P. 1
Cocuk Conference Book I

Cocuk Conference Book I

4.5

|Views: 11,888|Likes:
Yayınlayan: Qafqazlife QU
Children Conference Book I
TÜRK XALQLARI EDEBÌYYATI (I):
BEYNELXALQ UŞAQ EDEBÌYYATI KONQRESÌ MaKALELERİ TAM METİN
Children Conference Book I
TÜRK XALQLARI EDEBÌYYATI (I):
BEYNELXALQ UŞAQ EDEBÌYYATI KONQRESÌ MaKALELERİ TAM METİN

More info:

Published by: Qafqazlife QU on Jun 23, 2009
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/11/2012

pdf

text

original

MATERÝALLAR

Çaõ ÖyrŠtim ÝþlŠtmŠlŠri QAFQAZ UNÝVERSÝTETÝ

AZéRBAYCAN YAZIÇILAR BÝRLÝYÝ

TÜRKÝYE YAZARLAR BÝRLÝÐÝ

TÜRKSOY - TÜRK KÜLTÜR VE SANATLARI ORTAK YÖNETÝMÝ

Platin Sponsor

BANK ASYA
ASYA KATILIM BANKASI A.Þ.

Qızıl Sponsorlar

TEXNÝKABANK

KAYNAK KÜLTÜR YAYIN GRUBU

AZERSUN HOLDÝNQ

MATERÝALLAR
Qafqaz Universiteti
1-ci kitab

Bakı, 13-15 noyabr 2008

1-ci kitab
www.qafqaz.edu.az

MATERÝALLAR
I KÝTAB

Bakı, 13-15 noyabr 2008

MATERÝALLAR
I KÝTAB

KONQRESİN HƏMSƏDRLƏRİ
Prof. Dr. Ahmet Saniç
Qafqaz Universitetinin rektoru

Anar
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri

İbrahim Ülvi Yavuz
Türkiye Yazarlar Birliği Yönetim Kurulu Genel Başkanı

Düsen KASEİNOV
TÜRKSOY – Türk Kültür ve Sanatları Ortak Yönetimi Genel Müdürü

KONQRESİN TƏŞKİLAT KOMİTƏSİ
Prof. Dr.Ömer OKUMUŞ Prof. Dr. Akif HÜSEYNLİ Dos. Məmmədəli BABAŞLI Dr. Erdal KARAMAN Dr. Ömer BAYRAM Dr. Ahmet ÖKSÜZ Dr. Ahmet KÖMÜRCÜ Dr. Saim ARI Dr. Nərminə ƏLİYEVA Dr. Alexsandr MAGİLL Dr. Ətrabə GÜL Dr. Kənan BƏŞİROV Dr. İslam HÜSEYNOV Serap MAGİLL Pərvanə BAYRAM Seyran QAYIBOV Bayram GÜNDOĞDU Səriyyə GÜNDOĞDU Setter DURMAZ Nilay TATARİ İbrahim KURT Ali BEREKET Dursun ÇALIŞKAN Səbuhi BAYRAMOV Qafar OCAQLI Kəmalə YILMAZ Zabitə TEYMURLU Firuzə ERGUVAN Mənsurə KAZIMLI İsa ÖZKAN Seyfi AĞIREL Şeyda SÜLEYMANOVA Yazıçı Mustafa OĞUZ Şair Qəşəm NƏCƏFZADƏ Naşir Meryem AKBAL

KONQRESİN ELMİ HEYƏTİ
Akademik Bəkir NƏBİYEV Akademik Nizami CƏFƏROV Az. Yaz. Birliyi sədri Anar Prof. Ömer OKUMUŞ Prof. Akif HÜSEYNLİ Prof. Əjdər AĞAYEV Prof. Mustafa ÖZKAN Prof. İbrahim CANAN Prof. Yavuz AKPINAR Prof. Nazan BEKİROĞLU Prof. Emine GÜRSOY-NASKALİ Prof. Cihan OKUYUCU Prof. Ali Fuat BİLKAN Prof. Muhammet YELTEN Prof. Musa DUMAN Prof. Fatih ANDI Prof. Gürer GÜLSEVİN Prof. Mehmet KARA Prof. Zahid QARALOV Prof. Rəfael HÜSEYNOV Prof. Qara NAMAZOV Prof. Şahin XƏLİLLİ Prof. Danday İSKAKAL Prof. Tölegen TEBEGENOV Prof. Qadir Əli KONKOBAYEV Prof. Tayupolot SADEKOV Dos. Oğuz KARAKARTAL Dos. Məmmədəli BABAŞLI Dos. İbrahim KIBRIS Dos. M. Muhsin KALKIŞIM Dos. Rıdvan CANIM Dos. Erdoğan BOZ Dos. Hüseyin ÖZCAN Dos. Alim KAHRAMAN Dr. Erdal KARAMAN Dr. Ömer BAYRAM Dr. Kənan BƏŞİROV Dr. Reşit HAYLAMAZ Qırğ. Yaz. Bir. Səd. Sultan OMURALIYEV Şair Gökhan AKÇİÇEK

KONQRESİN KATİBLİYİ
Dr. Erdal KARAMAN, Dr. Nərminə ƏLİYEVA, Dr. Kənan BƏŞİROV

DİZAYN
Sahib KAZIMOV Kitab, Qafqaz Universiteti Dizayn və Nəşriyyat İşləri Şöbəsində yığılaraq çapa hazırlanmışdır. Copyright © Qafqaz University Baku - 2008

TÜRK XALQLARI éDéBÌYYATI (II):
BEYNéLXALQ UÅAQ éDéBÌYYATI KONQRESÌ

ÖNSÖZ VƏ TƏBRİKLƏR
  

QAFQAZ UNİVERSİTETİNİN BAKI ŞƏHƏRİNDƏ TƏŞKİL ETDİYİ “TÜRK XALQLARI  ƏDƏBİYYATI: BEYNƏLXALQ UŞAQ ƏDƏBİYYATI” KONQRESİNİN İŞTİRAKÇILARINA 
Hörmətli konqres iştirakçıları!  Sizi  Azərbaycan  Respublikasının  Təhsil  Nazirliyi,  ölkəmizin  bütün  təhsil  işçiləri  adından  və  şəxsən  öz  adımdan Qafqaz Universitetinin Azərbaycan Yazıçılar Birliyi, Türkiyə Yazarlar Birliyi və TÜRKSOY‐la birgə  təşkil  etdiyi  türk  xalqları  uşaq  ədəbiyyatının  müasir  problemləri  və  gələcək  perspektivlərinə  həsr  olunmuş  beynəlxalq konqresin açılışı münasibətilə səmimi qəlbdən salamlayır, konqres təşkilatçılarına və iştirakçılarına  hörmət və ehtiramımızı bildirir, ən xoş arzularımızı yetirirəm.  Mən bir təhsil işçisi kimi, türk xalqlarının zəngin mədəni‐mənəvi dəyərlər sistemində  uşaq ədəbiyyatının  müstəsna  yer  tutduğunu  xüsusi  vurğulamaqla,  bu  zəngin  ədəbi  irsin  uşaq  və  gənclərin  təlim‐tərbiyəsində,  təhsilində, milli və ümumbəşəri dəyərlərə yiyələnməsində əvəzsiz rolu olduğunu dəyərli konqres iştirakçılarının  diqqətinə çatdırmaq istəyirəm.  Bu bir reallıqdır ki, hazırda qloballaşan dünyada milli ruhu, zövqü və maraqları başqalaşan yeni nəsillər  yetişməkdədir.  Belə  bir  şəraitdə  uşaqlarda  milli  əxlaq  və  mentalitetə,  milli  mədəniyyət  və  ədəbiyyata  münasi‐ bətdə  deformasiya  və  aşınmalara  yol  verməmək  üçün  istər  ədəbiyyatda,  istər  təhsildə,  bütövlükdə  isə  milli  və  ümumbəşəri dəyərlərə münasibətdə milli‐mənəvi xüsusiyyətlər prioritet təşkil etməlidir.  Hesab  edirəm  ki,  çağdaş  dünyamızda  bu  taleyüklü  problemin  həlli  türk  xalqlarının  ədəbiyyatı,  o  sıradan  uşaq ədəbiyyatı qarşısında yeni milli vəzifələr qoyur.  Türk dünyasının böyük oğlu, Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin təbirincə: “Uşaqlar  bizim sevincimizdir, həyatımızın mənasıdır, uşaqlar bizim gələcəyimizdir...”  Bu mənada qloballaşan dünyada türk xalqları uşaq ədəbiyyatının təlim‐tərbiyə prosesində rolunu artırmaq,  onun inkişafı qayğısına qalmaq əslində, bu günümüz və gələcəyimiz barədə düşünmək, sözün tükənməyən seh‐ rini və imkanlarını uşaq və gənclərimizin milli və ümumbəşəri dəyərlərə hörmət ruhunda tərbiyə olunmasına  səfərbər etmək deməkdir.  İnanıram  ki,  müstəqil  Azərbaycanın  paytaxtında  keçirilən  bu  beynəlxalq  konqres  türk  xalqları  uşaq  ədə‐ biyyatının  mövcud  durumunu  və  qarşıda  duran  vəzifələrini  müəyyənləşdirəcək,  bu  vacib  sahənin  inkişafına,  xüsusən uşaq ədəbiyyatının təhsil müəssisələrində tədrisinə yeni təkan verəcəkdir.  Hörmətli konqres iştirakçılarının diqqətinə onu da çatdırmaq istəyirəm ki, Azərbaycanda uşaq ədəbiyyatı‐ nın  latın  qrafikasında  nəşri  və  təhsil  müəssisələrinin  onlarla  təminatı  sahəsində  son  illərdə  böyük  uğurlar  qazanılmışdır.  Belə  ki,  Azərbaycan  Respublikasının  Prezidenti  cənab  İlham  Əliyevin  imzaladığı  “Azərbaycan  dilində  latın  qrafikası  ilə  kütləvi  nəşrlərin  həyata  keçirilməsi  haqqında”  12  yanvar  2004‐cü il, “2005‐2006‐cı illərdə Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə çapı nəzərdə tutulan əsərlərin  siyahısının  təsdiq  edilməsi  haqqında”  27  dekabr  2004‐cü  il,  “Dünya  ədəbiyyatının  görkəmli  nüma‐ yəndələrinin  əsərlərinin  Azərbaycan  dilində  nəşr  edilməsi  haqqında”  24  avqust  2007‐ci  il  tarixli  Sərəncamları  ilə  həm  dünya,  həm  türk  xalqları,    həm  də  Azərbaycan  ədəbiyyatının  ən  dəyərli  uşaq  ədəbiyyatı nümunələri dövlət vəsaiti hesabına yüksək poliqrafik səviyyədə nəşr edilərək, ölkəmizin   bütün təhsil müəssisələrinin kitabxanalarına hədiyyə edilmişdir.  Bundan  əlavə,  Təhsil  Nazirliyi  ilə  Dünya  Bankının  birgə  layihəsi  əsasında  18  cildlik  “Uşaq  ensklopedi‐ yası” çap edilib məktəblərə verilmiş, yenə də Təhsil Nazirliyinin “Çaşıoğlu” nəşriyyatı ilə birgə layihəsi üzrə  “Məktəblinin  kitabxanası”  seriyasından  100  cildlik  Azərbaycan  və  dünya  ədəbiyyatının,  o  cümlədən  türk  xalqları ədəbiyyatının ən yaxşı nümunələri latın qrafikasında nəşr edilmişdir...  Hörmətli konqres iştirakçıları! Dəyərli qonaqlar!  Əminəm  ki,  “Türk  xalqları  ədəbiyyatı  (II):  Beynəlxalq  uşaq  ədəbiyyatı”  konqresi  türk  dünyası  ədəbiy‐ yatının prioritet sahəsi olan uşaq ədəbiyyatının gələcək inkişafına təkan verəcək, xalqlarımız arasında mədəni,  mənəvi  və  təhsil  əlaqələrinin  daha  da  intensivləşməsinə  yardım  edəcək,  uşaq  ədəbiyyatının  tədrisi  sahəsində  yeni imkanların açılmasına şərait yaradacaqdır.  Konqresin işinə uğurlar diləyir, bu mötəbər məclisin qonaqlarını, təşkilatçılarını və iştirakçılarını bir daha  salamlayıram!!!  Hörmətlə,             

Misir MƏRDANOV 
Azərbaycan Respublikasının   təhsil naziri  Bakı şəhəri, 13.11.2008‐ci il 

iv

TÜRK HALKLARI EDEBİYATLARI II: ULUSLARARASI ÇOCUK EDEBİYATI                   KONGRESİ DÜZENLEME KURULU BAŞKANLIĞINA 

 
Ülkemizle Türk dünyası arasındaki bilimsel ilişkilere getirdiği ciddi katkıları daha evvel vaki olan ziyaret‐ lerimde bizzat müşahede ettiğim Üniversitenizin, Azerbaycan ve Türkiye Yazarlar Birlikleri ve TÜRKSOY’un  birlikte  düzenledikleri  Uluslararası  Çocuk  Edebiyatı  Sempozyumuna  davet  edilmekten  büyük  onur  duydum.  Yoğun  meşguliyetlerim  dolayısıyla  katılma  imkanı  bulamadığım  Sempozyumunuz  münasebetiyle  konu  hak‐ kındaki düşüncelerimi sizlerle paylaşmak isterim.  Bir milleti millet yapan kültür unsurları arasında dil ve bilhassa estetik duygunun dildeki tezahürü olan  edebiyatın ayrı bir önemi vardır. Türkçemiz de uzun tarihi geçmişi, konuşan insan sayısı ve ifade kabiliyetiyle  dünyanın sayılı dilleri arasında yer almaktadır. Şüphesiz, bir dilin büyüklüğü onu konuşan insan sayısından  çok yetiştirdiği büyük şair ve yazarlarıyla ölçülür. Bu büyük yazarlar sadece geçmişi günümüze bağlamazlar,  bunun  yanında  aynı  milletin  değişik  coğrafyalarda  yaşayan  fertleri  arasında  da  manevi  ve  estetik  köprüler  kurarlar.  Bu  bakış  açısıyla  edebiyatımızın  zirve  isimleri  olan  Yunus  Emreler,  Bakiler,  Fuzuliler,  Ali  Şir  Nevayiler,  Nesimiler,  Sabirler,  Molla  Penahlar  ve  nihayet  Şehriyarlar  ve  Cengiz  Aytmatovlar  günümüzde  özlemini  duyduğumuz  önemli  edebi  şahsiyetlerimizdendir.  Türk  Devlet  ve  toplulukları  arasında  iktisadi  ilişkiler yanında dil, tarih ve inanç birliğine dayalı sağlam ilişkiler vardır. Bu ilişkilerimizi güçlendirecek, ortak  edebi  ve  kültürel  mirasımızı  ortaya  çıkaracak  olan  çalışmalar  konusunda  üniversitelerimize  büyük  görevler  düşmektedir.  Bu  çerçevede  şunu  da  kaydetmek  isterim  ki,  edebiyat  alanındaki  çalışmalar  denilince  daha  çok  yetişkinlere yönelik olanlar hatıra gelmektedir. Oysa insan cemiyetleri çocuklar ve yetişkinler olmak üzere iki  kesimden oluşmaktadır. O halde toplumda önemli bir yer tutan çocuklar sayılarına uygun bir edebi temsile de  mazhar olmalıdırlar. Şüphesiz, bu mazhariyetin estetik duyguların tatmini yanında yetişkinlere ait değerlerin  sonraki kuşaklara aktarılması gibi sosyal bir görevi de olmalıdır.   Edebiyat  tarihimiz  boyunca  çocuk  edebiyatımızın  ana  damarının  kendisini  böyle  bir  görevle  yükümlü  gördüğünü  müşahede  ediyoruz.  Nitekim  Klasik  edebiyatımızda  konusu  çocuk  olan  eserlerden  Nâbi’nin  Hayriyye  ve  Sümbülzade  Vehbi’nin  Lütfiyye’si  geleneksel  değerlerin  sonraki  kuşaklara  aktarılması  gayreti  olarak karşımıza çıkmaktadır.   Ancak ülkemizdeki çocuk edebiyatı, daha çok Tanzimatla başlayan yeni edebiyat döneminde hem müstakil  bir  hüviyet  kazanmış  hem  de  konu  bakımından  genişlemiştir.  Kayserili  Dr.  Rüştü’nün  1859  yılında  yayın‐ ladığı Nuhbet‐ül Etfal isimli Arapça alfabe kitabının sonuna eklediği fabl tercümeleriyle başlayan yeni dönemin  çocuk  edebiyatı,  zaman  içerisinde  dallanıp  budaklanmış  ve  şiirden  çizgi  romanlara  kadar  geniş  bir  yelpazede  eserler  vermiştir.  Bu  zengin  yazar  ve  eser  repertuarından  yapılacak  kısa  bir  seçki  bile  çocuk  edebiyatımızın  zenginliği  hakkında  bir  fikir  edinmeye  kâfidir.  Örneğin  Tanzimat  edebiyatının  kurucusu  kabul  edilen  Şinasi  bazen La Fontaine’den çeviri, bazen de telif olmak üzere manzum fabl ve hikayeler yazmıştır.  19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarında özellikle A.Hamit, R.Ekrem, Ahmet Rasim, Ahmet Mithat,  Ziya Gökalp, Ömer Seyfettin, Tevfik Fikret, Ali Ekrem Bolayır, İbrahim Alaattin Gövsa, Ali Ulvi Elöve ve Aka  Gündüz’ü çocuk edebiyatı yazarlarımız arasında sayabiliriz. Dönemin yazarları arasında bilhassa Ziya Gökalp,  Ömer  Seyfettin,  Tevfik  Fikret  ve  Mehmet  Akif  gibi  fikir  öncülerinin  eserlerinde  çocukları  ve  genç  kuşakları  kendi  fikirlerinin  taşıyıcısı  olarak  benimsedikleri  görülmektedir.  Cumhuriyet  döneminde  çocuk  edebiyatının  konu  yelpazesi  daha  da  genişlemiş  ve  bu  edebiyatın  toplam  edebiyat  içindeki  payı  oldukça  artmıştır.  Eflatun  Cem Güney, Hasan Ali Yücel, M.Faruk Gürtunca, Fazıl Hüsnü Dağlarca, Kemalettin Tuğcu, Cahit Uçuk ve  son zamanlarda da Mustafa Ruhi Şirin akla ilk gelen isimler arasındadır.  Bu eserlerin çocuklar üzerinde ne kadar kalıcı etkiler bıraktığı bizzat tecrübeyle sabittir. Benim kuşağımın  okumuş  yazmış  insanları  arasında  Jules  Verne’nin  macera  romanlarından  bir  kaçını  yahut  Kemalettin  Tuğcu’nun  duygu  yüklü  hikayelerinden hiç  olmazsa  3‐5  tanesini  okumayan  ve onlardaki insani  mesajlardan  etkilenmeyen kişi düşünülemez.   Çocuk  Edebiyatı  eskiden  farklı  olarak  günümüzde  artık  sadece  sanatın  değil  bilimin  de  ilgi  alanına  girmekte ve bu konuda ciddi çabalar verilmektedir. Bazı üniversitelerimizde çocuk edebiyatı kürsülerinin kurul‐ masını veya derslerinin okutulmasını bu konudaki çabaların bir tezahürü olarak kaydetmek gerekir. Yayıncılık  alanında  da  dergilerin  daha  bilimsel  ve  pedagojik  yaklaşımla  ele  alınmasını  çocukların  zihinsel,  bedensel  ve  ruhsal  gelişimlerine  gösterilen  özen  bakımından  önemlidir.  Şüphesiz  ister  yayıncılık,  ister  eğitim  alanında  olsun her faaliyet bilimsel araştırma ve verilerle desteklenmeye muhtaçtır. Çocuk edebiyatı sahasında da daha  yapılacak çok iş, söylenecek çok söz vardır. 

v

Son  olarak  ifade  etmek isterim  ki,  böyle  uluslararası  bir  sempozyumun  çok  canlı  bir  edebi  geleneğe  sahip  olan kardeş Azerbaycan da faaliyet gösteren bir Türk üniversitesi tarafından düzenlenmiş olması başlı başına  bir mana ve önem taşımaktadır. Bu sempozyum gelecekte de takip edilmesi gereken istikameti işaret etmektedir.  Bunun  anlamı  şudur:  Dost  ve  kardeş  ülkelerimiz  arasında  bu  tür  ortak  bilimsel  toplantılar  daha  çok  ya‐ pılmalıdır.  Özellikle  üniversiteler  bu  konuda  daha  çok  sorumluluk  üstlenmelidirler.  Böylece  ortak  geleceğin  sağlam kültür temelleri atılmalı, toplumlarımızın sanat ve ilimdeki yerel tecrübeleri paylaşılarak daha evrensel  boyutlara  taşınmalıdır.  Bu  konuda  Türkiye  Cumhuriyeti  Hükümeti  olarak  üzerimize  düşen  bütün  görevleri  yerine getirmeyi bir sorumluluk ve borç biliriz.  Bu  vesileyle  başarılı  geçeceğine  inandığım  sempozyumun  Türk  Dünyası  ve  tüm  insanlık  için  hayırlar  getirmesini diler, başta Üniversite rektörü olmak üzere düzenlemede emeği geçen üniversite mensuplarına ve  değişik ülkelerden gelen tüm katılımcılara teşekkür eder,  Sevgi ve saygılarımı sunarım. 

Doç. Dr. Hüseyin Çelik 
Türkiye Cumhuriyeti  Milli Eğitim Bakanı 

 

vi

Kongremizin Değerli İştirakçileri,  Sözlerimin hemen başında Qafqaz Üniversitesi, Azerbaycan Yazıcılar Birliği, Türkiye Yazarlar Birliği ve  TÜRKSOY’un birlikte düzenledikleri bu uluslararası kongreye teşrifleriniz ve katkılarınız için hepinize saygı  ve şükranlarımı sunmak istiyorum. Hoş geldiniz, safalar getirdiniz, şeref verdiniz.  Değerli Misafirler,  Bu açılış münasebetiyle hem Üniversitemiz hem de kongremiz hakkında sizi kısaca bilgilendirmek isterim.  Çağ  Öğretim  İşletmeleri  bünyesinde  1993  yılında  faaliyetlerine  başlayan  Qafqaz  Üniversitesi,  içinde  bulun‐ duğumuz yıl 15. yaşını idrak ediyor. Hepimizin malumu olduğu üzere bu Üniversitenin de içine bulunduğu  Çağ Öğretim İşletmelerinin öncelikli misyonu eğitim ve öğretimdir. Asrın düşünürleri bu çağı bilgi çağı olarak  tarif ediyorlar. İşte Türkiye’nin 80 yıllık bilgi ve birikimini dost ve kardeş Azerbaycanla paylaşma arzusunun  neticesi  olan  Qafqaz  Üniversitesi  bu  idrakin  somutlaşmış  şeklidir.  Takdir  edeceğiniz  üzere  bilhassa  başka  bir  ülkede  bir  üniversitenin  kurulması  da,  yaşatılması  da  kolay  değildir.  Bu  ancak  karşılıklı  anlayış,  güven  ve  feragatla  mümkün  olabilir.  Ve  biz  üniversite  olarak  bütün  bunları  bu  kardeş  topraklarda  fazlasıyla  bulduk,  yaşadık. Ta Umummilli Lider Haydar Aliyev’den başlayarak günümüze kadar Azerbaycan Devlet Yetkililerin‐ den  Prezidentimiz  İlham  Aliyev  başta  olmak  üzere  en  üst  düzeyde  anlayış  ve  himaye  gördük.  Buna  karşılık  üniversitemiz  de  daima  o  güvene  layık  olmaya  gayret  etmiş  ve  çok  şükür  bu  güveni  boşa  çıkartmamıştır.  Bu  gün  kendi  kampüsünde,  modern  cihazlarla  techiz  edilmiş  bir  binada  ve  iyi  bir  eğitim‐öğretim  kadrosuyla  hizmet vermekte olan Üniversitemiz her sene Talebe Kabulu üzere Devlet Komisyonu tarafından yapılan sınav‐ larda derece yapmış öğrencilerce ilk sıralarda tercih edilmektedir. Bilgili, başarılı ve itimat edilir mezun gençler  yetiştirmemizden dolayı da Devlet yetkililerinin ve Azerbaycan Halkının daimi teveccühlerini görmekteyiz.  Üniversitemiz  geçen  süre  içinde  şimdi  sizlerin  teşrifleriyle  bir yenisi icra  edilecek  olan  sempozyumlar ve  kongreler bakımından da son derece aktif olmuştur. Bunu önemsiyoruz, zira az evvel de söylediğim gibi biz her  şeyden önce Türk dünyasının bilgi birikimini paylaşmak ve herkese mal etmek için buradayız.  Değerli bilim ve sanat adamları,  Hiçbir  devlet  ve  milletin  kendi  kendisine  yetmediği  bu  global  çağda  Türk  toplulukları  arasındaki  daya‐ nışmadan daha tabii bir şey tasavvur edilemez. Bu dayanışmanın ekonomi ve ticari alandaki somut eseri hepi‐ mizin göğsünü kabartan Bakü‐Tiflis‐Ceyhan petrol boru hattıdır. Ancak unutmayalım ki Bakü ile Ceyhan ara‐ sındaki petrol boru hattından çok daha eski ve çok daha sağlam başka bağlarımız, kültürel köprülerimiz vardır.  Müşterek  edebiyatımızın  dahi  şairleri  Fuzuli,  Gencevi,  Nesimi,  Habibi  ve  Kadı  Burhaneddin  gibi  isimler  ta  asırlar ötesinden günümüze uzanan manevi köprülerimizden sadece bir kaçı. Bunların ötesinde bir de büyük  kan akrabalığı köprümüz var. Çanakkale savaşında şehit düşmüş yüzlerce Azerbaycanlı kardeşimizden ve 1918  yılında  Rus  ve  diğer  batılılı  ülkelerin  destekleri  ile  Ermeni  işgaline  uğrayan  Azeri  kardeşlerinin  imdadına  koşan  Kafkas  İslam  Ordumuzdan  ve  bu  ordunun  geride  bıraktığı  1200’e  yakın  şehidimizden  bahsediyorum.  Çanakkale’de  ve  Şehitlikteki  sembolik  mezarlarında  uyuyan  bu  aziz  evlatlarımız  iki  halkı  ebediyete  kadar  sürecek  bağlarla  birbirine  perçinlemiştir.  Bütün  bunların  neticesindedir  ki,  biz  modern  Azerbaycan’ın  kuru‐ cusu umummilli liderimiz Haydar Aliyev’in ifadesiyle “iki devlet bir millet “ olmuşuz.  Değerli bilim adamları, sanatkarlar ve yazarlar,  Kongre süresince genel edebiyatımızın önemli bir hissesini teşkil eden çocuk edebiyatı konusundaki fikir‐ lerinizi  ve  bilgilerinizi  değişik  coğrafyalardan  teşrif  etmiş  olan  meslektaşlarınızla  paylaşacak,  tartışacaksınız.  Şüphesiz bu paylaşma esnasında hepimiz uzaktaki kardeşlerimizle aramızda, daha önce fark etmediğimiz, bil‐ mediğimiz  bir  çok  ortaklığı  yeniden  keşfedeceğiz.  Belki  bir  çok  ilim  adamı  yekdiğeriyle  ortak  çalışma  alanları  bulacak ve önünde yeni ufuklar açılacaktır.   Kongremizde Azerbaycan, Türkiye, Kazakistan, Türkmenistan, Kırgistan, Ukrayna, Rusya, İran olmak üzere  8 farklı ülkeden 200’e yakın tebliğ sunulacaktır. Üniversite olarak bizlere de bu güzel kongreye ev sahipliği yapma  bahtiyarlığı  düşecek.  Bilgileri  kalıcı  hale  getirmek  tabii  ev  sahibi  olarak  bizim  görevimiz.  Bu  bakımdan  misa‐ firlerimiz dönmeden önce burada sunulan tebliğlerin basılı ve elektronik ortamdaki metinlerine de ulaşma imkanı  bulacaklar. Bu vesileyle Kongremizin tertibinde aktif görev alan Türk Dili ve Azerbaycan Dili Edebiyatı Bölümü  öğretim üyeleri başta olmak üzere emeği geçen herkese huzurlarınızda teşekkürlerimi bildirmek isterim.  Başarılı  geçeceğine  bütün  kalbimle  inandığım  bu  toplantının  mayalanarak  yeni  toplantılara  da  ebelik  etmesini diliyor ve hepinize teşriflerinizden dolayı tekrar şükranlarımı arz ediyorum. 

Prof. Dr. Ahmet SANİÇ 
Qafqaz Üniversitesi   Rektörü  vii

TÜRK XALQLARI ƏDƏBİYYATI II: BEYNƏLXALQ UŞAQ ƏDƏBİYYATI   KONQRESİ İŞTİRAKÇILARINA    Mənim  dünyada  tanıdığım  bir  dil  var.  O  da  uşaq  dilidir.  Uşaq  dili  ona  görə  beynəlxalq  dildir  ki,  onda  təmizlik, saflıq və səmimiyyət var.  Biz hamımız nə zamansa bu dili bilmişik. Ancaq zaman keçdikcə, yaşımız artıqca bəzən riyakarlıqla razılaş‐ maq, məcburən yalan qarşısında susmaq, yaşamaq, hətta balalarımızı yaşatmaq üçün biri‐birimizə qarşı qeyri‐ səmimi  davranmışıq.  Bunun  də  nəticəsində  biz  bu  dildən‐  uşaq  dilindən  uzaqlaşmışıq.  Təzədən  indi  bütün  dünyada çalışırlar ki, bu dili başa düşələr, bu dilə qayıdalar.  Türkiyə Yazarlar Birliyi, Türksoy, Qafqaz Universiteti və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin uşaq ədəbiyyatı  mövzusunda konfrans keçirmək təşəbbüsünü alqışlayır və dəstkləyirəm. Burada mən elə bilirəm ki, bir‐birimizi  başa düşəcəyik, onun üçün çox böyük bir şey lazım deyil. Sadəcə saflığa, səmimiliyə, təmizliyə qayıtmaq lazım‐ dır. Onda biz Allah yanında da əməli‐saleh insanlar olacağıq, uşaqlarımız da bizim dilimizi anlayacaq və bizi  daha  çox  sevəcəklər.  Yaşlılar,  əzizlərim,  nə  qədər  gec  deyil,  vaxt  itirmədən  geriyə  ‐  uşaqlığa  doğru  qayıdaq.  Tələsmək lazımdır, çünki ömrümüz yetməyə bilər.  Mən uzaqdan və yaxından gəlmiş bütün qonaqlarımızı Azərbaycanın yazıçı və şairləri adından salamlayır,  konfrans təkilatçılarını və iştirakçılarını ürəkdən təbrik edir, gərgin və məsuliyyətli işiniz avand olsun, deyirəm. 

Fikrət QOCA 
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin   Birinci Katibi, Xalq Şairi 

viii

TÜRK HALKLARI EDEBİYATLARI II: ULUSLARARASI ÇOCUK EDEBİYATI KONGRESİ  DÜZENLEME KURULU BAŞKANLIĞINA   İnsan, yaratılmışların en şereflisi bir varlık.  Diğer varlıklardan ayrı olarak, düşünür, konuşur hayal eder, hayatı ve olayları yorumlar.  Duygularını, düşüncelerini sözle ya da yazıyla anlatır. Okur, yazar. Duygularını ve düşüncelerini edebî bir  zevk  ve  hassasiyetle  kaleme  döker,  edebiyatını  oluşturur.  Sanatını  ortaya  kor,  kültür  ve  medeniyetini  şekil‐ lendirir.  Edebiyat, insanla birlikte var olmuş, onun dili ve sesi hâlinde, onun tercümanı olmuştur. 
Zengin bir edebiyatımız var. Yüzyıllar boyu edebiyatın her alanında önemli eserler ortaya koymuşuz.  Farklı coğrafyalarda yaşasak bile aynı dil ve aynı gönülle konuşmuşuz. Şiirler yazmış, türküler söylemiş,  kültürümüzü  oluşturmuşuz.  Dünyanın  değişik  bölgelerinde  ses  bayrağımız  güzel  Türkçemizle  varlığımızı  ortaya koymuşuz. Aynı dille sevinmiş, ağlamış, haykırmışız. Ağıtlar yakmışız. Destanlar dile getirmişiz. Farklı  lehçelerle, şivelerle, ağızlarla Türkçemizle birlikte yaşamış, Türkçemizle birlikte zenginleşmişiz.  Kafkas Üniversitesinin organizesiyle bugün aynı dili konuşan, aynı dille yazan, aynı duyguları paylaşan,  “dili bir gönlü bir” insanlarla, kardeşlerimizle birlikteyiz.  Sevgimizin gülleri çocuklarımızın edebiyatı, “çocuk edebiyatı” ile ilgili bir kongrede birlikteyiz.  Öncelikle  böylesi  önemli  bir  konuda  böyle  bir  toplantıyı  gerçekleştiren,  farklı  coğrafyalarda  yaşamasına  rağmen,  aynı  duygu  ve  düşünceleri  paylaşan  bizleri  bir  araya  getiren  Kafkas  Üniversitesinin  değerli  yöneti‐ cilerine teşekkürlerimizi sunuyoruz.  Çocuk edebiyatı, “özellikle çocuklara yönelik bir edebiyat” olarak tanımlanıyor.  Genel edebiyatın temel özelliği olan edebîlik ve estetik boyut, çocuk edebiyatının da olmazsa olmazı.  Bilindiği gibi çocukla yetişkin insan arasında önemli duyuş, algılayış farklılıkları vardır. Çocuk edebiyatı,  bu  farklılıkları  gözeterek  ortaya  konulan  bir  edebiyattır.  Çocukların  zihinsel  ve  ruhsal  gelişimleri,  kelime  da‐ ğarcıklarını dikkate alarak, çocuğa göre bir dil ve anlatımla çocuksu bir duyarlığı yansıtır çocuk edebiyatı.  Çocuklar, temiz bir fıtrat üzere yaratılmışlardır. Onlar, temizliği, saflığı, sevgiyi ifade ederler. Onların dün‐ yalarında şiddetin, kin ve nefretin, çirkinliğin yeri yoktur. Çocuk edebiyatı, çocuklarımızın tertemiz dünyalarını  zenginleştiren, onları hayata hazırlayan, öğreten, geliştiren bir edebî dille oluşturulan edebiyatı ifade eder.  Çocuk  edebiyatını  “çocukça  bir  iş”  gibi  değerlendirmek,  onu  ciddiye  almamak,  basite  indirgemek,  hem  çocuğu hem de edebiyatı anlamamak anlamına gelir.  Çocuk edebiyatı, bu anlamda çok daha önemsenmesi gereken bir edebiyattır.  Çocuk  kitabında  muhteva  özenle  seçilmeli,  konu  resimlerle,  görsel  malzemelerle  zenginleştirilmeli,  ilgi  çekici kılınmalı, çocukların anlayabileceği kelimelerle, ona göre bir dil ve anlatımla ortaya konulmalıdır.  Günümüzde  çocuk  yayıncılığını  yalnızca  ticarî  bir  alan  olarak  gören  çocuk  yayıncılarının  varlığı,  çocuk  edebiyatı açısından önemli bir problemdir. Çocuk yayıncılığında işini ciddiye alan, muhteva, anlatım ve görsel  açıdan nitelikli çocuk kitapları yazan çocuk edebiyatçılarımızın ve yayıncılarımızın her geçen gün artması ise  sevindiricidir.  Çocuk  Edebiyatı  Kongresi’nin;  Türkçemiz,  ortak  çocuk  edebiyatımız  ve  umumi  anlamda  edebiyatımız  açısından çok yararlı olacağını düşünüyoruz.  Alınacak kararlar çerçevesinde ortak çocuk edebiyatımız, nicelik ve nitelik yönüyle daha bir önem ve değer  kazanacaktır.  Kongremizin, Türk Dünyası Çocuk Edebiyatçıları Ansiklopedisi, Türk Dünyası Çocuk Edebiyatı Antolo‐ jisi,  Türk  Dünyası  Çocuk  Kitapları/Yayınları  Sergisi  gibi  çalışmaların  ortak  zeminini  oluşturacağına,  çocuk  edebiyatçılarımızın  ve  kuruluşlarımızın  birlikte  atacakları  adımların  ise,  çocuk  edebiyatımız  açısından; kalıcı,  ses getirici ve önemli hizmetlere dönüşeceğine inanıyoruz.  Yazar kuruluşlarımızın, çocuk edebiyatı ile ilgili kuruluşlarımızın birbirleriyle sağlıklı iletişim kur‐maları,  çalışmalarımızı bereketlendirecektir.  

ix

Çocuk  edebiyatçılarımız,  yazar  kuruluşlarımızın  şube  ve  temsilciliklerini  kendi  ülkelerinde  açarak  ortak  çocuk edebiyatımızın zenginleşmesine, yaygınlaşmasına katkıda bulunabilirler.  Bu  vesile  ile  “Çocuk  Edebiyatı  Kongresi”nin,  “dili  ve  gönlü  bir”  çocuk  edebiyatçılarımıza  yeni  imkânlar  kazandıracağına, ortak tarih ve kültürümüze önemli katkılar sağlayacağına inanıyor, Türkiye Yazarlar Birliği  adına  kongreyi  teşrif  eden  yazarlarımıza,  akademisyenlerimize,  özellikle  bu  kongreyi  gerçekleştiren  Kafkas  Üniversitesi yetkililerine; selam ve saygılar sunarım.  

 İbrahim Ulvi YAVUZ 
 Türkiye Yazarlar Birliği  Genel Başkanı 

x

“TÜRK HALKLARI ÇOCUK EDEBIYATI KONGRESI” KATILIMCILARINA… 

 
Çocuklar  hayatın  çiçekleridir.  Onlar  da  çiçekler  gibi  sevgi  ve  ilgiyle  büyürler.  Özen  gösterildiğinde,  kıymet  verildiğinde  çiçekler  gibi  rengârenk  açar,  hayata  neşe  katarlar.  Çocuklar  aynı  zamanda  parlak  yarınlarımızdır.  Geleceğe  ilişkin  ümitlerimizdir  onlar.  Onlar  olmasa  ne  hayatın  tadı  kalır,  ne  de  yarınlardan ümit edilir.  Çocuklar  en  fazla  korunmaya  muhtaç,  savunmasız  varlıklardır.  Onları  fiziki  olarak  ve  bedenen  korumak,  her  türlü  kötülükten  savunmak  için  kendi  gözümüzden  dahi  sakınırız.  Onların  vücut  sağlığı  kadar önem verilmesi gereken diğer bir yanları da ruh ve zihin sağlığıdır. Hatta, kitle iletişim araçlarının  kontrolsüz  bir  şekilde  dört  bir  yandan  saldırdığı  içinde  bulunduğumuz  küreselleşme  çağında  çocuklarımızın en fazla ruh ve zihin sağlığının tehlike altında olduğunu söyleyebiliriz.   Ninnisiz, masalsız büyüyor çocuklarımız, kendine ait olmayan kahramanları örnek alıyorlar, ninesine  dedesine saygıyı bilmiyorlar, hem yaşadıkları topluma yabancılaşıyorlar hem de giderek toplumumuz ait  olduğu  kültüre  yabancılaşıyor.  Kafkas  Üniversitesi’nin  düzenlemiş  olduğu  “Türk  Halkları  Çocuk  Edebiyatı  Kongresi”  sanırım  aynı  kaygılarla  düşünülmüş  bir  etkinlik.  Kafkas  üniversitesi  daha  önce  de  “Türk  Halklarının  Edebi  Geçmişi:  “Türk  Destanları”  konulu  uluslararası  bir  kongreye  ev  sahipliği  yapmıştı.  Bu  çabalar  sayesinde  Türk  dünyasının  geleceği  olan  çocuklarımız  ortak  kültürünü  öğrenerek,  manevi değerlerine sahip çıkarak büyüyeceklerdir.   Bu  çalışmaları  başlatan  ve  hayata  geçiren  her  kese  çok  teşekkür  ediyorum.  Böyle  bir  toplumsal  sorumluluk  projesi  içerisinde  yer  almak  Türk  Kültür  ve  Sanatları  Ortak  Yönetimi  (TÜRKSOY)  için  de  büyük onurdur. TÜRKSOY teşkilatı olarak bizler de ortak kültürümüzün ve sanatımızın başta çocuklar  ve  gençler  olmak  üzere  toplumlarımıza  tanıtılması  ve  gelecek  nesillere  aktarılmasını  hedefliyoruz.  Bu  çerçevede  yaptığımız  faaliyetlerle  kendi  kültürünü,  tarihini,  gelenek  ve  göreneklerini,  maddi  ve  manevi  zenginliklerini iyi bilen Türklüğü iyi temsil edebilen nesiller yetiştirilmesine katkı sağlamaya çalışıyoruz.   TÜRKSOY olarak Türk kültürüne değer veren, ona sahip çıkıp onu yaşayan ve yaşatan tüm gönüllü  kişiler  ve  kurumları  kendimize  ortak  olarak  görmekteyiz.  Bu  ilkeler  doğrultusunda  yapılacak  olan  her  türlü  girişimin  yanında  ve  destekçisiyiz.  Bu  vesileyle  Kafkas  Üniversitesi  yöneticilerine  ve  konferansa  katkıda  bulunan  tüm  kişi  ve  kurumlara  bir  kez  daha  minnettarlığımı  ifade  eder,  başarılar  dileklerimle  saygılarımı sunarım.   

Düsen KASEİNOV 
TÜRKSOY   Genel Müdürü 

 

xi

KOGREMİZE TEŞRİF EDEN,  DEĞERLİ DEVLET RİCALI,  DEĞERLİ BİLİM ADAMLARI   KIYMETLİ BASIN MENSUPLARI  VE KIYMETLİ HANIMEFENDİLER, BEYEFENDİLER    Sözlerime  başlamadan  önce  teşrifinizden  dolayı  duyduğum  memnuniyeti  dile  getirmek  ve  Kongre  Tertip  Komitesi  adına  hepinize  hoş  geldiniz  demek  istiyorum.  Bildiğiniz  gibi  içinde  bulunduğumuz  günler  bütün  dünyada Çocuk Kitapları haftası olarak kutlanıyor ve bu tarih örtüşmesi Kongremize ayrı bir mana ve derinlik  katıyor.  Bu noktadan hareketle Kongremiz hakkındaki bazı fikirlerimi sizlerle paylaşmak isterim. Çağımızda bütün  bilim dalları hızla dallanıp budaklanıyor ve yeni ihtisas alanları oluşuyor. Türkoloji bünyesinde gittikçe önem  kazanan ihtisas alanlarından birinin de Çocuk Edebiyatı olduğu herkesin malumudur. Türkiyede bizim zama‐ nımızda  müfredatta  seçmeli  ders  olarak  bile  kendine  yer  bulamayan  Çocuk  Edebiyatının  bu  gün  bir  çok  üni‐ versitede  ana  dersler  arasında  sayıldığı  görülüyor.  1999  yılından  beri  Çocuk  edebiyatı  derslerine  yer  veren  Üniversitemizin  de  bu  konuda  öncü  üniversiteler  arasında  yer  aldığını  memnuniyetle  ifade  etmek  isterim.  Diğer taraftan yakın alanlarda çalışan meslektaşları bir araya getirme, bilgi ve birikimlerini paylaşma ve ortak  çalışma  alanları  vucuda  getirme  bakımından  Mesleki  Kongrelerin  önemi  göz  ardı  edilemez.  Evvelce  her  dört  yılda  bir  yapılan  Uluslar  arası  Türkoloji Kongreleri  saha  elemanlarına  bu  imkanı sunmakta  idi.  Ancak  uzun  zamandır maalesef bu kongreler inkitaya uğradı. Buna mukabil bilhassa Türkiyede artan Üniversite sayısıyla  birlikte  Türkoloji  camiası  çok  genişledi  ve  bir  araya  gelemeyen  bu  geniş  camianın  mensupları  birbirini  tanıyamaz  hale  geldi.  Diğer  taraftan  Sovyet  Blokunun  çökmesiyle  hasıl  olan  konjonktür  Türkiyeyle  kardeş  cumhuriyet  ve  topluluklar  arasındaki  bilimsel  işbirliğinin  de  önünü  açmış  bulunmaktadır.  Bilhassa  tarihten  gelen  derin  ve  kopmaz  bağlarla  bağlı  bulunduğumuz  kardeş  Azerbaycan  bu  tip  münasebetler  için  son  derece  zengin  imkanlar  sunmaktadır.  İlgili  meslektaşlarımızın  çok  iyi  bildikleri  üzere  Tanzimatla  başlayan  modern‐ leşme süreci boyunca Türkiye ve Azerbaycan aydınları arasında çok yakın fikri ve edebi etkileşmeler ve para‐ lellikler meydana gelmiştir. Söz konusu kültürel münasebetler Tebrizden Kazana ve Kırımdan Kaşgara kadar  değişik derecelerde bütün Türk toplulukları için de söz konusudur. Bütün bu etkileşmeler günümüzde bakir bir  alan olarak çok taraflı araştırmaları beklemektedir. İşte diyebiliriz ki bu kongrenin ana amacı öncelikle böyle bir  tanışma ortamı sağlamak ve ele alınan konularda ortak çalışmalara zemin hazırlamaktır.    Değerli Katılımcılar,  Şimdi de biraz da Kongremizin akışı hakkında bilgi vereyim. Elinizdeki programdan da anlaşı‐lacağı üzere  toplamız meslektaşlarımızın büyük teveccühüne mazhar olmuştur. 7 Ayrı konuda sunulacak tebliğ sayısı 170?  dir.  Ancak  tebliğsiz  olarak  katılan  meslektaşlarımızla  katılımcı  sayısı  200’ü?  bulmaktadır.  3  Güne  yayılan  programın bugünkü bölümünde protokol konuşmaları ve açılış tebliğlerinden sonra küçük bir solo konserimiz  var.  Bu  konserle  bilhassa  Türkiye  dışından  katılan  meslektaşlarımıza  Türk  müziğini  tanıtmayı  amaçlıyoruz  Daha  sonra  vaktimizin  imkanı  ölçüsünde  Şehitliği  ziyaret  edecek  ve  bundan  tam  90  sene  önce  Ermeni  ve  İngiliz işgalcilere karşı kardeşlerinin yardımına koşan ve bu uğurda canlarını veren 1300 Anadolu evladının  ruhlarına Fatihalar okuyacağız.   Toplantımızın  ağırlığını  teşkil  eden  Cuma  ve  Cumartesi  günü  oturumları  Üniversitemiz  kampüsünde  devam  edecek.  Gelen  tebliğler  edebiyattan,  folklora  ve  çocuk  yayıncılığından  klasik  edebiyata  kadar  geniş  bir  yelpaze teşkil ettiği için oturumları konularına göre 6 salona taksim ettik. Oturum başkanları prensip olarak  ilgili  alandan  ve  akademik  ünvana  göre  seçilmekle  beraber  bazen  sıkışıklığa  ve  ihtiyaca  göre  bu  prensiplerin  dışına çıkmak zarureti de hasıl oldu. Bu ve muhtemel diğer bazı hususlar için katılımcıların hoşgörüsüne sığı‐ nırız.  Katılımcılar  kongre  boyunca  ihtiyaç  duydukları  her  hususta  bu  işle  görevli  arkadaşlarımıza  başvu‐ rabilirler.  Kongremize  katılan  bilim  adamlarının  kendi  alanlarındaki  kitapları  temin  edebilmeleri  amacıyla  koridor‐ larımızda bazı yerli kitabevlerinin stant açmasını temin ettik. Tabiatıyla işin bir de öğrencilerimize bakan tarafı  var.  Onların  da  Türkiyeden  teşrif  eden  bazı  yazarlarımızı  bizzat  tanımaları  ve  onlara  kendi  eserlerini  imza‐ latabilmeleri için yine mütevazi ölçüde de olsa ayrı bir stant açılmasını sağladık.  Misafirlerimiz  kendilerine  takdim  edeceğimiz  kongre  çantasında  lazım  olan  bazı  pratik  bilgileri,  Üniver‐ sitemiz  yayınlarından  bir  kaçını  ve  Tebliğ  Kitaplarının  1.cildini  bulacaklar.  Aslında  sizlere  tebliğlerin  kalan  kısmını içeren 2.cildini de takdim etmek isterdik. Ancak gelen tebliğlerin bir kısmı genel standartlara uymadığı  xii

ve tebliğ sahiplerinin yapacağı düzeltmeler için de yeterli süre kalmadığı için bu cildin basımını makul bir süre  için tehir zarureti hasıl oldu. Umuyoruz ki tebliğ sahiplerinin hassasiyetiyle o cilt de en kısa zamanda basılacak  ve adreslerinize gönderilecektir.Bu vesile ile ifade etmek isterim ki Üniversitemizin Çocuk Edebiyatı alanındaki  hedeflerinden  biri  de  geniş  bir  “Türk  Dünyası  Çocuk  Şiirleri  Antolojisi”  hazırlamaktır.  İleride  yardımlarını  isteyeceğimiz değerli camia mensuplarının bu konuda da desteklerini esirgemeyeceklerini umud ediyoruz.    Şimdi  sıra  teşekkür  faslına  geliyor..Bütün  bu  çalışmaların  ne  kadar  emeğe  mal  olduğunu  söylemeye  bilmem mahal var mı? Yaklaşık bir aydır geceli gündüzlü çalışan ekip arkadaşlarıma cidden minnettarım. Ay‐ rıca toplantı için gerekli imkanları tahsis eden Üniversitemiz Rektörlüğüne ve başta Asya Finans olmak üzere  bütün finansörlerimize şükran borçluyum.   Değerli bilim adamları,  Tabiatıyla  asıl  teşekkürü  sizler  hak  ediyorsunuz.  Çünkü  bu  toplantının  asıl  organizatörleri  sizlersiniz.  Sizin emekleriniz, alın teri ve göz nurunuz.  Sözlerimi bitirirken tekrar toplantımızı teşrif eden bütün değerli konuklara ve katılımcılara Üniversitem,  şahsım ve Organizasyon heyeti adına en derin şükranlarımı sunarım. 

Prof. Dr. Ömer OKUMUŞ 
Kongre Düzenleme   Kurulu Başkanı 

 

xiii

xiv

İÇİNDƏKİLƏR
UŞAQ VƏ ƏDƏBİYYAT
ÇOCUK EDEBİYATININ TARİHÇESİ
Yrd. Doç. Dr. Tacettin ŞİMŞEK 2 16 23

1

MODERN DÜNYADA MEVLÂNA İDRİS’İN “TUHAF ADAMLAR”I
Dr. Abdulkadir EMEKSİZ

ÇOCUK EDEBİYATI, ATASÖZÜ VE DEYİMLER
Yrd.Doç.Dr. Ali ATALAY

ÇOCUK KİTAPLARINDAKİ İLETİLERİN ÖNEMİ VE MAVİSEL YENER’İN ÇOCUK ROMANLARINDAKİ EVRENSEL İLETİLER
Aslıhan KÜÇÜKAVŞAR 27 34 41

MEHMET EMİN YURDAKUL’UN ÇOCUK ŞİİRLERİ
Yrd. Doç. Dr Bedri AYDOĞAN

UŞAQ ƏDƏBİYYATIMIZIN XANIM ANASI
Akademik Bekir NƏBİYEV

GÖKHAN AKÇİÇEK’İN ESERLERİNDE ÇOCUK VE BİLİNÇDIŞININ TELAFİSİ OLARAK YAKALANAN ÇOCUKSU ANLATIM
Yrd. Doç. Dr. Cafer ŞEN 45 52 56 59

BERDİBEK SOKPAKBAYEV’İN “MENİN ATIM HOCA” HİKAYESİNDE MİLLÎ DEĞERLER
Yrd.Doç.Dr. Damira İBRAGİM

ТУРЕЦКАЯ КЛАССИЧЕСКАЯ ЛИТЕРАТУРА И ЕЕ ПРЕДСТАВИТЕЛИ XVII-XVIII ВВ.
Гаджиев Эльдар НАБИЕВИЧ

“DEV PROBLEMLƏR” ŞAİRİ OSMAN TÜRKAYIN ÇOCUQ DÜNYASI
Dr. Elmira MƏMMƏDOVA

AHMET KABAKLI’NIN ÇOCUK VE ÇOCUK EDEBİYATI ÜZERİNDEKİ DÜŞÜNCELERİ VE ‘EJDERHA TAŞI’ ADLI ESERİ ÜZERİNE BAZI TESPİTLER
Yrd. Doç. Dr. Erol ÜLGEN 63

SİSYPUS DAĞININ MELANKOLİK ARAFI:
AKİF PAŞA/EKREM ŞİİRİNDE ÇOCUK↔ÖLÜM ALGISI Yrd.Doç.Dr. Fatih ARSLAN 70 76

TÜRK XALQLARININ UŞAQ ƏDƏBİYYATININ BƏZİ MƏSƏLƏLƏRİ
Prof. Dr. Fikrət SEYİDOV

AHMET BAYTURSINOĞLU’NUN “ÄLİB-BİY” (JAÑA ĶURAL) ADLI ESERİNDEKİ ÇOCUKLAR İÇİN SEÇTİĞİ METİNLER ÜZERİNE
Gülnar KOKYBASSOVA 80 83

TÜRKMEN HALK EDEBİYATINDA ÇOCUK TÜRLERİ
Prof.Dr.Gurbandurdı GELDİYEV

ÇAĞDAŞ TÜRK EDEBİYATINDAN ÇAĞDAŞ BİR YAZAR AYLA ÇINAROĞLU VE ÖRNEK YAPITLARINA ELEŞTİREL BİR YAKLAŞIM
Prof. Halil BUTTANRI 87 92 99

KLASİK VE MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÇOCUK İMGESİ
Yrd. Doç. Dr. Hasan AKTAŞ

GELİŞİM SÜRECİNDE TÜRKMEN ÇOCUK EDEBİYATI
Yrd. Doç. Dr. Hıfzı TOZ

xv

ÖMER SEYFETTİN HİKÂYELERİNİN ÇOCUK EDEBİYATIMIZDAKİ YERİ VE ÖNEMİ
İlyas Han ŞAHİN 104 107 112 117

ЭСТЕТИЧЕСКОЕ СВОЕОБРАЗИЕ ДЕТСКОГО ФОЛЬКЛОРА КУМЫКОВ
И.А.ХАЛИПАЕВА

TÜRK KÜLTÜRÜNDE NİNNİ VE ŞEREF HANIM ÖRNEĞİ
Arş. Gör. Kamile ÇETİN, Arş. Gör. Melek DİKMEN

"КИТАБ-И ДЕДЕМ КОРКУТ" В ДЕТСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ
Мамедова Лариса ВЛАДИМИРОВНА

ŞAİR GÖZÜYLE ÇOCUK DÜNYASI (KIRGIZ ŞAİRİ ESENGUL İBRAYEV’İN “BİYÇİ KÖPÖLÖKTÖR” (DANSÇI KELEBEKLER) ADLI ÇOCUK ŞİİRLERİ ÜZERİNE İNCELEMELER
Lira TURDUMAMBETOVA 120 126 130 139 142

ÇOCUĞUN BİREYSELLEŞMESİNDE, KİŞİLİK GELİŞİMİNDE RESİMLİ KİTAPLAR
Yrd. Doç. Dr. Mehmet SEMERCİ

ÇOCUK EDEBİYATIMIZDA, CAHİT UÇUK KİTAPLARINDA GÖZLEMLENEN AİLE BAĞLARI
Prof. Dr. Muhammet YELTEN Mustafa OĞUZ

ÇOCUK EDEBİYATINDA DİL VE ÜSLUP / EDEBİYATIN ÇOCUKSULUĞU VE ÇOCUKSU DURUŞU ALİ AKBAŞ'IN ŞİİR DÜNYASINDA ÇOCUK
Yrd. Doç. Dr. Mustafa TATCI

“HİDAYET SAYIN”IN ÇOCUK OYUNLARINDA TÜRK İNSANININ ULUSAL VE EVRENSEL DEĞERLERİ
Doç. Dr. Müzeyyen BUTTANRI 149 154 158

AZERBAYCAN ŞİİRİNDE ÇOCUK
Nigar MUHAMMEDOVA

ÇEK MASALLARINDA TÜRK İMGESİ
Žofie YÜKSEL, Nilüfer PEMBECIOĞLU, Nadi GÜLER

ÖĞRETMENLERİN BEŞ - ALTI YAŞ ÇOCUKLARININ KAVRAM GELİŞİMLERİNDE TÜRKÇE DİL ETKİNLİKLERİNİ KULLANMALARINA İLİŞKİN GÖRÜŞLERİ
Öğr. Görv. Nuran BAŞARAN, Uzm. Leyla ULUS KALENDER, Yrd. Doç. Dr. Adalet KANDIR 168

KIRGIZİSTAN’DA ÇOCUK EDEBİYATININ ORTAYA ÇIKIŞI, GELİŞİMİ VE GÜNÜMÜZDEKİ DURUMU
Nurgül SÜLEYMANOVA 174 177

AZƏRBAYCAN UŞAQ ƏDƏBİYYATININ YARANMASINDA VARİSLİK PRİNSİPİ
Rafiq YUSİFOĞLU

BRİTANİYA UŞAQ POEZİYASI VƏ ONUN AZƏRBAYCAN TÜRKCƏSİNƏ TƏRCÜMƏSİ HAQQINDA
Prof. Dr. Şahin XƏLİLLİ 182

ORMANIN BİLGELİĞİ: BEN BİR GÜRGEN DALIYIM (Hasan Ali Toptaş’ın Ben Bir Gürgen Dalıyım Adlı Eseri Üzerine)
Seval Şahin GÜMÜŞ 185 189

БУГУНЬКИ КЪЫРЫМТАТАР БАЛА ЭДЕБИЯТЫНЫ ДЖАНЛАНДЫРУВ АРЕКЕТЛЕРИ
Doç.Dr. Шевкет ЮНУСОВ

CUMHURİYETIN İLK YILLARINDA ANADOLU ÇOCUKLARININ AĞIR HAYATI MEVLUT KAPLAN’IN ESERLERİNDE (“TREN DÜDÜKLERİ” ROMANI ESASINDA)
Doç.Dr. Tamilla Abbashanlı ALİYEVA 192 198

GÜNÜMÜZ TÜRK ŞİİRİNDE ÇOCUK TEMASI
Doç. Dr. TURAN KARATAŞ

QLOBALLAŞAN DÜNYADA TƏCRİD OLUNMUŞ DÜNYALAR: TÜRKDİLLİ İNFORMASİYA MÜHİTİNDƏ UŞAQ ƏDƏBİYYATI
Zakirə ƏLİYEVA 204 208 214

TÜRK DÜNYASI ÇOCUK EDEBIYATI TARIHI NIÇIN VE NASIL YAZILMALIDIR?
Yrd. Doç. Dr. Zeki GÜREL

ƏLİ SƏMƏDLİ VƏ MÜASİR UŞAQ ƏDƏBİYYATI
Zəminə AXUNDOVA

xvi

UŞAQ VƏ DİL
KEMALETTİN TUĞCU’NUN ÇOCUKLAR İÇİN YAZMIŞ OLDUĞU HİKÂYELERDEKİ DİL VE ANLATIM AKSAKLIKLARI
Yrd. Doç.Dr. Hayrettin AYAZ, Ahmet AKKAYA

219

220 224 226 229 232

DİVANU LUGATİ’T-TÜRK’TE GEÇEN ÇOCUKLA İLGİLİ KAVRAMLAR ÜZERİNE
Emek ÜŞENMEZ

ÇOCUKLAR İÇİN YAZILMIŞ EDEBÎ METİNLERDE DİL OLGUSU
Doç. Dr. Hanifi VURAL

ТЮРКСКО-ДАГЕСТАНСКИЕ ЯЗЫКОВЫЕ КОНТАКТЫ В АЛАЗАНСКОЙ ДОЛИНЕ
И.А. ДИБИРОВ, М.Ч. ЧЕЕРЧИЕВ, Г. МАХАЧКАЛА, I. A. DİBİROV, M. Ch. CHEERCHİEV

TÜRKMENCEDE ÇOCUKLARLA İLGİLİ DOLAYLI KELİMELER
Prof. Dr. Mehmet KARA

UŞAQ VƏ KLASSİK ƏDƏBİYYAT
BİR ÇOCUK EDEBİYATI TÜRÜ OLARAK MANZUM SÖZLÜKLER
Yrd. Doç. Dr. Halil İbrahim YAKAR

235
236

HÜSN Ü AŞK’TA TARDİYYE FORMUNDA YAZILAN BİR NİNNİ ÜZERİNE / UPON A LULLABY IN HUSN U ASHK WRITTEN IN THE FORM OF TARDIYYE
Doç.Dr. M. Muhsin KALKIŞIM 243 248 253

FABL TÜRÜNÜN ÇOCUK EDEBİYATINDAKİ YERİ: “MEVLÂNÂ ÖRNEĞİ”
Prof. Dr. Ramazan ALTINTAŞ

KLASİK ŞARİLERİN ÇOCUKLUK ANILARI VE EĞİTİMİ
Doç. Dr. Yusuf ÇETİNDAĞ

UŞAQ ƏDƏBİYYATINDA ÇAĞDAŞ TƏMAYÜLLƏR
ÇOCUĞA “GÖRELİK İLKESİ”NE GÖRE TÜRK ÇOCUK KİTAPLARINA ELEŞTİREL BİR BAKIŞ
Prof.Dr. Ali GÜLTEKİN

261
262 269

21. YÜZYIL TÜRK ÇOCUKLARININ MASALLARI: REKLÂMLAR!
Dr. Gülin ÖĞÜT EKER

ÇOCUK TEKERLEMELERİNİN YAPISAL BOYUTLARININ PLASTİK DEĞERLER AÇISINDAN İNCELENMESİ
Dr. İlham ENVEROĞLU 275 280

ÇOCUK EDEBİYATINDA BİLİM YAKLAŞIMI
Prof. Dr. İrfan YILMAZ

ÇOCUKLAR IÇIN ÜRETILEN EDEBİYAT KİTAPLARINA FARKLI BAKIŞ AÇILARINDAN ÇÖZÜMLEMECI BIR YAKLAŞIM; MASAL, ÖYKÜ VE ŞİİRLERLE DUYGU EĞİTİMİ
Mavisel YENER 283 287 290

ÇOCUKLARA YÖNELİK NEOPAGANİST PROPAGANDA: “HARRY POTTER”
Arş. Gör. Muhammed Esat ALTINTAŞ

TELEVİZYON REKLAMLARI VE ÇOCUKLAR
Prof. Dr. Özlen ÖZGEN, Prof. Dr. F. Pınar ÇAKIROĞLU

POSTMODERN KÜLTÜRÜN ETKİSİYLE YERLEŞEN ÇOCUK EDEBİYATINA ŞİDDET VE KARŞI DURUŞ YOLLARI
Yrd.Doç.Dr.Tülay AKKOYUN 294

UŞAQ VƏ FOLKLOR
ÇOCUK EDEBİYATINDA SÖZLÜ GELENEĞİN BİR ANLATIM TÜRÜ: KARAGÖZ OYUNLARI (TASVİR YAPIMCILIĞI VE OYNATICILIĞI)
Yrd. Doç. Dr. Aygün ÜLGEN

297
298

xvii

БАЛА ФОЛЬКЛОРЫ СЁЗ САНЬАТЫНДА ЕРЛЕШКЕН КОДЛАРНЫНЪ ОГРЕНИЛЮВИ
А.КОКИЕВА 303 308 316 322 325 332

KAZAN TATARLARININ DOĞUM GELENEKLERİNDE ESKİ TÜRK İNANÇLARININ İZLERİ
Yard. Doç. Dr.Çulpan ZARİPOVA ÇETİN

ÇOCUK GİYİM KUŞAM KÜLTÜRÜNDEKİ DEĞİŞİMLER
Doç.Dr. Şule ÇİVİTCİ, Prof.Dr. Nuran KAYABAŞI

KÖRPƏNİN ZEHNİ İNKİŞAFINDA LAYLA VƏ OXŞAMALARIN ROLU
Elxan YURDOĞLU (MƏMMƏDOV)

ORTAK TÜRK HALK KÜLTÜRÜ ÜRÜNLERİNİN ÇOCUK EDEBİYATINA KATKILARI
Prof. Dr. Erman ARTUN

EFSANELERİN ÇOCUK EĞİTİMİNDEKİ ÖNEMİ
Araş. Gör. Ferhat ASLAN

KIRSAL ALANDA ÇOCUKLAR İÇİN KULLANILAN EL SANATLARI ÜRÜNLERİ: TÜRKİYE (AKDENİZ BÖLGESİ) ÖRNEĞİ
Feryal SÖYLEMEZOĞLU, Zeynep ERDOĞAN, Gürsel DELLAL 339

DESTAN VE HALK HİKÂYELERİNİN ÇOCUK EDEBİYATINA KAYNAK OLMASI VE ÖRNEKLEM OLARAK HÂVERNÂME
Yrd. Doç. Dr. Hüseyin ÖZCAN 342

ŞARKI VE TÜRKÜLERDEKİ ATASÖZÜ VE DEYİMLERİN ÇOCUKLARIN DİL GELİŞİMİNE KATKISI
Yrd. Doç. Dr. Mustafa ŞENEL 352

TÜRK DÜNYASI ÇOCUK HALK ŞARKILARININ İÇERİK VE MÜZİKAL YÖNDEN KARŞILAŞTIRMALI OLARAK İNCELENMESİ
Oya ŞEN 365 370

KİÇİK FOLKLOR NÜMUNƏLƏRİ VƏ UŞAQ TƏRBİYƏSİ PROBLEMLƏRİ
Zahid XƏLİL (Xəlilov Zahid Abdulla oğlu)

ALTAY KÖYÜ’NE YERLEŞMİŞ OLAN KAZAK TÜRKLERİNİN MASALLARININ KAZAKİSTAN MASALLARI VE TÜRKİYE MASALLARI İLE KARŞILAŞTIRMALI OLARAK İNCELENMESİ
Yard.Doç.Dr. Zekiye ÇAĞIMLAR 376

UŞAQ VƏ MİLLİ-MƏNƏVİ DƏYƏRLƏR
Yrd. Doç Dr. Adnan KARADÜZ

383
384

İLKÖĞRETİM OKULLARI TÜRKÇE DERSİ KİTAPLARINDA “MİLLÎ VE KÜLTÜREL DEĞERLER” DEDE KORKUT HİKÂYELERİNDEKİ İLETİLERİN AHLÂK EĞİTİMİ AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ
Elif Emine KÜÇÜK 391 398 404 409 413

ÇOCUK EDEBİYATI BAĞLAMINDA KUR'AN’DAKİ KISSALARIN ÇOCUK EĞİTİMİNDEKİ YERİ
Doç. Dr. Hasan Hüseyin TUNÇBİLEK

İSLAMA GÖRE ÇOCUK EDEBİYATI NASIL OLMALIDIR?
Prof. Dr. İbrahim CANAN

KUR’AN-I KERİM IŞIĞINDA ÇOCUKLARDA KAZANDIRILMASI GEREKEN DEĞERLER
Doç.Dr. Mustafa ÜNVER

HADİSLERİN DİLİNDE ÇOCUK: ÇOCUK TERBİYESİNE DAİR BAZI ESASLAR
Prof.Dr.Osman GÜNER

ALİ AKBAŞ’IN “KUŞ SOFRASI” VE MUSTAFA RUHİ ŞİRİN’İN “DÜNYA KARDEŞ SOBE” ŞİİR KİTAPLARINDA MİLLÎ VE MANEVÎ DEĞERLER
Yrd. Doç. Dr. Raşit KOÇ 419 424

TÜRK ATASÖZLERİNDE ÇOCUK VE EĞİTİMİ
Prof. Dr. Tayyip DUMAN

AŞAĞI SİNİFLƏRDƏ ÖYRƏDİLƏN BƏDİİ NÜMUNƏLƏRİN UŞAQLARIN VƏTƏNPƏRVƏRLIK RUHUNDA YETİŞMƏSİNDƏ ROLU
T. HƏŞİMOVA 430

xviii

UŞAQ MƏTBUATI
GÜRBÜZ TÜRK ÇOCUĞU DERGİSİ
Elif KONAR

433
434 438 446 449 453

ÇOCUK EDEBİYATI ALANINDA ÖNCÜ BİR YAYIN: ÇOCUK BAHÇESİ
Fazıl GÖKÇEK

CAN KARDEŞ ÇOCUK DERGİSİ
Yard. Doç Dr. Mehmet ÖZER

İLANININ YÜZÜNCÜ YILINDA II. MEŞRUTİYET DÖNEMİ ÇOCUK DERGİCİLİĞİ
Yrd. Doç. Dr. Muammer GÖÇMEN, F. Banu MERAL

İSMAİL GASPIRALI’NIN YAYIMLADIĞI - ÂLEM-İ SIBYAN ADLI ÇOCUK DERGİSİ
Prof. Dr. Yavuz AKPINAR

UŞAQ SƏSLİ, GÖRÜNTÜLÜ VƏ DÖVRİ NƏŞRLƏRİ
ÇOCUK YAYINCILIĞINDA GÖRSELLİK
Hasan Ahmet GÖKÇE

459
460 462

ÇOCUK KİTAPLARININ HAZIRLANMASI
Mehmet AZİM

ÇOCUK EDEBİYATININ GELİŞİMİNDE ÇOCUK KİTABI YAYINCILARININ İŞLEVİ VE SORUMLULUĞU
Melike GÜNYÜZ 469 471 476

ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİ VE KİTAP
Prof. Dr. Neriman ARAL

YAZDIĞIM ÇOCUK KİTAPLARINDAKİ AMACIM
Nuran TURAN

UŞAQ TƏLİM VƏ TƏRBİYƏSİ
ANADİL EDİNİMİNDE, HİKÂYE ANLATIMI YÖNTEMİYLE TÜRK ÇOCUKLARININ İLETİŞİMSEL BECERİLERİNİN GELİŞTİRİLMESİ
Araş. Gör. Özge PINARCIK (SAVAŞ), Yard. Doç.Dr. Abdülkadir KABADAYI

479
480 486

OKUL ÖNCESİ EĞİTİM PROGRAMLARINDA HİKAYE

KİTAPLARININ KULLANILMASI

Yard. Doç. Dr. Adalet KANDIR Fatma TEZEL ŞAHİN, Yard.Doç.Dr. Uzm. Şehnaz YAYLA CEYLAN

ÇAĞDAŞ ÇOCUK EDEBİYATI METİNLERİ İLE DESTEKLENEN TÜRKÇE ÖĞRETİMİNİN ÖĞRENCİLERİN OKUMA VE YAZMA TUTUMLARINA ETKİSİ
Dr. Ahmet GÜNEYLİ 490

ÇOCUĞUN KİŞİLİĞİNİN OLUŞMASINDA ANA-BABANIN ROLÜ VE ANA-BABANIN ÇOCUKTAN ETKİLENMESİ
Prof. Dr. Ali AKPINAR 497

ALTI YAŞ GRUBUNDAKİ ÇOCUKLARIN KAVRAM GELİŞİMLERİ İLE GÖRSEL ALGILAMALARI ARASINDAKİ İLİŞKİNİN İNCELENMESİ
Doç.Dr. Esra AKI, Prof. Dr. Neriman ARAL, Dr. Aynur Bütün AYHAN, Uzm. Burcu MUTLU 503

“BENİM KÜÇÜK DOSTLARIM”: BİR ÖĞRETMENİN ÇOCUKLARI TANIMLAMA ŞEKLİNE DÖNÜK DAVRANIŞ ÇÖZÜMLEMESİ
Yrd. Doç. Dr. Ergin ERGİNER 508

ANAOKULUNA DEVAM EDEN ÇOCUKLARIN ANNE VE BABALARININ ÇOCUK KİTAPLARINA İLİŞKİN GÖRÜŞLERİNİN KARŞILAŞTIRMALI OLARAK İNCELENMESİ
Yrd.Doç.Dr. Fatma TEZEL ŞAHİN, Yrd.Doç.Dr. Adalet KANDIR, Bil.Uzm.Arzu ARSLAN 505 520

ÇOCUK EDEBİYATINDA DEĞER KAVRAMININ GELİŞİMSEL AÇIDAN DEĞERLENDİRİLMESİ
Yard. Doç Dr. Figen AKÇA, Öğr. Gör. Yılmaz EVAT

xix

ÖĞRETMENLERİN VE ÖĞRETMEN ADAYLARININ ÇOCUK EDEBİYATINA İLİŞKİN TUTUMLARI
Halit KARATAY 529

İSTENDİK DAVRANIŞ KAZANDIRMA BOYUTUYLA YÜCEL EYZİOĞLU’NUN TÜRK DÜNYASINDAN DERLEDİĞİ MASALLARDA YER ALAN ÇOCUK KAHRAMANLAR
Yrd. Doç. Dr. İbrahim KIBRIS 536

ORTAÖĞRETİM KURUMLARINDAKİ ŞİDDETİN ÖNLENMESİNE YÖNELİK EDEBİ- ESTETİK ÇÖZÜM ARAYIŞLARI (ŞİDDETE KARŞI PANZEHİR, ÇOCUK VE GENÇLİK EDEBİYATI)
Yrd. Doç. Dr. Mustafa AYYILDIZ, Arş. Gör. Suna CANLI 544

OKUL ÖNCESİ EĞİTİM KURUMLARINDA ÇALIŞAN ÖĞRETMENLERİN ÇOCUK KİTAPLARINI KULLANMA DURUMLARINA İLİŞKİN GÖRÜŞLERİNİN İNCELENMESİ
Prof. Dr. Neriman ARAL, Prof. Dr. Figen GÜRSOY, Yard. Doç. Dr. Remziye CEYLAN, Araş.Gör. Müdriye YILDIZ BIÇAKÇI 548 554 559

ÇOCUK DERGİLERİNDEKİ METAFORLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ
Yard.Doç.Dr. Pınar GİRMEN

ZEYNEL BEKSAÇ’IN ÇOCUK ŞİİRLERİ
Dr. Sabahattin ÇAĞIN

İLKÖĞRETİM 4. 5. SINIF TÜRKÇE DERS KİTAPLARINDA YER ALAN METİNLERİN ÖĞRETMEN GÖRÜŞLERİNE GÖRE DEĞERLENDİRİLMESİ
Süha GİRMEN 563

TÜRKİYE’DE YAYIMLANAN ÇOCUK DERGİLERİNİN EĞİTİM GÖRÜŞLERİNİN İNCELENMESİ
Doç. Dr. Yücel GELİŞLİ 567 574

ANA DİLİ EĞİTİMİ VE ÇOCUKLAR İÇİN HAZIRLANMIŞ BİR SÖZLÜK ÜZERİNE
Zuhal KÜLTÜRAL

UŞAQ SAĞLAMLIĞI VƏ PSİXOLOGİYASI
TÜRK AİLESİNDE ÇOCUK VE TÜKETİM
Prof. Dr. Ali Fuat ERSOY, Dr. Aybala SARIABDULLAHOĞLU

579
580 586 591

TÜRK AİLESİNDE YAŞLI VE ÇOCUK/TORUN ETKİLEŞİMİ
Öğr. Gör. Dr., Fatma ARPACI, Prof. Dr., Ali Fuat ERSOY

TÜRKİYE’DE ÇOCUK BESLENMESİ İLE İLGİLİ YANLIŞ İNANÇ VE ALIŞKANLIKLAR
Prof. Dr.Metin Saip SÜRÜCÜOĞLU, Prof. Dr. Ayşe Özfer ÖZÇELİK, Prof. Dr. Nevin ŞANLIER

OSMANLI DÖNEMİNDE ÇOCUKLARI SAĞLIKLI ORTAMDA YETİŞTİRMEYE YÖNELİK UYGULAMALAR
Prof. Dr. Yusuf KÜÇÜKDAĞ 597 607

ÇOCUĞUN KİTAPLA BULUŞTURULMASINDA AİLELERİN ÖNEMİ
Zeynep Aydın YILMAZ

xx

 

TÜRK XALQLARI éDéBÌYYATI (II):
BEYNéLXALQ UÅAQ éDéBÌYYATI KONQRESÌ

UŞAQ VƏ ƏDƏBİYYAT
  

 

ÇOCUK EDEBİYATININ TARİHÇESİ
Yrd. Doç. Dr. Tacettin ŞİMŞEK
Atatürk Üniversitesi Kâzım Karabekir Eğitim Fakültesi Türkçe Eğitimi Bölümü tacsimsek@hotmail.com ABSTRACT In the west the childhood became in 18. and 19. century discovers. It was stated that the child with its curiosity, dreams and play need another existence is. With this side the child steps into the relations field of the adults. It was begun to create a new literary world which has only the world of the child in the eye. This required the attention of the language gift of a child. Thus 20 developed at the beginning. Century the term “children's literature”. In the center of the century children's literature range in the general literature developed. In today's time there is itself one in the whole world a rich children's literature, from the east to the west with theoretical texts and Child feeling sameness employs. In the lecture by the historical development of the children's literature, the history of the children's literature in Turkey, in the Balkans countries and in the Turkish republics is mentioned is summarized. Key Words: Child, literature, short history of children's literature.

