö.O’nda 4. sınıf öğrencisi Vuslat Şeyma Güneş’ten derledik. Oyun, karşılıklı duran iki kişinin ellerini sağlı sollu çarpması ve tekerlemenin de hareketlere eşlik etmesi şeklinde oynanmaktadır. Güneş, bu oyunu arkadaşlarından öğrenmiştir. İs-tan-bu-lun- par-kın-daa İstanbul’un parkında Yıldızların altında 788

Ben bir oğlan görmüştüm ah On üç on dört yaşında Bisikleti sürersiinn Yarı yolda inersiinn Annen baban sorarsa ah Lastik patladığ dersin Sepet sepet yumurtaağ Sakın beni unutmaağ Unutursan küserim ah Mektubumu keserim Demir kapı açıldıığ Bütün kızlar saçıldı Bunu gören erkekler ah Keçileri kaçırdıığ 7. ŞENTÜRK VARYANTI: “Niksar’ın Parkında” ismiyle verilen bu varyant, Tokat’ın merkez Toki İ.Ö.O’nda 4. sınıf öğrencisi Ayşenur Şentürk’ten derlenmiştir. Şentürk, bu oyunu dedesinden ve babaannesinden öğrenmiştir. Renkli kartondan yapılan yıldızlar, elle gösterilip ve salıncağa binmiş gibi sallanarak oynanıyor. Sonra eller, bellere konulur ve elle boy yükseltilir. Bu arada tekerleme hareketler eşliğinde söyleniyor. Yıldızların altında Niksar’ın parkında Benim bir sevdiğim var On dört on beş yaşında Sepet sepet yumurta Sakın beni unutma Unutursan küserim Mektubumu keserim Sepet sepet yumurta Sakın beni unutma Unutursan küserim Mektubumu keserim
KAYNAKLAR − − − − − A. Yazılı Kaynaklar Başgöz, İlhan, Yayınlanmamış Ders Notu. Boratav, P. Naili, İzahlı Halk Şiiri Antolojisi, Tarih Vakfı Yay., İstanbul 2000. Duymaz, Ali, İrfanı Arzulayan Sözler/Tekerlemeler, Akçağ Yay., Ankara 2002. Türkçe Sözlük, TDK Yay., 10. Baskı, Ankara 2005. Yardımcı, Mehmet, Başlangıçtan Günümüze Türk Halk Şiiri, Ürün Yay., Ankara 2002. B. Sözlü Kaynaklar (Kaynak Kişiler∗) Ayşe Seyitoğlu, 21, Rekabet Kurumu İÖO, Van /Merkez, 29.11.2005, Mahalle arkadaşları.

Kaynak kişiler hakkında verilen bilgiler, ad-soyad, yaş, derlemenin yapıldığı yer, derlemenin yapıldığı tarih, kaynak kişinin tekerlemeyi öğrendiği şahıs şeklinde sıralanmıştır.

Materiallar
− − − − − − − Ayşenur Şentürk, 11, Toki İÖO, Tokat /Merkez, 17.04.2008, Dedesi ve babaannesi. Mukaddes Sakızcı, 20, Hacı Ömer Sabancı İÖO, Van /Merkez, 05.11.2006, İlkokul arkadaşları. Nevin Bağı, 22, Hacıbekir İÖO-Van/Merkez, 05.11.2006, Mahalle arkadaşları. Serpil Eren, 21, Rekabet Kurumu İÖO, Van /Merkez, 29.11.2005, Mahalle arkadaşları. Zeynep Nudem, 6, Rekabet Kurumu İÖO, Van /Merkez, 28.11.2005, Teyze kızı. Zeynep Filiz, 24, Hacıbekir İÖO-Van/Merkez, 05.11.2006, İlkokul arkadaşları. Vuslat Şeyma Güneş, 11, Toki İÖO, Tokat /Merkez, 17.04.2008, Okul arkadaşları. C. Elektronik Kaynaklar − − www.lafmacun.org/bak/istanbul+un+parkinda – 17.04.2008. www.gunaskam.com/tr/index.php?option=com_content &task=view&id=81&Itemid=42 - 64k - 15.04.2008.

789

MUĞLA ÇOCUK FOLKLORUNDA OYUN VE OYUNUN İŞLEVİ
Yard. Doç. Dr. Ali Abbas ÇINAR
Muğla Üniversitesi Muğla / TÜRKİYE acinar@mu.edu.tr, aliacinar2030@hotmail.com THE GAME AND THE FUNCTION OF GAME AT THE CHILD FOLKLORE IN MUĞLA ABSTRACT Child folklore, culturel value that important function for development of child’s education, personality and his conceit. At this time, type of traditional family being of resolution because of urbanization’s and industrialization’s result. On the contrary, type of nucleus family is being development. This building is being go to accelerate by globalization wind and more valuable things which is about traditional life to be pulled. This situation which is developed and originate suddenly effect of estranged and generation clash. Children who are the most affected this negativeness. At this declaration establishing of oral history that is forgotten or still life but has danger/threat of forget to at the Muğla and Muğla’s around and game of child which is important bottom group of child folklore in Muğla. And argue these situation’s culturel structure and location of child education. With these datums open out at child world, argue at development of identity and personality in this culturel worths. And finally it will be reach to a synthesis.

Çocuk folkloru; çocuk eğitimi, kişiliği ve benliğinin gelişiminde önemli fonksiyonu olan kültürel değerdir. İnsanın toplumsallaşması süreci bebeklikten başlar. Bu sürecin belirleyici, biçimleyici, çocuğun kişiliğinin oluşumunda etkileyici en önemli faktörlerden biri de folklordur. Çocuk folkloru deyimi işte bu dönem içinde meydana getirilen ve anonim nitelik taşıyan kültür değerlerini kapsar. Çocuk folkoru deyiminden sadece çocukların meydana getirdiği değerler mi, yoksa bebeklikten başlayarak ergenliğe geçişe kadarki dönemde büyüklerce meydana getirilen anonim kültür ürünü değerler mi düşünülmelidir? Kanaatime göre her ikisi de birbirinden kopmaz bağlarla bağlıdır ve her ikisinin de bütünü görmek açısından değerlendirilmesi gerekir. Bu süreçte büyükler veya çocuklarca meydana getirilen pek çok gelenek, görenek ve sözlü edebiyat ürünü vardır. Dolayısıyla çocuk folkloru deyiminden hem çocukların, hem de büyüklerin çocuklar için ürettiği sözlü kültür değerlerini anlamak daha yararlı sonuçlar doğurur. Günümüzde, kentleşmeye ve sanayileşmeye paralel olarak geleneksel aile tipi çözülmeye yüz tutmuş, bunun yerine çekirdek aile tipi gelişmeye başlamıştır. Küreselleşme rüzgarı bu yapıyı daha da hızlandırmakta, geleneksel kültüre ilişkin pek çok değer çok hızlı biçimde sosyal hayattan çekilmektedir. Birden bire gelişen veya oluşan bu durum kuşak çatışmalarına ve yabancılaşmaya yol açmakta, bu da toplumsal dengeyi olumsuz etkilemektedir. Bu olumsuzluktan en çok etkilenenler de çocuklardır. Çocuğun kendi kendine oluşturduğu yaratıcılık ruhu yok olmaktadır. Yapıcı ve aktif pozisyondan pasif ve alıcı pozisyona düşmektedir. Bildirimizi hazırlarken bu gerçeği 790

göz önüne aldık. Konuyla ilgili sonuçlar çıkarırken Muğla çocuk oyunları ile ilgili basılı ve sözlü kaynaklardan yararlandık, gözlemlerimize dayandık. İnsan, oyuncudur. Bebeklikten başlayarak, anne karnındayken bile, yaşadığı her ortamda oyun oynar. Herhangi bir oyunun mekânları, zaman ve biçimi, söz ve ritmi değişebilir veya yaşama ortamı bulamazsa kaybolabilir. Değişmeyen tek şey “oyun oynamak” düşüncesinin değişmemesidir. Bebeklikte gülmeler, güldürmelerle başlayan bu süreç zamanla oyun ve oyuncağa yerini bırakır. İnsan; süreç içerisinde; yaşı, ilgisi, yeteneği veya ortamına göre yeni oyun ve oyuncaklar bulur. Bu süreç içerisinde; oyuncakla oynamak, avlanmak, araba kullanmak, enstrüman çalmak, şiir yazmak veya söylemek, siyaset kulvarında yürümek, çeşitli sivil topluluklarda görevler almak, kâğıt veya taş oyunları; deniz, kara veya hava taşıtlarıyla yarışmalar, turizmin gelişmesine paralel olarak deniz sporları ve değişik sportif faaliyetler vb. onlarca değişik oyun ve oyun alanları meydana gelir. Kişilerin oyunları bulundukları mekanlara göre değişir. Kentlerdeki oyunlarla kırsaldaki oyunlar farklılaşır. Bunların bir bölümü günlük ihtiyaç gibi görünse de bunlarla çeşitli aktivitelerin gerçekleştirildiği ve oyuna dönüştürüldüğü de görülebilmektedir. Oyun hayalin gerçeği, gerçeğin hayalidir. Oyun, her iki kavramı dengeler. Oyunda eğlenme esas iken oyuncu kendini başarmaya da endeksler. Oyunda gönüllülük ve katılım esastır. Oyuncu paylaşımcılığı öğrenir. Hiçbir oyun kuralsız değildir. Önceden belirlenmiş kurallar vardır. Yazısız olan, ancak önceki denemelerde sözlü olarak gelişen kurallar oyuncuları bağlar. Oyun; var olan
  

Materiallar

durumdan başka bir âleme serüvendir. Çocuk, oyunla bulunduğu dünyadan biraz uzaklaşır. Yeni bir serüvene yol alır. Oyun bir kültür hareketidir. Kültür alımı ve veriminin ilk örnekleri çocuklarca hızlı biçimde yaygınlaştırılır. Toplumsal değerleri ve sözlü tarihin birçok öğesini de barındırma özelliğine sahip olan çocuk folkloru içerisinde; bu döneme ait inanç ve uygulamalar, hastalık ve nazar, geçiş dönemlerinin önemli aşamaları içerisinde yer alan konuşma, yürüme, sünnet ve buna yönelik inanış ve uygulamalar, çocuk oyunları, çocuk dili, tekerlemeler, bilmeceler, yanıltmacalar, okşamalıklar, ninniler ve masallar vb. yer alır. Somut olmayan bu kültürel değerlerin tespiti, UNESCO’nun 2003 yılında kabul ettiği; evrensel, millî ve yerel kurumlarca korunması ve canlandırılmasının gerekliliği üzerinde durduğu “Uluslararası Somut Olmayan Kültürel Miras Sözleşmesi”nde belirtilen değerlere de uygun düşmektedir. Çocuk folklorunun en önemli alt gruplarından birisi çocuk oyunlarıdır. Çocuk oyunlarında; söze bürünmüş beden veya bedene yüklenmiş söz büyüsel bir ortamın hazırlanması ve uygulanmasını doğurmaktadır. Türkçe Sözlük’te oyun kavramına şu karşılık verilmektedir (2005: 1526): “Vakit geçirmeye yarayan, belli kuralları olan eğlence; kumar; şaşkınlık uyandırıcı hüner; tiyatro veya sinemada sanatçının rolünü yorumlama biçimi; müzik eşliğinde yapılan hareketlerin bütünü; seslendirilmek veya sahnede oynanmak için hazırlanmış eser, temsil, piyes; bedence ve kafaca yetenekleri geliştirmek amacıyla yapılan, çevikliğe dayanan her türlü yarışma; güreşte rakibini yenmek için yapılan türlü biçimlerde şaşırtıcı hareket; teniste, tavlada taraflardan birinin belirli sayı kazanmasıyla elde edilen sonuç; hile, düzen, desise, entrika”. Bu tanım bile oyun kavramının anlam genişliğini vermesi açısından dikkat çekicidir. Çocuk oyunlarının çocuk üzerinde pek çok işlevi vardır: 1. Eğitsel işlev, 2. Biyolojik işlev, 3. Fizyolojik işlev, 4. Sosyolojik işlev, 5. Psikolojik işlev, 6. Eğlenme-eğlendirme işlevi, 7. Protesto etme işlevi vb. Oyun; bebeklikten başlayarak çocuğun toplumsallaşmasının en önemli aracıdır. Çocuk biyolojik, fizyolojik, sosyolojik ve psikolojik olarak oyunda gelişir. İster başkalarıyla oynadığı oyunlarda, isterse oyuncağıyla oynadığı oyunlarda yaratıcıdır. Kendi başına oynadığı oyunların bazı-

larında bir yandan eğlenirken, diğer yandan kendince var olan olumsuz durumu protesto eder. Bunu söz ve davranışlarına yansıtır. Son yıllarda gelişen bilgisayar oyunlarının ise çocuğun biyoloji ve fizyolojisine katkısı yoktur. Bilgi birikim bir yana bırakılacak olursa, çocuğun sosyolojik ve psikolojik dünyasına da çeşitli zararlarının olduğu araştırma bulgusudur. Konu çocuklar açısından değerlendirilmeye muhtaçtır. Çocuğun oyun oynamasıyla yetenekleri, birikimi artmaktadır. Edinilen bilgi hayatın daha sonraki safhalarında uygulanabilmekte, çocuk edindiği kültür ve durumu başka ortamlara taşıyabilmektedir. Oyun içerisinde; deneyimi artmakta, kendi kendine yetmeyi öğrenmekte, hayal ile gerçek arasındaki farkı görmekte, gücünü/güçsüzlüğünü kavramaktadır. Çocuğun oyun içerisinde oganizasyon yeteneği oluşur. Oyuncuların her biri aynı zamanda organizatördürler, liderlik vasfı olanların bir bölümü burada ortaya çıkar. Yaratıcılık vasfı artar. Fazla enerji açığa çıkartılır, enerji boşaltımı sağlanır. Ruh sağlığı gelişir. Deneyerek öğrenmeyi öğrenir. Oyun çocuğu yetişkinliğe hazırlar, zihinsel faaliyetleri artar. Dil faaliyetleri hızlanır, diyalog kurmanın yollarını bulur. Oyun, çocuğa kişilik gelişimi verir, kimlik oluşturur. Başkalarının görüşlerine saygı duymayı ve dinlemeyi, anlama ve anlamlandırmayı öğrenir. Çocuk oyunlarının Muğla çocuk folkloru, dolayısıyla çocuk dünyasındaki yeri başlı başına değer taşır. Tespitlerimizde, Muğla’da oynanan çocuk oyunu sayısının 119’u bulduğu görülmektedir. Yeni araştırmalarda bu sayının daha da artacağı muhakkaktır. Muğla, çocuk oyunları bakımından zengindir. Muğla, çocuk oyunlarının geçmiş dönemlerde derlenmesi açısından da şanslı illerdendir. Bu şansı sağlayan yegane kişi rahmetli Yusuf Ziya Demircioğlu’dur. Demircioğlu Anadoluda Eski Çocuk Oyunları adlı eserinde (1934) Muğla’nın Ula ilçesinden derlediği altmış oyunu yayımlamıştır. Kitap, çocuk oyunları üzerine Türkiye’de yayımlanan ilk eser olması ve bazı oyuncaklardan da bahsetmesi dolayısıyla da ayrı bir özelliğe sahiptir. Mevlüt Özhan (2004: 359-376) ve Onuralp Ersoy’un (Ersoy 2006: 2123) konuyla ilgili makalelerinde de çocuk oyunlarına ilişkin derlemeler vardır. Buradaki derlemelerin bir bölümü Demircioğlu’nun kitabında da yer almaktadır. Muğla çocuk oyunlarında Muğla yöresinin kararkteristik özellikleri de göze çarpar. Bölgesel nitelik taşıyan kültür öğelerinin pek çok unsuru oyun metinlerinde yer alır. Coğrafyada yetişen veya bulunan, sosyal hayatta yer alan unsurlar, benzer coğrafyalarda da var olmasına karşın, Muğla çocuk oyunlarında belirgin bir şekilde yer 791

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

alır: deve ve deve kültürü, koz (ceviz), çam, kozalak vb. bunlardandır. Muğla çocuk oyunlarını, geçmişten günümüze ele alacak olursak; aşık, atlama-sıçramasekme, değnek, dramatik nitelikli, ezgili, koşmakovalama-kapma, saklama-saklanma, şaka, taş ve top oyunları olmak üzere sınıflandırmak mümkündür. Sosyal hayatta var olan unsurlar kayboldukça bu hayata bağlı oyunlar da zamanla kaybolmakta, yerine başka oyunlar oluşmaktadır. Örneğin, geleneksel hayvan besleyiciliğinden ayrılan bölge insanının hayatından hayvanın ayak kemiği olan “aşık kemiği” çıkmıştır. Küçük baş hayvanın aşık kemiği ile oynanan “aşık oyunu”, kent hayatından kaybolmuştur. Çocuk, “aşık”ın ne olduğunu bilmemektedir. Demircioğlu’nun 1934 yılınnda yayımladığı “aşık” oyununu, yaşlı kuşaklardan bazıları hatırlasalar da oyunun nasıl oynandığı konusunda günümüzde yeterli bilgiyi verememektedirler. Muğla çocuk oyunlarının çocuk eğitimi ve toplumsallaşmasında çok önemli işlevi vardır. Oyunlarda çocuğun hem söz, hem de uygulama yaratıcılığı öne çıkmaktadır. Çocuğun sözlü olarak dile getirdiği oyunbaşı tekerlemeleri şiirseldir. Bu yapılırken bile bedensel hareketler işe koşulmaktadır. Muğla çocuk oyunlarında temel olarak üç tür görülür. Oyunların bir bölümü ezgili (elembüllem), bir bölümü türkülü (oturak kapmaca, şarkılı yerden yüksek, aç kapıyı bezirganbaşı), bir bölümü düz (ezgisiz ve türküsüz, çelik, göt kazmaca, saklanbaç) olarak görülür. Genel olarak düz oyunlar daha çoktur. Erkek çocukları arasında hareketin ön planda olduğu (düz) oyunlar yoğundur. Koşma, sıçrama veya mücadele gerektiren oyunlar tercih edilir. Ezgili veya türkülü oyunlar çok rağbet görmez. Kız çocukları arasında ezgili ve türkülü oyunlar daha çok görülür. Kız çocuklarının oyunlarında oyunların önemli bir bölümü ezgi üzerine kuruludur ve ezgi hareketi belirler. Erkek çocuklar daha çok güç, enerji, dinamizm ve hareket gerektiren oyunları tercih ederler. Mevsim koşullarını bir yana bırakacak olursak, erkek çocukların oynadıkları oyunlarının çoğu dış mekanda ve açık mekanlardadır. Kızların oyunlarında ise açık mekan tercihi olmakla beraber kapalı mekanlar, ev içi, bahçe vb. yerler daha çok yer alır. Bunda, ailelerin kız çocuklarına yönelik tutum ve davranışlarının da payı olduğu gözlemlenebilmektedir. Sadece kız çocuklarının oynadığı oyunlarda estetik bir tavır ve duruş vardır. Oynanan oyunlarda ritmik hareketler öne çıkar ve ritim ezgiyle bütünlük sağlar. Oyuncular, bulunulan mekana bağlı olarak oyunlarını kurarlar. Köylere gidildikçe oyunlar 792

daha sertleşebilmektedir. Ancak oyuncu bu geniş alanda daha özgürce oyun sergileyebilmektedir. Çelik, göt kazmaca vb. oyunlar buna örnek gösterilebilir. Burada oyunların çoğu dış mekanlarda sahnelenir. Kent merkezinde ise oyunlar genel olarak kapalı alanlarda, sokak aralarında gerçekleştirilir. Oyuncular, biraz da kısıtlanmış dünya içerisinde dünyalarını kurarlar. Köylerde dış mekanlarda oynanan oyunlarda mekan daha geniştir, kentlerde ise bu daha sınırlıdır. Erkek çocuklar savaş veya mücadele gerektiren oyunları tercih etmektedirler. Kullanılan oyuncaklar da buna bağlı olarak oyuncak tüfek, tabanca, kama, vb. öldürme ve yaralama içerikli oyuncaklardır. Erkek temalı oyuncaklarda erkek görünümlü bebeklerle oynanır. Bu bebekler yine çeşitli oyuncak silahlarla techiz edilmiştir. Kullanılan oyuncaklar arasında top, araba, at öne çıkar. Oyuncak bebekler çeşitli askeri kıyafetler veya güç gerektiren işleri kendine iş edinmiş güçlü insanların oyuncak görünümüdür. Kız çocukları ise oyuncak olarak daha çok kız bebek oyuncaklarını tercih ederler. Kız çocuklarının oyuncak tercihinde şiddet içerikli oyuncaklara yönelimleri çok azdır. Oynadıkları oyunlardaki rolleri genellikle anne, abla, arkadaş vb.dir. Oyuncaklarını süsler/bezerler. Bezeme/süsleme konusu da başlı başına bir oyundur. Yalnızken oynadıkları oyunlarda yalnızlıklarını oyuncak bebekleriyle giderirler. Bu dönemde çocuk, tek kişilik tiyatrocu gibidir. Tek başına birden çok rolü oynar. Kurduğu bu oyunun rejisörü, suflörü, ışıkçı, kareografı da kendisidir. Bu haliyle oyuncukurgulayıcı, tasarımcıdır. Hayallerini, duygu ve düşüncelerini, çevresinde gördüklerini, eşetiri, korku, üzüntü ve sevinçlerini bu oyun içerisinde sergiler. Aslında o bu oyunlarında sadece ders almaz, ders de verir. Aileiçi yönetime ilşkin düşüncelerini taklitlerle dile getirir. Gözlemci bir aile çocuğun oyunlarına yansıyan eleştirilerinden yola çıkarak düzen, tavır ve bakışını yeniden düzenleyebilir. Oyun oynamak için belirli bir davet eylemi veya sözü yoktur. Oyun oynamak isteyen çocuklar ya önceden kendi aralarında, oyun oynamak üzere sözleşir ve belirli bir zaman diliminde buluşurlar veya her zaman toplanılan yere veya oyun alanına geldiklerinde oyunu spontane olarak orada başlatırlar. Oyun oynamak için çocukların bir arada bulunması yeterlidir. Oyun zevk, eğlence ve başarıya giden anahtardır. Oyuna başlamak için genellikle saymaca yoluna gidilir. Saymaca, oyuna başlamak için yapılan başka bir oyundur. Âşık hikâyelerindeki girizgâh veya döşeme, masallardaki tekerleme, destanlardak ko-

Materiallar

nuya hazırlık gibi, çocuk oyunlarının da bir tür girişidir. Bu girişle/saymaca ile oyuncu oyuna hazır hale getirilir. Oyun moduna sokulur, havaya ısındırılır. Mücadele gerektiren iki gruba dayalı oyunlarda, oyuna başlamadan önce, grupları temsilen iki oyuncu öne çıkar. Bu oyunculardan önce biri, sonra diğeri topluluk içinden sırayla kendi grubunda yer alacak oyuncuyu seçerler. Seçim oyunculardan her birinin sırasını bir atlayarak yapılır. Bu seçimleri yapanlar bir tür grup lideridir. Oyuna başlamak için genellikle tekerleme (saymaca) ile ebe seçimi olur. Bu tekerlemeler ezgilidir. Ezgide sağlanan uyum vücutta da sağlanır, ezgi ve hareket birbirini tamamlar. Tekerleme, oyunda; ebe veya grupları belirlemek için sözün ezgili biçimde, şiirsel şekilde kullanılmasıdır. Burada ebe veya takımlar/gruplar belirlenir. Bu durumda ya sıraya girilmek ya da halka olunmak suretiyle saymaca yoluyla ebe belirlenir. Ebe, oyunun ilk başlatıcısı, dolayısıyla ilk uygulayıcısı, yöneticisidir. Ancak, sayışmada sona kaldığı için de biraz burukluğu da olur. Ebe belirlemenin başka yolları da vardır. Bunlardan biri oyunculardan herhangi birinin eline demir para, küçük taş, kibrit çöpü vb. küçük bir nesne alması ve diğer oyuncuların bu nesneyi bulması şeklinde gerçekleşir. Eline aldığı nesneyi avucuna alan kişi, ellerini arkasına götürür. Sözkonusu nesne avuç içine gizlendikten sonra eller, yumruk gibi sıkıca kapalı bir şekilde öne getirilir ve sıradaki oyunculardan birine uzatılır. Oyuncu, saklanan nesneyi bilirse ebe olmaktan kurtulur. Bu işlem, tek tek tespitlerde son oyuncuya kadar devam eder. Burada esas olan saklanan nesneyi bulmak ve ebe olmaktan kurtulmaktır. Elde gizlenen nesneyi bulmak için oyuncu çeşitli hareketler yapar. Nesneyi avucuna alan kişinin kol çıkışındaki atar damarlarını elleriyle yoklar. Bir yandan gözlerini nesneyi gizleyenin gözlerine vermek, bir yandan avuçlar kapalı iken elleri veya damarları hafif hafif yoklamak suretiyle nesnenin yerini tespit etmeye çalışır. Nesneyi gizleyen kişinin bu sırada renk vermemesi, nesneyi bulmak isteyen kişiye bulmaya yönelik kolaylaştırıcı tavır sergilememesi gerekir. Nesneyi gizleyen de, gizleneni bulmak isteyen de aslında iyi bir oyuncudur. “Oyun oynamak” için de, oynanmaktadır. Gizlenen nesneyi bulmak isteyen oyuncunun bazen tekerlemeye başvurduğu da olur: “Ya şundadır, Ya bunda, Keçe küllah başunda” der, elini kapalı ellerden birinin üzerine dokundurur. Ebe belirlendikten sonra oyun başlar. “Oyun

içinde oyun oynamak” deyimi tam da buna uygun bir söz olarak ortaya çıkar. Burada zincirlemeli üç oyundan rahatlıkla söz edilebilir. Birincisi nesnenin gizlenmesi ve bulunması yoluyla ebenin belirlenmesi oyunu, ikincisi bu oyuna söz ve ezginin eklenerek elde saklı nesnenin bulunması oyunu, üçüncüsü de önceden kararlaştırılan oyunun sahnelenmesi, uygulanması oyunu. Burada asıl olan üçüncü aşamadır. Oyunun hazırlık kısmı ilk aşama veya aşamalarda tamamlanır, asıl oyuna geçilir. Taş, bilye, para, top, değnek vb. gereçlerle de ebe seçimi olur. Topu tutamayan; bilye, taş, badem, değnek vb. araçları önceden çizilen çizgiye yakın atamayan; madeni paranın havaya atılması ve bu sırada “yazı mı, tura mı” denmek ya da düz bir taşın üstüne tükürmek suretiyle “yaş mı, kuru mu” denilmek suretiyle havaya atılması; oyunculardan birinin eline aldığı herhangi küçük bir nesneyi avucunda saklamak suretiyle “tek mi, çift mi” şeklinde sorması ve karşısındakinin bunu bilmemesi halinde de durumunda stediği olmayan kişiler ebe olurlar. Oyun içindeki ödüllerden biri olan ve neredeyse tekli oyunların pek çoğunda bulunan ve diğer bazı oyunlarda da yer alan ebe olma durumu bir açıdan cezalı durumdur. Oyuncu, sürekli olarak ebelikten kurtulmak ister, onun mücadeleini verir. Bu açıdan bakılınca ebelikten kurtulma bir tür ödül müessesesinin çalıştırılmasıdır. Geçmişte, sakızlarla birlikte verilen sinema artistlerinin kartlı fotoğrafları da yaklaşık bir metre yukarıdan aşağıya bırklır ve en üste gelen artistin sahibi diğer oyuncuların artistlerinin de sahibi olur. Bu yenilen için ceza, yene için ise ödüldür. Oyunları genellikle eğlenmek, zevk almak ve başarmak üzere oynanır. En büyük ödül gayretli bir dayanışma sonucu başarıyı yakalamkatır. Çocuk burada takım çalışmasını ve bu çalışmanın önemini kavrar. Öte yandan yenilgi de çocuğu kamçılar. Yanlışlarını, yanılgılarını sorgular. Oyunun kuralları önceden bellidir ve bu yüzden sonuca hazırlıklıdır. Oyuncu, yenilginin de yenmek kadar erdemli olduğunu, önemli olanın gayretli bir şekilde çalışmak olduğunu uygulamayla öğrenir. Yeni bir oyunda başarı kazanacağı umudunu yitirmez. Bütün bu olgular; çocuğun gelecek hayatında yapıp edeceği konulaer hakkında fikir verir, karşılaşılan durumlar hakkında kararlı bir tutum almasını sağlar. Genel olarak oyunlara bakıldığında oyunun yapısını korumak amacıyla verilen cezalara ek olarak bir de oyunun kurallarına uymayan ve oyunun düzenini bozan kişilere de “mızıkçı” adı takılarak ceza verilmektedir. Bu takılan isim de bir bakıma ceza sayılabilir. Yüzük oyununda, yü793