Çocuk ve Edebiyat Gelişme çağındaki çocukların duygu ve düşünce dünyasına, anlama ve kavrama becerilerine seslenen edebiyata çocuk edebiyatı denir. Terim, 20. yüzyılın ilk yarısında ortaya çıkmış, her yaştan çocuğu hedef alan duyarlığın ifade biçimi olarak kullanılmaya başlanmıştır. Edebiyat, çocuğun zevk ve güzellik duygusu bakımından gelişmesine hizmet eder. Onu oyalama, eğlendirme ve eğitme işlevi görür. Duygu ve düşünce dünyasını dilsel ve görsel iletilerle zenginleştirir (Sever 2003: 9). Hayatı, insanı ve çevreyi tanıma imkânı sağlar. Çocuk, kendisi için yazılmış edebiyat eserinde, yaşadığı ortamın benzerini bulur. Yazılanlarla yaşananlar arasında ilişkiler kurar, karşılaştırmalar yapar. Çocuk edebiyatı, edebiyatın taşıdığı hemen her niteliği taşımakla birlikte eğitici yönüyle de öne çıkan bir sanat dalıdır. Amacı doğrudan doğruya eğitmek olmasa da, çocuğun dil becerisini, hayal gücünü ve yaratıcı düşünme yeteneğini geliştirmek, çocuk edebiyatının amaçları arasındadır. Çocuk duyarlığını yitirmemiş her yaştan yetişkin yazar ve şairin vücuda getirdiği çocuk edebiyatının temel kaygısı, kullanılan dil ve seçilen temalar bakımından ‘çocuğa görelik’ ilkesidir. Nitelikli bir çocuk edebiyatı ürününden yetişkinler de zevk alabilirler. Önemli olan duyarlığın doğallığı, dilin güzelliği, metnin sağlamlığı, konunun çocuğa uygunluğu, kurgunun çekiciliği ve serüvenin akıcılığıdır. Şiirde canlı bir ses ve ritm, düzyazıda ise serüven, çocuk edebiyatı türlerinin en belirgin özellikleri arasındadır (Şimşek 2002: 32). Çocukta güzellik duygusu doğuştan vardır. Güzel bir oyuncak, güzel bir ezgi, güzel bir yüz ya 2

da doğaya ait güzel bir görünüş çocuğun ilgisini çeker. Doğuştan var olan bu duygunun geliştirilmesi ve ileriki yaşlara taşınması gerekir. Edebiyat, çocukta güzellik duygusunu geliştirir. Edebî metin, önce taşıdığı ses ve ritmle çocuğu kendine çeker. Çocuk, sözcüklerin anlamından önce sesine ilgi duyar. Masal tekerlemelerini bir şarkı gibi dinler. Çocukların ana sınıfından itibaren şiirden hoşlanmaları dikkat çekicidir. Öyleyse çocuğun duygusal dünyasına hitap eden bir güzellik ögesi olarak edebiyat doğal bir ihtiyaçtır. Edebiyat çocuğun zekâ, hayal gücü ve muhakeme yeteneğini geliştirir. Başlangıçtan 11-12 yaşlarına kadar somut düşünen çocuk, soyut düşünceye yaklaştığında karşısında sembollerle kurulu bir dünya bulur. Semboller, dış dünyadaki somut ögelere karşılık olarak üretilmişlerdir. Bu karşılıkları ve ilişkileri kavramaya çalışmak, çocukta zihinsel gelişmeyi hızlandırır. Dünyada Çocuk Edebiyatı Batıda 18. yüzyıla kadar çocuk, doğuştan günahkârdır. 18. yüzyıl düşünür yazar ve eğitimcisi Jean-Jacques Rousseau (1712-1778), çocuğun doğuştan masum olduğu yaklaşımıyla bu anlayışa karşı çıkar, “Yaratıcının elinden çıkarken her şey mükemmeldir, ancak insan elinde bozulur.” (Rousseau 2000: 17) der. Gerçekte çocukluğun keşfi romantiklere nasip olur. Victor Hugo’nun (1802-1885) “Kristof Kolomb sadece Amerika’yı keşfetti. Bense çocukluğu keşfettim.” cümleleri bu açıdan önemlidir (Heywood 2003: 35). Daniel Defoe (1660-1731), Robinson Crusoe’yu (1719) çocuklar için yazmadığı hâlde kitap, çocukların ilgisini çeker. Bir bakıma çocuklar kendi ilgi alanlarını kendileri belirleyerek talepleriyle
  

Materiallar

çocuk edebiyatının çerçevesini çizerler. Bu talep, Jonathan Swift’in çocuklar için kaleme aldığı Gulliver’in Gezileri (1726) ve benzeri eserlere kapı aralar. Başta La Fontaine masalları olmak üzere çocuklara yönelik her türlü kitabı faydasız bulan Rousseau, öğrencisi Emile’in kütüphanesine yalnızca Robinson Crusoe’nun girmesine izin verir. Çünkü Robinson’da doğa karşısında gücünü, iradesini sınama, mücadele ederek deneyim kazanma ve kendini var kılma çabası anlatılmaktadır. Onun dışında Emile’in bütün kütüphanesi doğadır. Çocuk edebiyatı 19. yüzyılda Lewis Carrol’un kaleminden Alice Harikalar Diyarında (1865) adlı nitelikli bir örneğe kavuşur. Lewis Caroll (18321898), gerçekte mantıkçı, matematikçi, fotoğrafçı aynı zamanda papaz olan Charles Lutwidge Dodgson’ın takma adıdır. Sözcük oyunlarıyla, fantastik kurgularıyla özellikle küçük çocuklar için eğlenceli bir üslûp geliştirmiştir. İngiltere’de Charles Dickens (1812–1870) David Coperfield; Thomas Hughes (1822–1896), Tom Brown’un Okul Günleri, Amerika’da Mark Twain (1835–1910), Tom Sowyer’ın Maceraları adlı romanlarını çocuk kahramanlar çevresinde kurgular ve önemli bir başarı kazanırlar. Fransa’da Jules Verne (1828-1905) Dünyanın Merkezine Seyahat, Aya Seyahat, Kaptan Grant’ın Çocukları, Denizler Altında Yirmi Bin Fersah, Seksen Günde Devriâlem gibi bilimkurgu romanlarıyla çocuk edebiyatının öncüleri arasında yer alır. İtalya’da Carlo Collodi (1826-1890), masalöykü arası bir anlatımla süslediği Pinokyo’su, Almanya’da Karl May (1842–1912) serüven tutkusuyla geliştirdiği Kızıl Derililer ve Vahşi Batı gibi romanlarıyla çocuk edebiyatı tarihine geçerler. Fransa’da Hector Malot (1830-1907), Kimsesiz Çocuk’la; Comtesse de Ségur (1799-1874), Sophie’nin Başına Gelenler ve Bir Eşeğin Hatıraları gibi kitaplarıyla çocuk klâsikleri arasına girerler. 19. yüzyılın sonlarına doğru İsveçli Selma Lagerlöf (1858-1940), Nils Holgersson’un İlginç Seyahati adlı şiirsel gezi romanıyla çocukların dünyasına girer. Aynı dönemde Robert-Louis Stevenson (1850-1894) da Define Adası’yla çocukları gizemli bir serüvene çağırır. İngiltere’de Frances Hudgson Burnett (18491924), Küçük Lord ve Küçük Prenses; Rudyard Kipling (1865–1936) de Orman Çocuğu ile çocuk edebiyatına önemli katkılarda bulunur. Elenor H. Porter’ın (1868-1920) Polyanna’sı, Ferenc Molnar’ın (1878-1952) Pal Sokağının Çocukları, George Sand’ın (1804-1976) Köyün İkizleri, çocukların yakın çevresini ele alıp işledikleri için ilgiyle okunan romanlar arasına katılırlar.

20. yüzyılda Antoine de Saint-Exupéry (19001944), çocuk edebiyatında zirveyi temsil eden Küçük Prens’i (1943) bir yetişkin olan Léon Werth’e ithaf ederken çocuklardan özür diler. Yazar, bir yetişkinin çocuklar için yazılmış kitapları da okuyabileceğine inanmaktadır. Kitap, Werth’in bir zamanlar yaşanmış çocukluğuna ithaf edilir. Yetişkinlerin de bir zamanlar çocuk olduğu ger-çeğini yazık ki pek az insan hatırlamaktadır (Exupéry 1999: 4). Küçük Prens’in Asteroid B 612 gezegeninden gelmiş çocuk kahramanı, roman boyunca yetişkinleri tuhaf bulan, onları eleştiren polemikçi bir tavır sergiler. Yetişkin davranışlarıyla çocuk davranışları, olan-olması gereken bağlamında ilk kez böylesine bir karşılaştırmanın konusu olmaktadır. Bir yetişkin olan anlatıcı, çocuğun dünyasına yaklaşmakta ve onun gözüyle yetişkinlerin davranışlarını çözümlemektedir. Bu, bir bakıma çocuk edebiyatıyla uğraşanların yazma serüveni hakkında da ipuçları verir. Amaç, çocuklaşmak değil, çocuğun dünyasına yaklaşmaktır. Doğuda “Kıssa” Geleneği İlk kaynağı mitolojik dönemlere ve kutsal metinlere kadar götürülebilen hikâye anlatma geleneği, doğunun öğütçü tavrının dayandığı temel anlatım biçimidir. Bu gelenek “kıssadan hisse” söz grubuyla formüle edilir ve hikâye aracılığıyla ders verme amacını güder. Beydeba’nın Kelile ve Dimne’si, Feridüddin Attar’ın Mantıku’t-Tayr’ı, Mevlâna’nın Mesnevî’si bu geleneksel anlatım tarzının ilk akla gelen yazılı örnekleridir. MÖ. 6. yüzyılda Anadolu coğrafyasında yaşamış Aisopos (Ezop)’un da, masallarını Aisopos’tan ödünç alan 16. yüzyıl Fransız şairi La Fontaine’in de beslendiği ana kaynak, doğuya ait ‘kıssa’ geleneğidir. La Fontaine, işlediği bütün konu ve temaları öncekilerden almış, onları kendi içinde yeniden yorumlamıştır. Ele aldığı ahlaki konuları, masala, serüvene, destana, felsefeye hatta komediye dönüştürmüştür. Fabllarında nasihati değil, dramatik vurguyu öne çıkaran La Fontaine, doğuya ait “kıssadan hisse” geleneğindeki didaktik tavrı şairlik yeteneğiyle yumuşatmıştır. Fabl örnekleri, hayvan hikâyelerinden ders çıkarmaya yöneliktir. Fabl türü aracılığıyla insana ait kimi davranışlar hayvanlara yansıtılarak bir tür rehabilitasyon yapılır. İnsan, kendinde var olan özellikleri hayvanlara yüklemek suretiyle öncelikle bir arınma gerçekleştirir. Olayın dışına çıkar ve kendini dışarıdan gözlemleme imkânı bulur. Böylece ders çıkarmak kolaylaşır. İnsanlara öğüt verme geleneği, kaynağını Lokman suresi 13-19. ayetlerinden alır. Söz konusu ayetlerde Lokman, oğluna Allah’a ortak koşmamasını söylemekte; namaz kılmayı, iyiliği emret3

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

meyi, kötülükten vazgeçirmeye çalışmayı, başına gelenlere sabretmeyi tavsiye etmekte; “küçümseyerek insanlardan yüz çevirme ve yeryüzünde böbürlenerek yürüme” şeklinde öğüt vermekte, sesini alçaltması gerektiğini hatırlatmaktadır (Kur’an: 411-412). Bu tavır, hadislerle de desteklenerek pendname ya da nasihatname adı verilen edebî formun doğuşunu hazırlamıştır. Amaç, geniş halk kitlelerini, özellikle devleti yönetenleri ahlaki yönden erdemli kılmaktır. Bu tür öğüt kitapları, Kur’an ve hadis yanında, eski Yunan, İran mitolojisi ve Türk töresine ait davranış kalıplarını da kaynak olarak alırlar (Canım 1988: 153). Doğrudan öğüt vermek amacıyla yazılan kitaplar içinde en çok tanınan ve benzer nitelikteki metinlere model oluşturan eser, İranlı mutasavvıf şair Ferîdüddin Attâr’ın (ö.1329) Pend-name’sidir. Ahlaki konuları tasavvuf açısından işleyen eserin Türkçeye manzum-mensur çok sayıda çevirisi yapılmıştır. Türkçede Attâr’ı örnek alarak mesnevi formunda özgün pendname örnekleri de kaleme alınmıştır. Yunus Emre’nin (ö.1320) Risaletü’nNushiye’si ve Güvahi’nin (ö.1526) Pend-name’si, bu çerçevede önemli öğüt kitaplarıdır. Risaletü’nNushiye’de “ruh, akıl, kanaat, gazap” kavramlarına ilişkin tasavvufi düşünceler dile getirilir. Güvahi ise kendi gözlem, izlenim ve deneyimlerini gerçekçi bir yaklaşımla kısa hikâye, nükte ve fıkralara dönüştürür, ve atasözlerini de kullanarak okuyucuya öğüt vermeyi tercih eder. Kitapta devlet büyüklerine saygı, görev bilinci, çalışmanın yararları, kardeş sevgisi, konukseverlik, aşk, evlilik, cömertlik, güzel konuşma, iyi giyinme, yersiz söz söylememe, açları doyurma, çocuk yetiştirme gibi konularda verilmiş çok sayıda öğüt yer alır (Hengirmen 1990: 17-21). Türk edebiyatında öğüt içerikli kitapların ilk örneklerinden biri 1070’te kaleme alınan Kutadgu Bilig’dir. Yusuf Has Hacip (1017-1077) Kutadgu Bilig’de eğitim anlayışının merkezine “öğüt vermek”, “yapmak ve yaşayarak öğrenmek” gibi motifleri yerleştirir. Çocuğu ikna etmek için somut örnekler kullanır, kanıtlara başvurur. Somuttan soyuta ilkesine uygun bir tavır sergiler (Akyüz 2002: 181). Eserin 22. bölümünde Ay Toldu, oğlu Ögdülmiş’e doğruluk, alçakgönüllülük, adalet, iyilik, kötülük, ikiyüzlü insanlardan sakınma, sır saklama, kimseyi kıskanmama gibi konularda öğütler verir. 12. yüzyılda Edip Ahmet Yükneki’nin Atebetü’l-Hakayık adlı eseri de aynı geleneğin deva-mı olarak ortaya çıkar. Eserde bilgisizlikten bilgiye, cimrilikten cömertliğe, kibirden alçakgönüllülüğe, kötü huylardan iyi huylara, boş söz4

lerden dilini tutmaya doğru giden erdemli insanın özellikleri anlatılır. Aynı yüzyılda Hoca Ahmet Yesevi de dinî tasavvufi dörtlüklerden oluşan Divan-ı Hikmet’iyle insanlara yön vermek ister. Özellikle geçiş dönemlerinde toplumu şekillendirmek için öğüt kitaplarına ihtiyaç duyulur. Anadolu coğrafyasında bu tarz eserlerin sayısı 13. yüzyıldan itibaren artış gösterir. Klasik Dönemde Çocuk ve Edebiyat Klasik Dönem Türk edebiyatında “tıfl” (çocuk), “etfal” (çocuklar) sözcükleri genellikle bir benzetme unsuru olarak kullanılır. Yaramaz çocukların kuşlarla, özellikle de güvercinlerle oynamayı sevmesi ya da çocukların sır saklayamaması, klâsik Türk şiirinde “çocuk” kelimesinin çağrışımları arasında yer alır (Onay 1992: 111). Divan edebiyatının roman ve hikâyesi sayılan mesnevilerde kimi kahramanların çocuklukları tasvir edilir. Örneğin Fuzulî’nin Leylâ ile Mecnun, Şeyh Galip’in Hüsn ü Aşk mesnevilerinde tasvir edilen çocuk kahramanlar, aşk, acı ve ıstırapla çok erken tanışmış ve olgunlaşmış örneklerdir (Okay 1991: 43). Klâsik Dönem Türk Edebiyatında bilinen ilk fabl örneğine 15. yüzyıl divan şairi Kemal’in Selatin-name’sinde rastlanır. Eser, çeşitli hikâyelerle süslenmiş manzum bir Osmanlı tarihidir. Selatin-name’de anlatılan hikâyeler içinde özellikle biri, Fransız şair La Fontaine’in masal külliyatının ilk kitabında yer alan La Cigale et la Fourmi (Ağustos Böceği ile Karınca) adlı fablla benzerlik gösterir. Masalın verdiği mesaj, La Fontaine’inkinden farklı olsa da, metinler arasındaki benzerlik dikkat çekicidir. Selatin-nâme 1490’da kaleme alınmış, La Fontaine ise 1621-1695 yılları arasında yaşamıştır. Söz konusu fabl, Aisopos (Ezop), Babrias, Phaedrus, Kelile ve Dimne ve Hint kaynaklı diğer hikâyelerden La Fontaine’e ulaşmış olmalıdır. Ağustos Böceği ile Karınca masalı Güvahi’nin Pend-name’sinde de karşımıza çıkar (Hengirmen 1990: 18-19). Türk edebiyatında 17 ve 18. yüzyıllarda çocuğu konu alan iki öğretici mesnevi yazılmıştır. Bunlardan ilki, Nabi’nin, oğlu Ebulhayr Mehmet için kaleme aldığı Hayriye, diğeri de Sümbülzade Vehbi’nin oğlu Lutfî’ye hitaben yazdığı Lutfiye’dir. Her iki eser de iyi, doğru, ahlaklı ve erdemli olma konularında babadan oğula öğütler içerir. Bu nedenle modern anlamda çocuk edebiyatının alanına girmeyen eserlerdir. Hayriye (Hayrî-name): Öğüt kitaplarının Türk edebiyatındaki en tanınmış örneğidir. Nabi (1642-1712), 1701’de yazdığı eseriyle altmış bir

Materiallar

yıllık hayat tecrübesini ve bilgi birikimini henüz yedi yaşındaki oğlu Mehmet’e aktarmak ister (Kaplan 1995, Pala 2003). Şair, kitabın yazılış serüvenini de anlattığı bölümde öncelikle bir evlada sahip olmanın sevincini dile getirir. Oğluna soyunun yüce, atalarının ve babasının bilgin olduğunu hatırlatır, ancak bununla yetinmemesi, erdemli olmak için çaba göstermesi gerektiğini söyler. “Babanın nefesi evladı etkiler.” özlü sözünden hareketle gönül madeninden taze inciler çıkarıp şiir ipliğine dizdiğini ve bunları oğlunun kulağını ve aklını aydınlatmak için yazdığını belirtir. Nabi, oğlu Mehmet’in şahsında örnek bir insan tipi ortaya çıkarma arzusundadır. Bu insan tipi, şekilcilikten uzak duracak, niçin ibadet ettiğinin bilincinde olacak; bilgi, erdem ve düşünce bakımından örnek tavırlar sergileyecektir. Hayriye’de din, ibadet, ahlak, bilim, tasavvuf, devlet yönetimi gibi başlıklar altında toplanabilecek öğütleriyle Nabi, bir eğitimci rolü üstlenir. Oğlu Mehmet’in her yönüyle örnek bir insan olarak yetişmesi konusunda çaba harcar. Dürüstlük, yardımseverlik, alçak gönüllülük, olgunluk, yumuşak huyluluk, güler yüzlülük bu insanın temel özelliklerinden birkaçıdır. Her türlü sosyal ilişkinin merkezine “iyilik” kavramını yerleştiren bu insan, herkesle iyi geçinecek, emri altındaki işçi, memur ve diğer çalışanlara insanca muamele edecektir. Kin tutmayacak, komşu hakkı konusunda titiz davranacak, davetsiz olduğu yere gitmeyecek, içki içmeyecek, dostlar arasında hediyeleşmeyi ihmal etmeyecek, kimsenin hakkını yemeyecek, kimseye karşı büyüklük taslamayacak, insanlar arasında söz taşımayacak, başkaları-nın arkasından konuşmayacak, şakalarında ölçülü olacak, insanları incitmeyecek, onlarla alay etmeyecek, herkese sırrını açmayacak, yalandan şiddetle sakınacak, vaktini boşa harcamayacak, fiziksel güzellikten çok ruh güzelliğine önem verecek, sağlam bir yuva kurmaya çalışacak, tavla ve benzeri oyunlarla vakit öldürmeyecek, bilimle uğraşmaktan artan zamanlarda zihnini dinlendirmek için satranç oynayacak; musikî ile bağını koparmayacak; esrar, afyon gibi uyuşturucu maddelerden kesinlikle uzak duracak, harcamalarında dikkatli olacak, gösteriş için borca girmeyecek, mevki ve makam konusunda hırs göstermeyecektir. Nabi’nin bütün bu kaygılarla şekillendirmek istediği insan, dönemi içinde ideal bir portredir. Lutfiye: Sümbülzade Vehbi (ö.1809) Lutfiye’yi duygu, düşünce, öğüt ve önerilerini oğluna aktarmak amacıyla 1791’de kaleme almıştır. Vehbi, oğlunun bilime yönelmesini; tasavvuf, musiki,

tarih ve edebiyatla, özellikle de şiir ve nesirle, güzel konuşma ve yazma ile meşgul olmasını ister. Felsefe, geometri, astroloji, fal, kimya / simya dışında dinî ve dünyevi bütün bilimleri öğrenmesini tavsiye eder. Dünyanın oyun ve eğlenceden ibaret olduğunu söyler; aklı başında olan kimselerin tavla, satranç gibi oyunlardan uzak durması gerektiğini belirtir. Lütfullah, Allah’ın emirlerine uymalı ve yasaklarından kaçınmalıdır. Günah işleyip tövbe etmeye değil, hiç günah işlememeye çalışmalıdır. Taassuptan, ikiyüzlülükten, bozgunculuktan ve haramdan kaçmalı, boşboğazlık etmemeli, yalan söylememeli, konuşacağı ve susacağı yeri iyi bilmeli, güler yüzlü ve alçakgönüllü olmalı, kimseyi yermemeli, aleyhte konuşmamalı, verdiği sözü mutlaka tutmalı, devlet malı yememeli, makam hırsına kapılmamalı, vergi memuru ve vakıf yöneticisi olmamalı, sık sık meslek de-ğiştirmemeli, âlimler ve hocalar mesleğine yönelmeli, dalkavuklara kanmamalı, evlenirken dikkatli olmalı, komşusuyla iyi geçinmeli, içki ve tütün içmemeli, kuş beslememelidir. Vehbi, son olarak oğlunun ahlak kitapları okumasını, elindeki kitabı da bir muska gibi yanında taşımasını öğütler. Lutfiye, Lütfullah’ın şahsında dönemin gençliğini eğitmek amacıyla yazılmış ve okullarda ders kitabı olarak okutulmuştur (Beyzadeoğlu 1996) Hayriye ve Lutfiye biçim ve içerik yönünden benzerlik gösterir. Kutadgu Bilig’le başlayan geleneksel çizginin uzantısı durumundaki bu eserlerin edebî olmaktan öte, eğitici ve öğretici olma iddiaları vardır. Her iki şairin de amacı, manzum öğütlerle genç beyin ve gönülleri aydınlatmaktır. Meşrutiyet Dönemi Çocuk Edebiyatı Türkiye’de çocuk edebiyatı ile ilgili ilk ciddi girişimlere II. Meşrutiyetten sonraki dönemde rastlanır. Özellikle çıkarılan Tedrisat-ı İptidaiye [İlköğretim] Mecmuası çevresinde öğretmen yetiştirme faaliyetlerinin bir parçası olarak oluşturulan kurul, çocuğa yönelik edebî ürünlerin bir ihtiyaç olduğu sonucuna varır ve bu alandaki eksikliği fark eder. Öte yandan çocuk eğitiminde öykü ve masalların rolü keşfedilir, Ahmet Cevat [Emre], Çocuklara Hikâye Anlatmak Sanatı (1910) adlı eserinde teorik bilgiler verir ve örnek metinler üzerinde durur. 1909’da Darülmuallimin (Öğretmen Okulu) müdürlüğüne getirilen Satı Bey, Tatbikat Mektebi (Uygulama Okulu) kurma işine girişir. Okulun muhtaç olduğu şeylerin başında öğrenci seviyesine uygun şiirler ve şarkılar gelmektedir. Elde, Satı Beyin “çocuk edebiyatımızın parlak ve mükemmel eserleri” diye nitelediği birkaç örnek vardır. Bun5

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

lar Tevfik Fikret’in, Hep Kardeşiz ve Küçük Asker şarkıları ile Ağustos Böceği ile Karınca ve Az Tamah Çok Ziyan Verir adlı manzum hikâyeleridir. Bu metinler, ilk birkaç aylık ihtiyacı karşılar. Satı Bey dikkatleri konu üzerine çekmek için Darülmuallimin’de bir konferans düzenler. Konferansta şiir ve müziğin eğitim ve öğretimdeki önemini açıklar. Dönemin şair ve müzisyenlerini göreve çağırır. Bu çağrıya ilk cevap Ali Ulvi Elöve (1881-1975)’den gelir. Elöve “Aile”, “Mektep”, “Vatan”, “İnsanlık”, “Tabiat” başlıkları altında bir kısmı telif, bir kısmı da çeviri ve uyarlama olmak üzere toplam yetmiş üç şiiri 1912’de Çocuklarımıza Neşideler adıyla bir araya getirir. Eğitimci şair, kitabın ön sözünde amacını iyiliğe eğilim uyandırmak ve ahlaki telkinlerde bulunmak şeklinde özetler (Elöve 1912: 10). Elöve’nin şiirlerinde merak duygusundan (“Anne! Söyle, bu çiçekler yerden nasıl uyandı; / Yaprakları türlü türlü renkle nasıl boyandı?”/ “Her Şeyi Allah Yarattı”), yaşama sevincine (“Yaprak, çiçek, meyve dal, ot yeşerir; / Yeryüzüne hayat taşar, duramaz; / Yaşa, yaz!” / “Yaz”); yurt sevgisinden (“Sevgili vatanım sevimli vatanım / Fedadır uğruna hem canım, hem kanım!-Vatana Dönerken); çalışmayı öğütlemeye (Arı durmaz, rahat etmez, hep çalışır yaz ve kış: / Sen de durma, git çalış.”/ “Gizli Sesler”) kadar birçok tema işlenir. Satı Bey, kitaba yazdığı sunuşta şunları söyler: “Bu davete en evvel icabet eden [katılan] muallim ordusunun bu husustaki teçhizatına [donanımına] en ziyade ikdam [öncülük] ile muavenet eyleyen [yardımcı olan] zat, Ali Ulvi Bey oldu. Mumaileyh [adı geçen], o zamandan beri, işte böyle bir kitap teşkil edebilecek miktarda, güzel çocuk ve mektep manzumeleri ile şarkıları vücuda getirdi.” (Elöve 1912: 5). Edebiyatımızın en önemli eksiğini, “çocuklara yönelik eser yazılmaması” şeklinde özetleyen Satı Bey, yazısının devamında çocuk edebiyatının ilgi görmemesini “Çocuklarla iştigal edenler çocuk kalırlar.” hükmünün genel bir kanaat teşkil etmesine bağlar. Bu yüzden çocukların sanat ihtiyacı uzun süre dikkate alınmamış, dili ve anlamıyla çocuk zihninin erişebileceği düzeyde şiir ve şarkılar Meşrutiyetin ilânına kadar sınırlı kalmıştır (Elöve 1912: 6) Türk edebiyatında çocuklara yönelik ilk kitabı 1911’de Çocuk Şiirleri adıyla İbrahim Alâettin (Gövsa) (1889-1949) çıkarır. Ön sözde anne babalara ve öğretmenlere seslenen Gövsa, otuz dört şiire yer verdiği kitabında doğrudan manzum ahlak dersi veren şiirler yanında, sonucu çocukların zekâsını bıraktığı örneklerin de bulunduğunu 6

belirtir. Arzusu, masum kalplerdeki duygulara yön vermek, onları hissettirmek, düşündürmek, kalplerini doğruluk, fedakârlık, milliyet ve vatanperverlik için çarpmaya alıştırmaktır (Gövsa 1911: 11). Kitapta “Hak sevgisi taşımalı vicdanlar / Böylelikle mesut olur insanlar-Allah Sevgisi” gibi dinî inançla; “İşte senin, bu mübarek memleket; /Annen gibi onu sev de hizmet et!” gibi yurt sevgisiyle; “Şimdi örtüldü çimenler, zira / Gök pamuklar döküyor-Kış” gibi tabiî ögelerle; “Yetimleri, âcizleri seversen / Emin ol ki mükâfatın büyüktür-Fukarayı Seviniz” gibi acıma duygusuyla; “Çalışmadan bir su bile içilmez / Ekilmeden biçilmez-Çalışmak Sonra Uyumak” gibi çalışma ile; “Nedir, dedim, şu yakından görünmeyen yıldızlar / Perilerin memleketi, evi mi?Yıldızlar” gibi dış dünyaya yönelik çocuk dikkatiyle ilgili dizelere yer verilir. Dönemin “şair-i azam” sıfatıyla tanınan ismi Abdülhak Hâmit, Çocuk Şiirleri’nin müsvettelerini okur, şiirleri “pek cedid [yeni] ve müfid [yararlı]” bulduğunu belirten bir mektupla İbrahim Alâettin’i kutlar (Gövsa 1911: 4). Büyük ilgiyle karşılanan kitabın her baskısı birkaç ay içinde tükenir. Şairin ifadesiyle bu küçük eser, Türkiye’de kurulmaya başlanan “çocuk edebiyatının bir mukaddimesi [ön sözü]” olur. “Çocuk edebiyatı” terimini ilk defa kullanan İbrahim Alâettin’dir. Yukarıda sözü edilen sunuş yazısında Satı Bey “edebiyat-ı etfal” terimini kullanıyordu. Çocuk edebiyatının kuramsal temelleri üzerinde duran ilk isim de Tedrisat-ı İptidaiye mecmuasının 48. (Eylül 1919) ve 50. (Kasım 1919) sayılarında yayımlanan “Çocuk Edebiyatı” başlıklı yazılarıyla alanın çerçevesini çizen İbrahim Alâattin’dir. Tedrisat-ı İptidaiye mecmuasını çıkaran grup içinde yer alan İbrahim Alâettin, Türkiye’de hukuk öğrenimi gördükten sonra İsviçre’ye gitmiş, Cenevre Üniversitesi Psikoloji Laboratuvarından ve Jean-Jacque Rousseau Eğitim Enstitüsü’nden mezun olmuştur. Bediî Terbiye (1925) adlı eserini yazdığı yıllarda İstanbul Öğretmen Okulu’nda yönetici olarak çalışmaktadır. Bediî Terbiye’nin 9 ve 10. bölümleri çocuk edebiyatına ayrılmıştır. Bu, İbrahim Alâettin’in, Türkiye’de çocuk edebiyatının kuruluşundaki öncü kimliğini pekiştirir. İbrahim Alâettin, önce çocuk edebiyatı teriminin yeni kullanılmaya başlandığını söyler. Beş on yıl öncesine kadar çocuk ve edebiyat kavramlarının yan yana getirilmesinin alay konusu olduğunu kaydeder. Çocuğun zihin sermayelerini zenginleştirmek, düşünce eğitimini gerçekleştirmek, hayal gücünü geliştirmek için

Materiallar

zevk ve zekâsına uygun edebî eserlere ihtiyaç olduğunu ifade eder. Çocuk üzerinde şiirin müzik kadar etkili olduğunu da belirten Gövsa, antik Yunan’da şiirin de müzik gibi eğitim aracı olarak kabul edildiğini, hatta Homeros için “Yunan eğitimcisi” denildiğini hatırlatır (Gövsa 1927: 75). Çocukların şiiri çok sevdiğinden söz eden İbrahim Alâettin, bunu uyakların sağladığı ahenkle, hecelerin düzen ve dengesinden doğan ezgiyle ilişkilendirir. Şiirin ezberlenebilir olmasını da olumlu bir özellik olarak kaydeder. Gövsa, çocuk şiirinin biçim ve içerik bakımından taşıması gereken özellikler üzerinde de ayrıntılı olarak durur. Ona göre çocuk şiirlerinde aruzun “mefâilün, mefailün”, hecenin de “iki dörtlük” veya “iki dörtlük bir üçlük” gibi kalıpları tercih edilmeli, duraklar belirgin olmalı, uyaklar sıklıkla kullanılmalıdır. Hayaller anlaşılır, betimlemeler açık olmalıdır. Temsilî, mecazî ifadeyi seven ve kapalı anlatımı tercih edenler çocuk yazılarında başarısız olurlar. Çocuk şiirlerinde yalın bir söyleyiş tutturmasına rağmen örneğin Tevfik Fikret’in Şermin’deki “Bahar Kalfa”, “Yaz Nine”, “Hazan Teyze”, “Kış Baba” gibi manzumeleri başarılı sayılamaz, çünkü taşıdıkları hayaller çocuklara uygun değildir. Gövsa “çocuk şiirlerinde tahlil-i hissiyattan ziyade tasvir-i vukuat bulunmalı.” ifadesiyle duygu çözümlemeleri yerine olay betimlemelerine yer verilmesi gerektiğini söyler. La Fontaine’in başarısını, çocuklar tarafından bilinen konu ve olayları işlemesine bağlar. Bu yönüyle La Fontaine’i çocuklar için “en büyük şair” ilân eder (Gövsa 1927: 72-82). Tevfik Fikret (1867-1915) 1914’te çıkardığı Şermin’le Türk çocuk şiirinin kurucu isimleri arasındaki saygın yerini alır. Kullandığı dil, ölçü ve imgeler bakımından Rübâb-ı Şikeste şairiyle Şermin şairi arasında büyük farklar vardır. Fikret, Şermin’de çocuklar için anlaşılır bir dil kullanırken, hece ölçüsünün 7’li, 8’li kalıplarını tercih eder, aynı zamanda çocuğun sembollerle örülü dünyasına uygun imgeler üretir. Şair, kitabını “fazıl kardeşim” diye andığı Satı Bey’in okul öncesi için kurduğu Yuva’ya ve “yuvanın mini mini yavrularına” ithaf eder (Tevfik Fikret 1914: 2). Kitapta alfabeden oyun ve oyuncağa, doğa ve hayvan sevgisinden acıma duygusuna, okulun işlevinden çalışmanın erdem oluşuna kadar, şiir değeri yüksek otuz bir örnek yer alır. Kitapta yer alan benzetmeler (Dağımızda bir çoban var, /Ne yer, ne içer, ne yapar? /.../ Adı nedir derim; derler / Ördek kovar gibi: ‘Kış, kış!’ / O bembeyaz bir adammış!-Kış Baba), karşılaştırmalar (Kuşlar uçar / Ben koşarım / Onların kanatları var / Benim

kanadım kollarım.-Kuşlarla), muzip yaklaşımlar (Beyaz kedim, / Siyah kedim, / Adı ‘Rengin’ olsun, dedim. / ‘Rengin’ ablamın adıdır; / O şimdi kızacak bana.-Rengîn) ve çıkarımlar (Güneş bilmem kime kızgın / Ateş püskürüyor yine.-Yaz Nine) Fikret’in çocuk duyarlığına ne ölçüde yaklaştığının göstergeleridir. Ali Ekrem Bolayır’ın tanıklığıyla Fikret, Şermin’de yer alan şiirleri, hasta yatağında ve ihtiyaca binaen Satı Bey’in verdiği 40 lira karşılığı yazmış olsa bile (Özgül 1991: 466) bu, metinlerin şiir olduğu gerçeğini değiştirmez. Kaplan’ın dikkatiyle Fikret, “amelî” (uygulamalı) eğitim tarzını benimsemiş, “yeni iradî insan tipini” oluşturacak faydalı ve pratik unsurlara önem veren “Amerikan” yaklaşımını şiire taşımıştır (1987: 186). Böylece kuramsal bilgi, yerini günlük hayata ilişkin pratik becerilere bırakmıştır. Çocuklar için yazma konusunda Ziya Gökalp’ın (1875-1924) öncü rolünden de söz etmek gerekir. Gökalp, çocuklara bilgi vermek için edebî metinleri kullanma, ahlaki ve millî duyguları şiir vasıtasıyla çocuğa aktarma/aşılama çabasındadır. Masal, destan, koşma tarzında manzumelerin yer aldığı Kızıl Elma (1915); yurt, ulus, dil, din, ahlak, sanat, aile gibi izleklerin işlendiği Yeni Hayat (1918) ve yedisi mensur, beşi manzum on iki masalın yer aldığı Altın Işık (1923) adlı kitaplar, çoğunlukla öğretici metinlerden oluşur. Altın Işık’taki manzum metinlerden ikisinin Dede Korkut hikâyelerinden, birinin de Malazgirt Sava-şından alınmış alması, Ziya Gökalp’ın içerik zenginleştirmede geleneksel anlatım türlerinin yanında tarihsel olaylardan da yararlandığını gösterir. Gökalp’ın edebî metnin içeriğini ulusal ve tarihsel bakımdan genişletmesi, destan türünün imkânlarını yoklaması yanında, yeni bir edebiyatın kuruluşunu sağlayacak dil arayışı da önemlidir. Gökalp, Yeni Hayat’ın başına yazdığı cümlelerle toplumsal bilinci uyandırma görevi üstlenir. “...Çocuk terbiyesinde birtakım dersler, oyun tarzında verilir; bunun gibi, halk terbiyesinde de bazı fikirlerin vezin kisvesinde arz edilmesi fena mı olur?” (Tansel 1989: 97) sorusuyla içeriği önceleyen bir tavır sergiler. Gökalp’ın kalem faaliyetleri, Halide Edip Adıvar tarafından “Türk’ün en sevimli çocuk edebiyatını Ziya Bey yazdı.” Cümlesiyle alkışlanacaktır (Enginün 1985: 191). Mehmet Emin Yurdakul’un yurt ve ulus sevgisi çevresinde yalın anlatımlı şiirleri, Ali Ekrem Bolayır’ın Çocuk Şiirleri (1917) ve Şiir Demeti (1923), Fuat Köprülü’nün Mektep Şiirleri ve Nasreddin Hoca (1918) adlı kitapları, bu dönem çocuk şiirinin dikkate değer örnekleridir. Öncekiler kadar başarılı olmasalar da, Sabri Cemil 7

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

[Yalkut] Çocuklara Mahsus Küçük Şiirler, İbrahim Aşkî [Tanık] Çocukların Şiir Defteri adlı kitaplarıyla çocuk şiirine katkıda bulunurlar. Millî Edebiyat’tan Cumhuriyete geçerken Osman Fahri, Suat Fahir, Ruşen Eşref, Siracettin Hasırcıoğlu, Faruk Nafiz Çamlıbel, Orhan Seyfi Orhon, Yusuf Ziya Ortaç gibi şairlerin, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Halide Edip Adıvar, Reşat Nuri Güntekin, Mahmut Yesari, Aka Gündüz gibi yazarlar çocukların zevkle okuduğu metinlere imza atarlar. Cumhuriyet Dönemi Çocuk Edebiyatı Cumhuriyet döneminde bir yandan tercüme faaliyetleri sürerken diğer yandan özgün çocuk edebiyatı örnekleri üretilir. Tanzimat döneminde Şinasi ile başlayan La Fontaine çevirileri Cumhuriyet döneminde de sürer. Siracettin Hasırcıoğlu, Mahmut Cevdet, Emil Bavan ve Vasfi Mahir Kocatürk, La Fontaine masallarını Türkçeye kazandıran isimlerden birkaçıdır. Nâzım Hikmet, Orhan Veli ve Sabahattin Eyuboğlu da La Fontaine’den masallar tercüme ederler. Özellikle Orhan Veli’nin La Fontaine Masalları/1948 adlı çevirisi Türk çocuk edebiyatının önemli kazanımları arasındadır. Orhan Veli, çocuksu söyleyişiyle dikkati çeken kimi şiirleri (Robenson, Rüya, Bayram, Gözler, Dalgacı Mahmut, Macera, Tereyağı...) yanında, Nasrettin Hoca fıkralarını manzumeye dönüştürmesiyle de (Nasrettin Hoca Hikâyeleri/1949) çocuk edebiyatı alanında anılması gereken bir isimdir. Eleanor Porter’in Pollyanna’sı 1927’de ilk defa Türkçeye aktarılır. Jules Verne’den yapılan roman çevirileri (İki Sene Mektep Tatili/1931, İnatçı Kahraman Ağa/1931, Esrarlı Ada/1938, Ay Etrafında Seyahat/1939...) artarak devam eder. Léon Frapier’nin Mektep Çocuğu/1930 ve Louisa Alcott’un Küçük Kadınlar/1931 adlı çocuk klâsikleri Türkçeye kazandırılır. Cumhuriyet döneminde dünya çocuk klâsiklerinin Türkçeye çevrilmesi konusunda yoğun bir çaba harcanır. 1939’da Maurice Linat’dan Zeplin Hırsızları, Henry Bernay’dan Yüz Sene Uyuyan Adam, Robert Louis Stevenson’dan Define Adası romanları Türkçeye çevrilir. Cumhuriyet döneminde Antoine de SaintExupéry’nin Küçük Prens’i yaklaşık yirmi kez Türkçeye çevirilir. Cemal Süreya, Tahsin Saraç, Tomris Uyar, Selim İleri, Nuriye Yiğitler ve Fatih Erdoğan tarafından yapılan çeviriler ilk akla gelenlerdir. Eğitimle ilgili önerileri eskimiş olsa da, Edmondo de Amicis’in Çocuk Kalbi romanı Türkçeye en fazla çevrilen eserler arasındadır. Roma8

nın, ilki 1926’da İbrahim Alâettin Gövsa’ya ait olmak üzere otuza yakın çevirisi yayımlanmıştır. Cumhuriyet döneminde çocuk edebiyatına yöneliş, yeni değerleri çocuklara kavratma ideali ve onları bu değerler doğrultusunda erdemli insanlar olarak yetiştirme amacıyla ilgilidir. Şair bir yetişkin dikkatiyle çocuk dünyasına yaklaşmaya çalışır. Mehmet Faruk Gürtunca’nın Çocukların Şiir Kitabı/1927, Emin Recep Gürel’in Altın Kitap/1928, Aka Gündüz’ün Gazi’nin Gizli Ordusu/1930, Meçhul Asker/1930, Köy Muallimi /1932, Yılmazların İkizleri/1932; Hasan-Âli Yücel’in Sizin İçin/1938 adlı kitapları bu çerçevede değerlendirilebilir. Mehmet Necati Öngay’ın okul, aile ve çevre duyarlığını dile getiren Çocuk Şiirleri/1942, Sonbahar/1962 ve Sevgi Bahçesi/1963 adlı kitapları, bu vadide adı anılacak çalışmalardandır. Şükrü Enis Regü (Bayram Yeri/1947, Elma Ağacı/1971), Mümtaz Zeki Taşkın (Çocuklarımıza Resimli Şiirler/1959), Rakım Çalapala (Yavrutürk Şiirleri/1968) gibi şairler, eğitim öğretime şiirle katkıda bulunurlar. Çocuk Bahçesi/1941 ve Çocuklar Gemisi /1946 adlı eserleriyle çocuk duyarlığına yaklaşan Ceyhun Atuf Kansu, kaybettiği çocukluk cennetini arar, çocukların gözüyle dünyaya ve hayata bakmak ister, zaman zaman onlara oyun arkadaşı olmayı hayal eder. Çocuk edebiyatı alanında eser veren yazar ve şairlerin çocuğa özgü duyarlığı yakalaması ve bunu incelikli bir dille ifade etmesi son derece önemlidir. Bunu çağdaş çocuk edebiyatında ustalıkla yapan isimlerin başında Fazıl Hüsnü Dağlarca gelir. Dağlarca, çocuğa özgü duyarlığı ve söyleyişiyle Türk çocuk edebiyatında farklı bir tarzın temsilcisidir. Şair ilk önemli eseri Çocuk ve Allah (1941)’ta Bu eller miydi masallar arasından Rüyalara uzattığım bu eller miydi. Arzu dolu, yaşamak dolu, Bu eller miydi resimleri tutarken uyuyan. (Dağlarca 1998: 11) dizeleriyle çocukluk cennetine sığınırken; Anneciğim büyüyorum ben şimdi, Büyüyor göllerde kamış. Fakat değnekten atım nerde Kardeşim su versin ona, susamış.” (Dağlarca 1998: 16) dizeleriyle dört-beş yaşındaki çocuklara özgü animist (canlandırıcı) tavrın şiirini yazar. Dağlarca’nın 1967’de başlayan ve yaklaşık otuz yıllık bir döneme yayılan çocuk şiiri yazma faaliyeti, özellikle 1977 ile 1981 yılları arasında yoğunlaşır. Şairin çocuk duyarlığına yönelmesini,

Materiallar

daha saf bir iletişim kurma isteğiyle açıklamak mümkündür. Odağına sevgi izleğini yerleştirdiği lirik ve aydınlık metinler kaleme alan Dağlarca, bir yandan okul öncesine yönelik tekerleme tadındaki ritmik söyleyişleriyle oyun, aile, doğa ve hayvan sevgisi gibi duyguları öne çıkarırken (Kuş Ayak: Açıl Susam Açıl/1967, Kuş Ayak: Boyalı Ses/1971), bir yandan da okul dönemi çocuklarının öğrenme sevincini dile getiren yer yer simgesel anlatımlı şiirlerle (İlkokul 2’deki/Kanatlarda, Okulumuz 1’deki, Okulumuz 3’teki/1999, Bitkiler Okulu/1995, Oyun Okulu/1998) ilgi uyandırır. “Yüzükoyun yatma diyor annem / Yatar mıyım hiç, / İster miyim / Yüzümün / Koyun olduğunu (Dağlarca 1971: 122) dizeleriyle okul öncesi çocukları düşünürken, “Baba, dedi ki yeni öğretmen / Duyarlık birleşimi yaptılar / Beş duyumuzun beşi birden görecek / Gözlerimizin görmek istediğini. (Dağlarca 1993: 195) dizeleriyle daha üst düzeyde bir dikkati şiire döker. Dağlarca’nın dış dünyayı çocuk gözüyle keşfetmeye ve sevmeye yönelik tavrı Arka Üstü/1974, Yeryüzü Çocukları/1974, Balina ile Mandalina /1977, Yazıları Seven Ayı/1978, Kaçan Uykular Ülkesi/1981 gibi şiir kitaplarına vücut verirken, saklanmaya ve yaşatılmaya değer çocukluk anıları (Göz Masalı/1981), ilginç dil deneyleri (Yaramaz Sözcükler/1979), aile büyükleri ve çocuklar arasındaki sıcak iletişim de (Şeker Yiyen Resimler/ 1980, Güneşi Doğduran/1981) şiirin diliyle ifadesini bulur. Dağlarca, ulusal bilinci uyandırma çabasıyla olduğu kadar (Dolar Biriktiren Çocuk/1995), Karagöz-Hacivat, Keloğlan gibi geleneksel tiplerden yola çıkarak çağdaş mizah kişilikleri üreten ve hayata esprili bir dille yaklaşan eserleriyle de (Cincik, Cin ile Cincik/2000, Cinoğlan, Hin ile Hincik/1981) üretken bir şairdir. Özetle, her yaş grubundaki çocuğa özgü duyarlığı yakalama ve evreni çocuk gözüyle yorumlama çabasıyla Dağlarca özgün ve üretken bir şairdir (Şimşek 1999: 251). Oyun ve hayat ekseninde, yaşama sevinci yüklü, çevreye duyarlı, dış dünyaya çocuk gözüyle bakabilen ve evreni anlamaya yönelik çocuksu bir felsefenin izlerini süren şiirleriyle İsmail Uyaroğlu (Gül Sağnağı/1976, Çocuk ve Şiir/1977), Yalvaç Ural (Müzik Satan Çocuklar/1979, Kulağımdaki Küçük Çan/1979, La Fonten Orman Mahkemesinde/1979), Ülkü Tamer (Masal Şiirler/1981), Abdülkadir Budak (Bir Gül Çocuk/1981), Abdulkadir Bulut (Kahveci Güzeli/1981), Mustafa Ruhi Şirin (Gökyüzü Çiçekleri/1983, Çocuk Kalbimdeki Kuş/1990, Yıldız Sayan Ağaç/2002), Cahit Zarifoğlu (Gülücük/1988), Mevlâna İdris

(Kuş Renkli Çocukluğum/1990, İyi Geceler Bayım /1998), Ali Akbaş (Kuş Sofrası/1991), Hasan Demir (Kuşlarla Büyümek/1999), Ahmet Efe (Işığın Yüreği/1999), Gökhan Akçiçek (Bulutlar Örtmese Güneşi/1992, Bülbül Deresi Şiirleri/ 2001, Çocuklara Ölüm Yakışmaz/2001), Bestami Yazgan (Gökkuşağı Sevinci/1991, Uçtu Uçtu Şiir Uçtu/2004, Güneşle Ay Duymasın/2004) çağdaş çocuk edebiyatının önde gelen şairleridir. Cumhuriyet döneminde roman ve öykü de kayda değer bir gelişme göstermiştir. Çocuk kahramanlar çevresinde gerçekçi hayat sahnelerini betimleyen Mahmut Yesari (Bağrıyanık Ömer/1930) ve Rakım Çalapala (87 Oğuz/1933) ilk örnekler arasında dikkati çekerler. Kentli yaşam içinde gözden kaçan sokak çocuklarının sorunlarıyla ilgilenen Huriye Öniz (Köprüaltı Çocukları/1936); güçlü aile bağları ve dayanışma duygusu içinde hayatın güçlüklerine göğüs gerebilme iradesi, azmi ve kararlılığı ile insan, yurt, doğa ve hayvan sevgisi çevresinde kurguladığı romanlarıyla (Türk İkizleri/1938, Gümüş Kanat/1968, Mavi Ok/1968, Yalçın Kayalar/1972, İran İkizleri/1974, Doğanın Armağanı/1980, Alın Teri/1981, Küçük Çoban Âlim Kız 1, 2, 3/1992, Eve Doğan Güneş/1996, Esrarengiz Yalı/1996) Cahit Uçuk (1911-2004), görsel bakımdan zengin kesitler içeren Mavi Boncuk/1936, Efe Ali/1939, Yıldız Ece/1949, Kara-boncuk/1951, Altın Kuş/1954, Oyuncakçı Dede /1955, Çitlenbik Kız/1975, Şampiyon Topaç/ 1988 gibi eserleriyle Mümtaz Zeki Taşkın; çocukluk anılarının kaynaklık ettiği Bir Gün Büyüyeceksin /1966, Şeytan Çekiçleri/1971, Ölümsüz Dostluk /1978, Deli Ali/1979 gibi romanlarındaki eğlenceli üslûbuyla Mehmet Seyda (1919-1986) öncü isimlerdendir. Kahramanlarını ezilen, horlanan yoksul ve kimsesiz çocuklar arasından seçen; ilginç kurguları ile merak uyandıran, kahramanlarla özdeşleşmeyi sağladığı için kolay okunan (Şirin 1998: 96) metinler kaleme alan Kemalettin Tuğcu (19021999), uzun süre tartışılan bir isimdir. Eleştiriler, melodram niteliğindeki romanların çocuk okurun psikolojisi üzerinde olumsuz etkiler yaptığı/yapacağı doğrultusundadır. Buna karşı, roman kahramanlarının zorlukları yenmek için gösterdikleri çaba, sergiledikleri azim ve irade ile sonunda hak ettikleri başarı ve mutluluğu yakalamaları, romanların eğitici yönü olarak değerlendirilebilir. Yoksul ve kimsesiz kahramanların okuyucuda acıma duygusu uyandırdığı ve çocuk okurun çevresine daha duyarlı olarak bakmasını sağladığı da söylenebilir. Tuğcu, eserlerinde çocuğu aşağılayan insanlara yönelik toplumsal eleştirilerde de bulunur; 1943’te Hissiz Adam romanıyla başladığı yazma serüvenini ölümüne kadar sürdürür. Saadet Burcu 9

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

/1943, Küçük Sevgili/1946, Taşyürek, Uçurum/ 1947, Küçük Mirasyedi/1969, Sokak Çocuğu, Babasının Oğlu/1971, Sokak Köpeği/1975, Küçük Serseri, Şeytan Çocuk/1976, Dağdaki Yabancı, Baba Evi, Sokaktan Gelen Çocuk/1990, Yılanlı Bağ, Annemin Hikâyesi, El Kapısı, Cambazın Kızı, Köydeki Arkadaşım, Çocuk İhtiyar/1992, Kuklacı, Bir Garip Kızcağız, Bir Dağ Masalı, Doğduğum Ev, Büyüklerin Günahı, Süt Kardeşler, Babasızlar, Köyden Gelen Kız, Kız Evlât, Küçük Bey/1993, Babam ve Ben, Yetimler Güzeli, Dilenci Baba, Kuyulu Bahçe, Annelerin Çilesi, Toprak Adamları, Can Yoldaşları, Kartalın Yuvası, Karakaçan, Devletkuşu, Küçük İşportacı/1995, Balıkçının Kızı, Küçük Hanım, Güllü Bahçe, Tanrı Misafiri/1996, Deniz Kızı, Benim Annem, Köyde Unutulanlar, Sütannem Nazlı, Ana Kucağı/1997 Tuğcu’nun dört yüz dolayındaki romanından yalnızca bir kısmıdır. Kemalettin Tuğcu etkisinin sezildiği Fadiş, Dört Kardeştiler/1971 gibi dramatik kurgulu ilk romanlarıyla toprağa bağlı yaşamanın güçlüklerine vurgu yapan; Yurdumu Özledim/1977, Ben Büyüyünce/1979 gibi gerçekçi romanlarıyla köyden kente akan hayatı ve uzak ülkelere göç olgusunu anlatan; Suna’nın Serçeleri/1974, Dünya Çocukların Olsa/1981, Akıllı Pireler/1983, Işın Çağı Çocukları/1984, Ölümsüz Ece/1985, Parbat Dağının Esrarı/1989, Midos Kartalının Gözleri/1991, Gökyüzündeki Mor Bulutlar/1993, Ganga/1996, Alacakaranlık/2003 gibi düşsel ögelerle süslenmiş bilimkurgu romanlarıyla sevginin aydınlattığı uzak geçmiş ve yakın gelecek tasarımını dikkatlere sunan; Tunadan Uçan Kuş/1992 adlı romanıyla devşirme bir çocuğun Enderun’dan padişah damatlığına, Tunus beyliğine, başvezirliğe kadar yükseliş serüveninin oluşturduğu tarihî arka planla günümüze göndermelerde bulunan Gülten Dayıoğlu (d.1935), aile bağlarından törelere, çalışmanın erdem oluşundan insan, yurt ve doğa sevgisine, yoksulluktan yardımseverliğe, savaştan barışa, düşmanlıktan kardeşliğe birçok konu üzerinde durur ve bütün güçlüklerin çözümünü sevgide bulur. Dayıoğlu, bilimkurgu romanlar yoluyla “okuyucunun ufkunun açıldığı, düş gücünün ve yaratma yeteneğinin bilendiği” görüşündedir (Ateş 1998: 290). Aziz Nesin (1915-1995), hayvanlar ve bitkiler dünyasından seçtiği ilginç konuları Anıtı Dikilen Sinek/1985 adlı öykü kitabında mizahî bir üslûpla işleyerek çocuk duyarlığına seslenirken; kahramanlarını Kurtuluş Savaşı yıllarından seçtiği Bu Yurdu Bize Verenler/1975 ve Borçlu Olduklarımız/1976 adlı öykü kitaplarıyla da çocuklara tarih bilinci vermek ister. Muzaffer İzgü’nün geniş bir yelpazede aile ve çevreye duyarlı, ince bir zekâ ürünü mizahî öyküleri (Ökkeş Balık Avında/1968, 10

Murat’ın Tatili/1972 Anneannem Askere Gidiyor/ 1973, Kahraman Panter/1976, Ekmek Parası / 1979, Yumurtadan Çıkan Öğretmen/1981, Metin Kaptan/1985, Çıngıraklı Çoban/1989, Hokus Pokus /1992, Uzay Dolmuşu Kalkıyor/1994, Eşeğin Türküsü/1995, Yaşasın Anneannespor/1997,...) zevkle okunan metinlerdir. Serçekuş, Katıraslan, Ağaçkakanlar/1983, Yürek Dede ile Padişah/1984, Motorlu Kuş, Küçük Şehzade, Kuşların Dili/1987 kitaplarıyla masal ve romanın kesiştiği noktada dinî kaynaklı evrensel sevgiyi öne çıkaran Cahit Zarifoğlu (1940-1987), gelenekten yararlanmanın da ilgi çekici örneklerini verir. Fatih Erdoğan’ın özellikle okul öncesi ve okuma dönemi çocukları için yazdığı, uyaklı, tekrarlara dayalı, ritmik ve şiirsel metinler, görsel bakımdan da zengin örneklerdir. Fili Yuttu Bir Yılan, Beş Beyaz Benekli Baykuş Bana Bakıyor, Pabucumun Bağı Çözüldü, Okula Geç Kaldım /1985, Dedem Bana Düdük Yaptı/1986, Sınıfta Kaldım Haberim Yok/1987, Kuşumu Kim Kışkışladı? /1988, Gırr!/2001... gibi metinler okuma ve dinleme etkinliklerini eğlenceli bir şölene dönüştürür. Yazarın daha ileriki yaş grupları için kaleme aldığı macera türünde Ayşegül’e Ne oldu ve Korsan Kitap Çetesi/2001 kitaplarıyla Sihirli Kitap/2002, Sihirli Şemsiye/2003, Sihirli Küre / 2004 gibi gizemli romanları, çocuk kahramanları, yalın ve sürükleyici anlatımlarıyla okuma zevki aşılayan kitaplardır. Evrene ve insana sevgiyle bakan, insanı yücelten ve insan onuruna yakışan davranış örneklerini öne çıkaran Tarık Dursun K. (Hoşçakal Küçük/ 1979, Otobüsüm Kalkıyor/1993, İyilikçi Tilki/1994), Ayla Kutlu (Merhaba Sevgi/1991, Yıldız Yavrusu Ramram’ın Dünya Serüvenleri/1994), Ayla Çınaroğlu (Kırçıl Horoz/1997, Veli’nin Kırmızı Topu/ 1998...) Niyazi Birinci (Denizaltı Ülkesi/1974, Bizim Can/1991), Necati Güngör (İstanbul’da Bir Hasan/1981), Babamın Sedefli Çakısı/1991), Sevim Ak (Babamın Gözleri Kedi Gözleri/2001, Vanilya Kokulu Mektuplar/2002...), Sulhi Dölek (Yeşil Bayır/1991, Arkadaşım Dede/1992), Hasan Kallimci (Sihirli Dürbün/1986, Karınca Çocuklar/2001), Üzeyir Gündüz (Tek Kanatlı Güvercin/ 1987, Bayram Şenliği/1992...), Nur İçözü (Dönemeç /2001), Mustafa Ruhi Şirin (Her Çocuğun Bir Yıldızı Var/1993, Geceleri Mızıka Çalan Kedi/ 2004), Necdet Neydim (Öyküler/2000), Behiç Ak (Yüksek Tansiyonla Çınar Ağacı/1996, Uçurtmam Bulut Şimdi/1997), Gökhan Özcan (Altmışikiden Tavşan/1997), Gülçin Alpöge (Aya Tutkun Uçurtma/1996...), Gülsüm Cengiz (Tarlada İlk Gün/ 2000...) Aysel Gürmen (Benim Adım Selen/1998,

Materiallar

Leyla’nın Bahçesi/2000...), Feridun Oral (Kirpi ile Kestane/1998...), Şükran Oğuzkan (Can ve Uzaylı Arkadaşları/1998...), Serpil Ural (Güle Güle! Nereye?/2000, Sabiha/2002...), Yılmaz Erdoğan (Uzaylılar Ne Renk Ayakkabı Giyer?/2004), H. Salih Zengin (Çok Serin Hikâyeler/2003), Mavisel Yener (Kayıp Seslerin İzinde/2002)... gibi imzalar son dönem Türk çocuk edebiyatında öykü ve roman türünün temsilcileri arasındadır. Güncel motiflerle süslenmiş Geceyi Sevmeyen Çocuk/1991, Canı Sıkılan Çocuk/1993, İki Kavgacı Ağaç/1996, Rengini Arayan Top/1997, Babam Duymasın/2002, Öğretmenin Sihirli Şapkası/2002... gibi yüzden fazla masalıyla Aytül Akal, çağdaş masal edebiyatının öncü isimlerindendir. Guguklu Saatin Kumrusu/1989, Mavi Rüyalar Gören Çocuk/2003 gibi sanat masallarındaki şiirsel üslûbuyla Mustafa Ruhi Şirin; Kirpiler Şapka Giymez/1991, Çınçınlı Masal Sokağı/1991 gibi kitaplarıyla Mevlâna İdris masal edebiyatını zenginleştiren isimlerdir. Derlenmiş, yeniden yazılmış ya da başka dillerden Türkçeye çevrilmiş toplu masal çalışmalarıyla Tarık Demirkan (Her Güne Bir Masal/1998), Tarık Dursun K., (Güzel Uykular Alara-Çocuklara Her Gece Bir Masal/2001) ve Veysel Dinler’i (Uyanık Uykucuların 365 Gece Masalı/2004) masalı günlük hayatın her gününe ekleme çabaları ile mutlaka anmak gerekir. Deneme türünde M.Ruhi Şirin (Aşk Olsun Çocuğum Aşk Olsun/2004), Mevlâna İdris (Vay Canına/1997), Yusuf Çağlar (Defter/1998, Hop Çilili Çilili/1999), H.Salih Zengin (Bir Miyav İki Hav Hav/2003, Gazoz Kapağı/2004)... gibi yazarlar, sezdirme yöntemini kullandıkları anlatım teknikleriyle dil zevki veren metinlerle çocuk okurların karşısına çıkarlar. Aile içi sorunlardan çocukların nasıl etkilendiklerini konu alan Ali (1993), Mustafa Kemal Atatürk’ün çocukluğunu idealize edilmiş bir üslûpla anlatan Mustafa (1993) gibi gerçekçi oyunlarıyla Orhan Asena; çevre duyarlığıyla masalımsı ögelerden yararlanan Ülker Köksal (Mutlu Prens, Ormanın Bekçileri/1988), masal-gerçek bütünlüğü içinde evrensel sevgi, barış ve mutluluk temalı oyunlarıyla Ülkü Ayvaz (Teneke Şövalyeler, Yaşasın Gökkuşağı, Şahane Lunapark/1997) ve geleneksel seyirlik sanatlarımızdan yola çıkarak eğlenceli ve eğitici güncel metinler kaleme alan Ünver Oral (Kiracı/1985, Günümüzde Karagöz Muhavereleri/1992, Karagöz Park Bekçisi/1999, Çocuklara Karagöz-Hacivat Söyleşmeleri/2000, İbiş ve Karagöz Karagöz Televizyonda/2001...) çocuk oyunu yazarlarından birkaçıdır. Dağıstan Çetinkaya, Mustafa Delioğlu, Muammer Erkul, Sevgi İçigen, Demirhan Kadı,

Ayda Kantar, Cem Kızıltuğ, Sait Munzur, Bilâl Özcan, Vehip Sinan, Gülinaz Şafak, Bekir Sıtkı Turhan, Serpil Ural, Hakkı Uslu, Reha Yalnızcık, Ahmet Yozgat gibi çocuk kitabı resimleyen ressamlar, Türkiye’de ilgi alanını çocuk edebiyatı olarak belirleyen anlayışın temsilcileridir. Çocuk kitabı yayınlayan kuruluşlara örnek olarak Akçağ, Bilgi, Bu, Damla, Erdem, Esin, Gendaş, Gonca, Kök, Mavibulut, Muştu, Net, Tudem, Tutibay, Uçanbalık, Uçurtma, Uğur Böceği, Ya-Pa, Zambak gibi yayınevleri sayılabilir. Millî Eğitim ve Kültür Bakanlıkları da çocuk edebiyatı dizileri ya-yımlayarak öncülük görevlerini yerine getirdiler. 1970’li yıllardan itibaren özel yayınevleri ve kamu kuruluşları tarafından verilen ödüller, çocuk edebiyatına yönelişi teşvik etmiş; 1979’un Çocuk Yılı ilân edilmesi ilgiyi pekiştirmiş; 1990’da Mustafa Ruhi Şirin’in öncülüğünde faaliyete başlayan Çocuk Vakfi, 1994’te Fatih Erdoğan’ın kurduğu Çocuk Yayınları Derneği, 1997’de Ankara’da kurulan Çocuk Edebiyatçıları Birliği, 2006’da yine Ankara’da kurulan Çocuk Araştırmaları Derneği gibi örgütler, çocuk edebiyatı alanında yönlendirici olmuşlardır. 2. Türk Dünyasında Çocuk Edebiyatı 2.1. Balkanlarda Türk Çocuk Edebiyatı Balkanlarda çocuklara yönelik edebiyatın süreli yayınlar çevresinde geliştiği görülür. Bulgaristan’da 1947’de çıkmaya başlayan Eylülcü Çocuk gazetesi ilk örnek durumundadır. Yine Bulgaristan’da Kâzım Memiş’in yönetiminde yayın hayatına atılan Balon (1994), Cırcır, Filiz (1991) ve Pioner gibi süreli yayınlar; Kosova’da çıkarılan Kuş (1979) ve Türkçem (1999) dergileri, Osman Baymak’ın çıkardığı İnci (1995) akla gelen ilk örneklerdir. Makedonya’da Sevinç (1951) ve Tomurcuk (1957); Yunanistan’da Aliş (1962), Arkadaş (1982); Gagavuz Türkleri arasında Kırlangıç (1991), Sabaa Yıldızı (1996) ve Güneşçik (1997) dergileri de bu çerçevede düşünülmelidir. Makedonya’da çocuk edebiyatı Üsküplü Şeyh Sadettin İbrahim (1871-1936) ile başlar, 1945’ten sonra ivme kazanır. 1960’lı yıllarda Hüseyin Süleyman’ın Çocuklar (1964) adlı hikâye kitabı yayımlanır. Mustafa Karahasan hikâyelerini Küçük Erler (1950), Kalbin Yaşları (1955), Arkadaşlar (1966), Yedi Başlı Dev (1973)... adlı kitaplarda toplar. Hümaşah Vardar hikâyelerini Kınalı Keklik (1985) adıyla kitaplaştırır. Şükrü Ramo şiir (Bahar ve Çocuk/1955) ve hikâye (Kır Çiçeği /1969; Alevden Yıldıza/1978) dalında eserler verir. Şair Enver Tuzcu (Renkli Gülüşler / 11

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

1955); hikâyeci Mahmut Kıratlı (Cengiz’in Marifeti /1963; Kara Kartalların Çetesi/1964), Yeşil Ekmek/1985) gibi eserleriyle ilk akla gelen isimler arasındadır. Necati Zekeriya (1928-1988) Makedonya Türk çocuk edebiyatının en dikkate değer isimlerindendir. Edebiyatın her türünde eser veren üretken bir yazardır. Şiirler (1950), Okul Çanı (1952), Silâhşor Tavşan (1953), Nerde Olsam (1953), Gelincik (1954), Kırmızı Küpeler (1958), Ninniler (1964), Sevgi (1965), Damlalar (1967), Yeşil Nerde (1975), Ağaçlar Dile Gelse (1985), Harfler Ne Yer (1988)... şiir; Bizim Sokağın Çocukları (1961), Güzel Nedir Çirkin Nedir (1968), Bizim Sokağın Romeo ve Jülyet’i (1978), Eskiler Alırım Yeniler Satarım (1985) hikâye türünde yazdığı eserlerdir. Fahri Kaya, İlk Adımlar (1952) kitabıyla Makedonya’da yayımlanan ilk çocuk şiirleri kitabının sahibidir. Şairin Köyden Sesler (1958), Çocuk Rüyaları (1991) adlı şiir kitapları yanında Güle Güle (1978) adlı bir de hikâye kitabı yayımlanmıştır. Şiirli Alfabe (1974), Gülev (1980), Güldin (1993) gibi şiir kitaplarıyla İlhami Emin; Söğütaltı (1974), Mete (1983), Dört Mevsim (1984), İn misin Cin misin (1985) gibi şiir ve hikâye kitaplarıyla Avni Engüllü; Açıl Susam Açıl (1986) adlı hikâye kitabıyla Suat Engüllü Makedonya Türk Çocuk edebiyatının temsilcilerindendir. Okul Tiyatrosu (1980), Üç Arkadaş (1984), Küçük Nasrettin (1984) gibi tiyatro eserleri ve Aynada Varsan Sahnede de Varsın (1989) ve Küçüklere Şiirler (1989) adlı şiir kitaplarıyla Lütfü Seyfullah da adı mutlaka anılması gereken bir başka yazar ve şairdir. Sabit Yusuf şiir (Afacan Çocuk/1983), hikâye (Küçük İlker/1986, İlker’in Dünyası/1999), tiyatro (Çocuk Oyunları); Fahri Ali (Çocukluk Rüzgârları / 1994) şiir, Halise Hasan Özgün (Anadili/ 1999), Avni Abdullah (Ana Yüreği/1978; O En Güzel Gün/1984), Enver İlyaz (Olsam Olsam/ 1985) ve Enver Ahmet (Mor Salkımlı Ev/2000), hikâye türünde öne çıkan diğer isimlerdir. Kosova’da Hacı Ömer Lütfi ile ilk örneklerini veren çocuk edebiyatı, Sevinç çocuk dergisini yöneten, Kuş dergisinin çıkışına destek veren şair Nusret Dişo Ülkü Çocuklarla Ağaçlar (1963), Çocukların Elleri (1965), Çocuklar ve Büyük Çocuklar (1992), Tü-tü-tüü (1985) gibi eserleriyle, Nimetullah Hafız Günaydın (1964) adlı şiir kitabıyla öncü isimlerdir. Enver Baki (Anahtarlar/1972; Mutlu Baba/ 1974 ve Beş Kardeşler/1988), Ahmet İğciler (Erdoğan’ın Yaşantıları/1982, Yüreksiz Adam/ 12

1984) Kosova Türk çocuk edebiyatının hikâye yazarlarındandır. Hikâye (Afacanın Serüvenleri/1965, Küçük Ali/1969, Yörük Osman/1974, Unutulmayan Günler/1979, Memiş/1971, Körağa Sokağı/1975, Aldı da Bir Yağmur/1985), şiir (Mümin/1965, Kızımın Türküleri/1966, Dağ Gelini/1970, Resimdeki Dünya/1974, Elele/1985, Güneşin Gözlükleri /1990), roman (Köy Çocuğu/1998) başta olmak üzere birçok türde eser veren Hasan Mercan, Kosova Türk çocuk edebiyatının en üretken ismidir. Arif Bozacı (Barış Kuşu/1975), Fikri Şişko (Sevda Verin Çocuklara/1989), Altay Suroy (Dünden Yarına/1987...), Fahri Mermer (Üç İnci/2001) Osman Baymak (Bilmeceli Şiirler/1996), Zeynel Beksaç (Kavak Uyur mu?/1987, Gökkuşağında Salınan Çocuk/1997), Raif Kırkul (Sevmeyi Bilenlere/1989), Âlim Rıfat Yeşeren (Ne mi Olmak İsterim Ne mi Olmak İstemem/1983...) öne çıkan şairlerdir. İskender Muzbeğ Şefikoğlu şairliği yanında (Kaynak/1972, Güneş Isıt Beni/1996) aynı zamanda hikâye (Sevil/1974) yazarıdır. Reşit Handan da hikâye türünde eserler kaleme almıştır. Bulgaristan’da Hafız Abdullah Fehmi’nin çıkardığı ilk çocuk dergisi Yoldaş’la çocuk edebiyatının temelleri atılmıştır. Bulgaristan Türkleri arasında Mehmet Fikri ilk akla gelen isimlerdendir. Şiirleri ölümünden sonra 1947’de Türk Gençlerine Şiirler adıyla basılmıştır. Bulgaristan’da Türk çocuk edebiyatı 1960’lı yıllardan sonra büyük gelişme kaydetmiştir. Ayı Dayı (1959), Deniz (1966), Üç Beygir (1967) gibi eserleriyle Nevzat Mehmedov Bulgaristan Türkleri çocuk şiirinin ünlü imzalarından biridir. Hasan Karahüseyinov, manzum hikâyeleriyle İshak Raşid (Dostlar ve Düşmanlar/1967) gibi isimler de çocuk edebiyatı alanında eser vermişlerdir. Rıza Mollov, Mustafa Kahveciev, Kemal Bunarcıev şair ve hikâye yazarı olarak dikkati çekerler. Çocuk hikâyeleriyle Muharrem Tahsinov (Gel Kulağına Söyleyeyim /1996, Saksağanların Büyük Sevinci/1999), Nadiye Ahmedova (Mavi Kordelâlı Güvercin/1964, Solmayan Karanfil/1966, Nur Taneleri/2000), Kâzım Memiş (Açıl Uzay), Aliş Said (Kırık Fidanın Sesi/1996, Gülen Güneş/1996) anılması gereken diğer imzalardır. Halit Aliosmanov (Halit Aliosman Dağlı), Mustafa Mutkov (Mutlu), Recep Küpçü, Ömer Osman (Erendoruk), Lâtif Aliev (Ali), Ali Bayramov, Faik İsmailov (Faik Arda), İsmail Çavuş, Şaban Mahmudov (Mahmudoğlu Kalkan), Naci Ferhadov, Turhan Rasiev, Şahin Mustafa, Mehmet Çavuş, Mukaddes Akmanova, Ahmed Mehmedov,

Materiallar

Mustafa Çete (Mavi Çiçekler/2001-şiir), Hüseyin Rasim Güler, İsa Cebeci (Çocuk ve Fidan/1997), Ali Boncuk, Ahmet Emin Atasoy, Celil Yunus önde gelen şair ve yazarlardır. Lâtif Karagöz (Kon Kon Kelebek/1990, Bayrak Çocuklar/1993, Ak Güvercin/1993, Kardeşimsin/1994, Önce Vatan/ 1997, Doğru Çengel/1998) en üretken şairlerdendir (Yenisoy, 1996, 2002; İsen vd., 2001, 2002). Yunanistan’da çocuk edebiyatının kurucusu Asım Haliloğlu’dur. Hüseyin Alibabaoğlu, Durdur ile Kurkur (1982) adlı masalımsı metinleri ve Tohum (1992) adlı şiir kitabıyla Batı Trakya Türkleri çocuk edebiyatının en önemli isimlerindendir. Yarınlar Sizin Olacak (1989) adlı şiir kitabıyla Ali Rıza Saraçoğlu, İstikbal Sizinledir adlı şiir kitabıyla Hüseyin Salihoğlu çocuklara da hitap eden manzumeler yazdılar. Hüseyin Mahmudoğlu, Mustafa Tahsin, Rahmi Ali, Naim Kâzım, Refika Nazım, Mazlum Hüseyin, Kadir Ali ve Arkadaş çocuk dergisini çıkaran Mücahit Mümin Batı Trakya Türk çocuk edebiyatının temsilcileridir (Sağlam: 1996; İsen vd., 2001, 2002). Romanya’da ilk isim, Tevfik Fikret etkisinde şiirler kaleme alan Mehmet Niyazi’dir. İsmail Ziyaeddin Toy (1992) adlı kitabındaki şiirlerin bir bölümünü çocuklar için yazılmıştır. Acıemin Beubec, Ahmet İsmail Daut diğer önemli isimlerdir. Emel Emin ise şiir ve hikâye türünün temsilcisidir (Mahmut, 1996; İsen vd: 2001, 2002; Gürel 1999: 275). Gagauzlar’da Nikolay Tanasoğlu Kuşlar Bey Seçeerler adlı manzum masal kitabı ve Sofi adlı hikâye kitabıyla öncü bir isimdir. Nikolay Baboğlu, Dimitri Karaçoban, Gavril Gaydarcı, Mina Köse, Konstantin Vasilioğlu, Stepan Kuroğlu, Vasiliy Filioğlu, Todur Marinoğlu, Todur Zanet, Petri Çebotar, Mihail Çakır, Stepan Bulgar, Petri Yalıncı, Tina Sürme, Veronika Karanfil... çocuklar için yazan kalem sahipleri arasındadır (Argunşah:1996; İsen vd: 2001, 2002). 2.2. Türk Cumhuriyetlerinde Çocuk Edebiyatı Kuzey Azerbaycan’da Mikayıl Rızaguluzâde çocuk edebiyatının gelişmesinde önemli rol oynamıştır. 20. Yüzyılın ilk çeyreğinde Sultan Mecid Ganizâde manzum masal, Memed Seid Ordubadi roman, Abbas Sebhet şiir türünde eser veren isimler arasındadır. Eşşek Üstü Seyahat (1933), Çocuk Şiirleri (1934), Pişik ile Sıçanın Davası (1939) gibi eserleriyle Abdullah Şaik öncü isimlerdendir. Refi’-beyli Anaların Sesi (1951), Işıklı Dünyam (1969) gibi eserlerinde çocuk duyarlığına yönelir. Namık Abdullayev, Hikmet Ziya, Tövfik Mahmud,

İlyas Topdık gibi yazar ve şairler de çocuk edebiyatı alanını zenginleştirirler. Azize Caferzâde’nin Anamın Masalları (1982) Azerbaycan masal edebiyatının önemli bir örneğidir. Güvercin ve Tutu (1996) adıyla yayımlanan çocuk dergileri son dönemin çocuk edebiyatı ürünlerindendir. Mikail Müşfik, Mirvarid Dilbâzî gibi şairler çocuklar için de şiirler kaleme almışlardır. Hüseyin Cavid’in tiyatro türünde eserleri çocukların da ilgisini çekmiştir. Samed Vurgun, Cafer Cabbarlı, Nebi Hazri, Bahtiyar Vahabzâde, Memmed Aslan ve Mehmed İsmail’in çocuklara seslenen şiirleri vardır. Güney Azerbaycan’da 1960’lı yıllar çocuk edebiyatının gelişmeye başladığı dönemdir. Mir Mehdi Etimad, Ebülfez Nüseynî, Elirıza NabdilOktay çocuk şiirleriyle önemli isimlerdir. Masalımsı roman türünde yazdığı Bir Şeftali Bin Şeftali, Sevgi Masalı, Ulduz ve Konuşan Bebek, Küçük Karabalık, Kel Güvercin gibi kitaplarıyla Samed Behrengi çocuk edebiyatının öncü isimlerinden biridir. Nikabî, Uşağlar Bağçasında Gonçeler (1980) adlı şiir antolojisinde Kuzey Azerbaycanlı şairlerin çocuklar için yazdığı şiirleri bir araya getirmiştir (Akpınar, 1992: 665). Türkmenistan’da Hocageldi Nurmuradov (Cadılı Sandık), Ağageldi Allanazarov (Güçli At/1977), Nuri Bayramov (Vagt Hakkında Rovayet /1958), Kasım Nurbadov (Yedigen/1979, Deniz Hüvdüsi/1985, Denizin Düybündeki Öy/1986, Öveleme Döveleme/1991,...) Yağmır Pirguliev (Durnalı Ada, Camlıbilin Derekleri, Çağalık Gahrımanım, Sekiz Soval, Bahar Soğadı, Günün Çağaları), Azat Rahmanov (Kemal ve Gülcahan /1971) Türkmen çocuk edebiyatının önde gelen imzalarıdır. On yıl süreyle Körpe çocuk gazetesini yöneten Kayum Tanrıguliev şiir, masal ve hikâye türlerinde çok sayıda eser verdi. Çocuk kitapları kırktan fazla dilde otuz milyonu aşan satış rakamlarına ulaştı. Şair, yazar ve dramaturg Hemra Şîr on beşten fazla kitabıyla önemli bir isimdir. Harpların Maslahatı, Cennet, Ay Çağaları, Garagumlu Oglan, Gün Gülüp Bakyar, Gök Nağışlar, Çölde Bahar Paslı gibi eserleriyle Gurban Çöliev de Türkmenistan çocuk edebiyatı alanında mutlaka anılmalıdır (Bayramov-Çiftçi: 1995; Kara: 1996). Özbekistan’da Hakim Hakimzâde Niyazi 1915-1916 yıllarında kaleme aldığı eğitici şiir, roman ve tiyatro eserleriyle önemli bir isimdir. 1940’lı yıllardan sonra gelişme gösteren çocuk edebiyatı, Turab Töle Balaler Destanı (1950) ile adı anılacak bir şairdir. Eskad Muhtar Çın Yerekde 13

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

adlI şiir, Hayatge Çakırık (1956) ve Dünya Baleleri (1962) adlı hikâye kitapları; Şukrulla, Bahar Savgası (1962) ve Yulduzler adlı şiir kitaplarıyla Özbek çocuk edebiyatına önemli katkılarda bulunmuşlardır. Gunçe adlı çocuk dergisini çıkaran ve çocuklara yönelik ilk şiir kitabı Metalurg’u 1964’te yayımlayan Miraziz A’zam, Özbekistan çocuk edebiyatının öncü isimlerinden biridir. Şairin Akılli Baleler (1969) adlı bir destani ile Senge Nime Boldi (1970), Yerge Davruk Salamız (1970), Yer Aylanadi (1973) adlı şiir kitapları yayımlanmıştır. Şair, tiyatro yazarı Meşreb Babayev de Pahtam Mening/Bahtım Mening (1975) adlı şiir kitabıyla çocuklara seslenmiştir (Yaman, 1996). Kazakistan’da Ibray Altınsarin (1841-1889) pedagog düşünür ve yazar olarak Kazak dilinde çocuk edebiyatının gelişmesine öncülük etmiş önemli bir isimdir. Kuzey Kıbrıs Türklerinde Saim Sakaoğlu’nun Kıbrıs Türk Masalları (1986), Ayşen Dağlı’nın Bizim Masallarımız dizisinde yer alan Kara Mantarlar ve Işık (1994), Her Şey Olacağa Varır Ülke-si (1995), Mantık Gülleri ve Karıncaları (1996) gibi kitaplarıyla Vitamin İhtiyacı ve Sevgi (1995) adlı şiir kitabı ilk akla gelen örneklerdir. Neşe Yaşın çocuklar için kaleme aldığı şiirleri Sümbül ile Nergis adı altında bir araya getirmiştir.
KAYNAKLAR

− − − − − − − − − − − − −

− − − − − − − −

Akpınar, Yavuz (1992), XIX. Ve XX. Yüzyıllarda Âzerî Edebiyatı, Türk Dünyası El Kitabı, 3. CiltEdebiyat, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, Ankara Akyüz, Hüseyin (2002), Kutadgu Bilig’de SosyoPedagojik ve Siyasal Söylem, Erzurum: Eser Ofset Anhegger, Robert (1951), Türk Edebiyatında Ağustos Böceği ile Karınca Hikâyesi, Türkiyat Mecmuası, Sayı: IX, İstanbul Arat, Reşit Rahmeti (1991), Kutadgu Bilig II: Çeviri, 5.Baskı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları Arat, Reşit Rahmeti (1999), Kutadgu Bilig I: Metin, 4.Baskı., Ankara. TDK Yayınları Argunşah, Mustafa (Mart 1996), Çağdaş Gagauz Şiiri, Türk Dili, Sayı: 531, Ateş, Kemal (1998), Gülten Dayıoğlu’nun Çocuk Romanları, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları Bayramov. Nuri-Musa Çiftçi (1995), Çağdaş Türkmen Edebiyatından Çocuk Şiirleri, Ankara: Kültür Bakanlığı Yay. Beyzâdeoğlu, Süreyya Ali (Haz.) (1986), Sümbülzâde Vehbi-Lutfiyye, İstanbul: Cihan Neşriyat

− − − − − − − − − −

Canım, Rıdvan (1988), Pendnâmeler ve Türk Edebiyatında Benzer Nitelikli Öğüt Kitapları, Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, Sayı: 3 Enginün, İnci (1985), Çocuk Edebiyatına Toplu Bir Bakış, Türk Dili, Sayı: 400 Dağlarca, Fazıl Hüsnü (1971), Kuş Ayak, İstanbul: Milliyet Yayınları Dağlarca, Fazıl Hüsnü (1998), Çocuk ve Allah, İstanbul: Milliyet Yayınları Dağlarca, Fazıl Hüsnü (1993), Arkaüstü-Uçsuz Bucaksız Yaşama, İstanbul: Tüm Zamanlar Yayıncılık Doğan, Âbide (1999), Cahit Uçuk Hayatı-SanatıEserleri, İstanbul: MEB Yayınları Dilidüzgün, Selahattin (1996), Çağdaş Türk Çocuk Yazını-Yazın Eğitimine Atılan İlk Adım, İstanbul: YKY Elöve, Ali Ulvi (1912), Çocuklarımıza Neşideler, İstanbul: Tanin Matbaası Gövsa, İbrahim Alâaddin (1911), Çocuk Şiirleri, İstanbul: Kanaat Ktp. Gövsa, İbrahim Alâaddin (1927) Bediî Terbiye, İstanbul: Tanin Matbaası Gürel, Zeki (1995), İbrahim Alâettin Gövsa, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları Gürel, Zeki (1999), Çocuk Edebiyatı, Türkiye Kültür ve Sanat Yıllığı 1998-1999, Ankara Hengirmen, Mehmet (hzl.), (1990), Güvâhî-PendNâme, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları Heywood, Colin (2003), Baba Bana Top At! Batıda Çocukluğun Tarihi (Çev.: Esin Hoşsucu), İstanbul: Kitap Yay. İsen, Mustafa-Reyhan İSEN-Ayşe Esra KİREÇÇİ (2001), Balkanlarda Türk Çocuk Şiiri Antolojisi, Ankara: Grafiker Yayınları İsen, Mustafa-Tûbâ Işınsu İsen (2002), Balkanlarda Türk Çocuk Hikâyeleri Antolojisi, Ankara: Grafiker Yayınları Kaplan, Mahmut (hzl.) (1995), Hayriyye-i Nabi (İnceleme-Metin), Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yay. Kaplan, Mehmet (1987), Tevfik Fikret-Devir Şahsiyet Eser, İstanbul: Dergâh Yayınları Kara, Mehmet (Mart 1996), Çağdaş Türkmen Şiiri, Türk Dili, Sayı: 531 Kur’an-ı Kerim ve Açıklamalı Meâli (1993), Ankara: TDV Yayınları Kür, İsmet (1991), Türkiyede Süreli Çocuk Yayınları, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yay. Labarre, Albert (1994), Kitabın Tarihi, (Çev.: Galip Üstün), Ankara: İletişim Yayınları Mahmut, Enver-Nedret (Mart 1996), Romanya’da Çağdaş Türk Şiiri, Türk Dili, Sayı: 531 Meydan Larousse (1981), Çocuklar İçin Edebiyat, c.3, İstanbul

14

Materiallar − − − − − − − − − − − − − − − − Neydim, Necdet (1998), Çocuk ve Edebiyat, İstanbul: Bu Yayın Evi Oğuzkan, A.Ferhan (2000), Yerli ve Yabancı Yazarlardan Örneklerle Çocuk Edebiyatı, 6.Baskı, Ankara: Anı Yay. Okay, M. Orhan (1991) Edebiyat Dünyasında Çocuk, Kültür ve Edebiyatımızdan, Ankara: Akçağ Yayınları Onay, Ahmet Talât (1992), Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar, Ankara: TDV Yayınları Özbalcı, Mustafa (1993), Emin Recep Bey ve Şiirleri, Samsun: Eser Matbaası Özgül, Metin Kayahan (1991), Ali Ekrem Bolayır’ın Hatıraları, İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları Pala, İskender (hzl.) (2003), Yusuf NabiHayriyye, İstanbul: L-M Yayınları Polat, Müge Sucu (2002), Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın Şiirlerinde Çocuk Teması, Ankara: Kültür Bakanlığı Yay. Recaizâde Mahmut Ekrem (1886), Nâçiz, İstanbul Rousseau, J.-J. (2000), Emile ya da Çocuk Eğitimi Üzerine (Çev.: M. Baştürk-Y. Kızılçim), Erzurum: Babil Yay. Saint-Exupéry, Antoine de (1999), Küçük Prens (Çev.: Fatih Erdoğan), İstanbul: Mavi Bulut Yayınları Sever, Sedat (2003), Çocuk ve Edebiyat, Ankara: Kök Yayıncılık [Sevük], İsmail Habib (1941) Avrupa Edebiyatı ve Biz, C.I-II, İstanbul: Remzi Kitap Evi Sınar, Alev (2006), Türkiye’de Çocuk Edebiyatı Çalışmaları-Yeni Türk Edebiyatı Tarihi, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Sayı: 7 Söğüt, Mine (2003), Sevgili Doğan Kardeş, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları Şimşek, Tacettin (1999), Fazıl Hüsnü DağlarcaHayatı ve Şiiri, Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi Şimşek, Tacettin (2002), Çocuk Edebiyatı, Ankara: Rengârenk Yayınları Şimşek, Tacettin (2007), Çocuk Edebiyatı ve Öncü Yazarlar, Türkiye III. Dini Yayınlar Kongresi,Türkiye’de Çocuk Yayıncılığı, 28-30 Ekim 2005, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları Şimşek, Tacettin (2007), Çocuk Edebiyatı, Türk Edebiyatı Tarihi, c.4, Ankara: T.C.Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları Şirin, Mustafa Ruhi (1993), 99 Soruda Çocuk Edebiyatı, İstanbul: Çocuk Vakfı Yayınları Şirin, Mustafa Ruhi (1998), Çocukluğun KozasıVe Kültür ve Kitap ve Edebiyat, İstanbul: İz Yayıncılık Tansel, Fevziye Abdullah (1989), Ziya Gökalp Külliyatı I, Şiirler ve Halk Masalları, 3.Baskı, − − − − − −

Ankara: TTK Yay. Tatcı, Mustafa (hzl.:) (1991), Yunus Emre: Risaletü’n-Nushiyye Ankara: Kültür Bakanlığı Yay. Tevfik Fikret (1914), Şermin, İstanbul: Kanaat Matbaa ve Ktp. Théma Larousse, Tematik Ansiklopedi, (19931994), c.6, İstanbul: Milliyet Yay. Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi, (1977), c.2, İstanbul: Dergâh Yayınları Uyguner, Muzaffer (1977), Çocuklar İçin Şiir, Türk Dili, Sayı: 311 (Ağustos) Yaman, Ertuğrul (Mart 1996), Çağdaş Özbek Şiiri, Türk Dili, Sayı: 531 Yenisoy, Hayriye Süleymanoğlu (Mart 1996), Bulgaristan Türkleri Şiiri, Türk Dili, Sayı: 531

− −

− − − −

15

 

MODERN DÜNYADA MEVLÂNA İDRİS’İN “TUHAF ADAMLAR”I
Dr. Abdulkadir EMEKSİZ
İ. Ü. Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Türk Halk Edebiyatı Anabilim Dalı ABSTRACT “Folk tale is the most feeding nutrient of the children's culture. Our amazement going after the flying horse in a folk tale happens to be conscientiousness towards a moving horse in a real world. A dervish walking along the water surface in a folk tale turns out to be a surprise which helps us reach Arşiméd in actual life. A kid succeeded to find an answer to the riddle a nymph asked Keloğlan is getting into solving tomorrow's problematic concerns or adjusting themselves to the future.” In consistent with this understanding, the paper focuses on the tale series of "Eccentric People" by Mevlana İdris in the modern world in general and in particular highlights Mevlana İdris' works as traditional tales of the contemporary world by analyzing the tales of Masal Alan Adam and Profesor Haşır Huşur extensively.

I. Mevlâna İdris’in Biyografisi 1966 yılında K. Maraş / Andırın’da doğdu. İstanbul Hukuk Fakültesi’ni 1989’da bitirdi. Kuş Renkli Çocukluğum adlı şiir kitabı ile 1987’de Gökyüzü Yayınları Çocuk Edebiyatı Ödülünü, 1998’de Korku Dükkânı isimli kitabı ile Türkiye Yazarlar Birliği Çocuk Edebiyatı Ödülünü, 2007’de ise Kosova / Prizren’de yayımlanan Türkçem Dergisi’nin uluslar arası düzeyde çocuk edebiyatına katkı sunanlara verdiği yılın ödülünü aldı. İkindiyazıları, Diriliş, Dergâh, Albatros, Düşler, Geniş Zamanlar ve Gerçek Hayat dergilerinde çalışmalarını yayınladı. Çocuklar için yazdığı kimi masal ve öyküler Televizyonda, radyoda ve muhtelif gazetelerde yayınlandı. İyi Geceler Bayım isimli şiir kitabı Farsçaya çevrilerek 2006’da İran’da basıldı. Dondurmalı Matematik isimli şiir kitabı ise Arapça’ya çevrildi. Bazı masal, şiir ve diğer çocuk kitapları Urduca, Almanca, Farsça ve Flemenkçe’ye çevrildi. Tuhaf Adamlar serisinden çıkan 10 masal kitabı ise 9 dünya diline çevrildi (Almanca, İngilizce, Lehçe, İtalyanca, Farsça, İspanyolca, Arapça, Rusça, Fransızca) ve basıma hazırlanıyor. Çocuk kitapları editörlüğü yapan ve bazı çocuk dergilerinin edisyonunda bulunan Mevlâna İdris, bir dönem Millî Eğitim Bakanlığı Çocuk ve Gençlik Yayınları Danışma Kurulu’nda bulundu. Hâlen dünyanın sıfır noktasında, Sultanahmet’te yaşıyor. Eserleri: Kuş Renkli Çocukluğum (şiir), Çınçınlı Masal Sokağı (masal), Kirpiler Şapka Giymez (masal), Sufi ile Pufi (öykü), Hayâl Dükkânı (hayâl), Korku Dükkânı (korku), Sinir Dükkânı (sinir), Tehlikeli Bir Kipat (duvar), Vay 16

Canına! (deneme), İyilik Dükkânı (iyilik), Ütüsüz Ayakkabılar (masal), Dondurmalı Matematik (şiir), İyi Geceler Bayım (şiir), Tuhaf Adamlar serisi (masal, 10 kitap) II. Masal Alan Adam Masalının Metni Seksen üç ev ve binlerce ağaçtan oluşan bir köyde mutlu insanlar yaşıyordu. Bir gün bu köye elinde iki torba bulunan bir adam geldi. Torbaların birinin boş, öbürünün dolu olduğu daha ilk bakışta anlaşılıyordu. Ama köydeki hiç kimse dolu torbada ne olduğunu ve boş torbaya ne doldurulacağını bilmiyordu. Köyün başlangıcındaki ilk ev kırmızı kapılı evdi. Yabancı adam bu evin önünde durdu ve kırmızı kapıyı vurdu. Evin hanımı kapıyı açıp da karşısında bir yabancı görünce sordu: “Ne istiyorsunuz?” “Masal alıyorum” dedi yabancı. “Masalınız var mı?” Kadın böyle bir şeyi ilk kez duyuyordu. “Anlamadım gerçekten masal mı alıyorsunuz?” diye sordu. “Evet” dedi yabancı adam. “Masal alıyorum.” Ve bunu söyledikten sonra boş torbasını açarak “İşte bu torbaya bildiğiniz bir masalı anlatın ve karşılığında üç altın! derhal kazanın!” Kadın, boş torbaya masal anlatıp üç altın almanın fena bir şey olmadığını düşündü. Bildiği iki masal vardı. Bu masalları yabancının boş torbasına anlattı ve karşılığında altı tane altın aldı. Yabancı adam az sonra mavi kapılı evin önündeydi. Kapıyı açan ev sahibi üç masal biliyordu. Tabi ki o da büyük bir memnuniyetle bu masalları boş torbaya anlattı ve dokuz altın kazandı. Masal satın alan adam az sonra başka bir evin önündeydi. Ve daha sonra başka bir evin önünde…
  

Materiallar

Masallar boş torbaya anlatılıyor ve altınlar dolu torbadan alınıyordu. Üç gün sonra yabancı adamın köyde dolaşmadığı yer, uğramadığı ev kalmamıştı. Masal bilen kim varsa boş torbaya anlatmıştı. Yabancı adam, bütün evleri dolaştıktan sonra, boş torbasındaki masalları saydı. Bin üç yüz yetmiş sekiz masal vardı. Torbanın ağzını bir iple sıkıca bağladı ve köyden ayrıldı. Köydekiler olanlara bir anlam verememişlerdi ama pek üzerinde durmadılar. Nasıl olsa zahmetsizce kazandıkları altınlar ceplerinde şıngırdayıp duruyordu. Sonra kış geldi. Uzun geceler başladı. Ama ortaya bir sorun çıktı! Köyde hiç kimse, ama hiç kimse bu uzun gecelerin vazgeçilmez dostu olan masalları bilmiyordu! Hepsi de yabancı adamın boş torbasına anlattıkları masalların tümünü unutmuşlardı. O yabancı adam, köydeki masalları almış ve gitmişti. Yabancı adam torbasındaki bin üç yetmiş sekiz masalla nereye gitti? O masalları ne yaptı? Bunu bilmiyoruz. Ama o kış masalsız kalan köy halkı, baharda komşu köye giderek yeni masallar öğrendiler ve bu masallar için binlerce altın verilse de kesinlikle satmayacaklarına dair kendi kendilerine söz verdiler.1 III. Profesör Haşır Huşur Masalının Özeti Profesör Haşır Huşur, dışarıda yağmur yağarken içerde şemsiye açacak kadar dalgın ve oldukça dağınık bir araştırmacıdır. Dilediğinde rahatça not alabilmek için elbisesi kâğıttandır ve Haşır Huşur adı da buradan gelir. Haftalarca, aylarca çalışan Profesör, sonunda aradığı bulur ve bir pireyi kopyalamayı başarır. İki pireye ayrı ayrı bakarak “Senin adın gerçek, senin adın yalan olsun” der. Aylarca, hatta yıllarca uykusuz kalmış olan Haşır Huşur’un uzun kesintisiz uykuları başlar, kopyalamalar devam eder. Elinde bir beyaz tavşanla odaya girer, üç gün sonra odada iki beyaz tavşan vardır. Onlara da isimler verir : “Senin adın dikkulak, senin adın da sahte dikkulak olsun” der. Tavşan kopyalarını, köpekler takip eder, ardından tavuk, kedi, maymun, keçi gelir, bunlardan sonra sırada geyik vardır ve sonra tilki, kurt, zürafa kopyalanır, dışarıda yağmur yağmaktadır ve profesörün odası her geçen gün değişmektedir. Aslan, kartal, inek, fil ve yunus balığı da gerçek ve yalan sınıflamasına girer ama artık Profesör Haşır Huşur’un çalışma odasında her şey karmakarışık bir hâl alır, zamanla gerçeklerle sahteler ayırt edilemez olur. Kopya bir timsah, güçlü gözlem gücüyle profesörü dikkatle izler ve
1

kopyalamanın nasıl olduğunu öğrenerek karınca ve tavuk kopyalamaya başlar. Kopya timsahı izleyen kopya bir sansar da denemeler yapar ve başarılı olur. Dışarıda yağmur yağmaya devam eder, içeride profesör uykuya… Haşır Huşur, uyurken karıncalar dernek kurarlar, kopya timsah ile kopya sansar plan kurarlar, profesörün kopyasını yaparlar ve üçü birlikte çalışmaya başlarlar. Gündüz, gerçek profesöre görünmezler, gece işlerini yürütürler. Yüzlerce, binlerce hayvan üretir olmuşlardır, iş hayvanlarla sınırlı kalmaz sokakta kimsesiz yaşayan bir adamın yüzlerce, binlerce kopyasını yaparlar, satarlar, çok para kazanırlar. Kopyaları alan karanlık adamlar, Çinli, Amerikalı, İspanyol, İrlandalı, Meksikalı, Hintli, Japon ve başkalarından sipariş ederler. Zamanla yüz binlerce kopya üretilir. Profesör uyumaya, dünyada ise kaos artmaya devam eder. “Karanlık adamlar çok karanlık, kopya adamlar çok kopya, kaos çok kaostur.” Kopya adamlardan oluşan ordular devletlere saldırırlar, dünyanın güvenli hiçbir yeri kalmaz. Her yere korku hâkim olur. Aslından ayırt edilemeyen siyasi liderler, sinema yıldızları, halkın kafasını karıştırır. Bireysel şifozreniler sıradanlaşırken toplumsal delirmeler bile normal görünür duruma gelir. İnsanlar ve insanlık yok olmak üzeredir. Kopya timsahı başından beri takip edip olanları anlayan gerçek bir karınca ile bir geyik, bir kedi ve bunların bulduğu gerçek bir çocuk, olan biten üzerinde günlerce düşünürler ve dünyanın devamı için baş başa verirler, bir plan yaparlar. Doksan dokuz gerçek hayvandan oluşan “Kaosu sona erdirme timi” kurarlar. Tim eğitilir, harekete geçer, dev bir mıknatıs yaparlar. Bu mıknatıs sadece kopya canlıları çeker. Dörtlü ekip bir tane dünya kopyalarlar, dünyanın içine de sadece kopya canlıları çeken dev bir mıknatıs kopyalayıp koyarlar. Kaosu sona erdirme timi kopya canlıları kopya dünyaya fırlatır. Yüz milyonlarca kopya canlı burada toplanır. Gerçek dünyada bir tane bile kopya canlı kalmadığında karınca, geyik, kedi, çocuk ve doksan dokuz hayvan, kopya dünyaya iyice yaklaşıp “bir, iki, üç” diye bağırırlar ve hep birlikte tekmeyi sallarlar. Kopya dünya uzayın derin sonsuzluğuna yuvarlanır. Profesörü uyandırırlar, Profesör etrafına bakar, karmaşa ve uğultu yoktur artık, deney meney yoktur, yağmur dinmiştir, dışarı çıkar ve bahçede çiçek toplar. IV. Axel Olrik’in Halk Edebiyatı Epik Kanunlarına Göre Masal Alan Adam ve Profesör Haşur Huşur Masallarının Değerlendirmesi Danimarkalı masal araştırıcısı Axel Olrik 1909 yılında neşrettiği “Epische Gesetze der Volksdichtung” (Halk Edebiyatının Epik Kanun17

Tuhaf Adamlar masal serisinin yayımda sayfa numaralandırılması yapılmamıştır. Bu sebeple metin içinde masal adını ve kaynakça kısmında adı geçen eserin tam bibliyografik künyesini verdik.

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

ları) adlı makalesinde masalların formel yapısını 13 madde halinde tespit etmiştir. Saim Sakaoğlu, bu kanunları Gümüşhane’den derlenen masallara uygulamıştır.2 Biz de Sakaoğlu’nun Gümüşhane’den derlenen masallara uyguladığı bu epik kanunları, Mevlâna İdris’in masallarına göre ele alacağız. 1. Başlangıç ve bitiş kanunu: Masalcı anlatmaya formel bir ifade ile başlar ve yine formel bir ifade ile masal bitirilir. Başlangıç formeli: “Bir varmış bir yokmuş” vb. Bitiş formeli : “Gökten üç elma … vb. Masal Alan Adam’ın başlangıcı : “Seksen üç ev ve binlerce ağaçtan oluşan bir köyde mutlu insanlar yaşıyordu.”, Profesör Haşur Huşur’un başlangıcı: “Dışarıda yağmur vardı, içeride bir adam.” şeklindedir. Masal Alan Adam’ın bitişi : “Ama o kış masalsız kalan köy halkı, baharda komşu köye giderek yeni masallar öğrendiler ve bu masallar için binlerce altın verilse de kesinlikle satmayacaklarına dair kendi kendilerine söz verdiler.” ve Profesör Haşur Huşur’un bitişi : “Kedi hafifçe mırıldadı kopyasız, karınca geyiğe baktı kopyasız, geyik bir şey yapmadı, kopyasız” olarak karşımıza çıkar. 2. Tekrar kanunu: Masalda birbirine benzer olaylar aynı sözlerle ifade edilir. Bu yüzden de sık sık tekrarlara rastlanır. Mevlâna İdris’in masallarında benzer olaylar aynı sözlerle tekrarlanmaz; ama benzer olayların aynı sonucu doğurduğunu görürüz. Masal satan herkes aynı karşılığı alır, anlattığı her bir masal karşılığında herkes üç altın alır ve yabancıya masalını satan herkes o masalı unutur. Profesör Haşur Huşur’da kopyalama işinin nasıl olduğunu takip eden her kahraman kopyalamayı öğrenir ve bunu deneyen her kahraman her defasında başarılı olur. 3. Üç sayısı kanunu: Yabancı masallardaki üç sayısına ilâveten Türk masallarında yedi ve 40 sayıları da tekrar kanunu ile sıkı bir yakınlık gösterirler. Türk masallarında padişahın üç kızı vardır, devlerin sayısı yedidir, vezirler kırk kişidir, düğün kırk gün kırk gece sürer. Masal Alan Adam masalında üç sayısı üç ayrı şekilde karşımıza çıkar: Anlatılan her masal karşılığında üç altın
2

Bu çalışmamızda Olrik’in çalışmasından faydalanan Sakaoğlu’dan aktarma yapılmış ve yeri geldikçe Gümüşhane’den derlenen masallar için gerçekleştirilen epik kanunların uygunluğu araştırmasıyla karşılaştırmalar yapılmıştır. Bkz.: Prof. Dr. Saim Sakaoğlu, Gümüşhane ve Bayburt Masalları, Akçağ, Ankara 2002, 248- 249.

elde edilir, köylülerden birinin anlattığı masal sayısı üçtür ve yabancı adam köyün bütün evlerini üç günde dolaşır. Bu masalda kullanılan üç sayısına herhangi bir özel anlam yüklenmemiştir, burada kalıp ifade ve kanun gereği olarak yer almış bir kullanım bulunmaz. Aynı masalda yer alan diğer sayıların üçten ve birbirlerinden farkının olmadığını söyleyebiliriz: Köydeki ev sayını bildirmek üzere 83, ağaçların çokluğunu anlatmak için binlerce ve yabancının topladığı masal sayısı olan 1378. Profesör Haşır Huşur’da da kutsiyet yüklenmeden kullanılan sayılar vardır: bir (Çinli), üç (Amerikalı), üç (lü ekip), dört (lü ekip), elli (aslan), 99 (gerçek hayvan), iki yüz seksen (serçe), binler, onbinler, yüzbinler, milyonlar gibi. 4. Sahnede İkilik kanunu: Masallarda umumiyetle iki kişiden fazlası aynı anda sahneye çıkmaz. Mevlâna İdris’in söz konusu masallarında sahnede ikilik kanununa uyulmaz. 5. Tezatlar kanunu: Masallar daima zıt çiftleri karşı karşıya getirir. Namertle cömert, iyi ve kötü vezirler, akıllı kardeşle deli kardeş vb. Masal Alan Adam’da yabancı ile köylüler karşı karşıyadırlar; fakat mücadele içinde değillerdir, köylüler kendilerine dokunacak zarardan habersiz oldukları için muhafaza yoluna girmemişlerdir. Profesör Haşur Huşur masalı gerçek ile yalan (kopya) tezadı üzerine kurulmuştur. 6. İkizler kanunu: Aynı rolü oynayan şahısların ikisi de küçük ve kuvvetsizdir. Halk masallarında büyük ve ortanca kardeş ya da büyük ve ortanca şehzade engelleri aşamaz. Üç karakterin en küçük olanı sonuçta kahraman olur. Gerek Masal Alan Adam gerekse de Profesör Haşur Huşur metinlerinde ikizler kanununa uygunluk görülmez. Her iki masal metninde de engel üç ya da üçüncü denemeye gerek kalmadan aşılır. Masal Alan Adam’da masal öğrenen herkes masalsızlık problemini çözmüş olur. Profesör Haşur Huşur masalında da kopya dünyadan fizikî bakımdan güçlü de olsalar zayıf da olsalar “gerçek”lerin birlik olmasıyla kurtuluş gerçekleşir. 7. Küçümsenenin galip gelmesi kanunu: Masallarda hor görülen, küçümsenen kişiler en zor işleri yaparlar. Masal Alan Adam ve Profesör Haşır Huşur metinlerinde hor görülme ya da küçümsenme yoktur. Zor işleri yapanlar olağanüstü güçlere sahip olmadan başarıyı elde ederler. 8. Olayların doğrudan doğruya anlatılması kanunu: Halk masallarının en tanıtıcı özelliklerinden biri de olayların doğrudan doğruya anlatılmasıdır.

18

Materiallar

Masal Alan Adam ve Profesör Haşır Huşur masallarında da olayların doğrudan anlatıldığı görülür. 9. Şematik tanzim kanunu: Masallar belirli bir şema üzerine kurulur ve anlatılırlar. Masal Alan Adam’da olsun Profesör Haşır Huşur’da olsun şarta bağlı sonuç ve şematik düzen yoktur, yani hangi şartlar yerine gelirse hangi sonuçlar karşılaşılacağını bize vermeyen yazar, tematik düzen içinde merak uyandırarak kurgusunu gerçekleştirmiştir denilebilir. 10. Plastik kanunu: Masaldaki tek tek figürler birbirinden kesin hatlarla ayrılırlar. Bu da masalda her şeyin uzun uzun anlatılmamasını, sadece isimlendirilmesini sağlar. Mevlâna İdris’in masallarının bu kanuna uygunluk gösterdiğini söyleyebiliriz. 11. Efsane mantığı kanunu: Masalda sihir dünyası büyük bir rol oynar, masalın mantığı bu âleme dayanır. Epik kanunlar açısından incelemeye tâbi tuttuğumuz iki masalla sınırlı olmayıp Tuhaf Adamlar serisinin hiçbir eserinde sihir bulunmaz. Güçlükler, kaos, gerçek ve tabii hayatı yaşanmaz kılan her ne varsa, bunlar sade kahramanların doğal ve iyimser çözümleriyle aşılır. 12. Olaylarda birlik kanunu: Masalda olaylar ne kadar geniş veya çok olursa olsun; mutlaka bir ana olay etrafında birleşirler. Masal Alan Adam, masalların satılmasının doğurduğu sonuç ve Profesör Haşır Huşur da doğal olana, tabiat nizamına müdahalenin getirdiği kaos konusu olmak üzere bir ana olayı ele alırlar. 13. Kahramanın bütün alâkayı toplaması kanunu: Ele aldığımız her iki masal için de tek kahramanın varlığından söz edemeyiz. Tek kahraman değil; tek kahramanlığın alâkayı topladığı görülür. Masalların yapısını ortaya koyan bu 13 kanuna Mevlâna İdris’in masallarının uygun olmadığı görülür. Esas itibariyle halk masallarının tamamı da bu kanunlara uygunluk göstermez. Realist masallarda 11., tek kahramanlı masallarda 3. ve 4. kanunları bulmak mümkün değildir. Ayrıca 3 sayısı kanunu da her masalda yer almaz. .3 V. Halk Masalı Tanımlarına Göre Tuhaf Adamların Değerlendirmesi 1. Bilge Seyidoğlu’nun Masal Tanımı Açısından Tuhaf Adamlar Bilge Seyidoğlu’nun masal tanımı: “Halk arasında yüzyıllardan beri anlatılmakta olan ve
3

içinde olağanüstü kişilerin, olağanüstü olayların bulunduğu, bir varmış bir yokmuş gibi klişe bir anlatımla başlayan, belli bir uzunluğu olan, sonunda yedi, içti, muratlarına erdiler yahut onlar erdi muratlarına biz çıkalım kerevetlerine, gökten üç elma düştü, biri anlatana, biri dinleyene, biri de bana gibi belirli sözlerle sona eren, zaman ve mekân kavramlarıyla kayıtlı olmayan bir sözlü anlatım türüdür. 4” Masal adı Yüzyıllardır Olağanüstülük Başlangıç Zaman Mekân Anlatım türü Anlatılma ve bitiş formelleri
Para Dağıtan Adam Masal Alan Adam Profesör Haşır Huşur Düşünen Adam Yok ? Yok İtibâri İtibâri Yazılı

Yok

?

Yok İtibâri İtibâri Yazılı

Yok

?

Yok İtibâri İtibâri Yazılı

Yok

? ? ?

Yok İtibâri İtibâri Yazılı Yok İtibâri İtibâri Yazılı

Saçları Dökülen Yok Adam Kuş Adam Yok Dokuz Düğmeli Adam Tersine Adam Yok

Yok İtibâri İtibâri Yazılı Yok İtibâri İtibâri Yazılı

?

Yok

? ?

Yok İtibâri İtibâri Yazılı Yok İtibâri İtibâri Yazılı

Televizyonları Yok Bozulan Şehir Yağmurlu Şehirdeki Yok Adam

?

Yok İtibâri İtibâri Yazılı

Seyidoğlu’nun tanımında yer alan kriter ve kavramlara göre Tuhaf Adamlar tablosu: Bilge Seyidoğlu’nun tanımında yer alan kriter ve kavramlar açısından Tuhaf Adamlar’a baktığımızda yüzyıllardır anlatılma, olağanüstülük 5 ,
4

5

Prof. Dr. Saim Sakaoğlu, A. e., s. 249.

Prof. Dr. Saim Sakaoğlu, Masal Araştırmaları, Ankara, Akçağ, 1999, s.2 Olağanüstülük ile kastedilen asıl halk masalları sınıflandırmasında yer verilen, tabiat üstü güçlerin gerçekleştirdikleri olağanüstülüklerdir. Mevlâna İdris’in masalları bu anlamda olağanüstü değildir; ama bu, kahramanların, karakterlerin, olayların ve anlatımın sıradan olduğu anlamına gelmez. Mevlâna İdris’in masal kahramanları

19

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

belli kalıp sözlerle başlayıp bitme ve sözlü bir anlatım türü olma özelliklerinin hiçbirinin bulunmadığını görürüz. Mevlâna İdris’in masalları “Evvel zaman içinde” değil; modern zaman içindedir. Yukarıdaki tabloda yer alan zaman ve mekân bölümleri için kullanılan itibâri sözü ile tarih verilebilecek, belirli bir zaman diliminin ve adı konulabilecek (İstanbul, Mısır, Yemen vb.) bir mekânın metinlerde bulunmadığı ifade edilmek istenmiştir. Zamanda genişlik ve mekânda kapsayıcılık sağlayan bu durum, Mevlâna İdris’in masallarını halk masallarına yakınlaştıran en önemli unsurlardandır. Okuyucuyu ya da dinleyiciyi masal dünyasına çeken bu üslup aynı zamanda masalların beynelmilel bir tür oluşunun da en önemli belirleyicilerindendir. 2. Saim Sakaoğlu’nun Masal Tanımı Açısından Tuhaf Adamlar Saim Sakaoğlu’nun masal tanımı: “Kahramanlarından bazıları hayvanlar ve tabiatüstü varlıklar olan, olayları masal ülkesinde cereyan eden, hayal mahsulü olduğu halde dinleyicileri inandırabilen bir sözlü anlatım türüdür6.” Masal adı Kahraman(lar) Mekân İnandırıcılık Anlatım türü
Para Dağıtan Adam Masal Alan Adam Profesör Haşır Huşur Düşünen Adam Para Dağıtan Adam X Paraları İtibâri ? Yazılı Yırtan Adam Masal Alan Adam İtibâri ? Yazılı X Tekrar Masal Öğrenen Köylüler Profesör Haşır İtibâri ? Yazılı Huşur X Dörtlü Ekip, 99’lu Tim Düşünen Adam İtibâri ? Yazılı İtibâri ? Yazılı İtibâri ? Yazılı İtibâri ? Yazılı İtibâri ? Yazılı

Televizyonları Bozulan Şehir Yağmurlu Şehirdeki Adam

Televizyonları Bozan Adam

İtibâri

? Yazılı

Yağmurlu Şehirdeki Adam

İtibâri

? Yazılı

Sakaoğlu’nun masal tanımında yer alan, kahraman sınıflandırmasında sözü edilen tabiat üstü varlıklar Tuhaf Adamlar’da yoktur. Dinleyicileri inandırabilme özelliğine gelince; aynı masalın, okuyan ya da dinleyen her kişide farklı etkileri olabileceğini düşünerek bu kısmı değerlendirmedik. Tuhaf Adamlar serisinde yer alan hiçbir eserin sözlü anlatım ürünü olduğu da söylenemez. Sakaoğlu’nun tanımında yer aldığı şekliyle masal ülkesi denilemese de Tuhaf Adamlar’da belirlenmiş ve sınırları çizilmiş bir mekân olmadığını, bu sayede masalların okuyan ya da dinleyen herkes tarafından benzer görülen bir yere bir yere bağlayabileceğini ifade edebiliriz. 3. Kennetch W. Clark ile Mary W. Clark’ın Masal Anlayışı Açısından Tuhaf Adamlar Clarklar masalları : “Olağanüstü karakterlerin ve yaratıkların gerçeküstü dünyasında şöhret ve talih kazanan sıradan kahramanları ve olağanüstülükleri içine alan nesirlerdir.7 şeklinde ifadelendirirler. Tuhaf Adamlar serisindeki bütün eserler mensurdur. Clarckların tanımında yer alan anlatım türünün nesir olması gereği, burada yerine getirilmiştir. Olağanüstülük anlayışına bağlı olarak Tuhaf Adamlar serisinde yer alan bütün eserlerin bu masal tanımına uyduğu da hiçbir eserin uymadığı da söylenebilir. VI. Mesajları Bakımından Tuhaf Adamlar Masal Adı Masalın Verdiği Öğüt, Masaldan Çıkarılacak Ders
Para Dağıtan Adam Masal Alan Adam Profesör Haşır Huşur Modern dünyanın başat değeri olan para her şey değildir. Hatta, fazla miktarda dolaşıma girdiğinde dünyanın gidişatını durduran bir kaos nedenidir. Kültürümüzü koruyalım, geleneğimizde olanı yâda yabancıya vermeyelim. Bilim, insana ve insanî olana çalışmalıdır. Gerçeklik ve doğruluktan ayrılmamalıdır, sahte, kopya ve yalan, dünyamızdan kovulmalıdır.

Saçları Saçları Dökülen Dökülen Adam Adam Kuş Adam Kuş Adam Dokuz Düğmeli Adam Tersine Adam Dokuz Düğmeli Adam Tersine Adam

6

tuhaf adamlardır, sıra dışı karakterlerdir. Günümüz dünyasından seçilmiş bu adamların kimileri, eylemleriyle ve sebep oldukları olaylarla kendi hayatlarında kimileri dünyanın gidişatında değişiklik yapabilecek güçtedirler. Prof. Dr. Saim Sakaoğlu, A. e., Ankara, Akçağ, 1999, s.2

7

Prof. Dr. Saim Sakaoğlu, Masal Araştırmaları, Akçağ, Ankara 1999, s.3.

20

Materiallar Düşünen Düşünceye tahammül göstermek Adam gereklidir. “Üç kişilik çorba pişiren kaç kişi bu çorbayı beraber içecek üç kişi bulabilir, hepimiz hepimize bu kadar yabancılaşmasak olmaz mıydı?” Saçları Kadere razı olmak gerekebilir bazen. Dökülen Değiştiremeyeceğimiz şeyler vardır, Adam bunu anlamalı ve kabullenmeli. Kuş Bazı insanlar verili ve kodlanmış Adam dünyadan sıkılıp bunun dışına çıkmayı seçebilir. Bunu anlamaya çalışmalıyız. Dokuz İnsan, elindekinin kıymetini bilmeli, Düğmeli yaşadığı ânı değerlendirmelidir. Adam Tersine Bizi çok şaşırtan bir durum ya da Adam kişiyle karşılaşmamız her zaman mümkündür. Televiz- Modern alışkanlıkların esiriyiz. yonları Televizyon izlemek bu Bozulan alışkanlıklarımızın en önemlilerinden Şehir birisi. Ama modern alışkanlıklarımız gerçekte bizi neye yaklaştırıyor, neyden uzaklaştırıyor? Bunun üzerine düşünmeliyiz. Yağmurl Farklı olanı da kabullenmek gerekir, u iletişimsizlik, birbirine anlamama, Şehirdeki dinlememe toplum olarak yaşamayı Adam zorlaştırır, hatta imkânsızlaştırır.

dur. Profesör Haşır Huşur masalı gerçek yerine yalanın, sahici yerine kopyanın geçmesi durumunda neler olacağını konu edinir.9 Tuhaf Adamlar serisindeki masalların tamamı modern dünya kaynaklı sorunları ele alır. Mevlâna İdris, gerek bu masal kitaplarında gerekse diğer eserlerinde gelenekçiliğin yüksek sesli savunucusudur. “Modern Dünya Dönerken” başlıklı denemesinde “…kırmızı ışık yanarken karşıya geçerseniz / Bir otomobil sizi hasır gibi yere yayabilir. / Çünkü modern dünyada insana değil / Trafik lambasına bakılır… sözleriyle modernizmle yiten insanî halleri arayan Mevlâna İdris; aynı eserin devamında modern dünya karşısında çözüm yolunu verir : Modern dünyanın tersine dönmeyi kendim için öneriyorum / Ya da riskli olmakla birlikte bir yol daha var: Modern dünyadan daha hızlı dönmek10 Soruna işaret eden yazar, metin içinde çözüm sunar, kimi örneklerde dünyayı alt üst eden gerçek sorunların çocukların dünyasında halledildiği görülür. “Çocukların ülkesi… İçtenlikli gülümseyişin11 günahsız bakışların, bitimsiz saflığın, umut uygarlığının, sevinç bahçesinin ve sınırsız özgürlüğün ülkesi12 dir çünkü. Sonuç Mevlâna İdris, eserleri pek çok dünya diline çevrilmiş olan günümüz çocuk edebiyatı yazarlarının önde gelenlerinden birisidir. Yazarın yayınları arasında masallar oldukça önemli bir yer tutar. Bildirimizde ele aldığımız Tuhaf Adamlar masal serisindeki eserler –tıpkı halk masallarında da olduğu gibi- her halk masalı tanım ve kriterlerine mutlak uygunluk göstermez. Masal türünün önemli belirleyici vasıflarından zaman ve mekânda itibarî olmak özelliğiyle tek konuyu ele alma vasfı yazarın bütün masallarında görülür. Tarihe bağlı zaman ve yer adına dayanan mekân sınırlarının dışına çıkan Mevlâna
9

Gerek halk masalları, gerekse de başarıyla kaleme alınmış sahibi, yazarı belli masal verimleri içine aldığı dünyada insana yeni düşünce ufukları açabilirler. Çocuklar başta olmak üzere insanın gelişiminde birinci derecede öneme sahip olan masallar, bizim bir ya da birkaç cümle halinde alıp verdiğimiz derslerden, doğru-yanlış, iyi-kötü şeklindeki yönlendirme, ikaz ve öğütlerimizden çok daha tesirlidir. Tuhaf Adamlar, “Tuhaf olan ben değilim. Tuhaf olan sıradan biri olmak ve öyle kalmaktır. Kalk, kalbine bak. Kötülüklere seyirci kalma. Canlan biraz. İz bırak ve gezegeni salla!!!” ortak mesajıyla seslenirler okuyucuya. Bunun yanı sıra her masalın bir diğerinden ayrı olarak verdiği ders vardır. Örneğin, Televizyonları Bozulan Şehir masalı modern alışkanlıklara esir olmanın sonuçlarını işler8, Yağmurlu Şehirdeki Adam ise iletişim çağında birbirini anlamama üzerine kurulu8

10

Mevlâna İdris’in “Gül Dersleri” başlıklı denemesi ile modern dünya esaretinin başka bir ifade tarzı ile ele alındığını görülür : …Teknoloji, hepimizi sisteme uygun çalışan bir makina yapmak istiyor. / Hislenmeyen, gül kokmayan bir makina / Oysa ben gül koklamak istiyorum / Bahçeleri ve çiçekleri istiyorum. /Gürültü ve insan öldürme uygarlığını değil, / Gül ve diriliş medeniyetini istiyorum. / Bomba değil çiçek, / Ölüm değil diriliş. Mevlâna İdris, Vay Canına, Yalnız Tilki Yayınları, İstanbul 2004. , s. 20, 21.

11

12

Mevlâna İdris’in, yalan konusuna yaklaşımının nasıl olduğu “Soruların Anlamı Yok” isimli denemesinde cevap bulur: Bir adam bir adama yalan söylüyor / Hava kirleniyor / Böylece / Kuşlar niçin ölüyor / Savaşlar niçin çıkıyor/ Sirenler niçin çalıyor / Yıldızlar niçin gözükmüyor / Hayat niçin çekilmiyor / Ve asfalt niçin büyüyor / Toprak niçin susuyor soruları anlamsızlaşıyor / Çünkü / Bir adam bir adama yalan söylüyor. Mevlâna İdris, A. e., s.115. Şiirin tamamı için bkz. : Mevlâna İdris, Vay Canına, Kipat Yayınları, İstanbul 2004, s.84. İçtenlikli gülümseyiş çocuklara mahsustur yazara göre. “Dünyanın Anlamını Kavrayıp Evine Dönen Çocuğun Öyküsü”nde dile getirildiği gibi : … Yalnızca / Kısa bir an / Fotoğraf çektirirken gülümsüyordu insanlar. Mısralarındaki gibi zoraki gülüşler değil. Şiirin tamamı için bkz. : Mevlâna İdris, Dondurmalı Matematik, Yalnız Tilki Yayınları, İstanbul [2004], s.148. Mevlâna İdris, Vay Canına, Kipat Yayınları, İstanbul 2004, s. 74.

21

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

İdris, bu anlayışla masalların beynelmilel bir tür olma özelliğini kendi eserlerine yansıtmıştır. Modern dünyanın sorunlarına gelenekle karşılık arayan yazar, günümüzün problemlerini ve çözüm yollarını başta çocuklar olmak üzere insanlara düşündürmede masal türünden önemli ölçüde yararlanmıştır. Sade ve sade ve akıcı bir üslûba sahip olan yazarın düşünce dünyasını daha iyi kavrayabilmek için eserlerine bütün olarak bakmakta fayda vardır.
KAYNAKÇA − − − − − − − − − − − − − − Mevlâna İdris, Para Dağıtan Adam, Kipat, Ankara 2004. Mevlâna İdris, Masal Alan Adam, Kipat, Ankara 2004. Mevlâna İdris, Profesör Haşır Huşur, Kipat, Ankara 2004. Mevlâna İdris, Düşünen Adam, Kipat, Ankara 2004. Mevlâna İdris, Saçları Dökülen Adam, Kipat, Ankara 2004. Mevlâna İdris, Kuş Adam, Kipat, Ankara 2004. Mevlâna İdris, Dokuz Düğmeli Adam, Kipat, Ankara 2004. Mevlâna İdris, Tersine Adam, Kipat, Ankara 2004. Mevlâna İdris, Televizyonları Bozulan Şehir, Kipat, Ankara 2004. Mevlâna İdris, Yağmurlu Şehirdeki Adam, Kipat, Ankara 2004. Mevlâna İdris, Dondurmalı Matematik, Yalnız Tilki Yayınları İstanbul, [2004] Mevlâna İdris, Vay Canına, Yalnız Tilki Yayınları, İstanbul 2004. Prof. Dr. Saim Sakaoğlu, Masal Araştırmaları, Akçağ, Ankara 1999. Prof. Dr. Saim Sakaoğlu, Gümüşhane ve Bayburt Masalları, Akçağ, Ankara 2000

22

 

ÇOCUK EDEBİYATI, ATASÖZÜ VE DEYİMLER
Yrd.Doç.Dr. Ali ATALAY
Abant İzzet Baysal Üniversitesi, Bolu Meslek Yüksekokulu e-mail: atalay_a@ibu.edu.tr CHILDREN LITERATURE, IDIOM AND PROVERB ABSTRACT Idioms and proverbs those are Turkish vocabulary are enough in literature texts, Turkish Course Books. For useful language skills text writers, publishers, teachers, academic researchers must be care of the idioms and proverbs. That study aim to discuss children literature, language skills and especially idioms and proverbs that build children vocabulary. For accessing reasonable conclusions literature scanned and some children literature texts are criticized. Eligibility of Vocabulary isn’t discussed. How can get benefit from texts of children literature by using special instruction methods. For benefit instruction of language skills academicians must determine idioms and proverbs then classify them to the ages of students. And text writers must considerate academicians’ studies in their texts that prepared for children. Publishers when attempt to print books for children also must considerate academic researches, and teachers in schools must be awareness of especial instruction methods. Key words: children literature, literature, idiom, proverb, education, instruction.

Türk toplum hayatında çocukların önemsendiği gibi ilim adamlarımızca çocuk edebiyatının da önemsendiğini kabul etmek zorundayız. Tarihimiz boyunca bu önemi örneklendirecek veriler bulunduğunu biliyoruz. Çocuk edebiyatıyla ilgili sayfalar dolusu bibliyografya bunun göstergesi sayılır. Günümüzde çocuk edebiyatı eskiye kıyasla daha yoğun bir ilgiye ve uğraşıya kucak açan cazibe alanı olmuş sayılır. Çocuk edebiyatının ne olduğu, neleri kapsadığı, konumuzun dışındadır. Gerekli tartışmaların çeşitli yayınlarda (Gürel, 2001:204-231) yapıldığı görülmektedir. Türkçe söz varlığını (Aksan 1996) mevcuttan daha iyi kullanma ve zenginleştirme yolunda katkı sağlamaya çalışmak temel gayemizdir. Atasözü ve deyim kavramlarının tanımı, açıklaması, doğuşu, gelişmesi, kullanılışı vb. Bakımından değişik bilgi ve görüşleri bir çok yayında bulmak mümkündür (Aksoy, 1971; Yurtbaşı, 1994). Yapılan derleme çalışmaları sonunda bugün otuz bin civarında atasözünün varlığından bahsedilmektedir. Deyimlerimizin ve kalıp sözlerimizin de böyle yüksek bir sayıda olması mantıklı görünüyor. Herkes değişik damak tadına uygun enfes bir helva yapmak için bu muhteşem zahire ambarından faydalanabilir. Konuşma ve yazma bir ağaç olsa, atasözü ve deyim onun dalları olur; ağaç dalıyla gürler. Fakat birer anonim ürün olan atasözü ve deyim, anonim edebiyatımızda ve halkın dilinde bolca kullanılmasına rağmen okumuşların eserlerine o miktarda giremiyor. Bunun sebebini örgün eğitimimizin noksanlarına bağlamak, ardı sıra çözüm üretmek gerekir.

Ataların bilgi, görgü, tecrübesi ve hayat karşısında mantık yürütmeleri sayesinde damlaya damlaya göl olan bu billur sudan çocuklarımızın kana kana içmesi için yeni yollar aramalıyız. Okurken veya dinlerken tam yerinde kullanılmış deyim ve atasözünün etkisiyle kendimizi bazan yaz bahçelerinde hissederiz. Bazan da bir sözle kanımızı dondururlar. Ustasının dilinde kullanıldıkça tazeleşir ve zihinleri, gönülleri tazeler; işledikçe ışıldarlar. Onları kitap sayfalarında depolu tutarsak iplerini çekmiş oluruz. Çektiğimiz ip bizi renk ve koku fakiri bir tabiata mahkum eder. Türk çocuk edebiyatının bilim dalında hızla gelişen ilgiyi ve bilgi birikimini sanat alanında daha iyi kullanır hale getirmek için gayret gerekiyor. Bu edebiyatın sanat alanlarına ilgi son zamanlarda çoğalmıştır.Çeşitli sebepleri var: şöhret, para, şaheser verme tutkusu vs. yoğunlaşan ilgiye rağmen sanat alanımız zayıf ve fakirdir. Eserlerin çoğunda yapmacıklık görürüz. Bazıları milli kültürden uzaklaştırıcı ve yozlaştırıcıdır. Bazı dallarda eser sayısı azdır. Bazılarının da yerinde yeller esmesine az kalmıştır. Gölge oyununu günümüze ustaca zenginleştirerek taşıyamadık. Eserin sayıca en çok olduğu dal belki çocuk şiirleridir. Hepsini toplasanız kabaca bir cilt etmez. O da böyle şair ruhlu bir milletin dişinin kavuğunu doldurmaz.Kaldı ki çocuklarımız bunların bir kısmını zevkle okuyamaz. Şekil yapısı, dili, konusu, ahengi dikkate alınınca hatip-muhatap ilişkisinde kusursuz sayılacak şiir çok değildir. Halbuki onlarca cilt mükemmel çocuk şiirimiz bulunmalıydı. Meddahlığı bir şekilde sahne23

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

lere ve televizyona taşıyan sanatçılarımız var. Çocuklara yönelişi ihmal etmemek lazımdır. Hayata geçen çocuk filmi senaryomuz yok gibi. Televizyon kanallarında berbat filmler gösteriliyor. Ya yabancı film ya da yabancı hayranlığı aşılayan filmler… Üstelik çoğunda yapmacık ve sulu davranışlar hakimdir. Usta sanatçıların üreteceği mükemmel senaryoların filmleştirilmesine acil ihtiyaç var. Masal ve hikaye anlatıcılarından ustaları bulup buluşturup ekrana oturtmak gerekirdi. Yeni bir dirilişten ümit kesmemeliyiz. Sahibi belli masal ve hikayelerin çoğunda görülen kitabi cümlelerden ve yavanlıktan kurtulmak, daha kaliteli bol sayıda esere ulaşmak beklentilerimiz arasındadır. Kalıp ifade, tekerleme, deyim, atasözü gibi dil varlığı, dinlemeyi, okumayı, öğrenmeyi, akılda tutmayı ve ifade etmeyi kolaylaştıran hazır unsurlardır. Onları bilmeyenin kullanmasını beklemek doğru olmaz; bilenin güzel kullanışıyla gerçek bir dil becerisi ortaya çıkar. Mesela Haşmet Zeybek, düğün ya da davul isimli piyesinde kişileri bol miktarda deyim ve atasözü kullanarak konuşturmuş, zengin bir anlatıma ulaşmıştır. Gerçekten de bu piyesteki kişiler söyledikleri her sözle taşı gediğine koymaktadırlar. Ama yetişkinlere yönelik bir eserdir. Çocuk edebiyatı kitaplarında metin incelemelerine yer verilmesi ve gittikçe daha çok yol gösterici ayrıntıya girilmesi sevindirici bir gelişmedir. Bunlardan birinde (Yalçın ve Aytaş; 2002:70-81) incelenen masalın sanatçısı, aldığı ödülü hak etmiş görünüyor. Çünkü bu eserde tekerleme, kalıp ifade vb.leriyle konuşma dilinin sıcaklığı yakalanmaya çalışılmıştır. Bir başkasında (Gürel, Temizyürek, Şahbaz, 2007: 284-297) incelenen bir eser ise bu sıcaklıktan mahrum, kitabi, kuru cümlelerle yüklüdür. Böyle metinlerin okuyucuda yüksek ilgi, heyecan ve okuma-dinleme şevki yaratmasını bekleyemeyiz. Bilim adamları atasözü, deyim gibi söz varlıklarıyla ilgili derleme, tasnif, inceleme ve değerlendirme çalışmalarını, araştırmalarını devam ettiriyorlar. Böylece mevcut malzeme daha kolay kullanılır bir hale geliyor. Çoğalan araştırma ve incelemelerden faydalandıkça söz varlığımızı daha anlamlı ve bilerek kullanma şansımız da yükselecektir. Başka bir çok alan gibi çocuk edebiyatı sanat eserleri de, sanatçıları da kültürleme hizmeti görürler. “Toplumdaki bireylerin doğumundan ölümüne kadar kendi kültürürünün istek ve beklentilerine uyacak şekilde etkilenmesi ve değiştirilmesine ‘kültürleme’ denir.” Bu kültürleme faaliyeti, 24

planlı eğitime de yansıyan, toplum kültür değerleri vasıtasıyla gerçekleşmektedir ki; folklorün bir bölümünü oluşturan atasözlerinin de bu kültürleme içerisinde bir payı vardır. Nitekim atasözlerinin eğitim teorileri ve öğrenme unsurlarını yansıttığı araştırmanın bulguları arasındadır. Bu unsurlar içerisinde öğrenme teorilerinden başka, öğrenmede “tekrar”, ”pekiştirme”, ”disiplin”, “zeka ve bireysel farklılıklar”, güdü ve ihtiyaç, öğrenmede beş duyunun yeri ve öğretmen unsurları olduğu tespit edilmiştir (Kurt,1991;46).” Farklı edebiyat eserlerinde en basit tekrar ve tekerlemeden en anlamlı cümlelere kadar her unsur dağınık olarak yer alabilir. Fakat çocuk edebiyatının hedef kitlesi gelişme çağındaki beyinlerdir. Bu münasebetle, çocuklara yönelik yayınlarda usta sanatçılara, azami dikkate ve bilgi donanımına ihtiyaç vardır. Bilim adamlarındaki bilgi birikimi ve gelişen teknolojik imkânlar, çocuk edebiyatıyla Türkçe öğretiminin bağlarını gittikçe daha çok pekiştirmektedir. Tepegöz, slayt, bilgisayar, internet, basın-yayın-dağıtım, sahneleme imkanları, öğretim yöntem ve teknikleri kullanıcısının ustalığına göre olumlu sonuçlar verebilmektedir. “Dil formasyonunun beyindeki birden fazla merkezin çalışması sonunda oluştuğu, bu merkezlerin de çalışmasını sağlayan birbirinden farklı sistemlere dayandığı belirlenmiştir.” (Yalçın,2002:30). Buna göre beyin, kişilerin gerçekleştirdiği dinleme, izleme, okuma, konuşma, yazma gibi faaliyetler esnasında bir orkestra gibi çalışmaktadır. Biz bu çocuk orkestrasına ne kadar kaliteli malzeme verebilirsek geleceğimizden de o kadar emin olabiliriz. Yani ne ekersek onu biçeriz. Dil üzerinde düşünenler her kelimenin, her kelime grubunun bir nesneyi, bir düşünceyi karşıladığını bilir. Kavrama, algılama ve değerlendirme de bunların hazinedeki varlığıyla orantılıdır. Fakat bundan hareketle kuru kuruya kelime ezberletmek doğru değildir. Onları cümle, paragraf veya metin bütünlüğü içinde öğretmek herhalde en iyisidir. Bu da seçilen iyi metinler vasıtasıyla daha kolay elde edilir (Özbay 2007:10-38). Gündelik ihtiyaçlarımızı, basit haber cümleleri, jestler, mimikler vasıtasıyla karşılayabiliriz. Ama hedef, gelişmiş dile, zengin edebiyata, üstün edebi eserlere sahip olmaktır. Dilin zenginliği kelime hazinesinin zenginliği yanında, kullananın az kelime ile çok şey ifade etmesine de bağlıdır. Laf salatası yapmak veya süslü anlatmak gerçek zenginlik sayılmaz. Cümle ve metni zenginleştiren söz varlığını a.kavram, b.terim, c.deyim, ç. atasözü şeklinde sıralayabiliriz. Bunlarla ilgili bazı noktalara temas edelim.

Materiallar

a.Kavram Yalın kelime özelliğinden çıkıp mefhum zenginliğine ulaşmıştır. Türkçe Sözlük’ de de “bir nesnenin veya düşüncenin zihindeki soyut ve genel tasarımı, …” (TDK.,2005:1111) diye açıklanmış; Haldun Taner’in “herkesin kendine özgü bir mutluluk kavramı vardır.” cümlesiyle örneklendirilmiştir. b.Terim Bilim ve teknoloji alanlarının özel adlandırılmaları olduğu halde genel dile mal edilenleri de az değildir. Edebiyattaki mazmunları ve sembol isimleri de buraya katabiliriz: “Garibim namıma Kerem diyorlar Hastayım derdime verem diyorlar Aslı’mı el almış harem diyorlar Maraşlı Şeyhoğlu Satılmış’ım ben” (Faruk Nafiz) mısralarındaki “verem, Kerem, Aslı” gibi. c.Deyim Deyimlerin ifadeyi ne kadar renklendirdiğini, kolay öğrenildiğini, kolay kullanıldığını ve öğretim değerinin yüksekliğini söylemek yeter sanırım. Bilerek kullanılması önemlidir. Bir kaç örnek: “Göze mi geldik, sen mi unuttun.” (şarkı) Deyim: Göze gelmek(göz değmesi, nazar değmesi) “Dediler uğradı Leyla nazara” (Yahya Kemal) Deyim: Nazara uğramak (göze gelmek, nazara gelmek, nazar değmek) “Başını taştan taşa vurup gezer avare su” (Fuzuli) Deyim: Başını taştan taşa vurmak (bu mısradaki avare kelimesinin başıboş anlamını dikkate alırsak ifade zenginliğini fark ederiz. Bir önceki mısrada suyun gayesi anlatılır. Su, Peygamber’in ayak bastığı topraklara ulaşmak için ömürler boyu akmaktadır.Gayesi yücedir ama başıboştur.) ç. Atasözü Necip Asım, Milli Aruz isimli eserinde atasözlerimizin manzum değerine dikkat çekmiştir. Bu eserde hece vezninin 3 heceli kalıbından 15 heceli kalıbına kadar her kalıpta atasözü örnekleri verilmiştir. Birkaç örnek: Armut piş (3 hece) Ağzıma düş (3 hece) Güzellik ondur (5 hece) Dokuzu dondur (5 hece) Anasına bak, kızını al (9 hece) Kenarına bak, bezini al (9 hece)

Sade pirinç zerde olmaz bal gerektir kazana (15 hece) Baba malı tez tükenir evlat gerek kazana (15 hece) Bazı atasözlerinin zamanla değişikliğe uğradığı, bir kısmını kaybettiği de görülmektedir. “İşleyen demir ışıldar Yatan öküz mışıldar” atasözü günümüzde “işleyen demir ışılar” veya “ işleyen demir ışıldar “şekliyle kullanılmaktadır. Aynı anlamda “işleyen demir pas tutmaz” şekli de yaygındır. Basit, bayağı ve gülünç olmamak kaydıyla söze katılan müzik değeri her zaman önemsenmiştir. Gündelik konuşma-dinleme ilişkilerinde bile vurgu, durak, ton gibi ses unsurları tam anlama, tam anlatma aracı olurlar. Öte yandan sözlü çocuk oyunlarına giren anlamlı veya anlamsız sözler, tekerlemeler vardır. Bunlar çocuğu eğlendirip mutlu ettiği gibi gelişme ve sosyalleşmelerine de hizmet eder. Nakledici ve öğretici manzum metinler eskiden beri vardır. Söz müzik birlikteliği eğitimde yüzyıllar öncesinden beri faydalı bir araç olarak kullanılmıştır.Burada Mevlana’yı örnek olarak verebiliriz. Ziya Paşa gibi bazı şairlerimizin şiirlerine atasözü veya o değerde sözler yerleştirmesi katmerli katma değer üretme örneklerindendir. Halk şiirimizde de bol örnek mevcuttur: “Çağır Karac’oğlan çağır Taş düştüğü yerde ağır” Karacaoğlan “taş yerinde ağırdır” atasözünü bu mısralara ustaca yerleştirmiştir. Çocuk edebiyatımız için böyle ustalarımızın çoğalması ve onların desteklenmesi gerekir. Deyim ve atasözleri bazen kendi anlamlarında kullanılıyorlar. Fakat durum, tutum ve davranışa göre başka anlamlarda kullanıldıkça değerleri artıyor. Bu sebeple onların yüksek mecazi değerleri vardır. Önemsenmelerinin temel sebebi de burada yatar. Atasözü ve deyimlerin konuşma ve yazmada daha fazla yer alması için iki alan belirgin olarak öne çıkmaktadır: 1.Çocuk edebiyatı metinleri ve edebiyat metinleri 2.Türkçe ve edebiyat dersleri Çocukların kavrama kapasitelerine yönelik çalışmalar hayli ilerlemiştir.Yaş gruplarına göre tasnifler ayrıntılı belirginlik kazandığı için yeni yaklaşımları hayata geçirmek mümkündür.Şunları tekrar düşünmeliyiz: 1) Dili ve hayatı önce anneler öğrettiği için kız çocuklarının eğitimi birinci dereceden önem taşır. Milli tecrübe, milli felsefe ve hayatın gerçekleri 25

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

“Anasına bak kızını al, Kenarına bak bezini al” “Kocadan hoca olmaz” “Yuvayı dişi kuş yapar” diye bize dersler veriyor.Gereğini yapmak zorundayız. 2) Ders kitaplarına alınacak metinler seçilirken mutlaka usta sanatçıların eserlerine bakılmalıdır. Ölçütler doğrultusunda metin hazırlatmak mümkündür ama bunu basit bir işçilik gibi görmemelidir. Çünkü “herkes sakız çiğner ama abdal kızı tadını getirir”. 3) Bilim adamları atasözlerimizi de deyimlerimizi de ayrıntılarıyla tasnif etmeye çalışmalı, hangi yaşa hangilerinin malzeme yapılacağını belirlemelidirler. Bu çalışmadan elde edilecek veriler kullanıcıya mükemmel bir malzeme olacaktır. Metin yazarları kitap hazırlayıcıları ve öğretmenler bu malzemeye ortak bakış açısıyla yeni bir bütünlük kazandıracaklardır.Derslerde atasözü açıklatmak, deyimi cümlede kullandırtmak yeterli değildir.Metinlerde bol bol yer almaları, özel öğretim yöntem ve teknikleriyle öğrenciye kazandırılmaları bir sıçrama sağlar sanıyoruz. Metin yazarları da, kitap hazırlayıcıları da böyle bir kılavuz kitaba kavuşurlarsa azami fayda sağlanabilir.
KAYNAKLAR − − AKSAN, D. (1996). Türkçe’nin Sözvarlığı.Engin Yayıncılık Ankara. AKSOY, Ö.A. (1971). Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü 1. Atasözleri Sözlüğü.Türk Dil Kurumu Yayınları Ankara.

− − − − − − −

− − − − − − − − − −

BİLGİN, M. (2002). Anlamdan Anlatıma Türkçe’miz.Kültür Bakanlığı Ankara. BORATAV, P.N. (1978). 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı. Gerçek Yayınevi İstanbul. GÜREL, Z. (2001). İkibine Doğru Çocuk Edebiyatımız.Bizim Büro Basımevi Ankara. GÜREL, Z, TEMİZYÜREK, F ve ŞAHBAZ, N. (2007). Çocuk Edebiyatı.Öncü Kitapevi Ankara. GÜVENÇ, B. (1974). İnsan ve Kültür, İstanbul. KURT, İ. (1991). Türk Atasözlerine Psikolojik Bir Yaklaşım. Kültür Bakanlığı Ankara. MUALLİMOĞLU, N. (1983). Deyimler, Atasözleri, Beyitler ve Anlamdaş Kelimler. Muallimoğlu Yayınları İstanbul. NECİP ASIM (1329). Milli Aruz. İstanbul. ÖZBAY, M. (2007). Türkçe Özel Öğretim Yöntemleri II. Öncü Yayıncılık Ankara. ÖZTÜRK, Ali (1986). Türk Anonim Edebiyatı. Bayrak Yayıncılık İstanbul. PAR, A.H. (1986). Türkçe Deyimler Sözlüğü. Serhat Yayınları İstanbul. TANYERİ, M.A. (1999). Örnekleriyle Divan Şiirinde Deyimler.Akça Yayınları Ankara. TÜRK DİL KURUMU (2005), Türkçe Sözlük, Ankara. ÜNALAN, Ş. (2004). Dil ve Kültür. Nobel Yayın Dağıtım Ankara. YALÇIN, A. (2002). Türkçe Öğretim YöntemleriYeni Yaklaşımlar.Akça Yayınevi Ankara. YALÇIN, A ve Aytaş, G. (2002). Çocuk Edebiyatı. Akça Yayınları Ankara. YURTBAŞI, M (1994). Sınıflandırılmış Türk Atasözleri Özdemir Yayıncılık. Ankara. YURTBAŞI, M (1994). Örnekleriyle Sözlüğü. Özdemir yayıncılık. Ankara Deyimler

26

 

ÇOCUK KİTAPLARINDAKİ İLETİLERİN ÖNEMİ VE MAVİSEL YENER’İN ÇOCUK ROMANLARINDAKİ EVRENSEL İLETİLER
Aslıhan KÜÇÜKAVŞAR
Ankara Üniversitesi Dil-Tarih ve Coğrafya Fakültesi Türkçenin Eğitimi ve Öğretimi Bilim Dalı aavsar@gmail.com ABSTRACT It is important to acquaint children with literary texts to have them develop love for reading and reading habit. In child literature education, instructive and literary texts have been employed. Literary texts help children interpret meaning by activating their emotions and thoughts. It is essential for children’s book to have a thought-provoking feature. The writer supply children with some clues to have them think. When the child discovers these clues, s/he begins to interpret meaning from texts and to enjoy reading. Children’s novels play crucial and effective roles in having the child learn his/her mother tongue. Novels contribute to the child’s education by means of giving social, cultural, psychological and economic messages. The messages in children’s novels stimulate the child’s cognitive, emotional and physical development in a positive way. Establishing communication between the writer and the child lies in hidden messages in novels. The purpose of this study is to reveal the importance of messages- the real thoughts aimed to be transmitted to the reader- in children’s literary texts. In this context, five novels written by Mavisel Yener were examined in terms of universal messages they had. As a result of this study, it was found that the messages conveyed in Yener’s novels had the characteristics of messages found in well-qualified literary texts in child literature education and that they were universal. Key words: Child literature, literary text, reading skill.

1.GİRİŞ Yazınsal nitelikli çocuk kitaplarından beklenen niteliklerden biri, çocuğa okuma sevgisi aşılama ve okuma ilgisini canlı tutmadır. Dilidüzgün (1996:26), okuma alışkanlığı kazandırma, sanat ve kurmaca eğitimi verme, yazınsal duyarlılığı geliştirme gibi özelliklerin sanatsal kaygılarla üretilmiş her çocuk kitabının temelinde olduğunu belirtir. Çocuk, kendi düzeyindeki bu tür kitapları okuyarak bu dünyanın ürünleri ile tanışmış olur. Çocuk öykü ve romanlarında iki temel öğe bulunmalıdır: çocuğa görelik ve çocuk gerçekliği. Çocuğa görelik, çocuğun gelişim özelliklerine (dil gelişimi, bilişsel gelişim vb.) koşut olarak onun algılama, kavrama düzeyi ile bağlantılıdır. Çocuk gerçekliği ise, edebiyat metnindeki bakış açısıyla ilgilidir. Çocuk çevresini öznel olarak değerlendirir. Ben merkezli davranır. Yaşı ilerledikçe nesnel değerlendirme yapmaya başlar (Sever, 2007:126-127). “Çocuk gerçekliği, çocukların gerçekmiş gibi alımladıkları fakat hiç de nesnel olmayan alımlama farklarının yakalanmasıdır” (Dilidüzgün, 1996: 83). Çocuk kitaplarının taşıması gereken özelliklerden biri de onları düşündürmektir. Yazar bunu sağlamak için merak uyandırarak ipuçları verir. Sever (2003:156)’e göre yazarın çocukları anlama ortak eden yazınsal nitelikli ipuçlarını sunma başarısı, yazar-çizer ve çocuk etkileşiminin

niteliğini belirler ve kitabın bir edebiyat ürünü olmasını sağlar. Çünkü, anlamın belirlenmesinde sorumluluk alan kendine özgü gizilgüçlerini kullanabilen bir çocuk, okuma eyleminden zevk alacak ve yeni keşiflere çıkmaya da istekli olacaktır. Oğuzkan (1998:210)’a göre, iyi bir çocuk kitabının konu bakımından yerli kültür değerleri yanında evrensel insanlık ve ahlâk değerlerini kazandırıcı nitelikte olması da gerekir. Dayıoğlu (2000:531), kitapların okuyucuya, etkin ve ilginç örneklerle yaşamı zihin süzgecinden geçirme eğitimi verdiğini belirterek çocuğu araştırma, gözlem ve sorgulamaya yönlendirdiğini ifade eder. Çocuğa romanlar, öyküler ve şiirlerle olaylar ve sorunlar karşısındaki çözümler sunulur, böylelikle dünyası genişler. Oktay (1998:176177), çocuğun geleceğe ilişkin idealleri yönünden roman veya öykü kahramanlarının etkili olabileceğini belirtir. Romanlardaki karakterlerle özdeşleşen çocuk, kimi zaman kendi hayal dünyasından da yeni olaylar ekleyerek romanı zenginleştirir. Çocuk kendi yaşantısı dışındaki konu ve olaylarla tanışır. Hayallerine yeni pencereler açarken anadilinin inceliklerini sezmeye ve onu sevmeye başlar. Oğuzkan (1983:93), romanların, çocukların sınırlı olan yaşam deneyimlerini zenginleştirerek farklı insan tipleri üzerinde düşünmelerine 27

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

olanak sağladığını belirtir. Geliştirmekte oldukları değer yargılarının açıklık kazanmasına yardımcı olduğunu vurgular. Böylece çocukların içinde yaşadıkları toplumsal ve kültürel ortama uymaları da büyük ölçüde kolaylaşır. Ayrıca romanların, çocukların hem kendi ülkelerindeki insanlar hem de başka kıta ve ülkelerde yaşayan insanlar üzerine bilgi ve görüş kazanmasını sağladığına dikkat çekmektedir. İleti, sanatçının okurla paylaşmak istediği temel düşüncedir. Özdemir (1983:16)’e göre ileti, yazarı yazmaya iten, bir başka deyişle, okuyucusuna vermek istediği anadüşünce, anaduygudur. Her yazı ya da yaratının bir iletisi vardır. Bu, yazarın yüklediği anlamdır. Bilgilendirmeyi amaçlayan metinlerde (makale, deneme, söyleşi gibi) ileti, bir yargıya dönüştürülerek okura aktarılır. Öğretici metinlerde ileti cümlesi, yazıda açıklanmak istenen düşünceyi özlü biçimde özetler. Özdemir (2005:7173)’e göre, öğretici yazılar bir ileti üzerine temellenir, gelişir ve boyutlanır. Öğretici metinlerde genellikle terimsel bir dil kullanılır, tek bir ileti vardır. Bu ileti, okurun yazıdaki düşünceleri algılaması, ayırması, incelemesi için çeşitli yardımcı düşüncelerle geliştirilir. Özdemir (2002:73), her yardımcı düşüncenin, belirli bir açıdan iletiyi açtığını, desteklediğini ya da karşı çıkarak olumsuzluğunu gösterdiğini belirtir. Öğretici bir metni anlamak, her yardımcı düşünceyle ileti arasında kurulan ilişkinin (yer, zaman, neden-sonuç, karşıtlık-benzerlik vb.) belirlenmesine bağlıdır. Öğretme amacıyla yazılmış çocuk kitaplarında asıl amaç, bilgilendirmektir. Yazınsal nitelikli metinler, düş ve düşünce gücüyle yaratılmıştır, kurgusal bir özellik taşır. Kurgusallık yani yazınsal nitelik, çocuğun gelişim özellikleri ölçüsündedir. Yazınsal nitelikli metinler, iletilerin sezdirim gücüyle çocuğa ve insana ilişkin duyarlılıklar kazandırır (Sever, 2007:52). Yazınsal nitelikli çocuk kitaplarında anlamın oluşturulması sürecinde, okur yani çocuk etkin durumdadır. Çocuk, metindeki iletiler yardımıyla duygu ve düşüncelerini harekete geçirerek uslamlama yoluyla anlam üretmeye başlar. Böylece çocuğun estetik duygusu gelişirken kavram gelişimi de sağlanır. Kuzu (2002:97)’a göre paylaşma, dayanışma, yardımlaşma, tutumlu olma, annenin babanın sözünü dinleme gibi evrensel, geleneksel ve etik öğelerin çocuğa otoriter bir tavırla benimsetilmesi, çocuğun gelecekte okuma isteğinin azalmasına ve hatta okumayı reddetmesine neden olacaktır. Bu nedenle, kitaplardaki iletilerin baskıcı ve zorlayıcı biçimde sunulmaması son derece önemlidir. 28

2. AMAÇ Bu çalışmada amaç, yazınsal nitelikli çocuk kitaplarında okura iletilmek istenen asıl düşüncelerin yani iletilerin önemini ortaya koymak, çocuk kitapları yazarları arasından seçilen Mavisel Yener’in çocuk romanlarının evrensel iletiler açısından incelenmesidir. 3. YÖNTEM Mavisel Yener’in kendi internet sitesinden alınan bilgiye göre, farklı yaş gruplarına seslenen roman ve öyküleri vardır. Bunlardan 7’si roman türündedir. Araştırma için Yener’in romanlarından 5’i yaş grupları dikkate alınarak seçilmiştir. Örneklemi oluşturan 5 kitap çalışmada kolaylık olması için numaralandırılarak verilmiştir: I.Kitap-Mavi Zamanlar, II.Kitap: Dolunay Dedektifleri İz Peşinde, III.Kitap: Dolunay Dedektifleri Dehşet Mektuplar, IV.Kitap: Mavi Elma, V.Kitap: Mustafa Kemal’in Kayıp Seslerinin İzinde. Bu kitaplar evrensel iletiler açısından taranmış ve elde edilen bulgular aşağıda belirtilmiştir. 4. BULGULAR VE YORUM Çalışma için seçilen beş kitaptaki evrensel iletiler 10 farklı başlıkta toplanarak aşağıda örnekler verilmiştir. 4.1.Sevgi I. Kitap: “...Her insanın içinde iyi kalpli bir ikizi bulunurdu. Asıl başarı onu ortaya çıkarabilmekti.” (s.188) II.Kitap: “Gerçeği açıklıyorum, iyi dinleyin: ben bu kadını ve çocuklarını çok seviyorum, hayatım boyunca da seveceğim. Onlar benim hayatta en değer verdiğim varlıklardır.” (s.132) III.Kitap: “Pau’nun gönüllü bir iş yaptığını, yanındaki kimsesiz çocuğu zaman zaman alıp gezdirdiğini, ona sevgi vermeye çalıştığını söyledi” (s.116). IV.Kitap: “Doğanın yüz binlerce yıllık emeğini bir anda yok ettin şimdi. Onlar yaşayan oluşumlar. Bir daha zarar verdiğini görmeyeyim” (s.17). V.Kitap: “Zeynep’e bir şey olmaz Aylin abla, korkma! Çünkü o, iyi yürekli bir insan. Annem iyi yürekli insanların çevresini saran koruyucu bir güç olduğunu söyler hep!” (s.86). “‘İyi ki cepheye gitmişim. Eğer gitmeseydim buralarda vicdan azabından ölürdüm herhalde’. ‘Başkomutan eli silah tutan herkesi çağırıyor dediklerinde hemen koşup yazılmıştın. Ah ben de genç olacaktım da beraber gidecektik cepheye’ ” (s.95)

Materiallar

“Telli duvaklı karısını, iki yetimini bırakıp izni bitmeden dönmüş gelmiş cepheye. Sorardım ‘Neden geldin iznin bitmeden çavuşum?’diye. ‘Ben yıllarca bu düğünü bekledim. Bu şerefli günü görmek hakkım değil mi?’ derdi” (s.96). 4.2.Saygı, hoşgörü, anlayış, empati III.Kitap: “...İnsanların birbirlerinin duygularını anlamak için aynı dili konuşmaları gerekmiyordu.” (s.132) V. Kitap: “ Müslümanı, Ermenisi, Rumu, Musevisi hep birarada uyum içinde yaşanırdı. Hatta işgal sırasında bunlardan Türklerle omuz omuza çalışanlar çok olmuştur” (s.67) 4.3. Arkadaşlık, dostluk, dayanışma, paylaşım, yardımlaşma I. Kitap: “...Biz burada arkeologlar, mimarlar, restoratörler ve fotoğrafçılar, kocaman bir aile gibiyiz..” (s.23) II.Kitap: “Bu benim bir yıldır peşinde olduğum bir haber. Ancak şimdilik kimseye bundan söz etmeyin, bu da sizin bana yardımınız olsun. Haberi hazırladığımda ilk sizinle paylaşacağım söz!” (s.68). “Yardımınızı istedik çünkü hepiniz kendi alanınızda birikimlisiniz. Ancak biz iki koldan çalışmamızı sürdürdük. Şimdi bu iki koldan gelen bilgileri birleştirme zamanı. Hep birlikte ipuçlarını gözden geçirelim arkadaşlar” (s.89). III.Kitap: “Hep birlikte, okul bahçesinde konuşup para bulma yollarını düşündüler. Konuyu diğer sınıfların öğrencileriyle paylaşıp onları da heyecanlarına ortak ettiler.” (s.17) “‘Peki ya internet kullanmayı biliyor musunuz?’ ‘Bilmiyorduk ama arkadaşımız Jutta bize yardımcı oldu. Almanca biliyor. Dünyada olup bitenleri onun sayesinde öğrendik. O bizim gizli yardımcımız aslında.” (s.49) “Her öğrenci Avrupa’nın farklı köşesinden, ayrı bir renk getirmişti kampa. Önce ürkek, çekingen bakışlar dolaşmıştı her yanda; sonra göz göze gelmeler, gülümsemeler...Derken ısınıvermişlerdi birbirlerine.” (s.53) V.Kitap: “...Rum komşularımız, İzmir işgal edilince kendi askerlerinden kaçmışlar. İzmir’den ayrılmadan önce tavuklarını, ördeklerini anneme teslim etmişler. Köşeleri bakır perçinli çeyiz sandığının içinde sakladığı kocaman paslı bir makas vardı bir de. ‘Rum komşumdan hatıra der dururdu. Hele bir kilim vardı ki...”(s.67) “Veli amca, göç eden kuşları bilirsin. Biliyor musun kuşlardan biri hastalanacak olsa iki kuş ona eşlik etmek için yanında kalırmış. Hasta arkadaşlarını, o iyileşip uçabilecek durma gelene

kadar beklerlermiş. Sonra hep birlikte kanat çırpıp göç eden arkadaşlarına yetişirlermiş. ‘Arkadaşlık, birlikte durup birlikte kanat çırpmaktır’ der öğretmenimiz.” (s.131) 4.4. Dürüstlük/Yalan, Doğru/Yanlış, Haklılık/Haksızlık I.Kitap: “Görmeyi bilmeyen insanların elinde yanlış anlaşıldı bütün bilgiler.” (s.186)---------?? II.Kitap: “ ‘Hiç de doğru bir davranış değil bu yaptığımız. Tom Amca fark ederse çok ayıp olur!’...‘Valla, haklısın. Çok ayıp, ben böyle bir şey yapsam babam çok kızar.” (s.48) III.Kitap: “...Okur yazar insan ne kadar çok olursa, haksızlıklarla mücadele edenler de o kadar çoğalır.” (s.76-77) “Breyl yazıyı öğrenmek, bu yazıyla yazılmış kaynaklardan yararlanmak her görme özürlü insan için vazgeçilmez bir hak. Ama bazı ülkelerde bu haklar çiğneniyor.” (s.78) IV.Kitap: “ ‘Mağaralarda büyücüler yaşar. Yaramaz çocukları onlara verirler’ dedim. Annem ciddiyetle; ‘Birce, lütfen kardeşine yanlış şeyler söyleme!’ diye beni uyardı.” (s.13) 4.5. Hayal, Gerçek II.Kitap: “Gecenin karanlığında hayal gücü de işin içine karışınca gizemli yaratıklar var sanıyoruz. Kimi zaman sivri uçlu kayaları dolunayda kocaman canavarlar benzetiriz, kimi zaman hareketli bulutları hayalet sanırız. Bunların hepsi bizim uydurmamız aslında.” (s.37) III.Kitap: “Bilgecan üç ayda İngilizce öğrenmiş olması bir yana, böyle bir serüven yaşamış olduklarına hala inanmıyordu.” (s.163) “Gerçekler, düşlerimizden kopardığımız bölümlerdir. Bu kenti önce çocuklar düşledi...” (s.164) V.Kitap: “...Oysa çocukların hayal dünyaları çok geniş. Onlar görünenin ötesini de duyumsayabiliyorlar. Farklı olanı görebiliyorlar...” (s.44) 4.6. Bilim, Bilgi, Keşif I.Kitap: “ ‘...Bir söz okumuştum kitaplarımdan birinde. Gerçek gezginler yeni yerler aramazlar, yeni gözlerle bakabilirler’ diyordu. Biz de yeni gözlerle bakmayı başarsak...” (s.109) “Bir ormanda birbirinin aynı iki ağaca rastladın mı hiç? Dalları, yaprakları, gövdeleri başka başkadır. Ormanda yolunu yitirmiş biri onların farklarını göremediği için kaybolmayı hak etmiştir belki de...” (s.129) III. Kitap: “ Hata yapmaktan korkmayın çocuklar. Bugün bilimin bize gösterdiği buluş ve keşifler uzun uğraşların sonunda, tekrar tekrar 29

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

deneme, yine yılmadan tekrar deneme ile gerçekleştirilmiştir. Bilim, sabır gerektirir.” (s.28) “Öğretmenim ‘el sürmek yasaktır’ yazayım mı? Gerçekten de işe yaradığını düşünüp denemek istiyor herkes. Yazma istersen Jutta... Deneyip anlasınlar bunun sadece bir maket olduğunu.” (s.50) “‘Gittiğin her ülke hakkında önceden bu kadar bilgi sahibi olur musun? diye sordu Mark.’ ‘Bence, bilgisiz kişi baksa da göremez! Gideceğim yerin özelliklerini bilmeden neyi görüp, neyi anlayabilirim ki?’dedi Gago.” (s.73) IV.Kitap: “Bize keşfetmenin ne kadar keyifli bir şey olduğunu gösterecekmiş.” (s.10) V. Kitap: “Bilirsin profesör, bilimde doğrular değişir hep! Eğer bilinen doğrulara takılıp kalsaydık bugünlere gelemezdik...” (s.18) “Bilim adamları düşüncelerini sınamak için gözlem ve deneyler yaparlar Barışçığım. Bir deneye başlamadan önce sonuçta neler olacağı hakkında öngörüde bulunurlar. Deneyin sonunda öngörülerinde haklı olup olmadıkları anlarlar. Bazı sonuçlar çok yavaş ortaya çıkar, bazıları da hemen gösterir kendini.” (s.22) “Bilginin sınırları hep genişlediği için, doğrular sürekli sorgulanır.” (s.22) 4.7.Önyargı II.Kitap: “Anneleriyle konuşurken Tom’u suçlamamaya dikkat ediyor, kullandıkları sözcükleri özenle seçiyorlardı.” (s.78) “...Çok istersek; her zaman, herkeste kuşku duyulacak bir yan bulabiliriz. Olayların yorumu kişilere göre farklılıklar gösterir. Tek yanılgınız her olasılığı değerlendirmek yerine tek bir olasılığa inanıp yanıtları kendi inanışınıza göre oluşturmanızdı. Parçalar yerine oturana kadar kesin yargılara varmamak gerek. Benim kim olduğumu öğrendiğinizde parçalar yerine oturdu, tüm sorular yanıtlandı.” (s.133) III.Kitap: “‘Önyargı’ denen sözcüğün gerçek anlamını sonunda kavradığını düşündü. Önyargıyı aşmanın ne denli güç olduğunu da...” (s.121) IV.Kitap: “Yaşamın boyunca elmayı kırmızı görmüş olman, mavi elmanın var olmadığı anlamına gelmez..”(s.57) 4.8. Eğitim-Öğretim, Deneyim, Öğrenim I.Kitap: “...Daha iyisini elde etmek için yeni denemeler yaptıkça göreceksiniz gücünüzü.” (s.174) III.Kitap: “Kimilerinin konuya ilgisini çekmekte güçlükler yaşayacağını biliyordu Veli

öğretmen; ama öğrencileri için katlanabilirdi.” (s.15) IV.Kitap: “Korkma güzel kız. Burada çok şey öğrendin ve öğreneceksin. İnsan hiç bilmediği yollarda sorularının yanıtlarını daha kolay bulur. Yol en iyi öğretmendir.” (s.42-44) V.Kitap: “ ‘Vay be...Sen seksen dokuz yaşındasın ha? Bu yaştan sonra okuma öğrenip ne yapacaksın dede?’ ‘Bak şu utanmaza, ne varmış yaşımda? Öğrenmenin yaşı yoktur. Her şeyin anahtarı okuyup yazmak. Bu günleri görmek için yaşadım ben. Hiç istemez miyim konuştuğum dili okuyup yazmayı...” (s.110) 4.9. Çalışkanlık, Başarı I.Kitap: “Başarmak istiyorsan önce düş kur, kendine güven. Sonra ne yapacağını zaten biliyorsun...” (s.12) III.Kitap: “...Ben, yaptığım her işi ciddiye alırım, istediğim bir şeye ulaşmakta yoluma çıkan her şeyle savaşırım.” (s.138) IV.Kitap: “Unutma! Bir iş ne kadar zor olursa olsun başarmayı gerçekten istiyorsan, başarırsın...” (s.38) V. Kitap: “Allah isteyene, çalışana verir oğul. Siz kafanıza iyice koymuşsunuz paşa olmayı. Ömrüm yeterse görürüm.” (s.52) 4.10. Güven, İnanç, Umut, Değer Verme I.Kitap: “Biz, sahip olduğumuz bilgiler sayesinde tarihi değiştireceğiz. Her şeyden önce yaptığımız işe kendimizin inanması gerekir.” (s.63) III.Kitap: “Bergama, yeniden bölgenin sağaltım merkezi olabilir. Sizin gibi bilinçli gençler oldukça ben umudumu yitirmiyorum.” (s.43) “Kendine güven arkadaşım. Yaşam bizim için bir deney alanı zaten...” (s.138) IV.Kitap: “Baban haklı minik kız, bir şeyin kıymetini ancak onu kaybettiğimizde anlarız.” (s.40) V.Kitap: “ ‘Barış çalışmanın çok gizli olduğunu biliyor,duyduklarını asla kimseye anlatmayacak!’dedi.” (s.17) “Anneannemin bir sözü vardı: ‘Kara gün kararıp kalmaz, umudunu yitirme kızım’derdi.” (s.60) “Kanatlarını yitiren kuşlar yere düşerler, dirençli olalım, kanatlarımızı yitirmeyelim!” (s.87) Yukarıda örneklendirilen iletilerin dağılımı şöyledir:

30

Materiallar
Tablo.1. Evrensel İletilerin Kitaplara Göre Yüzde Olarak Dağılımı.