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

züğü bulamayana, mendil veya havlu benzeri tekstil ürünü nesne ile vurulur. Sürekli mızıkçılık yapan kişi oyunlara dahil edilmemeye çalışılır ve böylece oyuncu grupları içinde terbiyesi sağlanır Bazen, erkeklerarası grup oyunlarında, yenilenler yenenleri, önceden belirlenmiş bir yerden başka bir yere sırtında taşır. “Götkazmaca” adlı oyunda yenilenler, oyun sırasında açılmış olan çukurlarına yaklaşık olarak dizlerine kadar gömülür ve topraksıkıca çiğnenir. Yenilen oyuncunun bir süre burada kalması sağlanır. Aslında ceza gibi görülen bu durum da oyundan ibarettir ve oyunun sonunu bildirir. Ve bütün bunlar da eğlenceyi doruğa çıkarmak, başarıyı kutlamak amacı taşır. Oyunun bitiminde “görüşmek” dilekleriyle ayrılınır. “Evli evine Köylü köyüne” denildiği de olur. Muğla’da oynanmakta olan çocuk oyunları, tespit edebildiğimiz kadarıyla 119’u bulmaktadır. Bunların versiyonları da vardır. Konuyla ilgili çalışmalarımız sürmektedir. Basılı ve sözlü kaynaklardan tespit edilen oyunların adları şöyledir: ad koymaca, ahçı, artist, aşık, atlamaca, ateş, aydede, babuç (ayakkabı) almaca, baş dalga yarışı, beştaş (bıccılı taş, biccil), bilye, binmece eşek, bokçulu, boncuk, bottek (bodda), can, ceviz, çakmaklı, çamur, çatlak patlak, çelik çomak (çelik), çıngırdak, çitrek, çiftelek (iftelik/çiftte ellik), çivi, çukur, dalyan, dikmen taşı, don, el taşı, ellem büllem, esir almaca, eski minder, eşim-eşim, evcik, evcilik, evlidali, fal, fincan, futbol, gelin, gestenkerecik, gızıştı, gökte ne var, göt kazmaca, gudilli, güreş, hacıya mı, hocaya mı; halat/urgan çekme, hamam evi, hırsız-polis, ip atlama, imam kunduz, istop, kaç çatal, kadı çavuş, kayrak almaca, kazan patladı, kazık atmaca, kedi-fare oyunu, keme çekti, kemik, kılıç savaşı, kızgın taş, kızıştı, kim vurdu, kipinoz, komşu-komşu, komşuculuk, koz, kök, körebe/körçebiç, kutu kutu pense, mamışık, metelik döndürme, mık, nesi var, on sayı, ortada sıçan, otuzbir aylık, oturak kapmaca, papuç almaca, patlangaç, pasta, saklambaç, salıncak, samut (dilsiz), sek, seksek/uçan badala, sekmece çubuk, sinlenmecik, su savaşı, şarkılı yerden yüksek, taş/kâğıt saklama, telden teleme, tırmanmaca, tuttum direk, topaç çevirmece, toplu saklambaç, ulama yahut nokta, uzun eşek, üç dede, üstten atlamaca, yağ satarım bal satarım, yakalamaç, yakar top, yapış, yattı, kalktı, yedi kiremit, yerden yüksek, yol göstermece, yumurta, yuvarlamaca, yüzük, zembilli, zümbüllü, zeytin savaşı. 794

Bu oyunların her biri gösteri sanatının da önemli izdüşümleridir. Folklorun zengin dünyasını veren bu oyunlarda; folklorun olduğu kadar; dil, sosyoloji, psikoloji, edebiyat, eğitim, müzik, tiyatro ve sporun bir çok öğesi görülmektedir. Dolayısıyla çocuk oyunları bu bilim dallarının da ilgi alanı içindedir. Çocuk oyunları çocuk eğitimi, kimliği ve kişiliğini gelişmesi ve olgunlaşmasının vazgeçilmezi ve anahtarıdır. Örnek olması dolayısıyla, Muğla çocuk oyunlarından birkaçının oynanış şeklini sunuyorum: Ateş: Don oyunu ile benzerlik göstermektedir. Ateş oyunu çok sayıda oyuncu ile açık alanlarda oynanır. Oyuncular sayışma yaparak ebeyi belirlerler. Oyun başladığında ebe kaçan oyuncuları kovalar. Ebeye yakalanmak üzere olan oyuncu “Ateş” diye bağırır ve olduğu yerde hareketsiz, kolları açık halde durur. Diğer oyuncular uygun zamanda “Ateş” diyen kişinin kollarının altından geçerek onu kurtarırlar. En son “Ateş” diyen kişi ebe olur. Bıccılı Taş: Kışın evlerde, yazın bahçelerde genelde kız çocukları tarafından oynanan bir oyundur. İki kişi ile oynanır. Oyuna ilk başlayan oyuncu beş tane taşı havaya fırlatır. Yere düşen taşlarda bir tanesini alır ve yükseğe atar, yerden bir diğer taşı alırken yükseğe attığı taşı tutmaya çalışır. Aynı şekilde birer birer diğer taşları da almaya çalışır. İkinci turda oyuncu bu kez taşları ikişer ikişer atar ve toplar. Üç, dört böylece devam eder. Beşincide taşlardan biri havaya atılır avuç içindeki taşlar yere konur; tekrar atılır bu sefer hem atılan taş hem de yerdeki taşlar toplanır. Sonra işaret parmağıyla başparmak arası yere köprü kurulur. Taşlarda biri havaya atılır, diğer taşlar köprüden geçirilir. Sonra parmaklarla çatal yapılır. Aynı şekilde taşlar çatallardan geçirilir. Son olarak beş taş birden havaya atılır ve el üstünde tutulmaya çalışılır. Fırlatıla taş tutulmazsa sıra diğer oyuncuya geçer. (Ersoy 2006: 22) Can: Açık alanda en az üç veya dört oyuncu ile oynanır. Oyunun zevkli olması oyuncunun çokluğuna bağlıdır. Oyuna başlamadan oyuncular iki eşit gruba ayrılır. Grup dağılımı bir sayışmaca ile yapılır. En çok kullandıkları sayışmaca şu şekildedir: A grubundan olanlar çıksın bay ve bayanlar B grubundan olanlar çıksın bay ve bayanlar Oyunda ebe olacak grup kura çekilerek, yazı tura atılarak veya bir taşın ön kısmı karalanıp “ Alt mı, üst mü?” diye sorularak belirlenir. Ortada olan grubun oyuncuları atılan topla vurulmamaya çalışırlar. Vurulan oyuncu oyunun dışına çıkar. Can oyununda oyuncular atılan top-

Materiallar

ları tutabilirse “can” kazanır. Oyuncu topu tuttuğunda grup arkadaşları “Bir can bir kan” diye yüksek sesle bağırır. Can sayısı on adet olunca tutulan top sayısı “kan”a eklenir. Ayrıca can sayısı on olunca vurulup dışarı çıkmış oyuncular tekrar oyuna dahil olurlar. En son ortada kalan oyuncu yaşı kadar ebe grubun attığı toplarla vurulmazsa grubuna yeni bir oyun hakkı kazandırır. Ceviz: Cevizler tek sıra halinde bir halkanın içine dizilir. En az 10-15 adet ceviz yan yana sığacak kadar bir halka olmalıdır. Halkadan yaklaşık 4 m uzağa bir çizgi çizilir. Oyuncu yere çizilen çizgiden elindeki cevizi atarak dairenin içindeki cevizleri daire dışına çıkarmaya çalışır. Çıkardığı ceviz ya da cevizler onun olur. Oyuncu daire içindeki cevizleri vuramazsa, sıra bir diğer oyuncuya geçer. (Ersoy 2006: 22) Dalyan: Oyuncular eşit sayıda iki gruba ayrılır. Bir grubun üyeleri ebe olur ve ortaya dokuz adet kiremiti dağınık halde koyarlar. Ebe olan grubun üyeleri belli bir mesafede karşılıklı dururlar. Ortada diğer grup üyeleri bulunur. Karşı grubun üyeleri ellerindeki top ile rakip grubun üyelerini vurmaya çalışırken ortadaki grup üyeleri yerdeki dokuz kiremiti üst üste dizmeye çalışırlar. Şayet ortadaki grup üyelerinden biri atılan topu yere düşmeden tutmayı başarırsa de topu ebenin eline değil en uzak noktaya atma hakkına sahip olur. Böylece ortadaki grup dokuz kiremiti de üst üste dizmek için zaman kazanıp oyunu kazanma şansını elde ederler. Elem Büllem:Genellikle evde ve kışın 6-9 yaş grubundaki çocuklar arasında oynanan bir oyundur. Oyuncular oturarak ayaklarını uzatır. Ebe oyuncuların ayaklarına tekerleme söyleyerek dokunur. Tekerlemenin her kelimesi için sırayla farklı bir ayağa dokunur. Tekerleme şu şekildedir: Elem büllem Yakma yıkma Dıngıl mıngıl Değiştir Ebe “değiştir” dediğinde en son hangi oyuncunun ayağına dokunursa o oyuncu ayağını toplar. Ebe yeniden sayar, oyun tek bir ayak kalıncaya kadar devam eder. Tek ayağı kalan kişiye ebe sorar: “ Deveci deveci devemi gördün mü?”. Kalan oyuncu “Grdüm” diye cevap verir. Ebe tekrar, kalan oyuncuya “ İğneli kapıdan mı geçirdin, iğnesiz kapıdan mı? Dar kapıdan mı geçirdin, geniş kapıdan mı?” diye sorar. Kalan oyuncu iğneli kapıdan geçirdim derse ebe “ Ah devemin sırtları yanmıştır” der. Dar kapıdan geçirdim derse ebe, “Ah benim devemin bedenleri kısmıştır.” Der. Ebe kızar ve tek ayağı kalan oyuncunun ayağından tutarak oyuncuyu arkaya doğru yuvarlar. (Ersoy 2006: 21)

8 7 5 4 3 2 1

9 6

Şekil dokuzlu seksek oyununu gösterir. Eski Minder: En az üç oyuncu ile oynanan bu oyunda oyuncu sayısı arttıkça oyunun da zevki artmaktadır. Oyun bir sayışmaca yapılıp ebenin belirlenmesiyle başlar. Ebe dizleri üzerine çöker ve yüzünü kapatır. Diğer oyuncular ebenin etrafında el ele tutuşup ezgili bir şekilde şöyle söylerler: Eski minder yüzünü göster, Göstermezsen Güzellik mi? Çirkinlik mi? Ağlamak mı? Gülmek mi? Hangisi? Ebe bunlardan birini seçer veya başka bir şey söyler. Ebenin seçtiğine uygun taklidi yapan oyuncu ebe olma hakkına sahip olur. Bu oyunun ikinci varyantı şöyledir: En az 3, 4 oyuncu ile oynanır. Bir kişi ebe olur ve diğerleri ebenin etrafında daire şeklinde durur. Ebe yere çömelir ve gözlerini kapatır. Diğer oyuncular ebenin etrafında dönerek bazı mesleklerin isimlerini söyler. Ebe bu mesleklerden birini seçer. Etrafındaki oyuncular o mesleği anlatmaya başlar en güzel anlatan ebe olur. Seksek (Uçan Badala): En az iki oyuncu ile oynanır. Oyuncular açık alanda, yere aşağıda bulunan şekli çizerler. Ebe olan kişi elinde bulunan küçük düz taşı şekillerin üzerindeki 1’den 9’a kadar olan rakamlara gelecek şekilde atmaya çalışır. Taşı hedefe atamazsa oyuncu hakkını kaybeder ve sırasını beklemeye başlar. Şayet hedefe ulaşılırsa oyuncu şekillerin üzerinden baştan sona ve sondan başa doğru sekerek gelmeye çalışır. Oyuncu geri dönerken taşı da alarak çizgilerden çıkar. Yedi Kiremit: Açık alanda ve çok sayıda oyuncu ile zevkli hale gelen bu oyun için yedi adet yassı kiremit veya taş ve bir küçük top gerekmektedir. Oyuncular iki gruba ayrılırlar. Yazı tura atılarak oyuna hangi grubun başlayacağı belirlenir. Taşların yanında olacak grup yedi kiremiti yere çizdikleri bir dairenin ortasına üst üste 795

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

dizer. Daha sonra topun hangi mesafeden atılacağını belirleyen bir çizgi çizilir. Karşı grubun oyuncuları da yerlerini alırlar. Topu atacak grubun oyuncuları sırayla topu atarak taşları devirmeye çalışır. Bu esnada Kiremitin başında olan grup top gelirken “Ortada kuyu var yandan geç, yandan geç” diye tempo tutarlar. Kiremitler devrilince kiremitlerin yanındaki grubun oyuncuları topla kaçan oyuncuları vurmaya çalışırlar. Kaçan grubun oyuncuları hem vurulmamaya hem de kiremitleri üst üste dizmeye çalışırlar. Vurulan oyuncu oyun dışına çıkar. Eğer oyuncular kiremitleri dizmeyi başarırlarsa “yedi kiremit”, “tombik” veya “kuyu yıkıldı” diye bağırırlar.

KAYNAKÇA 1. Basılı kaynaklar Çınar, Ali Abbas. 2006. Muğla ve Çevresi Sözlü Kültürü ve Toplumsal Değerleri. Muğla: Muğla Belediyesi Yay. Demircioğlu, Yusuf Ziya. 1934. Anadoluda Eski Çocuk Oyunları İstanbul : Millî Mecmua Matbaası. Ersoy, Onur Alp. 2006. “Geleneksel Çocuk Oyunlarının Önemi ve Muğla’da Geleneksel Çocuk Oyunlarından Örnekler”, Muğla Kent Tarihi, Nisan 2006,S.:3, s.2023. Özhan, Mevlüt. 2004. “Muğla İlinde Oynanan Dramatik Köy Seyirlik Oyunları ve Çocuk Oyunlarından Örnekler”, Muğla Kitabı. Haz.: Ali Abbas Çınar. İzmir: Printer Ofset, s.359-376. Oğuz, Öcal- Petek Ersoy. 2005. Yaşayan Geleneksel Çocuk Oyunları. Ankara: Gazi Üniversitesi THBMER Yay. Türkçe Sözlük. 2005. Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.

− −

2. Sözlü Kaynaklar Kaynak Kişi No K1 K2 K3 K4 K5 K6 K7 K8 K9 Adı-Soyadı Erenay Umay Çınar Egemen Şahin Beste Yuvarlak Fatma Karahasanoğlu Ediz İnci Seda Tokan Melahat Akyol Gülkız Baydur Kazım Dönmez Doğum Yeri Muğla Muğla Muğla Muğla Muğla Muğla 1965 1932 1926 Doğum Yılı 1998 1998 1998 1968 1994 1967 Ula Kötekli Kötekli Öğrenimi ilköğr.öğrsi ilköğr.öğrsi ilköğr.öğrsi ünv. ilköğr.öğrsi ünv. Ünv. ilkokul ilkokul İkamet Yeri Muğla Muğla Muğla Yenice Muğla Muğla Kötekli Kötekli Kötekli

796

TÜRK VE İNGİLİZ NİNNİLERİNDE ÇOCUK DÜNYASININ TASVİRİ
Öğr. Gör. Ali BEREKET, Öğr. Gör. Serap MAGILL
Qafqaz Üniversitesi Bakü / AZERBAYCAN bereketali@hotmail.com DESCRIPTION OF CHILDREN’S WORLD IN TURKISH AND ENGLISH LULLABIES ABSTRACT Each society has its own hapiness, sadness and despair. The expression of all these feelings are more meaningfull in mothers’ utterance. Lullabies can be given as a good example that reflect mothers’ intentions, expectations for the future. Lullabies have common features changed spiritually and meaningfully from community to community. In our work we try to show the similarities of Azeri, Turkish and English lullabies . Key Words: Children litearture, lullaby, society, English lullaby, Turkish lullaby

Bir toplumun gelişmesinde, onun geçmişinde yer alan eserlerinin hususiyetleri büyük bir değer taşımaktadır. Bu eserlerin incelenmesiyle milletlerin karakterleri, kültürel özellikleri tesbit edilebilir ve görülebilir. Her toplumun üzüntüsü, kederi, yeisi, sözlü ifadesinin en güzel örneğini bu toplumun istikbaline evlat yetiştiren o evladı ilk kollarına aldığı andan itibaren onu maddi manevi en güzel şekilde yetiştirmeyi arzulayan annelerimizde görürüz. Annelerin gelecekle ilgili tüm bu ümit ve arzuları keder ve ısdıraplarını yansıtan en güzel örnekler ninnilerdir. Ninni, Anonim Halk Edebiyatı ürünlerindendir. Annelerin çocuklarını uyuturken veya emzirirken nazım şeklinde söyledikleri sözlere denir. Ninniler, çocukların ağlarken susması veya daha çabuk uyuması için özel bir ezgiyle söylenir. Ezgi bebeğin ağlamasına, gülmesine ve konuşmasına göre ayarlanır.
Ninnilerin söyleyeni belli değildir. Diğer anonim ürünlerde olduğu gibi ağızdan ağıza yayılır, kuşaktan kuşağa aktarılır. Hece ile söylenir; ölçü, uyak ve rediflerle ahenk sağlanır. Ninnilerin konusunu çocuk teşkil eder. Sağlıklı doğmadan gelen sevinç, fizik, güzellik, soy-sop, iyi huy, sünnet, öğrenim, nişan, gelin olma, evlenme gibi geleceğe ait dilekler; yalnızlık, gurbette kalan baba, koruyucu melekler, veliler, Hızır vb. Madde, tem, motif ve merasimler ninnilerin muhtevasında belli-başlı unsurlardır... 1

Ninni desem nehar olur ninni Gül açılır bahar olur Ben yavruma gül demem Gülün ömrü az olur, ninni 2 Dandini dandini dan iki Yıldız saydım on iki On ikinin yarısı Gel benim kızımın dayısı ninni 3 Dandini dandini dasdana Danalar girmiş bostana Kov bostancı danayı Yemesin lahanayı Lahanayı yemez kökünü yer Benim oğlum lokum şekeri yer Uyusun da büyüsün ninni Tıpış tıpış yürüsün ninni 4 Aşçılar aşını vursun, Benim kızım sündürmede otursun, Kızımın nişanlısı, Yanı kılıçlı zabit olsun! Atlar oynar at içinde, Çığışdar nalı kıçında, Ben seni gelin eledim, Yedi bin asker içinde! Nenni kızım sana nenni!5 Ağzımdaki sakızın. Ne güzel kokusu vor! Açtım baktım tülbendi, Ne güzel uykusu var nini! 6 Ninni diyeyim uyusun, Allah diye büyüsün, Allah’ım izin ver de,
2 3 4 5

Şükrü Elçi’nin bu sınıflandırmasını aşağıdaki örneklerde hem Türk hem de İngiliz ninnilerinde görebiliriz:

Akgün , Serdar, Ninni Bebeğim Ninni, Zaman Çoçuk, İstanbul, 2003, s. 11 Akgün, Serdar a.g.e, s. 74
http://edebiyatsinifi.blogspot.com/2008_02_01_archive.html

1

Elçin, Şükrü, Halk Edebiyatına Giriş, Akdağ Yayınları, Ankara, 1993, s. 271

6

15.10.2008 Çelebioğlu, Amil, Türk Ninniler Hazinesi, Kitabevi Yayınları İstanbul-Mart 1995, s. 157 Çelebioğlu , Amil a. g. e, s. 177

797   

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi  Çayır çimen yürüsün. Ninni de kuzuma ninni!7 Sleep, baby, sleep Your father tends the sheep Your mother shakes the dreamland tree And from it fall sweet dreams for thee Sleep, baby, sleep Sleep, baby, sleep Sleep, baby, sleep Our cottage vale is deep The little lamb is on the green With snowy fleece so soft and clean Sleep, baby, sleep Sleep, baby, sleep 8 Twinkle, twinkle, little star, how I wonder what you are. Up above the world so high, like a diamond in the sky Twinkle, twinkle, little star, how I wonder what you are 9 Sleep my child and peace attend thee, All through the night Guardian angels God will send thee, All through the night Soft the drowsy hours are creeping, Hill and dale in slumber sleeping I my loved ones' watch am keeping, All through the night 10 Rock-a-bye baby, in the tree top When the wind blows, the cradle will rock When the bough breaks, the cradle will fall And down will come baby, cradle and all 11 ahengine uygun olan ninniler söylenirken yatırılmasından uyumasına kadar veya ağlamasının azalması ile artmasına göre çocuk, az veya daha süratli sallandığı gibi annenin sesi veya bestenin tonuda artar yahut azalır. Yani anne sesini çocuğunun ağlamsına, gülmesine konuşmasına göre ayarlar. Bu vesileyle çocuk ilk milli musiki zevkini ve tesirini ninnilerle anadilinde ve ana kucağında almakta denebilir.12

Anneler ninnilerin ilk şair ve bestekarları olarak karşımız çıkar. Aynı zamanda erkekler tarafından yazılmış bazı taklidi ninnilerde olmasına rağmen, genel itibariyle ninniler abla, teyze, hala, babanne, dadı ve oyun sırasında oyuncak bebeğe kız çocuğa söylenmiş, böylece kadın edebiyatının en eski öreneklerini oluşturmuştur. Ninniler bir taraftanda halkların şifahi edebiyat ve müzik kültürlerini ifade eden ve geleceğe taşıyan zengin bir hazinedir. Bir milletin şifahi edebiyatında ninniler, o kültüre ait sevinçleri ızdırapları, tebessümleri, hayalleri dini, milli, sosyal his ve hassasiyetleri bize yansıtan bir aynadır.
Ninni sözü Azeri Türkçesinde “Laylay”, Çağatay Türkçesinde “Elle”, Çuvaşçada “Nenne”, Kazak Türkçesinde “Eldiy”, Irak Türkmenlerinde”Leyle”, Yeni Uygur(Doğu Türkistan) Türkçesinde “Alley” olarak geçmektedir. Farsçada ninniye “Nanu” ve daha ziyade La lay veya Laylay denilmektedir. “Laylay “kelimesi Azeri Türkçesinde olduğu gibi Kars, Erzurum civarlarında da “Lalylay” olarak geçmektedir. Almancası “weigenlied”, Fransızcası “berceuse”, İngilizcesi “Lullaby” olan ninninin İtalyancası, “ninna, ninne, nenia”, Latincesi “lenes, nenice, noenia”, Grekçesi “nannarismata, nani”dir. Görüldüğü üzere birçok dilde ortaklık gösteren bu kelimenin şimdilik kesin olmamakla beraber. Latince asıllı olduğunu veya ses taklidinden türediğini düşünmek mümkündür.13

Örneklere baktığımızda, anneler ninnilerde, bebeklerin uslu durmasını, kısa zamanda büyümesini, iyi bir meslek edinmesini, kız ise gelin olmasını isterler. Bunun için din büyüklerinin çocuklarını koruyup kollaması yolunda dileklerde bulunurlar.
Ninniler en az iki üç aylıktan iki üç yaşına kadar annenin çocuğuna, onu kucağında ayağında beşikte sallayarak daha çabuk ve kolay uyutmak yahut ağlamasını susturmak için hususi bir besteyle söylediği ve o andaki haleti ruhiyesini yansıtır bir mahiyette, umumiyetle mani türünde bir dörtlükten meydana gelen bir çeşit türkülerdir. Ezgi itibariyle beşik sallama
7 8 9 10 11

Çelebioğlu, Amil, Türk Ninnilerinden Seçmeler, Bilgi Kültür Sanat, 2005, s. 36 http://www.babycenter.com/0_lullaby-lyrics-sleep-babysleep_6744.bc 18.09.2008 http://lullabiesofeurope.wetpaint.com/page/Lullabies+ (English)?t=anon 18.09.2008 http://www.babycentre.co.uk/baby/sleep/lullaby/ throughnight/ 18.09.2008 http://www.rhymes.org.uk/rock_a_bye_baby.htm 19.09.2008

Farklı kültürlerde ninnilerin ortaya çıkış biçimleri ve söyleniş tarzları incelendiğinde karşımıza bazı belirgin ortak noktalar çıkmaktadır. Ninniler nazım şekli olarak umumiyetle mani tarzındadır. Ninniler o kültüre ait milli ve manevi hissiyatları dillendirir ve en büyük karakteristik ortaklıklarından biride, nida ve terennüm unsurlarını bulundurmalarıdır. Ninniler çocuk edebiyatının değil şifahi halk edebiyatının en meşhur janrlarından biri olarak değerlendirilir. Ninniler çocuk dünyasında çok büyük bir rol üstlenmiştir, hem de klasik örnek12 13

Çelebioğlu, Amil, Ninnilerimize Dair, Çocuk Edebiyatı Yıllığı, Gökyüzü Yayınları, 1987, s. 79 Çelebioğlu, Amil Ninnilerimize Dair, Çocuk Edebiyatı Yıllığı, Gökyüzü Yayınları, 1987 s. 80

798

Materiallar

leri ile çocuk edebiyatın da kendisine has yer kazanmıştır. Azerbaycan Türk ve İngiliz ninnilerinin mukayesesinin tahliline göz atan yazar Araştırmacı Alim Ş.Xalilli’nin yazdığına göre: “Orjinal olarak İrlanda da ortaya çıkan fakat İngiliz ninnisi olarak tanınan bir ninniyle alakalı olarak “Annem şimdi bu nağmeyi bana okuyabilseydi ona dünyaları verirdim” diyen yazarın bu ifadesi insan oğlunun annesinin okuduğu ninniye verdiği en güzel değerdir. Aynı ninninin ana dilimizde tercümesi şöyledir:
Sweet babe, a golden cradle holds thee, Soft a snow white fleece enfolds thee, Fairest flowers are strewn before thee, Sweet birds warble o’er thee. Tatlı bebek beşikte yatarsın, Yumuşak, kar beyazı tüyler seni sarmada, En güzel çiçekler önünde, Tatlı kuşlar sana ötmede. Shoheen, sholo, lu lu lo. Ninni, e... e... e...! Oh sleep my baby free from sorrow, Bright thou’lt ope thine eyes tomorrow, Sleep while o’er thy smiling slumbers Angels change their numbers. Uyu bebeğim kederden uzak, Parlak ışık gözlerini açacak yarın, Uyu, gülen uykularında, Melekler şarkı söylerken. Shoheen, sholo, lu lu lo. Ninni, e... e... e...! 14 Toora, loora, loora Toora, loora, li Toora, loora, loora Hush, now, don't you cry Ah, Tora, lora, lora Tora, lora, lay Tora, lora, lora Ağız Büzüp ağlama Ah, Toora, loora, loora Toora, loora, li Toora, loora, loora It's an Irish lullaby Tora, lora, lora Tora, lora, lay Tora, lora, lora Yatdı balam laylama, Menim irland laylama.

bıraktığını, itiraf etmeliyiz. Fikrimizce, dünyanın birçok düşünürleri ve yazarları da annelerin mucizevi bir kudretle ve kabiliyetle yarattığı bu ninnileri dahilik zirvesine yükseltmişlerdir. 15 Şahin Xalilli’nin “Kalbimde Olan Ninni” adlı şiirinde belirli noktalara dikkat çekerken, ninnilerin insanlar yaşlandığı zaman onların hislerinde, duygularında uyandırdığı hüzünlerin şiirsel özelliğine bakalım:
Menim şirin dilimde, Anamın laylası var. Bu laylanın içinde Qelbimin aynası var. Düşman gelse vermerem Ordu ile, alayla. Üreyimde qalıbdır Neçe vaxtdır bu layla Keçibdir aylar, iller Saçlarıma düşüb qar Yene axşam, geceler Üreyimde dillenir Layla çalan laylalar 16

“İyi ve doğru yazılan çocuk edebiyatı çocuğa anne sütü kadar gereklidir.”17 diyen çocuk edebiyatı şairi ve yazıcısı Z. Xalilli’nin fikrini hatırlatan şair Refik Yusifoğlu yazıyor ki “Araştırmalara göre, çocuklar folkloru çok seviyorlar. Bu şaşılacak bir şey değildir. Hele bebekliğinden anne ninnisini, anne sütüyle beraber “içen” çocuk konuşmaya başlarken ninnilerden istifade eder, hikâyeleri dinleye dinleye hayat hakkında, insan münasebetleri hakkında oldukça çok şey öğrenir.18 Lakin folklor örnekleri içerisinde ninnilerin hususi bir yerinin olduğu tüm edebiyatçılar tarafından kabul edilmektedir. Böylece ilk edebiyat dersini yahut sözünü ninnilerden alan çocuklarımızın bu ninnilerin içinden hayata yönlendiğini, hayatı tanımaya çalıştığını ve hayatın akışı içerisinde öz yerlerini almak üzere adım attıklarını söyleyebiliriz. Çocuk dünyasını yakından bilen, biri-birinden meraklı çocuk şiirleriyle Azerbaycan Türk çocuk edebiyatında ve edebiyatçı olarak iyi bilinen R. Yusifoğlunun aşağıdaki vermiş olduğu örneğe dikkat verelim. “ Anneler kendi çocuklarının beşiği başında herzaman muhabbetle ninniler söylemiş, anne sütünden az rol oynamayan bu ninniler bebeklerin ruh terbiyesinde büyük önem taşımaktadır:
15 16 17

İnsan zekasından süzülüp gelen, beşik başında analarımızın sütü kadar temiz olan ninnilerin henüz hayatı kavramaktan çok uzaklarda olan bebeklerin dimağında ne kadar derin izler
14

Çelebioğlu, Amil, Türk Ninniler Hazinesi, Kitabevi Yayinlari Istanbul-Mart 1995, s. 442

18

Xalilli, Şahin, Azerbaycan-İngiliz Edebi Alakaları Folklor Materialları Esasında, Bakı, 2002, s.41 Xelilli Şahin, Üreyimde Qalan Laylalar “Göyerçin” Jurnalı No: 3, 2008. s. 13 Bu Fikir Kazakistan’da Çocuk Edebiyatı Günleri Zamanı Prof. Zahid Xalilli Tarafından İleri Sürülmüştür. Yusifoğlu Rafiq, Uşaq Edebiyatı , Bakı, 2002 s. 9-10

799

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi  Laylay çaldım hemişe, Karvan ener enişe. Yastığında gül bitsin, Döşeyinde benövşe Balam laylay, a laylay Gülüm laylay, a laylay19 Hush, little boy, don't say a word. Papa's gonna buy you a mockingbird And if that mockingbird won't sing, Papa's gonna buy you a diamond ring And if that diamond ring turns brass, Papa's gonna buy you a looking glass And if that looking glass gets broke, Papa's gonna buy you a billy goat And if that billy goat won't pull, Papa's gonna buy you a cart and bull And if that cart and bull fall down, You'll still be the sweetest little baby in town 20
− − − − − http://www.rhymes.org.uk/rock_a_bye_baby.htm 19.09.2008 Çelebioğlu, Amil, Ninnilerimize Dair, Çocuk Edebiyatı Yıllığı, Gökyüzü Yayınları, 1987 Xalilli, Şahin, Azerbaycan-İngiliz Edebi Alakaları, Folklor Materialları Esasında, Bakı,2002 Xelilli, Şahin, Üreyimde Qalan Laylalar “Göyerçin” Jurnalı No: 3, 2008 Yusifoğlu Rafiq. Uşaq Edebiyatı , Bakı, 2002

İngiliz ve Türk ninnileri incelendiğinde annelerin kalbinden kopup gelen bu şiirsel parçaların konularında benzeşmelerin olduğu görülür. Bir İngiliz bebeğinin başucunda, bir Türk ninnisi okunacak olsa o bebeğin, farklı bir kültürün melodi parçaları eşliğinde uykuya dalacağı ve o farklı dünyanın ninni nağmesini kolayca kabul edeceği de görülecektir. Bu demektir ki ninniler analık içgüdüsüyle, ana şefkatiyle doğal olarak oluşur ve kültür farkı, ırk, din, dil farkı gözetmeksizin bütün insanlığı, yeryüzünün bütün çocuklarını kucaklar. Öyle düşünüyoruz ki farklı milletlerin ve kültürlerin ninnilerinin bir arada toplanıp dünyanın ortak marşı gibi seslendirilmesi çocuk edebiyatı yazarlarını ve eleştirmenlerini bu sahada daha derin araştırmaların yapılması için bir davet olacaktır.
KAYNAKLAR − − − − − − − Elçin, Şükrü, Halk Edebiyatına Giriş, Akdağ Yayınları, Ankara, 1993 Akgün , Serdar, Ninni Bebeğim Ninni, Zaman Çoçuk, İstanbul, 2003 http://edebiyatsinifi.blogspot.com/2008_02_01_archive. html 15.10.2008 Çelebioğlu, Amil, Türk Ninniler Hazinesi, Kitabevi Yayınları Istanbul-Mart 1995 Çelebioğlu, Amil, Türk Ninnilerinden Seçmeler, Bilgi Kültür Sanat, 2005 http://www.babycenter.com/0_lullaby-lyrics-sleepbaby-sleep_6744.bc 18.09.2008 http://lullabiesofeurope.wetpaint.com/page/Lullabies+ (English)?t=anon 18.09.2008 Xelilli, Şahin. a. g. e, s. 12 http://www.babycenter.com/0_lullaby-lyrics-hush-littlebaby_6730.bc

19 20

800

ÇOCUK EDEBİYATINDA NİNNİLERİN YERİ VE İGNAS KUNOŞ’UN 1925’TE DERLEDİĞİ İLK TÜRKÇE NİNNİLER
Prof. Dr. Ali ÇELİK
KTÜ Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Başkanı Trabzon / TÜRKİYE

İnsan yavrusunun dünyaya gelir gelmez ilk işi ağlamaktır. Ağlamazsa soluk alamaz, soluk alamazsa yaşayamaz. Ağlamak onun hayata ilk adımı atması, başlaması demektir. Anne yavrusunun ağlamasını duyunca çektiği bütün ıstırapları unutur ve sevinir. İlkinde hayata başlamanın muştusu olan ağlama daha sonra açlığın, susuzluğun, uykusuzluğun, hastalığın, mutsuzluğun veya herhangi bir huzursuzluğun, rahatsızlığın habercisi olur. İlk ağlayışı duyduğunda sevinen anne bundan sonrakilerde bu duyguyu bir daha yaşamaz. Her ağlama sesini duyduğunda korkar, irkilir, en azından telaşlanır. İlk kez ağlayarak “Hayattayım! Yaşıyorum” diyen yavrunun duyduğu ilk ses de annesinin sesidir. “Pış.. Pış…”, “Uyu…uyu…” larla başlayan bu ses kısa zamanda ninnilere dönüşür. Ninni bebeğin annesinden duyduğu, onun kokusuyla bütünleşen sevgisini aktaran nağmeli sözlerdir. Büyüdüğünde hiç birini hatırlamasa da onun bilinç altına, hafızasının derinliklerine kaydedilen ilk şey, çoğu zaman sevgi, bazen da sitem hatta kimi zaman da kızgınlıkla karışık ufak tefek hakaretlerle dolu olan bu ninnilerdir. Çocuk bunlardaki manayı anlayamasa da ses tonundan annesinin duygularını tanımaya başlar. Ses biraz hırçınlaşınca veya sertleşince evladın sesi de değişir. Anamın bana söylediği ninnileri ben de hatırlayamıyor olsam da ilk musiki zevkimi ve şiirin ilk hazzını onlardan aldığım, şiir ve musikiyle ilk kez onlarda buluştuğum muhakkaktır. Çocuk edebiyatı denilince genellikle aklımıza ilk gelen masaldır, hikâyedir. Hepimiz bizi sıkıntılarla dolu bu dünyadan uzaklaştırıp hayal âleminin akıl almaz ikliminde gezdiren, eğlendiren masallara çok şey borçluyuzdur. Onlar bizi her zaman mutlu sona ulaştırmış, sevinmemize vesile olmuş, bize ümit aşılamışlardır. Okumayı öğrendikten sonra da devam eder bu. Ama orada kalmayız. Küçük hikâyeler ve çizgi romanlarla buluşuruz. Hayal âlemimizin ufku her geçen gün biraz daha genişler ve bizi bunlardan çok daha reel olan romana ulaştırır. Bu noktada artık çocuk değilizdir. Bu evrimin basamakları dikkate alındığında, çocuk edebiyatının ya da genel manada edebiya-

tın ninni ile başladığını söylemek yanlış değildir. İlk oldukları için saf, sevgi yüklü, bir enstrümanı olmasa da zengin ezgileri olan ilk şiir örnekleri ninnilerdir. Türk dünyasında Azerbaycanlıların laylay, Başkurtların sängildäk yırı, Kazakların besik yırı, Kırgızların aldey-aldey, Özbeklerin ällä, Tatarların, bişik (bällü) cırı, Türkmenlerin hüvdi, Uygurların älläy 1 ,KerkükTürkmenlerinin leyle, leylev, leyley adını verdikleri ninniye Fransızlar Berceuse, Almanlar Wiegenlied, Schlummer-lied demekte ve en ilkelinden en medenisine kadar bütün milletlerde ortak bir özellik olarak anneler bebeklerine ninni söylemektedirler. Türkiye Türkçesinde, edebî dilde ninni olarak kullanılmakla birlikte konuşma dilinde, ağızlarda daha çok nenni daha az da nenen veya nen şeklinde telaffuz olunmaktadır.2 Bazılarının söyleyeni bilinse de ninnilerimiz çoğunlukla söyleyeni belli olmayan sözlü, anonim ürünlerdir. Dili son derece sade olan ninnilerin ölçü, kafiye örgüsü ve mısra sayısı her zaman düzenli olmasa da çoğunda hece ölçüsünün yedili, sekizli, dokuzlu gibi kısa kalıpların kullanılması, kafiye düzeni ve önemli bir kısmında birimin dörtlük, türün mani oluşu bunların şekil olarak millî Türk şiirinin özelliklerini taşıdığını gösterir. Bunun yanında hecenin hiç bir kalıbına uymayan, mısraları farklı sayılarda hecelerden oluştuğu için serbest vezin özelliği gösteren, belli bir kafiye düzeni olmayan, farklı sayıda bentlerden oluşan ninniler de vardır ama hepsinin ortak özelliği bir ezgi eşliğinde söylenmeleri ve bu söyleyişi zenginleştiren nakaratlarıdır. Asırlardır Türk annelerinin söylediği ninnileri yazıya geçirme işi ilk kez Macar Türkoloğu İgnas Kunoş’a nasip olmuştur. İstanbul’dan, Anadolu’dan ve Adakale’den derlediği ninnileri 1925 yılında yayımlamış ve diğer hizmetleri yanında bu alanda da Türk kültürüne önemli bir katkıda bulunmuştur.
1 2

Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü-I Ankara 1991, Kültür Bakanlığı s. 650-651 Amil ÇELEBİOĞLU, Türk Ninnileri Hazinesi, s.11

801   

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Prof. Kunoş bu küçük ama son derece önemli olan eserini “Bu değersiz kitabımı Türk Ocağı Ankara Merkezine nişâne-i hürmet ve muhabbet olarak ithaf ediyorum.” diyerek Türk Ocağı’na ithaf etmiştir. Dikkatli bir gözlemci olan Kunoş’un Türk ninnileri hakkındaki tespitleri son derece önemlidir. İlksöz’ün ilk cümlesinde “Ninni, yalnız evlad muhabbetine istinad eden ve bir Türk için dinlenmesinde daima sevim (áíì)3 mevcud olan eş’âr4 ve nağamat-ı beytiyedendir. Her Türk anası bunu hiç talim etmeden ezberler, okur ve kendi ihtisasatına göre besteler. Bir saat evvelki tarz-ı terennümü bir saat sonra değiştirir.” 5 demek suretiyle ninninin tarifini yapar. Knoş, ninninin çocuk doğar doğmaz başlamadığını, ancak çocuğun işitme organları geliştikten yani bir-iki ay sonra çocuk beşiğe yatırıldıktan sonra başladığını söylüyor: “Yeni doğmuş çocuklara ninni söylemezler. Çocukta sâmia kuvveti henüz belirmedikçe yani veladetinden bir iki ay geçmedikçe ninniye müstehak olamaz.”6 Anne ile çocuk arasındaki ilişki, birbirlerini algılamaları ve tavırları şöyle anlatılıyor: “Gerek kundaklayıp beşiğe veya salıncağa yatırdığı ve gerek koynunda veya elleri arasında uyutmak istediği çocuğunun çıkardığı ses, ninniye başlayacak olan Türk annesine “diyapozon” hizmetini görür! Çocuk tiz bağırıyorsa o da ninniye tiz sesiyle başlar. Çocuk (s.4) galebe-i menâm7 ile sesini pes perdelere indirdikçe o da kendi sesini indirir, bir hâlde ki çocuk uykuya dalıp da artık ses çıkarmadığı zamanda bile valide en pes sesiyle ninnisine devam ederek masumun tamamen daldığına kanaat hasıl edinceye kadar uğraşır.”8 “Hemen her Türk çocuğu ninni ile uyumuş, büyümüştür. Türk hayat-ı beytiyesinin en millî ve Türklüğe has olan ciheti bu nagamât-ı beytiyedir9. Şüphesiz ki bu hal Türk validelerinin kabiliyet-i musikıyesi ve his-i şâiriyeti mahsulüdür.”10 Eserin önemli bir özelliği de anonim olanların dışında bize ilk kişisel ninni örneklerini vermiş olmasıdır. “Ninni edebiyat-ı Osmaniyeye de dahil olmuştur; maarifin günden güne intişarı hasebiyle Türk kadınları annelerinden (s.5) kalma ninnilerle
3 4 5 6 7 8 9 10

iktifa etmeyerek kendileri de başka tarzda ninniler tertip etmişlerdir; bundan başka erkekler de bu hâle bigane kalmamışlar. Onlar da ninniler tertip etmeğe başlamışlardır. Türk şairlerinden ninni yazanlara bu gün bile tesadüf edilir. Bu nevi ninniler tıpkı eşar-ı hazıra gibi mevzun ve mukaffadır. Numune olmak üzere merhum Macarlı Osman Paşa kerimesi şaire Nigar Hanım efendinin bir ninnisinden iki kıtayı derc ediyorum: Hak seni etti bana ihsan ( Münir) Eylesin hakkında eltâfın11 kesir Lûtf ile versin sana hüsn semir12 Sen niçün bir meleksin bî nezir *** Hüsn-i ahlak eyleyüb ihsan sana Lûtfunu göstersin Allahım bana Yadigâr-ı ömürsün sen bî bahâ Vâliden eyler mi senden iştikâ13 Bu nevi ninniler halkî değildir; halkın arasında taammüm 14etmemiştir.”15 İgnas Kunoş ninniden söz ederken doğum sonrasına ait ritüellerle ilgili tespitlerini de aktarmak suretiyle halk bilimine katkıda bulunur. Bunlardan biri Kaşgarlı’dan naklettiği ve hâlen devam eden, lohusayı ziyarete gelen bayanlara helva ikram etme geleneğidir: “Bundan başka yine aynı eserde loğusa yatakta yatarken misafirlere bir nevi helva takdim olunduğunu anlıyoruz. Bu helvanın ismi “kağut” 16 dır. Darıyı suda haşladıktan sonra iyice kuruturlar, bunu da öğüterek hasıl olan una yağ ve şeker koyarak, bir nevi helva yaparlardı. Mahmut Kagari’nin küçük, fakat çok mühim olan bu izahı bize gösteriyor ki millî Türk ananesi ta en eski devirlerinden beri milliyetini kaybetmemiş, safiyetini muhafaza etmiştir.”17 Lohusa ve yeni doğan çocuğa al renkli bir şerit ve saire ta’lik18 olunur ki bu da “Al basma”ması içindir. Eğer bu müddet zarfında loğusa ve çocuğu hasta olursa “Al bastı” derler. Bu da eski bir itikadın mahsulü olduğu aşikârdır.” Eserde, çocuğun doğumuyla başlayan bu dönemde önemli yeri olan “Yedi”, “Yedinci gün veya kına gecesi”, “Kırk” uygulamaları da anlatılır:
11 12 13 14 15 16

(áì) Sevm: satılık bir şeye paha biçme ‰bÈ‘‫: ا‬vezinli ve kafiyeli sözler Kunoş, s.3 Kunoş,s.4 Uyku zoruyla (Menam:uyunacak yer, yatak odası, 2-uyku, 3-Rüya. 4- Düş) Kunoş, s.4 Ev ezgileri, nağmeleri Kunoş,s.3

17 18

åÏ bÁÛ‫ا‬Z iyi muameleler, lütuflar, iyilikler Šîà :Musahip, arkadaş bØn‘ ‫ا‬şikayet Taammüm:umumileşme Kunoş, s.4-5 DLT’te “kagut” olarak geçer. Radlof bunu “Kavıt” olarak okumuştur. “Darıdan yapılan bir çeşit yemektir. DTL, C.I,406-5;C:III, 163-2 Kunoş, s.7-8 Asma,asılma

802

Materiallar

“Türk anaları çocuğun hin-i tevellüdünden19 ta diş çıkardığı zamana kadar birkaç devir sayarlar; lohusanın yedisi (yedinci günü) sırf anaya mahsus bir gün olup ana o gün yataktan kalkar. Bu müddet zarfında kırmızı şekerle yapılmış renkli ve sıcak şerbet lohusayı ziyarete gelen her misafire takdim edilmek âdât-ı mühimmedendir. Tanıdık misafirler de lohusayı ziyaretlerinde hediye verirler; yedinci günü dahi kına gecesi tabir olunan bir eğlence tertip edilir. Yedinci günden sonra bir de “kırkırcı gün” vardır ki ana da çocuk da o gün ilk defa olarak sokağa çıkar ve hamama giderler. Bu iki günde (yedi ile kırk) bir takım eğlenceler yapmak da âdet hükmündedir. Çocuk kırk hamamından sonra beşiğe veya salıncağa yatırılır. Çocuk beşiğe yatmakla beraber ninni de başlar Epey zaman hatta üç, dört yaşına gelinceye kadar devam eder. Türk kadınları ninni söyleyecek çocuğu bulunan bir eve misafir gittiklerinde ananın meşguliyeti zuhur edecek olursa derhal onu istihlaf ederek20 ninni söylerler. Maateessüf Türk tarihinin âdât ve an’anâtına dair vesaik-ı tarihiye mevcut olmadığı için bu hususta hiçbir malumat veremeyeceğiz. Kunoş kitaba yazdığı önsözü, yaptığı işin önemini belirten ve millî kültür unsurlarını derleme işinin o milletin gençlerinin görevi olduğunu ve bundan sonra bu işi gençlerin devam ettirmesi gerektiğini temenni eden ve Türk gençlerini kendi kültürel değerlerini derleme ve değerlendirme görevine çağıran şu cümlelerle bitirir: “Otuz beş seneden beri İstanbul ve Anadolu’da topladığım millî Türk ninnilerini Türk gençlerine takdim ediyorum: Avrupa’da bu gibi şeyler gençlerin vazifesidir. Binaenaleyh Türk gençleri de bu vazifeyi idrak ederek toplayabildiğim halk edebiyatı numunelerini itmam etmelerini temenni ederim.” Knoş’un 60 sayfalık bu eserinin birinci bölümünde İstanbul ve Anadolu’dan derlediğini belirttiği ninniler yer alır. 21 Bunların büyük bir kısmını aynen, bazılarını da biraz değişmiş bir şekilde ninnilerden bahseden kaynaklarda bulmak mümkündür. Ninniler, her ne kadar anne ile çocuk arasındaki bir iletişim vasıtası, maksatsız gelişigüzel söylenmiş sözler gibi algılansa da, anneye bakan
19 20 21

yönü birçok açıdan incelenmeğe değerdir. Biraz dikkat edilince bu mısralarda annenin yaşadığı sosyal çevre, inanç sistemi, yaşadığı hayat tarzı, aile düzeni, sosyal ve ekonomik problemler ve daha birçok şey tam bir açıklıkla olmasa da, ninnilerde görülür. Annenin hiç kimseyle paylaşamayacağı ama yavrusu konuşamadığı için doğal olarak saklanacağından emin olduğu sırlarla dolu bu küçük manzumelerde yer alan bu tür bilgiler onları birer kültürel kaynak yapar:. Meselâ, en çok bilinen ninnilerden biri olan; “Dan dini dan dini dastana Danalar girmiş bostana Kov bostancı danayı Yemesin Lahanayı” ninnisinde annenin yaşadığı sosyal çevreyi görebiliriz. O, tarımla, özellikle de bahçe tarımıyla uğraşan aynı zamanda hayvancılık yapan bir toplulukta yaşamaktadır. Dana, bostan, bostancı ve lahana sözcüklerinden bunu anlamak mümkündür. Kunoş’un İstanbul’dan derlediğini belirttiği aşağıdaki ninnilerin dili, ölçüsü ve içeriği bunların şehir ortamında ve kültürlü bir şehir hanımının ağzından çıktığı açıkça göstermektedir: Uyu ki hâline hayran olayım Sevinip şevk ile handan olayım Handene, didene kurban olayım Sen uyu .ben de nigahbân22 olayım Uyu ey tıfl-ı melek şanım uyu. Uyumazsan büyümezsin meleğim A benim gül gibi nazik çiçeğim Meleğim, dehanım , göz bebeğim Gitmesin beyhude benim emeğim Uyu ey necm-i dırahşanım23 uyu Uyu ey mefhar-ı vicdanım24 uyu25 Ninnisinde, uyumamakta ısrar eden yavrusu için pirlerden, erenlerden, evliyalardan yardım isteyen anne bu suretle kendi inancını ve inanç sisteminin ulularını da ortaya koymuş olur. Çalkan Karadeniz çalkan Gemilerde olu yelken Burusa’da Emir Sultan Himmet et oğlum uyusun26 Karadeniz’in yiğitleri Belinde divitleri Eyüp Sultan Hazretleri Himmet et oğlum uyusun27
22 23 24 25 26

doğum anından hin-i tevellüdünden: Doğum anından Hin: an yerine geçmek Eserin ikinci bölümünde ise masallarını ve türkülerini de derleyip neşrettiği Adakale’de yaşayan Türklere ait bir geleneği şöyle anlatır: “İşte bu cilde ilave olarak Adakalelilerin eski bir âdetini de derc edeceğim. Bu âdete “Helva gecesi”denilir. Bu esnada söylenen beyitlere de “Helva topu geçidi” derler. Tafsilatı ber veche atidir” Kunoş, Ninniler s.40-59