Saygı, hoşgörü, anlayış, empati

Arkadaşlık, dostluk, dayanışma, paylaşım, yardımlaşma Dürüstlük/ Yalan, Doğru/ Yanlış Haklılık/Haksızlık

Güven, İnanç, Umut, Değer Verme

Kitap Adı Sevgi

Mavi Zamanlar Dolunay Dedektifleri İz Peşinde Dolunay Dedektifleri Dehşet Mektuplar Mavi Elma Mustafa Kemal’in Kayıp Seslerinin İzinde

0,01 0,01 0,01 0,01 0,05

0,01 0,01 0,01 0,02

0,04 0,04 0,08 0,01 0,04

0,03 0,02 0,04 0,04 0,01

0,03 0,01 0,01 0,01

0,04 0,02 0,03 -

0,04 0,01 0,07 0,02 0,11

0,03 0,01 0,02 0,04

0,02 0,05 0,02 0,01

Çalışkanlık, Başarı 0,01 0,02 0,01 0,02

Kitaplardaki evrensel iletiler yazınsal bir kurgu içinde sunularak kimi zaman okura sezdirilirken kimi zaman da gizli olarak verilmiştir. Anlama doğrudan ulaşılabilen evrensel iletilere örnekler: I. Kitap: “Başarmak istiyorsan önce düş kur, kendine güven. Sonra ne yapacağını zaten biliyorsun...” (s.12) “...Aklını doğru kullanmayan gerçeği bulamaz...” (s.174) II.Kitap: “Ona söylemeseniz başkalarına anlatma gereksinimi duyacaktınız, insanoğlu sırrını birileriyle paylaşmak ister...”(s.126) “...Yanlış bir şey tekrarlandıkça alışkanlık haline dönüşür ya, öyle işte...” (s.131) III.Kitap: “ ‘Bence, bilgisiz kişi baksa da göremez! Gideceğim yerin özelliklerini bilmeden neyi görüp, neyi anlayabilirim ki?’dedi Gago.” (s.73) “...Okur yazar insan kadar çok olursa, haksızlıklarla mücadele edenler de o kadar çoğalır...” (s.77) IV.Kitap: “Bize keşfetmenin ne kadar keyifli bir şey olduğunu gösterecekmiş.” (s.10) “Unutma! Bir iş ne kadar zor olursa olsun başarmayı gerçekten istiyorsan, başarırsın...” (s.38) V.Kitap: “Bilginin sınırları hep genişlediği için, doğrular sürekli sorgulanır.” (s.22) “Bilim adamı her zaman şüpheci olmak ve bütün olasılıkları düşünmek zorundadır...”(s.100) “...Öğrenmenin yaşı yoktur...”(s.110) Örtük iletilere örnekler:

I.Kitap: “O, biliyordu ki; insanların yüzleri kolayca görülebilir; ama yürekleri gizlidir.” (s.33) “Görmeyi bilmeyen insanların elinde yanlış anlaşıldı bütün bilgiler.” (s.186) II.Kitap: “ ‘Şu beyaz olan güvercin mi yoksa bulut mu anlayamadım.’ ‘Ben yalnızca rüyalarımı renklendiriyorum. Sen nasıl görüyorsan onu yapmışımdır!” (s.13) III.Kitap: “Hayal güçleri onlara bilimin penceresini şimdiden açmıştı.” (s.26) IV.Kitap: “Eğer sen bu böcek olsaydın, yalnızca burayı bilecektin. Bir dağın içindeki mağarada yaşadığını asla anlayamayacaktın.” (s.35) V.Kitap: “...Bilim adamının yürek taşıyan bir yolda ilerlemesi gerekliliğini tartışıp konuştular.” (s.122) Çalışmada evrensel iletiler içine alınmamış olan, okurun anlama doğrudan ulaştığı (açık ileti) ve gizli olarak anlamın sezdirildiği (örtük ileti) iletilere örnekler: I.Kitap:“...Sen çevrendeki kötülüklere hayır diyebilme gücüne sahipsin. İşler kötüye giderse hatırlayacağın cümle şudur: Gözler iz sürmeli, gördüğünün içine sızabilmeli, rengini bırakmalı baktığına. Uçsuz bucaksız düzlüklerde rastlayınca yüz çevirdiğimiz, tekerlek izleri gibi yol gösterebilmeli.” (s.34) (örtük ileti) “Ön yüzünü gördüğümüz bir apartmanı düşün. Arka yüzünü tahmin edebiliriz; ama önden göründüğü biçimini koruduğuna asla garanti veremeyiz.” (s.71) (örtük ileti)

Eğitim-Öğretim, Deneyim, Öğrenim

Bilim, Bilgi, Keşif

Hayal, Gerçek

Önyargı

31

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

II.Kitap: “Her olasılığı değerlendirmek gerekir yaşamda; yanlış olan, tek olasılığa takılıp kalmak!” (s.133) (açık ileti) “...Çok istersek; her zaman, herkeste kuşku duyulacak bir yan bulabiliriz...” (s.132) (açık ileti) III.Kitap: “...Fotoğraflar ne işe yarar ki çekildiği yer belli değilse...” (s.35) (açık ileti) “Arkadaşlar, doğada ne görüyorsanız aslında öykü dolu bir dolaptır. Onları görebilmek için çekmecelerini açmak gerek.” (s.65) (örtük ileti) IV.Kitap: “Bazı kararları çabuk vermek gerek.” (s.49) (açık ileti) “Sessizliğin sihirli bir gücü vardır aslında. Sessizlikte kendi sesimizi duyabiliriz. Sessizliğe kulak vermek gerek. Oysa gürültüde hiçbir şey duyamazsın.” (s.33) (örtük ileti) V.Kitap: “Şehirlerin, ülkelerin isimleri başka başka olsa da gökler değişmiyordu ki. Gidilecek şehirlerde, varılacak yerlerde, dünyanın bütün coğrafyalarında, gökyüzü hep sınırsızdı.” (s.39) (açık ileti) 5.SONUÇ VE ÖNERİLER Çalışmada incelenen kitaplarda çocuğun bilişsel ve duyuşsal dünyasına katkı sağlayacak türde evrensel iletilerle karşılaşılmıştır. 5 kitap arasında yapılan karşılaştırmaya göre şu sonuçlar ortaya çıkmıştır: Sevgi ile ilgili iletiler % 0,09 oranıyla en fazla 5.kitapta görülmüştür. Saygı, hoşgörü, anlayış ve empati ile ilgili iletiler en çok % 0,02 oranıyla 5.kitaptadır. Arkadaşlık, dostluk, dayanışma, paylaşım,yardımlaşma ile ilgili iletiler % 0,08 oranıyla en fazla III.kitaptadır. Dürüstlük/yalan, doğru/yanlış, haklılık/ haksızlık ile ilgili iletiler en fazla % 0,04 oranında III. ve IV.kitapta eşit düzeydedir. Önyargıya ilişkin iletiler en fazla % 0,03 oranıyla II.kitaptadır. Hayal, gerçekle ilgili iletiler en fazla % 0,04 oranıyla I.kitaptadır. Bilim, bilgi ve keşif ile ilgili iletiler en fazla % 0,11 oranıyla V.kitaptadır. Güven, inanç, umut, değer verme ile ilgili iletiler en fazla % 0,04 oranıyla V. kitaptadır. Eğitim-öğretim, deneyim ve öğrenimle ilgili iletiler en fazla % 0,05 oranıyla III.kitaptadır. Çalışkanlık ve başarıya ilişkin iletiler en fazla % 0,02 oranıyla III.ve V.kitaplarda eşittir. En çok iletinin % 0,31 oranında V.kitapta, en az iletinin de % 0,14 oranında II.kitapta olduğu belirlenmiştir. 5 kitapta toplam olarak bakıldığında, sevgiye ilişkin iletiler % 0,09 oranında, saygı, hoşgörü, anlayış ve empati ile ilgili iletiler % 0,05 oranında, arkadaşlık, dostluk, dayanışma, paylaşım, yardımlaşma ile ilgili iletiler % 0,21 oranında, 32

dürüstlük/yalan, doğru/yanlış, haklılık/haksızlık ile ilgili iletiler % 0,14 oranında, önyargıya ilişkin iletiler % 0,06 oranında, hayal, gerçekle ilgili iletiler % 0,09 oranında, bilim, bilgi ve keşif ile ilgili iletiler % 0,25 oranında, eğitimöğretim, deneyim ve öğrenimle ilgili iletiler % 0,10 oranında, çalışkanlık ve başarıya ilişkin iletiler % 0,06 oranında, güven, inanç, umut, değer verme ile ilgili iletiler ise % 0,10 oranındadır. En fazla iletinin % 0,25 oranıyla bilim, bilgi ve keşif , en az iletinin de % 0,05 oranı ile saygı, hoşgörü, anlayış ve empati üzerine olduğu görülmektedir. Çocuğu evrensel iletilerle karşılaştırmanın ona yaşama ilişkin bilgiler kazandırma, olaylara, durumlara ve karşılaşacağı olası sorunlara çözüm bulma ve farklı bakış açıları geliştirme yönlerinden önemi yadsınamaz. Yazarın çocuk gerçekliğini kavrayarak eserler vermesi gerekmektedir. İletiler bu noktada değerlendirildiğinde, doğrudan ders ya da öğüt verir nitelikte sunulmamalıdır. İncelediğimiz kitaplarda yazarın bu yöne dikkat ettiğini söylenebilir. Örneğin IV.kitap olarak belirlediğimiz “Mavi Elma” adlı kitapta farklı canlılarla karşılaşan bir çocuğun onları anlamaya çalışması sırasında öğrendikleri, iletiler olarak ortaya çıkmıştır. Okur bu iletilerle karşılaştığında bunları birer öğüt olarak değil, doğal bir sonuç olarak görerek sezgi yoluyla kavrayacaktır. Roman türünde değişik tavır ve tutumlara sahip kişiler arasındaki ilişkilerin iyi bir kurguyla sunulması önemlidir. Bu kurgu içine sindirilen iletilerin çocuğun gelişim düzeyi göz önünde bulundurularak verilmesi, onun düşünsel ve duyuşsal hazır bulunuşluk düzeyini artıracaktır. Romanda iyilik, doğruluk, sevecenlik, çalışkanlık özellikleri bulunan karakterlerle kendini özdeşleştiren çocuk, bu özelliklere sahip olma isteği içine girecektir. Çalışmamızda incelenen kitaplarda karakterlerin hemen hepsinin merak, okumayı sevme, çalışkanlık, hayal kurma gibi özellikler taşıdığı belirlenmiştir. 5 kitapta da merak ve keşfetme tutkusu giderek öğrenmeye ulaşma söz konusudur. Evrensel iletilere bakıldığında, insan sevgisinin yanı sıra doğa, hayvan ve vatan sevgisi de ortaya konulmaktadır. Okurun doğrudan anlama ulaşabildiği iletilerin yanı sıra örtük biçimdeki iletilerle de karşılaşılmıştır. Kitapların çocuğun gelişim düzeyi ve yaş grupları düşünülerek hazırlandığı belirlenmiştir. 7 yaş ve üzerine yönelik olan Mavi Elma adlı kitapta iletiler çoğunlukla doğrudan anlamın çıkarılabildiği açık iletiler biçimindedir. Buna karşılık 10 yaş ve üzerine yönelik olan Mustafa

Materiallar

Kemal’in Kayıp Seslerinin İzinde adlı kitapta örtük iletilerin daha fazla olduğu görülmüştür. Yapılan bu çalışma bir yazarın roman türündeki farklı kitapları üzerinde yapılmıştır. Örneklem genişletilerek başka yazarlarla karşılaştırma yapılabilir. Böylelikle yazarların çocuk dünyasına ne denli girdikleri belirlenebilir. Nitelikli çocuk kitaplarındaki iletiler, çocuğun yaşama dair tutum, davranış ve deneyimlerine katkı sağlarken kendini tanımasına böylelikle de dünyayı tanıma ve sorgulama çabasına girişmesine yardımcı olacaktır.
KAYNAKÇA − Dayıoğlu, Gülten.(2000) “Çocuk Kitaplarında Eğitsellik” 1. Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu (Sorunlar ve Çözüm Yolları). Yayına Haz:Doç.Dr. Sedat Sever,Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi ve Tömer Dil Öğretim Merkezi Yayınları No:1, Ankara. Dilidüzgün, Selahattin.(1996) Çağdaş Çocuk YazınıYazın Eğitimine Atılan İlk Adım, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul. Kuzu, S.T.(2002). “Öykünün Çocuğun Bilişsel ve Duyuşsal Gelişimine Katkısı Bağlamında Öykü Seçimi” Eğitim Araştırmaları Dergisi.Sayı:9, s.95105. Oğuzkan, A.Ferhan.(1998) “İyi Bir Çocuk Kitabı Dil, Anlatım, Konu Bakımından Nasıl Olmalıdır?” 99 Soruda Çocuk Edebiyatı. Haz:M.R. Şirin, İstanbul: Çocuk Vakfı Yayını, s.210-212. _______(1983).Çocuk Matbaacılık. Edebiyatı.Ankara: Emel

− −

Oktay, A.(1998)“Çocuk Eğitiminde Edebiyat Ürünlerinden Nasıl Yararlanılır?” 99 Soruda Çocuk Edebiyatı.Haz:M.R. Şirin, İstanbul: Çocuk Vakfı Yayını, s.2 Özdemir, E. (1983).Anadili Öğretimi. Türk Dili-Dil Öğretimi Özel Sayısı,Türk Tarih Kurumu Basımevi,Ankara. s.18-30 _______(2005).Eleştirel Yayınevi. Okuma. Ankara: Bilgi

− − −

Sever, S.(2003).Çocuk ve Edebiyat. Ankara: Kök Yayıncılık. ______ Dilidüzgün, S., Neydim, N., Aslan, C. (Ed. Zeliha Güneş).(2007) İlköğretimde Çocuk Edebiyatı, Anadolu Üniversitesi Yayını, Eskişehir _______(Yay.Haz.)(2007). II.Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Sempozyumu. 04-06 Ekim 2006. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi Yener, M.(2003).Mavi Matbaası. Zamanlar.Ankara: Ertem

− − − − −

______(2007). Dolunay Dedektifleri İz Peşinde. Ankara: Bilgi Yayınevi. ______(2007).Dolunay Dedektifleri Mektuplar. Ankara: Bilgi Yayınevi. Dehşet

______(2007). Mavi Elma. Ankara:Bilgi Yayınevi. ______(2007). Mustafa Kemal’in Kayıp Seslerinin İzinde. Ankara: Bilgi Yayınevi

33

 

MEHMET EMİN YURDAKUL’UN ÇOCUK ŞİİRLERİ
Yrd. Doç. Dr Bedri AYDOĞAN
Çukurova Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Adana / TÜRKİYE e-mail: baydogan@cu.edu.tr MEHMET EMIN YURDAKUL’S CHILDREN POEM ABSTRACT Children poems have been also written during the period of westernized Turkish literature beginning Tanzimat. Since then children’s poems anthologies appeared in Turkish literature. In this connection the poets, Ali Ulvi, İbrahim Alaaddin Gövsa and Tevfik Fikret mights be mentioned as the poets who wrote children poems; but Mehmet Emin has been forgotten among these poets. Infact, he is interested in youth and children in his poems beside the ones he wrote specially for children. This paper discusses six children poems of Mehmet Emin in terms of forms, content and style. Key words: Children poems, Turkish literature, Mehmet Emin, content, style.

Mehmet Emin Yurdakul, 1869 yılında İstanbul’da doğan 1944 yılında yine orada ölen Türk Edebiyatı tarihinde adı Millî şair, Türk şairi unvanlarıyla birlikte yazılan hece ve sade Türkçeyle şiirler yazan bir şairimizdir. Mehmet Emin, kalemini ulusuna ve toplumuna adamış, kendi deyişiyle “elindeki üç telli saz ile milletinin felaketli hayatını söylemeye” çalışmıştır 1 . Kendini zaman zaman şair olarak nitelemekten kaçınacak kadar alçak gönüllü olan Mehmet Emin’in şiir serüveni, 1897 yılında Türk Yunan savaşı sırasında yazmaya başladığı ve 1898’de yayımladığı Türkçe Şiirler kitabında yer alan dokuz şiirle başlar. Asır gazetesinde yayımlandıktan sonra bu kitaba giren “Cenge Giderken” adlı şiirinde “Ben bir Türküm, dinim, cinsim uludur” diyerek kimliğini Türk olarak açıkça ve gururla söyleyen ilk kişidir. Bu nedenle ona Türk şairi unvanı verilmiştir 2 . O zamana
1

kadar Türk sözü bir kimlik ögesi olarak kullanılmıyor, Türkler kendini tanımlarken Osmanlıyım, Müslümanım diyorlardı. Ona Türk şairi denmesinin nedenleri arasında, ilk kez bu denli sade bir Türkçeyle yani kendi öz diliyle yazması da yer alır. Yine ulusal ölçü heceyi çağdaş bir şair olarak bilinçle ve sürekli kullanmak amacıyla yola çıkan ilk kişi olmasının da bunda payı vardır. O bir çığır açmıştı. Tüm Türkoloji dünyası bunu onayladı. Şiirlerine ve özellikle dilde açtığı yeni yola karşı bir hayranlık uyandı. Türkçe şiirler birçok dile çevrildi ve genel olarak olumlu sözler söylendi3. İçerde ise onun şairliğini de millîliğini de eleştirenler, tartışanlar oldu4. Mehmet Emin bun3

2

Mehmet Emin şiir ve şair üzerine görüşleri, İsmail Hakkı Baltacıoğlu’nun “Mehmed Emin Yurdakul ile Konuştum”, Yeni Adam, No: 452, 26.08.1943; Ruşen Eşref Ünaydın’ın Diyorlar ki, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ankara, 1985 ve Adile Ayda, Bir Demet Edebiyat, Türkiye İş Bankası, 1998 adlı yazı ve kitaplarda bulunabilir. Bunlar kadar önemli bir kaynak da Mehmet Emin’in bazı şiirleridir. “Biz Nasıl Şiir İsteriz”, “Bırak Beni Haykırayım”, “Benim Şiirlerim”, “Şair”, “Benim Ömrüm”, “Anlamayanlara”, “Büyük Sanatkar”, “Şiirimin Perisine” şiirlerinde Mehmet Emin’in kendi sanatı üzerine önemli bilgiler ile şiir ve şair hakkındaki görüşleri yer alır. Türkçe yüzyıllardan bu yana konuşulan ve edebî ürünler verilen bir dildir. Dolayısıyla Türkçe yazan her sanatçı Türk’tü. Her şair Türk şairiydi. Ancak bu unvan Mehmet Emin Bey için kullanılmış ve o Türk şairi olarak anılmıştır. Hatta Mehmet Emin denilince tanınmayan şair, Türk şairi denilence herkes tarafından tanınıyordu.

4

Türkçe Şiirler’in yayımlanması büyük ses getirdi. Bu kitap Türk edebiyatında “millî şiir çığırı”nı açtı. Millî şiir çığırını açan Türkçe Şiirler aslında, 1911’de kendini ortaya koyacak olan millî edebiyatın da çekirdeğini oluşturdu. Mehmet Emin o dönemin üstad sayılacak edebiyatçılarına bu şiirleri gönderip düşüncelerini almıştı. Aralarında Abdulhak Hamit, Recaizade Mahmut Ekrem, Rıza Tevfik, Şemsettin Sami ve Tevfik Fikret gibi adların da bulunduğu hepsi önemli bu sanatçılar şiirler konusunda olumlu düşünceler belirttiler. Batılı Türkologlar da bu kitaba büyük ilgi gösterip bazı şiirleri dillerine çevirip yorumlar yaptılar. Bunlar arasında, Macar Vambery, İngiliz Gibb, Rus Minorskiy, Alman Giese’yi sayabiliriz. Bu konuda bk. Fevziye Abdullah Tansel, Mehmet Emin Yurdakul’un Eserleri I., Şiirler,2.b, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1989. Mehmet Emin bugüne kadar çeşitli açılardan pek çok kişi tarafından eleştirilmiştir. Şair yanı güçsüz bulunmuştur. Ancak en ağır eleştiri şairliği ya da şiirinden çok ona verilen millî şair, Türk şairi unvan ve sıfatı üzerine olmuştur. Nazım Hikmet, Resimli Ay’ın 1929 Temmuz sayısında “Putları Yıkıyoruz, No: 2 Mehmet Emin

34

Materiallar

ları üzüntüyle izledi. Mehmet Emin’in şiirleri cephede askerlerce okunuyor ve biliniyordu. Onun şiirleri okundukça asker coşuyordu. “Türk evladı evde girmez giderim” dizesini tekrar edip siperden fırlıyorlardı. Şiirlerinin ve şiir kitaplarının bazıları binlerce nüsha bastırılıp askere dağıtılıyordu. Tan Sesleri kitabından yirmi bin nüsha askere dağıtılmıştır. Mehmet Emin şiirini toplumun hizmetine adamıştı. Bu nedenle şairliği kendisine gereksinim duyulan dönemde öne çıktı. Mehmet Emin şiirlerinin çoğunu 1914-1921 yılları arasında yazdı. Bu şiir kitaplarının bir özelliği de tek ya da iki şiirden oluşan epik karakterde şiirler ve kitaplar olmasıydı.Örneğin Ey Türk Uyan bir, Tan Sesleri iki şiirden oluşuyordu. Mehmet Emin’in ikinci kitabı Türk Sazı adını taşıyordu. Dokuz şiirlik ilk kitaptan sonra çıkan bu ikinci kitap şiir sayısı açısından kalabalıktı. Bu kitap Mehmet Emin’in şairliğinin ikinci özelliğini temsil ediyordu. Sayı arttığından temalar açısından da bir zenginlik içeriyordu. Bu özellikteki bir bölük şiir ise yazıldığı yıllarda kitaplaşmamıştır. Fevziye Abdullah Tansel, Mehmet Emin’in tüm şiirlerini topladığı kitabına bunları “Dağınık Şiirler” başlığıyla koymuştur. İkinci kitabı Türk Sazı ile “Dağınık Şiirler” başlığıyla bir araya getirilen bu kitaptaki şiirlerin bir grubu bu bildirinin konusunu oluşturan, çocuklara adanmış şiirlerdir. Mehmet Emin’in şiirleri, öncelikle topraklarımızda süren, bizim çıkartmadığımız ve istemediğimiz, ama içinde bulunduğumuz savaşı ve savaş ortamını anlatan şiirler de dahil olmak üzere gençlere yöneliktir. Çünkü savaşanların çoğu gençlerdir. Savaştan etkilenen yetim kalanlar, yoksul düşenler de yine onlardır. Mehmet Emin’in şiirlerinin önemli bir kısmının didaktik olduğu dikkati çeker. İşte bu öğretici şiirlerinde de yine hedef kitlesi gençler ve çocuklardır. Bu durumda onun pek çok şiirinin gençlere yönelik olduğunu söylemek yanlış olmaz. Bunu dışında bir grup şiiri de “Küçük Vatandaşlarım’a” ithafıyla yayımlanmıştır. İşte çocuklara adanan bu şiirler bildirinin konusunu oluşturdu. Mehmet Emin’in bu yönü ve bu şiirlerinden bugüne kadar bahseden pek kimse olmamıştır. Cüneyd Okay, Eski harfli Çocuk Dergileri kitabının başına koyduğu önsöz özelliğindeki bölümde “19. asrın sonlarından itibaren dönemin şöhretli yazarları çocuk dergilerinde boy göstermeye başlarlar.” diyerek bu yazarların bir listesini verir.

Mehmet Emin’i de bu ünlü yazarlar arasında sayar. Başkaca bir bilgi vermez5. Türk Dili dergisinin 1979 yılı Nisan (331) sayısı çocuk yazını özel sayısı olarak çıkmıştır. A. Ferhan Oğuzkan’ın buradaki “Dünyada ve Bizde Çocuk Yazınının Gelişmesine Toplu Bir Bakış” yazısında İbrahim Alaaddin Gövsa, Ulvi Elöve ve Tevfik Fikret’in adı ve kitaplarına değinilir, ancak burada da Mehmet Emin’in çocuk şiirleri olduğu söylenmez. Daha sonra yazılan kitaplarda da bu durum değişmez. Ancak A. Ferhan Oğuzkan, Çocuk Edebiyatı adlı kitabının altıncı baskısında iki yerde birer cümleyle Mehmet Emin’in adını geçirirse de yine çocuk şiirleri yazdığından söz etmez. İçinde Mehmet Emin’in de olduğu birkaç ad sayar ve “… gibi şairlerin duru ve açık dille yazdıkları şiirler uzun yıllar ilk ve ortaokul çağındaki çocukların şiir ihtiyacını karşılamıştır.”6 belirlemesinde bulunur. Genel olarak bu gözden kaçış şiirlere değil, kitaplara yönelmekten kaynaklanmıştır. Yine çocuk edebiyatı kitaplarının bilgileri birbirinden aktarmaları da buna yol açmıştır. Birinin göremediğini diğerleri de görememiştir. Daha doğrusu bu konuda ayrıntıya yönelik bir arayış içine girilmemiştir7. Bu bildirinin bu yoldaki eksikliği giderecek küçük bir adım olacağını belirtip, Mehmet Emin’in çocuk şiirlerinin bir listesini veriyoruz. “Küçük Vatandaşlarım’a” ithafını taşıyanlar şunlardır: 1-Alil 2-Baba Bucağı 3-Anneciğim 4-Sabah 5-Sofra Başı 6-Babacığım. Mehmet Emin’in şu şiirleri de çocuklara yöneliktir: 1-Sürücü 2- Kibritçi Kız 3-Çiçekciğim 4Bırak Şu Kuşcağızı 5- İlk Yara 6- Çocuklar 7Mektepli “Küçük Vatandaşlarım’a” ithaflı şiirler bir dizi olarak değerlendirilmelidir. Çünkü hem yazılış tarihleri birbirini izlemekte hem de aralarında fazla bir zaman aralığı bulunmamaktadır8.
5 6 7

8

Beyefendi” başlıklı yazısında onun etmediğini ileri sürer.

bu sıfatları hak

Cüneyd Okay, Eski Harfli Çocuk Dergileri, Kitabevi, İstanbul 1999, s.23-4. A.Ferhan Oğuzkan, Çocuk Edebiyatı, 6.b., Anı Yayıncılık, Ankara 2000, s.254-5. İlk çocuk şiirleri kitabı olan İbrahim Alaattin Gövsa’nın Çocuk Şiirleri 1911 yılında çıkmıştır. Bu yıla gelinceye kadar Osmanlı’da çıkan çocuk dergilerinin sayısı yirmi ikidir. Bu dergilerde çocuk şiirinin durumunun ne olduğu konusunda bugün elimizde yeterli bilgi bulunmamaktadır. Alil 11 Ocak 1910, Baba Bucağı 18 Ocak 1910, Anneciğim 26 Ocak 1910, Sabah 1 Şubat 1910, Sofra Başı 8 Şubat 1910, Babacığım 29 Mart 1910 tarihinde yayımlanmıştır.

35

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Mehmet Emin’in çocuklara yönelik başka şiirleri de vardır. Ancak o şiirlerde konuşan şairdir. Bunlar genellikle çocuklara çeşitli öğütler veren özellikte şiirlerdir. Hatta yaş olarak çocuktan çok gençlere seslenilir. Yine “Kesildi mi Ellerin”, “Zavallılar” gibi, kahramanları gençler olan başka şiirleri de vardır. Şiirlerin içerik yönünden incelenmesi: Mehmet Emin’in “Küçük Vatandaşlarım’a” ithaflı ilk şiiri “Alil”dir. Bu şiir manzum hikâye tarzında yazılmıştır. İki gözü kör olduğundan dilenmek zorunda kalan bir çocuğun öyküsünü anlatır. Aslında bu öykü aracılığıyla çocuğuna bir öğüt vermek ister. Kör çocuk burada aracılık işlevini görür. Şiirin başında kaldırımda yürüyen bir baba oğul vardır. Dilenen çocuğu görürler. Baba kendi çocuğu ve tüm anneli babalı çocukların mutlu yaşantısından söz eder. Bu çocuklar şanslıdırlar. Şöyle bir yaşantı sürerler: “Ah çocuğum, tâ küçükten siz hepiniz “Güleryüzlü annenizi bilirsiniz. “Bahçelerde oyunlarla yaşarsınız, Kelebekler arasından koşarsınız. Güzel güzel mekteplere gidersiniz; “Or’da birçok ilim tahsil edersiniz. Buna karşılık bu kör, alil çocuk ömrü boyunca sabahı olmayan bir gece yaşamaktadır. Baba oğluna gözlerinin değerini bil, bu en büyük şanstır diyerek öğüt verir. Burada iki çocuğun durumunu karşılaştırır. Bütün olanaklar bir yana yalnızca görebilmek bile en büyük mutluluktur. Küçük vatandaşlara ithaf edilen ikinci şiir “Baba Bucağı”dır. Bu şiirde de konuşan bir büyük ve onu dinleyen küçükler vardır. Konuşan dede, dinleyen küçükler torunlarıdır. Dede torunlarına doğduğu evi ve orada kazandıklarını anlatır. Kundağı bu evde bağlanmış, bu evdeki ninnilerle büyümüştür. Bu ev adeta kutsal bir okuldur. Okulda ne öğrenilirse burada onu öğrenmiştir. Öğrendikleri, her Türk çocuğunda olması gereken erdem ve değerlerdir. Irz, edep, ata sevgisi bunların başında yer almaktadır. Türk olmayı, Türk kimliğinin ögelerini bu kutsal yuvada öğrenmiştir. Büyümüş bu eve gelin getirmiş, çocukları olmuştur. Ev, ana bağrı gibi sıcak ve sevimlidir. Ev ve aile sevgisi her şeyin üstündedir. Baba bucağı diye nitelediği evi anne kucağı gibi sevmek gerekir. Dede burada evin kutsallığını torunlarına anlatıyor. Ev bir okul görevi görmekte, okul gibi orada da insan birçok değer ve erdemi tanımakta ve yaşamakta ve edinmektedir. Bu özellikleriyle ev sevilmelidir. Üçüncü şiir “Anneciğim” adını taşır. Bu kez konuşan bir okul çocuğudur. Annesine olan sev36

gisi kendi ağzından dile getirilir. “Ben anneme acırım, onu üzmem, ağlatmam” dizesi şiirde nakarat olarak tekrarlanır. İyi bir çocuktan da beklenen budur. Aslında bunlar aynı zamanda iyi bir insanda olması gerekenlerdir. Her insan annesini üzmemeli, ağlatmamalı, ona acımalıdır. Bu nakaratta tekrarlanan düşünceye gelirken bir annenin çocuğu için yaptıkları anlatılır. Anneciğim bir gece kan uykuya dalmamış, Beni nâzik kolları üzerinde uyutmuş; Ben uyurken korkudan hızlı nefes almamış, Benim için zavallı her rahatı unutmuş. Her anne çocuğu için rahatından seve seve vazgeçer. Her akşam onu pencerede gözetler, çocuğu gülerse güler, üzgünse “yüreği yarılır”. Bu yüzden onları üzmemek gerekir. Bu şiirde bir çocuk ağzından anne için yapılması gerekenler verilir. Çocuklar psikolojileri gereği yer yer çok acımasız olabilmektedirler. Şair, bu nedenle çocuğa acıma duygusunu vermek ister. “Küçük Vatandaşlarım’a” ithaflı şiirlerin dördüncüsü “Sabah”tır. Bu şiirin ilk bölümünde horozun ötüşüyle birlikte gelen günün ve doğanın güzelliği dikkatlere sunulur. Şiir çocuk ruhuna çok uygun bir üslup taşır. “Yavrucuğum, sen de artık kalk, uyan!...” dizesi bir önceki şiirdeki nakarata benzer. İkinci kez tekrarlanırken dörtlüğün içeriğine uyarak biraz değişir. Bu kez “Yavrucuğum, sen de derse hazırlan!...” olur. Çünkü ikinci dörtlükte sabahla birlikte insanların hareketlenmesi ve işlerine sarılması anlatılır. Kimi “sapanını sürüklemekte kimi ocağını körüklemekte”dir. Çocuğun işi ise okula gitmektir. Mehmet Emin tüm şiirlerinde okuldan söz eder. Çocukları önce okula yakıştırır. Onların ilk işi okumaktır. Onun şiirlerinde çalışan çocuklar da vardır. Ancak bunlar yetim, yoksul, kimsesiz oldukları için çalışmak zorundadırlar. Şair ve şiirlerinin kişileri, onlar için üzülür. Çocuk ruhuna ve düzeyine en uygun şiirlerinden biridir. Burada da çocuklara bir öğüt verilir, ancak söyleyiş çok sade ve akıcı, yine biçimsel özellikler açısından çocuk düzeyine çok uygundur. Dizinin beşinci şiiri “Sofra Başı” adını taşır. Bu şiirin kahramanı da yine bir çocuktur. Baba Bucağı’nda ev, aile dedenin gözünden veriliyordu. Bu şiirde de sofra başı; oda, ev ve aile değeri taşır. Bir odada kurulan sofra aile bireylerini çevresinde toplamakta ve birleştirmektedir. Yemek odasındaki sininin çevresinde anne, baba ve kardeşler vardır. Bu sofrada konuşulur, gülünür, “zevk bulunur”. Ben burada düğün gibi zevk bulurum; Cıvıldayan kuşlar gibi şen olurum:

Materiallar

Bu sofra ve sofra başı sohbetleri dededen toruna kalan bir mirastır. Bu sinide büyük babası da yemek yemiştir. İnsanı sevgi zenginleştirmekedir. Bu sofrada sevgiyle yenen kuru ekmek “ballı börek” tadındadır. Bu yüzden sofra başında toplanma âdeti korunmalı, tatlı yenen, sevgiyle yenen her lokma için Tanrı’ya şükredilmelidir. Görüldüğü gibi Mehmet Emin değerlerine sahip çıkan çocuklar ve kuşaklar yetiştirmek gerektiğinin altını çizer. Aile bütünlüğü korunmalıdır. Zaten aile, giderek küçülmekte ve çekirdek aileye dönmektedir. Bu, hem çağın gereği hem yaşlıların birer birer yaşamdan ayrılmasıyla ilgilidir. Küçük vatandaşlar için son şiir yine bir çocuğun ağzındandır. “Babacığım” adını taşır. “Anneciğim” adlı şiirden yukarda söz etmiştik. Mehmet Emin ailenin hiçbir bireyini unutmaz, ayırmaz. Çocuklar, anne, baba ve dede için şiirler söyler. Ailede her birey Mehmet Emin için eşittir. Anneyle kurulan ilişki daha duygusaldır. Babayla kurulan ilişkide maddi yönler de açığa çıkar. Anneden şefkat ve sevgi istenirken babadan yiyecek, giyecek, oyuncak istenir. Al diye diretildiği olur. Zavallı sen elimden her gün âciz kalırdın; Bana bir şey alırdın.. Çocuk, bir gün çalışan işçiler görür. Onların baba olduğunu anlar. Farkına varır ki para kazanmak çok zordur. Kendiliğinden bir bilince ulaşır. Bundan sonra ben senden öyle şeyler istemem; “Bana şunu al!” demem… Mehmet Emin’in çocuk kahramanları gerçekten örnek çocuklardır. Gözleyerek, sezerek gerçekleri anlarlar. Son derece uyumlu, anlayışlı davranırlar. Buradan şöyle bir sonuca varırız: Aile, çocuğun gelişmesi ve eğitiminde çok büyük yere sahiptir. Düzenli aile, düzenli yaşantı ve sevgi bireyleri anlayışlı kılar. Derinlemesine düşünmeyen ve hep isteyen çocuklar dahi aile içi paylaşma, sevgi ortamını tadarlarsa büyükler gibi anlayışlı olabilmektedirler. İşte bu, tam anlamıyla aile terbiyesidir. Kişiyi olumluya, doğruya, iyi ve güzele götürür. Mehmet Emin çocuklara ait duygularını kendi ağzından değil çocukların ağzından vererek inandırıcı bir durum yaratmıştır. Şiirlerin biçimsel özellikleri: Mehmet Emin Yurdakul’un şiirlerinde biçimsel açıdan bazı standartlar vardır. Başta ölçü gelir. O şiirlerinde yalnızca hece ölçüsünü kullanır. Ayrıca hece çocuklara yönelik şiirler için en uygun ölçüdür. Çocuk şiirinde ölçünün olması bir avantajdır. Şiir için ölçü şart olmasa da çocuk şiirinde ölçü ve hece içeriğin kolay algılanma-

sında olumlu rol oynar. Şiirin hatırda kalmasını kolaylaştırır. Ölçünün bu avantajına karşın Mehmet Emin, çocuklara uygun bir ölçü anlayışına önem vermez. Kısa kalıplar çocuk şiiri için uygunken o alışkanlığı olan uzun kalıplardan vazgeçmez. Şiirlere göre kalıplar şöyledir: Sabah 11; Sofra Başı 12 ; Alil, Anneciğim 14; Baba Bucağı ile Babacığım 14’lü hece. Baba Bucağı ve Babacığım şiirlerinde ikişer kısa dize bulunmaktadır. Kısa dizelerde kalıp 7’lidir. Altı şiirden ikisinde kalıp nispeten kısa dördünde uzundur. Yalnızca “Sabah” şiirinde halk şairlerinin yani hecenin gerçek ve başarılı şairlerinin yeğ tuttuğu kalıp kullanılmıştır. Bilindiği gibi halk şairleri 7’li, 8’li ve 11’li kalıpları yeğ tutarlar. Kısa kalıplar şiirde hareketi, coşkunluğu sağlamada daha başarılırdır. Söz kısaldıkça şiir fazlalıklardan arınır ve özlü hâl kazanır. Mehmet Emin ise şiirlerinde uzun kalıpları seçer. Genel olarak şiirlerinde uzun kalıplardan 15’liyi kullanan Mehmet Emin bu şiirlerde 14’lüyü yeğ tutar. Heceyle yazan çağcıl şairleri halk şairinden ayıran özellik uzun kalıplardır. Ne var ki uzun kalıplar sözün uzaması, düşüncenin dağılması, ahengin zayıflaması ve coşkunluğun yitirilmesi kusurlarını taşırlar. Bu belli ölçüde Mehmet Emin’in çocuk şiirleri için de geçerlidir. Mehmet Emin’in başarısız yönlerinden biri de uyaktır. Uyağı sağlamak için sözcüklerin yerleştirilmesinde sorunlar yaşanır. Dizenin başka bir yerinde daha akıcı ve ahenkli olan sözcük, uyak yapılmak için sona alınınca sıkıntı yaratmaktadır. Yine Mehmet Emin’in uyak olarak seçtiği sözcük türü arasında fiillerin çok olması şiirlerinin ahengini yaralar. Bu kusur çocuk şiirlerinde de ne yazık ki sürdürülür. Çocuk şiirlerinin en önemli yanı uyaktır. Anlamın kolay algılanmasında, şiirin ilgiyle izlenmesinde uyağın etkin rolü vardır. Ne yazık ki Mehmet Emin uyağın bu etkisinden yararlanamamıştır. Örneklerde fiillerle, kısa ünlülerle uyak yapılmış, uyağın sağlanamadığı da olmuştur. Yalnızca iki örnek veriyoruz. Ünlüler Ben burada her lokmamı tatlı yerim; Allâh’ımın verdiğine şükr eylerim. Kimi var ki bir ekmeği, “Al, ye!...” der; Bir şey veren ondan da bir şey ister.. Uyaksız Her birinin bir baba olduğunu anladım, Öğrendim ki her baba kanlı terler döküyor;

37

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

İncelediğimiz şiirlerde uyaklarının tamamına yakını fiillerle yapılmıştır. Ad soylu sözcüklerin uyak olduğu dize sayısı on ikidir. Yine bu fiiller üst üste çatı ekleriyle genişlemiştir. Çatı eklerinin uyak olup olmayışı konusunda henüz yeteri kadar düşünülmemiştir. Örneklerimiz arasında tek ünlüyle yapılmış yarım uyaklar var. Mehmet Emin bunları da sık kullanır. Oysa onun şiir yazdığı dönemde tek ve kısa ünlü benzerliği uyak sayılmıyordu. Bugün uyak olduğu kabul edilmekle birlikte kaynak kitaplardaki tanımlara bu durum henüz yansımamıştır. Uyağı sağlayamadığı dizeler de var. Yukardaki örnek bunu göstermektedir. Uyakların dizilişi açısından da kimi sorunlar dikkati çekmektedir. Mehmet Emin uyak dizilişi açısından yer yer arayışlara gider. Bunlar çoğunlukla şiirlerindeki ahengin zararına olur. Bir ahenk ögesi olan uyak, ahengi bozan öge durumuna gelir. Sofra başı…. Oh, burayı pek severim, Evimizde küçük yemek odasında; Annem, babam, kardeşlerim, biz hepimiz Bir sininin etrafına diziliriz; Ben bu aziz vücutların ortasında, Gâh dinlerim, gâh söylerim, gâh gülerim a b c c b a

Anneciğim: a b a b / c nakarat / d e d e / c nakarat; Ölçülü uyaklı serbest şiir. Sabah: Dize kümelenişi ve sayısı açısından önceki şiirle aynı özellikte, ancak uyak dizilişi farklı. abba / c / deed / c Sofra Başı: Dizelerin kümelenişi açısından dört bölümlük bir şiirdir. Kümeleniş 6 + 2 6 + 2 biçimindedir. Bu özelliğiyle şiirin nazım biçimi için ölçülü uyaklı serbest şiir ya da serbest düzenli nazım biçimlerinden karışık düzenlidir denilebilir. İki gruba da dahil edilmesinde bir sakınca ve engel bulunmamaktadır a b cc b a / d d / e f gg f e / gg Babacığım: Bir dörtlük bir ikilik bir dörtlük bir ikilik düzenindedir. Uyak dizilişi şöyledir. aabb / cc / dd ff / gg Bu dizilişe göre nazım biçimi yine ölçülü uyaklı serbest şiir ya da serbest düzenli nazım biçimlerinden karışık düzenlidir. Şiirlerin nazım biçimi açısından bir genel değerlendirmesi yapılırsa hepsinin serbest şiir özelliğinde olduğu görülür. Hepsinde ölçü vardır ve doğal olarak hecedir. Bu değişmez. Yine değişmeyen bir özellik, uzun kalıpların kullanılmış olmasıdır. İncelediğimiz şiirlerin biri 11, biri 12 dördü 14’lü hece ölçüsüyle yazılmıştır. Uyak dizilişleri özgün ve Mehmet Emin’e özgüdür. Dolayısıyla kümelenişte değişiklikler dikkati çeker. Kümelenişi uyak dizilişi belirler. “Alil” şiiri ise çok sevdiği ve sık kullandığı manzum hikâye tarzındadır. Bunu bir yapı ve üslup özelliği görüyoruz. Nazım biçimini belirleyen bir öge olarak değerlendirmiyoruz. Kısacası Mehmet Emin çocuk şiirlerinde de diğer şiirlerinde gösterdiği kendine özgülük geçerlidir. Bu onun kendi standardını oluşturur. Değerlendirme ve Sonuç: Çocuk edebiyatı; 150 yıllık bir geçmişi olan Batılı Türk edebiyatı içinde bugün için bile bebeklik çağındadır. Buna rağmen 1859 yılında yapılan ilk roman çevirisinin çocuklar için olduğu unutulmamalıdır 9 . Demek ki bugünkü anlamda
9

Çok sevdiği ve kullandığı bu tip dizilişler ahengi zedelemektedir. İki uyak arasına dört dize girmiş ve uyağı unutturmuştur. Üstelik sevmek ve gülmek fiillerinde uyak da yoktur. Redif olan geniş zaman ekiyle ahengi sağlamaya çalışmış. Nazım biçimi açısından baktığımızda çeşitlilik görülür. Kullanılan nazım biçimlerinin hiçbiri bizim geleneğimizden alınmamıştır. Hepsi ölçülü uyaklı serbest şiir biçimiyle yazılmıştır. İkisinde ikişer kısa dize kullanılmıştır. “Anneciğim” ile “Sabah”, “Sofra Başı” ile “Babacığım” şiirleri dize kümelenişi açısından eşleştirilebilir. Ancak uyak düzenleri farklıdır. Mehmet Emin, tüm şiirlerindeki biçimsel arayışlarını çocuk şiirleri dizisinde de sürdürür. Şiirlerin uyak dizilişi şöyledir: Alil: Yığma dizelerden oluşan bir şiirdir. Düz uyak biçiminde uyaklanmıştır. Nazım biçimi düz uyaktır. a a b b c c d d …. z z Baba Bucağı.: Bu şiirin nazım biçimi için ölçülü uyaklı serbest şiir ya da serbest düzenli nazım biçimlerinden karışık düzenli denilebilir. İki gruba da dâhil edilmesinde bir sakınca ya da engel bulunmamaktadır. aabb / cdd / ffgg /cdd 38

Yusuf Kamil Paşanın Fenelon’dan yaptığı ilk çeviri olan Tercüme-i Telemak çocuklar için çevrilmiştir. Bu kitap Fransa’da da çocuklara okutulmaktaydı. A. Ferhan Oğuzkan bu kitaptan çevrilen ilk çocuk kitabı olarak söz eder. Yazılış amacı açısından bu doğrudur, ancak dili çocuklara hiç uygun değildir. A. Ferhan Oğuzkan,

Materiallar

bir çocuk edebiyatı olmasa da çocuklara yönelik ürünler vardır. Çocuklara yönelik şiirlere gelince ilk başta şu adlar ve kitaplarından söz edilir. İbrahim Alaattin Gövsa , Çocuk Şiirleri (1911); Ali Ulvi Elöve, Çocuklarımıza Neşideler (1912); Tevfik Fikret, Şermin (1914). İlk önce bu adların anılması elbette çocuklara yönelik şiirlerin bağımsız bir kitap olması nedeniyledir. Yoksa çocuklara yönelik şiirler yazan başka pek çok addan söz etmek gerekecektir. İşte bu bildiriyle biz de çocuklara yönelik şiirler yazan bir şairi daha hatırlatıyoruz. Mehmet Emin Yurdakul. Onun çocuk şiirleri de bir araya getirilseydi pekâlâ bir kitap boyutuna erişirdi. Mehmet Emin diğer çocuk şiiri yazarlarından farklı olarak çocuklar için bir şiir dizisi oluşturmuştur. Bu diziyi “Küçük Vatandaşlarım’a” ithafıyla onlara adamıştır. Bu önemli bir özelliktir. O, çocuklara verdiği değer ve önemi çok yüksekte tuttuğundan onları çocuk değil, vatandaş olarak nitelemiş ve yüceltmiştir. Burada vatandaş sıfatının önemine dikkat etmek gerekir. Ülkede yaşayan herkes vatandaşlık hakkını elde ediyor, ancak bir de ona layık olmak var. Mehmet Emin çocukları vatandaşlığa layık görüyor. Onları önemli, büyük ve değer verilen insan konumuna getiriyor. Çünkü vatandaş olmanın nitelikleri var. Belli değer ve erdemleri kazananları vatandaş olarak görüyor. Bu kazanım, zamanla ve özellikle de eğitimle olacaktır. Mehmet Emin, ülkede bu konuma en layık kesim olarak çocukları görüyor. Onlara güvendiği için sürecin daha başında bu kimliği veriyor. Mehmet Emin’in şiirlerinde her çocuğun okula gitmesi bekleniyor. Çocuklar mutlaka okutulmalıdır. Onun şiirlerinde çalışan çocuklar da var. Bunlar kimsesiz, yoksul olduklarından küçük yaşta çalışmak zorundadırlar. Mehmet Emin de dilenen yaşlı vardır, ama dilenen çocuk yok denecek kadar azdır. O günün koşularında fiziksel engeller nedeniyle hiçbir iş yapamayan sahipsiz çocukların dilendiği görülür. Alil şiirinde kör çocuğun dilenmesi gibi. Mehmet Emin’in çocuklarını mutlu ve mutsuz olarak da ayırabiliriz. Mutlu çocuklar aile, ev sahibi olanlardır. Bunlar okula giderler. Okul, aile gibi kutsal bir yuvadır. Terbiye bu iki kurumda sağlanacaktır. Mehmet Emin’in çocukları erdemler ve değerlerle donatılmışlardır. Bunların başında ev, aile olma gelir. Aile kutsal bir ocak ve okuldur. Irz, namus, edep, saygı, atalara sahip çıkma, küçükleri sevme, kardeş olma gibi duygu ve de“Dünyada ve Bizde Çocuk Yazınını Gelişmesine Toplu Bir Bakış”, Türk Dili, S.331, Nisan 1979, s.270-277.

ğerler önce ailede sonra okulda kazanılacaktır. Aileyi çevreleyen, bir araya getiren mekân olarak ev, ana bağrı gibi sevilmelidir. Ailede ve okulda kazanılacak değer ve duygulara Mehmet Emin kısaca “Türk olmak” diyor. İnsan Türk doğuyor, ama bu yetmiyor Türk olmak zamanla gerçekleşiyor. Aile ve okul bir insanı Türk ediyor, Türk olmayı öğretiyor. Çocuklarda bulunması gereken duygular arasında anlayışlı olmak, acıma duygusu taşımak yer almaktadır. Mehmet Emin’in şiirlerindeki büyükler, bu duyguları aşılamak için çalışırlar. Çocuk kahramanlarında ise bu duygular tamdır. Annesinin kendisi ve ailesi için çalışıp çabaladığını, göğsünde uyuturken rahatı kaçmasın diye nefes dahi almadığını sezen çocuk “Ben anneme acırım, onu üzmem, ağlatmam” diyecek anlayışa sahiptir. Çalışan işçileri görüp para kazanmanın ne kadar güç olduğunu anlayınca “bana şunu al” yollu isteklerinden vazgeçme olgunluğunu gösterir. Kimsesizlik ve yoksulluk nedeniyle çalışmak zorunda kalan çocuklara acınması gerektiğini Mehmet Emin şiirlerinde vurgulamış, çocuk kahramanlar da bu duyarlığı göstermiştir. Burada çalışmanın ayıp olmadığının, çalışan çocuklara saygı duymak gerektiğinin altı hep çizilir. Ancak Mehmet Emin çocukların önce okulda olmalarını ister. Kimsesizlik nedeniyle bu imkâna kavuşamayan çocuklar için üzülür. Çocuklar okula gidecek, bilgi ve meslek edindikten sonra çalışacaktır. Mehmet Emin çalışan insana hayrandır. Bir zanaat, meslek sahibi olmayı teşvik eder, onlara büyük saygı besler. Demirci, matbaacı, çiftçi, çömlekçi onun gözünde saygındır. Mehmet Emin’in çocuk şiirleri içerik yönünden o dönemin çocukları için gerekli mesajları verecek özelliktedir. Mehmet Emin, iyiyi, doğruyu, güzeli, gösterir. Çalışmayı, öğrenmeyi ve meslek sahibi olmayı teşvik eder. Herkese karşı sevgili ve saygılı olmayı önerir. Acıma duygusunu, vicdanı akıldan çıkarmamayı hatırlatır. Bunları verirken Mehmet Emin başarılı mıdır diye sorulursa evet diyebiliriz. Bazı şiirlerinde manzum hikâye tarzını seçmiştir. Bu tarz, çocuklar üzerinde etkili olmakta ve onların ilgisini çekmektedir. Çocuklar ölçülü, uyaklı, ahenkli olmasıyla şiiri severler. Masal ve hikâyelerle büyümüş olmaları nedeniyle hikâyeye de yatkındırlar. Dolayısıyla manzum hikâye çocuklar için biçilmiş kaftan konumundadır. Bu, Mehmet Emin’in çocuk şiirlerinin avantajıdır. Diyalogların bu tarz şiirlere hareket kazandırdığı da bir gerçektir. Çocuklar görselliğe ve somutluğa önem verdikleri gibi yatkınlık da 39

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

gösterirler. Manzum hikâyelerde betimlemenin olması görsellik yaratması nedeniyle bu tip şiirleri yine avantajlı kılmaktadır. Mehmet Emin’in manzum hikâyelerinin zayıf yanı ise seslenme bölümleridir. Bu bölümler öğütler içermektedir. Oysa çocukları en sıkan şey öğüt dinlemektir. Mehmet Emin’in çocuk şiirlerinin başarısını yaralayan bir etken de uzun kalıpları kullanmasıdır. Kalıbın uzaması şiirdeki duygu ve düşünceyi yayıp dağıtmaktadır. Çocuklar ise sabırsızdır ve ilgileri çabuk dağılır. Ölçüyü sağlamak için giren sözcükler ahengi yaralarlar. Yine Mehmet Emin’in çocuk şiirlerinde ölçüyü tutturmak için ses, hece düşmesi ve artması da söz konusudur. Bu, sözcüklerin doğallığının ve ahenginin bozulmasına neden olur. Uruba, burada; or’da, bur’da, kadınnem sözcükleri buna örnektir. Bu örneklerin de gösterdiği gibi çocuk şiiri için avantaj olan ölçü, bu tür zorlamalar yüzünden dezavantaja dönüşür. Uyak konusunda da aynı şeyi söyleyebiliriz. Mehmet Emin’in en dağınık ve özensiz olduğu yandır. İçeriğe öne aldığından biçim olgunluğunu ihmal eder. Pek çok yerde uyağı sağlayamaz. Uyaklı sözcükleri fiillerden seçmesi dili, ahengi yaralar. Üstelik fiiller çatı ekleriyle uzatıldığından ses açısından sert ve baskılı bir özellik kazanmışlardır. Kulağı tırmalarlar. Uyaklı dizelerin arası açıldığından uyaklı sözcükler seslerini yitirirler. Dil açısından da Mehmet Emin de kusurlar vardır. Ölçü, uyak gereği sözcükleri zorlamaya ek olarak sözcük dizilişinden kaynaklanan ahenk yaralanması da Mehmet Emin de sık görülür. Mehmet Emin’in dili akmayan, kekeleyen, peltek bir dildir. Ancak incelediğimiz altı şiirin Mehmet Emin’in dil yönünden en kusursuz şiirleri olduğunu söyleyebiliriz. Mehmet Emin’in dili kendi dönemi için sade olmakla birlikte yabancı sözcükler içerir. İncelediğimiz şiirlerden birkaç örnek veriyoruz. Alil, aziz, bahtiyar, biçare, edep, hasret, ırz, lutuf, mahbus, mektep, mukaddes, mübarek, nur, rahle, vazife. Bu sözcüklerden bir kısmını konuşan çocuklar söylerler ki düzeylerinin üstündedir. Mehmet Emin’in “Küçük Vatandaşlarım’a” ithaflı altı çocuk şiiri üzerine yaptığımız bu incelemede şiirleri içerik, ölçü, uyak, nazım biçimi, söz varlığı ve dil açılarından değerlendirdik. Aksayan kimi yönler üzerinde durduk. Bu aksaklıkları dile getirmek Mehmet Emin’in çocuk şiirlerinin zayıflığı sonucunu doğurmaz. Ayrıca biz değerlendirmeyi yaparken çocuk edebiyatının bugün geldiği nokta ve çağın getirdiği düzeyi dikkate aldık. O günün koşulları ve çocuklara yak40

laşımı açısından bakacak olursak Mehmet Emin’i takdir etmek gerekir. Bir kere içinde büyük bir çocuk sevgisi taşımaktadır. Bu sevgiyi onlara yönelik şiirler yazarak ortaya koymuştur. Ayrıca romantik bir tutum içine girip pembe tablolar da çizmemiştir. Acı çeken, yetim, yoksul çocukları toplumun dikkatine sunmuştur. Bu dizideki şiirler kimi küçük kusurlarına karşılık son derece başarılıdır. “Sofra Başı”, “Babacığım” ve “Anneciğim” şiirlerini buna örnek gösterebiliriz. Bunlar çocukların dilinden söylenmiş başarılı şiirlerdir. “Sabah” şiiri de bir büyüğün ağzından yazılmasına karşılık bugün de ilgi uyandırabilecek özelliktedir. Kısa kalıbı, ahengi zenginleştiren uyak dizilişi, horoz ve sabah imgeli çekici doğa betimlemesi, çok canlı üslubuyla dikkati çekmektedir. Çocuk edebiyatı kavramının son on beş yirmi yıldır ülkemizde anlaşılmaya başladığını göz önüne alırsak Mehmet Emin’in çocukları önemseyip şiirler yazması ve hele hele onları küçük vatandaş diyerek yüceltmesi kutlanacak bir davranıştır.

 

UŞAQ ƏDƏBİYYATIMIZIN XANIM ANASI
Akademik Bekir NƏBİYEV Peşakar uşaq ədəbiyyatımızın banisi və ən məhsuldar nümayəndəsi, bu ədəbiyyatın bir sıra klassik nümunələrinin yaradıcısı Abdulla Şaiqdən sonra bu sahədə çalışanlardan üçünün Azarbaycan uşaq ədəbiyyatında özünə məxsus yeri var: Xanımana Ə1ibəyli, Teymur Elçin və İlyas Tapdığın. Göründüyü kimi, bu müxtəsər siyahının başında Xanımananın adı gedir. Ə1bəttə, bu da səbəbsiz deyil. Xanımana öz əsərlərini Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının qiymətli ənənələrinə söykənərək yazır, özəlliklə M.B.Sabir, A.Səhhət və A.Şaiqin uşaqlarımıza töhfə etdikləri «Dərsə gedən bir uşaq», «Cücələr», «Gözləri mərcan xoruz» kimi klassik əsərlərimizi, bu şairlarin sənətin qızıl fondundakı digər yadigarlarını ələkvələk edərək öyrənirdi. Onun bir uşaq şairi kimi qələminin püxtələşməsində, mövzu və obrazlar aləminin zənginləşməsində, sənətkarlıq vərdişlərinin cilalanmasında dünya uşaq ədəbiyyatı klassikləri cərgəsində öncüllərdən olan Korney Çukovski, Samuel Marşak, Sergey Mixalkov kimi rus şairlərinin əsərlərinin də danılmaz rolu vardır. Şəxsi söhbətlərimiz vaxtı Xanımana həm onların, həm də bəzi Avropa uşaq ədəbiyyatı korifeylərinin şeirlərindən nümunələr deyər, imkanı olduqca onların əsərlərini dilimizə tərcümə edib nəşr etdirər, bu yolla da oxucularının bədii zövqünün cilalanmasına kömak edərdi. Xanımananın əsərləri uşaqlarda vətənə məhəbbət, insan əməyinə va istedadına ehtiram, təbiət gözəlliklərinə vurğunluq, ataya, anaya, müəllimə, ümumiyyətlə böyüklərə hörmət, özündən kiçiklərə şəfqət, mehribanlıq, dostluqda dəyanət, kamil insan üçün yabancı olub onun şəninə, ləyaqatinə kəsir gətirən eybəcər hallara nifrət kimi çox gərəkli duyğular aşılayır, şair bütün bunları öz kiçik sevimlilərinin qavrayış tərzinə uygun əlvan bədii təsvir və ifadə vasitələri ilə təqdim edirdi. Onun kiçik yaşlı qəhramanları böyük mənəvi dəyərlərin daşıyıcılarıdır. Xanımana onların bu yüksək keyfıyyətlərini bəzi müəlliflərin yazılarında olduğu kimi çağırış və şüar səklində yox, uzun-uzadı təfərrüatlarla deyil, məhz obrazların özlərinin psixoloji durumundan çıxış edərək yığcam, müxtəsər, yüksək dərəcədə təbii və inandırıcı göstərirdi. Xanımana kiçik bir şeirdə, bəzən bir neçe misrada məhz uşaqlar üçün məhrəm olan lövhə, yaxud vəziyyət, məqam yaradır, balacaların həmişə fetişləşdirib, bənzəməyə çalışdıqları, bir çox hallarda təqlid etdikləri böyüklərlə, habelə heyvanlarla, quşlarla, təbiət hadisələrilə münasibətlərinə dair onların hafizəsində izlər buraxan mənzərələr yaradır, kiçik yaşlıların hər şeyə təəccüblə baxan sual dolu gözlərini ətraf mühitə, dünyaya açır, rnənəvi tələblərinə cavab verən əsərlər yazırdı. Xanımananın yaradıcılıq təcrübəsi artdıqca, püxtələşdikcə o uzunçuluqdan, sözçülükdən qaçır, az sözlə geniş lövhələr çəkməyin, maraqlı süjet əsasında obraz yaratmağın təqdirəlayiq nümunələrini nəşr etdirirdi. Görürsüzmü Mahmudu, Necə yeyir armudu. Qardaşı ona baxır, Ağzının suyu axır. Bıçaq verir Mahmuda, Yalvarır: mənə də kəs. Mahmudsa uda-uda Gözlərini bərəldir. Deyir: - Sən bilmirsən bəs, Armud cana zərərdir?! Bu onca misralıq kiçik ölçülü şeirdə məhz uşaqların qavraya biləcəyi kamil süjet də var, obrazlar da var, onların hər birinin xasiyyətindn, bir-birinə münasibətindən xəbər verən dialoq da var. Sənət qalası hörən hər bir istedadlı qələm sahibinin əsas «tikinti materialı» sözdür. Özəlliklə də şairlər Ana dilinin böyük poetik imkanlarından ustalıqla istifadə edərək sənət möcüzəsi yaradırlar. Xanımananın əsərlərində də azyaşlılarla danışmaq üçün çox uyarlı bir ahəng, onların qəlbinə yol tapmaq üçün hər kəsin ruhuna uygun gələn bir universal açar var idi. Yaxından tanıyanlar yaxşı xatırlayırlar ki, ulu tanrının xoş saatda yaratdığı Xanımana elə bil nur kündəsi idi. Başdan-ayağa xeyirxahlıq, nəciblik saçan şairəmizin min adamın danışığı arasında bircə cümləsindən seçilib tanınan, yalnız onun özünə məxsus olan şeir dili, mülayim, mehriban, canayatan bir ifadə tərzi, danışıq ədası vardı. Onun şeirlərinin öz ünvanına tez çatmasının, sürətlə yayılmasının bir səbəbi də elə bu idi. Oxucusuna təqdim etmək istədiyi mətləbin açılması, bədii şərhi üçün adətən tez-tez müraciat etdiyi 8-10 beytlik, yaxud 2-3 bəndlik miniatür şeirin çərçivələri darısqallıq edəndə Xanımana 41

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

poema janrına müraciat edir, maraqlı süjet qurmaq, cazibədar məqamlar təqdim etmək, fərqli bədii obrazlar yaratmaqla öz müəllif məqsədinə nail olurdu. O, «Aman ovçu», «Ağ çəmən», «Ulduzların qucağında», «Bir yay səhəri», «Çoxbilmiş çəpişlər», «Məni günəşə at!», «Meşə həkimi», «Sevimli şəhid babam» və digər qiymətli poemaların müəllifidir. Uzunçuluq, sözçülük, lüzumsuz təsvirçilik Xanımananın poemaları üçün də yaddır. Maraqlıdır ki, onun liro-epik janrda yazdığı əsərləri də əslində uşaq ədəbiyyatımızın ən yığcam poemaları kimi qəbul edilir. «Dovşanın ad günü» Xanımananın ən populyar poemalarından biridir. Xanımana bu poemada heyvanlar və quşlar aləminin ən tipik təmsilcilərini: çəpişi, quzunu, xoruzu, tülkünü, kirpini, meymunu, qazı, durnanı, iti bir məclisdə təsvir edir. Özü də onların təqdimi üçün hər bir obrazın səciyyəvi əlamət ve çizgilərini əks etdirən özəlliklər tapır və uğurlu şeir parçaları əsasında təqdim edir. Şairin ustalıqla təsvir etdiyi bu ad günü şənliyində dovşanın dostları, yaxınları bir mərəkə qoparırlar ki, hadisələrin axarı oxucunu öz stixiyasının qoynuna alıb aparır, poemanın finalının yetişməsindən narahatıq duymağa başlayırsan. Məclis iştirakçılarından hər biri öz şakəri, səciyyəvi əlamətləri ilə balacalar üçün təzə bir aləmdir. Əsərin dili də ahəngdar, oynaq və axıcıdır, onda istifadə olunan lügət ehtiyatı, barəsində söz açılan hadisələrin məzmununa, ruhu-na uygundur, sanki obrazların boyuna biçilib onların portret cizgilərini tamamlayır. Dovşana bax, dovşana, Bu gün nə tez oyandı, O hoppanıb-hoppanıb Pəncərədə dayandı. Açılıb pəncərəsi Bağ-bağçaya taybatay. Tutuquşunun səsi Salıb alamə haray: Dovşanın ad günüdür, Dovşanın şad günüdür! Xanımananın poemaları Azərbaycanımızın rəngarəng təbiət təsvirləri ilə zəngindir. «Meşə həkimi»ni əlinə alan bədii zövq sahibi ondaki əsrarəngiz təbiət təsvirlərinə qətiyyən biganə qala bilməz. «Yamyaşıl bir meşədir...» misrası ilə başlanan aşağıdaki ekspozisiyanı nəzərdən keçirən hər kəs hökmən poemanı axıradək oxuyacaqdır. Şəxsən mən indi bir qədər ixtisarla verdiyim həmin təsvirə, bu gözəllik mücəssəməsinə dönədönə qayıtdım, onunla təmasda olduqca özümü min bir dərdin dərmanı olan loğman təbiətin təkrarsız bir guşəsinda hiss etdim, ecazkar mənzərələr ruhumu oxşadı. 42

Yamyaşı! bir meşədir... Odur: vələs, qovaq, şam, Pıçıldaşmaq peşədir Onlarda səhər, axşam. Salıb meşəyə haray Axır gümüş rəngli çay... Bir tərəf də diz çöküb Söyüd çaydan içir su, Hörüklərini töküb Çimir, qaçır yuxusu. ... Burda hər yan gül-çiçək, Qərənfıl ətir saçır. Qanadını kəpənək Nə gözəl bükür, acir! Çay tərəfdən saçır meh, Meşə sərin buz kimi, Çiçəklərin üstə şeh Parlayır ulduz kimi. Əsla şübhə yoxdur ki, «hərəkətdə olan estetika» təsiri bağışlayan bu təbiət təsvirləri Azərbaycan uşaq poeziyasının qızıl fondunda öz layiqli yerini tutacaq, Xanımananın digər qiymətli əsərləri ilə yanaşı uzun illər boyu oxucularımızın bədii zövqünü oxşayacaqdır. «Balaca həkim» adlı digər bir miniatür poemasında da Xanımananın əsas təsvir və tərənnüm obyekti heyvanlar, onların kukla və oyuncaq variantlarıdır. İş elə gətirib ki, onlar hamisi birdən «xəstələniblər». Bu xəstələrin «həkimi» - hamisi öz zəngin daxili aləmi, hərəkət, danışıq və əməlləri ilə ətrafa nur saçan son dərəcə həssas və qayğıkeş bir qızcığazdır. O gözünü açanda öz evlərində həmişə, ana şəfqətinin tərkib hissəsi olan həkim qayğısı görmüş, anasının öz xəstələrinə də öz övladı kimi şəfa verdiyinin şahidi olmuş, onun təsiri ilə bu qızcığaz da evlərindəki divanın üstündə öz «xəstəxanasının» yaratmışdır. Əziz dostlarının - bu kuklaların, oyuncaqlanın azarladığını görən qızcığaz böyük həvəs, mən deyərdim ki, balacalara məxsus qarşısı- alınmaz bir ciddi-cəhdlə müalicə tədbirlərinə başlayır: Sağ qoluma bağladım Tez aypara nişanı, Yavaşça qucaqladım Atı, fili, dovşanıQoydum divanın ustə. Uzandı çoxlu xəstə: Keçi, dəvə, qaz, toyuq... Çoxuna dəyib soyuq. Həkim qızcığaz özü xəstələnəndə aldığı müalicələr və anasının danışdığı «xəstəlik tarixçələri» əsasında bir-bir öz patsientlərinin dərdinə qalır, boğaz ağrısına mübtəla olmuş qaza qarqara verir, səhərəcən öskürmüş boz itin belinə banka

Materiallar

salır, məstan pişiyin şıltağından üzü cırmaqlanmış keçinin yarasına yod sürtür... və əlbəttə, bir azdan sonra qızcığazın bütün xəstələri, o cümlədən fil də, dəvə də, sevimli kuklası Güldəstə də sağalır: Təkcə darıxdım yaman, Saydım düz ona qədər, Verdiyim dava-dərman Gördüm, getmayib hədər. Hamı gözünü açdı, Birbaş yanıma qaçdı. Tərtəmiz sağaldılar, Sevinib əl çaldılar! Daxili dinamikaya, tükənməz enerjiyə malik olan bu əsərin Qəhramanı şairin təqdimatında öz xəstələrinə o qədər can-dildən qulluq edir ki, onu sevməmək olmur. «Çoxbilmiş çəpişlər»in qoşa qəhrəmanları analarının yolunu intizarla gözləyən çəpişlər də həkim qızcığaz kimi səmimi, mehriban, eyni zamanda ağıllı va bacarıqlıdırlar. Şair əbəs yerə onlara «çoxbilmişlər» adı verməyib. Keçinin evdə olmadığından istifadə edən qurd körpələri parçalayıb yemək üçün fürsət axtarır, onları dilə tutur. Çəpişlər qarı düşməndən yaxalarını qurtarmaq üçün bəhanə uydurub deyirlər ki qapımızın açarını itirmişik. İstəsən dama çıxıb buxarıdan evimizə duşə bilərsən... Çəpişlərin qanına susamış canavar iştaha gəlib surətlə dama dırmaşır, ağıllı körpələrin dediklərinə əməl edərək yanar ocağın üstünə düşür və təbii ki, məhv olur. Şairin poemaları sırasında sonuncu yerdə adı çəkilən əsərdə torpaqlarımızın bir qismini işgal etmiş nankör qonşunun fitnəkarlığı, hələ 1918-ci il hadisələri zamanı özünü bütün eybəcərliyi ilə büruzə vermiş erməni məkri təkzibedilməz tarixi hadisələrin təsviri əsasında ifşa edilmişdir. «Sevimli şahid babam» poemasında uzun illər boyu çörəyini yeyib suyunu içdikləri Azərbaycanda üzdə «dost» deyib arxada xəyanət etdikləri azərbaycanlılara erməni dönüklərinin pataloji nifrətindən bəhs edən epizodlar çox təsirlidir. Xanımana müxtəlif illərdə «Gözəllər gözəli», «Nişanlı quş», «Aycan», «Dovşanın ad günü», «Cunquş», «Kənd həkimi», «Durnalar lələk salır», «Meyvələrin şahı» və s. dram əsərləri yazmış, onların bir çoxu ölkəmizin Gənclər va Kukla teatrlarında göstərilmiş, müəllifinə Azərbaycan uşaq dramaturgiyasının görkəmli nümayəndəsi şərəfini gətirmişdir Xanımananın pyesləri on illər boyu Azərbaycanın Uşaq və Gənclər teatrlarının repertuarında ən çox tamaşası göstərilən əsərlər sırasındadır. Onların ən uzun ömürlülərindən biri müəllifın özünün eyni adlı maraqlı poeması əsasında səhnələşdirdiyi «Dovşanın ad günü»dür. Əyləndirici

kompozisiyası, cazibədar obrazları, aydın və ahəngdar dili ilə balacaları ovsunlayan bu əsəri azyaşlı tamaşaçılar həmişə hərarətlə qarşılayırlar. Çünki əsərdə dostluq, sədaqət, düzlük, darda qalana kömək əli uzatmaq, zəhmətsevərlik və təmizkarlıq kimi insani keyfıyyətlər gərgin dramatik kolliziyalar, canlı bədii obrazlar əsasında təbliğ və təlqin edildiyi halda, tamahkarlıq, tufeylilik, xəyanət, oğurluq, çapqınçılıq, yırtıcılıq da elə həmin bədii vasitələrlə, ustalıqla ifşa olunur. Məhz bu cür fîkri-bədii keyfıyyətlərinə görə Xanımananın «Cunquş» adlı başqa bir əsəri vaxtilə respublikanın Dövlət mükafatına layiq ğörülmüşdü. Bu pyesdə də Xanımana öz sevimli mövzu və obrazlar aləminə sadiq qalmış, yaxşı insan, ideal bəşər övladı xarakterinin təcəssümü üçün bədii axtarışlarını uğurla davam etdirmişdir. Əsərdəki bütün hadisələr xasiyyətcə birbirindən köklü surətdə fərqlənən, müəyyən məqamlarda tam ziddiyyət təşkil edən Gunquşla Yeltacın münasibətləri ətrafında cərəyan edir. On yaşlı Cunquş heç bir şəxsi mənafe güdmədən, muzd almadan ehtiyacı olanlara kömək əlini uzadır, qocalıb əldən düşmüş Vəli babanın bağını alaqdan təmizləyib suvarır, qayalarda dəcəllik edərkən qıçını sındırmış keçinin yarasını sarıyır, həm də öz xeyirxah əməllərini heç vaxt gözə soxmur. Məsələn, Vəli baba heç bilmir ki, o yerindən qalxmamış bağına gəlib orada təmizlik aparan, ağaçların dibinə su açan kimdir... Cunquşun tam əksinə olaraq, Yeltac xeyirxah əməllərdən uzaqdır, gözü onun-bunun əlində, cibindədir. Birisi, təsadüfən hansı bir xırda işinə kömək üçün ona müraciət etsə, Yeltacın dilinə gələn birinci cümlə bu olur: «Bəs əvəzində nə verəcəksən?» Pyesdəki hadisələrin təbii gedişi nəticəsində gənc tamaşaçının hasil etdiyi düzgün nəticə bu olur ki, yaşadığımız dünya, onun bütün sərvət və gözəllikləri, bini-bərəkəti Cunquş kimi nəcib, xeyirxah, təmənnasız insanların çiyinləri üzərində qərar tutub. Onları qorumaq, bəsləmək, onlara bənzəmək, onların əməllərini yaşatmaq lazımdır. Çox maraqlı faktdır ki, Kukla teatrımız 1980-ci ildə Hindistanda qastrol səfərində olarkən Dehli və Bombey şəhərlərində iki əsərin tamaşası ilə çıxış etmişdi: dahi Ü.Hacıbəyovun «Məşədi İbad» komediyası, bir də Xanımananın «Cunquş» pyesi! Hər iki tamaşa böyük rəğbətlə qarşılanmışdı. O zaman bu barədə Bakı qazetlərindən birində verilmiş yazının başlığı belə idi: «Xeyirxahlıq mücəssəməsi Cunquşu Hindistanda da sevdilər!».