Gözcü Parlayan yıldı Vicdanımın övüncü Kunoş, Ninniler,s.10 Kunoş Ninniler,s.13

803

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Annenin inancını, yavrusunu tasvir ederken kullandığı benzetmelerle dolu ninniden de rahatça anlayabiliriz: Dandini dandini dan atmış Mevlam neler yaratmış Ensesi çukurdur bunun Kaşları kemandır bunun Gözleri kudret halkası Burnu Kâbe hurması Ağzı şeker hokkası Yanakları misket elması Çenesi de bülbül yuvası28 Kunoş’un Anadolu’dan derlediğini söylediği aşağıdaki ninnideki annenin yavrusu için arzu ettiği hayat tarzı, yer adları ve kullanılan dil bu ninninin daha çok bir İstanbul ninnisi olabileceği intibaını uyandırır: Kurduk beşiği eğlenecek Ninni ninni ninnicek Oğlum büyüyüp evlenecek ninni Sokaklarda yürüyecek ninni Kâğıthanelerde gezecek ninni Hanımları sevecek ninni Bade içip göz süzecek ninni Bıyıklarını bükecek ninni Ne derim yavrum sana ninni Uyu derim oğlum sana ninni Kunoş’un “Selanik Ninnisi” olduğunu belirttiği aşağıdaki ninnide de benzer özellikleri görü-rüz. Gönlümün bir gülüsün O gülün bülbülüsün Sinemin sümbülüsün Seni yavrum severim ninni Bir meleksin bakışın Babanı andırıyor Can oyalandırıyor29 Seni yavrum severim ninni Yanağın mihr-i seher30 Gözlerin ebr-i bahar31 Dudağın hande nisar32 Seni yavrum severim ninni Allah’ın bir çiçeği Uyu ey gözbebeği Çekerim her emeği Seni yavrum severim ninni
27 28 29

SONUÇ Annenin bebeği ile ilk konuşmaları diyebileceğimiz ninniler, çocuğun iki-üç aylıktan iki üç yaşına hatta kimi zaman dört yaşına kadar dinlediği ilk şiirler, ilk bestelerdir. Çocuk ilk kez bunlarla dünyayı tanır. Bazı çocuklar buna öylesine alışır ki, ninnisiz asla uyuyamaz. Kimi zaman ninni anneyi de, hatta onun sesini duyanları da uyutur. Aslında bunda yadırganacak bir şey de yoktur, çünkü, yaşları ne olursa olsun onlar da bir zamanlar bu tür ninnilerle uyumuşlardır. Ninnilerin halkbilimi açısından önemli bir yanı da kültürümüze ait ama bugün artık çoğu kaybolmuş kimi malzemeyi, dolaylı bir şekilde de olsa, günümüze kadar taşımış olmalarıdır. Kunoş ninni için “Ninni hakikaten münevvim 33 yani uyutucudur; hatta ninni söylerken analar bile ekseriya uykuya dalarlar. Mahallede etrafa aks eden ninni sedası bahusus gece olur ve ses de biraz muhrik 34 bulunur ise uyumayanlar için oldukça kuvvetli bir narccotique hükmünü haizdir. Bu tesirin küçüklük i’tiyâdâtından 35 olduğunda şüphe yoktur.” diyor. Eğer benim sesim de biraz muhrik olsaydı ve bu ninnileri ezgileriyle okuyabilseydim belki ben de sizleri de rahatça uyutabilirdim. Bunu başaramamış olsam da en azından sizlerin, her çocuk için en emin sığınak olan ana kucağını, annelerinizin güzel kokusunu ve müşfik sesini bir kez daha hatırlamanıza vesile olabildiğim umuduyla hepinizi saygıyla selamlıyorum.

30 31 32

Kunoş, Ninniler,s.21 Kunoş, Ninniler, s.,13-14 Belki de töre gereği, başka hiç kimseyle paylaşamadığı duygularını yavrusuyla paylaşıyor. Eşine olan özlemini dile getiriyor. Yavrusuna bakarken eşini düşünüyor.Daha beşikte iken yavrusunu dert ortağı ediyor. Seher güneşi Bahar bulutu Nisar:sama, sepe; düğünlerde saçılan para, saçı

33 34 35

Uyku veren, uyutucu Muhrik: yakıcı alışkanlıkları

804

UŞAQ FOLKLORU: RİTUAL VƏ JANRIN BƏZİ PRAQMATİK ASPEKTLƏRİ
Doç. Dr. Ağaverdi XƏLİL
AMEA Folklor Institutu. Bakı / AZƏRBAYCAN aqaverdi@yandex.ru

Xalq yaradıcılığının sahələrindən biri kimi uşaq folklorunun öyrənilməsi tarixi çox da qədim deyil. Amma bu, əlbəttə ki, xalq yaradıcılığının bu sahəsinin yeni olması anlamına gəlmir. Xalq yaradıcılığı xalqı təşkil edən müxtəlif sferaların, cins və yaş qruplarının, sosial təbəqələrin, yerləşmə sahəsinin və s. bu kimi xüsusiyyətlərin bütün spesifikasını özündə əks etdirir. Bu baxımdan uşaq folkloru da xalq yaradıcılığının bir sahəsi kimi mövcuddur və onun bütün atributları folklorun ümumnəzəri məsələləri kontekstində aydınlaşdırılmalıdır. 1. Uşaq folkloru anlayışı. Uşaq folkloru (Almanca kinderfolklore, ingiliscə childrens folklore, childrens tradition, rusca folklor detskiy) –sabit mətnlər sistemində reallaşan ənənəvi, kollektiv, şifahi uşaq yaradıcılıq növü. Uşaqlar arasında nəsildən –nəslə ötürülür, onların həmyaş qruplarında oyun və kommunikativ fəaliyyətlərinin tənzimlənməsində xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uşaq folklorunu uşaqlar üçün olan folklordan (ovutmalar, laylalar, nazlamalar, oxşamalar, əzizləmələr, beşik nəğmələri, ninnilər və s.) fərqləndirmək lazımdır. Bu folklorun daşıyıcısı əsasən böyüklər olur və onlar folklor mətnlərini kiçik uşaqlarla ünsiyyət (sakitləşdirmə, əyləndirmə, hərəkətə və ya danışığa həvəsləndirmə, öyrətmə) üçün istifadə edirlər(1). Əlbəttə, uşaq folklorunun öyrənilməsində onun mənşəyinin aydınlaşdırılması ciddi məsələdir. Uşaq folklorunun haradan başlandığı və böyük folklorunun harada qurtardığını müəyyənləşdirmək ciddi məsələdir və bunsuz uşaq folklor janrlarının sərhədlərini dəqiqləşdirmək mümkün deyil. 2. Uşaq folklorunun ümumi səciyyəsi. Uşaq folkloru bir qayda olaraq uşaqların yaradıcılığı deməkdir. Bu yaradıcılıq uşaq təxəyyülünün məhsuludur. Amma burada böyüklərdən alınmalar da ola bilir ki, bu da məsələni mürəkkəbləşdirir. Çünki uşaq folkloru vasitəsilə üşüq dünyası öyrənilir. Qarışıq material və ya məlumat dəqiq elmi nəticələr almaq üçün lazım olan imkanı təmin edə bilmir. Uşaq folklorunun transmissiyası daha çox qeyri-rəsmi, birdən yaranan müxtəlif yaşlı uşaq

qruplarında uşaqların sərbəst ünsiyyəti şəraitində və birgə oyunlarda baş verir. Uşaq folklorunun ayrı-ayrı janrları – saylar, tapmacalar, zarafatlar, lətifələr, qorxulu əhvalatlar və s. uşaqların repertuarına yaşdan, psixi inkişaf səviyyəsindən, sosial təcrübə və tələbatdan asılı olaraq tədricən daxil olur. Uşaq folklorunun aktiv daşıyıcısı 6-7-yaşdan 12-13 yaşadək olan uşaqlar olur, yəni oyunun oynayan uşaq qruplarının həyatlarında daha intensiv olduğu dövr.Böyük yaşlarda uşaq folklorundan janr tərkibinə, funksiya və transmissiya üsuluna görə fərqlənən yeniyetmə folklor sistemi yaranır. Uşaq folklor mətnlərində uşaq ənənəsində yaranan oyun davranış qaydaları və normaları möhkəmlənib. Bunları məniməsəyərək uşaq sosial qarşılıqlı hərəkətlər və əmakdaşlığın əsas mədəni formalarına sahib olur. Bunlar ona kommunikativ kompetentli olmaqda yardımçı olur. Bu vərdişlər nəticəsində o növbə prinsipini, rolların bölüşməsi və tətbiqi, əməkdaşlığın təşkili və konfiliktlərin həlli yollarını öyrənir.. Requlyar və kommunikativ roldan başqa uşaq folkloru hər bir uşağın və uğaq qruplarının həyatında informativ, rekreatsion və proyektiv funksiyalara da malik olur. Bütün bunlar müasir tədqiqatçıya əsas verir ki, uşaq folkloruna müəyyən cəmiyyətdə uşağı sosiallaşdırmağın vacib faktoru və mədəniyyəti öyrətmə mexanizmi kimi baxsınlar (1). 3. Uşaq folklorunun tədqiqi. Folklorun öyrənilməsi tarixi çox qədim deyil. Uşaq folklorunun da tədqiqi çox uzaq zamana qədər gedib çıxmır. Amma bununla yanaşı uşaq folklorunun tədqiqnə həsr olunmuş çoxlu sayda araşadırmalar vardır (1-20). Dünyanın müxtəlif ölkələrində uşaq folklorunun toplanması və tədqiqi işinə XIX əsrin sonlarında başlanməşdır. Rusiyada uşaq folklorunun ilk toplayıcısı və onu xalq yaradıcılığı içərisində ilk dəfə olaraq ayrıca bölüm kimi təsnif etmiş etnoqraf P.V. Şeyn olmuşdur. Sovetlər dönəmində uşaq folkloru ilə daha çox Q.S. Vinoqradov və O.İ. Kapitsa məşğul olmuşdur. Avropada isə uşaq folkloruna aid ilk kitabların müəllifləri A. Qomm (1894-1898) və U. Nyuella (1883) olmuşdur. 805   

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

4. Uşaq folklorunun tədqiqi mərhələləri, Digər folklor janrlarının tədqiqndə olduğu kimi, uşaq folkloru da toplama işlərindən başalayaraq öyrənilir. Əlbəttə, bunun üçün eksperimental tədqiqatların aparılması da zəruridir. Qeyd etdik ki, uşaq folklorunun tədqiq tarixinin ilkin mərhələsini toplama işləri təşkil edir. XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərini əhatə edən bu dövrə arxiv dövrü deyilir. Bu dövrdə əsasən verbal mətnlər öyrənilib və müxtəlif əlamətlərinə görə janrlar üzrə təsnif edilib. Burada uşaq folkloruna böyük folkloruna nisbətən ikinci hadisə kimi baxılıb. Hesab ediblər ki, böyük folkloru uşaqlar tərəfindən onların təlabatına və imkanlarına uyğun olaraq assimliyasiya uğradılıb. Tədqiqatçılar uşaq folklorunda transformasiya olunmuş şəkildə böyük ənənəsindən qalma relikt elementlər axtarmışlar. Bu istiqamətdə aparılan tədqiqatlara müasir uşaq oyunlarının qədim ritual köklərinin öyrənilməsi misal ola bilər. Bu zaman əsas folklor daşıyıcıları ənənəvi mədəniyyətin nümayəndələri olan kənd uşaqları sayılmışdır. Belə hesab olunmuşdur ki, uşaq folkloru digər sosial təbəqələr tərəfindən onlardan mənimsənilmişdir. Əslində kənd və ya ənənəvi həyat tərzini saxlayan toplumlar uşaq folklorunun qaynağı sayılmışdır(1). 5. Uşaq folklorunun tədqiqinin müasir mərhələsi. Uşaq folkloruna müasir baxışlar “uşaq obrazı”nın mədəni dəyişməsi fonunda formalaşır. Müharibədən sonrakı illərdə bir çox ölkələrdə “uşaq kultu” yarandı və bununla da uşaq yaradıcılığına maraq artdı. Bu sahədə psixoloqların böyük rolu olmuşdur. Belə ki, onlar uşaqların yaşıdları içərisində sosiallaşdırılması istiqamətində uğurlu tədqiqatlar aparmışlar. Bunun nəticəsində də uşaq folklorunun daşıyıcısını ayrıca bir uşaq olaraq deyil, uşaq qrupu şəklində götürmüşlər. Bundan sonra “uşaq cəmiyyəti”, “uşaq ənənəsi” kimi terminlər yaranmışdır. Uşaq folklorunun mədəni və sosial-psixoloji kontekstinin funksiyalaşmasına maraq material toplanmasının etnoqrafik çöl tədqiqatlarına yaxın yeni metodların yaranmasına səbəb oldu (maqnitafon yazıları, video çəkilişləri, müsahibələr, kütləvi sorğular, oyunların kodlaşması metodikası, folklor süjetlərinin yayılmasının kartatekalaşdırılması və s). Uşaq folklorunun öyrənilməsində yeni mərhələ Amerika folklorşünasları A. və P. Opilərin tədqiqatları ilə başlanır. Bütün ölkə miqyasında 10 min uşaqdan kütləvi anonim sorğu götürən tədqiqatçılar uşaq folklorunun nadir toplusunu yaratdılar və bununla da tədqiqatlar üçün uşaq ənənəsinin əvvəllər məlum olmayan qatlarını aşkarladılar. Daha sonra belə bir tədqiqatı Amerikada M. və Q, Knapp (1976), Finlandiyada L. Virtanen (1978) apardılar. 60-70-ci illərdə bu 806

tədqiqatlar daha da genişlənmiş oldu. Sonrakı dövrlərdə də tədqiqatlar həm məktəblərdə, həm də çöl tədqiqatlarında davam etdirildi. Uşaq folklorunun ekologiyasını ərazilərə görə uşaq davranışlarındakı fərqliliklərini qeydə alan eksperimental araşdırmalara başlandı.Belə eksperimentlər nəticəsində uşaq folklorunun bir sıra aspektləri öyrənildi və bu təcrübə digər məsələlərin, o cümlədən folklorun müsir urbanizasiya olunmuş cəmiyyətdə kütləvi kommunikasiyaya transmissiyası qanunauyğunluğu kimi ümumnəzəri problemin həllində faydalı oldu. 6. Azərbaycan folklorşünaslığında uşaq folkloru. Azərbaycan folklorşünaslığında uşaq folklorunun tədqiqi tarixi çox da uzağa getmir. Belə ki, uşaq folkloru XIX əsrdə XX əsrin əvvələrində nəşr olunan qəzet, jurnal və məcmuələrdə (xüsusilə “SMOMPK” məcmuəsində) nəşr olunmağa başlamışdır. Bu dövrdə yazılan bir sıra etnoqrafik araşdırmalarda da uşaq folkloru haqqında təsəvvür əldə etmək olar. Azərbaycan folklorşünalığında uşaq folkloru problemi P. Əfəndiyevin, V. Vəliyevin, A. Nəbiyevin, M. Seyidovun, Q. Namazovun, R. Qafarlının və b. tədqiqatlarında öz əksini tapmışdır (13;14;15;17;18;19;20 və b.). Müasir dövrdə uşaq folkloru folklorşünaslığın, etnoqrafiyanın, psixologiyanın, sosiologiyanın, mədəniyyət tarixinin, sosiolinqivistikanın, pedaqoqika və digər elmlərin əməkdaşlıq sferasını təşkil edir. 7. Uşaq folklorunu qaynaqları. Uşaq folkloru haqqında məlumatlara əski və orta sərlər yazılı abidələrində rast gəlmək mümkündür. Məsələn, XI əsrin abidəsi olan “Divani-lüğəi-it-türk” də “Müngüz-müngüz” uşaq oyunu təsvir olunmuşdur. Bu çox maraqlı bir nümunədir. Həmin oyun Qərbi Azərbaycandan XX əsrdə qeydə alınmışdır. Orta əsr abidələri, “Oğuznamələr”, “Kitabi-Dədə Qorqud” kimi yazılı qaynaqlarda uşaq folklorunun izlərinə rast gəlinir. Çox halda bu elementlər relikt xarakteri daşıyır və arxaik ritualın janra transformasiya olunduğu motivin içində müşahidə olunur. Məsələn, epik qaynaqlardakı adalma motivində, qəhrəmancasına elçilik motivində, ov və səfər motivində qəhrəmanın vəhşi heyvanlarla savaşması, at yarışları və digər yarışlar, ox atma, nişançılıq və s. bu kimi sitasiyaların yer aldığı motivlərdə uşaq oyunlarının müxtəlif elementləri qalmaqdadır. Ən mühüm qaynaqlardan biri də, heç şübhəsiz, mövcud olan, günümüzə qədər gəlib çatan uşaq yaradıcılığını, onun bütün aspektlərini nəzərə almaqla toplamaqdır. 8. Uşaq folklorunun ritual əsasları. Bu uşaq folklorunun arxetiplərinin tədqiqini nəzərdə tutur.

Materiallar

Bunun üçün də ritual folkloru aydın təsəvvür olunmalıdır. Ritual fоlklоrunun özünəməxsusluğu оndan ibarətdir ki, zaman, məkan və icranın xaraktеri ritualın struktur xaraktеrindən asılıdır. Ritual təkcə sadəcə оlaraq mərasim fоlklоrunun gеrçəkləşmə sfеrası оlmaqla qalmır, mərasim fоlklоrunun harada və nə zaman оnda оlan imkanların tamamilə açıldığı yеganə güclü mövqedir. İlk öncə bu mərasim fоlklоrunun sеmantikasına aiddir, çünki оnun məna sfеrası mərasimdir. Mərasim fоlklоru mərasimdən kənarda öz mənasını itirir və müvafiq rituala «istinad» kеyfiyyətində çıxış еdir. Оna görə də mərasim fоlklоrunun öyrənilməsi mərasim kоntеkstinin, mərasim fоlklоrunun mərasimin digər kоmpоnеntləri ilə qarşılıqlı əlaqəsini, ilk növbədə mərasim hərəkətləri ilə mərasim rеalilərinin diqqətdə saxlanmasını nəzərdə tutur. Mərasim fоlklоrunun ritualın strukturunda əsas funksiyası mərasimin təfsiridir. Mərasim fоlklоru öz arasında (özündə) müxtəlif mərasim «dilini» və ya оnun strukturunun müxtəlif səviyyədərini yеnidən kоdlaşdırır. Mərasim fоlklоru rеal mərasim prоsеsini – mərasimin məna sistеmini, оnun bu və ya başqa abstrakt səviyyədə süjеtini təsvir еdə bilər. Mərasim fоlklоrunun lеksikası kоnkrеt mərasim «dünya»sının sərhədlərini cızır. Qеyri mərasim janrları ilə müqayisədə mərasim fоlklоruna zamanda böyük davamlılıq, mühafizəkarlıq xasdır. 9. Uşaq oyunları. Uşaq oyunları folklorşünaslıqda xalq oyunları adı ilə ayrılan bölümün tərkib hissəsidirr. Burada oyunçular uşaqlardır. Amma struktur baxımdan oyun öz mahiyyətini və funksional imkanlarını dəyişmir. Xalq оyunlarının digər əhəmiyyətli qrupunu iş, hərbi və mərasimi sfеralarla birbaşa bağlı оlmayan ən müxtəlif əyləncə xaraktеrli оyunlar təşkil еdir. Оnlar ən müxtəlif şəraitlərdə, gündəlik məişətdə, bayramdan və təntənədən kənarda, ritualdan kənar, еv şəraitində, еvdən kənar, ictimai yеrlərdə, işdə fasilə zamanı, məktəbdə və s. gеrçəklişdirilir. Bura xüsusilə, hеç zaman ritual sfеrasına aid оlmayan və ya tarixi təkamül prоsеsində оnunla əlaqəsini itirmiş uşaq və yеniyеtmə оyunları aiddir. Xalq оyunlarının iştirakçıları üçün əsas əyləncə оlsa da, оnlar çоx zaman tərbiyəyə yönəlirlər; оnlar xalqda оnun əmək həyatında və digər fəaliyyət sfеralarında fiziki kеyfiyyət, dözümlülük, cəldlik, əmək alətləri və hərbi silahlarla davranmağı öyrədir, еləcə də mənəvi, psixоlоji, intеllеktual kеyfiyyətlər – cəsarət, dözüm, dərrakə, təşəbbüs, müşahidə qabiliyyətləri aşılayır. Xalq оyunlarının əksəriyyəti rəqabət, ayrıayrı şəxslərin və ya kоllеktivlərin yarışı kimi

qurulur. Bu şəxslər və qruplar müxtəlif еtnik, qоhum, idman, rеgiоnal və s. ictimai bölmələrə mənsub оlur. Yarış еlеmеntinin fоrmalaşması və inkişafına əski sоsial təşkilatların fоrma və institutları, о cümlədən dual təşkilat böyk təsir göstərib xalq оyunlarının ictimai əhəmiyyəti şəxsiyyətin çоxistiqamətli təsərrüfat həyatına, hərbi, dini fəaliyyətə hazırlanmasının çоx vacib vasitəsi kimi, еləcə də оnun tipоlоji müxtəlifliyini müəyyənləşdirir. Cinsi yеtkinlik planında xalq оyunlarının diffеrеnsasiyası aşağıdakı qruplara bölünür: uşaq, yеniyеtmə, gənc, yaşlı, kişi, qadın оyunları. Еləcə də birgə kеçirilən оyunlar mövcuddur. Xalq оyunlarının idraki məzmun planında müstəsna dərəcədə çоxsaylı tipоlоji variantları var: ətraf hеyvanlar aləmi, müxtəlif təbiət hadisələri, əmək prоsеsi, təsərrüfat və məişət, sоsial həyat hadisələrini əks еtdirən оyunlar. Azərbaycan uşaq oyunları içərisində “Beş daş”, “Çiling-ağac”, “Hil-top”, “Ənzəli”, “Happan-Huppan”, “Xan-vəzir”, “Telbə-telbə”, “Aşıq-aşıq”, “Gizlənpaç” və s. müxtəlif xüsusiyyətlərə malikdir. Bu oyunlar yaş və cins qruplarına görə təsnif oluna bildiyi kimi praqmatik funksiyalarına görə də təsnif oluna bilirlər. 10. Uşaq nəğmələri. Azəərbaycan uşaq nəğmələri anlayışı altında “düzgülər”, “sanamalar”, “çağırışlar”, “müraciətlər”, “heyvanlar haqqında nəğmələr”, “öcəşmələr” və s. nəzərdə tutulur. Q. Namazov yazır ki, belə nəğmələrin əksəriyyətinin müəllifi uşaqlardır. Belə ki, bunların əksəriyyəti oyunla bağlıdır. 5-6 yaşına çatan uşaq sərbəst oyun, əyləncə axtarır, müvafiq oyun sözləri düşünür və maraqlı səhnəciklər oynayır. Burada şeirin ritmi, ölçüsü və bədii ifadə forması çox sadə və bəsitdir. Buna baxmayaraq hiss olunur ki, bu bitgin olmayan fikirlər, natamam, qırıq ifadələr uşaq təxəyülünün məsuludur. Tədricən istifadə prosesində belə natamam şeirlər cilalanır və rahat şəkildə tələffüz olunur, bitkinləşir və nəticədə biz bütün səviyyələrdə bitkin bir nəğmə görürük. Məhz, belə üsulla çox geniş yayılmış çoxvariantlı “A teştı” nəğməsi yaranıb. Amma uşaqları bu nəğmənin müəllifi saymaq olmaz. Birincisi, ona görə ki, bu nəğmə ritmcə və ifa formasına görə sadə deyil. Məsələn, “Əlimi baçaq kəsibdi” və ya “Əkil-Bəkil quş idi” də olduğu kimi. Bu Q. Namazovun fikridir. İkincisi, nəğmənin mənşəyi ilə bağlıdır. Belə ki, M. Seyidov və A. Nəbiyev aydınlaşdırıblar ki, “Əkil-Bəkil” ovçu nəğməsidir. Bu nəğmənin ovçular tərəfindən təşkil olunduğu və sonradan uşaqların ifasına keçdiyi qeyd olunur. Digər uşaq nəmələrində də müşahidə olunan “yarımçıq fikirlər və qırıq ifadələr” həqiqətən 807

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

uşaqların “xidməti”dir. Bəzi nəğmələri mənimsədikdən sonra uşaqlar onlara öz səviyyələrinə uyğun forma verir, anlamadıqları sözləri “redaktə edir”, mürəkkəb şeir konstruksiyalarını sadələşdirirlər. Uşaq folklorunun tədqiqi problemlərinin perspektiv imkanları olduqca genişdir. İlk növbədə ona görə ki, bu sahə az öyrənilmiş, arxivləşdirilməmişdir. Əldə edilən folklor nümunələri yalnız uşaq folklorunun az bir hissəsidir. Çünki bu folklorun bağlı olduğu oyunlar tədqiq olunmamışdır. Oyun bir çox hallarda ritual mənşəlidir və onun sxemi, kodu mövcuddur. Bu kodun aydınlaşması üçün oyunun praqmatik aspektləri araşdırılmalıdır. Belə kompleks yanaşma nəticəsində uşaq yaradıcılığının sosial-mədəni aspektləri, uşağı həyata hazırlama məqsədi də aydınlaşacaq. Uşaq cəmiyyəti özü-özünü təşkil etmə, gələcəyə hazırlama sistemini öz yaradıcılığında daha da təkmilləşdirir. Cəmiyyətdə mövcud olan fiziki və intellektual tərbiyə ənənəsinin uşaq yaradıcılığında yenidən motivlənməsi və bununla da özüözünü təşkil edən sistem halına gəlməsi diqqəti çəkir. Problemin geniş öyrənilməsinə ehtiyac var. Çünki uşaq millətin və dünyanın gələcəyidir. Uşağı onun yaradıcılığında, oyununda, sözündə, dilində, fikrində, düşüncəsində və hərəkətində öyrənmək lazşmdır. Bu da uşaq yaradıcılığının praqmatik aspekdə təhlili ilə mümkündür
ƏDƏBİYYAT 1. Osorina M. V. Folklor detskiy. Narodnıe znaniya. Folklor. Narodnoe iskusstvo. Moskva, Nauka, 1991. 2. Kapitsa О.İ. Dеtskiy fоlklоr. – Lеninqrad, 1928, s. 5. 3. Anikin V.P. Russkiе narоdnıе pоslоvitsı, pоqоvоrki, zaqadki i dеtskiy fоlklоr. – M., 1957, s. 88. 4. Vinоqradоv Q.S. Dеtskiy fоlklоr - v kn. «Russkое narоdnое pоetiçеskое tvоrçеstvо» (Xrеstоmatia pо fоlklоristikе), publikatsiya Ö.Q.Kruqlоva. – M., Vısşaya şkоla, 1986, s. 34. 5. Abakarоva F.Z. Dеtskiy pоetiçеskiy fоlklоr narоdоv Daqеstana, kand. dis. – Tbilisi, 1980, s. 200. 6. Tarakina G.N. Mоrdоvskiy dеtskiy fоlklоr (Kand. dis.). – Saransk, 1971, s. 232; 7. Xaşaba R.A. Abxazskiy dеtskiy fоlklоr (Kand. dis.). – Tbilisi, 1980, s. 130. 8. Nоvitskaya M. Russkiy dеtskiy v nеiqrоvоy fоlklоr (Stixоtvоrnıе janrı). – M., 1984, s. 264 (Kand. dis.). 9. Mеlnikоv M.N. Russkiy dеtskiy fоlklоr. – M., 1987, s. 238. 10. Djanqirоv Q.A. Uzbеkskiy dеtskiy fоlğklоr (Avtоrеfеrat dis. na sоiskaniе uç. stеp. k.f.n.). – Taşkеnt, 1973, s. 18; 11. Safarоv Q. Janrоvıy sоstav i pоgtika uzbеkskоqо dеtskоqо pоgtiçеskоqо fоlğklоra (Avtоrеfеrat dis. na sоiskaniе uç. stеp. dоktоra filil. nauk). –Taşkеnt, 1985, s. 34;

12. Əqafarоv R.F. Stixоtvоrnıе janrı tatarskоqо dеtskоqо fоlğklоra (Kand. dis.). – Kazanğ, 1984, s. 198. 13. Farxadоv F., Qadjiеv A. İstоriə Azеrbaydjanskоy dеtskоy litеraturı. – B., 1986, s. 4 (na azеrb. əzıkе) . 14. Vеliеv V. Azеrbaydjanskiy fоlğklоr –B., 1985, s. 394 (na azеrb. əzıkе). 15. Farxadоv F., Qadjiеv A. İstоriə Azеrbaydjanskiy dеtskоy litеraturı. – B., 1986, s. 12 (na azеrb. əzıkе). 16. Çukоvskiy K. Stixi i skazki. Оt dvux dо pəti. – BMLD, tоm 22, kniqa 2, M., 1981, s. 326. 17. Namazоv K. Azеrbaydjanskaə dеtskaə litеratura. – Baku, Maarif., 1984, s. 20. 18. Əfəndiyev P. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı. B., 1992. 19. Nəbiyev A. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. B., 2002. 20. Qafarlı R. Uşaq folkloru. www. Azmif.net

808

TAPMACALARDA MİFOLOJİ MOTİVLƏR
f.e.n. dos. Avtandil AĞBABA
Sumqayit Dövlət Universiteti Sumqayıt / AZƏRBAYCAN ABSTRACT Mythical assumptions of the Azeris have been reflected in some riddles which are the most widespread genres of Azerbaijan children’s literature. In the article the riddles linked with early imagination are investigated in comparison with the mythical assumptions of the peoples of the world.

Uşaq folklorunun janrları sistemində tapmacalar mühüm yer tutur. Anadolu türklərinin bilməcə, bulmaca, azərbaycanlıların və kərküklülərin tapmaca, türkmənlərin mqtal, qırğız, qazax, başqırd və qaraqalpaqlıların cumbak, yumak, altaylıların tapqır və s. adlandırdıqları bu janr türk xalqlarının folklorunda geniş yayılmışdır (11,167). Tapmacalar uşaqların zehni qabiliyyətinin inkişafında, təfəkkürünün formalaşmasında əsaslı rol oynayır. Əsasən, düşündürücü sualların metaforik tərzdə ifadəsi tapmacanın nüvəsini, rüşeymini təşkil edir. Ancaq bu o demək deyil ki, bütün tapmacalar metafora şəklində qurulur, adi suallar, nəqli cümlələr şəklində də yaranan bir çox tapmacalar vardır. “Tapmacada məfhum, əşya və hadisənin müəyyən əlaməti, keyfiyyəti dolayı yolla söylənilir, başqa cəhətləri isə gizli saxlanılır” (1,264). Tapmacaların mənşəyi, yaranma tarixi cox qədim dövrlərlə bağlıdır. Təbiətdə baş verən müxtəlif hadisələrin, ayrı-ayrı təbiət varlıqlarının sirlərini dərk etməyə, onlar haqqında müəyyən biliklər əldə etməyə çalışan qədim insan özünün mövcudluğu boyu onu düşündürən suallara cavab axtarmağa çalışmışdır. Çox vaxt bu sualların cavabını qeyri- adi qüvvələrdə tapmağa səy göstərmişdir. Bu baxımdan qətiyyətlə demək olar ki, ibtidai insanların yaratdıqları ilk tapmacalar bəsit təsəvvürlər, mifoloji düşüncələr əsasında qurulmuş və zaman keçdikcə fasiləsiz olaraq yeni-yeni nümunələr yaranmışdır. Buna görə də “tapmacalar şifahi xalq yaradıcılığının ən dinamik janrlarındandır”(7,605) . Xalqımızın əsrlər boyu yaratdığı tapmacaların müəyyən hissəsində mifik dünyagörüşü, ilkin baxışlar sistemi ilə bağlılığı yuxarıda qeyd etdiyimiz səbəblərlə əlaqədardır. Tapmacalarda həm kosmoqonik, həm etnoqonik, həm də təqvim miflərinin müəyyən ünsürlərinin özünü mühafizə edib qoruması dediklərimizi bir daha sübut edir. Təbiətin bitib-tükənməyən sirləri ilə rastlaşan ulu babalarımızın günəşin doğması, yağışın yağması, küləyin əsməsi, ildırımın çaxması və s. hadisə-

lərin səbəblərini axtarmaq cəhdi bir sıra kosmoqonik məzmunlu tapmacaların yaranmasına səbəb olmuşdur. Məlumdur ki, dünya xalqlarının, o cümlədən Azərbaycan xalqının da mifoloji görüşlərində kainatın yaranması haqqında bir sıra miflər mövcuddur. Xalqımızın yaradılış haqqında mifoloji mifoloji təsəvvürləri tapmacalarda da öz əksini tapmışdır: Bir qabım var Qapaq- qapağa (Yer və Göy). Bu tapmacada qədim insanların ilkin təsəvvürlərində kainat “qapaq-qapağa olan bir qabdan”- Yer və Göydən ibarətdir. Kainatın yaranması xaosun nizama salınması haqqında miflərimizin birində nağıl edilir ki, “qabaqlar yer göyə lap yaxın idi. Adamlar bir-birini öldürüb qan tökürdülər, bərəkətin qədrini bilmirdilər. Bunu görəndə tanrının qəzəbi tutdu, göyü yerdən uzaqlaşdırdı”(2.21). Qeyd edək ki, müqəddəs kitabımız “Quran”da da göyün və yerin yaradılması ilə bağlı bir cox ayələr mövcuddur. Məsələn, “Ənbiya” surəsinin 30-cu ayəsində deyilir: “Məgər kafir olanlar göylə yer bitişik ikən bizim onları ayırdığımızı, hər bir canlını sudan yaratdığımızı bilmirlərmi?”. Başqa bir tapmacada da eyni mifoloji düşüncənin izlərinə rast gəlinir: Bir sinidə iki toyuq Biri isti, biri soyuq. (Günəş və Ay) Cavabı Günəş və Ay olan bu tapmacada göyün dairəvi şəkildə, günəş və ayın da onun üstündə təsvir olunması mifoloji təsəvvürlə bağlıdır. Qeyd edək ki, bir sıra dünya xalqlarının mifoloji görüşlərində xaosun nizama salınmadığı dövrlərdə yerlə göyün bitişik olması, sonradan isə bir-birindən aralanması haqqında miflər geniş yayılmışdır. Məsələn, “Dünyanın yaranması” adlı qədim Çin mifində deyilir: “Yerlə göyün hələ birbirindən aralanmadığı vaxtlarda kainat başdan – başa xaos idi və formasına görə nəhəng toyuq yumurtasını xatırladırdı” (6,238). Daha sonra Panqu 809   

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

adlı mədəni qəhrəmanın Yerlə Göyü bir-birindən ayırması təsvir olunur. Qədim Yunan mifologiyasında – “Hesperidlərin almaları” mifində Yerlə Göyün bir- birindən hələ tam ayrılmadığı, titan Atlantın göyü çiynində saxladığı təsvir edilir ki, bu da eyni mifoloji düşüncənin özünəməxsusluğu kimi maraq doğurur. Məlumdur ki, Azərbaycan mifoloji mətnlərində Günəş və Ay iki sevgili, bacı- qardaş, ana və oğul kimi təsəvvür olunmuş, mifik- fəlsəfi mahiyyəti ilə xalqımızın ən qədim bədii-estetik düşüncə tərzi Günəş və Ay obrazlarının simasında canlandırılmışdır. Bir qayda olaraq Ayın oğlan, Günəşin isə qız, qadın kimi təsəvvür olunması ulu babalarımızın ibtidai görüşləri ilə bağlıdırsa, eyni zamanda onların məcazi düşüncəsi, təbiət varlıqlarına həssas münasibəti ilə əlaqədardır: Xub gözəldir hamıya baxır, Ona baxana iynələr taxır. (Günəş) Göstərilən örnəkdə Günəşin gözəl bir qız, qadın kimi təsvir oluması onun yaradılışın başlanğıcı, artımın ilkin səbəbi kimi qavranılması ilə bağlıdır. Tapmacanın ikinci misrasında xalqımızın qədim bir inamının izləri özünü mühafizə etməkdədir. Əski inanclara görə, Günəş bakirə bir qızdır, ona pis nəzərlə, əyri gözlə baxmaq günahdır. Pis nəzərlə Günəşə baxanın gözlərinə Günəşin iynəsi sancılar, onun gözləri tutular. Görkəmli mifoloq M. Seyidovun qənaətinə görə, “göy Günəş vasitəsi ilə Yeri qızdırır, yağış vasitəsi ilə onu mayalayır, dölləndirir” (9,164). Alimin bu fikrindən çıxış etsək, onda yuxarıdakı tapmacada və bu qəbildən olan örnəklərdə Günəşə tapınmanın, ona bəslənilən mifik inamın da səbəbi aydınlaşar. əcdadlarımızın ilkin ibtidai təsəvvürlərində təbiətin ayrı- ayrı ünsürlərinin müəyyən funksiyaları yerinə yetirməsi, həm real, həm də abstrakt təfəkkürün harmoniyasında özünü göstərir: Üç qardaşım var: Biri sulayır, Biri üfürür, Biri bitirir. (Yağış, Yel, Günəş) Digər bir örnəkdə isə torpaq canlandırılaraq təbiətin anası, onun yaradıcısı funksiyasında çıxış edir: Yer üzünün qarası, Ağacların anası, (Torpaq) Bir sıra mifoloji mətnlərdə olduğu kimi, tapmacalarımızda da Ay və Günəşin canlı varlıq kimi təsvir olunmasına, insan kimi doğulub törəməsi motivlərinə rast gəlinir ki, bunun da təməlində mifoloji təsəvvürlər dayanır: 810

O nədir ki, O gözünü yumanda, Dünya zülmət görünür, O gözünü açanda, Aləm nura bürünür. (Günəş) Günəş haqqında olan bu tapmacada Günəşin batıb çıxması metaforik şəkildə canlı varlıq kimi təsvir edilir. Başqa bir tapmacada isə Ay və Günəşin doğulub “yerin – göyün sultanı” olması fikri öz əksini tapmışdır: Burdan vurdum baltanı, Ordan çıxdı qaltanı. Anam bir oğlan doğdu, Yerin- göyün sultanı. (Ay və Günəş) O da maraqlıdır ki, Günəşin gözləri haqqındakı bu mifik təsəvvür ayrı-ayrı dünya xalqlarının mifologiyasında da mühüm yer tutur. Məsələn, misirlilərin mifoloji sistemində Günəş Allahı Atum-Ranın gözləri-qızları haqqında miflərdə də eyni təsəvvürlərin olduğunu görərik. “Günəşin göz kimi Misirdə ən qədim zamanlarda yaranması haqqında təsəvvürlərin özü də qədim bir tarixə malikdir. Nil vadisinin ən qədim sakinləri Günəşi günəş allahının böyük gözü kimi, yaxud allah kimi, yaxud da şahin və insane gözü kimi başa düşürdü” (10,52). Qədim misirlilərin Günəş haqqında mifoloji mətnlərinin birində deyilir ki, “ilk dəfə sənin sağ gözün işıqlananda insanların gözü açıldı. Sol gözün isə gecə qaranlığını qovdu”. Bu mifik təsəvvürdə günəşə və Aya tapınma, onun canlı varlıq-insan kimi təsviri ifadə olunmuşdur. Ay, ulduz, bulud, külək, dağ və s. haqqında olan tapmacalarda qədim adət və ənənələr, ilkin inanclar sistemi və s. özünü göstərir: Ahanı ha, ahanı, Gəzər cümlə cahanı. Dərələrdə öldürdüm, Nə əti var,nə qanı. (Külək) Gündən güclü, Yeldən gücsüz, Yoxdu gözü, Ağlar özü. (Bulud) O, nədir ki,gündüz gözü korşalır, Gecə od tutub yanır. (Ulduz) Bu örnəklərdə ayrı-ayrı təbiət ünsürləri-külək, bulud, ulduz canlı varlıq kimi təsvir olunur. Qeyd edək ki, təbiət varlıqları ilə bağlı Azərbaycan xalqının erkən təsəvvürlərini, ilkin ibtidai görüşlərini əks etdirən müxtəlif folklor nümunələri də nəğmələr, nağıllar, əfsanələr və s. mövcuddur.

Materiallar

Aşağıdakı nəğmədə külək mifikləşdirilərək canlı varlıq rolunda çıxış edir: Yel baba, yel baba, Əlində yaba, Gəl atına saman apar. Burada küləyə insan kimi müraciət etmək, “küləkdən kömək ummaq, sanki onu “şirnikdirib” əlində yaba öz atına saman aparmağa çağırmaq” (4,98) istəyi ulu babalarımızı yeli antropomorf hesab etməsi ilə əlaqədardır. Onu da qeyd edək ki, bir sıra mifik təbiət varlıqları zaman keçdikcə Azərbaycan və türk xalqlarının mənəvi mədəniyyətinin, ədəbi-estetik düşüncəsinin, elmi dünyagörüşünün formalaşmasında zəmin rolunu oynamışdır. “Ay və ulduzlar əski Türk kültüründə simvolik anlama malikdir. Göydəki ulduzlara baxaraq yollarını bələdləyir, iqlimin dəyişib dəyişməyəcəyini müəyyənləşdirirdilər. Hunlar qütb ulduzunu göyün mərkəzi olaraq mənimsəmişdilər” (5, 66). Bu baxımdan təbiət varlıqlarının folklorun digər janrlarında olduğu kimi, tapmacalarımızda da mifoloji elementlər sırasında çıxış etməsi olduqca maraq doğurur. Tapmacaların bir qismində insanın yaranması, onun bədən üzvləri və s. haqqında ilkin ibtidai təsəvvürlər öz əksini tapmışdır. Ulu babalarımızın etnoqonik görüşləri ilə əlaqədar yaranan bu tapmacalar zəngin forma və məzmun xüsusiyyətlərinə malikdir: Ağırlığın yer götürər, Ruzusun Allah yetirər. (Yeni doğulmuş uşaq) Bu tapmacada insanın dünyaya gəlməsi ilə bərabər onun qismətinin də verilməsi dini-mifoloji səciyyə daşıyır. Həmdə bu örnəyin təməlində insanın qismətinin yer və göylə bağlı olması haqqında mifik dünyagörüşü dayanır, yəni burada kosmoqonik düşüncə ilə genoloji təsəvvürlər birbiri ilə qovuşmuşdur. Ümumiyyətlə, “etnoqonik proses kosmoqonik prosesin birbaşa davamı, çox vaxt isə onun tərkib hissəsi kimi özünü göstərməsi” (1.57) tapmacalarımızda müşahidə edilməkdədir. Aşağıdakı tapmacada da dini-mifoloji düşüncə tərzi özünü göstərməkdədir. Başqa sözlə,insanın yaranması haqqında qədim türklərin mifoloji baxışları öz əksina tapmışdır: Babam məndən nar istər, Yoxu bilməz var istər. Sancılmamış qələmdən, Dərilməmiş bar istər. (Övlad) Bir sıra tapmacaların məzmununu əcdadlarımızın real gerçəkliklə əlaqəsi, toplumun nizamlı şəkil alması, kainatın dövri xarakter daşıması, ilin fəsillərinin növbələşməsi və s. təşkl edir. Əvvəlcədən onu qeyd etmək lazımdır ki, göstərdiyimiz

xüsusiyyətlər xalqımızın mifoloji görüşlərində mühüm yer tutan təqvim miflərinin başlıca göstəricisidir. Bu göstəricinin ayrı-ayrı cizgiləri tapmacalarda da müşahidə olunur: Üçü bizə yağıdı, Üçü cənnət bağıdı. Üçü yığıb gətirər. Üçü vurub dağıdar. (Fəsillər) İlin fəsillərinin metaforik tərzdə verilməsi bu tapmacanın özəyinin aqrar magiya, mövsümmərasim ritualları ilə sıx bağlı olduğunu göstərir. Məlum olduğu kimi, Azərbaycan xalqının təqvim miflərində günlər, aylar, müəyyən sınaqlı zaman kəsimləri, canlı varlıq kimi təsvir olunur. Kiçik çillə, Böyük çillə, Boz ay və s. haqqında mifoloji mətnlər dediklərimizə nümunə ola bilər. Qədim insanın mifoloji zamana olan münasibəti, onu müəyyən sistemə salmaq cəhdi, əski mifik modeldə ilin, ay və günün canlı insan kimi təqdim olunması ilə nəticələnir: Həşədə, ay həşədə, Bir quş tutdum meşədə. Atanın yeddi oğlu, Hamısı bir peşədə. (Həftənin günləri) Təqvimlə bağlı bəzi tapmacalarda xalqımızın kosmoqonik görüşlərinin izləri özünü qoruyub saxlayır. Təbiət və təbiət hadisələrində gedən müxtəlif proseslər kosmoqonik miflərin ünsürləri ilə çulğaşaraq tapmacanı formalaşdırır: On beş gün şahlıq etdi, On altıda köçüb getdi, Otuzunda nadan oldu, On dörddə kamala doldu. (Ay) Bu tapmacada babalarımızın müəyyən zaman daxilində Ay planetində müşahidə etdikləri dəyişikliklər real müşahidənin hər hansı bir astronomik düzümdə sistemləşdirməsi əski kosmoloji təsəvvürlərlə, mifik düşüncə tərzi ilə sıx bağlı şəkildə verilmişdir. “Qədim insanlar təbiət hadisələri, səma cisimləri, vəhşi heyvanlar haqqında dərin məlumata malik olmadığından, onları sehrli bildiklərindən və qorxduqlarından, o şeylərin adlarını olduğu kimi deyil, oxşar adlarla, dolayı yollarla çəkirdilər” (1,266). Məqalənin əvvəlində göstərdiyimiz kimi, bu da ibtidai insanın təbiət hadisələri, vəhşi heyvanlar və s. qarşısında acizliyindən irəli gəlirdi. Tapmacalarımızda bir sıra zoomorfik və antropomorfik obrazların mövcudluğu animistik və totemistik görüşlərlə əlaqədardır:

811

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Maral-maral inəyim, Qarnı xaral inəyim, Su içməz, ot otlamaz, Çəpər yaran inəyim. (İlan) Və yaxud: O nədir ki, zirzəmidə qışlağı, Dərisi var, tükü yox. (İlan) Azərbaycan xalqının mifik təfəkküründə bir sıra heyvanlar, o cümlədən ilan müqəddəs hesab edilmişdir. Örnək gətirdiyimiz tapmacaların hər ikisində ilana inam, ona qeyri-adi varlıq kimi baxmaq ibtidai insanın primitiv dünyagörüşünün məhsuludur. Azərbaycan mifoloji mətnlərinin birində deyilir ki, “hansı evdə ilan varsa, o evdə xeyirbərəkət olar, ona “ev ilanı” deyərlər. Ev ilanını öldürməzlər. Öldürəndə evdən xəta-bəla əskik olmaz”(3,15). Birinci tapmacada ilanın nəvazişlə “maral-maral inəyim” – deyə əzizlənməsi, ikincidə onun yuva saldığı məkana (zirzəmiyə) işarə edilməsi həmin inamla bağlıdır. Ümumiyyətlə, təbiətə, onun ayrı-ayrı varlıqlarına, müxtəlif heyvanlara, quşlara inam, onların mifikləşdirilməsi Azərbaycan uşaq folklorunun qədim janrlarından olan tapmacalarda da özünün geniş əksini tapmışdır. Mifoloji sistemi, əcdadlarımızın primitiv dünyagörüşünü, ilkin təsəvvürləri dərindən öyrənməklə tapmacaların alt qatındakı dini və mifik cəhətləri araşdırıb üzə çıxarmaq çox vacibdir.
ƏDƏBİYYAT Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, 6 cilddə, I cild, Bakı, Elm, 2004. 2. Azərbaycan mifoloji mətnləri (tərtib edəni, ön söz və şərhlərin müəllifi A.Acalov) Bakı, Elm, 1988 3. Azərbaycan folkloru antologiyası, VIII kitab (Qaraqoyunlu folkloru )Bakı, Səda, 2002 4. Ağbaba A. Folklorumuz və taleyimiz. Bakı, Nurlan, 2007 5. Çeçen A. Türk devletleri, Ankara, 2007 6. Dünya xalqlarının əfsanələri. Bakı, Gənclik, 1990 7. Nəbiyev A. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Turan Nəşrlər evi, Bakı, 2002 8. Ögəl B. Türk mifologiyası. I cild (Tərcümə edən, ön söz, qeyd və şərhlərin müəllifi R.Əskər ) Bakı, MBM,2004 9. Seyidov M. Azərbaycan xalqının soykökünü düşünərkən. Bakı, Yazıçı, 1989 10. Şükürov A. Mifologiya, II kitab, Bakı, Elm, 1995 11. Şükrü E. Halk edebiyatına giriş, Ankara, Akçağ yayınları, 1993 12. Tapmacalar (Toplayanı və tərtib edəni N.Seyidov) Bakı, Şərq-Qərb, 2004 1.