43

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Xanımana iman sahibi idi. Ailə üzvləri şəhadət verir ki, o, özəlliklə ahıl çağlarında muntəzəm olaraq Quran oxuyar, bu və ya digər surəni başa çıxdıqdan sonra onu öpüb gözlarina, alnına sürtərmiş... Həmişə munis duygular saçan siması Allah kəlamından söz düşəndə ciddi görkəm alardı. Şairin qızı, mənim keçmiş aspirantım, f.e.d. Gülər xanım Abdullabəyova bu yazı üzərində çalışdığım günlərdə anasının arxivindən bəzi nümunələri tanış olmaq üçün lütfən mənə təqdim etdi. Qovluqları araşdırarkən adətən Quran çap olunanda istifadə edilən sarımtıl rəngli kiçik bir kağız parçası diqqətimi cəlb etdi. «Quran» adlı altı misralıq bir şeir idi. Gülər xanımın da təsdiq etdiyi kimi, bu mətn avtoqraf idi, yəni Xanımananın öz əli ilə yazılmışdı: Quran bütün kitabların tacıdır, O, dünyada hər dərdin əlacıdır. Kim getsə Quranın saldığı yolu, Açılar yollarda qanadı, qolu. Quran ən müqəddəs, əziz kitabdır, Quranı oxumaq böyük savabdır. Göründüyü kimi, bu şeir öz dili, üslubu və ünvanı ilə Xanımananın digər əsərlərindən fərqlənir. Bu, şairin Allah kəlamına bəslədiyi səmimi duyguların, uca fikirlərin məhz bir qədər yüksək üslubda ifadəsidir. Lakin şair bununla kifayətlənsəydi, onda uşaq şairi Xanımana olmazdı. Ehtiyatla kağızı çevirib arxa üzünə baxdıqda gördüm ki, zənnimdə yanılmamışam. Kağızın bu üzündə «Qapılar» adlı elə yenə də öz dəsti-xətti ilə yazılmış 8 misralıq digər bir şeir də vardı: Görəsən niyə belə

Cırıldayır qapılar? Bəlkə xəstədir, belə Zarıldayır qapılar? Petlələri yağladım, Açıb-örtüb bağladım. Nənəm qılanda namaz Qapılar cırıldamaz. Bu isə müqəddəs Quran mövzusunun məhz uşaqlar üçün işlənmiş bir nümunəsidir. Bu evdə, ailədə elə bir qayda hökm sürür ki, quran oxunanda, namaz qılınanda bütün muhit sükuta dalmalıdır. Adamlar namazı qılanın bəzən ucadan, bəzən astadan səslənən dualarını, Quran qiraətini kirimişcə dinləməlidirlər. Bu da çox maraqlıdır ki, ömrünün qürub çağı çap etdirdiyi bir şeirində Xanımana öz poetik irsinin taleyi ilə ilgili Allaha müraciət edir. Əvvəlcə şairlik istedadını ona əta etdiyi üçün yaradana şükranlıq və minnətdarlığını bildirən şair sonra əsərlərinin uzun ömürlülüyü, gələcəkdə də millət balalarının karına gəlməsi üçün yenə Allahın dərgahına üz tutur, məhz ondan kömək umur, bu münasibətlə yazdığı şeirini də onun şərəfınə «Yalvardım Allaha» adlandırır: Sanki Allah bir qarlı qış Mənə şeir verdi bəxşiş. O qışımı yaz eylədi, Bəxtimi bəyaz eylədi. Allah onu etdi ətir, -Səpdi aylara, illərə. Yalvardım: Allahım, yetir, Şeirimi nəsillərə.

44

 

GÖKHAN AKÇİÇEK’İN ESERLERİNDE ÇOCUK VE BİLİNÇDIŞININ TELAFİSİ OLARAK YAKALANAN ÇOCUKSU ANLATIM
Yrd. Doç. Dr. Cafer ŞEN
Uşak Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü e-mail: cafer.sen @usak.edu.tr ABSTRACT Göhkan Akçiçek wins the poetry award of Ministry of Education Children Books Contest with the poem file titled Bulutlar Örtmese Güneşi. After the publication of the file, he is deemed worthy to the Children Literature Award of Writers Union of Turkey in 1995. The poet publishes Bülbül Deresi Şiirleri in 1996 and Çocuklara Ölüm Yakışmaz in 2001. Akçiçek catches childish expression in his poems and leans toward the neglected unconscious cited by Jung which was established over against modern world under the pressure of the wisdom and conscious. He deforms the rational and established world when he does that just like the symbolists and surrealists. Even so in his poets people witness that Kant’s thought of view the beautiful one will comfort the life and the thought of the feeling of aesthetic pleasure will not only individual’s inner world but also contribute to harmony of the relationship between individual and nature. Key words: Gökhan Akçiçek, Childish Expression, Unconscious

Gökhan Akçiçek’in eserlerinde çocuk ve bilinçdışının telafisi yakalanan çocuksu anlatıma geçmeden önce çocuk edebiyatı adlandırmasını biraz tartışmak lazım. Bu nedenle de bu gün hepimizin birer çocuk edebiyatı ürünleri içerisinde tartışılmaz olarak kabul ettiği masallara fenomolojik açıdan bakmamız gerekir. Masal “Bir varmış bir yokmuş. Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde…” diye başlar. (Boratav 1992: 96) Çoğu araştırmada bu ifadelerin masal türüne ait bir doldurma olduğu iddia edilir. Halbuki fenomenolojik olarak bakıldığında “bir varmış bir yokmuş” ifadesi ontolojik olarak varlık ve yokluğu tartışır. Felsefenin ta başlangıcından beri cevabını aradığı asıl değişmez özü, cevheri kendine dert edinir. Evet daha ilk cümlede masallar, dünyada cevabı en çetrefilli olan bir sorgulamayla başlar. Sonra “evvel zaman içinde kalbur saman içinde” ifadeleriyle aslında insanoğluna varlığın asıl değişmeyen cevherini bulmak için bir yöntem sunar. Bu yöntemi anlayabilmek için Kant’a başvurmak lazımdır. Kant’a göre bu dünyayı yaşanır hale getirmek, ahlakileştirmek için rasyonalite etme lazımdır ki bu da ancak ancak akıl ve bilinçle mümkündür. Bu dünya akılla kurulur ve akla uyularak rasyonelite edilir ve ahlakileştirir. Lakin rasyonel edilen ve ahlakileştirelen bu dünyada varlık ve yokluğun ne olduğuna dair sorulara verilen cevaplar bulmak da zorlaşır. Bu cevapları bulmak için ilk önce rasyonel hale gelen, ahlakileştirilen dünyada zaman ve mekanın deforme edilmesi lazımdır. Çünkü “biz şeyleri zorunlulukla zaman ve mekan içinde olan şeyler olarak algılarız.” (Cevizci 2005: 969) Lakin bu deformasyonda dünya yaşanamaz hale geleceğinden

Kant bunun sanatta yapılabileceğini ifade eder. İşte “evvel zaman içinde” ifadesi aslında zamanın sanat eserinde defororme edilmesidir. Bu kullanımda geçmişin anda bulunuşu aslında tasavvuf kültüründe “an-ı daim” Klasik Türk şiirinde ise “dem bu demdir” ifadesiyle de dile getirilir. Masallar zamanı bu şekilde deforme ettikten sonra “kalbur saman içinde” kullanımıyla da rasyonel mantığı, kabul edilmiş reel hayatı ters yüz eder. Aynı tarz kullanım mekan için de “az sürdüm, uz sürdüm. Dere, tepe düz sürdüm. Altı ay bir güz sürdüm. Geri döndüm baktım ki arkadan ekin gövermiş, geçmiş.” (Borotav 1969:19) ifadelerinde de görülür. Bu ifadelerde zaman gibi mekan da deforme edilir. Bizim bunları göstermekteki amacımız masalların yapısını çözmek değil çocuk edebiyatının en temel kaynakları olarak kabul edilen metinlerde bile ne kadar ciddi meselelerin tartışıldığını ortaya koymaktır. Hal böyle olunca da bu metinleri çocuk edebiyatı içerisinde kabul etmek bir hayli güçleşir. Hiç kuşkusuz masallar da olan bu özellikler günümüzde çocuk edebiyatı metinleri olarak kabul ettiklerimizde de mevcuttur. Aslında bu noktada çocuksu anlatım adı verilen anlatımın içerisindeki reel hayata ve onun zamanına, mekanına ait deformasyonlar sanatın dilidir. Ontolojik olarak değişmeyen varlığı bulmaya yönelen felsefi çabanın ürünüdür. Gökhan Akçiçek’in şiirlerindeki masal unsurlarında da reel hayatın deforme edilişine çok bariz bir şekilde rastlanır. Masallar, reel hayatı deforme ettiğinden masal dünyasında her şey mümkündür. Aydede, çocuklarla oturup masal dinleyebilir, geceleri yeryüzüne inip bir çocuğun yanakla45

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

rından öpebilir, ona gökyüzünden müjdeler getirebilir: “Masal anlattı/ Ninem bana/ Şehzâdesi mor perçemli/ Oturup Aydede’yle dinledim;/ Aydede’yi sırdaş bildim” (Akçiçek 2005:28) Lakin amoderneleşen hayatın masalları tükettiğine tanık olunur; “Uykumda bir beyaz gemi/ Alıp beni götürürdü/ Ak sakallı dedeler/ Masalları süpürürdü.” (Akçiçek 1996:30) Çocuk gerçek yaşamın acı veren taraflarını unutmak istediğinden, masalların dünyâsına sığınır. Bu nedenle Akçiçek’in Sindirella’yı Sevmek şiiri, masalsız kalan bir çocuğun sitemini anlatır: “Biz hep seni sevmek istedik/ Sindirella/ Hep seni/ Sen ellerinde güllerle/ Gittin uzaklara/ Biz hüzünlü çocuklar/ Yapayalnız kaldık/ Biz hep seni sevmek istedik/ Sindirella,/ Hep seni/ Seni ve gülleri...” (Akçiçek 1996:28) Çocuksu anlatıma yönelmenin bir diğer nedeni aşırı akıl ve bilinçle kurulan duyular dünyasının deforme edilerek bilinçışıyla ilişki kurma çabasıdır. Bu noktada “insanlarla gündelik ilişkilerimizde anlatımlarımızın olabildiğince tam olmasını sağlamaya çalışırız. Bunun için de dilimiz ve düşüncelerimizdeki bütün fanteziyi siler ve böylece, ilkel insanların ruhlarında henüz çok belirgin olan bir özelliği de yitirmiş oluruz. Çoğumuz her nesneden, fikirden gelen her türlü fantastik çağrışımı, bilinçdışının derinlerinde” gizleriz. (Jung 2007: 43) Psikologların ruhsal kimlik ya da “participation mystique” diye tanımladıkları şey, akıl ve bilinçle kurulan bir dünyanın tazyiki altında gerçekler dünyasında kaybolur. Halbuki bu bilinçdışı çağrışımlar insan hayatına renkli ve fantastik görünümler kazandırır. Günümüz insanı bu yönünü öylesine yitirmiş ki bu bilinç dışı çağrışımlar yeniden karşılarına çıktığı vakit insanlar artık onları tanıyamaz hale gelir. (Jung 2007: 45) Tanımamakla birlikte insanoğlu dünyanın mantıklı, akıllı, bilinçli düzenini o kadar benimsemiş ki rasyonel olarak açıklanamayan bir şeyin olabileceğini asla aklına getirmez, düşünemez hale gelmiştir. Hal böyle olunca da daha ilk başlarda bizim bilinç ve mantık üzerine kurduğumuz dünya, kendimizde bulunan bütünlüğün yarım bir parçası olarak kalmakta ve diğer parçası olan bilinçdışı ihmal edilmektedir. İşte bilinçli bir dünya karşısında ihmal edilen bilinçdışı, hiç tasarlanmayan bir anda gerek sanat eserindeki imgelerle, gerekse rüyalarla telafi edilir hale gelmektedir. Rüya bilincin bir denge unsuru olarak bilinçdışına yöneldiğinden rüya esnasında da reel hayatın unsurları deforme edilir. Akçiçek’in şiirlerinde rüyaların bilinç ve mantıkla kurulan reel alemin bir alternatifi olduğu açıktır. “Ben uyurken/ Her gece,/ Eğilip öper/ Yanaklarımdan/ Aydede/ Mavi 46

rüyalar/ Bırakır başucuma.” (Akçiçek 2005:18) “Uçardım ben de kuşlarla/ Uzak sessiz diyarlara/ Gül taşırdım durmadan/ Gönlümdeki saraylara. (Akçiçek 1996:30) Şairin Mavi Rüya şiirinde ise akıl ve bilincin gündelik hayat gibi rüyaları dahi yönlendirdiği görülür. Çocuk yastığının altına unsurlarını koyduğu gündelik hayatla rüyayı birleştirmiş, böylelikle bilinç ve bilinçdışını dengelemiştir: “Deniz kabukları ve/ Çiğdemler saklıyorum/ Yastığımın altında/ Uyuyorum./ Ellerim denize değiyor,/ Kuş isimleri yazıyorum/ Kumlara/ Mavi sulara/ Gölgemi düşürüyorum,/ Kumdan evler yapıyorum/ Martılara./ Dalgalar ayaklarıma vuruyor/ Uyanıyorum./ Çiğdem kokusu/ Doluyor odama” (Akçiçek 2005:37) Edebî eserlerde yakalanan çocuksu anlatım, edebi eserleri meydana getiren imgeler ve simgeler aslında bilinçdışı dünyaya uzatılan bir el, bilinçdışının çok hafif bir tonda ortaya çıkmasıdır. Aşırı mantık ve bilinçle kurulan reel dünyanın, kendilerine yetmediğine inanan bütün şair ve yazarlar bilinçdışına yönelirler. Misalen sembolisteler ve gerçeküstücüler, bilinç ve mantıkı yok etmek için gündelik yaşamda meşru olmayan bir çok yönteme başvurmaktan çekinmemişlerdir. Bunlara göre kaleme alınanlar, mevcut öğretilen dille yazıldığı ve akılla düzenlendiğinden hem yeni, hem de yeterince estetize değildir. İşte bu yerleşmiş dil ve akılla kabul edilen duyular dünyası da ancak bilinçdışına yönelmekle deforme edilebilir, zenginleştirilebilir, nefes alınacak duruma gelir. Bunun için gerçeküstücüler ve sembolistler dilin kalıplarını kırarak bilinçdışıyla ilişki kurmak istediler. Bunu da bir ölçüde başardılar. Benzer şekilde Türk edebiyatında görülen şathiyelerdeki yakalanan çocuksu anlatım da bilinçdışıyla kurulan ilişkinin sonucunda elde edilen ürünlerdir. Bilinçdışına yönelmek hem estetize yaratır hem de bilinç ve mantığın açtığı yaraları temizler. Bu yaralar temizlenmezse ne olur? Hiçkuşkusuz “ruhsal sağlamlık ve aynı zamanda fizyolojik sağlık için, bilinçdışı ile bilincin birbirine bağlı olarak işleyebilmesi gereklidir.” (Jung 2007: 52) Bu noktada mutlaka bir telafi programına ihtiyaç vardır. İşte bu telafi programı genel anlamda sanat, özel anlamda ise edebiyat ve edebiyat içerisinde yakalanan reel alemin deforme edilmesine bağlı edebi ürünlerdir. Bu noktada Freud sanatı ve dolayısıyla da edebiyatı “uygarlığın kişiyi vazgeçmek zorunda bıraktığı itkilerin en başarılı şekilde “telafi” edildiği alan olarak” görürken uygarlıkla birlikte biraz da bilinçdışı unsurlarının yok edildiğinin de altını çizer. İşte genelde sanat özelde ise edebiyat uygarlığın yok ettiği bilinçdışı unsurları telafi etme çabasıdır. Yani “estetik faali-

Materiallar

yetin kökeninde “bastırılanın geri dönüşü” vardır. (Moretti 2005; 47) Bu noktada her gerçeğin rasyonel olmadığı düşünülürse, çocuksu anlatım bir nevi sırf akıl ve mantık bilincine dayanan gündelik rasyonel hayatta bu mantık ve bilinçin yaralarının bir nevi tedavisi ve telafisidir. Gökhan Akçiçek’in aslında çocuksu söyleme yönelmesi bir noktada günümüz bilinç ve mantığın ortaya çıkardığı yaraların tedavisi ve telafisi anlamına gelir. Gökhan Akçiçek’in hem 1992 Türkiye Cumhuriyeti Milli Eğitim Bakanlığı Çocuk Kitapları Yarışması ve 1995 Türkiye Yazarlar Birliği Çocuk Edebiyatı ödüllerine layık görülen Bulutlar Örtmese Güneşi, hem Bülbül Deresi Şiirleri hem de Çocuklara Ölüm Yakışmaz adlı şiir kitabında topladığı şiirlerini, çocuk şiirleri şeklinde değil de daha çok çocukları anlatan şiirler olarak adlandırmak daha doğru olacaktır. Akçiçek sâdece belirli yaş grubundaki çocuklar için yazmaz. Yazdıklarıyla mutlak bilinç ve aklın sınırladığı bir dünyada çocukların, acılarını, sevinçlerini yediden yetmişe anlatma çabası içine girer. Bu noktada Akçiçek’in şiirlerinde, bilinç ve aklın açtığı yaralar, yakalanan çocuksu anlatımla telafi /tedavi edilmeye çalışılarak Jung’un mutlak olarak yapılması gerekliği gördüğü bilinç ve bilinçdışı dengelenmeye çalışılır. Bu noktada yakaladığı çocuksu anlatımdan dolayı Akçiçek de şiirlerinin “çocuk edebiyâtı” sınırları içinde değerlendirilmesini doğru bulmaz. “Ben edebiyatın küçüğü büyüğü olmayacağı kanısındayım. Ama, böyle bir adlandırma var. Benim yazdıklarım da Çocuk Edebiyatı başlığıyla değerlendirildi. Bu durum benim isteğim dışında gelişti. Edebiyatın bütün kuralları ve önceliklerinin geçerli olduğu ağır bir işçilik ve titizlik gerektiren bir alan bence Çocuk Edebiyatı. Çocuğu önceleyerek yazma. Benim yazdıklarım bir yerde bu kavramla örtüşmüyor. Çünkü, ben çocuklar için değil, çocuk acılarını azaltmak, o acılara dikkat çekmek için yazıyorum.” (Akçiçek 2004: 5) Akçiçek, kendisinin de ifâde ettiği gibi şiirlerinde, daha çok dünyâda yaşanan savaşların, ölümlerin, kavgaların, açlığın, sefâletin ve modernleşmenin çocuklar üzerindeki olumsuz etkilerini, çocukların dilinden ve çocuksu anlatımla dile getirdiğinden çocuk şairi olarak algılanmıştır. Bunun en önemli nedenlerinden biri Akçiçek’in şiirlerini besleyen en önemli kaynakların çocukluk ve çocuk acıları olmasıdır: “Bana bunca şiiri çocukluğum ve çocuk acıları yazdırdı diyebilirim.” Şâire göre “sanat eserlerinin çıkış

kaynağı yaşamın içindeki devinim, çelişkiler, insan rûhunu incitecek gelişmeler, insanî öze aykırı oluşumlar...vs.”dır. (Akçiçek 2005-a: 7) Bu noktada çocukluğundaki gündelik hayata ait çok ufak ayrıntılar onun şiirinde belirmiştir. Bunlar; ceplerde bazen unutulan böğürtlenler, evcilik oynayan bir çocuğun boş fincanları, gökyüzünde uçan bir kuşun cıvıltısı, bâzen de suya düşen bir gelincik: “Bir gelincik düştü suya/ Annemin ellerinden/ Sular denizlere karıştı/ Ve o denizin kıyısında/ Şiir başladı.” (Akçiçek 1996: 13) Akçiçek’in şiiri aslında “çocukluğun (un) kısa tarihidir.” (Akçiçek 2005-a: 5) Bu nedenle onun şiirlerinde çocukluk günlerinin imgelerini bulmak olağan bir durumdur: “Uykumda bir beyaz gemi/ Alıp beni götürürdü/ Ak sakallı dedeler/ Masalları süpürürdü./ Uçardım ben de kuşlarla/ Uzak sessiz diyarlara/ Gül taşırdım durmadan/ Gönlümdeki saraylara.” (Akçiçek 1996: 30) Bu mısralardaki “beyaz gemi” “ak sakal” “masallar” “kuşlarla uçmak” “sessiz diyarlar” “gönüldeki saraylara gül taşımak” gibi kullanımlar hem çocuk muhayyilesinin saf uçsuz buçaksız oluşuna vurgu yapar hem de reailtenin sınırlarını zorlayan imgeler sunar. İşte çocuksu söylemde yakalanan bu tür imgeler aslında akıl ve bilinçle kurulan sert realitenin karşısında bilinçdışını temsil eder ve onun telafisini karşılar. Bilinç ve mantıkla kurulan günümüz dünyasında ilişki karşılıklı çıkar üstüne kurulurken çocuk bilinçdışına yönelerek bu ilişkinin dışında kalır. O kendine sunulanı karşılık beklemeden paylaşır: “Bir dilim ekmek verdi/ Annem bana/ Gidip kuşlarla bölüştüm/ Kuşları kardeş bildim.” (Akçiçek 2005:28) Akçiçek’in şiirlerinde dikkati çeken önemli yönlerden biri de şiirlerdeki çocukların tabîate olan sevgisinin yoğunluğudur. Bu çocuklar, ağaçlara, kuşlara, çiçeklere, hayvanlara büyük bir muhabbet duyar, onlarla konuşur, arkadaşlık ederler. Yalnız kaldıklarında yine tabîate sığınırlar… Akçiçek, şiirlerindeki bu durumu; “çocuğun ve çocukluğun sınırları o nesnelerle çizilmiştir. Kuşlar, çiçekler, gökyüzü, ırmaklar ve deniz, hangimizin sırdaşı olmadı ki. Çocuk yüreğimizin dayanılmaz özlemlerini onlarla gidermedik mi? Her yenilgimizde dönüp dönüp onlara sarılmadık mı?” (Akçiçek 2005-a: 5) ifadeleriyle ortaya koyar. Aslında tabiata ve unsurlarına ait bu yönelim Kant’ın doğa ile akıl ikilemini akla getirir. Kant’a göre güzel olanın temaşa edilmesi, hayatı rahatlattığı gibi duyulacak estetik haz da hem bireyin içine hem de birey ile doğa arasındaki ilişkiye bir uyum kazandırır. İşte bu uyumun yakalanmasında genelde edebi, özelde ise çocuksu anlatım; doğa ile aklı yeniden bağlayacak ara söylemlerdir. 47

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

(Moretti 2005: 42) Bu söylemlerde gökyüzü; gerçek hayattaki sınırlı mekan hissinin telafisi olarak uçsuz bucaksız bir özgürlük alanı, kuşlar ise bu alana yapılan yolculukları anımsatan bir öğedir. Bu nedenle Akçiçek’in “Bugün canım/ Hiç okula gitmek istemiyor/ Beni de yanınızda/ Alın götürün kuşlar” (Akçiçek 2005:40) mısralarında görüldüğü gibi çocular da kuşlarla uçup uzak diyârlara göçmeyi hayâl eder. Akçiçek’e göre bu arzunun en önemli nedeni ise çocukların modernleşen gündelik hayatta diğer bireylere oranla daha çok sıkıştırılması olmusuz yönden daha çok olaya, tutum ve davranışa maruz kalmasıdır. “Modernizm günlük hayatımızı kolaylaştıracak olanaklar sundu bize. Parmaklarımızın önünde yüzlerce alternatif ritüel oluşturdu. Ama gitgide daha da yalnızlaştık. Kendi masallarıyla büyümeyen bir nesil yetiştiriyoruz. Ve bu çağ bir yangın yeri. Savaşlar, hastalıklar, ölümler... Bunların hiçbiri bu çağda olduğu kadar yağmadı çocukların üstüne. Çocuğu tüm bunlardan soyutlayıp, hiçbir şey yokmuş gibi yazabilir miyiz?Ona steril bir yaşam sunmanın yolu bahsettiğimiz olumsuzlukların ortadan kaldırılmasıyla olası değil mi? (Akçiçek 2004: 5) Aslında aşırı bilinç ve mantık üzerine kurulan modern yaşamda en çok çocukların zarar görmesinin sebebi onların henüz üstbeni kabullenmemiş olmasıdır. Çünkü Freud’a göre üstben ile gerçeklik arasında ilişki doğası gereği sorunludur ve “uygarlık üstbeni üretir ve onu bireylerin ruhuna elçisi olarak sokar. Ama sonra onu satar, reddeder, direncini kırmaya” çalışır. (Moretti 2005: 51) Modern yaşamın olumsuz etkilerine maruz kalan çocuklar artık kendilerini bilinç ve mantık karşısında bilinçdışına götüren öğelerden yoksun kalırlar: “Bana hep hüzün veriyor/ Artık sonbaharlar/ Çünkü siz yoksunuz kırlangıcım/ Siz yoksunuz.” İşte bu yoksunlukları fark etme çatışmanın da başlangıcı olur. Çocuk akıl ve mantığın kurduğu modern dünya ile bilinçdışına yönelme yollarını arama isteği arasında bir çatışma yaşar: “Ben bekliyorum/ Her sonbahar/ Sizleri bülbül deresinde/ Ne çok isterdim/ Çizgi filmler yerine/ Sizleri seyretmeyi/ Mavi gökyüzünde” (Akçiçek 1996:14) Gökhan Akçiçek’in şiirlerinde tabiat, kent kültürünün ve uygarlığın karşısında doğallığı, samîmiyeti ve kirlenmimişliği sembolize eder. Tabiat onun şiirlerinde bilinçle kirlenmiş bir reel mekanın karşısında bilinçdışına açımlanabilecek bir mekan özelliğiyle görülür. Çocuk da bu ne48

denle tabiata gitmek istemektedir: “Yarın sabah/ Erken uyandırın/ Bizi kuşlar./ Bizim mahallenin/ Çocuklarıyla birlikte/ Dağlara çıkacağız.” (Akçiçek 2005:39) Akçiçek’in şiirlerinde tabîat onun en özgür olduğu ve kötülüklerden uzak olabildiği mekândır. Aşırı bir biliç ve akılla var edilen uygarlık ve kent kültürü tazyiki altında kalan çocuk ya “Ben kuşların ve çiçeklerin/ Şarkılar söylediği/ Bir başka kente gidiyorum”. (Akçiçek 1996:38) mısralarında görüldüğü üzere kuşlar gibi kenti terk etdip özgürlük mekanlarına gitmek ister ya da kaçamayacağını anlayınca da “Biraz gökyüzü verin bize/ Biraz kuş sesi/ Çiçeklenmiş birkaç dal/ Yapraklarında yağmur tanesi” (Akçiçek 2001:40) kullanımlarında görüldüğü gibi modern kenti tabiat unsurlarıya süsleyerek deforme eder. Bu deformasyon aslında bilincin karşısında bilinçdışının telafisidir. Akçiçek, şiirlerinde diğer bir tabiat unsuru çiçektir. Çiçekler de diğer tabiat unsurları gibi aşırı bilinç ve akılla kurulmuş modern kent yaşamının alternatif mekan unsurlarındandır: “Bir çiçeği sevdim en çok/ Kırlarda birlikte seyrettik gökyüzünü/ Birlikte uyuduk geceleri/ Onunla koştuk peşinden kuşların/ Birlikte taşladık denizleri.” (Akçiçek 2005:27) Sonbaharda esen rûzgârların, çiçekleri şarkılarıyla birlikte alıp götürdüğüne inanan çocuk, kaybettiği çiçeği, yaz gelince bulacağını düşünür: “Unutursam/ Sen hatırlat anne/ Yaz gelince kırlarda/ Bir çiçeği arayacağım/ Rüzgârların şarkımızı/ Alıp götürdüğü o çiçeği” (Akçiçek 2005:19) Bu mısralarda rüzgarlarla götürülen çiçek geçmiş günlere ait mesut anları sembolize eder. Çiçekler modern kent yaşamında sıkışan çocuğun aslında tabiate açılma hevesini, bilinçdışıyla ilişki kurma arzusunu sembolize eder. Bu noktada çocuk çiçekle kendisi arasında bir aynileşme-öndeyişim kurar. Kanser tedâvisi gören çocuğun temennîsi, evlerinin çiçeksiz kalmamasıdır. Kısa zaman içinde evden ayrılacağını düşünen çocuk kendisinin bıraktığı boşluğu ancak çiçeklerin doldurabileceğine inanır: “Anneciğim/ Çiçekler büyüt saksılarda/ Mavi, mor, sarı çiçekler/ Her sabah sevgiyle/ Su ver onlara/ Masal anlat/ Ninni söyle./... Ne olur/ Anneciğim/ Bari / Çiçeksiz kalmasın evimiz.” (Akçiçek 1996: 66) Çocuk ile çiçek arasında bir transpozisyona da: “Hadi ne duruyorsunuz/ İki milyon çiçek resmi çizin/ Dünyanın bütün duvarlarına” (Akçiçek 2001:19) kullanımlarında tesadüf edilir. Bu mısrlarda son asırda savaşlarda ölen çocuklar için yazılan duvarlara her bir çocuk içi bir çiçek çizilmesinin istendiği görülür. Benzer bir örneğe ise ölen çocuğun son dileği olan, isminin bir çiçeğe verilmesini istediği şu mısralarda rastlanır: “Bir çiçeğe verin/ Benim ismimi/

Materiallar

Kardeşlerim/ Vazonuzda duran/ Bahçenizde açan / Herhangi bir çiçeğe/ Farketmez.” (Akçiçek 1996:76) Akçiçek’in şiirlerinde kozmik unsurların da önemli çağrışımları olduğu görülür. Gökyüzü, maviliğiyle ve uçsuz bucaksız görünümüyle zengin bir çağrışım mekanıdır. Çocuk da gökyüzünün unsurlarına sahip olmak ister: “Gökyüzünden alıp/ O kuşları/ Yüreğimde uçurmak/ İstiyorum.” (Akçiçek 2005: 38) Mavi renk, hayâli, siyah renk ise hakikati gerçeği sembolize eder. Bu nedenle reel gerçekten kaçmak isteyen çocuk masmavi gökyüzündeki siyah renkli kargalara dahi tahammül edemez, günün birinde ressam olup kargaları maviye boyamayı düşler: “Büyüyünce/ Ressam olacağım/ Çağırıp bütün kargaları/ Maviye boyayacağım/ Siz ondan sonra görün/ Gökyüzünü ve ağaçları.” (Akçiçek 2005:29) Bütün bu nedenlerdendir ki büyük kentlerde apartman aralarında gökyüzünü göremeden büyüyen çocuğu avutmak mümkün olmaz. Kuş sesine, yeşil bir yaprağa hasret büyüyen çocuk, modern yaşamın getirdiği bütün konforun karşılığı olarak penceresine yapıştırmak için sunî bir gökyüzü talep eder: “Biraz gökyüzü verin bize/ Hamburgerleriniz/ Kolalarınız ve/ Çizgi filmleriniz/ Sizin olsun/ Neyiniz varsa/ Gökyüzünü/ Bizden çalan/ Hepsini alın./ Biraz gökyüzü verin bize/ Biraz kuş sesi/ Çiçeklenmiş birkaç dal/ Yapraklarında yağmur tanesi/ Biraz gökyüzü verin bize/ Yapıştırmak için/ Penceremize.” (Akçiçek 2001:40) Bulut gökyüzüne ait çağrışımların önündeki engel olduğundan tabi bir unsur olmasına rağmen istenmez. Akçiçek’in özellikle Bulutlar Örtmese Güneşi isimli şiirinde, bulutlar güzellikleri örten, güneş güzellikleri açığa çıkaran bir unsur olarak görülür. Lakin güneşin ortaya çıkardıkları günlük hayatta herkesin karşısına çıkan bayağı şeyler dağil modern dünyada görülmeyen kişiye özgü kendi zengin yaşamındaki detaylardır: “Bulutlar örtmese güneşi/ Annem yine bulacak/ Çamaşır yıkarken bahçede/ Siyah önlüğümün ceplerinde/ Unuttuğum çiğdemleri/ Bulutlar örtmese güneşi/ Güvercinler yine konacak/ Serin câmi avlularına/ Biliyorum hiç çıkmayacak/ Mendillerimdeki böğürtlen lekeleri” (Akçiçek 2005:12) Akçiçek’in şiirindeki ikili ton bulut öğesinin kullanımında da görülür. Bulutlar sadece hoşa gitmeyeni çağrıştırmaz bazen çocuğun en değer verdiği annesi, “Annemin beşiğinde/ Bir mavi boncuk varmış/ Annem daha üç yaşında/ Bulutlarla koşarmış” (Akçiçek 2005:82) mısralarında görüldüğü gibi bulutlara koşar, bazen çocuk bulutlarla Afrikalı çocuğa duâ gönderir: “Her akşam yatmadan önce/ Dualar gönderiyorum size/ Bulutlarla, kuşlarla” (Akçiçek 2005:50) Bu mısralarda bulutlar

yüceltilmiş bir varlık olarak karşımıza çıkar. Akçiçek’in şiirlerinde, güneş ışığıyla umudu sembolize eder. Savaşın olduğu yerlerde, mutlaka bir gün güneşin doğacağına inanılır. Şafakla birlikte gelen gün ışığı, acıların, ıstırapların, çekilen sıkıntıların ve bütün kötülüklerin adeta sonu gibidir: “Biz Filistinli çocuklar/ Güneşi bayrağımıza çizeceğiz” (Akçiçek 2005:53) “Ben yine bir şafak vakti/ Afganistan’ın bir köyünde/ Uyuyan çocuklara/ Güneşle birlikte /Yüreğimi götüreceğim (Akçiçek 2005:45) Güneşin doğması güzelin habercisi olduğundan çocukların en büyük beklentisi olur. Güneş, Akçiçek’in şiirinde o kadar yüceltilir ki onun batışı bile çocuğu karamsarlığa sürüklemez. Batan güneş de çocukla birlikte uyur: “Akşam olur/ Şebinkarahisar’da/ Güneş benimle uyur.” (Akçiçek 2005:67) Güneşin uyuduğu vakitlerde gökyüzünü, gece karanlığını rahatlatan ve bu anı yaşama dönüştüren yıldızlar süsler. Gecenin karanlığında parlayan yıldızlar, birer mutluluk vesilesidir: “Yıldızlarım gökyüzünde/ Mutluluk saçardı” (Akçiçek 1996:30) Bu nedenle savaşın etkilerine mâruz kalan Afgan çocukları için yaşanılan hiçbir kötü durum kendilerinin yıldızlara bakarak şarkılar söylemelerine engel değildir: “Ama engel değil hiçbiri/ Ellerim ceplerimde/ Yıldızlara bakarak/ Şarkı söylememe.” (Akçiçek 2001:24) Dağ unsuru diğer doğa unsurları gibi Akçiçek’in şiirlerinde sadece güzellik ve yücelik özellikleriyle görülmez. Gelenekten gelen ayrılma, ayrı düşme temasıyla ilişkilendirilerek bazı şirlere dahil olur. Akçiçek’in şiirine konu olan Kızılderili çocuk da artık mutlu değildir; çünkü eskiden söylediği şarkılar çoktan dağların ardına gizlenmiştir: “Bir zamanlar mutluyduk/ Artık çok geç/ Uzak bir dağın/ Ardında kaldı/ Şarkımız.” (Akçiçek 2005: 47) Dağlar bir mekan olarak buyük kentlerin karşısında kirlenmemişliği temsil eder. Lakin büyükşehirde yetişen çocuk, her şeyden kaygılandığı her şeyden kuşku duyduğundan, bilinçdışının mekanı olan dağlardan da kuşkulanır ve korkar: “Elveda güvercinler/ Elveda/ Bu şehrin çocukları/ Korkarak bakıyorlar/ Gökyüzüne, denizlere/ Ve dağlara” (Akçiçek 1996:36) Akçiçek’in şiirindeki tabiat dekorunda yer alan deniz, daha çok “Her sabah kıyısından/ Çiğdemler topladığım deniz” (Akçiçek 2005:14) “Onunla koştuk peşinden kuşların/ Birlikte taşladık denizleri” (Akçiçek 2005:27) mısralarında görüldüğü gibi kaybolan cennet yerine kullanılan mazinin mesut yaşanmışlığı içerisinde yad edilmesi gereken bir mekandır. Mâvi gökyüzü gibi, deniz de maviliğiyle sonsuzluğun ve özgürlüğün sembolize eder: “Bak yine ben geldim/ Ey mavi deniz/ Bu sabah kıyılarına/ Karanfiller bırakacağım/ Sevgiyle sakla koynunda/ Karanfillerimi/ Ve 49

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

unutma/ Ey mavi deniz/ Seni ne çok sevdiğimi” (Akçiçek 1996:15) Yağmur, Akçiçek’in şiirinde en genel anlamıyla saflığı, temizliği ve dirilişi sembolize eder. Çocuk için kimi zaman bahârın müjdecisi, kimi zaman ardından çıkacak gökkuşağının habercisi, kimi zaman da umudun göstergesidir. Kışın yağmur yağması, baharda açacak çiçekleri/umudu, güzel günleri haber verir: “Çok yağmur yağdı bu kış/ Bahar geldiğinde kırlarda/ Çiçekler toplayacağım” (Akçiçek 2005:69) Bu nedenle çocuk Afganistan’a gödereceği şafağı yaz yağmurlarıyla ıslanmış çiğdemlerin süslemesini ister: “Ey yaz yağmurlarıyla/ Islanmış çiğdemler/ Siz ve karanfiller/ Süsleyin o şafağı” (Akçiçek 2005:45) Bir mekana yağmurun yağması o mekanın henüz ölmediğine, o mekanda devinimin olacağına bir işarettir. Bu nedenle yağmur aynı zamanda yaratılışı, umudu sembolize eder: “Sınıfımı geçersen eğer/ Hemşire ablam/ Elimden tutup/ Yağmurların yağdığı/ Bir kente götürecekmiş/ Beni/ Ve yine yağmurlar yağarken/ Ellerimizde çiçeklerle/ Dönecekmişiz o kentten” (Akçiçek 1996:71) Akçiçek’in şiirlerinde kar bazen hayale dayalı olarak kullanılır. Bu noktada şair, karı tanımayan Arabistanlı çocukla kar topu oynamayı hayal ederken onların bir nevi eksikliklerini telafi etmek istemektedir: “Çok isterdim seninle/ Kar topu oynamayı/ Karlara düşürüp seni/ Çıkan resmine gülmeyi/ Ve bir kardan adam yapıp/ Ona senin ismini vermeyi” (Akçiçek 2005: 64) Lakin kar şairin bazı şiirlerinde ölümle birlikte anılırken Akçiçek’in kullandığı bir unsura ait ikili tonu burada da görülür. Misalen Bingöl’de donarak ölen çocukların hayatında kar olumsuz bir öğedir. Bu ölüm anının gerçekleştiği anda kar gibi tabiatın güzellik unsurlarının felaket öğesi olduğu fark edilir: “Hiç böyle düşmemişti/ Saçlarımıza kar/ Hiç böyle yağmamıştı/ Çocuk yüzlerimize/ Ayışığı taşımış rüzgâr/ Sabaha kadar gözlerimize” Bu karın yağışı bir başkadır. Bu yağış soğukla birlikte ölüm ve karanlığı getirir: “Ve artık hiç üşümüyoruz/ Anne/ Karanlıkta açan/ Mor çiçekler gibi/ Sarıldık sımsıkı birbirimize” Kar soğukla birlikte ölüm getirdiğinden karla ölüm artık birlikte sergilenecektir: “Büyütüp asın/ Fotoğraflarımızı/ Kış manzaralı/ Takvimlerin yerine.” (Akçiçek 2001:14) Medernleşme şüphesiz çağımız insanının hayât tarzı ve düşünce dünyâsında çok köklü değişiklikler meydana getirmiş, kapanmaz yaralar açmıştır. Özellikle son zamanlarda hızını artıran bu değişim, çocuğun da algılanışını olumsuz yönde etkiler. Artık birbirlerine güven duymayan insanlar, yol kenarından kendilerine çiçekler uzatan bir çocuğu dahi güvenilmeyen biri olarak 50

algılamakta, ondan yüz çevirebilmektedir: “Siz arabanızla/ Geçersiniz yanımdan/ Ben gelincikler uzatırım size,/ Almadan geçersiniz.” (Akçiçek 2005: 66) Her yerinde yeni binâların yükseldiği şehirlerde, gökyüzünü görmek çocuklar için imkânsızlaşmaktadır. Buralarda kuşları kafeste, balıkları akvaryumda görebilen çocuklar, mutlu değildir: “Kırmızı bir balığım var/ Akvaryumda/ Mavi bir kuşum var/ Kafeste,/ Balkonda suladığım çiçeklerim var/ Ama yine de/ Mutlu değilim/ Birşeyler eksik/ Birşeyler galiba...” (Akçiçek 1996:37) Bu noktada çizgi filmler yerine gökyüzündeki kırlangıçları seyretmeyi arzûlayan, beton yığınlarıyla kirlenmiş şehri terkedip kuşların ve çiçeklerin şarkılar söylediği başka kentlere gitmek isteyen bir çocuğun dilinden konuşan şâirin kendisidir: “Bu kentin bütün çocukları/ Oyuncaklarımı ve şarkılarımı/ Sizlere bırakıyorum/ Ben kuşların ve çiçeklerin/ Şarkılar söylediği/ Bir başka kente gidiyorum.” (Akçiçek 1996: 38) Akçiçek, şiirlerinde en çok savaşın çocuklar üzerindeki olumsuz etkilerine değinir. O günümüzdeki savaşları yaşayan çocukların dilinden yazdığı şiirlerle okuyucuyu unutukları ve yâhut gözardı ettikleri gerçeklerle yüzleştirir. Şiirlerde, târihin hiçbir devrinde, çocukların savaşlardan günümüzdeki kadar etkilenmediğini, ölen çocuk sayısının hiçbir zaman iki milyona ulaşmadığı vurgulanır. Savaş çocukları, alınlarındaki mermi izinden tanınabilir: “Tanırsın beni/ İlk bakışta anne/ Alnımdaki mermi izinden” (Akçiçek 2001 :25) Gökyüznden geçen uçaklar, yatağında uyuyan bir çocuğun ölümüne sebep olabilir: “Çiçeklerinizle gelin/ Bu şehre/ Ama sakın,/ Uçaklarınızla gelmeyin/ Ne olur,/ Uçaklarınızla gelmeyin.” (Akçiçek 1996:48) Savaşın çocukları diğerleri gibi, koşup oynayan, gülüp eğlenebilen çocuklar değildir. Onlar, ya ülkelerindeki savaşlara şâhit olmuş ya bu savaşlarda ölmüş yâhut da dünyânın uzak bir yerinde aç ve susuz yaşam mücâdelesi vermek zorunda olan çocuklardır. Aşağıdaki mısrâlar, annesinin sırtında ülkesini terketmek zorunda kalmış Iraklı bir çocuğun dilinden dökülür: “Biz göç ederken yurdumuzdan/Paltom ve oyuncaklarım/ Evimizde kaldı./ Kaç gün kaç gece yürüdük soğukta,/ Annem hiç indirmedi/ Beni sırtından” (Akçiçek 2005:57) Kızılderili çocuk ise kaybettikleri zenginliklere üzülür: “Renkli boncuklar/ Takmayacak saçlarıma/ Dedem./ Kuş tüyleriyle/ Süslenmeyecek/ Başlıklarımız./ Bir zamanlar mutluyduk/ Artık çok geç;/ Uzak bir dağın/ Ardında kaldı/ Şarkımız.” (Akçiçek 2005:47) Afrikalı çocuklar ise açlık en büyük derttir: “Hiç üşenme/ Ayça kardeş,/ İstersen/ Say bir gün;/ Her çocuğa/ Bir kuş düşer/ Dünyamızda/ Ama düşmez/ Bir parça ekmek/ Afrika’da.” (Akçiçek 2005:49) 1992’deki bir ha-

Materiallar

ber, işgal sebebiyle Afganistan’da iki bin çocuğun sakat kaldığını ifâde eder. Bu çocuklar, akranları gibi oyunlar oynayamayacaktır artık: “Bisiklete binemeyeceğim belki/ Top oynayamayacağım,/ İp atlayamayacağım/ Ama olsun,/ İlk ben bileceğim/ Haziran’da açan çiçeklerin ismini.” (Akçiçek 2005:46) Filistinli çocuklar işgal edilen topraklarının özlemini çekerler: “Anneler,/ Ninniler biriktirin/ Çok çok ninniler./ Yerleştirin bir zarfın içine/ Öpücüklerinizle pullayın;/ Akdenize doğru/ Uçan her kuşla,/ Filistinli çocuklara yollayın.” (Akçiçek 2005: 51) Çinli çocuklar bütün engellemelere rağmen kültürlerini hala korumaya çabalamaktalar: “Çok güzel uçurtma yaparmış/ Çinli çocuklar,/ Ejderha resimleriyle/ Süslerlermiş uçurtmaları.” (Akçiçek 2005:59) Yunanistanlı çocuklar barışı özlemiştir:“Bir gemi yaptım/ Zeytin dallarından,/ Sevgiyle doldurdum ambarlarını/ Kardeşlikle süsledim/ Her yanını;/ Usulca,/ Ege’nin mavi sularına bıraktım.” (Akçiçek 2005:65) Bülbül Deresi Şiirleri ismini taşıyan kitabında Bosna-Hersek’te ölen küçük kız Zlata Filipoviç’in dilinden yazılan şiirlerden biri: “Bahçemizdeki ağacın/ Son yaprakları da/ Döküldü/ Saraybosna’ya artık/ Kış geliyor anne/ Yeni ördüğün/ Sarı kazağıma/ Bir kaç kuş resmi koy,” (Akçiçek 1996: 45) 1992 yılı Ağustos ayında gazeteler, Somali’de iki yüz bin çocuğun açlık sebebiyle ölümle karşı karşıya olduğunu haber verir. Bu ocuklardan biri de Nur Muhammed’dir: “Ağlama artık anne/ Sil gözyaşlarını/ Biliyorum sütün olsa/ Doyurmaz mısın beni/ Sen üzülme hiç anne/ Utanma sütüm yok diye/ Ben senin gülücüklerinle de/ Doyarım./” (1996:62) Çeçenistanlı bir çocuk, gidip de dönmeyen babasının ardından açan güle bakar: “Bu gidişinde/ Ağlamadık ardından/ Babacığım/ Sadece/ Dağlara bakıp/ Gülümsedik annemle/” (Akçiçek 1996:64) Kosova’da ise anneler ve çocukların kaderi benzeşmiş gibidir: “Hep aynı yerlerinden/ Vuruyorlar çocukları/ Annelerine en çok/ Benzedikleri yerden” (Akçiçek 2001:16) Aşırı bir mantık ve akılla kurulan modern yaşamın dayattığını çocuksu söylemle telafi/ tedavi etmeye çalışan Akçiçek’in hassâsiyeti duygu sömürüsünün aksine derindir, o hiçbir zaman “sulu sepken, mızmız bir edebiyata talip” olmaz, “yapay duyarlılıkla, ideolojik tavırla, zoraki öğütle” “yoksulluğun, acıların ve ölümün edebiyatını” da yapmaz. Onun yapmak istediği “çocuğun süt dişleriyle yazmak”tır. (Akçiçek 2005-a: 7) Bu nedenle Akçiçek’in şiirleri günümüzdeki yoksunluklar, yoksulluklar, hastalıklar ve savaşlarla bir çok kez acımasız bir duruma maruz kalan çocuklara karşı içten bir duyarlılıkla samimi bir merhameti ve sevgiyi dile getirir.

KAYNAKÇA − − − − − − − Akçiçek, Gökhan (1996), Bülbül Deresi Şiirleri, Ankara, MEB y. Akçiçek, Gökhan (2001), Çocuklara Ölüm Yakışmaz, Ankara, KB. y. Akçiçek, Gökhan, (2005), Bulutlar Örtmese Güneşi, Ankara, MEB. y. Boratav, Pertev Naili, (1996), Zaman Zaman İçinde, İstambul, Adam yay. Borotav, Pertev Naili, (1969), Az Gittik Uz Gittik, Ankara, Bilgi basımevi Cevizci, Ahmet, (2005) Felsefe Sözlüğü, İstanbul, Paradigma yay. Gökhan Akçiçek ile Söyleşi (2004) “Şiir, Çocukluğumun Kısa Tarihidir”, Eğitim, MEB., Yıl 4, sayı 47, Ocak 2004. Gökhan Akçiçek ile Söyleşi, (2005-a) “Çocuk Ruhumuz Anne Kokusuyla Diri Kalabilir”, Türk Edebiyatı, S. 382, Jung, Carl G, (2007), İnsan ve Sembolleri (çev. Ali Nahit Babaoğlu) 2. bsk. İstanbul, Okyanus yayınları Moretti, Franco, (2005) Mucizevi Göstergeler, Edebi Biçimlerin Sosyolojisi Üzerine, (çev: Zeynep Altok), İstanbul, Metis yayınları

51

 

BERDİBEK SOKPAKBAYEV’İN “MENİN ATIM HOCA” HİKAYESİNDE MİLLÎ DEĞERLER
Yrd.Doç.Dr. Damira İBRAGİM
Fatih Üniversitesi e-mail: damiraibragim@yahoo.com, dibragim@fatih.edu.tr

Berdibek Sokpakbayev, Sovyet devrinde yaşayan velûd Kazak yazarlarından biridir. Onun büyükler ve çocuklar için kaleme aldığı “Balalyq şaqqa sayahat”- (Çocukluğuma yolculuk), “Jekpe jek”-(Yüz yüze), “Ölgender qaytyp kelmeydi”(Ölenler geri dönmezler), “Qaydasyn Gawhar?” (Neredesin Gawhar?”, “Men qaytip üylendim?”(Ben nasıl evlendim?) gibi eserlerinin her biri sanat, tema, üslup bakımından o devir edebiyatının başarılı ürünlerinden sayılır. Sovyet devri Kazak çocuk edebiyatının önemli isimlerinden biri olan Berdibek Sokpakbayev’in çocuklara ithafen yazdığı hikaye ve romanlarının dün olduğu kadar bugün de, yani Kazakistan’ın bağımsızlığını ilan ettikten sonraki yıllarda da sadece çocuklar arasında değil, büyükler tarafından da zevkle okunması, yazarın bu alandaki başarısının ispatıdır. Yazarı veya onun eserini ölümsüz yapan sebepleri araştırmak amacı ile B.Sokpakbayev’in hayat hikayesine bakacak olursak, onun memleketin ücra köşesindeki küçük bir köyde doğup büyüdüğüne, köy hayatının mutad zorlukları yanında, çocukluk yıllarının 2.Dünya savaşına denk gelmesi ile hayat mücadelesi ile erken tanışmak zorunda kaldığına şahit oluruz; yani müstakbel yazarın dünya klasiklerini okumaya fırsatı, imkanı olmamıştır. Öyle ise onu “doğduğu topraklardan, kendi çocukluğundan ve görüp yaşadıklarından yoğru-larak edebiyat dünyasına kazanılmış doğal bir yazar”1 olarak kabul etmek gerekir. Bu doğallık B.Sokpakbayev’in bütün eserlerinin olay örgüsüne, karakterlerini seçmedeki ustalığına, üslubuna ve diline yansımıştır. Eserlerinde anlatılan hadiselerin çoğu hayal ürünü olmayıp, yazarın kendi hayatından kesitlerdir, dolayısıyla karakterler genelde yazarın bizzat tanıdığı insanlardan oluşur, hatta bazen eserin baş kahramanı yazarın kendisidir. Yazarın hayatında bunca esere kaynaklık edecek zorluklar, mutluluklar, mücadelelerin yanı sıra B. Sokpakbayev’in çocuk yaştan itibaren gözlemci yanının baskın olduğunu da burada vurgulamak gerekir.

Kazak çocuk edebiyatının duayenlerinden Kastek Bayanbayev, B.Sokpakbayev’in eserlerine yönelik bir değerlendirmesinde “..meşhur Belinskiy’nin çocuklar için yazacak kişinin muhakkak şâirlik ve hikayecilik yönleri olmalıdır” sözünden yola çıkarsak, Sokpakbayev’de bunun ikisi de bulunuyor” 2 demektedir. B.Sokpakbayev, ilk kalem denemesini daha çocuk yaşta manzum olarak yapmış, birçok çocuk dergi ve gazetelerinde şiirleri basılmış, sonra bu manzumeler “Bulak” (Pınar) adlı şiir kitabında derlenmiştir. “Menin atım Hoca” (Benim adım Hoca) hikayesi ile Berdibek Sokpakbayev, Sovyet devri Kazak edebiyatına kendi damgasını vurmuştur. Edebî ortamda ve her yaştan okurları arasında büyük yankı uyandıran bu eser, Sovyet çocuk edebiyatında cesur bir adım sayılır, çünkü rejim gereği nasihat ve propaganda eksenli eserlerde çocuk karakterler kötü ve iyi olarak net bir çizgi ile ayrılırdı, “Benim adım Hoca”da ise baş kahraman Hoca’nın doğallığı, (tek bir karakterin) bazen olumlu, bazen de olumsuz yönleriyle okurun karşısına çıkması pek alışılmadık bir durumdur. “Benim adım Hoca”da hikayeyi baştan sona birinci şahıs, yani baş kahraman Hoca anlatır. Beşinci sınıf öğrencisi, on bir on iki yaşlarındaki köy çocuğu olan Hoca hikayenin giriş kısmında okulda “şair çocuk” olarak bilindiğinden, ancak yazdığı şiirlerinin hiç bir dergi veya gazetede basılmadığından şikayet ederek, artık bir hikaye yazmaya karar verdiğini söylemektedir: “Olsun, yayınlamasınlar. Basmadılar diye ben hedefimden şaşacak değilim, hiç de geri dönmeyeceğim. İşte, onlara inat ben şiiri bıraktım ve uzun bir hikaye yazmaya başlayacağım. Her şeyi kitaplarda olduğu gibi yapacağım, olayları bölümlere ayırarak, başlıklar atacağım. Zerre kadar yalan bulaştırmayacağım.” Hoca’nın hikayesi yirmi yedi bölümden oluşur. Yazar, hikayede Sovyet edebiyatının ana prensibi sosyalist realizmi esas almış, ancak daha çok Hoca’nın şahsında ve olaylarda bazen direkt,
2

1

Bayanbayev, Kastek, Suretkerlik sır, s.427

Sokpakbayev, Berdibek, Tandamalı, Almatı 1987, s.427

52

Materiallar

bazen de dolaylı yoldan millî değerleri de vurgulamayı başarmıştır. “Okur hikayenin baş kahramanı ile, yani benimle tanışacak” diye başlayan birinci bölümde Hoca kendini tanıtırken dikkat edilecek mühim bir nokta vardır. “Benim adım... Adımı söylemeye başladığımda sanki dilim damağıma yapışıyor. İnsanın sevimli, hoş bir adının olması da büyük bir mutluluk bence... Mesela, Murat, Polat, Erol, Baht gibilerine bakın. Hem söylemesi kolay, hem de kulağa hoş geliyor. Anlam bakımından da, Kazakça öğretmenimiz Mayhanova’nın dediğine göre bunlar yüksek gayeli isimler. Böyle adları olanlar kendi isimlerini gurur vesilesi sayarak, birisi ile tanıştıklarında yüksek sesle vurgu yaparak söylerler. E-e bir de söylenmesi de, duyulması da pek hoş olmayan isimler var. Başkası şöyle dursun, kendin de sevemiyorsun öylelerini. Keşke, elinde olsa da, hemen değiştirip, yerine güzel bir ad alsan. Ama ne çare, sen daha beşikte bebek iken, senin o çaresiz halinden yararlanarak, anne baban veya bebek görmeye merasime gelen bir kimse sana bu adı yakıştırıvermiştir... Neyse, son pişmanlık fayda vermez, asıl meselemize gelelim. Benim adım Hoca. İşte gördüğünüz gibi ahım şahım bir isim değil. Hatta, bu en başta Hoca değil, Hocabergen imiş. Nüfus cüzdanımda da öyle yazılıdır. Ancak bu dünyada sürekli olup biten birçok şaşırtıcı olay gibi zamanla “Hocabergen”in kuyruğu kopmuş, ama ne zaman, nasıl olmuş, kimse bilmiyor. Ben kendimi bildim bileli Hoca’yım. Konu komşu herkes bana böyle hitap ediyor.” Eserin ilk paragrafından da anlaşılacağı üzere, yazar dönemin çok önemli meselesi olan kimlik meselesine Hoca’nın şahsında parmak basmıştır. Hikayenin diğer bir kahramanı okulu bırakmış, yaramazlıkla, Sovyet terbiyesine zıt hareketleri ile adı çıkmış Sultan’ın Hoca’yı kandırarak yaylaya götürmesi ve bu yolculuktaki maceralarının anlatıldığı bölümde yazar ad meselesine yine değinir. Bu sefer yaramaz Sultan yolda rastladıkları bir çobanın çadır evinde küçük çocuğu kandırarak kımız içmeye çalışır, orada çocuk ile Sultan arasındaki diyalog şöyle geçmektedir: “- Hey adın ne senin? - Dewlet. - O-o-o adın çok da güzelmiş meğer. Gerçekten de Dewlet, güzel bir isim. Benim abimin de adı Dewlet. Dewletli, sofrası zengin, eli açık olsun diye koymuşlardır besbelli.” Kişinin adı, onun kimliğidir. “Kazaklar’da çocuğa isim verme şerefi beldenin veya sülâlenin

büyüğüne, bazen de Tanrı misafirlerine verilmiştir. Çocuğa verilecek isim millî zihniyeti ve dünya görüşünü temsil eder. Oğlanlar için genelde güç, kuvvet sembolü kahramanların, alplerin adları tercih edilirken, kızlara nezaket, merhamet, güzellik, zerafet bildiren isimler konulur, böylece çocuğun ismiyle müsemma olmaları arzulanır.”3 Berdibek Sokpakbayev, hikayenin diğer kahramanlarına ad verirken de Türk kültürünün eski dönemlerinden beri mevcut olan, çocuğa anlamlı isim verme ve isim verirken bir takım olaylara dayanma geleneğine dikkat etmiştir ve millî değerleri çağrıştıracak anlamlar yüklemeyi başarmıştır. Sovyet dönemi Kazakistan’ında şahıs isimlerinin de değiştirildiği ve böylece sinsi bir siyaset uygulaması ile insanların milli kimliğinden uzaklaştı(rıl)dığı bir gerçektir. Özellikle ilk dönemlerde yaygın olan Sovyet, Syezdgül, Sovyetbek, Marlen (Marks-Lenin), Mels (Marks, Engels, Lenin, Stalin baş harflerinden oluşmuş bir isim), Kolhozbay, Sovyetgül, Komunna, Komunist, Oktyabr, Partiyacan v.s. isimler sözümüzün delilidir. Yazar, Kazaklar’a (Türkler’e) has Murat, Polat, Erol’ların “yüksek gayeli” isimler olduğunu özellikle Kazakça öğretmeni Mayhanova’ya söylettirmesi ve Hoca’yı buna hayran bırakması boşuna değildir. Ayrıca burada halkın dinî değerlerden de gittikçe mahrumlaştırıldığını saf (gönüllü) bir çocuk olan Hoca’nın ağzından okura ulaştırma gayesi güdülmüştür. Hoca’nın kendi adını anlamsız bularak küçümsemesi ile milletin dini hassasiyetinin kaybolmaya yüz tuttuğu mesajı verilmiştir. Hoca, Kazakça’da (ve birçok Türk lehçelerinde) Sahip, Yaratıcı, İlah anlamında bir kelimedir 4 , Hocabergen de Allah’ın verdiği hediye, Yaratıcı’nın emaneti anlamına gelmektedir. Hoca’nın bu anlama gelen kendi adını beğenmemesi(!) normaldir, çünkü o Sovyet okulunda tahsil görmekte olan genç Leninci piyonerdir. 5 Küçük Hoca’nın babaannesi ile arasında geçen bir konuşma, onun zihnine Sovyet eğitim ve terbiyesinin nasıl işlemekte olduğunu gösteren somut bir örnektir: “Babaannem çok enteresan birisi. Hayatın çeşitli pratiklerine gelince onu geçecek kimse yoktur bizim köyde. Ancak bir çok konuda da bebek kadar saftır. Cahil olunca saf olmasın da ne yapsın. Bazen babaannemle Yaratıcı hakkında anlaşamadığımız oluyor.
3

4 5

İbragim, Damira, “Aşık Paşa’nın Garib-namesi’nden Hareketle Anadolu Türk Kültürü ve Kazak Kültürünün Çocuk Konusunda Karşılaştırılması”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, İstanbul 2007, S.17, s. 151 Abay Tili Sözdigi, Almatı 1968, s. 368 Sokpakbayev, Berdibek, Tandamalı, Almatı, 1987, s.393

53

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

- Allah yoksa dünyayı kim yaratmış? der o. - Dünyayı kimse yaratmadı, o kendi kendine var oldu. - Sen o zaman yanında mıydın da, bu kadar emin konuşuyorsun, hay dinsiz seni. - Yok, yanında değildim, kitaptan öğrendim. - Ee, öyleyse insanı kim yarattı? - İnsan maymundan olmuştur. - Sus, gevezelik etme. Git o zaman ormandaki maymun anne babana. Babaaanemle aramızdaki ilmî tartışma hep bu şekilde anlaşmazlıkla sonuçlanıyor.” Takip eden paragrafta Hoca “Soyadım Kadirov. Bir zamanlar Kadiroğlu diye yazıyordum. Ancak herkes “ov” olurken benim farklı olmam doğru olmaz diyerek tekrar Kadirov’a döndüm” demektedir. Burada da önemli iki husus var, önce babasının anlamlı adı, ikincisi “oğlu”ndan “ov”a herkesin dönmesi ve Hoca’nın da bunu kabullenip herkese katılması, yani soyadı ekinin de yabancı bir şekle sokularak toplumun milli kimlikten uzaklaş(tırıl)ma meselesi. Eserde vurgulanan diğer bir önemli husus ise, Kazaklar’da (Türkler’de) her zaman kutsal sayılan aile müessesesinin önemi. Aile, hem Anadolu Türkleri, hem de Kazaklar’da sosyal cemiyetin çekirdeği hükmündedir. “Türkler’in, dünyanın dört bucağına dağılmalarına rağmen varlıklarını korumaları, aile yapısına verdikleri büyük ehemmiyetten ileri gelir...” 6 Her cemiyet kendi aile nizamı üzerine kurulur. Anne-baba-evlat ilişkilerini esas alan aile prensiplerinin, toplumsal disiplini ve huzuru sağlamada, insanları himayeye yönelik sosyal davranışları gerçekleştirmede rolü büyüktür. Kazak (Türk) ailesinde erkek veya baba, aile reisi olarak büyük bir mesuliyet üstlenir. “Ata dankı – ulğa miras” (Ata adı oğula miras), “Ata körgen ok jonar, ana körgen ton pişer” (Ata terbiyesi alan ok yontar, anneden tâlim alan kaftan biçer), “Aken ölse de akendi körgen ölmesin” (Baban ölse de babanın dostları ölmesin), “Ata dankımen kız öter” (Babanın şöhretiyle kızına talip olunur) gibi atalar sözü konunun Kazak bozkırlarındaki akisleri gibidir. Hoca, ailenin direği, mukavemet abidesi olan babasını 2.Dünya savaşında kaybetmiştir. O, babasının yokluğu, aile müessesinde ciddi bir boşuk oluşturduğunun farkındadır ve şöyle demektedir: “Benim babamın adı Kadir. Hey gidi dünya! Baba sözünü telaffuz ederken bile sanki kalbim fırlayacak gibi oluyor. Ne kadar yakın, ne kadar
6

sıcak bir sözcük. Arkadaşlarım zaman zaman “Benim babam şunu yaptı, bunu yaptı, bana şunu alacak, bunu alacak” diye övünüyorlar. Ben ise babamın nasıl biri olduğundan da bîhaberim. Çünkü o savaşa gittiğinde ben 2 yaşındaymışım. Gitmiş ve bir daha dönmemiş babacığım... Canım babacığım, sen hayatta olsaydın, belki ben çok farklı bir çocuk olurdum. Adımın “yaramaz Hoca’ya” çıkması da öksüz olduğumdandır belki. Herkese bir baba lazım. İhtiyar dedeler bile “Nur içinde yatsın, babam şöyle iyi insandı, böyle iyi insandı” diye söylenirler ya hep. Peki, bir kadına koca lazım mı? Bence, çok lazım. Bazen Millat annem babamın resimlerine bakarken hüzünleniyor. Gözleri yaşarıyor. Ben öyle zamanlarda anneciğime çok acıyorum. Ama ne yapabilirim ki, neden üzüldüğünü hissetmeme rağmen yardımcı olamıyorum. Eğer, onun kocası, yani benim babam sağ olsaydı, utanmaz Karatay onun yanına yaklaşabilir miydi?!” Hoca’nın hayatında mühim bir yeri olan diğer şahıs ise onun babaannesidir. Kazak geleneksel kültüründe babaanne-torun ilişkisi - ki eğer bu ailenin ilk torunu ve erkek ise büyük bir onur, mutluluk ve gurur vesilesidir – çok önemlidir. Büyük torundan her zaman babaanne ve dede sorumludur, çocuğun anne babası kendi çocuklarına “oğlum” diye hitap etmezler, kardeşleri gibi bakarlar. Kazaklar her ne kadar atasözlerinde “Torun neyini verir, etini yer, kemiğini verir” deseler de, “Torunum ağlayacağına benim canım çıksın” diyecek kadar torunları önemserler. Hikayede de bu kültürün izdüşümünü yakalamak mümkündür. Hoca, çoğunlukla babaannesinin yanındadır. Tabiatından kaynaklanan iştiyak ve insiyakla her zaman evladını yaşatmak için çırpınan babaanne, çocuğu kendi annesi Millattan bile sürekli korumaktadır. Dolayısıyla babaanne, Hoca’nın arkadaşı, büyüğü, dostu, sırdaşı ve aynı zamanda hamisi olarak karşımıza çıkmaktadır. Aşağıdaki monolog bunun ispatıdır: “Canım, hiç kimseye dokunma, yaramazlık yapma, tertipli ol. “Sakin olan tok olur” derler. Senin yaramazlığını benden başka kimse kaldırmaz. Uslu ol, çocuğum, başkasının hiç bir şeyine dokunma. Doyumsuzluk iyi bir şey değilidr.”7 Bir başka bölümde zooloji dersi öğretmeninin isteği üzerine okula kurbağa getiren Hoca, hayvanlardan birini Kazakça öğretmeni Mayhanova’nın çantasına sokuverir, ancak olay Mayhanova’nın bayılmasıyla neticelenir. Disiplin toplantısına çağrılan annesi Hoca’ya kızmakta, ancak babaanne yine çocuğa arka çıkmaktadır:
7

Kafesoğlu, İbrahim, Türk Milli Kültürü, İstanbul 2000, s.228

Sokpakbayev, Berdibek, Tandamalı, Almatı, 1987, s.355

54

Materiallar

“- Öğretmenin bayılmasına sebep olan çocuk büyüyünce ne olacak? - Kurbağa getirin diyen öğretmenlerin kendileri değil mi? Neden çocuğa kızıyorsun? Ben onun arkadaşlarının da göletten kurbağa tuttuklarını gördüm. Şimdi bütün bunların tek suçlusu Hoca mı yine? - İyi de anne, tuttuğunuz kurbağayı öğretmenin çantasına koyun dememişlerdir her halde. - Mahsus yapmamıştır, kurbağa kendi girmiştir belki... Canım babaannemin bu sözleri karşısında kalbim eridi adeta. Civcivini koruyan ana tavuk gibi yaramaz torununu korumaya çalışıyor. Eh canım neneciğim, merhametli neneciğim, benim suçlu olduğumu bile bile yine arka çıkmaya çalışıyorsun, eh eh...” Hoca’nın kendisinden yaşça biraz büyük olan, yaramazlıkla adı çıkan Sultanla karşılaşması, onunla yaylaya gitmesi, yol kesicilik yapmaya karar vermeleri esnasında Kazak kültürüne özgü at, atçılık, yemek kültürü, kımız, silah, çadır evi, halk hekimliği, av ve avcılıkla ilgili birçok kavrama rastlanılmaktadır.8 Millî değerleri incelendiğinde, Kazaklar’ı otu, suyu bol yaylaları araştıran, otlakların ve otların özelliğini bilen ve hayvanlarla ilgili her türlü bilgiye sahip baytar ve biyolog olarak görmek mümkündür. Ayrıca yırtıcı kuşlara söz dinletebilen Kazak insanı, iyi bir avcıdır. Doğayla iç içe yaşamasından dolayı gökyüzüyle de aşina olan bu insanlar, yıldızlara, Güneş’e, Ay’a bakarak yönünü, zamanını tanzim etmiş, bir bakıma bozkırlı bir gökbilimci gibi yaşamıştır. Coğrafî özellikler, günlük hayattaki uğraşlar, Kazaklar’ın millî dünya görüşünün, edebiyatının, müziğinin vb. temelini oluşturmuştur. Bozkırların uçsuz bucaksız genişliği Kazak insanının gönlüne yansımıştır. Yaşadıkları toplum ve devir şartları Kazaklar’ın özünde olan kahramanlık, cengaverlik duygularını törpülemiştir. Yazar, Kazak insanının millî karakterinin doğa ile ilişkili olduğuna vurgu yaparken kültür mirasına da değinmiş, geçmişte yaşayan millî kültürün ustalarına ve icralarına kısa da olsa işaret etmiş, bunu yine başarılı bir şekilde baş kahraman Hoca’ya söyllettirmiştir: “Hey, atayurdum Kazak toprakları! Senin genişliğini sadece hayal ile kavramak mümkündür. İşte yüksek dağlar, şarıl şarıl akan dereler, pamuk gibi bulutlar hepinizi kucaklayıp, annem gibi öpmek, sarılmak isterim. Sen ne kadar sıcaksın atamekânım! Ben doğamı seviyorum. Ben
8

şiirimi seviyorum. Abay ile Kasım’ı okudukça okuyasım geliyor. Kurmangazı ile Dewletkerey küylerini dinlediğimde kendimden geçiyorum. Mahambet jırlarını duydukça at toynaklarının sesleri geliyor kulağıma. Kazak toprakları, sen işte bu kadar kutsalsın, bütün bu saydıklarım kaynağını senden almıştır.” Hikayede Kazakların sosyal hayatında çok önemli olan toy’a 9 da yer verilmiştir. Yaylada Çobanlar günü dolayısı ile yapılan toya arkadaşı Sultan ile birlikte iştirak eden Hoca: “Toyun tanımlamasını yapacak değilim. Çünkü onun ne olduğunu ve nasıl yapıldığını hepiniz bilirsiniz. Bizde çok çeşit toy yapılır. Bütün bayram günleri toy, kız evlense toy, çocuk doğunca toy, misafir gelse toy...hep toy, hep toy. Allah’a şükür toylarımız hiç eksik olmamıştır” demekle Kazak insanının cömertliğinden, eğlence merakından, iyilikseverliğinden bahsetmektedir. Devamında ise kendilerinin iştirak ettiği toyun detayları, yani toylarda verilen bol ziyafet sofraları, millî oyunlar, at sporları, güreş vs. Anlatılmaktadır. Her milletin kendine has maddî ve manevî değerleri mevcuttur. Bu değerler sayesinde milletin dünü, bugünü ve yarınları tahlil edilebilir. Kazaklar’ın da sağlam ayakta durmasını ve geleceğe güvenle bakmasını temin eden unsur, atalarından tevarüs ettikleri kültür değerleridir. Yazar b.Sokpakbayev, adı geçen hikayede bu meselenin önemine şöyle işaret etmiştir. Bir gün Hoca sevdiği kızı Janar’ı görebilmek için okulun koridorunda dolaşmaktadır. O sırada bütün sınıflarda ders yapılmaktadır. Kapısı açık kalan bir sınıftan tarihçi Ospanov’un gür sesi duyulmaktadır: “Sayıca az milletler bağımsızlığına kavuşmak isterlerse millî değerlerini koruması ve birlikten ayrılmaması gerekir.” İşte tarihçi Ospanov’un bu sözleri, yazarın vurgulamak istediği asıl hedefini gözler önüne sermekte, hikayenin püf noktasını oluşturmaktadır.
KAYNAKLAR 1. 2. Abay Tili Sözdigi, Almatı 1968 İbragim, Damira, “Aşık Paşa’nın Garib-namesi’nden Hareketle Anadolu Türk Kültürü ve Kazak Kültürünün Çocuk Konusunda Karşılaştırılması”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, İstanbul 2007, S.17 Bayanbayev, Kastek, Suretkerlik sır, Almatı 1987 Kafesoğlu, İbrahim, Türk Milli Kültürü, İstanbul 2000

3. 4.