812

ORTAK ANONİM TÜRK HALK EDEBİYATI ÜRÜNLERİNDEN BİLMECENİN ÇOCUK EDEBİYATINA KATKILARI
Arş. Gör. Ayhan KARAKAŞ
Çukurova Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Balcalı – Adana / TÜRKIYE akarakas@cu.edu.tr RİDDLES THAT ONE OF THE COLLECTİVE ANONYMOUS TURKISH FOLK LİTERATURE PRODUCTS CONRİBUTİONS TO CHİLD LİTERATURE ABSTRACT Riddles are one of the most oldest folk literature products. These are stereotyped expressions that are told to have entertaining time and that are based on intelligence and word tricks. It has been concluded from the researches on its functions that riddles are associated with human psychology and are useful for improving and strengthening the personality. Children begin to be interested in riddles after the age of 3. Trying to find out what the riddle is about makes children think, and it helps them comhrehend the concepts. As much as the other anonymous folk literature products, riddles should be benefitted while preparing children literature works. Riddles of Turkish World should be evaluated by specialists, and these products should be benefitted with the studies that are conducted with people who produce children literature works. The future literature works should be published, and distributed to Turkish World. In this way they should both contribute to children’s improvement and Turkish folk literature products should be transferred to future generations. Key Words: Riddle, Child Literature, Folk Literature

Giriş Bilmece sorma; çağlar boyu halk kültürünün deneyimleri sonucu biçimlenerek günümüzdeki şeklini almış, belirli kuralları olan, kuşaktan kuşağa aktarılarak günümüze gelmiş bir gelenektir. Bilmecelerde toplumun düşünce yapısını, ortak beğeni ve kültürünün yansımasını görüyoruz (Artun, 2004: 191). Sözlü halk edebiyatı ürünlerinden olan bilmecelerle ilgili olarak kaynaklarda çeşitli tanımlara rastlamaktayız. Bilmeceler, tabiat unsurları ile bu unsurlara bağlı olayları insan, hayvan ve bitki gibi canlıları; eşyayı; akıl, zekâ veya güzellik nev’inden mücerret kavramlara dinî münasebetler, çağrışımlarla düşünce, muhakeme ve dikkatimize aksettirerek bulmayı amaçlayan kalıplaşmış sözlerdir (Elçin, 1993: 607). Bilmece, bir şeyin adını anmadan, özelliklerini üstü kapalı söyleyerek, o şeyin ne olduğunu bulmayı karşısındakine bırakan, eğlenceli, sözlü halk edebiyatı ürünüdür (Yardımcı, 2000: 104). Gelenekten süregelen ve hemen her konudaki birtakım somut-soyut kavramların uzak-yakın ilişkiler yoluyla zihinde çağrışımını sağlayan, bir nevi oyuna dayalı zihni melekelerin gelişmesinde önemli rol oynayan ve daha ziyade manzum yapıda söz kalıplarıdır (Kaya, 2004: 471). Bu tanımlardan yola çıkarak bilmecelerin, bütün uluslarda görülen en eski halk edebiyatı ürünlerinden olduğunu, hoşça vakit geçirmek amacıyla söylendiklerini, zekâ ve söz oyunlarına

dayalı kalıplaşmış sözler olduklarını söyleyebiliriz. Bilmecelerde çözüm çoğu zaman sorulan sorunun verilerinden yola çıkarak bulunan bir kelimedir. Bilmecenin metniyle çözümü arasında bir ilgi vardır. İlk bilmece örneklerini Kıpçak sahasının 14. y.y.’a ait önemli eserlerinden biri olan Codex Comanicus’ta görebiliriz. Kaşgarlı Mahmut’un Divânü Lûgat’it Türk adlı eserinde bilmece karşılığı kullanılan kelime vardır. Ancak bilmece örneği yoktur (Artun, 2004: 191). Bilmece üzerine yapılmış olan araştırmalar, açıklamaya çalıştıkları yönlere göre sınıflandırılabilir. Bunların bir kısmı bilmecelerin ne işe yaradığını, yani fonksiyonunu aydınlatmaya çalışır; bir kısmı bilmecenin ne olduğunu, yani yapısını ortaya koymaya çalışır; bir kısmı onun edebî bir tür olarak biçimsel özelliklerini, üslubunu belirlemeye çalışır; bir kısmı da, halk edebiyatının öbür türleri için olduğu gibi bilmecelerin oluşumunu, aktarılmasını, yayılmasını araştırır (Şaul, 1974: 80). Bilmecelerin fonksiyonu üzerine yapılan araştırmalardan, bunların genellikle insan psikolojisi ile ilgili olduğu, kişiliği geliştirmeye ve güçlendirmeye yaradığı sonucu çıkarılmıştır. Çeşitli yarışmalarda soruyu soran veya cevabı çözen kişi, karışık şeyleri anlayabildiğini, başkalarının farkında olmadığı benzerlikleri bildiğini hissederek tatmin olur. Bazı kültürlerde bilmecenin geçmişte bazı büyüsel ya da törensel görevleri de 813   

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

vardı. Zamansız bilmece söylemek bazı doğaüstü ruhları kızdırabilirdi. Bunların yanı sıra bilmecelerin, değişik toplumlarda, daha az rastlanan bazı temel ya da yardımcı fonksiyonları da olabilir (Şaul, 1974: 80). Bilmeceler hemen her toplumda var olan edebî ürünlerdir. Tarihin derinliklerinden itibaren bugüne kadar varlığını sürdürmüş olmaları, bilmece türünün ilk şekillerinin ne olduğu nasıl yayıldıkları ve niçin değişikliğe uğradıkları, bu alanda araştırma yapanların zihinlerini meşgul eden konu olmuştur. Anti Aaerne, Fin okulu metodu çerçevesinde bilmeceleri incelemeye tabi tutarak onların doğduğu ve yayıldığı alanları tayine çalışmıştır. Sözlü ürünler içinde esas metni elde etmek hemen hemen imkânsızdır. Çünkü metnin değişikliğe uğraması kaçınılmazdır ve bu ürünleri nesilden nesle aktaran kaynak şahıslar, unutulma sebebiyle daima yeni sözler bulma durumundadırlar. Böylelikle yaratma ve aktarma yoluyla farklı ve yeni bir metin ortaya çıkar (Kaya, 2004: 516). Tüm Anadolu’da olduğu gibi Türk topluluklarında da bilmece sorma geleneği korunan kültürel değerler arasındadır. Altay Türklerinde bilmece geleneği yani soru sorma, cevap isteme şekli, Anadolu'da pratiklerle aynıdır. Bazı bilmecelerde, Irak Türklerinde olduğu gibi “Bu ne Tap /Bu ne bi?” sözü bulunur. Bilmece, Azerbaycan’da tapmaca adıyla bilinir. Azerbaycan Türklerinin oldukça zengin tapmaca geleneği vardır. Canlıcansız varlıklar, hadiseler, mücerret ve müşahhas kavramlar Azerbaycan'da hep tapmacaya konu olmuştur. Buna bağlı olarak tapmacayla ilgili olarak da pek çok yayın gerçekleştirilmiştir. Irak Türkmenleri, bilmeceye tapmaca derler. Bilmece sormadan önce "Bul nedir, buluş nedir?" anlamına gelen "Tap nedi, tapış nedi?" sözü kullanılır. Bilmecelerin sorulması ve cevabın bulunması geleneği hemen hemen Türkiye'deki gibidir. Karaçaylar bilmece yerine yumak sözünü kullanırlar. Beyit şeklinde söylenen sözlere; “Ol ne zat? Yabap ber. Bu ne?” gibi sorular eklenir. Kazaklar, bilmeceye “cumbak” derler. Kazak bilmeceleri hususunda 1938 yılında önemli bir makale yazan Muhtar Avvezov, bilmecelerin Kazak folklorundaki yerini ele aldıktan sonra, özellikleri üzerinde durmuştur, Kırgız Türklerinin “Tabişmak” sözüyle karşıladıkları bilmece, tapmak "bulmak" fiilinden türetilmiştir. Türkmenlerin matal, tapmaca, taptı dedikleri bilmeceler, Türkmen Dilinin Sözlüğünde; “Cevabını düşünerek bulmak için dizilen, bulunması zor ifadeler.” olarak anlamlandırılmıştır (Kaya, 2004: 527-544). Türklük coğrafyasında bu kadar yaygın olan bilmece ve bilmece sorma geleneği, çok önemli 814

bir kültürel değer olmasının yanında çocuk edebiyatına da önemli katkılar sağlayacak özelliktedir. Çocuk edebiyatı kavramından önce, “Çocuk kime denir?”, “Çocuk denilince aklımıza ne gelir?” sorularının halledilmesi gerekmektedir. Genellikle çocuk, bedensel ve zihinsel gelişim bakımından insanoğlunun 0–16 yaş grubu için kullanılan temel bir kavramdır. Ancak, bu sınırlamanın her zaman geçerli olduğunu söylemek oldukça güçtür. Nitekim bazı bilim adamları, bu dönemi 0–14 yaş grubu olarak almaktadırlar (Yalçın-Aytaş, 2002: 1). Çocuk edebiyatından söz ederken, çocuk kavramının da göz önünde bulundurulması kaçınılmazdır. Kaynaklarda çocuk, iki yaşından ergenlik çağına kadar süren büyüme dönemi içinde bulunan insan yavrusu; henüz ergenlik dönemine erişmemiş kız ve erkek olarak tarif edilmektedir (Yalçın-Aytaş, 2002: 1). Çocuk edebiyatının en temel işlevlerinden biri çocuklara okuma sevgisi ve alışkanlığı kazandırmaktır. Çocuk edebiyatı ürünleri, çocukları nitelikli metinlere yöneltmeyi başarabilen, onlara zamanla okuma kültürü kazandırabilen bir sorumluluk üstlenmelidir. Başka bir söyleyişle, çocuklar adına üretilen nitelikli yayınlar çocuk-edebiyat-sanat etkileşiminin kapısını aralayan etkili bir uyaran olmalıdır. Çocuklara, yazınsal metinlerin ve resmin iletilerini tanıma ve anlamaya dayalı bilişsel ve duyuşsal boyutlu davranışlarını uygulayabileceği, sınayabileceği olanaklar sunmalıdır (Sever, 2007: 11-12). Küçük yaşlardan itibaren verilecek eğitim, çocuğun fiziksel gelişimine paralellik göstermelidir. Bu eğitimin çocuğun fiziksel gelişim dengesinin sağlanmasında da önemli katkıları bulunmalıdır. Bunlardan tamamen farklı bir eğitim gerektiren, beyin kapasitesinin geliştirilmesi de önemlidir. Verilen bu üç alandaki eğitimin bir kısmı oyun biçiminde eğitim teknik ve stratejileri ile yapılmaktadır. Dil ve dille ilgili eğitim stratejileri ise, çocuğun duygu ve düşüncelerini etkili bir şekilde anlatmasına yönelik olmalıdır. Bu çalışmalar aynı zamanda çocuğun ruh dünyasına, çevre faktörlerine ve eğitim kapasitesine uygun olarak planlanmalıdır (Yalçın-Aytaş, 2002: 2). Eğitim teknolojisindeki gelişmeler, bilgisayar ve ona bağlı sanal ortamların oluşması, çocuk edebiyatının da gelişmesini kaçınılmaz kılmıştır. Nitekim bazı video oyunlarının, çocukların beceri ve alışkanlıklarını geliştirmeye yönelik olarak bilgisayar ve internet ortamında yayıldığı görülmektedir. Bir kısmı tamamen ticarî endişelerden kaynaklanan bu çalışmaların, çocukların gelişimi için zararlı olması ve denetimlerinin neredeyse imkân-

Materiallar

sızlığı nedeniyle bir an önce yararlı hâle getirilebilecek çalışmalara başlanması gerekmektedir. Çünkü artık çocuk kitaplarının ve diğer eğitici yayınların da bilgisayarlar yoluyla ve interaktif bir yöntemle bütün dünya çocuklarına ulaştığı gözlemlenmektedir (Yalçın-Aytaş, 2002: 3). Çocukların edebiyat eserlerinden vazgeçebileceklerini düşünmek ve çağımızın endüstriyel ve teknolojik gelişmeleri önünde kitaba karşı ilgilerinin azalacağına ilişkin görüşler ileri sürmek herhalde doğru değildir. Normal bir büyüme ve gelişme gösteren çocuğun tabiî ihtiyaçları yanında birtakım ruhsal ihtiyaçları da vardır ki bunlar öz bakımından hiç değişmeden sürüp gidecektir. Bu ihtiyaçları karşılamada sözlü ve yazılı eserlerin payı büyük olacaktır. İleride bu konuda ayrıntılı bilgi verilecektir. Ancak burada' basılı materyale, özellikle kitaba karşı ilgi duymaya başlayan, hele okumayı söken bir çocuğa seviyesine uygun kitapları karıştırma ve geniş bir okuma, imkânı yaratmakla onun normal gelişmesini birçok yönlerden hızlandıracağımızı belirtmek yerinde olur. Çocuklar okumaya başladıktan ve bu konuda ilerlemeler gösterdikten sonra sürekli olarak edebiyat eserlerinden yararlanmak ihtiyacını duyarlar (Oğuzkan, 1977: 14). Çocuk edebiyatı hakkında olumlu düşüncelerin yanında, olumsuz düşünceler de bulunmaktadır. İnsan hayatında çok kısa bir dönemi kapsadığı için çocukluk dönemini ve bu dönemde elde edilen tecrübeleri önemsiz gören kimi araştırmacılar, bu dönemin etki ve biçimlendirmeler açısından diğer dönemlerden daha önemli olduğunu göz ardı etmiş olurlar. Kimileri de, yetişkinlere göre yazılmış eserlerin basitleştirilmiş ve kısaltılmış şeklinin çocuk edebiyatı olması gerektiğini söyler. Bu görüşü savunanlar, çocuğun kendilerinden farklı olarak, minik bir yetişkin olarak görülmesini isterler. Bu görüşü ileri sürenler, çocuğun kendilerinden çok farklı bir ruh dünyasına sahip olduğunu görmezlikten gelirler. Çocuğun yetişkinlerin isteği doğrultusunda yetiştirilmesi için, okuyacağı eserlerin tamamen öğretici ve özellikle ahlâkî değerler taşıması düşüncesi de ileri sürülmektedir. Hâlbuki çocuk edebiyatı diğer türlerden ayrı değildir. Edebiyatın bütün değer yargıları, çocuk edebiyatı için de geçerlidir. İyi bir çocuk edebiyatının yalnızca eğitici ve öğretici olması, ahlâkî değer yargılarım içermesi yetmez. Aynı zamanda onun edebî değer taşımasına, estetik zevk ve düşünce içerisinde kaleme alınmasına ihtiyaç vardır (Yalçın-Aytaş, 2002: 5). Çocuklar, bilmecelerle üç yaşından sonra ilgilenmeye başlarlar. Bir bilmecenin ne ile ilgili olduğunu bulmaya çalışmak çocukları düşündürür, varlıkların niteliklerini kavramalarını sağlar.

Bilmeceler kafiyeli, ölçülü oluşlarıyla çocukların ilk şiir zevkini tatmalarına yardım eder. Çocuklar kendilerini bulucu olmaya sevk eden bu çeşit eğlenceden çok hoşlanırlar, her buluş onların kendilerine olan güvenlerini de artırır (Demiray, 1977: 16). Bilmece, çok boyutlu göndermelerle kültürel, bilgisel dil bağları da kurar. Çocuklar için sözcüklerle üretilmiş bir oyun aracı olan bilmece onlara, düş ve düşünce gücüne seslenen kurmaca bir dünya sunar. Şiirsel bir anlatımla çocukları dille kurgulanmış bir zekâ oyununa davet eder. Onları, tüm bildiklerini sınamaya, olaylar ve olgular ile kavramlar arasında anlamsal ilgiler kurmaya yöneltir. İkilemeleri, deyimleşmeleri kullanarak, ana dilinin söz varlığını yansıtmadaki işlevini somutlar (Sever, 2007: 140). Radyo, televizyon gibi eğlence araçlarının bulunmadığı zaman ve yerlerde özellikle kış gecelerinde, bilmeceler yalnız çocuklar için değil, büyükler için bile eğlence kaynağı olmuşlardır. Gerçekte bunlar yalnız eğlendirici değil, aynı zamanda muhakemeyi, varlıkların özelliklerinden tümevarım yoluyla bir sonuca varmayı sağlayarak zekâyı işletirler. Onun içindir ki eski çağlarda bilmeceler bazı güçlü kimselerce bir zekâ yoklaması için kullanılmışlar; kimi durumların, isteklerin sağlanması için bilmecenin çözülmesi koşulu ortaya konmuştur. Kral Oedipus yapıtında Sphinx’in, Oedipus’a bir bilmece sorması buna güzel bir örnektir (Demiray, 1977: 14). Sonuç ve Değerlendirme Bilmeceler, dünyayı henüz tanımaya başlayan, nesneleri ve objeleri yeni yeni kavrayan çocukların kelime hazinelerinin ve muhakeme güçlerinin artmasında önemli rol üstlenirler. Bir bakıma insanlar, bilmecelerle, zihin sporu yaparlar. Bilmeceler çocukların zihinsel ve kültürel gelişimlerine önemli katkılar sağlayacak niteliktedir. Çocukların, bilmeceleri oluşturan sözcüklerde saklı anlamları tanımasına ilişkin düşsel ve düşünsel çabalar çocuk eğitiminde çocukların yazınsal metinlerle kuracağı iletişim sürecinin bir hazırlık aşamasıdır. Çocukların dünyasında bilmecelerin unutulmaz yeri vardır. Sayısız oyun eğlence araçlarına sahip günümüz çocukları için de bu geçerlidir. Her türlü bilmece çocukların ilgisini çeker, bilmece sormayı, bilmece yanıtlamayı zevkli bir uğraş olarak görürler. Bilmecelerde toplumun düşünce yapısını, ortak beğeni ve kültürünün yansımasını görüyoruz. Bilmeceler, toplumun, temel taşlarından olan değerleri, dinamikleri belirlemekte önemli rol oynar. Bilmeceler çocuk edebiyatına malzeme olacak halk kültürü ürünlerindendir. 815

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Çocuk edebiyatı kapsamında hazırlanacak eserlerde diğer anonim halk edebiyatı ürünlerinden olduğu kadar bilmeceden de azami ölçüde faydalanılmalıdır. Türk dünyası bilmeceleri alanın uzmanlarınca değerlendirilmeli, çocuk edebiyatı konusunda eser verenlerle yapılacak ortak çalışmalarla bu ürünlerden yararlanılması sağlanmalıdır. Ortaya çıkacak eserler yayınlanmalı, Türk dünyasına dağıtımı sağlanmalı, böylece hem çocukların gelişimine katkıda bulunulmalı hem de anonim Türk halk edebiyatı ürünleri gelecek kuşaklara aktarılmalıdır. Ortak anonim Türk halk edebiyatı çok önemli bir kültürel değer olarak çocuk edebiyatına büyük katkılar sağlayacaktır. Anonim halk edebiyatı ürünleri Türk dünyasında çok uzun bir zaman sürecinde oluşmuştur. Bu zenginlik, Türk dünyasının önemli kültürel değişimlerinden nasibini almış ve bugünkü durumuna gelmiştir. Günümüzde Türk dünyasında kültürel ortaklıklar geliştirme yolunda anonim halk edebiyatı ve çocuk edebiyatı önemli birer değerdir. Çocuk edebiyatına verilecek önem ve Türk dünyası içerisindeki kültürel işbirliği faaliyetleri ile çocukların Türk kültürünün değerleri ışığında yetişmeleri sağlanabilir. Ortak çalışmalarla Türk dünyasında çocuk edebiyatının gelişimine katkıda sağlayabilecek, anonim halk edebiyatı ürünlerinin katkısıyla hazırlanacak olan eserler dizi halinde yayınlanabilir. Böylece Türk kültürünün geleceğe zengin bir şekilde taşınması ve korunması sağlanmış olacaktır. Günümüzde Türkiye’de olduğu kadar diğer Türk topluluklarında da çocukların faydalanması için yayınlanan çocuk edebiyatı ürünlerinin kahramanları ve temaları yabancı bazı kültürlerden olduğu gibi alınmaktadır. Bunun önemli sakıncaları vardır. Öncelikle insan yaşamının en önemli bölümünü oluşturan çocukluk döneminde kültürel bir yabancılaşma yaşanmakta, ayrıca çevredeki kültürle kitaplardaki kültür farklılığı çocuk üzerinde olumsuz bir etki yapmaktadır. Çocukluk döneminde yaşanan bu kültürel yabancılaşma daha sonraki dönemlerde de devam etmekte, bu şekilde Türk kültürü önemli bir tehdit altında kalmaktadır.
KAYNAKÇA − − ARTUN, Erman (2004), Türk Halk Edebiyatına Giriş, İstanbul: Kitabevi. BAŞGÖZ, İlhan (1974), “Türk Bilmecelerinin Fonksiyonları”, Folklora Doğru, S.37, Bilmece Sayısı, ss. 2938, Çev. A. Levent Alpay. BORATAV, Pertev N.-İlhan Başgöz (1974), “Türk Halk Bilmeceleri”, Folklora Doğru, S.37, Bilmece Sayısı, ss.2-13, Çev. Vedat Aydınoğlu.

− − − − − − − − − −

DEMİRAY, Kemal (1977), Açıklamalı Çocuk Edebiyatı Antolojisi, İstanbul: İnkılâp ve Aka Basımevi. ELÇİN, Şükrü (1993), Halk Edebiyatına Giriş, Ankara: Akçağ Yayınları. KAYA, Doğan (2004), Anonim Halk Şiiri, Ankara: Akçağ Yayınları. OĞUZKAN, A. Ferhan (1977), Çocuk Edebiyatı, Ankara: Kadıoğlu Matbaası. ÖZDEMİR, Nebi (2006), Türk Çocuk Oyunları I, Ankara: Akçağ Yayınları. ÖZTÜRK, Ali (1986), Türk Anonim Edebiyatı, İstanbul: Bayrak Yayıncılık SEVER, Sedat (2007), Çocuk ve Edebiyatı, Ankara: Kök Yayıncılık. ŞAUL, Mahir (1974), “Dünyada Bilmece Araştırmaları”, Folklora Doğru, S.37, Bilmece Sayısı, ss. 80-86. YALÇIN, Alemdar-Gıyasettin Aytaş (2002), Çocuk Edebiyatı, Ankara: Akçağ Yayınları. YARDIMCI, Mehmet (2000), Çocuk Edebiyatı, İzmir: Ürün Yayınları.

816

ÇOCUK EĞİTİMİNDE FOLKLOR/HALKBİLİMİNDEN YARARLANMA ÜZERİNE
Yrd. Doç. Dr. Birol AZAR
Fırat Üniversitesi. Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi Elaziğ / TÜRKİYE bazar@firat.edu.tr, birol_azar@mynet.com UTILIZATION FROM FOLKLORE IN CHILDREN EDUCATION ABSTRACT Folklore can well be defined as the material and spiritual cultural elements within the life of a nation. In our country (Turkey) although the meaning of folklore as a term and its situation within human life have been questioned and different viewpoints have been revealed, the process of benefiting from this discipline related to human and the community has not yet been reached to necessary functionality. In fact, primary education policies of the states which have been based on the realizing point of planned behaviour changes of individual, especially in European countries, have preferred benefiting from folklore at most and when determining the future they have tried to constitute their cultural and educational policies in the light of their past. In order for the individual to complete socialisation process, to comprehend norms and disciplines of society, to absorb custom and traditions and to put them into practice during communicating with the modern world without contradiction with it, seem as a crucial matter for both the individuals and the states. In this context, folklore undertakes a very important function at the point of both individual’s finding himself and perceiving the basic norms of the society. Giving the basic fields that are included in the content of folklore systematically, especially in primary education, will have a significant role in shaping the behavioural forms of the individual. Streamlining our customs, traditions, fables, myths which have been forgotten, tended to be forgotten or have turned into a tragicomical situation, stands as an indispensable situation for both individual, society and state. Within the process of modernisation/globalisation, the way of attaining the universality without breaking off own cultural values lies behind reexpounding folklore and forming educational policies of the states by bethinking those expoundings. The main purpose of this article is to attract the attention that how we should utilize from folklore for preventing generations from being unaware and alien to their own cultural values.

Eğitim genel anlamıyla, insanları belli amaçlara göre yetiştirme sürecidir. Bu süreç toplumdaki kültürlenme eyleminin de aynı zamanda bir parçasıdır. Geniş anlamda, bireylerin toplumun standartlarını, inançlarını ve yaşama yollarını kazanmasında etkili olan tüm sosyal süreçlerdir.1 İnsanın kişilik yapısı büyük ölçüde içinde doğduğu ve yetiştiği kültür tarafından belirlenir. Her toplum kendi kültürünün özelliklerini yeni kuşaklara aktarır. Toplumun, bireyleri kendi kültürünün istek ve beklentilerine uyacak şekilde etkilemesi ve değiştirmesi kültürlenme olgusunun gereksinimi olması dolayısıyladır (Fidan vd. 1987: 5). İnsanın çocuk, genç ve yetişkin olarak kendi toplumuyla bütünleşmesi toplum içinde etkinlik kazanması ve yetişmesi sırasında karşılaştığı bilinçli ve bilinçdışı öğrenmeler bu süreç sonunda elde edilir. Kültür edinimi başta aile olmak üzere, sokakta, iş yerinde her türlü tören ve merasimlerde bilinçli ya da bilinç dışı kendiliğinden oluşan ve bireysel olan öğrenmeleri de kapsar. Toplumlar kendilerine uygun insanı kendilerine özgün eğitim süreci içinde yetiştirirler. Bu nedenle onu tesadüflere ve kültürlemenin gelişi1

Eğitimin diğer tanımları ve fonksiyonları için bkz. Nurettin Fidan, Münire Erdem, Eğitim Bilimine Giriş Ank. 1987,s.5-16

güzel etkilerine açık bırakmamışlardır. Toplumlar insanlara birlikte yaşamanın gerektirdiği toplum bilincini vermek için eğitim sürecinin amaçlarını ve içeriğini belirlemişler ve onu kontrol altına almışlardır. Bu suretle eğitim bir kamu hizmeti olarak kurumlaşmıştır (Fidan vd. 1987:7). Okuldaki eğitim sistemi, insanların belli yaş dönemlerinde gösterdikleri ortak davranış özelliklerine uygun olarak düzenlenmiş ve eğitim programları ile öğretim yöntemleri insan gelişiminin özelliklerine uygun olarak biçimlendirilmiştir. Bu nedenle okuldaki eğitim formaldir. Belli amaçlara göre önceden hazırlanmış programlara göre yürütülür. Eğitim planlıdır yani her şey kontrol edilir, izlenir ve değerlendirilir. Çocuğa okuldan önceki eğitimin verildiği yer ailedir. Çocuk kişiliğinin temelini oluşturan bir kısım davranışı aile ortamında kazanır. Ortak aile yaşamı içinde ailenin temel davranış kalıplarını ve değerlerini öğrenirler. Bu değerler içerisinde aileyi, toplumu bir arada tutan ortak değerler olan adet ve gelenekler bilinçli/ bilinçsiz şuur altına yerleşir ve çocuk içinden çıktığı toplumun temel yargı ve değerleriyle ilk olarak aile ortamında karşılaşır. Yanlı olmayan kurallar çocuğun davranışlarını onaylayan norm değerler ve maksatlı eğitim ailenin önemini daha da etkin kılmaktadır. Bu yönüyle ailedeki eğitim 817   