5. Qazaq Tilinin Tüsindirme Sözdigi, Almatı 2000 6. Sokpakbayev, Berdibek, Tandamalı, Almatı 1987

A.g.e., s.360-412

9

Qazaq tilinin türsindirme sözdigi, Almatı 2000

55

 

ТУРЕЦКАЯ КЛАССИЧЕСКАЯ ЛИТЕРАТУРА И ЕЕ ПРЕДСТАВИТЕЛИ XVII-XVIII ВВ.
Гаджиев Эльдар НАБИЕВИЧ
доктор филологических наук, профессор кафедры турецкого языка ИИЯ ДГПУ (г. Махачкала)

Литература Турции XVII столетия в основном продолжала существовать в границах традиционных видов и жанров. Традиционность сковывала развитие поэзии, она становилась подражательной, формалистической по своей сути. Наиболее яркой фигурой в турецкой литературе XVII века был блестящий панегирист и сатирик Омер Нефи. Его творчество отразило характерные черты литературы того времени и вместе с тем оказало огромное влияние не только на поэтов-современников, но и на писателей последующих поколений. Автор турецкого и персидского диванов в "Саки-наме" (Книге виночерпия), он мастерски владел стихом; богатство его поэтической фантазии проявлялось прежде всего в жанре касыды, где он достиг подлинного своеобразия и большой художественной выразительности, особенно в ее лирическом вступлении (насибе). В сатирических произведениях Нефи отразились и присущее поэту своеобразие, и традиционные черты Хаджва жанра стихотворной инвективы. В стихах Нефи звучит негодование, когда попираются честь и достоинство человека. Сатиры Нефи, собрание которых он назвал "Стрелы судьбы", большей частью направлены против знати, крупных чиновников Османской империи, лиц высокого духовного звания, а также против придворных поэтов-льстецов. Прозаик и поэт Вейси (1561-1627 гг.), также отразил критические умонастроения передовых людей своего времени. И он гневно осуждал несправедливые порядки, обнаруживая глубокое знание бедственного положения дел в стране. В стихах Вейси есть открытое осуждение казнокрадства, взяточничества. Все эти мотивы присутствуют в знаменитой касыде Вейси "Наставление Стамбулу". Дидактическим, по существу, является и другое известное сочинение Вейси "Хаб-наме" (Книга сновидения). Написана она прозой, частично рифмованной, в распространенной на Востоке форме рассказа о сне, который якобы привиделся автору. 56

Реальная жизнь с ее частыми конфликтами, острыми социальными проблемами все шире входила в так называемую придворную литературу. Прославленный поэт Наби в сатирических стихах остроумно высмеивал те же социальные пороки, что и Нефи, и Вейси. Он не мыслил человека вне связей с обществом и утверждал, что человек не может быть счастлив, если не заботится о благе общества. В поэзию Наби вошли приметы реальной жизни, которые ранее не привлекали внимания "высокого искусства". Он ратовал за поэзию мудрых мыслей, ибо ее задачу видел в том, чтобы наставлять людей, исправлять пороки общества, опираясь на знание и религию. Сам Наби попытался стать учителем жизни, когда писал свою известную дидактическую поэму "Хайрие" (Благо). Много общего с поэзией Наби у известного поэта-современника Сабита. Поэзия Сабита обретает обличительную силу. В его сатирические стихи о шейхах, проповедниках, святошах входит дыхание самой жизни. В "Книге парикмахера", "Книге ущелья", "Рассказе о падишахе Амр-уль-Леисе" герои из народа действуют в традициях фольклорных персонажей анекдота, плутовской повести. Прямая связь с фольклором и определяет своеобразие этих поэм Сабита. Совокупность позитивных явлений в литературе Турции XVII века опровергает еще и ныне бытующее мнение, якобы этот век был периодом упадка. Передовые художники сумели и тогда отразить гуманистические идеи, народные представления о жизни и дать своей эпохе критическую оценку. В литературном развитии происходило также определенное "смещение акцентов": трансформировались отдельные жанры и виды, начинало меняться назначение их, равно как и литературы в целом. Литература Турции XVIII века, как и первая треть следующего столетия, - время нарастающего кризиса Османской империи представляет собой в литературе Турции переходный период от средневековья к новому времени. Состав письменной литературы оста-

Materiallar

вался прежним. Господствовала поэзия, представленная панегириками, любовной лирикой, философскими и романтическими поэмами, дестанами, сочинениями эпического, религиозного и другими видами классических произведений. Однако время и запросы нового читателя, прежде всего городского, порождали в литературе перемены. Расширялась ее социальная сфера, многообразнее становились темы и сюжеты, возрастала роль героя из демократических низов общества, появилось тенденция к ослаблению жестокой нормативности. Новые веяния ярко проявились в творчестве Недима, талантливого придворного поэта. Его жизнерадостные остроумные газели и касыды воспевали любовь, вино, красавиц и жизнь как радость и наслаждение, что вполне отвечало вкусам двора и духу "эпохи тюльпанов" - так обычно называют историки культуры первую треть XVIII века в Турции. Недиму стали подражать. Его пример подхватили писатели следующего поколения. Среди них был и такой во многом отличный от Недима поэт, как Шейх Талиб (1757-1799 гг.), последний крупный поэт - суфий, который рославился своей аллегорической поэмой "Хюси ве Ашк" (Красота и любовь). Взаимодействие письменной литературы и фольклора сказалось также в литературной обработке дестанов. В XVIII веке дестаны, которые в Турции были преимущественно поэтическими, значительно обогатились в стилевом и тематическом отношениях за счет бытовых сюжетов, отражающих реальную жизнь общества с ее заботами и нуждами: "Дестан о несчастном бедняке" Совин, "Дестан о лекарствах" Пакири. Помимо новых дестанов, были по прежнему популярны в народе героико-эпический "Кёроглу" и романтический "Керим и Аслы". Существовали в XVIII веке и религиозные дестаны, иногда проникнутые идеями суфизма. В некоторых дестанах можно отметить юмористические и сатирические черты в обрисовке национальных типов, характеров ситуаций. Проза была представлена в письменной литературе авторскими рассказами, часто созданными на фольклорной основе, а также сочинениями делового, исторического, эпического и религиозного характера. В XVIII веке были распространены рукописные книги рассказов, известных в устной передаче шеддахов. Примером авторских рассказов, вобравших в себя образцы народной повествовательной литературы, может служить книга

"Фантазии" Али Азима, образованного чиновника, который посетил ряд европейских стран и в качестве турецкого посла два года провел в Берлине. Одаренным прозаиком был, например, Наима (1655-1716 гг.). Его "Цветник Хусейна в изложении событий Востока и Запада" (1702 г.) представляет собой оригинальное произведение, в котором сухое и личное изложение исторических событий жизни Османской империи, с подробным описанием дворцовых заговоров, народных восстаний перемежается стихами различных авторов и беллетризованными историческими рассказами, написанными часто в форме ярких жизненных сценок и живых диалогов. Среди сочинений, входивших в круг чтения образованных людей, представляют посольские книги (сефаретнаме). Это своеобразная жанровая форма получила у турок большое распространение именно в XVIII веке. В ней соединяются особенности деловой прозы и публицистики. Выдающееся сочинение XVIII века - "Парижское сефаретнаме" Мехмеда Челеби, турецкого посла в Париже (1720-1721 гг.). Автор этой книги проявил острую наблюдательность и достаточную критичность в восприятии увиденного. Он первым обрисовал многие стороны хозяйственной и культурной жизни французов, познакомил соотечественников с европейским театром, столь несходным с народным турецким. В ряде сочинений XVIII века прослеживается прямая преемственность с критическим направлением общественной мысли, ярко проявившимся в турецкой литературе уже в XVIII веке. Подготовленные всем ходом развития реформаторские тенденции овладели умонастроением определенных кругов общества, и прежде всего тех, кто повидал мир за пределами своей родины. Огромным сдвигом в их создании была мысль о возможности и даже необходимость использовать европейский опыт. Расширение и укрепление турок с Западом в различных областях, в том числе и в культурной, что само по себе было новым, имело большие исторические последствия. Эти контакты в сфере идей обнаруживаются в ряде сочинений. Наиболее полно они отразились в трактате "Основы мудрости в устройстве народов", выдающегося деятеля культуры Ибрагима Мутеферрика (1674-1745 гг.). Личность Ибрагима Мутеферрика, олицетворявшая собою синтез восточной и западной культур, его сочинения и деятельность в качестве первопечатника (1729-1745 гг.) оставили глубокий след в культуре страны. 57

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

В Турции воззрения передовых людей XVIII века не сложились и не могли еще сложиться в законченную систему, но они не отделимы от истории, рассвет которой приходится на период Танзимата (вторая половина XIX века).
СПИСОК ИСПОЛЬЗОВАННОЙ ЛИТЕРАТУРЫ: 1.
2. 3. 4. История всемирной литературы. Т.3. - М., 1985. Классическая восточная поэзия. - М., 1991. Рейснер М.Л. Эволюция классической газели на фарси (X-XIV в.). - М., 1963. Ханна аль-Фахури История арабской литературы. М., 1961.

58

 

“DEV PROBLEMLƏR” ŞAİRİ OSMAN TÜRKAYIN ÇOCUQ DÜNYASI
Dr. Elmira MƏMMƏDOVA
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutu

1. Osman Türkayın ədəbi şəxsiyyəti: Kıbrıslı şair Osman Türkay (1927-2001) XX əsr poeziyasında özünəməxsus mövqeyə malik olan sənətkarlardandır. Əsərlərini türkcə və ingiliscə yazan, dünya ədəbiyyatında “kosmos əsri şairi” kimi məşhur olan Osman Türkay iki dəfə Nobel mükafatına namizəd göstərilmiş, əllidən çox beynəlxalq mükafata layiq görülmüşdür. Ümumiyyətlə, şair, dramaturq, publisist kimi fəaliyyət göstərən, 14 yaşından ömrünün sonuna qədər yazıb-yaradan müəllifin bədii irsi olduqca zəngin və əhatəlidir. “Yedi Telli” (1959), “Uyurgezer” (1969), “Beethovende Aydınlığa Uyanmak” (1970), “Evrenin Düşünde Gezgin” (1972), “Kıyamet Günü Gözlemcileri” (1975) kimi şeir kitablarının yazarı olan Türkayın yaradıcılığı ideya və məzmun xüsusiyyətlərinə görə seçilməkdədir. Yaradıcılığının ilk mərhələsində simvolizm ədəbi cərəyanının, daha doğrusu, türkiyəli şairlər Əhməd Haşim və Yəhya Kamalın təsiri altında, əsasən, vətənpərvərlik və sevgi mövzularında yazıb-yaratmışdır. Sonra isə daha çox bəşəri mövzulara yönəlmiş, kosmos əsrinin texniki nailiyyətləri və problemlərini mifologiya ilə sintez olunmuş şəkildə təsvir etmişdir. 2. Şəngül – kosmos əsrinin hüznlü çocuğu: Osman Türkay sırf çocuq şairi olmasa da, hələ ilk kitabı “Yedi Telli”dəki «Şəngülün dünyasıAtomium» adlı poemasının baş qəhrəmanı bir uşaqdır. Repressiya qurbanı olmuş şairimiz Mikayıl Müşfiqin məşhur qəhrəmanını (“Şəngülüm, Şüngülüm, Məngülüm”) yada salan bu obraz Elmi Texniki Tərəqqi əsrində yaşayan uşaqların tipikləşdirilmiş surətidir. Poema haqqında Şövkət Öznur aşağıdakıları yazır: «... «Şengülün Dünyası veya Atomium» eleştirmenlerce en çok sevilen şiirlerdendir. Bu şiir «Alice Harikalar Diyarında» olan genç bir kişinin nükleer çağa geçişini ve evrende bir gezegenden başka bir gezegene yolculuk yapmasını, gezegenlerde sonsuz bir barış ve huzur yakaladığını anlatıyor ve bu anlatımı füturist (gelecekçi) bir sanatçı kimliği ile karşımıza çıkıyor, onun temel amacı 40-50 yıl sonraya gitmek, ileriye geriye yönelerek çağımızın entellektüel bir çözümünü yapmaktır.» (Türkay, 2002: 18) Həqiqətən də, əsər XX əsrdən XXI yüzilliyə

keçid mərhələsini təsvir edən sətirlərlə başlayır və şair bu anı Qiyamətə bənzədir: Bir kızılca kıyamet kopmuş gibi evrende Gümbürder şimdi çelik raylar Newyorkta Grand Terminalde (Türkay, 1959: 10) Şəngül məhz bu əsrin övladıdır; onun duyğu və düşüncələri, balaca bir qızın qəlbinin və beyninin çırpıntıları bəşər tarixindəki kosmik nailiyyətlərlə harmoniyadadır. Şairlə obrazın daxili aləmi arasında bənzərlik diqqəti cəlb edir, Osman Türkay Şəngül vasitəsilə sanki öz həyatını, duyğu və düşüncələrini qələmə almışdır. “Ben anılarınızın babasıyım Şengül, şiiriyim ömrünüzün” (Türkay, 1959: 17) sətirləri də, şairlə onun qəhrəmanın həyat yollarının kədərli səhifələri də bunu sübut edir. Türkay da Füzuli kimi uşağın dünyaya gələndə ağlamasını 1 onun gələcək taleyinin göz yaşları içində keçəcəyinə işarə kimi təqdim edir: Doğuşun anında kopardığın çığlığı düşün Bir pişmanlık türküsüydü o Dünyaya geldiğine tertemiz günahsız İşte bu gün Acılarıyla kucak kucağa insan olmanın Alnındaki çizgileri kaşımada kalın parmakların Çabalama onu göremezsin yavrum Tanrının yazdığını parmaklar okuyamaz (Türkay, 1959: 17) Həqiqətən də, Şəngülün həyatının ilk başlanğıcında axıtdığı göz yaşları az keçmədən bir acı “ümman”a çevrilir; bir yaz səhəri atası bir qaz lampasının işığında dərslərini oxuduğu zaman isə anası ölür. Körpə ruhu ilə olanları o qədər də dərk etməyən Şəngülün yeganə həmdəmi gəlinciyi və qoynunda gəzib dolaşdığı təbiətdir: Minnacık bir kalbin Bir de senin gibi garipçik Bir kuklan vardı Uykularında sütmavi rüyalarda uçtuğun an Öperdi kalbini göğsüne bastığın kuklan (Türkay, 1959: 18)
1

Füzuli: “Ol dəm ki bu xakdanə düşdü, Halını bilib fəğanə düşdü/ Axır günün əvvəl eylədi yad, Axıtdı sirüşkü, qıldı fəryad” (Seçilmiş əsərləri. II cild. Bakı, Aərbaycan nəşriyyatı, 1996, s. 51)

59

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Şəngülün məktəb həyatını da təsvir edən şair bir hadisənin üzərində xüsusilə dayanır. Coğrafiya dərsində müəllim sinfə qlobus gətirir və bu hadisə, onu sanki möcüzələr aləminə aparır, gecə də, gündüz də ancaq mavi dünyamızın kiçik modeli haqqında düşünür. Hətta bağçada oynayarkən torpağın üzərində “xəritə” düzəldir, “göl”ə su doldurur, yarpaqdan, qamışdan gəmi qayırıb, qurama səyahətçilər düzəldib, özü də onlardan birinə çevrilib çocuqluğunun dənizində üzür, qitədən-qitəyə adlayır. Lakin artıq kosmos əsridir və Şəngül yer kürəsinin sərhədlərini aşaraq kainatı fəthə doğru yönəlir. Daha doğrusu, şair artıq bəşər tarixinin yeni bir dövrünün başladığını və beynin açdığı yoldan yürümək lazım gəldiyini qeyd edir: Veda et eski dünyalarına, Veda et sevdiklerine. İşte tırmanıyoruz yeni çağın eteklerine, Kulaklarında dünyalık muziği çeliğin, Kanın, ateşin, kemiğin Ve zerre zerre atomların Kaynaştığı eterli havaya karış. … Selamlar gelmede planetlerden (Türkay, 1959: 26) Bu misralarda kosmik nailiyyətlər mədh edilsə də, əslində Şəngülün, eləcə də bütün insanların “dünyası” yıxıldığı, məkan və zaman anlayışı məhv olduğu üçün çocuq ruhu olduqca üzgündür. Ustad Füzulinin təsvirində ta uşaqlığından yetkinlik dövrünə və ölümünə qədər olan hüznü, dünya ilə ilk nəfəs alışındakı acıları yaşayan Məcnun kimi, Osman Türkayın bu ilk qəhrəmanı da kosmos əsrinin bəşəriyyətə vuracağı ekoloji, mənəvi, maddi, ümumilikdə isə qlobal zərbə və ziyanları körpə ruhu ilə duyduğu üçün olduqca qəmlidir. Kıbrıslı şairin sonrakı kitablarının tamamilə bu problemə həsr olunması da dediklərimizi isbatlayır. Məcnun XVI, Şəngül isə XX əsrdə cəmiyyətə, onun problemlərinə qarşı yaradılmış obrazlardır. Osman Türkayın çox sonralar yazdığı əsərindən nümunə olaraq verəcəyimiz aşağıdakı misralardan Şəngülün qəmli gözləri boylanmaqdadır: İnsanlar geleceğin mezarında gün günden daha ölü gün günden daha yenik ...Bir yanda bilimin gelişmenin zehiri öte yanda uyuşturucunun zehiri! (Türkay, 1990: 340) “Dünyamızın Portresi-1990” poemasında da Osman Türkayın qələmi dünyanın müxtəlif ölkələrindəki çocuqların acınacaqlı vəziyyətlərini 60

təsvirə yönəlir. Yer üzündə yalnız təbiətin deyil, onun bir parçası olan insanın, insan yaşamının da harmoniyası pozulmuşdur. Bioloji baxımdan birbirindən fərqsiz olan insan dünyası, birinci, ikinci, üçüncü səviyyədə dünyalara bölünmüşdür. O, üçüncü dünya ölkələrinin ən gerçək və ən acı cizgilərini təsvir etməyə çalışır: İşte bakınız şu göğsü kurumuş ve açlıktan salt iskelet olmuş Hintli annenin kucağındakı çocuğa ırmaktan su içmiş diye ömrü boyunca kör yaşayacak kör gidiyor gençliğine geleceğe (Türkay, 1990: 333) 3. “Işık çocukları” qlobal problemlərə qarşı: Bu üzgünlük şairin sonralar qələmə aldığı və sülh və müharibə mövzusunda olan «Çağ görüntülərindən səslər» adlı üç hissəli poemasında daha aydın şəkildə duyulmaqda və konkret səbəblər göstərilməkdədir. Şeirlərindən birində «masal dinləyən kalmadı, çocuklar hep saldırgan», - deyə yazan şair bu əsərində yaşadığı çağın ən mühüm problemlərindən birinə toxunmuşdur. Poema «Atom çıxmazı», «Atom barışı» və «Atom savaşı» adlı hissələrdən ibarətdir. Birinci bölmədə soyuq müharibədən, onun yaratdığı çıxılmaz durumdan bəhs olunur, həm də Osman Türkay bunu yeni bir “Ergenekon” kimi qələmə verir, daha doğrusu, qədim türklərin «Qurtuluş» dastanında düşdükləri vəziyyətə bənzədir: Hep böyle mi geçecek tutsak yıllarımız güneş dizgesinde … Bu turuncu alev ne ölü kıtalar ötesinde Nevada çölünden Sibiryayadek bulutlar mantar mantar Belli ki Uzak Doğudan ta Uzak Batıya evrensel Bir yeni Ergenekondayız (134, 16-17) Bütün bəşəriyyətin taleyinin ölümsaçan düymələrdə olmasının təsviri ilə başlayan «Atom Savaşı» başlıqlı ikinci hissədə bu savaşın dəhşətləri göz önündə canlandırılır. İnsan fəaliyyətinin, texniki tərəqqinin onun özünə qarşı yönəlməsi çıxılmaz vəziyyəti daha da ağırlaşdırır. Əgər hər bir yaradıcı fəaliyyət ölümə «hamilədirsə», onda bəşəriyyətin gələcəyi sual altındadır. Yalnız Qərb dünyasının yox, Nyu-yorkdan Pekinə qədər hər bir ölkənin varlığının XX əsrin fəlakətləri ilə üz-üzə qalması, torpağın və qadınların döllərinin rəmzi qısırlığı ölü şəhərlərdən

Materiallar

qədim bir ruhun peyda olub insanlığa deyə səslənməsi artıq insanlığın sonunun yaxınlaşmasından xəbər verir: Siz yıkınız yıkabileceğiniz ve usun ölçüsüz kazanları Kaynıyor bir yerlerinizde gezegenlerarası Kent oyuklarında da barınılmaz artık gidelim haydi çek Ağaç kovuklarından ölü boşluklara sayrı yurtları (Türkay, 1969: 18) Poemanın üçüncü hissəsi həm də «İşıq çocuqlarının savaşı» adlanır və bu savaş əvvəlki bölümdə bəhs edilən savaşa qarşı yönəlmişdir. Şairin bu hissə ilə səsləşən eyniadlı məqaləsində ürək ağrısı ilə dünya əhalisinin yarısının yarıac vəziyyətdə, digər yarısının da tam ac olduğu qeyd edilir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı 55 ölkədə aclıqdan qurtulma həftəsi təşkil etmiş, insanlığın bu ən «önəmli» düşməninə qarşı savaş açmışdır. Londonda Müqəddəs Paul katedralında tələbələr ac insanlığın acısını paylaşmaq üçün oruc tutmuşlar. Məhz bu tələbələrin başqasının dərdini, yoxsulluğunu könüllü paylaşmaq kimi insani hərəkətləri şairi riqqətə gətirmişdir: Hep karanlığa karşıydı, yıkıma, kıyıcı alevlerle Açlığa karşıydı, hastalığa bilgisizliğe Işık çocuklarının savaşları: Şimdi yer çocukları da, gök çocukları da bizimle. (Türkay, 1993: 96) Tanklara qarşı traktorlarla savaşa qatılan bu çocuqların niyyəti dünyanı, ətraf mühiti qorumaq, hətta Qrelandiyanı yamyaşıl bir məkana çevirmək, mavi dünyanın təbiiliyini və gözəlliyini qoruyub gələcək nəsillərə çatdırmaqdır. Məqalədə və şeirdə ədibin yeni dünya üçün verdiyi model də diqqəti cəlb edir. Hal-hazırda yalnız aclıq – toxluq təzadında deyil, rahatlıq və narahatlıq, texnika və bu sahədə gerilik və digər bu kimi ziddiyyətli qütblər oxunda ikiyə bölünmüş dünyanı tarazlıq halına gətirmək üçün vahid dünya dövləti ideyası irəli sürülür: Şimdi dağ çocukları, deniz çocukları O ışık saçlı güneş çocukları da bizimle! Uluslar ulusalarla, ülkeler ülkelerle Toplu düşüncelerle Omuz-omuza, kucak-kucağa, el-ele (Türkay, 1993: 97) 4. Şair Çocuğun Duası: Osman Türkay yaradıcılığında həm dil sadəliyinə, həm də ideoloji baxımından diqqəti cəlb edən şeirlərdən biri “Şair Çocuğun Sabah Duası” adlı mənzumədir. Bütün

yaradıcılığı boyunca yuxarıda sadaladığımız bir çox qlobal problemlərin bədii həllinə çalışan şair bu əsərində bir çocuğun ən gözəl dualarını dilə gətirmişdir: Tanrım ne olur böyle her gün Gökyüzü masmavi Hava sımsıcak olsun Beşparmak2 dağlarının ötesinden Güneş evimize annem gibi doğsun (Türkay, 1997: 321) Diqqət yetirsək, ilk bənddə təbiətlə bir çocuğun sevincinin harmoniyası hiss olunmaqdadır. Uşağın Allahdan arzusu ilk növbədə məxsus olduğumuz çevrənin, təbiətin “sevincli” vəziyyətdə olmasıdır. Daha doğrusu, təbiətlə insanın qarşılıqlı təmasında ahəngdarlıq və sevgi, hətta sevinc vardır. Əgər göy üzündə qara buludlar yoxdursa, günəş bir ana şəfqəti ilə insanları isidirsə, qaranquşlar beşikləri yırğalayır və uşaqlar çiçəkləri qırıb-tökməyib zərif öpüşlə oxşayırsa, əsası isə insan övladı təbiətə zərər vurmursa, deməli, cəmiyyət də xoşbəxt olacaqdır. Şeir didaktik baxımdan da böyük əhəmiyyət daşımaqdadır; aşağıdakı sətirlərdə ideal bir uşaq və məktəbli obrazı yaradılmışdır: Tanrım ne olar aklımız Sokakta serseri köpek taşlamasın Su gibi bilelim derslerimizi Öğretmen bir gün de Derse tokatla başlamasın (Türkay, 1997: 321) Fikrimizcə, bu şeirdə “kosmos əsri poeziyasının” mahiyyəti bəsit formada, daha doğrusu, məktəblilər üçün anlaşılan bir dildə qələmə alınmış və orta məktəb dərsliklərinə salınaraq tədris edilməkdədir. 3 Şeirdə vətəndaşlıq və vətənpərvərlik duyğuları da aşılanmaqdadır: Tanrım ne olur ayyıldızın gölgesinde özgür Yaşayalım bir ömür boyunca mutlu Toroslardan esen yelde olsun ana sütümüz Tanrım ne olur resmi olsun gülsün de bugün Bize sert bakmasın Atatürkümüz (Türkay, 1997: 322) Duasında yalnız insanların deyil, heyvanların, quşların, çiçəklərin də gülməsini arzulayan çocuğun “dilək tablosu”nda insan, cəmiyyət və təbiə2

3

Beşbarmaq dağı türklərin yaşadıqları müxtəlif ərazilərdə, o cümlədən Kıbrısda və Azərbaycanda mövcuddur. Bununla bağlı geniş məlumat üçün bax: Ridvan Öztürk. “Beşparmak Olgusu ve Kıbrıs”, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, sayı 10, Konya 2001, s.63-76 http://yayim.meb.gov.tr/dergiler/169/nihal.pdf

61

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

tin xoşbəxt harmoniyası görünməkdədir. Yalnız son bənddə qara ilandan bəhs olunur ki, fikrimizcə, o, bu xoşbəxtliyi poza biləcək qara qüvvə və ya işıq çocuqlarının mübarizə apardıqları problemlərin simvoludur. Həm də bu simvol nağıllardakı qara ilanın, yəni şər qüvvənin timsalıdır. Osman Türkay yaradıcılığında “Şair Çocuğun Sabah Duası” şerinin əhəmiyyətini anlamaq üçün şair haqqında internet səhifələrinə baxmaq kifayətdir. Çox zəngin ədəbi irsə malik olmasına baxmayaraq, şairlə bağlı bir çox saytlarda və “Kıbrıs Türk Antologiyası”nda nümunə olaraq verilən 3-5 şeir arasında mütləq bu şeir də yer almaqdadır. Hətta Osman Türkayın son dövrdə tərcümə olunmuş əsərləri arasında da bu şeir xüsusi yer tutur. Belə ki, həmin əsər Azərbaycan türkcəsinə tərəfimizdən uyğunlaşdırılaraq “Azərbaycan” jurnalında çap edilmişdir. (Türkay, 2003: 157) Bundan sonra isə başqa dillərə də çevrilərək “Turmalar” dərgisində çap edilmişdir. (Türkay, 2005: 16) Bunun səbəbi isə əsərin qeyd edilən məziyyətləri ilə yanaşı, dil və üslub cəhətdən sadə və anlaşıqlı olmasıdır. SONUC Osman Türkay “evrensel” (bəşəri) şair olduğu üçün onun yaradıcılığında çocuq mövzusu da bu kontekstdə ifadə olunmuşdur. O, uşaq və müharibə mövzusuna birbaşa olmasa da, Şəngülün vasitəsilə dolayı yolla müraciət etmişdir. Çağdaş

dönəmdə dünyanın müxtəlif bölgələrində minlərlə uşaq qlobal problemlərdən, terror və müharibələrdən valideynlərini, gələcəyini, sevinc və ümidlərini itirməkdədir. Bu baxımdan bəşəri sülh və əmin-amanlığa nail olmaq naminə çocuqlarımızın – gələcək nəsillərin sabah dualarında sevgi və səadət aşılayan, yüksək əxlaqi-tərbiyəvi dəyərə malik olan bu şerin söylənməsinə diqqət etməliyik.
İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT 1. 2. 3. 4. Türkay O. (1959). 7 Telli. Lefkoşa: Beşparmak Yayınları Türkay O. (1969). Uyurgezer. İstanbul, Yeditepe Yayınları Türkay O. (1990). Seçme Şiirler (1950-1990). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları Türkay O. (1993). Edebiyat, Eleştiri ve Dil Üstüne Düşünceler. Lefkoşa: KKTC Milli Eğitim ve Kültür Bakanlığı Yayınları Türkay O. (1997). Şair Çocuğun Sabah Duası. Başlangıcından Günümüze Kadar Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi, 9. cilt. Batı Trakya ve Kıbrıs Türk Edebiyatı. Ankara: Kültür Bakanlığı Türkay O. (2002). İlk Şiirleri Üzerine Bir Araştırma (1946-1961). (haz. Öznur Ş.), Lefkoşa: Gökada Yayınları Türkay O. Şair Çocuğun Sabah Duası // «Azərbaycan» jurnalı, 2003, № 11, s. 150-157 Türkay O. (2005). Raniyşe Molitva Poeta-Pıdlıtka. Turnalar. Uluslararası Türk Dili, Edebiyatı ve Çeviri Dergisi. Gazimağusa-KKTC, 2005, sayı: 18, s. 16

5.

6.

7. 8.

62

 

AHMET KABAKLI’NIN ÇOCUK VE ÇOCUK EDEBİYATI ÜZERİNDEKİ DÜŞÜNCELERİ VE ‘EJDERHA TAŞI’ ADLI ESERİ ÜZERİNE BAZI TESPİTLER
Yrd. Doç. Dr. Erol ÜLGEN
Beykent Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü erolulgen@beykent.edu.tr erolulgen@superonline.com AHMET KABAKLI’S IDEAS ABOUT CHILDREN AND CHILDREN’S LITERATURE AND SOME REMARKS ABOUT HIS WORK ‘THE DRAGON’S STONE’ ABSTRACT As well as being a journalist Ahmet Kabaklı is known as a, writer, researcher, jurist and teacher. He has published various types of works, including works about children and children’s literature throughout his career as a writer. In our paper, we will focus on his views about children and children’s literature based on our survey of his written work published in around eighty newspapers and journals. Then, we will try to examine Ahmet Kabaklı’s reminiscences of his childhood days and the positive influence of his childhood experiences (especially the fairy tales and legends he heard from his mother) as reflected in his book ‘The Dragon’s Stone’. In this book, Kabaklı’s career as a teacher is emphasized and the region he lived during his childhood is also described. Key words: Ahmet Kabakli, children, children literature

Ahmet Kabaklı 1 , hayatının tamamına yakın bir zamanını öğrenmeye ve öğretmeye adamış önemli yazarlarımızdan birisidir. O, edebiyatçı, kültür ve fikir adamı, gazetede köşe yazarı, fıkra yazarı kimliğinin yanı sıra öğretmen ve hukukçu kimliği ile çocuk haklarının korunması ve çocukların eğitimi noktasında da hep öne çıkmıştır. Kabaklı’ya göre, çocuk, bir gösteriş vesilesi değildir. Allahın haneye yolladığı çok değerli bir varlıktır.2 Her şeyden önce şerefli ve hür nesiller yetiştirebilmemiz, çocuğa biçtiğimiz kıymete bağlıdır. 3 Bizim için çocuklar daima, melek çehrelidir,4 gül yüzlüdür,5 insanlığın filizi, çiçeği, tomurcuğu çağlasıdır. 6 Işıl ışıl gözlü, beyaz pembe yüzlü, ufak ufak adamcıklardır.7 Annesine ve Harput çevresinin insanlarına göre de çocuk, ‘adam ufağı’dır. Adam ufağı sözünde fakirlik,
1

yetimlik, hastalık, hatta acı vardır. Fakat asla ümitsizlik yoktur. 8 Çünkü Kabaklı’ya göre, çocuğu henüz gelişmemiş bir “insan ufağı” saymak, onun kendince bir âlem olduğunu düşünmemek hataların en büyüğüdür. Ünlü şairimiz Abdülhak Hamid’in “Sanmayın ki çocuk küçük bir şeydir Biliniz ki, çocuk büyük bir şeydir” dizelerini hatırlatır ve bununla ilgili olarak şöyle devam eder: “Çok basit görünen bu sözün derinliğinde, sağlam eğitimin ilkeleri bulunuyor.” 9 Unutulmamalıdır ki, büyük ve kurtarıcı inkılâplar daima çocuklardan başlatılmış ve ancak yeni nesillerde mayalandıktan sonra sağlamlaşıp yayılmıştır.10 Analar, babalar, bir bakıma çocukları için yaşarlar. 11 Çocuklar, ailenin ve milletin geleceğidir.12 Onun içindir ki, Yaradan nesilleri sürdürmek için insana en sıcak evlat sevgisini vermiştir. 13 Aynı zamanda çocukları seven vatanını da sever. Ona göre öncelikle çocuklarının iyi yetiş8 9 10 11 12 13

2 3 4 5 6 7

Ahmet Kabaklı hakkında geniş bilgi için bk., Erol Ülgen, “Ahmet Kabaklı Hayatı ve Eserleri”, Türk Edebiyatı, nr. 329-330, Mart-Nisan 2001, s. 10-15.; Erol Ülgen, Ahmet Kabaklı Nerede Ne Yazdı?, Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları, İstanbul 2004, 440 S. “Romantik Çağ”, Türk Edebiyatı, nr. 159, Ocak 1987, s. 4. “Çocuk Bayramı ve Öteleri”, Tercüman, yıl: 3, nr. 1037, 26 Nisan 1958, s. 3. “Çocuk Düşmanlığı”, Tercüman, yıl: 2, nr. 428, 17 Ağustos 1956, s. 2. “Çocuklar ve Biz”, Tercüman, yıl: 24, nr. 8476, 2 Ekim 1985, s. 2. “Çocuk Sesleri”, Tercüman, yıl: 14, nr. 4683, 26 Nisan 1975, s. 2.; “Çocuk Bayramı ve Öteleri”, Tercüman, s. 3. “Bayram Çocuklarındır”, Tercüman, yıl: 12, nr. 4043, 15 Ocak 1973, s. 2.

“Adam Ufağı”, Türk Edebiyatı, nr. 111, Ocak 1983, s. 3. “Çocuk, Bu Meçhul”, Tercüman, yıl: nr. 307, 18 Ağustos 1962, s. 2. “Çocuk İftarları”, Tercüman, yıl: 24, nr. 8367, 10 Haziran 1985, s. 2. “Çocuklarımızın Hakları”, Tercüman, yıl: 13, nr. 4633, 10 Ağustos 1974, s. 2. “Ana-Baba ve Çocuklar”, Tercüman, yıl: 22, nr. 7756, 28 Eylül 1983, s. 2. “Çocuklarımızın Hakları”, Tercüman, yıl: 13, nr. 4633, 10 Ağustos 1974, s. 2.

63

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

melerinden, çağdaş insan, sorumlu vatandaş olmalarından aileleri sorumludur.14Ailenin yanı sıra çocukların yetişmelerinde katkısı bulunacak öğretmenlere, yazarlara, şairlere, cümle sanatkârlara da ihtiyaç vardır. Onlardan yerine getirmeleri için istekleri vardır: “Her eseriniz, yazdığınız her satırınız, kasıtsız ve sahtesiz sevgiyi söylemelidir”. Daha sonra da: “Birbirlerini, ana-babalarını, milletlerini, tarihlerini, vatanlarını sevmeleri, hatta hayatın çilelerini öğrenmeleri sizin hünerinize bağlıdır.”15 der. Her insan için yoksulluk, sefalet, düşkünlük acıdır. Yürek paralayıcıdır. … Çocuklarını sefalete mahkûm eden millet, sağlam gelecekleri artık kimden nasıl bekleyebilir? Öyle ise çocuklarımızı, milletin bütün çocuklarını korkutmamak, hayatın fırtınaları karşısında yalnız ve çaresiz bırakmamak, onlara yoksulluk ve yetimlik acısı çektirmemek zorundayız. … Çocuklar gülmelidirler. Haksızlığa, adaletsizlik denilen şeye okuldan, aileden başlayarak alışmamalı, kötülüğü kanıksamamalıdırlar. Yoksa sonunda zalim olurlar.16 O, öğretmen kimliği ile çok sevdiği çocukları eğitmeye, hukukçu kimliği ile de onların haklarını korumaya çalışmıştır. Yurt içindeki çocukların problemleri ve çözüm önerilerini gazetedeki köşesine taşırken, yurt dışındaki işçilerimizin çocuklarının eğitimleri ve haklarının korunmasının önemini de unutmaz.17 Yazılarında sorumluların çocuklarımıza gereken ilgiyi göstermediğinden yakınır. Yaban ellerdeki çocuklarımızın, yabancı kültür içinde erimelerine göz yumulmamasını, kötü alışkanlıklardan uzak tutulmasını, onlara her yönden sahip çıkılmasını ister. 18 Almanya’daki işçi çocuklarımızın eğitimi için Millî Eğitim Bakanlığını uyarır. Bu konuda öneriler sunar. Bu önerilerini şöyle sıralar: “…bilhassa ilk mektep okuyan çocuklarımıza sağlam bir dil, din, töre, vatan, tarih, ahlâk kültürü verilmeli; bunun yanı sıra güzel Türkiye’mizin bütün gerçekleri, maddî manevî çehresi ile tanıtılıp sevdirilmelidir. Bakanlık, onların eğitimleri için yal14

nız öğretmen göndermekle kalmamalıdır. Oralar için özel programlar hazırlamalıdır.”19 Kabaklı, yazılarının bazılarında herkesin gözüne diken olan kimsesiz,20 terkedilmiş ve çeşitli sebeplerle evden kaçan ve kovulan çocukların problemlerine eğilir. Onların problemlerinin yalnız karakol şefkatine bırakılamayacağını, çocuklara karşı başta devletin ilgili kurumları olmak üzere hepimizin sorumluluğu olduğunu yazar. “Hepimiz, bilip bilmeden, kötülük, aldırmazlık veya bencillik dolayısıyla, terkedilmiş çocuklara ve çocuklarımıza karşı, her gün, suçlar işliyoruz.” 21 der. Terkedilmiş çocukların da tertemiz evlerde, ülkede yaşamaya, doyuncaya kadar yemek yemeye, oynamaya, koşmaya, gülmeye hakkı vardır. Onlar da manevî güzellikler, zenginliklerle donanmalıdır.22 Kabaklı, en kolay sevinmeye hazır olanların çocuklar olduğunu söyler. Çünkü onların içinde fenalık yoktur. Kızmazlar, diş bilemezler, ama okşarsanız, severseniz sevinirler. 23 Ancak şımartılmamaları ve nasıl sevilmeleri gerektiğini de ana-baba ve öğretmenlere öğretmemiz şarttır. 24 Ona göre, çocukların mutlu olabilmeleri için gönüllerinden şunlar geçer: “Ana-baba iyi geçinmeli, ailede, öğretmende sevgi, şefkat, güler yüz hiç eksik olmamalıdır. Ayrıca dünyada, devlette, okulda, çevrede, haksızlık, yolsuzluk, hırsızlık, rüşvet ve adaletsizliğe fırsat verilmemelidir.”25 Kabaklı, çocuklarımızı aile ve okul ortamında iyi ve güzel yetiştirirken sevgiyi eksik etmemenin önemine işaret eder. O, sevgi ile her şeyin başarılacağına inanır: “Çocukların korunması, aşağılık duygusuna, kine, ahlâksızlığa, miskinliğe, boynu büküklüğe düşmeden yetişmeleri gerekir. Çünkü onlar, ancak kendi ruhlarını kurtarıp kendi nefislerini yendikten, birbirlerini ve yaşamayı sevmeye başladıktan, tebessümü ve selam alış verişini öğrendikten sonradır ki, vatana, ilme, millete ve insanlığa onlardan bir fayda bir hizmet beklenebilir.26
19

“Ana-Baba ve Çocuklar”, Tercüman, yıl: 22, nr. 7756, 28 Eylül 1983, s. 2. 15 “Çocuklar Milletin Elvan Çiçeği”, Türk Edebiyatı, nr. 97, Kasım 1981, s. 2.; “Çocuk Denilen Gonca Tebessümlerle Açılır”, Türkiye, yıl: 29, nr. 10443, 14 Ekim 1999, s. 3. 16 “Çocuklar Milletin Elvan Çiçeği”, Türk Edebiyatı, s. 2.; “Çocuk Denilen Gonca Tebessümlerle Açılır”, Türkiye, s. 3. 17 “Avrupa’da Gençlerimiz, Çocuklarımız”, Türkiye, yıl: 22, nr. 7588, 26 Kasım 1991, s. 2.; “Çocuk Haklarından Haber”, Türkiye, yıl: 29, nr. 10543, 22 Ocak 2000, s. 3. 18 “Çocuklarımızın Hakları”, Tercüman, yıl: 13, nr. 4633, 10 Ağustos 1974, s. 2.; “Kenarda Kalan Çocuklar”, Tercüman, yıl: 12, nr. 4295, 31 Ağustos 1973, s. 2.; “Çocuklar Kampta-Gençler Hapiste”, Türkiye, yıl: 26, nr. 9397, 29 Kasım 1996, s. 11.

20 21 22 23 24 25 26

“Almanya’daki Çocuklarımız”, Tercüman, yıl: 9, nr. 2880, 20 Ekim 1969, s. 2. “Çocuk Derdi”, Tercüman, yıl: 5, nr. 1768, 18 Eylül 1966, s. 2. “Onlar da Çocuk”, Tercüman, yıl: 22, nr. 7600, 30 Mart 1983, s. 2. “Çocukça…”, Tercüman, yıl: 22, nr. 7628, 27 Nisan 1983, s. 2. “Bayram Çocuklarındır”, Tercüman, yıl: 12, nr. 4043, 15 Ocak 1983, s. 2. “Onlar da Çocuk”, Tercüman, yıl: 22, nr. 7600, 30 Mart 1983, s. 2. “Çocukça…”, Tercüman, yıl: 22, nr. 7628, 27 Nisan 1983, s. 2. “Çocuklar Milletin Elvan Çiçeği”, Türk Edebiyatı, nr. 97, Kasım 1981, s. 2.; “Çocuk Denilen Gonca Tebessümlerle Açılır”, Türkiye, yıl: 29, nr. 10443, 14 Ekim 1999, s. 3.

64

Materiallar

Ahmet Kabaklı, çocuk kitapları üzerine de ondan fazla yazı yazmıştır. Bilhassa okullarda okutulan ders kitapları ve onları çeşitli yönlerden bilgi ile besleyen çocuk kitaplarını bilgili ve yetkili vatansever eğitimcilerin yazmasını,27 ayrıca yazılanların da satışa çıkarılmadan önce mutlaka doğruluk, ilmilik, eğitim ilkeleri, dili ve ahlâk anlayışımız bakımından denetlenmesini ister. 28 Bu konuda ana-babalara da çocuklarının kötü alışkanlıklar, zarar gelecek hususlardan korunmaları için önemli görevler düştüğünü söyler. Onlar eve soktukları gazete, dergi, çocuk dergisi, resim ve kitaplardan, hatta oyuncaklardan sorumludurlar. Ayrıca veliler, çocuklarını götürdükleri veya yolladıkları eğlence yerlerini, sinemaları, tiyatroları, hatta TV dizi ve programlarını bile incitmeden seçmelidir. Kimlerle arkadaşlık ediyor, konuşuyor, ne çeşit oyunlar oynuyor veliler bunu bilmelidir.29 Ona göre, anne-baba, çocuğu okula göndermekle işin bitmediğini bilmelidir. Veli, çocuk okulda neler öğreniyor, hangi kitaplarla, ödevlerle, hangi faydalı veya zararlı veya lüzumsuz telkinleri alıyor bilmeli, takip etmelidir. Bunları sorgulamayan veli, çocuğunun kötü yetişmesinden, kimseyi sorumlu tutamaz. 30 Kabaklı, anababalara şöyle seslenir. “Çocuğu iyi doyuruyorum, iyi giydiriyorum, bol harçlık veriyorum” demek yetmez. Bununla analık babalık olmaz. Hatta bunların aşırısı çocuğu şımartır. Kibirli, bencil yapar. 31 O, çocukların iyi yetiştirilememesini ailelerin sorumsuzluğuna ve bilgisizliğine bağlayan 32 Kabaklı, çocuklarımızın iyi yetişebilmelerini sağlayabilmek için öncelikle ana-babaları, aileleri eğitmemizin, hatta kurslardan geçirmemizin gereğine inanır. Ona göre, insanlarımızın çoğu, “çocuğun” kıymetini ancak torun sahibi olduktan sonra anlamaktadır.33 Yine de o, bir eğitimci olarak, çocuğun en iyi eğitimi okulda alacağını söyler. Bu konudaki düşüncesini şöyle aktarır: “İsterse allame olsun, hiçbir ana-baba, çocuğunu okuldaki gibi yetiştiremez. Çünkü çocuk, evi, ana-babayı oyun yeri, naz yeri sayar, ciddiye almaz. Okulun temel vasfı ‘ciddi’ olmasıdır. Okullar, çocuklara yalnız ‘hak27

ları’ değil’ vazife’lerinin de bulunduğunu hatırlatan yerlerdir.”34 O eğitimi, aynı zamanda çocuklara bakmak, yetiştirmek sanatı olarak görür. Bizde çocuk eğitiminin temelleri hâlâ anaların sıcak fakat yanlış yola götürücü sevgisi üzerinde durmaktadır. Toplumun geleceğini “içgüdü”ler idare etmektedir. Okullarımız yettiğince, iyi kötü bir şeyler yapıyor. Ama bir de okul öncesi ve “bebek” eğitimi vardır ki, bu hususun külliyen cahiliyiz. 1’den 7 yaşına kadar olan bu çocuklar, kâh evdekilerin öfkesi ile sindirilen, kâh sevgisi ile şımartılan, kâh yerli yersiz azarları ile arsızlaşan birer anormal yaratıklardır. Bilgisizlik yüzünden, ömürleri boyunca onları aksatan ve bedbaht eden meyilleri, bu yaşlardan alırlar.35 Kabaklı, Fransız yazarı Alain’in düşüncesinden de yararlanır. Alain, “ana ve babaların, öz çocuklarını iyi terbiye edemediklerini, sonsuz çabaya rağmen, ona en çok bildikleri konuyu bile öğretemediklerini, çünkü mantıkla değil duygu ile hareket ettiklerini söyler.”36 Yazılarında çocukları iyi eğitmenin gereğini vurgular. Batıdan da iyi örneklerleri seçer ve yazar. Kendisinin de yurt dışı tecrübesi vardır.37 Ona göre, Batıda çocuk, koklanan, okşanan, şımartılıp kıymet verilen varlıktır. 38 Onlar için kötü kader de yoktur. Yetim olanlara devlet babalık eder. Hastahaneler, çocuk bakım yurtları, kreşler, ay çehreli, güler yüzlü analarla doludur. Hiçbir yavru ötekine imrenmez. Batıda en büyük cinayet çocuk dövmektir.39 Varlık içinde yaşayan toplumlarda çocuk bahtiyarlık unsurudur.40 Dolayısıyla Batıda çocuklara iyi davranılmaktadır. Kabaklı, Batıdan çocuklarla ilgili izlenimlerini aktarırken bir de Paris’te kendi başından geçen bir olayı anlatır: “Paris’in bir mahallesinde dokuz ay bekâr yaşadıydım. Girişim, çıkışım, dertlerim kimseleri ilgilendirmezdi. Ama karımla çocuğum yanıma gelince rağbetim birdenbire arttı. Her girdiğim dükkânda, oğlumla alâkadar olur, ufak hediyeler verirlerdi. Ona hayranlıkla bakar, bir dendiğini iki etmezlerdi. … Bir gün, yaramazlık yapan oğluma kalabalık bir yerde hafif bir tokat
34 35

“Şu Çocuk Kitapları”, Tercüman, yıl: 21, nr. 7243, 2 Nisan 1982, s. 2. 28 “Çocuk Kitaplarında İhtilal”, Tercüman, yıl: 20, nr. 7009, 30 Temmuz 1981, . 2. 29 “Ana-Baba ve Çocuklar”, Tercüman, yıl: 22, nr. 7756, 28 Eylül 1983, s. 2. 30 “Ana-Baba ve Çocuklar”, Tercüman, s. 2. 31 “Onlar da Çocuk”, Tercüman, yıl: 22, nr. 7600, 30 Mart 1983, s. 2. 32 “Onlar da Çocuk”, Tercüman, s. 2. 33 “Onlar da Çocuk”, Tercüman, s. 2.

36 37 38 39 40

“Çocuklar ve Biz”, Tercüman, yıl: 24, nr. 8476, 2 Ekim 1985, s. 2. “Çocuk, Bu Meçhul”, Tercüman, yıl: nr. 307, 18 Ağustos 1962, s. 2. “Babalar ve Çocuklar”, Tercüman, yıl: 7, nr. 2221, 3 Temmuz 1961, s. 2. “Ana-Baba ve Çocuklar”, Tercüman, yıl: 22, nr. 7756, 28 Eylül 1983, s. 2. “Başıboş Çocuklar”, Tercüman, yıl: 3, nr. 906, 13 Aralık 1957, s. 3. “Çocuklar ve Kader”, Tercüman, yıl: 3, nr. 929, 5 Ocak 1958, s. 3. “Çocuk Derdi”, Tercüman, yıl: 5, nr. 1768, 18 Eylül 1966, s. 2.

65

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

atacak oldum. Alışkanlık bu ya.. Baktım, yüzüme tükürecek gibi bakıyorlar. ‘O. La. La.’ sesleri gırla gidiyor. Utandım. Bir hazineye dokunmuş da, suçüstü yakalanmıştım sanki.”41 Ahmet Kabaklı çocuğun yetişmesinde ve olgunlaşmasında üç önemli terbiye unsuruna dikkat çekmektedir. Bunlardan birincisi ruh, ikincisi beden ve üçüncüsü kafa terbiyesidir. Ona göre, ruhumuzu manevî değerlerle, bedenimizi sağlıklı gıdalarla, kafamızı ise okuyarak, çok bilgilenerek beslemeliyiz. 42 Aslında ona göre, çocukları terbiyeli yetiştirmenin yöntemleri vardır. Bunun için de “Terbiyeden, eğitimden azıcık anlayan kişi, çocuklara ve gençlere her şeyin ancak iyilik ve gönül ferahlığı ile yapılacağını bilir.”43 Yazılarında ülkemizde artan çocuk suçlarına ve çözüm yollarına da yer verir. Bu konuda ilgililerin dikkatini çekmek için şunları yazar: “Çocuklara baskı yaptıkça, iki yüzlü riyakâr olurlar. Bizi idare etmeye, yani rol ahlâksızlığına kalkarlar. Fazla üstlerine vardık mı, sevinç kabiliyet ve buluşlarını saklar, içlerine atarlar. Gönüllerinden kopanları içeriye teperler. Bu sıkıntılar, sonunda öyle bir patlak verir ki, tasası yine bize düşer. Ya anormalleşir çocuk, ya ihtiraslı bir canavar kesilir. Gücü yetmeye başlayınca, yalnız bizden değil, topluluktan da insanlıktan da öç almaya başlar. Bizden tutarak herkese düşman kesilir.” 44 Onun için onlara her şeyden önce “sevgiyi, acımayı, hürriyeti ve başkalarının hürriyetini… doğru düşünmeyi ve doğru karar vermeyi öğretmeliyiz.”45 Kabaklı, yazılarında, eğitim sistemindeki değişikliklere ve sorumsuzluklara da dikkat çeker. Okullarımızda çocuklarımıza yüz yıldan beri Fransız, Alman, Amerikan ve Rus sistemlerine göre eğitim verilmektedir. Ona göre, bu özentilerden, yöntemlerden vazgeçilmelidir. Boş yere zaman çarçur edilmemelidir. Okullarımızda Türk çocuklarına ana dilleri, örf ve âdetleri, muzaffer büyük tarihleri, edebiyatları, folkloru, sanatı, ana vatan coğrafyaları en iyi şekilde sevdirilmeli ve öğretilmelidir.46
41

“Çocuklar ve Kader”, Tercüman, yıl: 3, nr. 929, 5 Ocak 1958, s. 3. 42 “Üç Terbiye”, Türk Edebiyatı, nr. 163, Mayıs 1987, s. 4-6. 43 “Çocuklara Daha Çok Bayram”, Tercüman, yıl: 14, nr. 4844, 6 Ekim 1975, s. 2. 44 “Çocuklara Daha Çok Bayram”, Tercüman, yıl: 14, nr. 4844, 6 Ekim 1975, s. 2.;“Çocuk Suçları”, Tercüman, yıl: 3, nr. 976, 21 Şubat 1958, s. 3.; “Romantik Çağ”, Türk Edebiyatı, nr. 159, Ocak 1987, s. 4. 45 “Çocuk Sesleri”, Tercüman, yıl: 14, nr. 4683, 26 Nisan 1975, s. 2. 46 “Çocuklar Milletin Elvan Çiçeği”, Türk Edebiyatı, nr. 97, Kasım 1981, s. 1-2.; “Çocuk Denilen Gonca Tebessümlerle Açılır”, Türkiye, yıl: 29, nr. 10443, 14

Ev içi, çevresi ve okulda çocukları iyi yetiştirebilmenin yolları el birliği ile aranmalıdır. Bunun için de çocuklarımızın ruhlarını bozup onları kararsız, dermansız ve inançsız bırakan yabancı ‘atraksiyon’lara karşı, İslam-Türk’ün asırlar boyu geliştirdiği ‘cazibeleri’ ihya etmek gerekir. Çünkü çocuk ruhu, oyalanmak ister. Yenilik ve eğlenceleri çok sever. Kabaklı’ya göre, meselâ: “Karagöz, Hacivat, kukla, diş kirası, balonlar, rengârenk iftar sofraları, el öpmeler, büyüklerin hediyeleri, öğütlü fıkralar, oyun ve hikâyeler vb. onlara, bir millete, bir dine, bir memlekete bağlı olmanın şuur, zevk ve kuvvetini kazandıracaktır. İleride maddi dünyanın bin bir sıkıntısı, dönekliği, hilesi ile karşılaşan çocuklarımız güçsüz ve yalnız kalmaktan bu sayede kurtulmuş olacaklardır.”47 Ahmet Kabaklı çocuk edebiyatının çocuklar üzerindeki tesirini çok iyi kavrayan yazarlarımızdan ve öğretmenlerimizden birisidir. Çocuklarımızı iyi eğitmemiz gerekir. Çünkü her millet gibi biz de çocuklarımıza güzel bir dünya bırakmalıyız. Yazılarında çocukları istenilen tarzda yönlendiren ve şekillendiren kitap, gazete ve dergilerle ilgili düşüncelerini de okuyucuları ile paylaşır. Kabaklı, yazılarında çocuk ve çocuk edebiyatını çeşitli vesilelerle tanımlamaya, yararlarını anlatmaya çalışır. Bu yazılarından birisinde “milletler gibi çocukların da edebiyata ihtiyacı olduğundan söz eder. Edebiyatsız çocuğu, edebiyatsız millete benzetir. Edebiyatı olmayan çocuk, sohbetsiz, kahramansız, hatta amaçsız büyümeye mahkûmdur.”48der. O, çocuk edebiyatını besleyen sözlü ve yazılı anlatım türleri arasından masalları, destanları çok önemli bir araç olarak görür. Kendisinin de en çok sevdiği edebî türler arasında masal ve destan vardır. Ona göre, masal ve destan kardeştir. Aynı cevherdendir. Destanları, şair ruhlu insanların hayal gücü doğurmuştur. … Destanların sosyal, ilmî, edebî açıklamaları vardır. Masallar son derece beşerî icatlardır. Bütün milletlerin, bütün dillerin masalları birbirine benzer. Masallar kişilerin, destanlar ise, milletlerin eseridir.49 O, yazılarında çocuk edebiyatının yararları üzerinde de önemle durur. Zaman zaman bu konudaki düşüncelerini okuyucularıyla paylaşır.
Ekim 1999, s. 3.; “Çocuk Edebiyatı”, Türk Edebiyatı, nr. 107, Eylül 1982, s. 1.; “Folklor Eğitimi”, Türk Edebiyatı, nr. 49, Kasım 1997, s. 3-5. “Çocuk İftarları”, Tercüman, yıl: 24, nr. 8367, 10 Haziran 1985, s. 2. “Çocuk Edebiyatı”, Türk Edebiyatı, nr. 107, Eylül 1982, s. 1. “Destan Milletin Rüyası”, Türk Edebiyatı, nr. 145, Kasım 1985, s. 4-6.

47 48 49

66

Materiallar

Yazılarından birisinde “eskiden bir çocuk edebiyatı var mıydı?” diye bir soru sorar. Bu sorunun cevabını yine kendisi verir. “Bence vardı. Battal Gazi’ler, Âşık Kerem’ler, Kelile ve Dimne (Humayunnameler)’ler, Köroğlu’lar, Hz. Ali Cenkleri, Evliya menkıbeleri hepsi. Bunlar yediden yetmişe çocuklar, delikanlılar, gençler, olgunlar ve ihtiyarlar içindi. … Bir eser zaten, hem çocuğa hem büyüğe, hem aydına hem halka hitap ettiği zaman, hepsi tarafından ayrı ayrı tadıldığı sevildiği zaman eserdir ve hatta şaheserdir. Bundan da anlaşılıyor ki, çocuk edebiyatını ‘çocukça’ zannetmek büyük bir yanlıştır. Hatta o zamanlar özel bir ‘çocuk edebiyatı’ da yoktur.”50 Kabaklı’nın çocukluğunun geçtiği yerde çocuk edebiyatı, çocuk yayınları, çocuk temsilleri yoktur. Ama bunların yerine onun hatıralarını süsleyen çocukluğunda dinlediği masallar ve masal kahramanları vardır. Zaten onun edebî alt yapısını çocukluğunda çok geniş bir folklor çevresine sahip olan Elazığ’da dinlediği masallar, destanlar, mesele denen şeyler, atasözleri, türküler vs. oluşturmuştur. 51 O, çocukluğunda aile büyükleri ile birlikte dinlediği ve kendisini şekillendiren destan ve masallardan şöyle bahseder: “Harput’un o dayanılmaz kışlarında, altına bir mangal kömür ateşi konulan, üstü bir yorganla örtülü ‘Kürsü’nün çevre yanına, bütün aile ve komşular toplanırdık. Elimiz, ayağımız sıcak, yalnız başımız dışarıda, işte o halde… ‘Kürsü başı sohbeti’ olurdu. Kahveler, künefeler gelirdi, orcik, pestil, kesme, ‘dut-unu’, kış kavunu yenirdi. Yüzük oynanırdı. ‘Meselle’ler, fıkralar anlatılır, şakalar yapılır, gülüş âhenk gecelere kadar otururduk. Büyükler konuşurdu ama, bize de söz hakkı verirler, küçümsemeden, azımsamadan, dikkatle dinlerlerdi. … ‘Folklor’ diye sonradan isimlendirdiğimiz şeyler o zaman hayatımızdı. Masallar, türküler, oyunlar, temsiller, o masalların içinde geçen türküler, şakalar, haksızlık üzerine giden, açları doyuran, kötü devleri kesen, güzel gelini atının terkesine atıp zindanda onu bekleyen şehzadesine kavuşturan yiğitler, bizlerdik. … İşte bizim her şeyimiz bunlardı. Büyükler de analar da çocuktu.” 52 Kabaklı, “Çocuk edebiyatı niçin yoktur?” 53 sorusuna da şöyle cevap verir: “Eski devirlerde çocuklar için, çocuk yayınları, çocuk eğlenceleri
50

ve maddî manevî değerlerle büyümesini istediğimiz her şey aslında cemiyetimiz içerisinde canlı bir şekilde hem vardı hem de yaşanıyordu. Meselâ: Evlerin dolaplarında Kur’an-ı Kerim’in hemen altında … halk hikâyeleri bulunurdu. Evde okuma yazma bilen yoksa, komşunun efendileri, hanımları gelip okurlardı. Hem ne hacet; o irfanlı insanlar, o yiğitlik ve aşk destanlarını mısra mısra ezbere bilirlerdi. 54 Çocuk edebiyatımız şimdi yoktur. Çünkü bugün bir bakıma hayatımız, şahsi dünyamız, yediden yetmişe hepimizi besleyen inançlarımız, manevî dünyamız, hatta dilimiz, cemiyetimiz yoktur. Çocuk edebiyatımız belki de ondan ötürü yoktur. Kabaklı, bu durumun sebebini değerlerimizden uzaklaşmaya, yabancılaşmaya bağlar. Bunun için de acilen tedbir alınmalıdır. Ona göre, öncelikle unutulmaya yüz tutan, bizi biz yapan “iyilik, yiğitlik, dostluk, cömertlik, konukseverlik, vatana, millete sevgi vs.” gibi değerlerimiz tespit edilmelidir. Sonra da değişen toplumun şartları da göz önünde bulundurularak yeni eserler yazılmalıdır. 55 Yazar ve vatandaş sorumluluğu ile Kabaklı, Harbiye’de belediyenin açacağı çocuk parkına yabancı masal kahramanlarının heykellerinin konulmasına karşı çıkar. Anne-baba ve eğitimcilerimizin öncelikle çocuklarımıza yabancı masal ve destan kahramanları yerine Türk masal ve destan kahramanlarını en iyi şekilde öğretmesini ve anlatmasını ister.56 Ne yazık ki, okullar, ders kitapları, romanlar, televizyonlar, çocuk kitapları, filmleri, şiirleri, halkın tâ bağrından çıkan o millî varlığı, millî eğlenceyi, millî hayali, birlik ruhunu henüz kavrayamadılar, bulamadılar.57 der. O, son yıllarda bizi biz yapan millî ve manevî değerlerimize saldıran vicdansızca ve acımasız bir şekilde çocuklarımızı aldatmaya, kin ile köpürtmeye çalışan çocuk ruhu simsarlarını da yazı konusu yapar. Oysa Batıda çocukların faziletlerini, dertlerini âleme, kör vicdanlara anlatan Andersen ve Charles Dickens gücünde yazarlar vardır. Ömer Seyfettin gibi çocuklarımızı kendi millî değerlerimizle besleyen yazarlarımızın olmamasından üzüntü duyar.58 Kabaklı’ya göre, “bencilliklerden, hasisliklerden kurtulmak, yeni hayatlar, yeni mutluluklar, yeni neşeler yaratılmak isteniyorsa çocuk edebiyatına çok önem verilmelidir. 59 Çocuk edebiyatı
54

“Çocuk Edebiyatı”, Türk Edebiyatı, nr. 107, Eylül 1982, s. 1. 51 “16 Mart 1988 tarihinde Ahmet Kabaklı ile Türk Edebiyatı Vakfı’nda yapılmış bir mülakat”, Mustafa Özkan ve dğr., Yüksek Öğretimde Türk Dili Yazılı ve Sözlü Anlatım, İstanbul 2001, s. 849. 52 “Âdam Ufağı”, Türk Edebiyatı, nr. 111, Ocak 1983, s. 3-4. 53 “Çocuk Edebiyatı”, Türk Edebiyatı, nr. 107, Eylül 1982, s. 2.

55 56 57 58 59

“Âdam Ufağı”, Türk Edebiyatı, nr. 111, Ocak 1983, s. 4. “Çocuk Edebiyatı”, Türk Edebiyatı, nr. 107, Eylül 1982, s. 2. “Çocuk Bahçesi”, Tercüman, yıl: 2, nr. 702, 2 Ekim 1963, s. 2. “Âdam Ufağı”, Türk Edebiyatı, nr. 111, Ocak 1983, s. 4. “Çocuk Edebiyatı”, Türk Edebiyatı, nr. 107, Eylül 1982, s. 2. Ahmet Kabaklı, bu düşüncesini gerçekleştirebilmek için 1982 yılında Türk Edebiyatı Vakfı ve Dodanlı

67

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

ürünleri aracılığı ile sevgi, dostluk, kardeşlik temaları işlenebilir. Ona göre, dünyanın neresinde olursa olsun en kolay anlaşacak, birbirlerini, servet, dil, renk, ırk, kıt’a farkı gözetmeksizin en iyi benimseyecek olan insan kesimi çocuklardır. Çünkü çocukların birbirlerine benzeyen yanları sayısızdır. En fazla bölüştükleri değerler ise romantizm, şövalyelik ve iyiliktir. Çocuklar masal ve destandan hoşlanırlar. Çünkü masallar ve birçok vasıflarıyla ‘mitos’lar ve destanlar da evrensel verimlerdir. Bu sebeple, masallar ve masal anlatıcıları, ‘çocuklara hitap eden edebiyat’ın sırrını bulmuşlardır, denilebilir. O halde, çocuk şiirlerinde, çocuk roman, hikâye, çizgi-film ve oyunlarında, ezelî örnek ancak masallarla destanlar olabilir. Çocuklar için bir edebiyat yapılacaksa, her gün yeni ufuklar, yeni hayaller, yeni büyüklükler icat etmeliyiz. Çocuklara, hayatın acıları, çirkinlikleri, toplumun aksaklıkları, kirli, haksız ve adaletsiz şeyler de elbet verilebilir. Ancak önemli şart şudur: Tıpkı masallarda, destanlarda olduğu gibi iyilik, kahramanlık, asalet ve hak, yalnız eser sonlarında değil, aralarda da sık sık zafer kazanmalıdır. Çocuk boşlukta, yalnız ve ümitsiz bırakılmamalıdır. Önüne zorluklar çıkarılsa bile, onların irade ve iman ile yenilebileceği gösterilmelidir. …Şu halde her şey çocuklara, masallardaki gibi “bir ümit, bir zekâ, irade, macera, iyilik yarışması” şeklinde verilmelidir. Kötü devler, masalın sonunda ölmeli öldürülmelidir ama, kötü deve karşı çocuğun ruhuna nefret tohumları ekilmemelidir. O sadece yenilecek bir kaba kuvvet, aşılacak bir engel gibi gösterilmelidir.60 Ahmet Kabaklı, çocuklara yönelik yazılarının yanı sıra çocuk edebiyatı ile ilgili bir de eser yazar. Eserin adı “Ejderha Taşı” 61 dır. Eserin yazılış hikâyesi şöyledir: Bilindiği gibi Tercüman gazetesi Türkiye’nin en uzun soluklu gazetelerinden birisidir. Ahmet Kabaklı da önemli yazarlarındandır. Gazetenin yayımladığı çocuk dergisisin işlerini tanınmış yazarlarımızdan Refik Özdek ve Gürbüz Azak yürütmektedir. Gazete iki yazarımızın idaresinde “Gençlik Serisi” adı altında çocuk
Uluslararası İhracat-İthalat A.Ş. ile birlikte ‘Çocuk Edebiyatı Yayınları’ Yarışması” düzenlemiştir. Yarışmaya ilginin çok olması ve gelen eserlerin ‘Yaşayan Türkçe’nin güzelliğini yansıtması onu son derece memnun etmiştir. Ona göre, artık Türkçede de 20. asrın sonlarına uygun bir çocuk edebiyatı vardır. “Çocuk Edebiyatı”, Türk Edebiyatı, nr. 107, Eylül 1982, s. 3. “Romantik Çağ”, Türk Edebiyatı, nr. 159, Ocak 1987, s. 5.; aynı yazı bazı kelimelerin çıkartılması ve ilavesiyle “Çocuklara Bayram ve Neş’e” başlığı ile yayımlanmıştır. Türkiye, yıl: 24, nr. 8137, 4 Haziran 1993, s. 2. Ahmet Kabaklı, Ejderha Taşı, Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları, İstanbul 1985, 109 S.

60

kitapları da yayımlamak istemektedir. Refik Özdek, bu seride yayımlanmak üzere Kabaklı’dan ısrarla bir çocuk kitabı yazmasını ister. Kabaklı bu istek üzerine çocukluk yıllarında dinlediği masal, efsane ve hatıralarından hareketle çocuk edebiyatı alanındaki tek eseri Ejderha Taşı’nı yazar.62 Kabaklı’nın çocukluğunun saf, temiz dünyasını yansıtan hatıralarına dayalı olarak kaleme aldığı ve Türk Edebiyatı Vakfı yayınları arasında yayımladığı Ejderha Taşı adlı eserinde 10 anı-hikâye vardır. Aralarda çizgi resimlerin de bulunduğu bu anı-hikâyeler şu başlıklardan oluşmaktadır: Ejderha Taşı (7-13), Altın Top (1423), Boz Atlı Hızır (24-31), Hırsız (32-41), Gümüş (42-50), Mercan Şehir (51-60), Ay Tutmaca Oyunu (61-66), Kırk Kuyu (67-77), Murat Kenarı (78-86), Munzur Baba (87-96), Harput’un Hikâyesi (97-109). Çocuklar için yazdığı bu eserinde çocukların hayal dünyalarındaki gizledikleri düşüncelerini açığa çıkaramaya çalışır. Anlatımda kıssadan hisselere başvurur. Bu yöntemle usta bir öğretmen, öğretici olduğunu da gösterir. Eserde, çocuklara anlattığı konularla ilgili sık sık sorular sorar ve cevaplarını yine kendisi verir. Kabaklı, Ejderha Taşı adlı eserinde doğup büyüdüğü Harput ve çevresinin tarihî, coğrafî güzelliklerinin yanı sıra çocukluk yıllarının yokluklarını, zorlu yaşantısını anlatır. Ahmet Kabaklı, Ejderha Taşı adlı eserinde, çocukluğunu geçirdiği baba ocağı HarputGöllübağ ve çevresinde ailesi ve komşularıyla birlikte yaşadığı çocukluk günlerini ve o günlere özlemlerini, annesinden dinlediklerini samimî bir dille anlatır. Babasını çok küçük yaşta kaybeden ve hayatın zorluklarını yaşayarak öksüz büyüyen Kabaklı için, anne kavramı çok önemlidir. Çünkü Kabaklı’yı bütün yoksulluğuna rağmen ninniler, masallar ve destanlarla şefkatli kollarında büyüten annesidir. O, çocukluğunda annesinden, Harput ve çevresinde oluşan ve anlatılan efsane ve masalları dinlemiştir. Kabaklı, annesinin yanı sıra aile çevresindekilerden de çok şey öğrenmiştir. Doğduğu ve yetiştiği yerde evin büyükleri sabahın erken saatlerinde Harput’a çalışmaya giderler. Çocuklar da anneleri, ablaları, teyzeleri ile birlikte evde kalırlar. Günleri, yaz mevsiminin değişen günlerine göre gül kurutmak, kiraz toplamak, dut silkelemek, badem kırmak, ceviz çırpmak ve çeşitli oyunlarla geçer. Bazen de annesi, komşu teyzeleri, yaşlı hanımlar ve genç
62

61

Altan Deliorman, “Bayrağı Yükseğe Kaldıran Adam”, Türk Edebiyatı, yıl: 29, sayı: 329-330, Mart-Nisan 2001, s. 47.

68

Materiallar

kızlar toplanıp kafileler halinde çevredeki “Fethahmet, Sugözü, Anguzu Baba, Buzluk...” gibi ziyaret yerlerine giderler.63 Kabaklı bu eserinde, kendisinin de şekillenmesine katkı sağlayan masal ve destanların eğitimdeki rolü üzerinde durur. Çocukların hayal kurmasının, masal dinlemesinin, kıssadan hisse çıkartmasının hayatları boyunca ne kadar işlerine yarayabileceğinin önemine işaret eder. Aynı zamanda bu eser aracılığı ile çocuklara “tabiat sevgisi, yoksullara acıma duygusu, dayanışma ruhu, bütün olumsuzluklara karşı ümitsiz olmamayı ve dahası millî kültürü” aşılamaya çalışır. Kısacası Kabaklı’nın hatıralarından örülü Ejderha Taşı adlı eseri, geleneklere bağlılığı ve millî kültürün devamlılığını hatırlatması bakımından da önemli bir eserdir. Sonuç olarak “çocukluk denen saadeti hiç tatmadan, çalışmaya, sorumluluğa mecbur edilmiş, kimseye nazlanamamış, hep naz çekmiş ve zalim bir yoksulluk” 64 içinde büyümüş olan Kabaklı, yazılarında, sıkça anne-baba, okul ve toplumun çocuğa gereken önemi vermesi üzerinde durmuştur. Çocukların yetişmelerinde ailenin, çevrenin ve eğitimin önemine işaret etmiş, millî duyguların ve heyecanların masal ve destanlarda gizli olduğunu söylemiştir. Ayrıca, çocuklarımızın kendi millî değerlerimiz ile yetiştirilebilmesi ve şekillenebilmesinde ‘çocuk edebiyatı’nın çok önemli rolü olduğunu da yazılarında vurgulamıştır.

63 64

A. Kabaklı, Ejderha Taşı, İstanbul 1985, s. 14. “Çocuk-Sevgi Hürriyet”, Tercüman, yıl: 8, nr. 2702, 23 Nisan 1969, s. 2.

69

 

SİSYPUS DAĞININ MELANKOLİK ARAFI: AKİF PAŞA/EKREM ŞİİRİNDE ÇOCUK↔ÖLÜM ALGISI
Yrd.Doç.Dr. Fatih ARSLAN
Fırat Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü e-mail: farslan@firat.edu.tr THE MELANCHOLIC PURGATORY OF THE ‘SISYPUS’ MOUNTAIN: AKIF PASHA / THE CHILD - DEATH PERCEPTION IN THE POEM “EKREM” ABSTRACT Child and death are two words that can not be harmonized with each other even with the associations at the standardmeaning dimension of the language. Mostly, they have such joint meaning-fields as to call life and death. Death is the Wailingwall of the unnecessity of the human occupation as Sisypus has tried in vain in mythology. Human uselessly tries to compress the endless universe of the dream into a finite time. Two of the reorganisation-period writers of the Turkish Literature are Akif Pasha and Recaizade Mahmut Ekrem living that theme the most intensively in reality and carrying it as a basic source to their artistic perception. These poets commenting the death and especially child-deaths seriously have written in a sense the imaginary manifest of the death. They have tried to establish their poetry-world among the belief-denial, the east-west, and the cultural conflicts. This is a problematic/ interrogatoric approach to the death, child and belief. Key Words: Sisypus, Melancholic, Akif Pahsa, Recaizâde Mahmut Ekrem, Child, Death.

“Çocuk ve Ölüm” sözcükleri dilin standart, statik dünyasında anıştırmalarla dahi olsa birbirine pek yakışmayan, birbirini pek tamamlayan bir meforik açılama sahiptir. Varlığı var kılma adına, yaşanılırlığın nasıl ve nedenini kendi doğal yapısında ve çoğu zaman hiçbir artı davranış biçimine girmeden sağlayabilecek kadar üstün meziyetlerle dona(tıl/n)mış insanın en sağlam parmak izi olan çocuk tabii ki ölüm düşüncesinden uzaktır. Ama insandaki çıkmaz durumları, çatışmaları, kendi sınırlarını aşan/ zorlayan olaylar karşısındaki zayıflığını, çaresizliğini, çelişkilerini trajiğin en üst boyutunda yaşayan âdemoğlu için “ölüm” kendi varlığıyla beslenen derin bir mahzendir reel dünyada. “Tanrı’nın çizdiği kader dairesi içerisinde hayata tutunmaya çalışan insanın soylu direnişi” (Özcan, 2007: 12) çoğu zaman sekteye uğrar. Kırılmalar, kırgınlıklar arttıkça hayat kendi anlam dünyasının evrenini sıkıştırır; çoğu zaman nesnelerin ruhuna uzatır elini. Ezoterik düşün yapısının soylu figürleridir çocuklar. Çünkü hiçbir zaman “Hayal edilen nesnede algıladığımız nesnenin yaşamsallığı ve canlılığı yoktur.” (Scarry, 2007: 11) Çocuktaki bu genel özellik, onun kaosun merkezi olan dünyaya, anne rahminin huzurlu ortamından yeni gelmesinin ve kozmostan dış dünyaya yeni açılmasının göstergesidir. Bu anlamda bireyin, zamanla sıkıştırılmış bir uzamda başlayan yolculuk evresinde “çocukluk dönemi” toprağa bağlı bedeninin içine hapsolan ruhundaki, tinselliğin en yüksek olduğu dönemdir. Her yeni doğan çocuğun yüzünde ışık 70

ve masumiyet olduğu düşüncesi, gelinen yerin kutsal bir mekân olduğu inancının yansımasıdır. “Dünyanın karanlık yanının karşısına, aydınlık taraf olarak çocuk olgusunun çıkarılması kaotik ortamı etkisiz bir duruma getirmeye yönelik bir edimselliktir.” (Kanter, 2007: 7) Düzensizliğe kendi duyargalarının uçsuz bucaksız evrenini sonuna kadar alımlamayıp başkaldırır. Neredeyse her çocuk kendi kozmosunu kurar. O yüzden her çocuk yeni bir dünya; yeni bir dünya prototipidir. “Çocuk” imlecinin tamamlayıcısı olarak sunduğumuz ölüm ise insanı yaşamsal alandan koparan, olağan ama her gelişinde olağanüstüymüş gibi karşılanan ve hiçbir surette alışılamayan, “en kaçınılmaz tarafımızdır.” (Gasset, 1995: 34) Bu yönüyle ölüm, insana hem çok yakın hem de çok uzaktır. Bireyi yaşamsal süreçten koparan ölümün, insan üzerindeki yıpratıcı ve tehdit edici etkisi elbette yadsınamaz. Yaşanılan dünyadan kopma, sevdiklerini ve yaşantılarını arkada bırakma düşüncesi kolay kolay kabul edilecek bir olgu değildir. Sonsuzun sonluda ikame mecburiyetinde kalışı, insanlığın en büyük trajedisidir. Düşün sonsuz kanat çırpınışları, gerçeğin sonlu dünyasına asla sığmaz, sıkışmaz. Her sabah kendi kayasını hayat dağından aşırmak için uğraşan ve beyhude bir çabayla geri saran ama ölüme yaklaşan anlamsızlığın (absürde) kahramanı Sisyphus (Erhat, 2006: 272) gibi insan da bütün uğraşlarının, çabalarının çoğu zaman beyhudeliğinin farkındadır. Çağdaş Sisyphuslar gibi biri yekdiğerine benzeyen insan çevreni ontolojik varlık alanlarının sürekli yenilen-

Materiallar

diği zannına kapılırlar. Aslolan tek realite “ölüm”dür. Ne kadar uğraşılsa, ne kadar yaşam çevreni boyutlansa da hep ölümün soğuk yüzü tedirgin Sisypusların kulağına acı şarkılar mırıldanmaya devam eder. Şüphesiz her ölüm bireyin düşünce dünyasında olumsuzlanır; ancak ölümler içinde çocuk ölümlerinin insan ruhunu biraz daha fazla hırpaladığı muhakkaktır. “Çocuğun ilk ve en önemli ilişki nesnesi, göbek bağı ile bağlantıda olduğu, rahminde aylarca vücudunu/kanını ve bütün yaşantılarını paylaştığı annedir.” (Saydam, 1997: 62) Sonrasında belki kendi zamanını yaşama adına, kendi varlığını var etme adına, anlam dünyasına kurma adına dünya denilen boyuta geçer. O yokken ölüm de yoktu; o öldüğü zaman da ölüm olmayacak. İki istifham arasında bî-taraf olmak yerine bertaraf olmuş çocuklar… Dış dünyanın ruhlarında oluşturduğu izlenimi iç dünyalarında yoğurarak şiirlerine yansıtan şairlerin; “çocuk ölümü” temini şiirlerinde görmek ve bu olayın şair zihnindeki tasarımına tanıklık etmek alışılagelen bir durumdur. Şiirlerde işlenen “çocuk ölümü” temi genellikle, ölümü çocuğa yakıştıramama, çocuktan ayrı düşünme ve çocuğun nazik bedeninin toprakta çürüyerek yok olmasını kabullenememe gibi yapısal algılamalarla karşımıza çıkar. Edebiyatın toplum için ve topluma yönelik düşünüldüğü, sanatta pragmatist düşüncenin belirleyici olduğu Tanzimat edebiyatının birinci döneminde çocuk temasına ve çocuklara yönelik şiirlere pek fazla rastlanmaz. Tanzimat’ın birinci nesil şairleri Şinasi, Namık Kemal ve Ziya Paşa şiirlerinde daha çok sosyal içerikli konulara yer vererek, kendi iç seslerini duyurmak yerine toplumun vicdanı ve toplumun sesi olmayı tercih etmişlerdir. Bu düşünüşle eserlerini vücuda getirdikleri için de şiirlerinde çocuk temini işlememişlerdir. Bu dönemde Akif Paşa’nın küçük yaşta ölen torunu için yazdığı bir mersiyesi ve Tanzimat edebiyatının ikinci döneminde de Recaizâde Mahmut Ekrem’in oğlu Nijad’ın ölümünden duyduğu üzüntüyü dillendirdiği ve kaderin keyfiliğine yönelik sitemlerini aktardığı şiirleri çeşitli özellikleri bakımından ön plandadır. Akif Paşa, torununun ölümünden duyduğu üzüntüyü ve ona duyduğu sevgiyi bir mersiye ile dile getirmiştir. Mersiyenin bütününe torununun ölümünden duyduğu hüznü anlatan, yaşamdan beklediği ilgiyi görmemiş bir öznenin ruh hali hâkimdir. Akif Paşa’nın Âdem Kasidesi’ndeki isyankâr tavrı, bu şiirde yerini kadere boyun eğmek zorunda kalan ama umutsuzluğundan yine vazgeçmeyen bir tutuma bırakmıştır. Divan

Edebiyatı geleneğinden gelen, ancak şiirlerinde kendi bireysel duygularını, bu edebi mirastan farklı bir şekilde yansıtan Akif Paşa, Mersiyesi’nde de Divan şiiri geleneğinden ayrılır. Divan şiirindeki ölüm düşüncesi ile bu mersiyedeki ölüm düşüncesi farklıdır. Akif Paşa bu mersiyesi ile ölüm düşüncesini farklı bir boyuttan ele almıştır. (Kavaz, 2005: 78) Mersiyenin ilk kıtasında umutsuz bir ruhun yaşamdaki uyumsuzluğu sezilir. Ölüm, ölüp gidenle varlığını hissettirmiş ve öldürülememiş bir olgu olarak hayatta kalanların ruhunda sonsuz bir yara açmıştır. İç dünyasının kapılarını; ruhundaki isyanları, fırtınaları olduğu gibi şiirine yansıtan Akif Paşa kendi dışındaki dünyayı ve akıp giden zamanı, içselleştirerek şiirine aktarmıştır. Böyle bir bireysel düşünüş tarzıyla yaşamda bir yer edinmeye çalışan şair, torununun ölümüyle oluşan bunaltıyı en yüksek duygu perdesinden okura hissettirir. Yaşamındaki bu olumsuz değişiklikten sürekli şikâyet eden şair, ayrılığın acısını çekmeye isteklidir: "Tıfl-ı nazenînim unutmam seni Aylar günler değil geçse de yıllar Telh-kâm eyledi firâkın beni Çıkar mı hâtırdan o tatlı diller” (Kasır, 2000: 48) Akif Paşa “tıfl- nazeninim” diye hitap ettiği torununun ölmesiyle alt üst olmuştur. Şair, ölüm olgusuna yaklaşırken isyan edici bir tutum sergilemiyor. Ölümün ayırıcı, eksiltici yönünün ve torununun nazik bedeninin toprak altında çürüyecek olmasının tedirginliği ile şiirini temellendiriyor. Bu yönüyle, ölüm yaşamda değiştirici bir görev üstlenmiştir. Adem kasidesinde isyankâr bir tutumla karşımıza çıkan, “kendisi murat almadıkça her şeyin yerle bir olmasını” isteyecek kadar sert bir üslupla, yaşamdan ve insanlardan memnuniyetsizliğini dile getiren ve bununla şiirini şekillendirmekten çekinmeyen Akif Paşa, yukarıdaki dizelerde, isyanının yerini sessiz ve derinden gelen sitemli bir hüzne bırakmıştır. Ölümle ortaya çıkan gerçeği kabullenememe neticesinde oluşan içsel karanlık ve ölen kişiye duyulan özlem şairin beninde, hem ruhsal hem de bedensel sıkıntıların ve bir takım huzursuzlukların da kaynağını oluşturmuştur: “Akl ü fikri bütün târümar ettim Şaşırıp vâdi-i hayrete gittim. Nâr-ı hicrin ile eridim bittim Yaktı kül eyledi firâkın beni.“ Akif Paşa’nın Mersiyesi’nde kaderi kimi zaman kabullenen, kimi zaman da kaderinden memnun olmayan çelişkili tutumu dikkat çekicidir. Bu yaklaşımla Akif Paşa, “Hayattan şikâye71

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

tini dile getirirken sebebi çevresindeki insanlarda değil kendi kaderinde arar.” (Kavaz, 2005: 77) Biraz İslam etkisinde şekillenen bu kaderci anlayış skolastik düşüncenin şekillendirdiği Batı merkezli ölüm fikrinden oldukça uzaktır. Genel bir kabullenme, kadere karşı samimi boyun büküşlerle örülü bir yaşam evrenidir bu. Varoluşçuların ve Epikuros’den esinlenerek şekillendirdiği “Biz var oldukça o yoktur, o varken de artık bir yoğuz/biz yokken hayat yoktur, ölünce de olmayacaktır.” (Tuğcu, 2002: 165) düşünce sistemi ölüm temini bir varlık/yokluk sorgusunda çözümlemeye daha doğru bir ifadeyle kendi müphemiyetlerinde eritmeye meyyâldir. “Vâdi-i hayret” imgesi ile Hüsn ü Aşk’a göndermede bulunan şair, plampest bir metinler arasılıkla ekseniyle her iki eserin de genel görünürlüğünü sağlamaya çalışır. Şunu da ayrıca belirtmek gerekir ki, ayrılığın oluşturduğu manevi ateş evrensel bir ateşe dönüşmüş ve şairin gönlünde bireyselleşerek ifadesini bulmuştur. Ayrılık ateşi, şairin hem ruhunu, hem de bedenini tutuşturmuştur. Akif Paşa, Mersiyesi’nde Allah’a isyan edici bir tutum takınmaz ancak klasik bir söylemle feleğe sitem etmekten geri durmaz. Yaşadığı olaylardan birilerini sorumlu tutan ve bunu şiirlerine yansıtan Paşa, yaşadığı trajik durumdan dolayı rahatsızlığını dile getirir. Ölümün sebep olduğu dayanılmaz acının ruhta yaptığı tahribat çok büyüktür; ama ölen kişinin, yaşamdan eksik kalanın, çocuk olması ile bu acı iki kat daha artar. Akif Paşa, ölüm olgusuna yaklaşırken ateşi hatırlatıcı imgeler kullanarak ateş-ölüm arasındaki psikanalitik ilintiye de dikkat çekmiştir: “Feleğin kinesi yerini buldu mu? Gül yanağın reng-i rûyun soldu mu? Acaba çürüdü toprak oldu mu? Öpüp okşadığım o pamuk eller” Sevilen birinin bedeninin çürümesini düşünmek geride kalanları üzer. Bedenin toprakta çürümesi, topraktan yaratılan insanın toprağa dönmesi ve toprakta bedenini yitirmesi, geride kalanlar için üzücü ve kabullenilemez bir durum oluşturur. Toprakta çürüme düşüncesi şairi metafizik çıkmazlara iter. Akif Paşa’nın yukarıdaki dizelerdeki sorgusunun temelinde, torununun küçük yaşından dolayı ona ölümü yakıştırmaması gelir. Akif Paşa’nın ölüme yaklaşımında, ölümle birlikte, yaşanılan dünyanın parçalandığını düşünen bireyin sarsıntıya uğramış ruh hali söz konusudur. Bu psikoloji bireyin ben-merkezci yaşamının göstergesidir. Kendini ve kendi çevresindekileri dünyanın merkezinde görme ve bu merkeziliğin ölümle birlikte yok olması dünyanın anlamı yitirmesine 72

sebebiyet verir. Anlamı yitirilen bir dünyada ölümle gelen kaygı ateşi, ruhsal eksikliklere gebe bir benliğin habercisidir. Bu anlamda varlık ve var olma sorunuyla karşı karşıya kalan birey, felekten istediği yanıtı alamayınca varlığı sorgulama edimi gösterir. Varlık ve varoluş sorunsalı karşısında ortaya çıkan bu ruhsal bunalım, ölüm olayı ile somut bir kimliğe bürünmüştür. Akif Paşa’dan sonra çocuk ölümleri adına en dikkat çekici şiirleri Recaizâde Mahmut Ekrem kaleme almıştır. Kader, bu acılı babanın peşini bir türlü bırakmaz ve adeta “Onun ilhamından şiirin tam sesini koparabilmek için bu talihsiz babayı boş yere üst üste dener. O yıldırımın çarptığı yerde bir sene evvelki gezintilerin hatıralarını arar. Ölüm hayatına sadece siyah tüllerden bir dekor ilave etmekle kalır.” (Tanpınar, 1997:482) Ekrem ve ölüm adeta şiiri için temel bir malzeme olacak kadar hayatıyla paralel yürümüştür. Recaizâde Mahmut Ekrem, oğlu Nijâd’ın ölümünden duyduğu üzüntüyü dile getiren pek çok şiir yazmıştır. Acının ve ıstırabın şairi olan Recaizâde Mahmut Ekrem, gözünün yaşı dinmeyen bir babadır. Çocuklarının ölümü ile karamsar ruh haline bürünen ve iyice çöküntüye uğrayan şair, ölümlerin yalnız bıraktığı terk edilmiş bir bireyin yaşam karşısındaki duruşunu yansıtır. Recaizâde Mahmut Ekrem, yalnızlığın ve ölüm acısının senfonisine kendini kaptırmış bir şairdir. Onun dili hep ağlamaklıdır ve şiiri ölümle gelen karanlıklar tarafından kuşatılmıştır. Ancak Recaizâde Mahmut Ekrem ağlar, ağladıktan sonra ağlamaktan yorulur ve kendine bir teselli noktası bulmaya çalışır. Adeta şiirlerinde fırtınalı bir denizin dalgalarla boğuşmasının ardından gelen ürpertici bir dinginlik ve durağanlık söz konusudur. Her an acısını hatırlar ve teselliyi Nijad’ın hayalinde bulur: "Hasret beni cayır cayır yakarken Bedenimde buzdan bir el yürüyor Hayâline çılgın çılgın bakarken Kapanası gözümü kan bürüyor. (Parlatır, vd.,1997: 405) Ölümün sebep olduğu boşluk duygusu ve ölmüş olanı bir daha görmeyecek olmanın oluşturduğu terk edilmişlik, bireyin ruhunda birtakım açmazların kaynağını oluşturur. Bu açmazlarla ruhunda gelgitler yaşayan; hem ölene, yaşamsal alandan koptuğu, yaşamdan ayrılmak zorunda kaldığı için üzülen, hem de kendini yalnız hisseden birey, kimi zaman gerçeklerden uzaklaşarak hayal âleminde ölen kişi ile sonsuz bir dünya oluşturmaya çalışır. “Bedenimde buzdan bir el yürüyor” imgesi ile şairin üzüntüden yanan ruhu ile ölünün soğuk bedeni arasında kurulan ilişki

Materiallar

bunun bir göstergesidir. Buz da ateş gibi yakıcıdır. Ölüme ait birçok özellik kışa/soğuğa atfedilerek gizil bir analoji yapılıyor. Böylece şair, iki güçlü benzerlikle ölümün insan ruhunda doğurduğu trajik çatışmayı daha köklü bir hale getiriyor. “Zıtlık trajiğin vahametini daha belirgin şekilde ortaya koyuyor.” (Özcan, 2007: s.63) Ölen kişinin hayalini kurma düşüncesi Recaizâde Mahmut Ekrem’de de Akif Paşa’daki şekliyle karşımıza çıkar. Çocuklarının ölümü yaşamı sürekli alt üst olan Recâizâde Mahmut Ekrem hayalin kendisine sunduğu kaçış imkânını değerlendirerek, oğlunun “hayaline çılgın çılgın bakmakta” ve acısını hafifletmeye çalışmaktadır. Ölüm karşısında insanın iki temel savunma mekanizması vardır: “maskeleme ve bastırmadır.” (Karaca, 2000: 72) İnsan ya ölümü görmeme adına farklı duyumsamalara yönelecek ya da ölümün görünür yüzü farklı değer, algılama ve duygularla gizlemeye flu bir görüngü haline getirmeye çalışacaktır. Her iki durumda da ölüm daha latif bir renge bürünmüş olacaktır. Şairin, kızı Piraye için yazdığı şiirinde mezar, ölü ve çocuk arasında bir bağ kurmaya çalışan ve bu bağdan rahatsız olan bir psikoloji ile karşılaşırız. Kızı Piraye’nin doğarken ölmesi, şairin ruhunda ölüm düşüncesinin ve ölümün neden olduğu ayrılığın ilk psikolojik baskısını oluşturur. Nijâd’la bu düşünceden kurtulmaya çalışan şair, Nijad’ın da ölümüyle kendisini üzüntünün esiri etmiş ve ağlamayı adeta alışkanlık haline getirmiştir. Piraye’nin mezarı ve “siyah toprak” acıyı arttırıcı unsurlar olarak karşımıza çıkar: “Ah kim Pirayemin işte bu yerdir meskeni Şu siyeh topraklar olmuştu o nurun mahzeni” Yukarıdaki dizelerde geçen “mahzen” imgesi “karanlık ve altta” olmayı sembolize eder. Kızının mezarını “mahzen” olarak düşünen şair; mahzenin ağır, ürkütücü ve tedirgin edici özelliği ile mezar kavramını eş değerde tutmaktadır. Mahzen yataylığı ve yerin altında olması ile göksel ve dikey olandan uzak olmayı çağrıştırır. Piraye’nin ölümünden sonra yaşam sevgisini Nijad ile aynileştiren şair Nijâd’ın ölümüyle ikinci kez aynı psikolojiyi yaşamaya mecbur kalır. Her şeyde ve her eşyada Nijâd’ı gören ve onu hatırlayan şair, Nijâd’ı unutmaya çalışmak ve yaşamsal sürecine uyum sağlamak yerine hayalinde sürekli oğlunu canlandırır. Geçmiş, Recaizâde Mahmut Ekrem’de acıların merkezidir. Ancak geçmişini unutmak ya da geçmişinden kurtulmak yerine, geçmişi sürekli an’a taşıyan ve an’ı geçmişle aynileştiren şair, geçmişe dönük yüzüyle gelecek kaygısını da yitirmiştir. Onda sadece, bugünün ve ölen çocuğunu görmüyor

olmanın oluşturduğu bir kaygı vardır. “Ölüme mahkûm olmak çok korkunç şeyse de bir hiç uğruna anlamsızlığın kurbanı gibi mahkûm olmak da bütünüyle katlanılmaz bir durumdur.” (Kundera, 1989: 60) fikrini Ekrem sanki peşinen kabullenmiş; ölümü kendi estetik algılama sürecinin yaşamsal kaynağı haline getirmiştir. Acının son noktası, yalnız kalma ve kendi içine yönelme arzusudur. Bu anlamda acıya maruz kalan birey, kendi ve kendi dışındakiyle çatışma halindedir. “İnsan anlığının başlıca kaynağı ya da eyleme geçirici ilkesinden birisi acıdır.” (Hume, 1993: 254) Bu noktadan sonra gözyaşları, yaşamın bir dayatması ve zorunluluğu haline gelmiştir. Zamanı acısına göre algılayan ve kendi dışında akıp giden zamanın farkında olmayan Recaizâde Mahmut Ekrem’in içinde kök salan ve statikleşen bir zaman algısı vardır. Bu zaman algısı, şaire sürekli oğlunun ruhunda oluşturduğu acıyı duyumsatır: “Ekserî manzarımda dûr-a dûr Görürüm âteşin bir ufk-ı bedî’. O ufuktan çıkıp sönen bir nûr “Hasret âlûde bir nigâh-ı feci’Senin eyler hayâlini teşyî.” Akif Paşa’da görülen kadere teslimiyet ve boyun eğmenin yanı sıra, kadere başkaldırı ve kaderi sorgulama aynı şekilde Ekrem’de de görülür. Ölümün sebep olduğu ayrılık ve santimantal duyuş tarzı her iki şairde de ortak bir ruh halinin ve ortak bir acının yansımasıdır. Her iki şair “ayrılık” ve “yanmak” kavramlarıyla ölümün ruhta oluşturduğu ateşe göndermede bulunarak “ateş” imgesinin yakıcı ve kül edici yönünü çağrıştırmaktadır. Ateşin kül edici yönü, var olan nesnelerin somut gerçekliğini ya ortadan kaldırması ya da en aza indirmesidir. Yüreğe düşen ölüm ateşi hem Recaizâde Ekrem’in hem de Akif Paşa’nın uzamdaki varlıksal boyutlarını indirgeyici bir rol üstlenmiştir. Bu noktada denilebilir ki, bütün insanların ortak yazgısı olan ölüm, özel anlamda kapısını çaldığı insanın bireysel yazgısı haline dönüşür ve yaşamı eksiltici bir yönüyle karşımıza çıkar. Ölümle birlikte ortaya çıkan kopma neticesinde anlamı tam olarak bilinmeyen ve çaresizce kabullenilen bir yolculuk başlar. Geride kalanlar ancak, gidenlerin “hayallerini teşyî” ederek teselli bulmaya çalışırlar. Bu düşünüşle asıl acıyı gidenin değil kalanın yaşamak zorunda kaldığı bir yaklaşım ortaya çıkar. Ekrem, “Mevt… Nijâd” şiirinde bu düşünceyi şöyle ifade etmektedir; “Ölüm..Evet! O da fânilerin felâketidir… Fakat bütün bu felâket, bu hasret ü mâtem Gidenlere değil, ancak kalanlara â’it!..” 73

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Yaşamdan memnun olmayan birey, yaşama tutunmak için kendini yaşama bağlayıcı dışsal unsurların varlığını hisseder. Ekrem bu unsuru, Nijâd ile bulur. Nijâd’ın hayatta kaldığı on beş sene şairin en mutlu olduğu senelerdir. Oğlu Nijad’ın hayali, bir an için bile şairin peşini bırakmayan bir gölgedir. “Dün… Bugün” şiirinde Ekrem, adeta oğluyla konuşur gibidir. “…o yaman vakit saatinin çalması, insanın tabiatın dört mevsim bütünlüğünden kopmasına sebep olacaktır.” (Korkmaz, 2004: 239) Şair, o anın da farkındadır. “Çocukluğumuzun, içimizde canlı ve şiirsel olarak yararlı kalması, olgular düzleminde değil, düş kurma düzleminde gerçekleşmiştir. Bu sürekli çocukluk sayesinde, geçmişin şiirini elimizde tutarız.” (Bachelard,1996: 45) Geçmişin şiiri ölümlerle ancak dumura uğrar. Hayallerle örülü çocuk algısı beraberinde şiirsel algılamayı da sekteye uğratır. Artık konuşan, şairin içindeki ayrılığın sesidir: “Ey Nijâd’ın hasretiyle zâr olan!.. Sen sus biraz, Rûhunu Sûzân eden hicrânı hicrân söylesin…” Ayrılık acısı ile ruhu yanan şair inlemekten, feryat etmekten yorulmaz. Kader karşısındaki acziyetinin farkına vardığı zaman daha şiddetli bir ağlamaya tutulmuş gibidir. Recaizâde Ekrem, aşağıdaki dizelerde, oğlunun hayalinin sadece ruhunda değil aynı zamanda bedeninde yaptığı tahribatı belirtiyor. Bu tahribatla, birey kendini dış dünyaya kapatarak, iç dünyasına yönelme edimi gösterir. Çünkü ölümle birlikte sürekli bir oluş halinde akan zaman bir anda kesintiye uğramıştır. Bu anlamda ölüm, hem ölenler için hem de geride kalanlar için yaşama karşı ödenen en ağır bedeldir: “Bir gün silinir seng-i mezârdaki nâmın, Lakin seni rûhum ebedi yâd eder ağlar Eyvâh Nijâd’ım.! Diye feryâd eder ağlar.” Şaire göre, zaman her şeyi değiştirecektir. Değişmeyen tek şey şairin ruhundaki acıdır. Bu acının kalıcı olma sebebi şairin sürekli oğlunu “yâd etmesidir.” Her hatırlama, şairin acı tekrarıdır. Recaizâde Mahmut Ekrem’de ölüm fikri derinlikli değildir. Şair, ölümün metafizik yönü üzerinde fazla durmaz. Onun şiiri tek boyutta ve tek düzlemde ağlamak üzere yoğunlaşır. Onun için ölüm, sevenleri ayıran, engellenemez bir olgudur. Ağlamak ve feryat etmek, ölüm acısını yaşamak zorunda kalan bireyin bu dünyadaki asli vazifesidir. Bireydeki bu mutsuz ruh, huzuru ve dinginliği saplantı haline getirdiği gözyaşlarında bulur. 74

Şair, acının ve bilincindeki güç yitiminin baskısı altında yaşamaya mahkûm bir birey olduğu düşüncesi ile şiirini temellendirir. Bu anlamda kendi iç dünyasında otoritesini kaybeden edilgen birey, geriye dönük bir yaşam şeklini benimser ve hâlden duyduğu sıkıntıyı çevresine hissettirir. Yaşamın mutlak gerçekliği olarak kendini görme, değer yitimiyle son bulur ve özne kendini dünyanın en değersiz ve en mutsuz objesi olarak görür. Yaşanan acıyı unutma ve hatırlama ekseninde; hatırlamayı tercih etme, geçmişi an’da yaşama, bugünü sorgulamanın ve bugünden memnun olmamanın neticesinde ortaya çıkan bir kaçış izleğini doğurur. Yaşanılan andan duyulan huzursuzluk ve geçmişi hatırlama isteği de uzamsal algıda bir sıkıntı oluşturur. Böyle bir duyumsama ile oluşan algıyla anlamlandırma, öznenin içsel benindeki huzursuzluğunun bir sonucudur. Ruhsal bir çöküşle şair cevabını alamayacağı soruların ardına düşer: “Nasıl lâtîfe-i gaybiyyedir bu, Yâ Rabbi Benim Nijâd’ımı aldın, nedir bunun sebebi?” Yukarıdaki dizelerde Nijâd’ın ölümünü Allah’ın bir güzelliği olarak düşünen şair, umutsuzca bir çıkış noktası aramaktadır. Zaman ve uzam dışı yaşamaktadır, onun yaşadığı zaman oğlunun öldüğü zamanda sabitlenmiştir. Zamana karşı alınan tavır, zamanın geçip gitmemesine yönelir kimi durumlarda. “Teselli” şiirinde oğlu Nijâd’a kavuşmak için “rûz-ı mahşer”i beklemeye sabrının kalmadığını belirtirken zamandan şikâyet eder: “Üstüne mevtin düşüp zıll-ı peri İnkisâf etti cebîn-i enveri Rûhsuz kaldı yumulmuş gözleri, Bir kefenle zîr-i hâk oldu yeri Gitti artık bir daha gelmez geri… Bekle ruhum, bekle rûz-ı mahşeri!” Yukarıdaki dizelerde görüldüğü gibi şair için tek teselli, mahşer günü kavuşabilmedir. Kaybedilen huzur ve kaybedileni yeniden yaşama isteği “rûz-ı mahşer”de gerçekleşecektir. Bu duyuş ve yaklaşımla, sadece bedensel anlamda uzamdaki varlığını idame ettiren şair “ruhunun özünün mahvolmasını” dileyecek kadar yaşama küskündür. Ancak bu teselli de zamanla yerini ümitsiz bir bekleyişe bırakır: “Bî- huzûr et rûh-ı leyl-i esmeri, Eyle isticvâb reng-i hâver-i En katı mermerlere çarpıp seri Mahv olunca ağla cânın cevheri. Gitti artık bir daha gelmez geri Bekle rûhum bekle rûz-ı mahşeri! - Ah Nasıl bekleyim?”

Materiallar

Şairin yaşama karşı olumsuz tavrı “bahtına” yaptığı sitemin yansımasıdır. Nijâd Ekrem’deki şiirlerinde, trajik hava adeta şairin inlemeleriyle kuşatılmıştır. Dünyadan uzaklaşma ve kendi iç sesini dinleyerek ruhsal çatışmaların evreninde içsel bunaltılara maruz kalan şair için “zulmet”, kalıcı bir karanlığı” simgeler. Zulmetin ortadan kalktığı aydınlık vakitler hiçbir anlam ifade etmez. Sesini oğluna duyuramayan şairin, kendiyle konuşmaktan başka çaresi kalmamıştır. Ölümün kuşattığı birey, ölenin bıraktığı boşluğu dolduramamanın problemini yaşar: “Yıllar geçirirken gece saatler içinde, Me’yûs aramam nûrunu zulmetler içinde.. Rüyâ görürüm ekserî lâkin seni göremem Ağlar yanarım bahtıma gafletler içinde: “Bir kere sabah olsa! Derim- geçse şu zulemâ Berbâd olurum ben yine zulmet geçer amma!” Ölümün bireyin iç dünyasında oluşturduğu acziyet, ağlama edimi ile açığa çıkar. Herhangi bir dayanak veya çıkış noktası bulamayan birey, yaşama karşı direnme gücünü yitirir. Gerçek dünyada arzulanan, fakat gerçekleştirilemeyen istekler bu yaklaşımla zaman zaman rüyalarda yaşanır. “Rüya kendi tarzında kayıtsızdır. Aynı anda hem kasıt, hem gerçekleşmedir; nesnesi olmayan bir öznedir. Bu nedenle aslında özne de değildir.” (Adorno, 2007: 79) Rüya, bu anlamda bireyin yaşamak istediği anları uyku âleminde nesneler ve özneler eksenli yaşamasını sağlar. Bazı şiirlerde oğlunun ölümüne inanmak istememe düşüncesi vardır. Ölüm düşüncesi, hayatını çepeçevre kuşatmıştır. Ölümün bu yükü hayatı çekilmez kılmaktadır. “Bu, bir yönüyle bireyin sonu, özne ya da ruhun merkezini yitirmesidir.” (F.Jameson vd.,1990: 75) Zavallı Nijad’ da: “Nijad! Öldün mü sen?” der, beklerim bir sayha-i inkâr Uçan sesler havada bahsederlerken memâtından” Şair, ölüme ve ölümle gelen gerçekliğe inanmak istemez. Ancak ölüm, “Yaratılışımızın bir koşulu… son günümüz ilkinin sonucudur.” (Montaigne, 1993: 146) Gerçek bir durumu kabullenmede zorluk çekme ya da gerçek olana inanmama isteği yaşamsal süreçte sınır tanımaya yönelik bir reddedişi temsil eder. Gerçek olgusundan, kendini soyutlama ve gerçekle uzlaşmaz bir tutum sergileme, kendi içinde ve kendine göre bir gerçeklik oluşturarak nesnel gerçekliği yok sayma düşüncesinin gerilimli bir şekilde ruhsal belirsizlikle birleşerek yansımasıdır. Yukarıdaki dizelerde yer alan “inanmama edimselliği” şairin gerçeği karanlıkta bırakarak hayalin aydınlığına sığınma isteğinin bir sonucudur.

Ekrem, ölüm algılamasında çoğu zaman Albert Camus’un “Ölümü ve absürde hayatı onaylayıcı ve bu onaylamadan da bir mutluluk kaynağı seçen tavrını” (Ali Osman Gündoğdu, 1995: 99) tercih etmemiştir. Daha çok sorgulayan ve sorgularla ekstrem noktaya kadar yükselen ama bir yerde kırılan ve kabullenen masum bir derviş çizgisindedir. Çoğu zaman şiirsel söylem reel yaşantının gelgitlerini daha estetiksel bir üst dille kurma çabasında kaşımıza çıkmaktadır. Buna bir de din, kültür gibi ölüme dair genel belirleyicileri eklerseniz Recaizâde Mahmut Ekrem’in ölüm karşısındaki sessiz çığlıkları daha net duyulur ve duyumsanır.
KAYNAKÇA − − − − − − Adorno, W. Theodor (2007), Rüya Kayıtları, (Çev. Şeyda Öztürk), İstanbul, Yapı Kredi Yayınları. Bachelard, Gaston (1996), Mekânın Poetikası, (Çev. Aykut Derman), İstanbul, Kesit Yayıncılık. Erhat, Azra (2006), Mitoloji Sözlüğü, İstanbul, Remzi Kitabevi. Gasset, Ortega Y. (1995), İnsan ve Herkes, (Çev. Neyire Gül Işık), İstanbul, Metis Yayınları. Gündoğdu, Ali Osman (1995), Albert Camus ve Başkaldırma Felsefesi, İstanbul, Birey Yayınevi. Hume, David (1993), İnsan Doğası Üzerine Bir İnceleme, (Çev. Aziz Yardımcı), İstanbul, İdea Yayınevi. Jameson, F. vd. (1990), Postmodernizm, (Der. Nemci Zeka), İstanbul, Kıyı Yayınları. Kanter, Beyhan (2007), Tanzimat ve Servet-i Fünûn Şiirinde Çocuk, (Basılmamış Doktora Semineri), Elazığ, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Karaca, Faruk (2000), İkinci Yeni Poetikası, İstanbul, Hece Yayınları. Kasır, Hasan Ali (2000), Çocuk Şiirleri, İstanbul, Denge Yayınları. Kavaz, İbrahim (2005), Âkif Paşa Hayatı ve Eserleri, İstanbul, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları. Kundera, Milan (1989), Roman Sanatı, (Çev. İsmail Yergüz), İstanbul, Afa Yayınları Korkmaz, Ramazan (2004), İkarosun Yeni Yüzü Cahit Sıtkı Tarancı, Ankara, Akçağ Yayınları. Montaigne (1993), Denemeler, (Çev. Sebahattin Eyüboğlu), İstanbul, Cem Yayınevi. Özcan, Tarık (2007), Tevfik Fikret’in Şiirlerinde Trajik Durum, Elazığ, Manas Yayıncılık. Parlatır, İsmail vd. (l997), Recaî-zâde M. Ekrem (Bütün Eserleri II), İstanbul, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. Saydam, M. Bilgin (1997), Deli Dumrul’un Bilinci, İstanbul, Metis Yayınları. Scarry, Elaine (2006), Kitapla Hayal Etmek, (Çev. Bülent O. Doğan), İstanbul, Metis Yayınları. Tanpınar, A.Hamdi (1997), 19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul, Çağlayan Kitabevi Tuğcu, Tuncar (2002), Yabancılaşma Problemi Hıristiyanlığın Ve Marksizmin Kökleri, Ankara, Alesta Yayınları.

− −

− − − − − − − −

− − − −

75

 

TÜRK XALQLARININ UŞAQ ƏDƏBİYYATININ BƏZİ MƏSƏLƏLƏRİ
Prof. Dr. Fikrət SEYİDOV Türk xalqlarının, o cümlədən Azərbaycan türklərinin keçmiş dövrü bizdən nə qədər uzaq olsa da, o bizim bu günümüz üçün nadir bir mənbədir. Biz türk xalqının bir qolu olaraq 200 illik rus əsarətində yaşamışıq və rus imperiyası bizə soy-kökümüzə qayıtmağa imkan verməmişdir. 1917-ci ildə rus imperiyası dağıldıqda Azərbaycan türkləri Müstəqil Demokratik Respublika yaratdı. O, milliləşmə apardı və mövcudiyyətinin ilk günündən türk xalqlarının tarixini öyrənməyə müstəsna əhəmiyyət verib məktəb proqramlarına köçəri türk qəbilələri və xalqları, qədim türk dövləti, Məhəmməd Qəznəvinin sülaləsinin hökmranlıq dövrü, türk səlcuqları və onların mədəni xidmətləri, Çingiz xan və onun ardıcıllarının dövrü, Teymurun əsri, böyük moğollar haqqında qısa məlumat və s. daxil etdi. Lakin Azərbaycanın rus bolşevikləri tərəfindən işğal edilməsi müxtəlif türk bölgələrində gənclərə soykökümüzü aşılaya bilmədi. Məktəb proqramlarında oxu üçün kitablarda əsasən Avropa və Rus tarixi öyrədilməyə başladı. Bir saat da olsun oxu kitablarında “Orxon-Yenisey” abidələrinə, Qaraxanlı, Qəznəli, Səlcuq türklərinin tarixinə yer verilmədir. F.Köçərli “Balalara hədiyyə” kitabının girişində yazırdı ki, keçmişdə şan və qüvvət sahibi olan türk milləti öz məişətinə, adət-ənənəsinə dair yaratdığı hekayə, nağıl, hikmətamiz atalar sözü, incə mənalı tapmacalar, düzgü və yanıltmacları yaddan çıxarır və unudurlar. Hansı millət ki, tarixini, vətənini, dilini sevir o mütləq xalq ədəbiyyat nümunələrini cəmləşdirib saxlayır və şagirdlərin ilk təlimini, tərbiyəsini bu xalq pedaqogikasının nümunələrini öyrənməklə başlayır. Köçərli təəssüflə qeyd edirdi ki, bu cəhətdən qonşularımız bizdən daha irəli gedirlər. Türk millətinin əsrlərlə yaratdığı xalq pedaqogikasının bu incilərini ermənilər özününkü kimi qələmə verirlər. Çalışmalıyıq ki, tariximiz itməsin. Biz indi soy-kökümüzə qayıtmaq, mənəviyyatımızın bir çox itmiş səhifələrini yenidən bərpa etmək, uşaq ədəbiyyatı vasitəsi ilə türk mentalitetinə uyğun vətən torpağını sevmək, onun ərazi bütövlüyünü saxlamaq, itib batmış adət-ənənələrimizə yenidən qayıtmaq, gənc nəslə halallıq, 76 düzlük, doğruluq, əcdadlarımıza ehtiram, ailə möhkəmliyini və şərəfini saxlamaq kimi məsələləri aşılamalıyıq. F.Köçərli “Balalara hədiyyə” kitabında eləcə də uşaq psixologiyasına uyğun əmək, vətənpərvərlik, yoldaşlıq, qonaqpərvərlik və əxlaq tərbiyəsinin digər sahələrinə toxunan, bütün türk xalqlarında eyni məna kəsb edən məsəllər, tapmacalar da verilmişdir. Məsələn: - İt dalaşdı, yolçunun işi avanda düşdü. - İt hürər karvan keçər. - Qonağa get deməzlər. - Bu günün işini sabaha qoyma. - Qalan işə qar yağar. - Əldən qalan əlli il qalar. - Qorx payızdan, qabağında qış gəlir. - Qorxma qışdan qabağından yaz gəlir. - Toyuq yumurtasına görə şaqqıldar - Toyuq istər qaz yerişi yerisin, öz yerişini də yanılar. - Siçan görəndə pələngə oxşayan pişik, pələng görəndə siçana dönər. Qeyd etməliyik ki, son zamanlar uşaq ədəbiyyatına maraq azalmışdır. Oxu materialları sönük, can sıxıcı və uşaqlarda maraq doğurmayan mətnlərdən ibarətdir. Halbuki bizim soy-kökümüzdə xalq yaradıcılığına istinad edən elə şeir, hekayə, nağıl nümunələri var ki, onlar özünün sadəliyi, gözəlliyi və təravətini dünən də, bu gün də və sabah da itirməyən parçalardır. Türk maarifpərvərləri çalışırdılar ki, yazdıqları şeir və hekayələr uşaqlarda hiss, həyəcan, insani duyğular, yaxşı bir iş üçün minnətdarlıq əlamətləri baş qaldırsın. İnsan yaxşı işdən, xeyirxah əməldən mütəəssir olub, pis hərəkətdən, laqeyd münasibətdən təəssüflənsin. Məsələn “Yerli və fəhlə” hekayəsində deyilir: Yerli bir şəxs öz fəhləsi ilə çöldə işləyən zaman bir yekə ayı fəhlənin üstünə cumub, onu az qalır öldürsün. Bunu görən yerli baltanı götürüb ayının başını parçalayır və sonra da çəngəllə qarnını deşir. Ölümdən qurtulmuş fəhlə yerliyə minnətdarlıq etməkdənsə, onu danlayır ki, sən nə üçün ayının dərisini deşdin. Türk uşaq ədəbiyyatında tərbiyə nöqteyinəzərindən “Hekayəti pəhlivan” hekayəsində də

Materiallar

sözün qüdrətindən bəhs edilir. Bir kişi bir pəhləvanın kefinin pozulduğunu müşahidə edir. Səbəbini öyrəndikdə bilir ki, bir nəfər ona pis söz demişdir. Kişi təəccüblənir ki, pəhləvana bax, putluq daşları götürür, ancaq bir sözü götürə bilmir. Türk uşaq ədəbiyyatı uşaqlara sözdən doğru, yerində, insanların xətrinə dəymədən işlətməyi məsləhət görürdü. Atalar sözündə də deyilir: -”Söz qılınc yarasından da pis kar eylər ”. Hələ 1906-07-ci illərdə Azərbaycan türklərinin qurultayında uşaq ədəbiyyatının əzəməti, vacibliyi maarifpərvərlərimizin diqqətini cəlb edən, onları narahat edən ən ümdə məsələ olmuşdur. Bu münasibətlə qurultay ziyalılara, şairlərə, ədib və yazıçılara müraciət edərək türk gənclərini laqeydlikdən, süslükdən, çəkişmə və şəxsi ədavətdən çəkindirməyə çalışmış, idraka, işgüzarlığa, biliyə, şərəfə üstünlük verməyə çağırmışdır. Uşaq şeirləri çap olunan jurnallarda aşağıdakı materiallar verilmişdir: - milli və əcnəbi dillərdən tərcümə olunmuş nəql və hekayələr; - dini, tarixi məqalə və hekayələr; - tarixi tərbiyəyə dair məqalələr; - coğrafiya, tərifülümunə və səyahətə dair məqalələr; - əlahiddə şəkil və rəsmlər; - əsr və güzaranımıza dair mətləblər; - Azərbaycan, türk, fars və rus ədəbiyyatından nümunələr; - təlim və tərbiyəyə dair və uşaqlara məxsus ədəbiyyatın verilməsi; - lətifə, əyləncə, məşhuriyyət, müəmma, tapmaca, hesablar, oyunlar və s. Uşaq jurnallarında Azərbaycan maarifpərvərləri ilə yanaşı rus, türk ədiblərinin də məktəblilərin yazı və bilik səviyyəsinə uyğun, onların əxlaqına, sinifdənkənar mütaliəsinə ciddi təsir göstərən şeir və hekayələr idi. Türk xalqları uşaq ədəbiyyatı vasitəsilə həm də, vətənpərvərlik tərbiyəsini həyata keçirirdilər. Məsələn, böyük türk şairi Namiq Kamal yazırdı ki, vətən uğrunda ölmək, şəhid olmaq şərəfdir. M.Mahmudbəyovun 1906-cı ildə təsis etdiyi “Rəhbər” jurnalı isə “Dəbistan” və “Məktəb”dən fərqli olaraq bütövlükdə uşaqların bədii oxusu üçün nəzərdə tutularaq uşaq mütaliəsinə zəngin material verirdi. Uşaq mütaliəsi üçün verilən hekayə və şeirlərdə ağıl, müdriklik mədh olunur, yaltaqlıq, ikiüzlülük isə tənqid edilirdi. Məsələn, “Məktəb”

jurnalında uşaqlara tənbəllikdən qaçmaq, əməyə, zəhmətə alışmaq təlqin olunurdu. Məsələn: Tənbəllikdən sağınalım, Çalışmanın zamanıdır. İnsanlığa tapınalım İş insanın bir canıdır. Arkadaşlar iş başına Girdin salışmaq yaşına Məktəb cənnət Gəl davam et. Haydı, haydı, çalışalım, Çalışmağa alışalım. Türk xalqları belə düşünürdülər ki, doğru, düzgün, əqidəli uşaq ədəbiyyatının təsiri altında böyüyən körpə balalar təkcə valideynlərini deyil, milləti də xoşbəxt və bəxtiyar edəcəkdir. Əgər hər kəs millətinin və dininin şərəfini qorumaq istəyirsə təlim və tərbiyə almalıdır. Çünki, hər bir millətin nicatı ibtidai məktəbdə oxuduğu kitabdan başlayır. Türk xalqlarının tarixində, türk abidələrimizdə, ən qədim “Orxon-Yenisey” abidələrində gənc nəslin tərbiyə məsələləri elə sadə, dolğun şəkildə əks olunmuşdur ki, onlardan bu gün də türk xalqlarının uşaq ədəbiyyatında istifadə etmək yerinə düşərdi. “Orxon-Yenisey” abidələrindən qidalanan qədim və müasir türk xalqlarının ənənələrini, dastanlarını türk xalqlarının uşaq ədəbiyyatında tərənnüm etdirmək türk gənclərini bir vətəndaş kimi tərbiyə etməkdə bizə yaxından kömək edə bilərdi. Məsələn, daş abidələrin birində yazılır: “Qara camaatı yığdım, düşmən qaçdı, tabğac xalqı qalib gəldi. Düşmən dağılana qədər dağıtdım, basqın etdim. Qələbə qazandıqdan sonra oğluma nəsihət etdim ki, türk birliyini qoruyub saxlasın. Ölüb gedənlər bizə şöhrət qoyub getdilər. Onlar vəsiyyət etdilər ki, bir daha ərazi bütövlüyümüzü itirməyək”. Türk xalqlarının oxu kitabları türk xalqlarını doğru yoldan çıxmamağa, şirin sözə, yüksək hədiyyələrə aldanıb torpaqlarına xəyanət etməməyə çağırmışlar. Neçə yüz illər türk xalqlarının gənc nəsli daş abidələrdən qidalanaraq vətənini, onun sərhəddini, ərazi bütövlüyünü qorumuşlar. Həqiqətən bu tarixi abidələrdəki yazıları oxuduqca bir daha belə qənaətə gəlirik ki, bizim ulu babalarımız bizə ancaq var-dövlət deyil, həm də yüksək namus, milli qürur, vətən eşqi qoyub getmişlər. Bu hiss, bu həyəcan, bu tərbiyə nümunələri yüzillikləri addımlayaraq bizim zəmanəyə qədər gəlib çatmışdır. Məsələn, böyük türk şairi Abbas Səhhət yazırdı: 77

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Könlümün sevgili məhbubi mənim, Vətənimdir, vətənimdir, vətənim. Vətənim verdi mənə nanü-nəmək Vətəni məncə unutmaq nə demək. və yaxud türk şairi Arif Nihat Asya yazırdı: Ey indi süzgün ruzigarlarda dalğalı; Barışın göyərçini, savaşın qartalı!.. Yüksək yerlərdə açan çiçəyim, Sənin altında doğuldum Sənin dibində öləcəyəm. Belə vətənpərvər nəsihətlərdən birini də “Gültəkin” abidəsində oxuyuruq. Orada deyilir: “Şərqə – gündoğana, Cənuba – günortasına, Qərbə – günbatana, Şimala – gecəortasına qədər xalqları mən birləşdirib özümə tabe etdirdim. İndi bu xalqlar arasında ixtilaf yoxdur. Türk xalqı Ötükən (göy türk xaqanlarının paytaxtının yerləşdiyi yerdir) meşəliyində otursa, xalq kədər çəkməz. Meşəsi çox olan xalqın məzarı da az olar”. Başqa bir Bilgə Xaqan abidəsində isə deyilirdi ki, Göy türk xaqanlarından biri Çin imperatoruna belə yazmışdı: Bizim adət-ənənələrimiz çox qədim zamandan gəldiyi üçün onu dəyişdirməyə mənim gücüm çatmaz. Tonyukuk abidəsində isə sərkərdə xaqan olmaq üçün İltərəst xaqan deyirdi: Allah mənə elm verdiyi üçün xaqan oldum və düşmənləri qova-qova Orta Asiyadan Qara Quma qədər gedib çıxdım. Türk xalqları abidələrində qələbə qazanmaq üçün elmli, bilikli, iradəli, yüksək mənəviyyatlı olmağı lazım bilirdilər. Və bu məsələlər uşaq ədəbiyyatında özünəməxsus yer tutmalıdır. Bu gün türk xalqlarının oxu kitablarını təkmilləşdirmək və soy-kökümüzdə hər nə yaxşı varsa onu gənc nəslə aşılamaq ən zəruri vəzifələrimizdən biri olmalıdır. Məsələn: “Dədə Qorqud” dastanında uşaqlara vətənpərvərlik qayəsini aşılayarkən deyilirdi: “Oğlan yeməklə böyüməz, o həm də qılınc oynatmağı, ox atmağı, düşmənə qalib gəlməyi bacarmalıdır”. Türk xalqlarının uşaq ədəbiyyatında olduqca böyük əhəmiyyət kəsb edən ailə üzvləri arasında ülvi münasibətin yaranması, əməyə sevgi, dostluq, yoldaşlıq, halallıq, düzlük, təvazökarlıq, səxavət, həmrəylik kimi sifətlər aşılanmaqla yanaşı həm də yeməkdə, içməkdə, süfrə arxasında gənc nəslin özünü aparması kimi etik normalarda verilmişdir. Türk xalqlarının uşaq ədəbiyyatında gənc nəslin hiss və emosiyalarını tərbiyə etmək, incə78

həssas qəlb, nəcib-ali hisslər də verilmişdir. Bu məsələləri həyata keçirmək üçün qədim türklər xalq rəqsləri, təbiət və məişətdəki gözəllikləri, vətəndə hər nə yaxşı varsa onu gənc nəslə sevdirmək yolu ilə həyata keçirmişlər. Türk şairlərindən biri uşaqlara təbiəti sevməyi söyləyərkən deyirdi: Təbiət o böyük ağsaçlı ata, Bizi bəxş edəndə bu kainata Can verdi, qan verdi, qeyrət verdi ki, Onu qoruyaq, ona qayğı göstərək. Bizə əl verdi ki, imdada çataq Yıxılan bir kəsin qolundan tutaq Bizə ağıl verdi vicdanlı, mətin, Dərk edək dərdini bəşəriyyətin Sussun o ürək ki, buzdan soyuqdur, Üzülsün o qol ki, yardımı yoxdur. Türk xalqlarının uşaq ədəbiyyatında “QuraniKərim”ə xüsusi yer ayırmaq vacib və zəruri məsələdir. Belə ki, “Quran”da əqli, əxlaqi, fiziki, əmək və ekoloji tərbiyə məsələləri o qədər insan qəlbinə yatan şəkildə verilmişdir ki, onu oxuyan hər bir şəxs də mütləq Məhəmməd Peyğəmbərin yüksək tərbiyəvi kəlamlarını öz fəaliyyətinə daxil etmək arzusu doğacaq. Qurani-Kərim uşaq ədəbiyyatını sadə, maraqlı, ideyalı, məzmunlu, psixoloji cəhətdən uşaqların yaş xüsusiyyətlərinə uyğun olmasını vacib bir tələb kimi irəli sürmüşdür. Qurani-Kərimdə olan söz-ifadə və kəlamlar şeir deyil ancaq şeiriyyət üslubunda yazılmış və qeyri adi ahənglə səslənib ilahi bar harmoniya yaradır. Qurani-Kərim insanları elm və tərəqqiyə, ibrətlə baxıb düşünməyə çağırdı. O insanların ədalətli, doğrucul, gözütox, mərhəmətli, yaxşılıq etməyi bacarmağa, ədəbi gözləməyi, bərabərliyi bərqərar etməyi öyrətdi. Qurani-Kərim eləcədə tərbiyə elmi üçün çox vacib olan sadəlik, nəzakət, hörmət, xeyirxahlığı gənc nəslə öyrətməyi vacib hesab etmişdir. Qurani-Kərimdə pedaqogika elminin əsas müddəalarından biri olan səhvi etiraf etdikdə onu bağışlamaq məsələsinə də toxunaraq Surəyi-tahanın 82-ci ayəsində deyilir “Tövbə eləyən, iman gətirən, saleh bir iş görən, sonra doğru yolu tutub gedən kimsəyə qarşı mən çox yumşağam, keçərəm günahlarından”. Əxlaqa və elmə yüksək qiymət verən və bununla da pedaqoji elmin inkişafına əsaslı təsir göstərən Məhəmməd Peyğəmbər deyirdi: “Mən əxlaqi gözəllikləri tamamlamaq üçün göndərildim”. Həzrəti Peyğəmbər özündə olan əxlaqın ən ülvi cəhətlərini ümumiləşdirərək demişdir ki, yumşaq xasiyyətli və bağışlamağı bacaran olun. O deyirdi: “Tərəzidə çəkilsə, gözəl xasiyyətdən daha ağır gələn heç bir şey yoxdur”.

Materiallar

O deyirdi ki, əxlaqı süqut etmiş bir xalqla iş görmək və xalqı səadətə çatdırmaq, onu xoşbəxt etmək olmaz: O deyirdi: “Valideynlərinizi sevin, onlara hörmət edin, qəriblərə, yoxsullara kömək göstərin, xoş əxlaq olun, dikbaş, şöhrətpərəst, lovğa olmayın, girdiyiniz hər evə allahdan xeyirbərəkət diləyin. Sizin nəsliniz – əxlaqınızdır, qohumlarınız ilə gördüyünüz yaxşı işlər, yaxşı əməllərdir”. Qurani-Kərimdə nəcib əxlaqlı adam haqqında deyilirdi: “o əsil adamdır”, “İnsan adamdır, təbiəti, xasiyyəti yaxşıdır”, “Mərifət elmindən dolu insandır”, “Ədəb-ərkan sahibidir”, “Bütöv adamdır”. Həzrəti Peyğəmbər yoldaşlıq, dostluq, düzlük, doğruluq, halallıq, sadəlik və təvazökarlıq kimi nəcib keyfiyyətləri özündə əks etdirməyən adamları “Ölmüş qardaşının ətini yeyən və qanını içən” adama bənzədirdi. Həzrəti Peyğəmbərin tərbiyə nöqteyi-nəzərindən çox qiymətli olan bu kəlamları müsəlman aləmində əxlaq tərbiyəsinin əsasını təşkil etdi. Beləliklə də islam şərq pedaqogikasının inkişafına əsaslı təsir göstərdi. İslam insanların xoşbəxt, halal yaşamasını, səadətə çatmasını zəhmət və əməkdə görürdü. Əməyin insan şəxsiyyətinin formalaşmasında əvəzsiz rolunu göstərən Məhəmməd Peyğəmbər özü həddən artıq saf və təvazökar yaşamış, heç kəsə əziyyət vermədən öz işlərini öz əməyi ilə görmüşdür. O

adamlara münasibətində heç vaxt ağa-nökər ayrı seçkiliyinə yol verməmişdir. Məhəmməd Peyğəmbər gənc nəslə məsləhət görürdü ki, heç kəsə möhtac olmayın, həyatda hər şeyi mübarizəli zəhmətlə özünüz qazanın. “İbadət yetmiş qapıdır (hissədən ibarət) ən üstünü halal yolla ruzi qazanmaq üçün çalışmaqdır” və yaxud “Halal ruzi qazanmaq yolunu arayıb axtarmaq əslində mübarizədir və hər bir müsəlman üçün vacibdir”. Məhəmməd Peyğəmbər bununla yanaşı tərbiyənin digər məsələlərinə də toxunaraq gənc nəsli təvazökar, mərifətli və kinli olmamaq, zəif adamlara əl qaldırmamaq, özündən tez çıxmaq kimi tərbiyə üçün çox lazım olan keyfiyyətləri hər kəsin özündə tərbiyə etməsini lazım bilirdi. Məhəmməd Peyğəmbər insanın formalaşmasında elmi biliklərin rolunu yüksək qiymətləndirərək deyirdi: “Bilik əldə etməyə çalışan adam, təhsildən əl çəkməyən dünyadan köçüb gedərkən, şəhid hesab edilir”. Və yaxud “Bilik sahibi olub rahat yatmaq, biliksiz olub namaz qılmaqdan yaxşıdır”. Məhəmməd Peyğəmbər elmə, əməyə, əxlaqa, əqli və fiziki tərbiyəyə yüksək qiymət verirdi. Quranda verilən əmək, əxlaq, estetik, əqli, ekoloji tərbiyə haqqında deyilən fikirlər sonralar dünya müsəlmanlarının, o cümlədən türk xalqlarının oxu kitablarının əsasını təşkil etdi.

79

 

AHMET BAYTURSINOĞLU’NUN “ÄLİB-BİY” (JAÑA ĶURAL) ADLI ESERİNDEKİ ÇOCUKLAR İÇİN SEÇTİĞİ METİNLER ÜZERİNE
Gülnar KOKYBASSOVA
Ege Üniversitesi, Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü, Türk Dili ve Lehçeleri A.B.D. e- mail: gulnarkokubasova@yahoo.com ABSTRACT Ahmet Baytursınoğlu (5 September 1872 – 8 December 1937) was one of the innovative scientist of the 20th century. Baytursınoğlu, who laid the foundations of the studies on Kazak language and literature; was also a Turcolog, poet, translator, founder of the newspaper “Kazak” (1913-1918), and a victim of political exile. A. Baytursınoğlu had used the new scriptural “Jana emle” (New Dictation) since 1912. He published his work named “Okuv Kuralı Kazakşa Alifba” by the new alphabet in 1912. In 1926, he published “Älib-biy”(Jaña ķural), which is now known as “Pictorial Alphabet”. In our paper, we focus on the characteristics of his study, “Älip – biy” (Jaña ķural), published in 1926 by referencing its first edition and analyze the special texts, poems, riddles, idioms and proverbs which was chosen particularly for children by him.
th th

Ahmet Baytursınoğlu (5.IX.1872- 8.XII.1937) XX. yüzyılın yenilikçi bilim insanlarından biridir. Kazak alfabesinin, Kazak dil ve edebiyat araştırmalarının temelini atan Baytursınoğlu, aynı zamanda Türkolog, şair, tercüman, “Ķazaķ” gazetesinin (1913 -1918) kurucusu ve siyasi sürgün kurbanıdır. Baytursınoğlu 1910 yılından itibaren Kazak yazı sistemiyle ilgilenmeye başlamıştır. O döneme kadar diğer Türk boyları gibi Kazakların da kullandığı alfabe Arap alfabesiydi. Ancak Arap alfabesini olduğu gibi Kazakçada kullanmak çok zordu. Bu yüzden Baytursınoğlu çalışmalarını bu yönde sürdürmüştür. 1912 yılından itibaren yeni alfabeyi esasa alan yeni yazıyı “Jaña emle” (Yeni imlâ) kullanılmaya başlamıştır. “Oķuv Ķuralı. Ķazaķşa Alifba” adlı Baytursınoğlu’nun eseri 1912’de 40 sayfa olarak Orınbor’daki M. Ş. Karimov ve Ş. Husayınov’ların Yayınevinden çıkmıştır. Aynı eser 1912– 1925 yıllar arasında yenilenmiş ve düzeltmeler yapılarak 7 kez basılmış, okullarda ders kitabı olarak okutulmuştur. Baytursınoğlu 1926’da “Älib-biy” (Jaña ķural) adlı alfabenin yeni bir şeklini çıkarmıştır. Bu yeni alfabe, günümüzde “Resimli Alfabe” olarak bilinmektedir. Eser, 1926’da Kızılorda şehrinde 116 sayfa olarak yayınlanmış ve eserde 128 resim kullanılmıştır. 1927’de “Älip – bi” (Jaña ķural)in 2. baskısını Kızılorda-Taşkent Yayınevleri, 1928’de 3. baskısını Kızılorda Yayınevi 20 0001 adet olarak gerçekleştirmiştir.
1

Baytursınoğlu, eserlerinin 1988 yılına kadar yayınlanması yasaklanmıştı. 28 Aralık 1988 yılında beraat kararı çıkınca onun hayatı ve eserleri hızla araştırılmaya başlanmıştır. “Ahmettanuv” 2 ilminin önemli meselelerinden biri onun eserlerini halka tanıtmak olmuştur. “Ahmettanuvşılar” 1988 yılından itibaren Baytursınoğlu’nun eserlerini derleyip Arap alfabesinden Kiril alfabesine aktarmışlardır. Söz konusu eser, ilk olarak 1992 yılında Baytursınoğlu adındaki Dil Bilimi Araştırmaları Enstitüsü yardımıyla yayınlanmıştır. Bu tebliğimizde, Baytursınoğlu’nun 1926’da yayınladığı“Älip- bi” (Jaña ķural) isimli eserinin asıl nüshasından yararlanarak eserin özellikleri ve çocuklar için seçtiği özel metinler; şiirler, bilmeceler, tekerlemeler, deyimler, bulmacalar, atasözleri üzerinde duracağız. Kitabın kapağında “Kazakistan Bilim Merkezinin Okullarda Kullanılması İçin İzin Verilmiştir” yazısı yer almaktadır. İkinci sayfasında ise çocuklar için yazdığı şiir bulunmaktadır. “Balalar! Bul jol bası danalıķķa Keliñder tüsip bayķap ķaralıķ ta! Bu jolmen bara jatķan öziñdey köp Solardı köre tura ķalalıķ ba? Danalıķ öşbes jarıķ, ketpes baylıķ Jüriñder izdep tavıp alalıķ ta”

2

A. Kıdırşev “Ahmet Baytursınulı Äñgimeleri Turalı” Ahmettenuv Taġılımdarı. Kazakıstan Almatı “Ġılım”

1998. s. 17. Kazak kültüründe belli şahıslar üzerinde çalışmalar yapmış ve yapmakta olan araştırmacı ve yazarlar için bir adlandırılmadır. Örneğin; Abay ile ilgili çalışma yapanlar için “Abaytanuvşı” bu alan için ise “Abaytanuv” ilmi denir.

80

Materiallar

Bu şiir, Kazak Türklerinin önemli bilim insanı Ibıray Altınsarin 3 ’in “Kel balalar oķılıķ” adlı şiirine benzemektedir. İki şiirin de içeriği eğitime, tükenmeyen ışık ve zenginliğe giden yoldur. Kitap, alfabenin tanıtılması ve birçok kelime ile cümlenin öğretilmesini içermektedir. Kitabın öğretim yöntemini iki açıdan değerlendirmek uygun olur: a.) Alfabe ve okumayı öğretme yöntemi. Baytursınoğlu, bu kitapta Kazak Türkçesi alfabesi üzerindeki çalışmalarının son şeklini vermiştir. Arapça harf ve kelimelerin okunuşuna uygun olsa da Kazakça kelimelerin okunuşuna uygun olmayan ve çocuğun algılamasında güçlük çekecek usul-i tehecci 4 (harfleri heceleyerek sökme ve okuma) yolu terkedilmiş ve usul-i savti denen, yani harf ve kelimeleri hecelemeden kendi sesleri ile okuma yöntemi benimsenmiştir. Böylece Baytursınoğlu’nun o yıllarda, usul-i cedid denen okuma yazma ve eğitimde yenileşme hareketinin öncülerinden biri olduğu ortaya çıkmaktadır. Eserine “a”, “r”, “z” harflerinin tanıtımıyla başlayan Baytursınoğlu, çalışmasında özel bir yöntem uygulamıştır. “a” harfinin altına “r” harfinin yazılması günümüzde kullandığımız yöntemlerden farklıdır5. Eserde verilen ilk örnek “ar” kelimesidir. Bu kelimenin ilk örnek olarak verilmesi de önemli bir noktadır. Çünkü Kazak Türklerinin selamlaşmasında kullanılan kelimenin kökü de “ar” sözcüğüdür ve insanlar karşılaştıklarında selamlaşma mahiyetinde “Armısızdar!” demektedirler. Baytursınoğlu, öğrencilerin kavrama ve öğrenme düzeylerini de dikkate alarak harfleri öğretirken tekerleme şeklinde örnekler vermiştir. Örneğin; “o” harfinden sonra “Zor Oraz, or Oraz, Oraz orar, az orar”, “t” harfinden sonra “Astan as asat. Asattar as asatır. Asat az asat! Sart, sazan tazart” vb. Baytursınoğlu daha sonra çocukların bildiği kelimelere, cümlelere sonra da okuma parçalarına yer vermektedir. Bu okuma parçalarında Arapça, Farsça ve Rusça kelimelerden kaçınılmıştır.
3

4

5

Ibıray Altınsarin (1841-1889) Kazak Türklerinin eğitiminin gelişmesinde önemli rol oynayan büyük pedagogdur. Öğretmenler ve çocuklar için okullar açmış ve ders kitapları yazmıştır. Ayrıca Kazak Türkçesinde çocuk edebiyatının gelişmesinde öncülük etmiştir. Yahya Akyüz, “Resimli İlk Türkçe Alfabe ve Okuma Kitabımız ve Türk Eğitim Tarihindeki Önemi” www.yayim meb.gov.tr. 05.05.2008. K. Ibırayımov “A. Baytursınulınıñ “Oķu Ķuralı. Ķazaķşa Alifba” Eñbegindegi Fonologiyalıķ jäne Ädistemelik Mäseleler”. Ahmettenuv Taġılımdarı. Kazakıstan Almatı “Ġılım” 1998. s. 11.

b.) Okuma parçaları ile okumayı geliştirme yöntemi. Bu eserin önemli özelliklerinden biri didaktik metinlere yer vermesidir. Bu okuma parçaları, öğrencilerin ilgisini çekecek ve onların okumasını sürükleyici kılacak biçimde yazılmıştır. Bu parçaların sonunda ahlaki dersler, ilkeler ve öğütler yer almaktadır. Metinde çocukların anlayabileceği kolay ve günlük yaşamımızdaki sözler kullanılmıştır. Baytursınoğlu, harfleri ve metinleri verirken dil kaynaklarını zorlaştırmadan azdan çoğa, belli olandan belirsizliğe, kolaydan zora doğru sıralamıştır. Çocuklar için özel yazılan metinlerin konuları şu şekildedir: “Atbaķıl”, “Balık Avlav”, “Bazar”, “Atada aķıl bar”, “Aş şal”, “Toġayġa sayran”, “Ķarmaķ saluv”, “Ķarmaķ saluvġa bardım”, “Jumaş”, “Jarlı jalañaş toyı”, “Aķşa ķar”, “Teke men serke”, “Tañerteñ”, “Tigin”, “Bizdiki”, “Küzet”, “Jügen Jumısı”, “Sonar”, “Älipbi”, “Ķat”, “Mektepke tüsken küni”, “Bizdiñ tärtip” vb. Her metnin sonunda o konuyla ilgili sorular, bulmacalar ve “hem oynayın hem düşünün” gibi alıştırmalar verilmiştir. Metinleri içerik bakımından çeşitli konulara ayırmak mümkündür. Örneğin; kültürümüzdeki sürekliliği sağlayan geleneklerimize yer veren metinler yer almaktadır: “Atbaķıl”, “Balıķ avlav”, “Bazar”, “Atta da aķıl bar”, “Aş şal”, “Ķarmaķ saluvġa bardım”, “Jumaş”, “Jarlı jalañaş toyı”, “Teke men serke”, “Küzet”, “Jügen jumısı” vb. Temizlik kurallarını öğreten metinler: “Tazalıķ tärtibi”, “Däriger bizge ne ayttı”, “Uyat –ay” , “Ķulaķ ķattar”, “Mektepti ķalay kütemiz” vb. Eğitim ve ahlak konularını anlatan metinler: “Tañerteñ”, “Bizdiki”, “Tigin”, “Sonar”, “Älib –biy”, “Ķat”, “Mektepke tüsken küni”, “Bizdiñ tärtip”, “Lenin”, “Kömektestik”, “Jalpı jiyılıs” vb Mevsimlerin özelliklerini anlatan metinler: “Toġayġa sayran”, “Aķşa ķar”, “Şañġa ķılġan şaramız”, “Küz belgisi”, “Küz”, “Ķıs ķamı”, “ Şana istegenim” vb. Baytursınoğlu, bazı okuma parçalarının sonlarına koyduğu sözler ve şiirlerle, çocuklara yaşam tecrübesi kazandırma amacını gütmüştür. Örneğin; “Küz” adlı metinde mevsimin özelliklerini anlatmış ve ardından da bu metinle ilgili bir şiir vermiştir. Aynı şekilde “Jetim” hikâyesinde de metinden sonra bir dörtlüğe yer vermiştir. Baytursınoğlu, çocukların atasözlerini ve deyimleri iyi anlayabilmesi ve anlamlarını kavrayabilmesi için onlarla ilgili örnek metinler vermiştir. “Meniñ mindetim” adlı metni “Jigittiñ eringeni körimniñ köringeni” atasözüyle, “Ķıs 81

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

ķamı” adlı metni ise “Baķ-baķ etken tekeni ķıs kelgende köremiz, Batırsınġan erkekti is kelgende körermiz” atasözüyle bitirmiştir. Baytursınoğlu, öğrencilerin yapması ve yapmaması gereken önemli konulara da değinmiştir. Örneğin; “Sağlık” metninden sonra yapılması gereken ve yapılmaması gerekenleri şöyle sıralamıştır: Yapılması gerekenler: Düz oturmak Üzerini temiz tutmak Yemekten önce el yıkamak Kaynatılmış suyu içmek Temiz havada dolaşmak Yapılmaması gereken: Eğri oturmamak Kirli dolaşmamak Ağzına elini sokmamak Kaynamayan suyu içmemek Ağır havada çok dolaşmamak Kitaptan bazı örnekler: 1) Baytursınoğlu “Meniñ mindetim” (Benim görevim) adlı metinde okulda yapılması gereken görevleri anlatmış, metnin sonunda da “Jigittiñ eringeni körimniñ köringeni” atasözünü vermiş ve hem oynayın hem de düşünün diye öğrencilerin zekâsını geliştirmeye yönelik sorular vermiştir. “Bir evde 4 at vardır. Bu evde bulunan erkeklerin sayısı iki baba, iki oğuldur. Erkekler kendi atlarına bindiklerinde 1 at fazla kalmaktadır. Neden böyle bir at fazlalığı oluyor?” 2) “Saat” adlı metinde ise saatin özelliklerini, sayıların arasında bulunun küçük çizgilerin önemini, orada bulunan iki dilin neyi ifade ettiği geniş olarak anlatılmıştır. Gündüzün 12 saat, gecenin 12 saat olduğu; gündüz ve gecenin “kün tävligi” olarak adlandırıldığı, bunun dışında “jıl tävliginin” olduğu ve onun 12 aydan oluştuğu belirtilmiştir. Bu metnin sonunda ise öğrencilere metinle ilgili bulmaca sorulmuştur: “Aynalar künniñ közin bir diyirmen, Jasalġan oñ jaġınan kün köringen. İşinde ķıldan näzik bir jibi bar, Ol jipti, ķolı sıñġır kim iyirgen” Bilgilerin bu kadar ilginç, renkli ve canlı anlatım içinde sunulması hiç şüphe yok ki çocukların ilgisini derinden çekmiş ve onlarda okuma sevgisini oluşturmuştur. Sonuç ve değerlendirme Eğitim tarihimizde resimli ilk Türkçe alfabe ve okuma kitabı Hafız Refi adında bir öğretmen tarafından 1874’te İstanbul’da yayınlanan “Re-

simli Elifba-yı Osmani” başlıklı kitaptır6. Kazak Türkleri arasında ise bu ilki gerçekleştiren Ahmet Baytursınoğlu’dur. 116 sayfa olan bu eser, alfabeyi ve kelimeleri o dönemin geleneksel “heceleme” yöntemiyle değil, o yıllarda Kazakistan’da yeni benimsenmeye başlayan seslere göre öğretmeye çalışmaktadır. Böylece Ahmet Baytursınoğlu’nu “usul-i cedid (yeni usul)” hareketinin bir mensubu olarak görmek gerekir. Eserdeki okuma parçaları; deyimler, atasözleri, bulmacalar, oyunlar ve resimlerle bir bütünlük oluşturmuş ve çocukların farklı duyu organlarına hitap etmesiyle Baytursınoğlu,kolaylık toplam 49 ok de öğretimde eserinde sağlamıştır. Okuma parçalarında farklı konulara yer verilmiş ve çocuklara toplumsal yaşamda uyulması gereken kurallar sezdirilerek öğretilmeye çalışılmıştır. Örneğin; “az konuşmanın yararları, tedbirli olmak, düşünerek hareket etmek, sabırlı olmak, büyüklerin ve öğretmenlerin sözünü dinlemek, yardım isteyenlere yardımcı olmak” bunlardan bazılarıdır. Bu telkinler vasıtasıyla, öğrencilerin gelecekte hem kendilerine hem de topluma faydalı bireyler olarak yetişmeleri amaçlanmıştır. Ayrıca ilk kez Baytursınoğlu’nun oluşturduğu resimli ders kitabı, o dönemde okullarda kullanılmış ve başarının artırılmasında büyük paya sahip olmuştur. Çünkü metnin yanında, resimlerin yer alması hem çocukların ilgisini çekmiş hem de onların okuma metinlerini kavramalarında kolaylık sağlamıştır. Sonuç olarak bu eser, eğitim tarihimizde hem kullanılan alfabe hem de ders kitabı hazırlama tekniği açısından ilk ve önemli bir eserdir. Dolayısıyla Ahmet Baytursınoğlu’nun hazırlamış olduğu bu eser, Kazak çocuk edebiyatı tarihi ve çocuk eğitimi açısından yenileşmelerin dönüm noktalarından birini oluşturmaktadır.
KAYNAKLAR − − Baytursınulı. A, “Älib –biy” (Jaña Ķural)” Kızılorda 1926 Ibırayımov. K, “A. Baytursınulınıñ “Oķu Ķuralı. Ķazaķşa Alifba” Eñbegindegi Fonologiyalıķ jäne Ädistemelik Mäseleler”. Ahmettenuv Taġılımdarı. Kazakıstan Almatı “Ġılım” 1998 Kıdırşev. A, “Ahmet Baytursınulı Äñgimeleri Turalı” Ahmettenuv Taġılımdarı. Kazakıstan Almatı “Ġılım” 1998. s. 17 İNTERNET ADRESİ − Akyüz. Y, “Resimli İlk Türkçe Alfabe ve Okuma Kitabımız ve Türk Eğitim Tarihindeki Önemi” www.yayim.meb.gov.tr

6

Yahya Akyüz. agm.

82

TÜRKMEN HALK EDEBİYATINDA ÇOCUK TÜRLERİ
Prof.Dr.Gurbandurdı GELDİYEV
Uluslararası Türkmen-Türk universitesi Aşgabat / TÜRKMENİSTAN

Atalarımız çocukların millete münasip fertler olarak yetişmesi için, terbiye meselesine büyük ehemmiyet vermiştir. Bu terbiye milletin hususî meziyetleri ve tarihî şartlarıyla oluşur. Bu konuda edebî ürünlerin üstüne büyük vazifeler yüklenmiştir. Geçmişte halk edebiyatının en gelişmiş dalı olan şiir, hiç bir türünde çocuklarla ilgili meseleyi göz ardı etmemiştir. İki türün icrası ise, özellikle çocukların kendileri tarafından devam ettirilegelmiştir. Tabii ki bu türlerin metinleri yine de büyüklere aittir. Bu iki türden biri “Sanavaçlar”, öbürü “Yanıltmaçlar”dır. Sanavaçlar: Bu türün adı “sanamak” fiilinden türetilmiştir. Bir metni aralık vermeden, bir solukta sayıp çıkmak, yani söylemek anlamına geliyor. Sanavaçlarda bentlerin, mısraların, sözlerin şekline; yani müzikal ses değerine, akıcılığına özel bir ehemmiyet verilir. Bu şairane tür üç-dört yaşından on dört-on beş yaşına kadar devam eden yaş diliminde oynanır. Sanavaçlar çoğunlukla bedii okuma şeklinde icra edilir. Onların arasında küçük sahne-diyalog şeklinde, değişik hareketlerle bağdaştırılarak söylenenler de vardır. Sanavaçların bu hususiyeti, göz önünde tuttuğu maksattan ve hedef kitlesinden kaynaklanmaktadır. Sanavaçlar iki gruba ayrılır: 1. Oturarak söylenen sanavaçlar. 2. Oyun oynamak için ya da oynanırken söylenen sanavaçlar. Sanavaçların birinci grubuna “Bağım, bağım bağımda”, “Gar yağyar-a, gar yağyar”, “Şakgaşakga bilezik”, “Kümüş tapdım”, “Yumalandım yumak tapdım”, “Hapız ağam”, “Babam maňa ‘hay’ diydi”, “Yagdırmanı gitmerin”, “Iki hoz”, “Dört geçi” ve diğerleri örnek gösterilebilir. Bu tür sanavaçlar uzunluk bakımından çeşit çeşittir. Onların bazıları birkaç mısralı kısacık şiirler olup, küçük çocuklar bile ezberleyebilirler, bazıları ise daha fazla mısradan oluşur. Bu tür sanavaçlar büyük çocuklar içindir. Onların uzunluk bakımından farklı olmasından maksat çocukların ezberleme kabi-liyetini yavaş yavaş geliştirmektir. Sanavaçlar ezberlenirken büyüklerden sürekli yardım alınıyor. Küçük çocuklar kısa bentleri kendilerinden biraz daha büyük çocuklardan

öğreniyorlar. Uzun sanavaçları ise yetişkinler öğretiyor. Bu tabii bir durum. Çünkü çocuğun hafızası birkaç kez dinlemek, taklit etmek yoluyla gelişiyor. Sanavaçları büyükler söylerken çocuklar dinleyici olarak katılıyor, onu içinden tekrarlıyor. Birkaç kez dinlenen sözler çocuğun belleğine kendi kendine, farkında olmadan yerleşip, kolaylıkla dile gelecek şekilde hafızaya yerleşiyor. Sanavaçlar büyük küçük farketmez, çocukların aklına yeni düşünceler, yeni kelimelerle otomotik zenginleşmesine de yardım ediyor. Hatırda kalan kelimeler, düşünceler yetişkinlik yaşına geldikten sonra zengin içeriğiyle ruh dünyasını zenginleştiriyor, söz sanatının güzelliğini hissetmek yeteneğini geliştiriyor. Sanavaçlarda kullanılan düşünceler, sözler günlük hayatta sıkça karşılaşılan nesneleri, konuları anlatır. Birinci grup sanavaçların öğreticilik yönü güçlüdür.Çocuk aklının ve ruhî dünyasının kolay kabul edebileceği sahneleri, basit olayları tasvir eder: Bagım, bagım, bagımda, Otlar gögär bagımda. Dagdan güller alayın, Altın gopuz çalayın. Gopuzım meň ilmecek --Ilmecikde hakım bar, Cıňňır-cıňňır okum bar, Okum başın kerteyin, Yeňňem öyne yortayın. Yeňňe cana, yeňňe can, Öyüňe gelen kimcagaz? Dayım oglı Musacık, Eli-golı gısgacık, Otursa ocak boylı, Turanda tagan boylı, Çekirtgeden çeyecik, Şam gızıldan şayıcık, On barmakda on yüzük, Yüzük suvun içerler, Egremçeden geçerler, Egremçe bölek-bölek, Gurbaga dalak-dalak, Gurbaganı kaklarlar, Esen cana saklarlar. 83

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Birinci grup sanavaçların bir çoğunun öğreticilik yönü güçlüdür. Bu tür şiirlerde belli bir maksat göz önünde tutuluyor. Mesela, sanavaçların aşağıdaki örnekelre benzer türleri küçük çocuklara sayı öğretmek maksadına yöneliktir: Bir diyenim -- bit, Iki diyenim – it, Üç diyenim – üçek, Dört diyenim – düşek, Bäş diyenim – bişek, Altı diyenim – aşık, Yedi diyenim – yelim, Sekiz diyenim – serçe, Dokuz diyenim – darga, On diyenim – orak, On birinci sakarbarak, On ikinci baş darak. Çocukların bildikleri kelimelerin sayılarla ses benzerliği, sayıların kolay ezberlenmesine yardım ediyor. Onların içeriği ise yukardaki bentlerde ikinci dereceli unsur haline geliyor. Aslında içeriğin şekille yer değiştirmesi sanavaçların çoğunda ayırt edici özelliktir. Parmakların adını öğrenmek maksadıyla söylenen sanavaçlarda da durum bunlara yakındır. Diğer halklarda olduğu gibi, Türkmenlerde de her parmağın kendi adı var: başam barmak, süyem barmak, orta barmak, ogulhacat, külem barmak (ya-da külbike). Küçük çocuklara ezberletmek için aşağıdaki gibi bent söylenmiştir: Başam barmak baş getir, Süyem barmak süyt getir, Orta barmak ot getir, Ogulhacat ok atar, Külem barmak kül atar. Sanavaçlarda edebî form ses uyumu, çocukları hayvanat dünyasıyla tanıştırmak için de etkili bir metotdur. Adı anılan hayvan ile onun benzetildiği şey arasındaki ses benzerliği kolay bir ahenk sağlayarak, çocukların hayal dünyasında özgün şekiller, görüntüler oluşturuyor. Bir örnek: Şagal-şagal şadı beg, Doňuz-doňuz dodı beg, Yolbars biziň yapımız, Gaplaň biziň gapımız, Ayı biziň akmagımız, Tilki biziň tokmagımız, Yılan biziň gamçımız, Tomzak biziň toyçımız. Örnekten anlaşıldığı gibi, her mısrada hayvanların biri tarif ediliyor. Bu tarif elbette, hayvanların karakterleriyle uyumlu değil. Onun yerine karakterle hayvan adlarının uyumu, formu onların kolayca akılda kalmasına yardım ediyor. 84

Bu tür sanavaçların asıl maksadı da hayvanların karakterleri hakkında bilgi vermek değil, onlar hakkında basit, iptidai düşünceleri vermektir. Sanavaçların ikinci grubu birinciye göre, uzunluk bakımından, sayı bakımından sınırlıdır. Bu grup çocukların arasında daha yaygındır. Bu durumun iki sebebi var. Birincisi, ikinci grup birinci grubun vazifesini de görebiliyor. Mesela, “Övek-övek”, “Ekem-ekem” gibi sanavaçlar. İkinci sebep, onların oyun oynamanın şartı olarak kullanılması. Oyun çocukların hayatında beden ve ruh dünyasının olgunlaşmasında esas yeri tutar, bu günlük hayatın zaruretidir. Çocukların oyunları türlü türlü: “Top yatdı”, “Çilik”, “Bukuldım” (“Gizlenpeçek”), “Görüpgaçdı”, “Guşakgapdı”, “Kepbamgurdı”, “Ay terek, Gün terek”, “Herek maya müncekmi?” ve benzerleri. Bunlar Türkmen çocuklarının hepsinin bildiği oyunlar. Bundan başka, belli bir yöre, boy-aşiret sınırları içinde oynanan oyunlar da, bu oyunlarda söylenen sanavaçlar da var. Oyunlar katılan çocukların yaşına, kız ya da oğlan olmasına, özel farklarına göre farklılık gösterirler. Bunun için, bu durumlardan her biriyle ilgili sanavaçlar da çeşit çeşittir: bazısı oyunun başında “eşekçi”yi (ebeyi) tespit etmek için oynanır, bazısı da oyunun sonunda yenileni cezalandırmak için icra ediliyor. Bazı sanavaçlar bizzat oyunun kendisi oluyor. Mesela, “Herek maya müncekmi?” sanavacını ele alalım. Bu genellikle küçük yaştaki (beş-altı yaştan dokuz-on yaşına kadar) çocukların arasında oynanır. Büyükçe çocuğun biri parmaklarını birbirinin içinden geçirir, hörgüç şekline gelen elini deve yürüyor gibi hareket ettirerek, sanavacı okur, bir çocuk cevap verir: --- Herek maya müncekmi? --- Müncek. --- Çopana çörek eltcekmi? --- Eltcek. --- Öňüňden alaca-mulaca gücük çıksa gorkcakmı? --- Yok. Cevabı veren çocuk “Yok” der demez, sanavacı okuyan parmaklarını ayırır ve hızla elini çırpar. Cevap veren gözünü kırpsa çobana ekmek götüremeyeceği ortaya çıkıyor, çünkü o irkildi. Eğer gözünü kırpmamayı başarırsa o bahadırdır, uzak meradaki çobana ekmek götürmeye gidebilir. Bu oyun-sanavaç genellikle erkek çocuklar arasında oynanır. O, belli derecede, eğiticilik değeri de vardır. Başka bir sanavaç ise oyun ile eşzamanlı, yani aynı zaman dilimi içerisinde icra edilip, oyun bitinceye kadar devam eder. Onun için de o

Materiallar

sanavaca oynanan oyunun adı takılmıştır. “Ay terek, Gün terek”. Bu oyunu oğlan ve kız çocuklar beraber oynarlar. Büyük çocuklara ait bir oyundur. Zaman zaman delikanlılar ve kızlar da katılmışlar. Oyuncular iki gruba bölünürler ve koşup hız alacak uzaklıkta (tahminen, 25-30 metre) durup, birbiriyle sıkıca el tutuşup duruyorlar. Oyuna hangi grubun başlayacağı oyunu yönetenlerin “dähedem-dessemlemesi” (adımlamaları) ya da kura yoluyla tespit edildikten sonra, “dövçi” olan grup “Ay terek” diye bağırıyor, diğer grup “Gün terek” diye sesleniyor. Birinci grup “Bizden size kim gerek?” dediği zaman, öteki grubun başkanı “Sayrap duran dil gerek” diye cevap veriyor. Sıra ikinci grubun başkanına gelince, “Dilleriň haysı gerek?” diye soruyor, diğer grubun vekili rakip gruptan birinin adını söyleyerek (mesela, Keyik olsun), “Keyik atlı gız gerek” deyince, Keyik hızla koşuyor. Bu diyalogsanavaç bu şekilde devam ediyor: ---Ay terek, ---Gün terek, ---Bizden size kim gerek? ---Sayrap duran dil gerek. ---Dilleriň haysı garak? ---Keyik atlı gız gerek. Keyik o hızla el ele tutuşup duranların arasını kesebilirse, ikisinden birini seçip, kendi tarafına götürür. Kesemezse kendisi o grupta kalır, “eşekçi” olarak, üstelik “dövçülik”de kalması gereken rakip takıma geçer. Oyun başta anlaşılan sayıya kadar devam eder. Hangi takım elemanlarını o sayıya çıkarabilirse o takım kazanmış kabul edilir. Her bir oyun sanavacının özel olarak göz önünde tuttuğu oyunlar vardır. Birinin yerine başka birini kullanmak olmaz. “Bukuldım” (“Gizlenpeçek”), “Görüp gaçdı” oyunları oynanacaksa, kural olarak aşağıdaki sanavaçlar okunarak “eşekçi” (ebe) belli edilir: Övekeme-döveleme: Gara goynuň ganı bilen, Salkım üzüm sanı bilen, ---Agam oglı nirä gitdi? ---Duza gitdi. ---Haçan gelcek? Yaz gelcek. Pırlam-pıs, Egniň gıs, Yola düş, Yorgala, Gara goynı garbala, Semiz goynı sürmele, İňňä-iňňä,

Ucı diňňä, Bal-balın-a Şek-şekin-ä, Çotur geçi, Gotur geçi Möle geçi Halalaň --- haplaň, Güleleň --- güpleň, Yarıl --- bövsül, Çomakay --- çortakay, Däne --- düyne, Dömmä, Däh. Birinci takıma giren sanavaçların bir çoğuna kalabalık çocuk grubu katılır ve sanavacın sözleri hereketlere uydurulur. Çocuklar toplanmış otururlarken büyükçesi aşağıdaki gibi sanavaç söyler: Yumalandım, yumak tapdım, İçinden başdarak tapdım; Daragımı mama berdim, Mamam maňa köke berdi; Kökäni çaga berdim, Çaga oyuncak berdi; Oyuncagı çopana berdim, Çopan maňa tayak berdi; Tayagı dayıma berdim, Dayım maňa gamçı berdi; Gamçını yere urdum, Yer maňa cöven berdi; Cöveni derya zıňdım, Derya maňa köpük berdi; Köpügi tuda çaldım, Tut maňa yaprak berdi; Yapragı sıgrıma berdim, Sıgır maňa süyt berdi; Süydi bişirip otırdım --Garga gelip “gak” etdi, Serçe gelip “cık” etdi, Tovşan gelip “vıyk” etdi, Gurbagalar “vark” etdi, Ulı agam ululık etdi, Kiçi agam kiçilik etdi, Yeňňelerim gaçalak etdi --Süydüm dökülip gitdi... Bunun gibi uzun sanavaçları artık anlayış seviyesi gelişmiş çocuklar oynarlar. Şiirde rastlanan nesneler canlıları tanımaları sanavacın tesirini, birbirine geçip giden hikaye olaylarının şataftını arttırır. Sanavacı okuyan oğlan: “Garga gelip “gak” etdi”, “Serçe gelip “cık” etdi”, “Tovşan gelip “vıyk” etdi”, “Gurbagalar “vark” etdi” mısralarını okuyunca, “gak”, “cık”, vıyk”, “vark” sözlerini yanında oturanların kulağına bağırarak söyler. Sanavacın tesirine düşüp oturan çocuk bu yüksek sele irkilir. Onun haline diğer85

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

leri gülüşür. Sonraki sesler kendi kulağına söylenecek sanarak, herkes dikkatli olur, irkilmemeye çalışır. Bunun gibi hareketler sanavacı daha ilginç hale getirir. Sanavaçlar çocukların her bakımdan gelişmesinde; fizikî gelişiminin, zihninin sağlamlaşmasında, düzelmesinde, söz sanatına sevgisinin olgunlaşmasında çok önemli bir kaynak olarak hizmet ediyor. Yaňıltmaçlar: Bu türün ismi “yanılmak, yalnırmak, yalnışmak” şeklindeki infinitif fiilden türemiştir. Bu ismin “Yeňiltmeç” şekli de var. Dili ezip, zor sözlerin söylenişini kolaylaştırmak maksadıyla kullanılır. Yaňıltmaçlar kendi karakterine göre sanavaçlara yakın olan lirik türdür. Yaňıltmaçlarda seslerin, sözlerin, cümle-mısraların şekline özellikle dikkat ediliyor. Yaňıltmaçlar edebî formun ihtiyarındaki tür. Yaňıltmaçların tür olarak hususiyeti hakkında şunlar söylenebilir. Öncelikle, yaňıltmaçların edebî-eğitim usulü söyleyeni yanıltmak yoluyla yanlışını düzeltmektir. İkinci olarak, yaňıltmaçlarda esas hak seslere ait olup, yanlış söylenen ses kelimenin anlamını etkiler. Onun ters, gülünç, hatta, galiz anlamlar taşıması ihtimali var. Üçüncü olarak, kelimelerin cümle şeklinden çıkan manası, nesnelerin kendine has özelliği, hareketlerin mantığı vb... içerikle ilgili durumlar yaňıltmaçlar için önemli değildir. Bu tür için esas olan; ses ve sesin, hecenin aracılığıyla dili terbiye etmektir. Dördüncü olarak, sözler beklemeden çabuk söylenmeli. Beşinci olarak, kelimeler uzunluk bakımından kısa olup, ikiüç cümleden, bazısı bir cümleden ibarettir. Altıncı özellik ise, yaňıltmaçların şeklinin kalıplaşmış olması, bölgeye ve zamana göre değişmemesidir. Yanılmaçlardan birkaç örneği dikkatlerinize sunuyoruz:

“Bövürde bir yaralı yarganak, yarıgulak tazı yatır, yaralı yarganak yarıgulak tazı bilen yarganak yarıgulaklaşlaşsa-da, yaralı yarganak yarıgulaklaşmalı, yaralı yarganak yarıgulaklaşlaşmasada, yaralı yarganak yarıgulaklaşlaşmalı.” “Sekin dagıň başında, Sakgalı sekil teke dur. Sakgalını suva batırıp, Silkip, sıkıp bakadur.” “Ol tekcede cüp dükce, Bu tekcede täk dükce, Täk tekcä cüp dükce, Cüp tekcä täk dükce.” “Gara yeri tokmaklamak gerek, tokmaklasaňam tokmaklamak gerek, tokmaklamasaňam tokmaklamak gerek.” “O Tecen, bu Tecen, küncülice Tecen, küncüsi çütece bitence Tecen.” “O tekcede mäş bar, bu tekcede däş bar, mäşleşseň mäşleşcek, daşlaşsaň daşlaşcak.” “Ilerden mor öküz gelyär, sağ şahını sol taşlap, sol şahını sag taşlap” vb. Yaňıltmaçlar günümüzde gelişmesi durmuş şairane türdür. Fakat onu öğretmek, yuvalarda, okullarda bu türden faydalanmak, zarurîdir. Çünkü dil her zaman olgunlaşmayı talep ediyor. Özellikle de, yabancı dil öğrenen gençler için faydalıdır. Beni dinlediğiniz için sizlere müteşekkirim!
EDEBİYATLAR − − − − − B. Veliyev. Türkmen halk poeziyasy. Aşgabat, 1983. R.Nazarov. Oktyabr revolyusiyasyndan öňki türkmen halk poeziyasy hakynda. Aşgabat, 1965. Türkmen halk dörediciligi boyunça oçerk. Aşgabat, 1967. A.Durdyyeva. Türkmen folklorynda sanavaçlar ve yaňyltmaçlar žanrynyň ayratynlyklary. Aşgabat, 1985. G.Geldiyev. Türkmen şahyrana halk dörediciligi. Aşgabat, 2003.