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

formal ve informal süreçlerin birlikte yürütüldükleri yarı formal bir eğitimdir. Toplumsallaşma sürecinde ailenin temel işlevi çocuğa toplumun temel kurallarını, hangi davranışların doğru hangi davranışların yanlış olduğunu öğreterek çocuğun kendine özgü kişiliğinin gelişmesine yardımcı olmaktır. Aile özellikle ilk çocukluk döneminde bireyin toplumsallaşmasını sağlayan en önemli kurumdur. Çocuk aile içinde toplumsal kural, norm ve davranışları çoğunlukla ödüllendirme, cezalandırma ve model alma yoluyla öğrenir. Kısacası eğitimin özü topluma uyum, dış dünyaya uyum ve belli doğruluk, iyilik, güzellik, kurallarına uyumda değil; tecrübenin sürekli olarak yeniden inşa edilmesindedir. Böylece geçmişteki yaşantılar, gelecekteki davranışların daha doğru, daha iyi, daha güzele yönlendirilmesine devam eder (Fidan vd. 1987:128). Eğitim, öğrenme yoluyla gerçekleştirilir. Öğrenmenin içeriğini amaçlar belirler. İçerik kültürden kültüre değişebilir; fakat öğrenme olayı evrenseldir. Öğrenme bir uyum sürecidir. İnsan davranışlarının ana teması olan uyum çabasının belli bir genel yönü vardır. Bu yön dinamik bir varlık olan insanın, çevresiyle etkileşimlerinin sonucu olan birtakım değişiklikler geçirerek kendini biyopsiko-sosyal bir varlık olarak gerçekleştirilmesi doğrultusundadır. (Ülkü, 1974:1) Geçmişteki yaşantılar/tecrübeler çocuğa en iyi şekilde sistemli bir biçimde belli programlar eşliğinde okullarda verilebilir. Elbette ki çocuk günlük yaşayışındaki pek çok şeyi iyi veya kötü şeklini aile ortamında öğrenecektir. Çocuğun ailede öğrendiği pek çok şey (gelenek, görenek, adet, yaşam şekli) okuldaki eğitimle çelişkiye düşmemelidir. Çocuk aile ortamında kazandığı temel yargı ve değerleri televizyonda, okulda küçümsendiği, değersiz sayıldığını gördüğünde kişiliğinin ve kimliğinin oluşmasına katkıda bulunan başta geleneklerimiz olmak üzere tüm değer verdiği yargıları küçümsemeye başlayacaktır. İşte çocuğun eğitiminin daha ilk yıllarında aile-okul (buna tv’yi de ekleyebiliriz) çelişkisine düşmemesi için özellikle okullarda halk biliminden yaralanması önem arz etmektedir. Çocuk, ailede ve çevresinde gördüğü pek çok davranışın okulda bilimsel metotlarla küçümsenmeden anlatıldığını görünce bir kimlik çatışmasına da düşmeyecektir. Özellikle son yıllarda ilköğretim müfredatına konulan Halk Kültürü dersi bu alanın uzmanlarınca verildiği takdirde aile, çevre, okul bütünleşmesi sağlanmış olacaktır. Çocuk ailede edindiği temel yargı ve değerleri hayatının daha sonraki dönemlerinde de etkili oldu818

ğunu gördüğünde evrensel boyuta milli kimliğini taşıyarak girecektir. Çocuk edebiyatı diye bir alanın ülkemizde gündeme gelmesi 19. yüzyılın sonlarına doğrudur. Özellikle Batı’da artık farklı bir bilim dalı olarak algılanıp kavramın yerli yerine oturmuş olmasına rağmen ülkemizde bu kavram daha yeni sayılmakta ve İlköğretim müfredatına girmektedir. Çocuğu ruh dünyasının aydınlatılmasına ve algılama gücünün arttırılmasına yönelik olarak yapılan bilimsel çalışmalardaki derinlik ve titizlik, çocuğu gelecekteki başarısını önemli oranda etkilenmektedir. Küçük yaşlardan itibaren verilecek eğitim, çocuğun hem fiziksel gelişimiyle hem de psikolojik gelişimiyle paralellik göstermelidir. Çağımızın getirdiği teknolojik yenilikler ve bilimsel gelişmeler artık çocukların her yerde ve her düzeyde ilgi alanlarının, algılama kapasitelerinin değişkenlik gösterdiğini ortaya koymuştur. Bu nedenle çocuk edebiyatı disiplinler arası bir çalışma olarak ayrı bir alan haline gelmiştir.2 Çocuk eğitiminde bir metin oluşturulurken hedef kitlenin algılama düzeyine, ruh dünyasına, ilgi alanına ve yaş durumuna uygun kavramlar, ifadeler ve resimler seçilmelidir. Araştırmacıların birçoğu çocuğun istenilen doğrultuda yetiştirilmesi için, okuyacağı eserlerin tamamen öğretici ve özellikle ahlaki değerler taşıması düşüncesini ileri sürmesine rağmen bir kısmı, edebiyatın bütün değer yargılarının çocuk edebiyatı için de geçerli olması gerektiğini ileri sürerler. “İyi bir çocuk edebiyatının yalnızca eğitici ve öğretici olması, ahlaki değer yargılarını içermesi yetmez. Aynı zamanda onun edebi değer taşımasına, estetik zevk ve düşünce içerisinde kaleme alınmasına da ihtiyaç vardır” (Yalçın, vd. 2005:17). Çocuk edebiyatı, çocukların büyüme ve gelişmelerine; hayallerine, duygularına, düşüncelerine, yeteneklerine ve zevklerine hitap eden, eğitirken eğlenmelerine katkıda bulunan, sözlü ve yazılı verimlerin tamamıdır. Arayış halindeki bir ruhun yansıması olarak çocuk sürekli hareket halindedir. Eğlenmek, oynamak vazgeçilmez bir tutkudur. Çocuk için seçilen metinlerde dolayısıyla bir eğlence olmaktadır. Çocuk metinlere daldığında hayal dünyasındaki şeylerle karşılaşmak ister ve metinler aynı zamanda onun hayal dünyasını geliştirir, çocuğun mevcut konumundan daha farklı dünyalara yönelmesini sağlar. Çocuk edebiyatı çocuğu bir taraftan hayal dünyasında dolaştırırken diğer yönüyle de benini\ kendini, çevresini idrak etmesini sağ2

Çocuk edebiyatı kavramının nasıl ortaya çıktığı ve bu kavramın gelişim seyri hakkındaki farklı görüşler için bkz. (Yalçın, vd. :2005:15)

Materiallar

lar. Aynı zamanda çocuktaki dil gelişiminin de en önemli destekleyicisi seçilen metinlerdir. Çocuğun dil gelişiminin yanı sıra, ifade gücünün artırılması, kelime hazinesinin zenginleşmesi gibi olumlu etkilerinin görülmesi seçilen metinlerle alakalıdır. Çocuk eğitimi sadece halk biliminin anlatmaya dayalı (masal, efsane, ninni, tekerleme vs.) türleri seçilerek tek taraflı olmamalıdır. Çocuğun günlük hayatta zamanının önemli bir bölümü evde tv başında veya bilgisayar başında geçmektedir. Çocuk eğitiminin informal gerçekleştiği yerlerde biri de çevre kısaca sokaktır. Çocuk sokakta özellikle arkadaşlar arsında oynanan oyunlarla psikolojik eğitimini, ruh sağlığını, fiziksel, bilişsel, dil, duygusal ve sosyal gelişimini tamamlar. Gerçek hayattan kesitler taşıyan oyun çocuk için en etkin öğrenme sürecidir. Atalay Yörükoğlu, Çocuk Ruh Sağlığı adlı kitabında oyunu, çocuğun gelişmesini ve kişilik kazanması için sevgiden sonra gelen ikinci en önemli ruhsal besin olarak tanımla (Yörükoğlu, 1994: 72). Halkbilimin inceleme alanına giren sözlü kültür ürünlerinden birisi de çocuk oyunlarıdır. Halkbilimi insanlara kimliklerini veren kültürü incelemekle, çocuk oyunlarında farklılaşmaya neden olan unsurları ortaya çıkarmayı da amaçlar. Çocuk oyunları, içinde oluşturuldukları toplumun, tarihi ve sosyokültürel unsurlarını bünyelerinde taşıyarak ve yaşatarak kültürel mirasın gelecek kuşaklara aktarılmasında önemli bir rol üstlenirler (Turgut, 2005: XI). Cahit Tanyol oyunun topluluğun her şeyini ifade eden müşterek mevzuu ve anlatış vasıtası olduğuna dikkat çekmektedir (Tanyol, 1961: 2489). Toplumumuzun temel kültürel öğelerinden biri olan çocuk oyunlarının tespiti, derlenmesi ve gelecek nesillere aktarılması elbette ki bu alanda çalışanların başlıca görevleri arasındadır. Fakat bu husus yalnız halkbilimcilerin sorumluluğuna terk edilmemelidir. Halkbilimcilerin derleyip sınıflandırıp bir sonuca ulaştığı ve kayıt altına aldığı oyunların ilköğretim müfredatına girmesi, okullarda bunların hem teorik hem de pratik eğitimle verilmesi geleneğin sürdürülmesi açısından oldukça önemlidir. Aksi halde oyunlarımızın adlarından, içeriklerine kahramanların isim ve fonksiyonlarına kadar her şey tv’nin, internetin etkisiyle hızla değişecektir. Nasrettin Hoca’nın yerini Noel Baba’ya bırakması, Alas Güzeli oyununun tv dizisi Dallas’tan etkilenerek “ Dallas Kızı” 3 adını alması, içeriğinin yabancı çizgifilm kahra3

manlarından esinlenerek değiştirilmesi basit bir etkileşim olarak görülmemelidir. Bu alan için seçilen metinlerde hedef kitlenin özellikleri bulundurulmalı, hayata, ahlaka ve yüksek değerlerle çocuğun gelişimine ait değerlere önem verilmelidir.4 Çocukların toplumun temel dinamikleri olan gelenek-göreneklerini alması için öncelikle eğitim sistemlerini ve müfredatlarını milli kültür politikaları ekseninde şekillendirmeleri gerekmektedir. Çocuk aynı zamanda sözlü iletişim görevini de üstlenen geleneğin kuşaklar arası aktarımını derleyen taşıyıcı konumundadır. “Gelenek, var oluşumuzun kaynağı demek, kısaca kimliğimizin çizelgesi, topografyası, belirleyici koordinatları… Dünya denen büyük yuvarlaktaki özgün görünüşümüz… Hormonimizmi oluşturan ana-ışık, ana-renk ve ana form… Kültürümüzün milletler arasındaki farklı ve bizde olan tezahürü, gelenek, yeni kimlik mührümüz geleneğin devamı, kendimizin devamı, varlık ve şahsiyet oluşu. Gelenek ‘dün’den çok ‘yarın’ demek… Dünle yarının ortak bir paydada bütünlenişi veya... Hep bu arktan akarız kendi umanımıza ve hep bu ana-kökten alırız usaremizi… Geleneğin sürekliliği, onun çeşitli form ve normlarının geleceğe intikali çocukla kaimdir. Çünkü çocuk yarın demektir. Ama büyünün belirlediği bir yarın!... Gelenek, çocukla devamlılık sağlıyor. Çocuk yrın demektir ve yarın bugünden şekillenir” (Kantarcıoğlu,1982:2). Kültürümüzün bir inceleme alanı olan halkbilimi de yalnızca geçmişte yaşayan gelenekleri araştıran bir bilim dalı olmayıp tarihten günümüze gelen uygulamaları analitik bakış açısıyla ele alarak inceleyen bu günü değerlendiren bunların yanı sıra ‘gelenek’ in günümüzde nasıl bir işleve sahip olduğunu araştırıp gelecekte bu işlevin ne yönde gelişebileceği \ değişebileceği sorusuna cevap veren bir bilim dalıdır. Halk biliminin, çağın gelişmelerini kendi disiplini çerçevesinde analiz etmesi, kültür malzemelerini kendi geçerliliği olan ortam ve şartlarda değerlendirerek fonksiyon devamlılığını sağlaması gerekmektedir (Oğuz vd; 2006:324). Çocuğa verilecek eğitimi milli kültür unsurlarıyla zenginleştirerek verilmelidir. Çocuk eğitiminde istifade edilecek alanlardan birisi de halk bilimi\halk edebiyatı ürünleridir. Hak edebiyatının pek çok ürünü çocuk edebiyatı için önemli bir kaynak durumundadır. Bunlardan başta masallar olmak üzere ninniler, tekerlemeler, halk şarkıları, çocuk oyunları, orta oyunlar, kukla oyunları,
4

Oyun adları Ebru Turgut’un Elazığ Çocuk Oyunlarının Halk Bilimi Açısından İncelenmesi adlı yüksek lisans tezinden alınmıştır.

Çocuk eğitimi için hazırlanan kitaplarda, seçilen metinlerin içerinin nasıl olması gerektiği ile ilgili olarak bk. (Yalçın, 2005: 51)

819

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

meddah hikâyeleri çocuk gelişimine katkısı bulunan önemli malzemelerdir. Halk edebiyatı ürünlerinde çocuğun eğitimi için faydalanma yollarını kısaca özetlersek; 1. Çocuğun anadilini etkili ve güzel kullanmasında halk edebiyatı ürünlerinin fonksiyonu oldukça önemlidir. Tekerlemeler, ninniler ve halk şarkılarını çocukların etkili ve standart bir dili, dilin ses unsurlarını eksiksiz ve başarılı bir biçimde kullanabilme becerilerini geliştirirler. Dili, yaratıcı zeka ürünleriyle birleştirerek kullanma yeterliliğini geliştirirler. Halk edebiyatı, “konu, mesaj, ana fikir, kahramanlar, dil ve üslup” gibi açılardan bakıldığında çocukların ilgisini çekecek niteliktedirler. Özellikle bazı fikirleri çocuklar tarafından büyük ilgi ile karşılandıklarını söylemek gerekir. Çocuk edebiyatının kaynakları arasında sayılan ninni, tekerleme, bilmece, latife, masal, halk hikâyesi, efsane, destan söyleme ve anlatma geleneğinin çocukluk tarihi ile de yakından ilgisi vardır. Bunlara çocuk oyunları, halk fıkraları ve halk tiyatrosu gibi kaynakları da eklemek mümkündür (Şirin, 1994: 77). 2. Halk edebiyatı ürünleri içinde yüzlerce yıllık geçmişe ait ortak söyleyiş unsurları olan atasözleri, deyimler, şiirler ve söyleyiş kalıplarını barındırır. Bu unsurların çocuklar tarafından öğrenilmesi ve kullanılması, toplum içinde iletişim kurma ve anlaşma zeminini oluşturur. 3. Halk öykülerinin\ hikâyelerinin, kültür unsurlarının toplum içinde canlı tutması dayanışmayı ve kardeşlik duygusunun güçlenmesine yardımcı olacaktır. 4. Çocukların kendilerine özgü tutum ve davranışları ile kültürel kimliklerini taşıyabilmelerini ve içinden çıktıkları topluma sevgiyle bağlı olmalarını sağlar. 5. Halk edebiyatı ürünleri çocukların hayal güçlerinin zenginleşmesine katkıda bulunur. İçerisinde olağanüstülüklerinin yer aldığı ürünler çocukların yaratıcı zekâ ve hayal güçleri üzerindeki olumlu etkileri, onların yapıcı ve yaratıcı nitelikler kazanmasını sağlar (Yalçın vd., 2005: 54 ). Halk edebiyatı ürünleri çocuk eğitimi için kullanılabilecek oldukça zengin malzeme ile doludur. Bunların incelenip çocuk eğitiminde kullanılması maalesef yeterli seviyede değildir. Milli Eğitim politikaları oluşturulurken bu ürünlerin göz önüne alınması, öğretmenlerin, okul idarecilerinin, eğitimcilerin, bu malzemeyi doğru ve etkili kullanmaları geleceğimiz için oldukça önemlidir. Çocuk eğitiminde faydalanılabilecek halk edebiyatı ürünlerinin sıralanması ve ‘nasıl’ ı bulmak için aşağıdaki gibi bir sınıflamaya gitmeyi 820

‘öz’e inmeyi konunun daha iyi anlaşılması için uygun bulduk. Türlerden faydalanma yolları açıklanırken türler hakkında detaylı bilgiler ve türlerin özellikleri verilmeyecektir. Sadece bu türlerden nasıl yararlanılabileceği üzerinde durmaya çalışılacaktır. Ayrıca bütün türlere değinilmeyecek sadece ön planda olan ve en çok kullanılanlar üzerinde kısaca durulacaktır. Mitolojiden Yararlanma: Mitler, ilkel insanın dünyayı ve kendisini anlamlandırmak amacıyla sorduğu ‘neden’ ve ‘nasıl’lara cevap veren inanç merkezli metinlerdir. Bunlar arkaik dönemlerdeki inanç sistemlerinin şekillenmesinde ‘kutsallık’ ve ‘inanırlık’ özellikleriyle ön plana çıkar. Her zaman için bir ‘yaradılış’ın öyküsü olan bir davranışın, bir kurumun, bir çalışma biçiminin nasıl yaratılmış olduğunu anlatan mitler, nesnelere egemen olmayı ve onları istediği gibi yönlendirip kullanan insan için yaşanılan bir bilgidir (Oğuz vd. ,2006: 116). Başta masallar olmak üzere mitoloji, destan ve efsaneler bir toplumun zaman içinde geliştirdiği yeni kavramlar, araç- gereçler ve fikirlerin adlandırılması veya kavramların tanımlanmasında da önemli fonksiyonlar yerine getirmektedir. Bu yüzden yaratıcı niteliklerle rahatlıkla iş birliği yapan simgesel değerler bütünü olmaları bakımından eğitim açısından özel bir öneme sahip olduklarını söyleyebiliriz. Masallardan Yararlanma: Tanımı, kaynağı ve ortaya çıkışı konusunda birçok görüş ileri sürülen masal “kahramanlarından bazıları hayvanlar ve tabiatüstü varlıklar olan, olayları masal ülkesinde cereyan eden, hayal mahsulü olduğu halde dinleyicilerini inandırabilen bir sözlü anlatım türüdür” ( Sakaoğlu,1999:2). Dili, ele aldığı olaylar, olağanüstü mekanların etkili büyüleyiciliği ve kahramanlar ile gerek çocukların, gerekse yetişkinlerin ilginç bulduğu bir türdür masal. Masallar toplumların sosyal, kültürel ve ekonomik yapılarıyla ilgileri olduğu gibi, bu yapılardaki değişime bağlı olarak geliştikleri de bir gerçektir. Çocuk edebiyatı denilince akla gelen ilk tür masaldır. Mustafa Ruhi Şirin, Masal Atlası adlı eserinde masalların çocuk eğitimi üzerinde durarak, şu yargıya varmıştır: “Çocuk, kendi uzun hikâyesini masaldan yola çıkarak kurar. Masalla geleceğe yönelir. Düşüncesini kendi duyarlıkları ile kurmaya, hayalinde tasarladığı olağanüstülüklerle gelişen serüvende ortaya koymaya çalışır. Böylece hayal dünyasının eşiğinde bulur kendisini. Gerçekler dünyasındaki serüveni sırasında ayakta durmayı öğrenir böylece…” (Şirin a 1998:89). Çocuğun sadece gözle görebildiği şeylere inanması onun ruhunda sarsıntılara sebep olma-

Materiallar

sına, manevi değerlerini yitirmesine sebep olacaktır. Bu da onun inanç sistemini etkileyecektir (Eser, 2000: 30). Çocuk sürekli olarak iyiliklerin ödüllendirildiğini, kötülüklerin cezalandırıldığını görünce, cezalandırılmamak için, iyi olmaya, söz ve hareketlerinde ölçülü olmaya çalışacaktır. Küçük yaşlarda alınan böyle bir eğitim çocuğun ileriki yaşamını da etkileyecek, karakterinin oluşmasına yön verecektir. Masalların eğitici yönü üzerinde duran Ziya Gökalp, “… masallarda hep mefkureli insanların büyük iradelerle nâmağlup azimlerle fevkalbeşer işler yaptığını, bu masallardaki insan telakkisinin gayet yüksek olduğunu bundan dolayı Avrupa’ da halk masallarının terbiyesi amillerin en birincisi addolunduğu ve Avrupa Klasik Edebiyatı ’nın, halk edebiyatından etkilendiği için eğitici olduğunu…” belirtir (Gökalp, 1982: 69). Naki Tezel de küçük çocukları ilgisini, dikkatini yalnız masların çektiğini, folklor malzemesi olarak derlenen masallardan, açık bir anlatım, basit ve kısa cümlelerle yazılmış eğitici ve “kıssalı” hikayeler yazmak, kötü unsurları atıp, çocuk hayalini işletecek iyi unsurlarla masallar hazırlamak gerektiğini ileri sürer (Tezel, 1997: XXI). İnci Enginün masalın korkutucu yönlerinin de çocuk eğitiminde etkili olacağı kanaatindedir. Gerçekdışı masallarda yer alan pek çok şeyin bugün gerçek olduğunu belirtir. Örnek olarak da uçan halı veya cadının süpürgesini vermektedir. Çocukların ileri yaşantılarında kendilerini bekleyen tehlikelere karşı masallar sayesinde uyarıldığını, masalda geçen ‘dev’in gerçek hayatta çocuğu bekleyen bin bir tehlikenin başka bir şey olmadığını ifade eder, “masal kahramanı, devin zayıf yanlarını bulup onunla mücadele ederse, masal dinleyen çocuk da karşısına, kılık değiştirmiş bir gerçek tehlike çıkan devle korkmadan mücadele edecektir” (Enginün, 1995:187- 188). Canavarlarla insanlar arasındaki ilişkiye dayanan masalların, çocukların ilgisini çekmesi masallardaki çatışma unsurlarının çokça yer almasındandır. Vahşi ve korkunç canavarlar karşısında zavallı, çaresiz insanlar ve onları tehlikeden kurtaran kahramanlar masalların ana temasıdır. Özellikle temel eğitim birinci basamaktaki çocukların ilgi ile okuyacakları bu masalların eğitici özellikleri önemlidir. Keloğlan masallarında yer alan Keloğlan ile Cangaloz öyküsü ve tanımlamaya bir yaratıkla mücadelesi ilgi ile okunacak metinlerdir. Maslın sonunda vahşi yaratıkların/ devlerin aman dilemeleri, masalın sonunun olumlu olarak bitmesi, sembolik olsa da bütün güçlerin üstesinden gelinmesi, sorunların çözümsüz de kabul edilse bir çıkış yolunun bulunacağı konusunda çocuklara olumlu mesajlar verecek biçimde yeniden düzenlenerek verilmesi çocuklarda güçlüklere

karşı psikolojik bir direnç oluşturacağı için faydalı olabilir. Ayrıca halk masallarında “yedi başlı, ağzından ateş saçan ejderhalara” da sık sık yer verilmesi çocukların korkularının körükleneceği iddiasının aksine karşılarına çıkacak güçlüklerin yenilebileceği yolunda tema ve ana motiflerin öne çıkarılarak sunulması çocuğun kişilik gelişimi için önemli metinler olabilir (Yalçın vd ,2005: 67). Keloğlan masallarındaki Keloğlan tiplemesi saf gibi görünen ama insanlara pek çok ders veren, zaman zaman halk felsefecisi olarak gördüğümüz bir tiptir. Bilmezlikten gelerek öğütler veren bu anlatım tarzındaki metinler seçilerek eğitici- öğüt verici hale getirilip çocuk eğitiminde kullanılır. Masallarımızda bulunan saf, temiz ve bu saflığın altında bulunan ince zeka oyunları iyi işlendiği vakit çocukların eğitiminde bir ruh derinliği ve yetkinlik oluşturmada olumlu katkılarda bulunabilir. Yine masallarımızda çocukların karşılaştıkları güçlükler, üvey anne kıskançlıkları, aile fertlerinin birbirine karşı tutum ve davranışları, gösterdikleri özveriler, küçük ve saf olan kardeşin başarısı, hayatın komik yönleri gibi konular çocuk eğitimi için iyi bir malzeme konumundadırlar. Masallar üzerideki çalışmalarıyla tanına Umay Günay masalların içeriği ile ilgili olarak yaptığı tespitte, masallarda mutluluk ve başarının hüner ve emek karşılığı kazanıldığını, kahramanın ister zengin isterse fakir olsun zeka, hüner, dürüstlük ve kuvvetleri denedikten sonra tahta ve taca sahip olduğunu, kötülerin mutlaka cezalandırıldığını söyler. (Yalçın vd , 2005: 70) Masallar çocuğun konuşma ve dinleme becerisinden okuma ve yazma becerisine geçişte dil özelliği olarak da büyük bir kolaylık sağlamaktadır. P. Naili Boratav bu konuda şu değerlendirmeleri yapmaktadır. “Çocuk veya büyük kişi, bu dili ustaca kullanmasını bilenlerin masallarını büyük bir tatla dinler. Olayların birbirine bağlanışından düz anlatma ile konuşmaların, şiirli anlatımın iyi denkleştirilmesinden gelen çeşni, masalcıdan masalcıya başka başkadır”(Yalçın vd, 2005: 70). Günlük dilin bir çok özelliğini içinde taşıyan masallar zengin içerikleriyle içerisinde barındırdıkları tekerlemelerle çocuğun yazma becerisine geçişinde önemli fonksiyon üstlenmektedir. Masal, çocuğun yaşadığı karmaşayı çözen, tılsımlı bir anahtardır. Çocuk masalda kendini bulur. Masalların eğitimdeki asıl işlevi çocuklara sunulan iyi örneklerle ruh dünyalarını geliştirmek, onları inandıkları yolda yürüyebilecek, önlerine çıkacak engelleri yenerek şahsiyetli bir insan yapmaktadır. 821

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

İnsanoğlu kendi yaşam gerçeğini, çözüm önerilerini, beklentilerini masal olaylarına ve masal kahramanlarına yükleyerek anlatmış ve yüzyıllar boyu bu yolla gelecek kuşakları uyarmaya onları donanımlı kılmaya çalışmıştır. Geleneğin kuşaktan kuşağa taşınmasında masalın önemli bir yeri vardır (Yılar vd. 2007:124). Ama her masaldan belirttiğimiz beklentileri vermesin de beklememeliyiz. Özellikle çocuk eğitimi için seçilecek masal metinlerinde aranılması gereken bazı özellikler olmalıdır. Çocuk eğitimi için kullanılacak masal metinlerinde bulunması gereken özelliklere bir bakarsak; 1. Masalla, canlı, diri ve heyecan verici olmalıdır. Masaldaki olaylar, birbirlerine mantıki bir şekilde bağlı, her olay çocuğun dikkatini çekecek canlılıkta olmalıdır. 2. Masalların sözcükleri çocukların sözcük dağarcığına uygun olmalı; akıcı, işlek ve şiirsel özellik taşımalıdır. 3. Masalın girişi dinleyiciyi/okuyucuyu çekmeli, tekerlemelerle olaylara giriş sağlanmalıdır. 4. Masallarda, olayların/şahısların tasvirleri çocuğu sıkmayacak, ilgisini dağıtmayacak şekilde olmalı, olaylar arasında bağ kurulup amaca uygun şekilde bitirilmelidir. 5. Masallarda sorunlar çözülmeli, olumlu tipler ön plana çıkarılmalı, çocuğun yaratıcı, yenilikçi, yeteneği göz önüne alınmalıdır. Tasvirler çocuğun üzülmesine değil zaman zaman gülmesini, neşelenmesini sağlamalıdır. 6. Masallar çocukların duygusal dünyasını beslemeli; iyilik, doğruluk, çalışkanlık, keşfetme gibi özelliklerini desteklemelidir (Güleryüz, 2006: 202-203). 7. Masalın konusu günlük hayatta karşılaştıklarından ayrı bir dünya yaratacak şekilde değil kahramanların davranışları çocuklarda iyilik, güzellik, doğruluk duygusunun gelişmesine yardım edecek nitelikte olmalıdır. Masal, ulusal ve evrensel değerlere ters düşmemelidir. Özetlersek masalların kuruluşu ve ele alınışı olaylar arasındaki doğrudan ve yakından ilgi; çocuğun gelişiminde, duygu dünyasının oluşmasında önemli yararlar sağlamaktadır. Masalların genellikle mutlu sonla bitmesi, iyi ve doğru olanın maddi durumu ve fiziksel özellikleri ne olursa olsun kazanması, çocuğun dünyasında olumlu etkiler yaratmaktadır. Metinlerde sınırları çok keskin çizilmiş olan iyi ile kötü arasındaki fark, çocuğun küçük yaşlardaki eğitiminde son derece önemlidir. İyi olanın/haklı olanın kazanması, adalet düşüncesinin daha küçük yaşlarda yerleşmesini sağlar. Toplum tarafından küçümsenen kahramanlar aklı sayesinde olayların üstesinden gele822

bilir hedefine ulaşabilir. Keloğlan masalları bu bakımdan eşsiz bir malzeme durumundadır. Böylece insanların bilinçaltlarında bulunan, ne zaman ve nasıl yeşerdiği belli olmayan soyut iyilik kavramının, bilinçdışına çıkışının sembolü olan masalların çocuklar üzerindeki olumlu etkisi tartışmasız bir şekilde ortaya çıkar (Yalçın vd. 2005:59). Masalların bir başka özelliği ise insanın iç dünyasındaki bazı isteklerle paralellik arz etmesidir. İnsan beyninde daima var olan fantezi dünyasını destekleyen en önemli unsurdur masallar. Eflatun Cem Güney, çocuk edebiyatında masalların yerini incelediği “Folklor Edebiyat” isimli yazısında şu yorumu yapmaktadır: “Türk milletinin yarattığı bir güzellik olarak masallarımız milletlerarası büyük jüri tarafından birkaç defa ‘ Dünya Çocuk ve Gençlik Edebiyatının en mükemmeli’ seçildiğine göre, bu fırsattan faydalanmasını bilmeli, tanınmış fikir ve sanat adamlarımızın ileri sürdüğü gibi, bunları yabancı dillere de çevirebilmeliyiz”(Yalçın vd. 2005:65). Destanlardan Yararlanma: Bir boy, ulus veya millet hayatında tam estetik hüviyet kazanmamış eser sayılan efsanelerden sonra nazım şeklinde ortaya çıkan en eski halk edebiyatı ürünü sayılan destanlar, kahraman-bilge şahsiyetlerin menkabevi ve hakiki hayatları etrafında teşekkül etmiş uzun didaktik hikayelerdir (Elçin, 1993:72). Destanlar bir toplumun olduğu kadar insanlık tarihinin de bilgi ve kültür birikimini aktarırlar. Anlatımındaki coşku ve samimiyetle ortak duyuş, düşünüş oluşturduklarından içinden çıktıkları toplumun dilinin en güzel örnekleri olması sebebiyle toplumdaki fertler arasında bir anlayış bütünlüğü oluştururlar. Ele aldığı toplumun hayatıyla ilgili oluşu önemli bir özelliğidir. Özellikle batı dünyasında İlyada ve Odysse çocuk edebiyatında en çok kullanılan tür olarak işlenmiş, batılı düşünürlere ilham kaynağı olmuştur. Başta İngiliz ve Fransız edebiyatı olmak üzere batı edebiyatı mitolojiye, destana, ait unsurlarla yoğrulmuş bu unsurlar aynı zamanda bu uygarlığın her türlü sanat eserine de yansımıştır. Çocuk eğitiminin pek çok alanında destanlarımızın kullanılması, yaygınlaştırılmalı, radyotelevizyon, sinema, bilgisayar teknolojileri ile yeniden işlenerek çocukların hayal dünyalarına sunulmalıdır. Göç Destanı’ndaki kutsal taşın sembolik olarak taşıdığı değeri, kutsal sayılış sebeplerini çocukların anlayabileceği şekilde sunulması; Dede Korkut Hikayeleri’ndeki toplumun temel yargı ve değerlerinin, açılımı, sembollerin çözümü yorumlanması ve günümüzle ilişkilendirilerek çocuklara sunulması faydalı olacaktır.

Materiallar

Efsanelerden Yararlanma: Eski çağlardan beri söylenegelen, olağanüstü varlıkları, olayları konu edinen hayali/gerçek öyküler olan inandırıcılık vasfı ile insanları etkileyen efsaneler çocuk eğitiminde önemli rol üstlenebilir. Bugün Batı edebiyatında Noel Baba ile ilgili anlatılan efsaneler çocuk eğitiminde maya görevi üstlenmekte çocuklardaki ortak ülküyü şekillendirmektedir. Efsaneler çoğunlukla soyut kavramların anlatılmasında özel örnekler olarak yararlı olabilirler. İnanışlarla ilgili sosyal ve antropolojik değer taşıyan efsaneler, menakıpname ve velayetnamelerden seçilerek eğitici unsurlar çocuk edebiyatı metinleri içerisinde değerlendirilebilir (Yalçın vd. 2005:115). Efsanelerin soyut ve ahlaki kavramlar olması sebebiyle algılamalarındaki güçlüklerin çocukların düzeylerine göre düzenlenmesi gerekir. Birçok efsanede görülen dönüşme (taşa, hayvana vs.) çocukların iyiliği, doğruluğu algılamasında yol gösterebilir. Üvey anne zulmü merhamet duygularının yeşermesine vesile olabilir. Bilmecelerden Yararlanma: Bir şeyin bazı özelliklerini üstü kapalı olarak anlatıp onun ne olduğunu bilmeyi/sormayı okuyana bırakan bilmece halk edebiyatı içerisinde çok önemli bir yere sahiptir. Bilmeceler, dilin inceliklerinin kavranmasında, anlamı söz arasına yerleştirme becerisinin kazanılmasında eğitici bir özellik arz ederler. Bilmecelerin toplum hayatındaki yerini örneklerle anlatan önemli yazılardan biri İ.Başgöz’ün “Türk Bilmecelerinin fonksiyonları” adlı makalesidir. Makalenin sonuç kısmında Başgöz şöyle demektedir: … “bilmece söylemek Türkler arasında sadece vakit geçirmeye yarayan bir şey değildi, bugün bile değildir. Bilmeceler eğlence olsun diye söylenmiyordu ve söylenmiyor; onlar geleneksel kültürün bir parçasıydı ve bugün de öyledir. Dini törenlerde, bayramlarda, edebiyatta, günlü çalışmada, hatta topluluğun savunmasında önemli fonksiyonları vardı”(Köktürk, 2005:121). Eskiden bilmeceler yetişkinler ve çocuklar tarafından rağbet gösterilen hem öğretici hem eğlendirici folklor ürünleriydi. Bilmeceler şiirsellik yönüyle çocuk eğitiminde yararlanılması gereken bir türdür. Cevabı kolay bulunabilecek; sebep - sonuç ilişkisi çabuk kurulabilecek bilmeceler çocuk eğitimi için iyi birer malzemedirler. Bilmeceler, şiirsel bir anlatımla çocukları dille kurgulanmış bir zeka oyununa davet eder. Onları, tüm bildiklerini sınamaya, olaylar ve olgular ile kavramlar arasında anlamsal ilgiler

kurmaya yöneltir. Sözcüklerin ardındaki gizi bulmak ve çözmek çocukları mutlu eder. Bilmecelerde çarpıcı benzetmeler ve ilginç buluşlar çocuk eğitimi için oldukça önemlidir. Bilmecenin içeriğinde bilerek gizlemek olduğu içi soru hazırlamada söz sanatlarına başvurular ve bu sanatlar muhatabı için adı bilinmese de icra edilmiş olur. “Bilmece, imgeler dünyasını keşfetmeye imkan sağlayacak, cevabı bulmak için düğümleri bir bir çözerken, zihin, nesneler arasındaki münasebetlere dikkat kesilecek; farkında olmadan ve sıkılmaksızın öğrenecektir. Sadece öğrenmekle kalmayıp, öğrendiğini de başkalarına ‘satma’ isteği duyacaklar”(Köktürk,2005:128). Ninnilerden yararlanma: Annelerin çocuklarını sakinleştirmek ve uyutmak amacıyla söyledikleri ezgili manzumeler olarak tanımlanan ninniler bebek için okunduğu ve annenin gönlünün derinliklerinden kopup doğduğu için hep bir dua, iyilik temennisi ve yücelik isteği şeklindedir. Bebeğin uyuması, hastalığının geçmesi, büyümesi, yürümesi, ileride büyük adam olması gibi temenniler ninnilerin ana temasını oluşturur. Özellikle bebeklik çağından itibaren çocuklar için geliştirilmiş müzikli oyuncaklara ezgileri yerleştirilecek olan ninniler daha sonra çocukluk çağında dil becerilerinin gelişmesine büyük katkıda bulunacaktır. Tekerlemelerden yararlanma: Tekerleme, kimi sözcüklerin ya da seslerin yinelenmesi ve ölçü, uyak gibi öğelere bağlı kalınması yoluyla oluşturulan anlamlı veya anlamsız, belirli bir konusu olmayan söz dizelerine verilen addır. Tekerlemeler, birbirine aykırı düşünceleri olmayacak durumları bir araya getirerek mantık dışı birtakım sonuçlara ulaşmakta ve şaşırtıcı bir etki yaratmaktadır (Duymaz, 2001:7). Tekerlemedeki ses uyumu ve söyleyiş kıvraklığı, çocuğun oyun gereksimine cevap verir. Sözcük dağarcığı sınırlı, dil ile ilgili gelişimini tamamlayan çocuk her şeyde aynı tadı arar. Tekerlemelerde kullanılan sözcükler arasındaki uyumun yarattığı ritim çocuklar için ilgi çekicidir. Tekerlemelerin bu özelliği, çocukların ritim duygularının gelişmesine yardımcı olur. Çocukların dil becerilerinin geliştirilmesinde etkili olmaktadır. Çocuklar tekerlemeyle eğlenir, düşünmeye başlar, dil ve düşünce ilişkisini sezer, dilin gizemli dünyasını duyumsar (Yılar vd. 2007: 71). Özellikle oyun tekerlemeleri, (-ki çocukların kendi uydurmalarıdır büyüklere özgü yaratmaları kendi üsluplarıyla yorumlamalarıdır) tören tekerlemeleri çocuğun sosyalleşmesi, diğer çocuklarla kaynaşması, rolünü benimsemesi açısından önemli işlevselliğe sahiptir. 823

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Tekerlemelerin bir başka fonksiyonu dil becerilerinin ve geliştirilmiş eğitim unsurlarının olumlu alışkanlık haline getirilmesine yaptığı etkileridir. Türkçe bazı anlam yapılarının, cümlelerinin, Türkçe’nin dil özelliklerinin, sık sık yapılan tekrarla ezber alışkanlığı kazandırılarak çocuğun psikomotor becerilerinin gelişimine katkısı yanında, Türkçeyi telaffuz ve boğumlaması ile bir bütün halinde öğrenmesine büyük katkılar yaptığı unutulmamalıdır (Yalçın vd. 2005:75). Tekerlemelerde olması imkânsız durumların gerçek olaylarla birleştirilmesi, gerçekle gerçek dışı arasındaki zihinsel gidip gelmeler çocuğun kavrama yeteneğini geliştirecektir. Tekerlemelerin ezberletilmesi dil becerilerinin geliştirilmesine yardımcı olur. Öğrencilerden benzer tekerlemeler üretmelerini istemek onların konuşma, dinleme becerilerinin araştırılmasına katkıda bulunacaktır. Ses ve hece benzerliği olan söz gruplarının yan yana getirilmesi ve ayrıştırılması algılama yeteneğini geliştirir. Kültür aktarımı, toplum üyelerinin kolektif bilinçaltında var olan tabii bir gelişimidir. Küreselleşmenin bir yandan tek biçimliliği hızlandırırken, diğer yandan yerelliğe duyulan merakı artırdığını gözlemleyen ülkeler, halkbilimi alanında yeni ve stratejik yapılanmalar gerçekleştirmişlerdir. İngilizlerin, Şekspir’in eserlerini ilkokul müfredatına alarak oluşturdukları kültür politikalarının tersine, kültürel mirasımızı teslim edeceğimiz çocuklarımıza, Oğuz Kağan, Dede Korkut, Ahmet Yesevi, Nasrettin Hoca, Bamsı Beyrek, Manas, Köroğlu, Karacaoğlan gibi Türk kültürünün ortak kahramanlarının adları bile anılmadan yalnızca Voltran, Himen, Selena, Pokemonların kahraman olarak lanse edilmektedir. Kültürümüzün abide şahsiyetleri konumunda olan bu şahsiyetler, masal kitaplarında, çizgi film kahramanı olarak görüntülü ortamlarda yer alabilmeli, yaşam tarzları, maceraları hikâyeleştirilebilmeli; gerektiğinde atlı bozkır kültürünün kahramanlarını bilgi çağının şartlarına uyarlama yolları aranmalıdır. Bu kültür elçilerinin yanında Hıdırellez, Nevruz, Ramazan ve Kurban Bayramları gibi özel gün ve kutlama ve törenler, tiyatro, sinema veya televizyon dizilerinin, operanın, hikayenin konusunu oluşturabilmelidir (Oğuz vd. 2006:325).
KAYNAKLAR 1. BAYRAM, Yavuz (2005) “ Türk Halk Edebiyatında Çocuk Kavramı Üzerine” Yıl. 9, HECE Çocuk Edebiyatı Özel Sayısı Ağustos-Eylül s.109 DUYMAZ, Ali (2001) Tekerleme Yazıları, Derlemeler ve İncelemeler I Balıkesir

3. 4. 5.

6.

7. 8. 9. 10.

11. 12.

13. 14. 15. 16. 17. 18.

19. 20.

21.

22. 23. 24.

ELÇİN, Şükrü (1993) Halk Edebiyatına Giriş Akçağ Yay. Ankara ENGİNÜN, İnci (1995) “ Çocuk Edebiyatına Toplu Bir Bakış” S.400, Türk Dili s.187-188 ESER, R. Eda (1998) Dede Korkut Hikayelerinde Çocuk (F.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Semineri) Elazığ ______________(2000) Türk Masallarında Çocuk Motifi (F.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Tezi) Elazığ FİDAN, Nurettin-Münire Erdem (1987) Eğitim Bilimine Giriş Ankara GÜLERYÜZ, Hasan (2006) Yaratıcı Çocuk Edebiyatı PagemA Yay. Ankara GÖKALP, Ziya (1982) Makaleler VIII Ankara İZAT, M. Ebru (2004) Baskil Çocuk Oyunlarının Halk Bilimi Açısından İncelenmesi (F.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisans Semineri) Elazığ KANTARCIOĞLU, Selçuk (1991) Eğitimde Masalın Yeri İstanbul KÖKTÜRK, Şahin (2005) “ Çocuklara Şiirin Felsefenin ve İmgesel Dünyanın Kapılarını Açan Tür Bilmeceler” Yıl.9, S.104-105 Ağustos-Eylül HECE Ankara, s.120127 OĞUZKAN, A.Ferhan (2006) Yerli ve Yabancı Yazarlardan Örneklerle Çocuk Edebiyatı Ankara OĞUZ, M. Öcal vd. (2006), Türk Halk Edebiyatı El Kitabı Grafiker Yay. Ankara SAKAOĞLU, Saim (1999) Masal Araştırmaları Akçağ Yay. Ankara ŞİRİN, Mustafa Ruhi (1994a) Çocuk Edebiyatı Çocuk Vakfı Yay. İstanbul __________________(1998b) Masal Atlası İstanbul TANYOL, Cahit (1961) “Türk Kültüründe Oyunun Önemi” S.146 Türk Folklor Araştırmaları İstanbul s. 2489-2490 TEZEL, Naki (1997) Türk Masalları Ankara TURGUT, M. Ebru (2005) Elazığ Çocuk Oyunlarının Halk Bilimi Açısından İncelenmesi (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi) Elazığ ULUCAN, Mehmet (2006) “ Lisân-ı Sıbyân (Çocuk Dili) Şiirleri, Dil Edinimi ve Çocuk Edebiyatı” S.163 Temmuz-Ağustos Türk Dünyası Araştırmaları İstanbul, s.223 YALÇIN, Alemdar-Gıyasettin Aytaç (2005) Çocuk Edebiyatı Akçağ Yay. Ankara YILAR, Ömer-Lokma Turan (2007) Çocuk Edebiyatı PagemA Yay. Ankara YÖRÜKOĞLU, Atalay (1994) Çocuk Ruh Sağlığı Özgür Yay. İstanbul

2.

824

MÂNİLERİN ÇOCUĞUN EĞİTİMİNDE YERİ
Arş. Gör. Buket DEDEOĞLU, Arş. Gör. Banu ÖZDEMİR
Dumlupınar Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Kütahya / TÜRKİYE buket_dede@mynet.com, banukurban@yahoo.com ABSTRACT Language is an instrument which provides having several collective values of persons living the same community. Collective values form culture of the community. Communities which can transfer their culture from generation to further generation will make certain their future. Transfering culture only can be actualized by using literacy works including collective values in child education. Public literacy works is very important in transfering culture. How is used Public literacy by that way? People will adopt and also transfer their own culture to further generations through idioms, proverbs, ballads, tongue twisters, ‘mani’s, tales. In this search ‘mani’s, which are one of the public literacy works, will be analysed in terms of cultural transfer and how manis could be used in children’s education will be discussed giving examples from Turkish and Azaerbaijani manis. In the present study, which emphasizes the importance of manis in children’s education in terms of cultural transfer via examples, literature review was done. Key words: mani, cultural transfer, children’s education

Anonim Halk Edebiyatı mahsullerinin en yaygın olanlarından biri de mânidir. Mâni, “Anonim halk şiirinin en kısa nazım biçimlerinden olup doğa, sevgi, ayrılık ve nefret gibi konular yanında dinleyeni yürekten sarsan, umulmadık bir sürprizle sonuçlanan, az sözle çok anlam ifade eden, küçük ve bağımsız bir şiir türüdür” (Yardımcı, 2004: 20). Mâniler taşıdıkları ritimle ve ince zekâ ürünü söz oyunlarıyla eğlendirir ve söylenmek isteneni öz ve anlamlı bir şekilde karşıdakine aktarır. Mânilerin ilk iki mısrası genellikle anlatılmak istenen konuya ve oluşturulacak ritme hazırlık aşamasıdır. Asıl konu sonraki mısralarda verilir ancak bu mısraların ilk iki mısra ile belirgin olmayan bir bağının olması da mâninin güzelliğini arttırır. Mâni atmak, mâni yakmak, mâni düzmek deyimleriyle de ifade edilen mâni söyleme; asırlardır devam eden, yenilenen, günümüze kadar aktarılmış bir geleneğimizdir. “Mânilerde Anadolu insanının düşünce yapısını, beğenisini, dertlerini, kıskançlıklarını, özlemlerini, sevgilerini vb. ortak kültürün sergilenişini görürüz” (Becer, 2006: 16). Mâniler köy, kasaba ve şehirlerimizde okumuş, okumamış insanların özellikle kadınların doğaçlama olarak yarattıkları eserlerdir. İnsanlar; bayramlarda, eğlencelerde, düğünlerde, tarlada, ramazan ayında vb. hayatın birçok alanında mâni söylerler. Mâniler konularını yaşamın içinden her türlü olaydan alırlar. Bazen karşımıza aşk, sevgi, hasret konulu bir mâni çıkarken, bazen de güzellik, anne sevgisi, gelin-kaynana kavgası, ölüm gibi konularda mâniler çıkabilir. Konu çeşitliliği açısından zengin olan mâni-

ler; geleneklerimizin, göreneklerimizin ve kültürümüzün taşıyıcısı ve yansıtıcısıdır. Bir toplum ancak her bireyinin dünyaya ortak kültür penceresinden bakmasıyla millet olma durumuna yükselir. Bir milletin özünü kaybetmeden varlığını sürdürmesi, iyi ve kaliteli bir eğitimle yetiştirilen çocukların dil bilinci taşıması ve dil aracılığı ile kültür öğelerini benimseyerek yaşaması ve yaşatmasına bağlıdır. Çocuk bir milletin garantisidir. Mânilerin, kültürün tüm öğeleriyle taşıyıcısı ve aktarıcısı olduğu düşünüldüğünde çocuk eğitiminde de yeri ve önemi anlaşılacaktır. Mâni taşıdığı anlam ve ezgiyle her yaş ve seviyedeki bireye hitap edecek ve bireyin ilgisini üzerine çekecektir. Bu nedenle eğitim ve öğretimin her aşamasında mâniler, akılda kolay kalma açısından üstünlüğü de düşünülerek, kolaylıkla kullanılabilir. Örnek Türkiye Mânileri Analar hatun olur Sevdasi bütün olur Anaya vuran eller Yanacah odun olur. (Becer, 2006:88) Erzurum yöresinden derlenen bu mânide, anne sevgisinin önemi, annenin çocuklarına olan sevgisinin başka hiçbir sevgiyle kıyaslanmayacağı ve anneye iyi ve şefkatli davranılması gerektiği vurgulanmaktadır. Ana başta tâc imiş Her derde ilâç imiş Bir evlât pîr olsa da Anaya muhtaç imiş (Elçin, 2001:284) 825   

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Yine anne kavramını ve annenin kutsallığını yoğun bir şekilde işleyen bu mânide, kişi ne kadar yüksek bir duruma ulaşırsa ulaşsın anne sevgisine ve annesinin varlığına ihtiyaç duyacağı belirtilmiştir. Anne kavramını konu edinen bu mânileri okuyan çocuk anne kavramını ve annenin kutsallığını bir kez daha düşünecek ve annelere şefkatli davranması gerektiğini öğrenecektir. Her dadaşın dileği On bir ayın direği Çorba, gıyma, gadayıf Ramazanın yemeği. (Becer, 2006: 90) İncelediğimiz bu mânide ise ramazan ayının önemi üzerinde durulmaktadır. On bir ayın direği olarak tasvir edilen, oruç tutulan ramazan ayında yenen yemeklerin diğer aylarda yenen yemeklere göre daha çeşitli ve özenilmiş oluşu belirtilmektedir. Ayrıca bu mânide dadaş sözcüğü dikkat çekmektedir. Bu mâniyi öğrenen bir çocuk, hem Erzurumlulara dadaş dendiğini hem de ramazan ayının kutsallığını öğrenecektir. Evinin ön(ün)de bakla Güvercinler atar takla Davulcu geldi kapına Kalk ta ceplerini yokla (Kuru, 2006:70) Bu mânide asıl anlamdan uzak olan ilk iki mısrada güvercinlerin takla attığı bilgisi verilmektedir. Ramazanda sahur vakti davulcular mâni okuyarak ve davul çalarak gezer ve insanları sahura uyandırırlar. Bu mâni de davulcuların söylediği mânilerinden biridir. Ramazan ayı boyunca insanların sahur için uyanmalarını sağlayan davulcuların para istedikleri bu mânide ramazan ayının davulcu geleneği yaşatılmaktadır. Gel bakma kimseye hor Halkı yorma, kendin yor Yıkmak için çok düşün Yıkmak kolay, yapmak zor (Kuru, 2006: 71) Edirne ilinden derlenen bu mâninin her mısrasında okuyucuya nasihat verilmektedir. İlk mısrada insanlara aşağılayarak, hor bakmamak gerektiği; ikinci mısrada bir iş yapılırken önce kişinin kendisinin yorulması gerektiği; üçüncü ve dördüncü mısrada ise var olan bir şeyi sonlandırmadan, ortadan kaldırmadan önce çok fazla düşünülmesi gerektiği, yeni bir şeyi oluşturmanın zor olduğu vurgulanmaktadır. Bu mâni üzerinde düşünen ve yorum yapan bir çocuk verilmek istenen nasihatleri birer öneri gibi düşünecek ve hayatına uygulamaya çalışacaktır. 826

Hoş gelmişsin şekerim Çok teşekkür ederim Uzaklardan geldinse Gel bir toka edelim (76) (Kuru, 2006) Çocuklarımıza hem ağırlama adabı hem de Türk kültürünün meşhur misafirperverliğini işleyen bu mâni de çocuk toka kelimesini öğrenirken misafirin nasıl ağırlanması gerektiği konusunda da bilgi sahibi olur. Örnek Azerbaycan Mânileri At meni aldı, gaşdı, Yollarım gaya, daşdı. Anama heber vérin Menzilim uzahlaşdı. (Karaağaç ve Açıkgöz, 1998: 122) Azerbaycan’da söylenen bu mânide; memleketinden uzaklaşmak zorunda kalan, yolarına engeller çıkan birinin annesine haber gönderişi görülmektedir. Bu mânide at üzerinde yolculuk yapılışı ve her şeye rağmen en kutsal varlığımız olan anneye haber verme durumları ön plana çıkmaktadır. Mâninin ikinci mısrasında yolların kaya ve taş olması, karşılaşılan güçlüklerin tasvirinde kullanılmıştır. Bu söyleyiş halk ağzına özgüdür ve bu mâni aracılığı ile bu söyleyiş de öğrenilecektir. Ayrıca bu mâni menzil sözcüğünün anlamının düşünülmesi ve öğrenilmesi açısından da önemlidir. Dağlar, mene ġar gönder, Bağlarından bar gönder. Ya bu derde şerik ol, Ya dermanın var, gönder. (Karaağaç ve Açıkgöz, 1998: 422) Azerbaycan’dan alınan bu mânide ise, halkın dertli, sıkıntılı olduğu zamanlarda dağlarla nasıl dertleştiği, dağlardan medet beklediği görülmektedir. Dağlardan kar ve meyve göndermesini; çektiği derde or