86

 

ÇAĞDAŞ TÜRK EDEBİYATINDAN ÇAĞDAŞ BİR YAZAR AYLA ÇINAROĞLU VE ÖRNEK YAPITLARINA ELEŞTİREL BİR YAKLAŞIM
Prof. Halil BUTTANRI
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi Dekanı, Eskişehir- TÜRKİYE ABSTRACT For last 10 years Turkish child and youth literature has improved fastly when ıt’s compared devoloped country’s child and youth literature. Goverment’s economic and cultural politics are very important for these improvements. Private sector’s also endeavoured for publishing more asthetical, creative, qualified books. On this field Ayla Cinaroglu is the important writer in Turkisch Literature. Last year Comparative Literature -that is a part of our faculty- organized a symposium for Ayla Cınaroglu. And for Turkish World’s writers meeting Ayla Cinaroglu is going to be effectual. Aim of our study is examine Veli Series books and the writer with a critical approach.

GİRİŞ Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Karşılaştırmalı Edebiyat Bölümü tarafından Ulusal Çocuk ve Gençlik Edebiyatı Yazarları Sempozyum Dizisi” 2005 yılına kadar dört yılda bir düzenlenmekteydi. Bundan amaç, hem Türk çocuk ve gençlik edebiyatının gündemde kalmasını sağlamak ve gelişmesine katkıda bulunmak, hem de özellikle bu alana hizmet vermiş ve vermekte olan çocuk ve gençlik edebiyatı yazarlarını onurlandırmak ve onları bilim adına ölümsüz kılmaktır. Sempozyum dizisinin ilki 2001 yılında yazar Gülten DAYIOĞLU adına, ikincisi ise 2005 yılında yazar Muzaffer İZGÜ adına düzenlenmiştir. Sempozyum dizisi, bundan böyle her iki yılda bir yaşayan Türk çocuk ve gençlik edebiyatı yazarlarından biri adına düzenlenmeye devam edilecektir. Gerek Türk çocuk ve gençlik edebiyatına, özellikle de okul öncesi çocuk edebiyatına yaptığı büyük katkılardan dolayı 2007 yılının sempozyumunun konusu olarak yazar Ayla ÇINAROĞLU belirlenmiştir1. Değerli yazarlarımızın, şairlerimizin dünyaya tanıtılması gerekir. Biz hep dışarıdan alıyoruz, çeviriyoruz, çocuklarımıza okutuyoruz, izletiyoruz. Bu yüzden çocuklarımız bir yabancı imajla yetişiyorlar. Şüphesiz bilim sanat ve kültür evrenseldir. Bizim şairlerimizin ve yazarlarımızın dünyada tanınması, bilinmesi, başkalarının da onlardan yararlanması gerekiyor. Böylece bu tek yanlı etkilenmenin yerini evrensel insan imajı almalıdır.2
1

Hengirmen: “Tanrı’nın özelliği nedir?” sorusunu kendine sorduğunda cevabını da “O, yaratıyor.” diye veriyor. Sanatçılar ve yazarlar da kendilerine göre birçok dünya yaratırlar. Bir romanda bir dünya var, bir öyküde belki daha küçük bir dünya var. O halde yazarlar ve şairler de yapıtlar yarattıkları için kutsal insanlar olmalılar… Biz onların yarattıklarını çocukların beynine ekiyoruz. Çocukların beynine ektiğimiz bu tohumlar sağlamsa, sağlıklı bir gelecek bekleyebiliriz. Eğer tohumlar sağlam değilse yeni düşünceler üretmeyen bir toplum ortaya çıkar.3 Bilindiği gibi birçok alışkanlık çocukluk döneminde edinilir. Kitap sevgisi de bu dönemde kazandırılır. Kitapla tanışma ilk çocukluk dönemine rastlar. Çocukların ilgisini en çok renkler ve şekiller çeker. Henüz duygularıyla yaşayan küçük çocuklara sevgi, hoşgörü hikâye kitapları yoluyla öğretilir. Sözcüklerle kendini ifade edemeyen çocuklar duygularını resimle ifade ederler, bu nedenle renkli resim kitapları ilgilerini çeker. Bu anlamda anne-babalara ve eğitimcilere çok önemli görevler düşmektedir. Çocuklar anne-babayı, eğitimciyi model alırlar ve kitap okunan bir ortamda yetişen çocuk, kitap okumayı sever ve okur. Ayrıca kitap çocukla anne-baba arasında bir iletişim aracıdır. İyi düzenlenmiş kitaplar yoluyla çocuklara toplumsal değerler anlatılabilir. ÇocuBaşkanı) “Açılış Konuşması”, 1. Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu (Sorunlar ve Çözüm Yolları) 20-21 Ocak 2000, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi ve TÖMER Dil Öğretim Merkezi Yayınları No: 1, Yayına Hazırlayan: Sedat Sever, Ankara, 2000, s. 5 (3-6) Dr. Mehmet Hengirmen, “Açılış Konuşması”, 1. Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu (Sorunlar ve Çözüm Yolları) 20-21 Ocak 2000, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi ve TÖMER Dil Öğretim Merkezi Yayınları No: 1, Yayına Hazırlayan: Sedat Sever, Ankara, 2000, s. 4 (3-6)

3

2

Çocuk ve Gençlik Edebiyatında Ayla Çınaroğlu Sempozyumu, 17 Ekim- 19 Ekim 2007, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Karşılaştırmalı Edebiyat Bölümü, Eskişehir-TÜRKİYE Dr. Mehmet Hengirmen (Ankara Üniversitesi TÖMER

87

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

ğun görsel algısı, dil-düşünce ve estetik değerleri, sosyal iletişimi kitap aracılığıyla geliştirilebilir. Günümüzde geçmişe oranla kitabın yerini büyük üçlüde televizyon ve bilgisayar aldıysa da, biz yetişkinler kitap sevgisini yeni kuşaklara kazandırmaya çalışmalıyız. Bugün bilgiyi öğrenmekten çok bilginin nasıl öğrenilebileceğini öğretebileceğimiz yeni kuşaklara, bilginin kaynaklarından birinin de kitap olduğunu anlatmalıyız.4 ÇOCUK VE GENÇLİK EDEBİYATI YAZARI AYLA ÇINAROĞLU Kendi web sayfasındaki bilgiler aşağıda (http://www.aylacinaroglu.com/) sunulmuştur. 1939 yılında Ankara'da doğdu. 1961 yılında Devlet Güzel Sanatlar Akademisi, Grafik Sanatlar Bölümünü bitirdi, grafiker olarak çalıştı. 1972 yılından bu yana çocuklar için yazıyor ve kitaplarından bir bölümünü resimliyor. Öykü ve şiirleri çeşitli çocuk dergilerinde yayımlandı, yurt içinde ve Hollanda için basılan Türkçe ders kitaplarında yer aldı. Yurt dışı çeşitli basın organlarında yazar ve çizer olarak tanıtımı yer aldı. Pek çok okulda, çocuklara kitabı sevdirme ve okuma alışkanlığı kazandırma amaçlı söyleşi yaptı. 1990 -93 yıllarında çeşitli tarihlerde yurt içi ve dışında İngilizce, Almanca ve Devlet Tiyatrosu Sahnelerinde Türkçe sergilenen Güngör Dilmen'in “Ben Anadolu” oyunu için giysi, çevre tasarımı ve uygulamalarını yaptı. “Miğfer” adlı oyunu Salih Kalyon yönetiminde Kuzguncuk Yerel Tiyatrosunda (1988) İzmir Devlet Tiyatrosunda (1993) ve Ankara Devlet Tiyatrosunda (2004-2005), "Al Takkeli Dev ile Mor Takkeli Dev" ve "Boş Kaplumbağa" adlı oyunları Kültür Bakanlığı desteği ile Masal Gerçek Tiyatrosunda (1998) sahnelendi. Evli ve iki yetişkin kızı var. ÖDÜLLER: Yazın alanında: 1979 Kültür Bakanlığı Çocuk Yapıtları Yarışması, öykü dalında ikincilik, 1982 TOBAV Çocuk Oyunları Yarışmasında başarı, 1984 DE Yayınevi Masal Yarışmasında ikincilik, 1988 Enver Naci Gökşen Öykü Yarışmasında üçüncülük, 1998 Kültür Bakanlığı Çocuk Filmi Senaryosu Yarışmasında ikincilik.
Prof. Dr Belka Özdoğan (Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dekanı) “Açılış Konuşması”, 1. Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu (Sorunlar ve Çözüm Yolları) 20-21 Ocak 2000, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi ve TÖMER Dil Öğretim Merkezi Yayınları No: 1, Yayına Hazırlayan: Sedat Sever, Ankara, 2000, s. 7

• • •

Tasarım alanında: 1994 Turizm Bakanlığı, hediyelik eşya yarışmasında TRT özel ödülü, 1998 Kültür Bakanlığı En İyi Tasarlanmış Kitap yarışmasında ikincilik 1998 Kültür Bakanlığı En İyi Tasarlanmış Kitap yarışmasında üçüncülük ödülü. Onur Ödülleri 2005 - Çocuk ve İlk gençlik Edebiyatı Onur Ödülü (ÇİKEDAD "Çocuk ve İlkgençlik Kültürü ve Edebiyatı Araştırmacıları Derneği", "Marmara Eğitim Kurumları", "Maltepe Üniversitesi") 2006 - Veli'nin Kurabiyesi - Yazın Onur Ödülü (CGYD "Çocuk ve Gençlik Yayınları Derneği" IBBY "International Board on Books for Young People") VELİ DİZİSİ • Veli'nin Kırmızı Topu -öykü• Veli'nin Kurabiyesi -öykü• Veli'nin Elma Ağacı -öykü• • • • •

MİNİK KİTAPLAR DİZİSİ • Kedi -şiir• Köpek -şiir• Balık -şiir• Kuş -şiir• Kuzu -şiir• Orman -şiir• Kümes -şiir• Baykuş -şiir• Şekerler Deve Oldu -öykü• Nuriyanım'ın Burnu -öykü• Babaannemin Gözü Ağrıdı -öykü• Babamın Burnundan Düştüm -öyküTEMBEL FARE TİNİ DİZİSİ • Yaşasın Kar Yağıyor -öykü• Peynirli Börek öykü• İlkbaharın Sesi öykü• Okuldan Dönerken -öykü-

• • • • •

ÖYKÜLER Altın Kanatlı Topçin -uzun öyküUzay Güzeli -uzun öyküMavi Boya öykülerBeyaz Benekli At öykülerEn Büyük Takım Bizim Takım öykülerÇikolatayı Kim Yiyecek -öyküler-

ŞİİR • Şiir Gemisi -şiirler-

4

ROMAN Mago -romanTülüş -romanKAĞIT KATLAMA KARE-ÜÇGEN • Zarf Katlama DİZİSİ Zarfogami -1 • Demet'in Bahçesi • Zarf Katlama öyküZarfogami -2 • Kırçıl Horoz -öykü• Zarf Katlama • •

88

Materiallar • •

Küçük Mor Balık öykü• Minik Yeşil Kurbağa -öyküMASAL-ÖYKÜ Yedi Kapılı Kent öyküKanaryamın Öyküsü -öyküAl Takkeli Dev İle Mor Takkeli Dev öyküMut Teyze'nin Bahçesi -öyküKim Demiş Niye Demiş Bu Naneyi Kim Yemiş -masalKeçi Masalı -masalPapağan Masalı masal• • • • • • •

Zarfogami -3 Zarf Katlama Zarfogami -4 OYUN - SENARYO Miğfer -oyunBoş Kaplumbağa oyunTembel Fare Tini oyunHoş Geldin Esin Perisi -oyunKim Demiş Niye Demiş -oyunKâğıt Şenliği - oyunUzay Güzeli senaryo- (Kültür Bakanlığı Yayınları)

• • •

• •

Öykünün kahramanları olan sarı ördek, yeşil kurbağa, mor kirpi, kaplumbağa değişik özellikleriyle tanıtılırlar. Ördek yüzer, kurbağa kendini şişirir, kirpi dikenli bir toptur ve kaplumbağa da yuvarlaktır. Köpek ise koku alma yeteneği ile topu bulur. Beş hayvan, temel özellikleri ve renkleriyle fark ettirilmeden öğretilir. Yazar başarılıdır. Ticari kaygı nedeniyle eserin hangi yaş gurubu için yazıldığı belirtilmemiştir. Bu bir eksikliktir. Web sayfasında “Bir başlangıç kitabıdır.” ifadesi yer almıştır. 162 sözcükle yazılmış eserde 7’si çift sayfa büyüklüğünde, ön ve arka kapak sayfaları dahil tek sayfalarda 4 resim yer almıştır. Resimler güzel sanatlar eğitimi almış olan yazarın kendisi tarafından yapılmıştır. 2. Veli’nin Kurabiyesi6: Paylaşma üstüne küçük bir öyküyle başlangıç kitabıdır. Veli’ye annesi kocaman bir kurabiye verir. Veli arkadaşı Aliyi görür ve kurabiyesinin yarısını ona verir. Kalan yarısını ısırmadan yanına gelen Çomar’a da elindekinin yarısını verir. Çeyrek kalmış kurabiyesini tam ısıracakken sincap yanına gelir ve elindekinin yarısını ona verir. Kurabiyesini tam ısıracakken dalda Minik Kuş’u görür ve kurabiyesinin yarısını kuşa verir. Veli kalan bir lokma kurabiyesini ağzına atar. Doğrusu kurabiye çok güzeldir. Ama paylaşmanın tadı daha da güzeldir. Öykülerin olay ve durum, kişi-karakterler, yer ve zaman, anlatım yöntemi, plan olmak üzere beş öğesi bulunmaktadır. Öykü ister olaya isterse duruma yaslansın, öyküde insanlar olmak zorundadır. Olayın meydana gelmesinde, gelişim ve sonuç aşamalarında insanın tutumları, takındığı tavırlar, psikoloji özellikleri kişiler ve kişilerin karakterlerini oluşturur.7 Çocuk hangi yaş gurubunda olursa olsun, okuduğu kitapların kahramanlarıyla özdeşleşir. 8 Yazar bunu bilmek, kahramanlarını seçerken de bu özdeşleşme yönünü sürekli göz önünde bulundurmak zorundadır. Çocuk kitaplarında çok fazla kahraman bulunmamalı, diğer kahramanlar bir ana kahraman çerçevesinde açık tanımlarla ilgilendirilerek anlatılmalıdır. Çünkü çocuk, karmaşık yapıları anlayabilecek, Karmaşık ilişkileri yorumlayacak düzeyde değildir.
6 7 8

• •

KORUDAKİ KOMŞULAR DİZİSİ • Para -öyküÜÇ KUZUCUK • Yeni Bir Yuva DİZİSİ öykü• Üç Kuzucuk -öykü- • Kara Kutu -öykü• Annemiz Pasta • Top -öyküYapacak -öykü• Yaralı Var -öykü• Büyük Şenlik Günü • Piknikçiler -öykü-öyküAyla Çınaroğlu'nun resimlediği kitaplar. VELİ DİZİSİ Bu çalışmada Ayla Çınaroğlu’nun üç kitaptan oluşan Veli Dizisi yapıtları, yayınlanış sırasıyla değerlendirilecektir. 1. Veli’nin Kırmızı Topu5: Küçük bir öyküde renkler ve hayvanlar işlenmiştir. Dere kenarında top oynayan Veli, topuna hızla vurur, top havalanır, dereye düşer. Sarı ördek topu görünce, yüzmeyi seven bir arkadaş olarak topun peşinden hızla yüzer ama yetişemez. Yeşil kurbağa topu görünce kendini top gibi şişirir, şişirir ama top gibi olmayı beceremez. Mor kirpi, dikensiz garip bir kirpi olarak tanımladığı topa burnuyla dokununca top yuvarlanıp gider. Kaplumbağa topu görünce kendisine benzetir ve gezmeyi teklif eder; topa yaslanınca top yuvarlanıp derin bir çukura düşer. Kara köpek koklaya koklaya topu bulur ve Veli’ye haber verir. Veli Çomar’a topu bulduğu için aferin der. Sonra da Çomarla oynamak için topunu alıp gider.
5

Uçanbalık Yayınları, İstanbul, 1998

Uçanbalık Yayınları, İstanbul, 2003 Hasan Güleryüz, Yaratıcı Çocuk Edebiyatı, 3. Baskı, Pegem Yayıncılık, Ankara, 2006, s. 265 Alamdar Yalçın-Gıyasettin Aytaş, Akçağ Yayınları.417, Kaynak Eserler: 118, Ankara, 2002, s. 32

89

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Eserde insanlar ve hayvanlarla paylaşmanın güzelliği işlenmiştir. Bu yol ile arkadaşlarımızı ve çevremizdeki hayvanlarımızı sevmek gerektiği öğretilmeye çalışılmıştır. Ancak yazar dayanamayarak “Ama daha da güzeldi paylaşmanın tadı.” cümlesi ile çıkarılacak dersi açıkça ifade etmiştir. Çocuk kitaplarında yer alan öğreticilik özelliğinin kullanımı açısından hatalıdır. Selahattin Dilidüzgün’e göre, çocuklar için yazılmış kitaplarda öğreticilik aslında temel bir sorundur. Ölçüsü ve biçimi iyi düşünülmediği zaman kitap rahatlıkla etkileme aracına dönüşmekte ve verilen ders edebiyat niteliğinin önüne geçmektedir Ayla Çınaroğlu’nun bütün çocuk kitaplarında yapıcı ve olması gerektiği gibi bir öğreticiliğin bulunduğu görülmektedir. Çocukları kendi doğrularının peşinde sürüklemek, onlara belli bir ahlak dersi vermek, erdemli olmaları konusunda uyarmak istemez. Tam tersine doğal çocukluk durumlarını çıkış noktası yaparak, çocukların günlük yaşamlarında karşılaşacakları durumlarla çocukları karşı karşıya bırakır, çözüm için yaşanması gereken bütün güçlükleri çocuklara yaşatır ve sonucu yine çocuklara buldurtur. Çocukların özdeşleşme özelliklerinden dolayı, okur çocuklar da kitaptaki kişilerle ayni süreçleri yaşarlar. Çözüm ise, yazarın yarattığı veya dayattığı tek ve koşullanmış bir gerçek değildir. Çözümü kitaptaki kişiler yaşantı yoluyla bulurken okurlar da ayni süreçten geçerek çözüm sürecine kendi eleştirel bakışlarıyla katılır. Çocuk kitapları, okuyarak kazandırmaya çalıştığımız okuma alışkanlığının okur olan çocuklara belli düzeyde edebiyat eğitimi vererek, onların eleştirel ve çok açılı düşünen bireyler olarak yetişmesini hedefler.9 136 sözcükle yazılmış eserde 7’si çift sayfa büyüklüğünde, ön ve arka kapak sayfaları dâhil tek sayfalarda 4 resim yer almıştır. Resimler yazar tarafından yapılmıştır. Eser, Uluslararası Çocuk Kitapları Kurulu (IBBY), 2006 IBBY ONUR LİSTESİ ödüllüdür. 3. Veli’nin Elma Ağacı10: Mevsimler ve verimlilik üstüne küçük bir öyküyle bir başlangıç kitabıdır. Velilerin bahçesinde kocaman bir ağaç vardır. İlkbahar gelince pembe-beyaz güzel çok çiçekler
9

10

Prof. Dr. Selahattin Dilidüzgün, “Öğreticilik Sorunu Bakımından Ayla Çınaroğlu’nun Çocuk Kitapları”, Basılmamış bildiri, Çocuk ve Gençlik Edebiyatında Ayla Çınaroğlu Sempozyumu,17–19 Ekim 2007, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Karşılaştırmalı Edebiyat Bölümü, Eskişehir- TÜRKİYE Uçanbalık Yayınları, İstanbul, 2005

açar. Yaz gelince çiçekler dökülür, yerine kıpkırmızı elmalar büyür. Veli elmayı çok sevmektedir ve her gün birkaç elma yer. O gün bahçede oynarken canı bir elma ister. Uzanır, zıplar, sıçrar elmalara yetişemez. Dalların arasında gördüğü minik kuştan bir elma koparmasını ister. O sırada Sarman ağaca tırmanır, minik kuş korkup kaçar. Veli de ondan bir elma koparmasını ister ama Sarman’ın derdi çomardan kurtulmaktır. Yandaki bahçeye atlar, kaçar. Çomardan elma koparmasını ister. Ama o da koparamaz. Çünkü ağaca tırmanamaz, üstelik sarmanın peşindedir. Veliyi duymayarak koşa koşa gider. Evde kimse yoktur. Elma koparamayacaktır. Merdiven, uzun bir sopa veya taş ta yoktur. Tam böyle düşünürken kafasına bir şey düşer. Bu kocaman güzel bir elmadır. Başına düşen elma biraz canını yakar, ama olsun… Son söz olarak “Çok teşekkür ederim sevgili elma ağacım benim” der. Eserde ilkbahar ve yaz mevsimlerinin özellikleri öğretiliyor. Daha sonra yakın çevrede ki bazı hayvanlar arasındaki ilişkiler işlenmiştir. Kuş kediden, kedi köpekten, korkar ve kaçarlar. Merdiven, uzun bir sopa veya taş, elma koparmak için gereken aletler olarak tanıtılıyor. 197 sözcükle yazılmış eserde 5’i çift sayfa büyüklüğünde, ön ve arka kapak sayfaları dahil, tek sayfalarda 8 resim yer almıştır. Resimler yazar tarafından yapılmıştır. SONUÇ Ayla Çınaroğlu’nun bütün çocuk kitaplarında yapıcı ve olması gerektiği gibi bir öğreticiliğin bulunduğu görülmektedir. Eserlerde ana kahraman Veli’dir. Diğer kahramanlar ise insan olarak annesi ve arkadaşı; hayvanlar ördek, kurbağa, kirpi, kaplumbağa, köpek, kuş, kedi, köpektir. Bitkisel olarak ta elma ağacı, çiçek, elma yer alır. Kırmızı, sarı, yeşil, mor, kara, pembe, beyaz renk sözcüklerine yer verilmiştir. Hayvanların arasındaki ilişkiler, şekil ve renk özellikleri tanıtılmıştır. Paylaşmanın güzelliği, hayvanlar, renkler öğretilmeye çalışılmıştır. Koyuncu ve Kaptan’a göre “Resimler, metnin kavranmasına yardımcı ve dersin sevilmesinde etkili olmalıdır. Resimlerin (illüstrasyon) özelliği işlevselliğidir. Konunun bilginin anlatımı esastır. Kitap resimlemeleri öğrenmeyi kolaylaştırıcı görsel elemanlardır. Bu elemanlar anlatan değil gösterendir. Sözel olanın görsel yolla anlatımıdır. Bu nedenle görsellik bilginin kalıcı olması ve çocuğa estetik bilincin yerleştirilmesi açısından önemlidir. Resimler çocukların yaş düzeyine ve

90

Materiallar

psikolojisine uygun olmalıdır. 11 İncelediğimiz üç kitabın da içinde yer aldığı 59 kitabının 23’ü Ayla Çınaroğlu tarafından resimlenmiştir. Resimler amacına uygun ve başarılıdır. Hem yazar hem ressam oluşu farklı ve üstün bir özelliğidir. Sağdan ve soldan hizalanmış yazı, okunurluğu zorlaştırdığı için yazı soldan hizalı sağdan serbest olması, gözün metni takibini kolaylaştırır. Çınaroğlu’nun Veli Dizisi’nin bu üç yapıtında yazılar soldan hizalı ve sağdan serbesttir. Renk, tasarımda hataları kapatıcı bir etken olarak değil, tamamlayıcı ve vurgulayıcı bir tasarım elemanı olarak kullanılmalıdır. Çoğu renk, ilk algılanan grafik elemandır. Tasarımın amacı bilgi iletişimini sağlamaksa; renk, okunurluğu arttıracak ve mesajın iletilmesini destekleyecek nitelikte kullanılmalıdır. İlköğretim birinci kademe için hazırlanan kitaplarda sıcak renkler tercih edilmelidir. Kitap kapak tasarımıyla ve sayfa düzeniyle dikkat çekici olmalıdır.”12 Veli Dizi’sini üç kitabı da kullanılan renkler ve kapak tasarımı bakımından başarılıdır. Çocuk kitaplarında kullanılan dil oldukça önemlidir. Çocuğun yaşına uygun olan sözcükler kullanılmalıdır. Cümleler uzun olmamalı, ortak olarak kabul edilen yazım kuralları kullanılmalıdır. Çocuklara konuyla ilgili olarak kavratılacak sözcükler parçanın içinde, doğrudan sözcüğü açıklayıcı değil de cümlenin ya da olayın gelişinden anlaşılabilecek şekilde olmalıdır. Ulusal, evrensel, dinsel değerler ele alınırken, çocuğu anne babasıyla hatta toplumla çatışmalara sokacak politik anlayışlara kitaplarda yer verilmemelidir. Çocuk kitaplarında kullanılacak sözcükler basit, canlı, sonuç bildiren, iyi fark edilen akılda kolay kalan ve kolay okunan sözcüklerden oluşmalıdır. 13 Ayla Çınaroğlu’nun incelediğimiz üç yapıtında yer alan sözcükler çocukların yaşına uygun, cümleler kısa ve sözcük sayısı 200’ün altında planlanmıştır. Çocuk edebiyatında ‘çocuğa göre’liğin ölçüsünü dil ve anlatım belirler. Yazarın dil bilinci çocuğa ulaşmayı sağlar. Sadelik, anlatımla uyumlu olduğu oranda edebiyat tadı oluşur. Sadelik içinde çocuk ruhunu oluşturan çocuksu eda,

çocuk edebiyatının varoluşunu belirler ve çocuk bakışını sunar.14 Bu özellikleri ile 6–7 yaş çocuklarına uygun kitaplardır. Kendisi Web sayfasında “başlangıç kitabı” ifadesini kullanmasına rağmen kitaplarda böyle bir tanımlama yer almamıştır. Ticari kaygı nedeniyle eserin hangi yaş gurubu için yazıldığı belirtilmemiştir. Bu bir eksikliktir. Kitapların hepsi 16 sayfadır. Sayfalar 17 x 24 ebadındadır. Yazılar 18 puntodur. Bu bildiri, 59 adet kitabıyla çocuk edebiyatının çok üretken bir yazarının Türk dünyası tarafından tanınmasını sağlamayı amaçlamıştır.
KAYNAKÇA − − − − ÇINAROĞLU, Ayla; Veli’nin Elma Ağacı, Uçanbalık Yayınları, İstanbul, 2005 ÇINAROĞLU, Ayla; Veli’nin Kırmızı Topu, Uçanbalık Yayınları, İstanbul, 1998 ÇINAROĞLU, Ayla; Veli’nin Kurabiyesi, Uçanbalık Yayınları, İstanbul, 2003 DİLİDÜZGÜN, Selahattin; “Öğreticilik Sorunu Bakımından Ayla Çınaroğlu’nun Çocuk Kitapları”, Basılmamış bildiri, Çocuk ve Gençlik Edebiyatında Ayla Çınaroğlu Sempozyumu, 17–19 Ekim 2007, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Karşılaştırmalı Edebiyat Bölümü, EskişehirTÜRKİYE GÜLERYÜZ, Hasan; Yaratıcı Çocuk Edebiyatı, 3. Baskı, Pegem Yayıncılık, Ankara, 2006 HENGİRMEN, Mehmet; “Açılış Konuşması”, 1. Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu (Sorunlar ve Çözüm Yolları) 20–21 Ocak 2000, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi ve TÖMER Dil Öğretim Merkezi Yayınları No: 1, Yayına Hazırlayan: Sedat Sever, Ankara, 2000, s. 3-6 http://www.aylacinaroglu.com/ KOYUNCU, Sevgi Soylu -Ata Yakup Kaptan, Çocuk Edebiyatı Özel Sayısı 104–105, Hece Aylık Edebiyat Dergisi, Yıl: 9, Sayı: 104–105, Özel Sayı: 10, Ankara, Ağustos-Eylül 2005, s. 256–262 ÖZDOĞAN, Belka; “Açılış Konuşması”, 1. Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu (Sorunlar ve Çözüm Yolları) 20–21 Ocak 2000, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi ve TÖMER Dil Öğretim Merkezi Yayınları No: 1, Yayına Hazırlayan: Sedat Sever, Ankara, 2000, s. 7 ŞİRİN, Mustafa Ruhi (Haz.); Çocuk Edebiyatı, Çocuk Vakfı Yayınları, 99 Soruda Çocuk Dizisi, İstanbul, 2000 YALÇIN, Alemdar -Gıyasettin Aytaş; Akçağ Yayınları/ 417, Kaynak Eserler/ 118, Ankara, 2002

− −

− −


11

12 13

Sevgi Soylu Koyuncu - Ata Yakup Kaptan, Çocuk Edebiyatı Özel Sayısı 104–105, Hece Aylık Edebiyat Dergisi, Yıl: 9, Sayı: 104-105, Özel Sayı: 10, Ankara, Ağustos - Eylül 2005, s. 261 Koyuncu - Kaptan, a.g.m., s. 261 Hasan Güleryüz, Yaratıcı Çocuk Edebiyatı, 3. Baskı, Pegem Yayıncılık, Ankara, 2006, s. 163

14

Hazırlayan: Mustafa Ruhi Şirin, Çocuk Edebiyatı, Çocuk Vakfı Yayınları, 99 Soruda Çocuk Dizisi,İstanbul, 2000, s.11

91

 

KLASİK VE MODERN TÜRK ŞİİRİNDE ÇOCUK İMGESİ
Yrd. Doç. Dr. Hasan AKTAŞ
ABSTRACT Family plays a significant role in history of Turkish culture and social life. And child is always in the focal point of family. Children are seen as guarantee of future in social life. In this context each family intend to bring up their children according to some certain principles and to gain them to society. Sociology, psychology and science of education have important contributions in bringing them to society. Beside this, poetry has a quite different function in making children ready to life as psychologically and morally. Because of that, poets are very sensitive to give place to children in their poems. Our poets, loaded some allegorical features to children from Dîvan poetry to modern poetry of nowadays. They produced interesting images about children. In ancient Turks, each male child borns as a lover while each female child borns as a beloved. This event is also valid in present-day. The images which are produced around lover and beloved run off infinite as linking together. The theme of child in Dîvan poetry takes part in our world of poetry with very interesting images by changing and transforming with modernization corona.

Şiir, çocuğun hayal dünyasında gezen bir aynadır. Bu aynanın içerisinde anne ile çocuk birlikte yer alır. İşte bu yüzdendir ki çocukları annelerinden ayrı düşünemeyiz. Nine geçmişin, anne anın, çocuk ise geleceğin, yani umudun imgesidir. Nine şefkatin, anne merhametin, çocuk masumiyetin sembolüdür. Anne ile çocuk ayrılmaz bir bütünün parçaları oldukları için ikisini birlikte ele alma zarureti vardır. Anne olmadan çocuğun, çocuk olmadan annenin bir karşılığı yoktur. İşte bu yüzdendir ki çocuk anneyle, anne de çocukla karşılık ve anlam bulur. Şairi yetiştiren annedir. İşte bu yüzden öncelikle klasik ve modern şiirde anne imgesine yer vermek istiyorum. Klasik dönem şiirinde anne, daha çok Farsça mâder ve Arapça vâlide sözcükleriyle anılır ve genellikle herhangi bir benzetmeye konu olmaz. Aşığın annesi genelde muğlaktır. Duruma göre çok çeşitli unsurların anne olabildiklerine tanık oluyoruz. Mesele anâsır-ı erbaa denilen her bir unsurun (toprak/su/ateş/hava) ayrı ayrı anne olduklarını görüyoruz. Çünkü âşık, ismi geçmeyen bir anne tarafından şefkatle ve gözyaşıyla beslenir. Aşığı gözyaşıyla besleyen bazen annesi, bazen de dadısıdır. Anne, klasik divan şiirinde sönük ve soyut tiplerden olmasına rağmen, modern şiirde en somut tiplerden birisidir. Annenin eski ve yeni şiirde klasikleşmiş belli bir misyonu yoktur. Eski şiirde ne kadar karikatürize bir varlıksa, modern şiirde o kadar sahici, somut ve yaşayan bir varlıktır. Anne, modern dönemde pek çok şiir kitabının isminde yer almıştır. Her şairin hayatında annenin önemli bir yeri ve anlamı vardır. Bugün çoğu meşhur olmuş isimlerin şair olmasında gönüllerinde yer eden güçlü anne imajının önemli bir yeri vardır. Hele annelerin, gen yaşta daha çocukları küçükken ölmeleri çocuklarını öksüz bırakmaları bu küçücük yürekleri şairliğe hazırlamıştır. Bu bağlamda 92

Tevfik Fikret, 12 yaşında öksüz kalmıştır. Bu durum, bir ıstırap olarak onun çocuk yüreğinde ve şiirinde karşılık bulmuştur. Onun, Şermin’e yazdıklarında öksüz oluşunun derin izlerini görürüz. Ahmet Haşim de annesini küçük yaşta yitirenlerdendir. Şiirlerindeki karamsarlığın bunda büyük bir rolü olduğu muhakkaktır. Yahya Kemal de annesini çok küçükken yitirmiştir. Yahya Kemal’in şair olmasında bu duyguların büyük tesiri vardır. Şiirlerinde anne imgesine en çok yer veren şairlerimizden birisi Ziya Osman Saba’dır. Elbette ki şairin bilinçaltında bunun anneyle bağlantılı bir karşılığı vardır. Behçet Necatigil’in de annesini küçük yaşta yitirdiğini ve şiirlerinde zaman zaman atıfta bulunduğunun altını çizmek isterim. Bu bağlamda bir süre Türkiye Yazarlar Birliği başkanlığını da yapan eski mebus şairlerimizden Mehmet Atilla Maraş, 1983 yılında yayınladığı bir kitabına Aney adını vermiştir. Ali Yüce’nin büyük bir ustalık ve naif bir çocuk duyarlılığı ile Anamı Arıyorum (1985) adıyla yayınladığı şiir kitabı çocuk imgelerinin harmanlandığı bir kitaptır. Bu kitabın özellikle çocuklar için hazırlandığının altını çizmek gerekir. Mehmet Yaşın ise, annesinin ölümü üzerine 1986 yılında yayınladığı Işık Merdiven adlı şiir kitabını tamamen anne izleği üzerine oluşturur. İkinci Yeni akımı içinde yer aldığı şiirlerinde genellikle politik ve güncel olayları işleyen, Kemal Özer, 1995 yılında yayınlamış olduğu bir şiir kitabına Oğulları Öldürülen Analar adını vermiştir. Batınî gizlerin cesur şairi Leyla Şahin, 1991 yılında yayınladığı bir şiir kitabına Çamağacı İyi Bekle Annemi adını vermiştir. Kıbrıs kökenli olan ve İkinci Yeni çizgisinden toplumcu konulara kadar tematik şiirler üreten Fikret Demirağ, 1992 yılında yayınladığı şiir kitabına da Hüzün Ana adını vermiştir. Şiirleri Adam Sanat, Gösteri, Şiir Atı, Öküz, Deli, Sombahar

Materiallar

gibi dergilerde yayınlanan çağdaş Türk şiirinin en bohem ve en marjinal şairi Küçük İskender, 1996 yılında yayınladığı Güzel Annemin Hayal Gücü adlı kitabıyla şiirdeki tavır ve üslubunu sürdürmüştür. Kelime ile Varide dergilerinin kuruculuğunu ve sahipliğini yapan Murat Kapkıner, 1998 yılında yayınladığı bir şiir kitabına Anne Ben Artık İyiyim adını vermiştir. Hidayet Karakuş’un Konuş Benimle (1998) adlı kitabında da anne önemli bir yer tutar. 1970 Kuşağı şairlerinden birisi olarak tanınan ve kültürel anlamda bir Akdeniz duyarlılığı geliştirmeye çalışan Ahmet Erhan, 2001 yılında şiirlerini Bugün de Ölmedim Anne adını verdiği bir kitapta toplamıştır. Herem-pezîr olur âbâ-yı ulvî-i gerdûn Çehâr mâder-i süflîde hüsn ü ân kalmaz1 Yenişehirli Avnî Bir yürek şairi olan Ahmet Haşim, annesini daha çocukken yitiren şairlerimizdendir. Haşim, Sensiz adlı şiirinde annesiyle birlikte geçirdiği çocukluğundan bir kesit sunar. Annemle karanlık geceler bazı çıkardık. / Boşlukta denizler gibi yokluk ve karanlık / Sessiz uzatır tâ ebediyetlere kollar...1 Ahmet Haşim, bu şiirde ayrıca annesinin ölümüne de bir atıfta bulunarak karanlık etrafında varlık ve yokluğu sorgular. Annesizlik ona hayli koymuştur ve kendisini romantik ve melankolik hallere sokmuştur. Yine de şairin gönlü varlığın, yani annesinin sonsuzluğundan yanadır. Modern mistik şiirin ekol isimlerinden Necip Fazıl’ın şair olarak yetişmesinde annesinin büyük rolü vardır. Bu bağlamda Necip Fazıl, Anneciğim adlı şiirinin bir ünitesinde annesini romantik bir atmosfer içinde şöyle anar. Ak saçlı başını alıp eline,/Kara hülyalara dal anneciğim./O titrek kalbini bahtın yeline,/Bir ince tül gibi sal anneciğim.2 Burada Necip Fazıl’ın annesini bir şair olarak ne kadar naif ve estetik bir tarzda resmettiğine dikkat çekmek isterim. Annenin imajı yaşlı oluşu ve müşfik bir kalbe sahip oluşudur.
1

1 2

Feleğin yüce babaları ihtiyarlar, dört alçak annesinde güzellik kalmaz." ["Abâ-yı ulviyye" ve "çehâr mâder" müneccimlerinden geleceği tayin için gözledikleri yıldız gruplarıdır. Ayrıca, dört ana unsuru "anâsır-ı erbaa" (toprak, su ateş, hava) yı da karşılar.] M. Kayahan Özgül, Yenişehirli Avnî, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1990, s. 105 Ahmet Haşim, Bütün Şiirleri, Dergah Yayınları, İstanbul, 1987, s. 111 Necip Fazıl Kısakürek, Çile, Büyük Doğu Yayınları, İstanbul, 1976, s. 208

Yetiştirme Yurdunun televizyonunun önündeki sandalyeler karate filmlerinde tümüyle dolarken, kentteki evlerden birinde, Fazıl Hüsnü Dağlarca'nın "Yıldız Uçurtma" adlı şiirindeki çocuğu annesi uyutmak üzeredir: "Annem/Hadi tek başına/Uyu bakalım der geceleyin/Görmeden/Elimdeki pırpır uçurtmayı "3 Dağlarca, annesinden kaçırttığı uçurtmanın mutluluğu ile uyumaya gönülden razıdır. Eğer annesi görüp de elindeki uçurtmayı alacak olsaydı mutsuz olarak uyuyacaktı. Zira oyuncaklar çocukların en mutlu olduğu hususi dünyanın karikatürleridir. Sezai Karakoç, Anneler ve Çocuklar adlı şiirinin bir ünitesinde annesinin ölümüyle perişan olan çocukları şu şekilde ele alır. Anne öldü mü çocuk/Bahçenin en yalnız köşesinde/Elinde siyah bir çubuk/Ağzında küçük bir leke4 Anneler ölünce çocuklara anne gibi bakan bir kimse çıkmaz. Çocuklar yalnızlığa itilirler ve onlar birer öksüz olarak sağlıksız ortamlarda yaşamlarını devam ettirme mücadelesi verirler. Cahit Külebi, Çocuklar adını vermiş olduğu şiirinde kendi annesine seslenerek tüm annelerin ve çocukların ortak dertlerine şöyle parmak basar. Anacığım senin kaderin/Bütün çocukların kaderi./Neler etmedi yirminci yüzyıl/Sabi sübyan demedi.5 Külebi’ye göre anneler ile çocukların kaderi ortaktır. Bu yirminci yüzyıl üretmiş olduğu silahlarla, çoluk-çocuk ve anne ayrımı yapmadan hepsini katletmiştir. Hilmi Yavuz, Hilmi’nin Çocukluğu adlı otobiyografik şiirinde kendi kendisinin anlatıcısı olarak annesiyle ilgili şöyle ilginç bir imaj çizer. Hilmi diyor ki annem/Çiçek işlemeli bir lâmbaydı/Karartma gecelerinde6 Şiirde Hilmi çocuktur. Hilmi’nin çocukluk yılları İkinci Dünya Savaşı yıllarına rastlar. Savaş nedeniyle geceleri karartma uygulanmaktadır. Şair, annesini bu karartma gecelerinde işlemeli başörtüsüyle çiçek işlemeli bir lambaya benzetiyor. Burada annenin çocuklarını madden ve manen aydınlatma işlevi gördüğünü vurgulamak isterim. Haydar Ergülen, Anne adını vermiş olduğu şiirinde anne ve çocuk ilişkilerini kozmik bir bakış açısıyla şöyle sorgular.
3 4 5 6

Fazıl Hüsnü Dağlarca, Sezai Karakoç, Şiirler III, s. 120 Cahit Külebi, Bütün Şiirleri. S. 85 Hilmi Yavuz, Gülün Ustası Yoktur, s. 11

93

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Sahi senden mi doğdum anne/yollar nehirler kuşluk vakitleri dururken/bir insandan mı doğar bir çocuk7 Şair, gerçekten kendi annesinden (bir çocuğun bir anneden) doğup doğmadığını bildiği halde bilmezlikten gelerek iki enfes tecahül-i arif sanatı yaparken, bir taraftan da güzel bir hayret imgesi çizer. Klasik Osmanlı şiirinde en çok geçen tiplerden biri de çocuktur. Çocuk, divan şiirinde genellikle Arapça tıfl sözcüğü ile karşılanır. Divan şiirinde çocuk bazen sevgilidir, çünkü onun çocukça davranışları vardır. Ayrıca aşığın gözünde hiç büyümediği için sürekli bir çocuk olarak kalmaktadır. Bazen de çocuk, aşığın bizzat kendisi olabilmektedir. Çünkü âşık/şair sürekli sevgilinin merhametinden yoksun olduğu için kendisini bir yetim olarak görür. Aşığın canı ve gönlü de çocuk sayılır. Klasik şiirde soyut anlamlarla örülü olan çocuk, çağdaş şiirde ete-kemiğe bürünmüş bir halde oldukça somuttur. Geçmişten bugüne ve bugünden de geleceğe kapı açmak ancak ve ancak çocuklarla mümkündür. Bunun bilincine erişen şairlerin pek çoğu şiir kitaplarının isimlerinde çocuklara ter vermişlerdir. Bu bağlamda Milli Edebiyat akımı içerisinde ismi anılan İbrahim Alaaddin Gövsa, ilk olarak 1911 yılında Çocuk Şiirleri adını verdiği kitabıyla piyasaya çıkmıştır. Genellikle toplumcu çizgideki şiirleriyle tanınan İlhami Bekir Tez, 1927 yılında yayınlamış olduğu şiir kitabına Hayat Bilgisine Göre Çocuk Şiirleri adını vermiştir. Asker kökenli şairlerden Mehmet Kıyat, 1963 yılında Çocuk Kentler Gerçeği adında bir şiir kitabı yayınlamıştır. Kendine özgü epik ve lirik şiirleriyle dikkati çeken ve hemen her konuda şiirler yazan Fazıl Hüsnü Dağlarca, 1940 yılında yayınladığı ikinci şiir kitabına Çocuk ve Allah adını vermiştir. Dağlarca, daha sonra çocuklarla ilgili olarak 1974 yılında Yeryüzü Çocukları ve 1976 yılında da Yanık Çocuklar Koçaklaması adıyla iki şiir kitabı daha yayınlamıştır. Dağlarca, Çocuk ve Allah şiirinde; çocuğun aynasında Allah’ı, Allah’ın nazarında ise çocukları açımlar. Bu Allah’ı çocukta, çocuğu Allah’ta açıklamaktır. Bu bağlamda Allah, sanatçı ve çocuk arasında sıkı ve sıkı olduğu kadar komplike bir ilişki vardır. Yaratıcılık, Allah, sanatçı ve çocuğun ortak noktasıdır. Bu bakımdan Allah ve Çocuk ismi bir şiir kitabı için oldukça manidar sayılmalıdır. Dağlarca, "Şiir benim ikinci annemdir" diyen şairdir. Modern şiirde çocukların dünyasına ilk giren şair şüphesiz ki Fazıl Hüsnü Dağlarca’7

Haydar Ergülen, Nar, s. 11

dır. Arkaik talikasıyla çocuklara modern hediyeler taşıyan odur. En çok çocuk şiiri yazan da odur. O çocuklar için kozmik bir şiir âlemi kurmuştur. Bu kozmik evrende yalnızca Allah’ın ve çocukların olduğu yalnızlık ve özgürlük imgesi ne müthiş bir imgedir. Çocuk ruhunun aktiviteleriyle oyuncaklarla kurulan bir dünyadır bu. Şair hayalindeki ulusu da çocuklarla kurar ve "İşte/benim ulusum/Çocuklar" der. Dağlarca, `Çocuk severliğim şiir severliğime eşittir` diyerek şiirden ve çocuklardan yana eşit tavır ortaya koyar. Halk şiiri geleneğinden modern ve toplumcu şiire yönelen Ceyhun Atuf Kansu, 1941 yılında yayınladığı şiir kitabına Bir Çocuk Bahçesinde ve 1946 yılında yayınlamış olduğu eserine de Çocuklar Gemisi adını vermiştir. Şiirlerinde madde ve ruh çatışması, Batı emperyalizmine karşı Doğu protestosu gibi diyalekt konuları işleyen Cahit Zarifoğlu, 1967 yılında yayınladığı ilk kitabına İşaret Çocuklar adını vermiştir. Özel bir bankadan emekli olan ve bazı şiir ödüllerini da alan Oya Uysal, 1976 yılında yayınladığı bir şiir kitabına Savaş Çocukları adını vermiştir. Şiirleriyle birlikte yazmış olduğu Türkçe sözlüklerle tanınan Ali Püsküllüoğlu, 1977 yılında Çocuklara Şakacı Şiirler adında bir kitap yayınlamıştır. İnsanların günübirlik sorunlarına eğilmesini bilen ve ayrıntıların şairi olarak tanınan İsmail Uyaroğlu, 1977 yılında yayınladığı bir şiir kitabına Çocuk ve Şiir adını verir. Çeşitli dergilerde sanatçılarla yaptığı konuşmalarla tanınan Muazzez Menemencioğlu, 1980 yılında yayınladığı şiir kitabına Dünya Çocukların Olacak adını vermiştir. Gelenekselci şiir damarını toplumcu bir bakış açısıyla yeniden yorumlayan Abdülkadir Budak, 1981 yılında yayınladığı çocuk şiirlerini içeren kitabına Bir Gül Çocuk adını vermiştir. Pastoral hayatı anlatan şiirleriyle tanınan ve 1984 Vedat Güler Şiir Ödülü’nü kazanan Metin Güven, 1982 yılında yayınladığı şiir kitabına Güvercin Yüreğinde Gül Renkli Çocuklar adını vermiştir. Yarın dergisinin yöneticileri arasında yer alan ve insanlık tarihinin birikim ve değerlerini dile getiren mimar şairlerimizden Ali Cengizkan, 1982 yılında yayınladığı bir şiir kitabına Çocuk Ömrümüz adını vermiştir. Ses ve müzik yerine sürekli olarak anlam kaygısı gütmesine rağmen anlamca kapalı şiirler yazan ve günümüzün önemli şairlerinden birisi olan İlhan Berk, 1984 yılında yayınladığı şiir kitabına Çocuk ve Delta adını vermiştir. Toplumcu bir mizah anlayışıyla tarihsel çizgiden kalkarak ironiye kadar uzanan bir yelpazede şiirler yazan M. Zeki Gezici, 1985 yılında yayınladığı bir kitabına Şafak Yüzlü Çocuklar adını vermiştir. Tarih ile mistisizmi kendine özgü aykırı bir tavırla toplum-

94

Materiallar

sal başkaldırı odağında buluşturan Hüseyin Avni Cinozoğlu, 1985 yılında yayınladığı bir şiir kitabına Göçebe Bir Çocuğun Düşler Defteri adını vermiştir. Kurucusu olduğu Çocuk Vakfı ile vakfın yayınevini yöneten ve en çok çocuk şiirleriyle tanınan Mustafa Ruhi Şirin, 1985 yılında yayınladığı bir şiir kitabına Bebeğin Duası ve 1989 yılında yayınladığı bir başka kitabına da Çocuk Kalbimdeki Kuş adını vermiştir. Milliyetçi bir çizgide yer alan ve daha çok tabiat temalı şiirleriyle dikkati çeken Coşkun Ertepınar, 1986 yılında Çocuklar ve Papatyalar adını vermiş olduğu bir şiir kitabı yayınlamıştır. İslamî çizgideki tavır ve duruşuyla tanınan mebus şairlerimizden Avni Doğan, 1986 yılında yayınladığı ilk şiir kitabına Ortadoğu Çocukları adını vermiştir. İkindi Yazıları, Albatros, Diriliş ve Dergâh dergilerinde şiirleri yayınlanan hukukçu şairimiz Mevlana İdris, 1987 yılında yayınladığı Kuş Renkli Çocukluğum adlı kitabıyla şiir âlemine merhaba demiş ve üstelik bu kitabıyla 1987 Gökyüzü Yayınları Çocuk Edebiyatı Ödülünü de almıştır. Garipçiler çizgisinde şiire nükte ve espriyi getiren İkinci Yeni sempatizanı toplumcu şair Can Yücel, 1988 yılında yazmış olduğu bir kitaba Çok Bi Çocuk adını vermiştir. Can Yücel’in şiir serüveninde çocukları önemli bir yeri vardır. Şairin bu kitabı baştan sona çocuk imgeleriyle inşa edilmiştir. Unutmayalım ki Can Yücel’in hayata karşı hep çocukça bir bakışı olmuştur. Çocuklar gibi kelimeleri her köşesinden kıvırarak bambaşka bir kılığa ve kimliğe sokmuştur. Dünyaya çocukça bakabilmek, elbette ki masum, şairane ve barışçıl bir bakıştır. Türk toplumunun geçirdiği sosyal değişimi gelensellik ile modernizmin ortak paydasında buluşturan Hüsrev Hatemi, 1990 yılında yayınladığı şiir kitabına Grili Çocuk adını verir. Toplumcu görüşler doğrultusunda şiirler yazan Adnan Yücel, 1991 yılında yayınladığı bir şiir kitabına Ateşin ve Güneşin Çocukları adını vermiştir. Röportaj ve mizah yazılarıyla da tanınan Cezmi Ersöz, 1991 yılında yayınlanan ilk şiir kitabına Şehirden Bir Çocuk Sevdin Yine adını vermiştir. Türkiye Yazarlar Sendikası Genel Sekreterliği yapan ve aslen tiyatro kökenli olan şair Melisa Gürpınar, 1992 yılında yayınladığı bir kitabına Çocukluğum ve Ölümüm adını vermiştir. Varlık, Adam Sanat, Milliyet Sanat, Yazılı Günler, Yeni Yaprak, Hişt gibi dergilerde şiirleri yayınlanan ve pek çok ödülün sahibi olan tabip şairlerimizden Altay Öktem, 1992 yılında yayınladığı Eski Bir Çocuk adlı kitabıyla edebiyat piyasasını selamlamıştır. Grafiker ve ressam olarak yaşamını sürdüren, Ütopya, Doğuş ve Ayane gibi dergilerde şiirleri

yayınlanan İlhami Atmaca, 1993 yılında yayınladığı ilk şiir kitabına O Çocuklar Öyle Mahzun Ağlamaya Gittiler adını vermiştir. Tarihsel bir çizgiden toplumsallığa uzanan şiirleriyle tanınan Ahmet Telli, 1994 yılında yayınladığı bir şiir kitabına Çocuksun Sen adını vermiştir. Tabip şairlerimizden Hakan Savlı, 1995 yılında yayınlamış olduğu Unutulmuş Çocukluk Eskizleri adlı ilk kitabıyla şiir dünyasına rûz-ı kasım gibi girmiş, hem 1994 Sabri Altınel Ödülü’nü ve hem de 1995 Cemal Süreya Ödülü’nü kapmıştır. Ağabeyi Ataol Behramoğlu ile birlikte çıkardıkları Militan dergisi ile Soyut, Gerçek ve Halkın Dostları gibi dergilerde şiirleri yayınlanan 12 Eylül 1980 ihtilâlinden sonra vatandaşlıktan çıkartılan ve ancak 1996 yılında Türkiye’ye dönebilen Nihat Behram, 1996 yılında yayınladığı bir şiir kitabına Hey Çocuk adını verir. Hazırladığı, Türkiye Yazarlar Ansiklopedisi ve Türkiye Edebiyatçılar ve Kültür Adamları Ansiklopedisi ile adını duyuran İhsan Işık, 1996 yılında yayınlamış olduğu şiir kitabına Akdeniz Kıyısında Bir Çocuk adını vermiştir. Düşçınarı dergisini kuran ve yöneten Türk şiirinin İslamcı berberi Nurettin Durman, 1998 yılında yayınladığı bir şiir kitabına Hoşçakal Hüzünbaz Çocuk adını vermiştir. Şiirlerinin yanı sıra deneme ve çevirileriyle de tanınan Ayten Mutlu, 1999 yılında yayınladığı bir şiir kitabına Çocuk ve Akşam adını vermiştir. Garip şiiri ile İkinci Yeni birleştiren bir tavır içerisinde olduğu söylenen Sunay Akın, 1999 yılında yayınlamış olduğu bir şiir kitabına Önce Çocuklar ve Kadınlar adını vermiştir. Duygusal içerikli, saf ve pürüzsüz bir dil işçiliği ile dikkati çeken akademisyen şairlerimizden İhsan Sezal, 2000 yılında yayınladığı bir şiir kitabına Çocuk Kuşları adını vermiştir. Şairliğinin yanında fotoğrafçılıkla da uğraşan Selma Ağabeyoğlu, 2000 yılında yayınladığı bir şiir kitabına Gecikmiş Bir Çocuk adını vermiştir. Tıfl gibi lû'b içün bir hâne âbâd eylesek Girmeden içine virân eylerüz âbâdumuz8 Hayâlî Bey Toplumcu gerçekçiliğin öncü isimlerinden Sabahattin Ali, Terkib-i Bend adlı klasik geleneğe bağlı olarak inşa etmiş olduğu şiirinin bir beytinde kendi çocukluğunu merkeze alarak güzel bir imge üretir. Biz şimdi küçük bir çocuğuz âciziz ammâ
8

Çocuk gibi oyun için bir ev yapsak/inşa etsek, içine girmeden yaptığımız evi virân/harap ederiz/yıkarız. [Beyitte yapma/âbâd ve yıkma/virân sözcükleri arasında anlam bakımından enfes bir tezat ve çocukla oyun arasına da nefis bir tenasüp sanatı vardır.] Hasan Aktaş

95

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Çok mertebe var kîse-i memlû-yı emelde9 Şair küçücük bir çocuktur ve acizdir, fakat emel dolu kesede çok mertebe vardır. Nikbin bir yaklaşımla Sabahattin Ali kendi çocukluklarının gelecek için ümit vaat ettiğini vurgular. Nazım Hikmet, gelecek için çocuklara moral verme misyonunu üstlenmiştir. Dünya bozulmuştur. Şairin çocuklara umut vermesi gereklidir. “Güzel günler göreceğiz çocuklar, / güneşli günler / göre / -ceğiz… / Motorları maviliklere süreceğiz çocuklar, / ışıklı maviliklere süreceğiz çocuklar, / Açtık mıydı hele bir / son vitesi, / adedi devir / Motorun sesi. / Uuuuuuuy! çocuklar kim bilir / ne harikûlâdedir / 160 kilometre giderken öpüşmesi… / Hani şimdi bize / cumaları, Pazarları çiçekli bahçeler vardır, / yalnız cumaları / yalnız pazarları… Hani şimdi biz / bir peri masalı dinler gibi seyrederiz / ışıklı caddelerde mağazaları, / hani bunlar / 77 katlı yekpare camdan mağazalardır. / Hani şimdi biz haykırırız / Cevap: / açılır kara kaplı kitap: / zindan… Kayış kapar kolumuzu / kırılan kemik / kan. / Hani şimdi bizim soframıza / haftada bir et gelir. / Ve / çocuklarımız işten eve / sapsarı iskelet gelir… / Hani şimdi biz…/ İnanın: /güzel günler göreceğiz çocuklar / güneşli günler / göre/-ceğiz. / Motorları maviliklere süreceğiz çocuklar, / ışıklı maviliklere / süre- / -ceğiz…”10 Nazım Hikmet, gördüğü rüyanın gerçekleşeceği varsayımı ile oldukça iyimserdir. Ona göre dünyadaki adaletsizlikler ve sömürmeler Sosyalizm ile bir gün son bulacaktır. Bu yüzden çocukların umutlu olması gerekir. Şiirde adaletsiz bir şekilde sömürülerek çalıştırılan çocuklara dikkat çekmek isterim. Nazım Hikmet, Nerden Gelip Nereye Gidiyoruz adlı şiirinin bir ünitesinde de çocuk mihverli olarak dünyayı şöyle değerlendirir. Çocukların avuçlarında günlerimiz sıra bekler,/günlerimiz tohumlardır avuçlarında çocukların,/çocukların avuçlarında yeşerecekler.11 Nazım Hikmet, çocukların geleceğin umudu olduğuna dair siyasal beklentisini bu dizelerde de sürdürür. Nazım Hikmet’e göre çocukların avuçlarında güzel günler yeşerecektir. Çocukların avuçları bu dizelerde bereketli toprak metaforu olarak kodlanmış. Necip Fazıl, yine Anneciğim adlı şiirinin bir başka ünitesinde de kendi annesinin şahsında bütün annelere ve çocuklara yer verir.
9 10 11

Sanma bir gün geçer bu karanlıklar,/Gecenin ardında yine gece var;/Çocuklar hıçkırır, anneler ağlar,/Yaşlı gözlerinle kal anneciğim.12 Necip Fazıl, bu dizelerde karamsardır. Ona göre gecenin ardından yine gece gelecektir ve bir türlü sabaha ulaşılamayacaktır. Anneler hep ağlayacak ve çocuklar da hep hıçkıracaktır. Zaten şairin de annesinin hep gözü yaşlı kalmasını ister. Çünkü gözü yaşlı anne tablosu ona huzur vermektedir. İkinci Yeni şiirinin ihtiyar delikanlısı ve marjinal ismi İlhan Berk, Müslümanlar adını vermiş olduğu bir şiirinin bir ünitesini Müslüman çocuklarına ayırır. Uzak bahçelerde sala veren Müslüman çocuklar var Selam kadar Engin ve sonsuz hikâyeler söylemesini bilirler13 İlhan Berk, müslüman çocuklarını uzak bahçelerde salâ veren müezzinlere benzetir. Şaire göre bu çocuklar sonsuzluk hikâyesini anlatırlar. Yani bu çocuklar tebliğci misyon sahibi çocuklardır. Cahit Külebi ise Çocuklar adlı şiirinde çocukları bir nazlı kuşa benzetir. Kuşlar nasıl yuva ve yiyecek danesi isterlerse, çocuklar da ev isterler, ekmek isterler, öpülmek ve okşanmak isterler. Bir nazlı kuşa benzer/Çocuk dediğin./Ev ister ekmek ister,/Öpülmek okşanmak ister14. Cahit Külebi, bu alıntıladığımız dörtlüğünde aile ve çocuk ilişkisine parmak basar. Çocuklar nazlıdırlar. Onlar büyümek için ev, ekmek ve sevgi isterler. Öpülmek ve okşanmak dâhil. Sezai Karakoç, en güzel ve en çarpıcı çocuk imgesini Balkon şiirinde üretir. Sezai Karakoç, evlerin balkonlarını ölümün cesur körfezleri olarak görür. Modern dünyanın mimarlık ideolojisi adeta her eve ‘balkon’ adı altında bir ölüm körfezi inşa etmiştir. Evlere ölüm körfezi yapan mimarların elbette ki alnından öpülmez. Modern dünyanın vahşi kapitalizm ideolojisi ne yazıktır ki alnından öpülecek mimarları yok etmiştir. Bu yüzden bu dünyada alnından öpülecek masum bir mimar kalmamıştır. ‘Çocuk düşerse ölür çünkü balkon/Ölümün cesur körfezidir evlerde/Yüzünde son gülümseme kaybolurken çocukların/Anneler anneler elleri balkonların demirinde’

Sabahatti Ali, Bütün Şiirleri, s. 193 Nazım Hikmet, Nazım Hikmet, Son Şiirleri, s. 149

12 13 14

Necip Fazıl Kısakürek, Çile, 208 İlhan Berk, Cahit Külebi, Bütün Şiirleri, s. 85

96

Materiallar

‘İçimde ve evlerde balkon/Bir tabut kadar yer tutar/Çamaşırlarınızı asarsınız hazır kefen/Şezlongunuza uzanıp ölü’ ‘Gelecek zamanlarda/Ölüleri balkonlara gömecekler/İnsan rahat etmeyecek/Öldükten sonra da’ ‘Bana sormayın böyle nereye/Koşa koşa gidiyorum/Alnından öpmeğe gidiyorum/Evleri balkonsuz yapan mimarların’15 Hilmi Yavuz, Hilmi’nin Çocukluğu adlı şiirinin bir ünitesinde ölümde insanı ve insanın geleceğinde de çocukları okur. Bu arada çocuğun şahsında insanı içerik olarak sunar. Yani tabutun ciltli bir kitap olduğu bir durumda insan ise onun muhtevasıdır. Çocukluk sonsuzluğa gönderilen lahuti bir kitabın kendisidir. Tabut kalın ciltli bir kitaptır/Senin de çocukluğun bir ceviz tabut muydu/Usulca denize bırakılan?16 Anne ve baba tarafından denize bırakılan çocuk bir anlamda sonsuza uğurlanır, diğer bir anlamda da sosyal hayatın çirkef denizine bırakılmış olur. Birinci anlamda çocuk, sonsuzlukta okunacak bir kitaptır. Bizi sonsuzluğa götürecek güzellikler çocuklukta elde edilir. Çocukları sonsuzlukta önce kendisi ve sonra da herkes okur. Ceviz ağacından yapılmış sağlam ve kaliteli tabut geleceğe dair umudu imler. Denize bırakılan sağlam bir tabut ölüyü selamete çıkartabilir. Selameti burada iman ve âhiret olarak algılamak da mümkündür. Bu dizelerde özellikle Hz. Musa olayına telmih olduğunun altını çizmek istiyorum. Şiir dinsel bir olaydan hareketle sosyal alanları yokluyor. Çocukların hayatın sosyal denizine Salıverilirken ölüme de gönderildiğinin vurgusu var. Çocuk, hayatın sosyal denizine usulca bırakılan bir Musa’dır. Bir firavunun sarayında büyüyebilir veya azgın denizde telef olma korkusu vardır. Şair, Musa’nın çocukluğu ile kendi çocukluğu arsasında bir karşılaştırma yapıyor ve kendisinin sarayda değil de karartma gecelerinin karanlığında büyüdüğüne hayıflanıyor. Biraz şans ve kadere tariz olayıdır bu ifadeler. Behçet Necatigil, Gülüşleri adını vermiş olduğu şiirinde anne ve babanın birbirlerine olan sevgisinin çocuğu yansıyışını şöyle ele alır. Uykusunda, uyanık, seyredilen bir çocuk/ Gülümser masum./Yıllar sonra bileceği yakınlığı o yaşta,/Anne baba arasında adlandıramadığı

/Bakışları, ilgiyi şimdiden anlar da/Gülümser /Bilirim.17 Necatigil’in bu dizelerinde anne babanın arasındaki cinsi sıcaklığın, yani aile atmosferinin çocuğun belleğinde nasıl yer edindiği ifade edilir. Çocuğun bu sıcaklığı görmesi için uyanık olması, yani gözünün açık olması gerekmiyor. Bu paradoksal bir anlatımdır. Yani pedagojik olarak sevgi dolu bir çocukluk sevgi dolu bir ergenlik demek oluyor. Çocuğu yetiştiren ve onu toplumda kâmil insan kılmanın yolu sıcak bir aile sevgisinden ve sağlıklı bir ilişkiden geçiyor. Garipçiler akımının ikinci ismi Oktay Rıfat, Çocuklar adıyla kaleme almış olduğu şiirinde ironik bir dil ve üslup kullanır. Kapışıyorlardı yaz gök/güneş ne varsa, içimize/sıcakla gireni durgun,/mavi giyerek, saçları rüzgârda /koşarak çığlıklarla deniz aşırı, /avuçluyorlardı ot/ağaç ne varsa, altlarına alarak/üstte duranı ve büyüyeni kendi kendine.18 Oktay Rıfat, şiirlerini toplumsalcı bir bakış açısıyla yoğun bir ironi ve hicivle çocuk imgeleri etrafında kurar. Attila İlhan, Ben Sana Mecburum adlı şiirinin bir ünitesinde sevgili merkezli olarak çocuklara şöyle yer verir. Belki haziran'da mavi benekli çocuksun/ah seni bilmiyor kimseler bilmiyor/bir şilep sızıyor ıssız gözlerinden/belki yeşilköy'de uçağa biniyorsun /bütün ıslanmışsın tüylerin ürperiyor/belki körsün kırılmışsın telâş içindesin/kötü rüzgâr saçlarını götürüyor19 Attila İlhan, burada sevgilisini, ‘haziranda mavi benekli bir çocuk’ olarak düşünür. Şair burada sevgilisinin çocukluğunda mavi benekli elbiseler giydiğini mecaz-ı mürsel yoluyla anlatır. Mavi benekli elbiseler içinde oynayan nostaljik bir çocuk imgesi var burada. Şair, sevgiliyi mazide masum bir çocuk olarak tahayyül ediyor. Ergin Günçe, Geride Kalmış Bir Çocuk… adını vermiş olduğu şiirinin bir ünitesinde annesi intihar eden bir çocuğun çaresizliğini anlatır. Anası boğmuş kendini bir ipek gömleğiyle/ Çocuklar gibidir yüzünün bilmecesi/ Avlunun bu erken saatinde20 Annenin intiharı karşısında çaresiz çocuk çaresiz kalmıştır. Annenin çaresizliği ile çocuğun çaresizliği iç içe geçmiş durumda. Kadının intiharının ve masumiyetinin arka planında pato17 18 19 20

15 16

Sezai Karakoç, Körfez/Şahdamar/Sesler, Diriliş Yayınları, İstanbul, 1982, s. 116 Hilmi Yavuz, Gülün Ustası Yoktur, Can Yayınları, İstanbul, 1993, s. 10

Behçet Necatigil, Bütün Şiirleri I, s. 248 Oktay Rıfat, Koca Bir Yaz, s, Attila İlhan, Ben Sana Mecburum, Bilgi Yayınları, Ankara, 1994, s. Ergin Günçe, Türkiye Kadar Bir Çiçek, s. 116

97

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

lojik bir durum söz konusudur. Şiirde kadının neden öldüğünü kimse bilmiyor ve bu bir bilmecedir. Çocuğu için ölen bir kadının masumiyeti var daha çok bu dizelerde. Burada çocuğun da bir bilmece olduğu olgusunu unutmamak lazım ve elbette ki bilmece de çocuklar için önemli bir argüman. Çocuk ile anne arasında çözülmez bir bilmece var. Annenin intiharı bunu daha çözülmez ve esrarengiz bir bilmece haline getiriyor. Çocuk intihar etmiş olan annesinin yüzünde bir bilmece olan hayatı okumaya çalışıyor ve bunu da çözmeye gücü yetmiyor. Sedat Umran’ın şiirinde de çocukların özel bir yeri vardır. Umran, Çocuk ve Deniz adlı şiirinde çocuk rüyalarıyla ilgili ilginç şöyle bir imge üretir. "Çocuklar sırtlarında kurşun işlemez gömleği düşlerin" Sedat Umran’ın şiiri her gün yeniden doğan bir çocuktur. Şair, şiirinde ölümü bile diriliş olarak yorumlayarak, onu çocukların gözünde bir şölene dönüştürür. Çünkü çocukların gözünde ölüm ataya gitmektir. Ece Ayhan’ın Bakışsız Bir Kedi Kara adlı eserinin ortak paydası çocuktur. Ece Ayhan bu şiirinde sosyal hayatın çıkmazlarında yaşama gerillalar gibi direnen çocukları anlatır. "İplere dizili çiçekler ve çocuklar/Başlarını eğiyorlar yine ablalarının önünde, sabahleyin olduğu gibi/...mor gözlü çocuk ölüsü bir pazar..." Bu şiirdeki oluşturulan çocuk imgesi bir anlamda sokak çocuklarının panoramasıdır. Bu çocuklar seçkin nesneler arasında yaşadığımız hayatın gizli özneleridirler. Ece Ayhan, bir başka şiirinde çocukların kalbinde muhayyel çocuklar resmederken sosyal bir yaraya parmak basar. "Her çocuğun kalbinde kendinden daha büyük bir çocuk vardır’’ Ece Ayhan, bu şiirinde çocukların geleceğin inşacıları olduğunun altını çizer. Fakat kendi kalbinde kendinden büyük bir çocuk yaşatan çocuk kendi çocukluğunu yaşayamaz. Ece Ayhan, Yort Savul şiirinde de tarihi düzünde okumaya çalışan çocukların yeryüzünün muhtelif köşelerine nasıl dağıtıldıklarını şöyle sorgular Bir, Yeryüzüne nasıl dağılmıştır/Tarihi düzünden okumaya ayaklanan çocuklar?21 Birbirlerinden haberi olmayan çocuklar elbette ki tarihi düzünden okuyacaklardır. Resmi ideolojinin de amacı budur: tarihin düz Aristo mantığı ile okunması!
21

Ataol Behramoğlu, şiirlerinde çocuk ve anne imgelerine bolca yer veren bir şair. Hatta Behramoğlu’nun şiirinin asal unsurlarındandır anne ve çocuk. Behramoğlu, şiirlerinde dünyayı çocuklar aracılığıyla şöyle sorgulama fırsatı yakalar. 'Çocukların öldürüldüğü korkunç bir dünya bu/Sevinci, insanca bir yaşamı savunmanın suç olduğu/Böyle bir dünyada nedir görevi şiirin/İşte şairin öncelikle yanıtlaması gereken soru' Behramoğlu’nda çocuğun kalbindeki aşkın karşılığı anne sevgisidir. Bir çocuk için anne sesi, seslerin sn güzelidir. Bilinçaltında yer eder anne sevgisi ölünceye kadar çıkmaz. Bunalım ve gurbet anlarında insanın annesinin sesi yankılanır kulaklarında. Bir çocuk için anne sesi aslında muska gibi yürekte taşınan bir büyüdür. 'Çocukluğum bu kadar bir şey aslında/Biraz sevinç, biraz keder/Biraz yalnızlık ve büyü'

Ece Ayhan, Bütün Yort Savular, s, 15

98

 

GELİŞİM SÜRECİNDE TÜRKMEN ÇOCUK EDEBİYATI
Yrd. Doç. Dr. Hıfzı TOZ
Kırıkkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi e-mail: hifzitoz@mynet.com ABSTRACT In this paper, the definition of children’s literature has made as a concept and the attention is drawn to the place of literature in the education of children and its importance has emphasized. Then, it is dealt with the basic sources maintaining the Turkmen Children’s Literature and they have briefly discussed. In this study, the constitution and development studies of Turkmen Children’s Literature after the Soviet Revolution has discussed and evaluated in decade periods.

Çocuk edebiyatı, “çocuk” ve “edebiyat” olmak üzere iki temel kavrama dayanır. Bunlardan birincisi olan çocuğu genellikle, doğum ve ergenlik çağı arasındaki dönemi yaşayan küçük insan yavrusu, olarak tanımlamaktadırlar. Bu dönemi 0-15 yaş arası olarak değerlendirenlerin yanı sıra Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin birinci maddesi bunu “...on sekiz yaşına kadar her insan çocuk sayılır.” diyerek çocukluk dönemini on sekiz yaşına kadar götürür. Edebiyat ise, dünyayı, düşünce ve hayalleri sözlü ve yazılı olarak güzel ve etkili bir biçimde anlatma sanatıdır. Edebiyat, dile dayanır ve dil de ait oldukları milletlerin ortak değeri olmakla birlikte, millî bir özellik ve kimlik taşır. Çocuk edebiyatına gelince çocuk edebiyatı, çocukların hayatı kavramasına, hayal gücünü geliştirmesine ve çocuğun eğitilmesine yardımcı olan, okumayı sevdiren bir edebiyat türüdür. Bir başka deyişle, “Çocuk edebiyatı, çocukların büyüme ve gelişmelerine, hayal, duygu ve düşünce yeteneklerine, zevklerine hitap eden, eğitirken eğlenmelerine katkıda bulunan sözlü ve yazılı verimlerdir.” (Yalçın-Aytaş, 2002:5) Edebiyat, çocuğun hayatına ait olan iki ihtiyacından fizyolojik (beslenme, barınma, temizlik, sağlık vb.); ve sosyal – psikolojik (başarma, sevme, sevilme, güven, bir gruba dahil olma, inanma, öğrenme ve estetik–güzellik) ihtiyaçlarından ikincisi olan sosyal–psikolojik ihtiyacını karşılar. Çocukların edebiyat eserlerine neden ihtiyaç duyduklarını şu noktalarda toplamak mümkündür: 1) Edebiyat, insan ruhunu kötülüklerden arındırır, tazeler, canlandırır ve insana yaşama azmi verir. 2) Edebiyat, çocuğun hayatı tanımasını ve keşfetmesini sağlar, onu yaratıcı olmaya iter. 3) Edebiyat, çocuğun kendisini tanımasına yardımcı olur ve ona rehberlik eder. 4) Edebiyat, insanı (çocuğu) eğlendirir ve eğlendirirken de ona hoşça vakit geçirtir. 5) Edebiyat, edebî eserler marifetiyle çocuğun ana dilini ve

onun güzelliklerini en iyi şekilde tanımasına imkân verir. 6) Edebiyat, çocuğun estetik–güzellik ihtiyacını karşılar. 7) Edebiyat, çocuğu, geleceğe hazırlar, hayatın sürprizleri ve zorlukları karşısında yapması gerekenleri ve bu zorluklar karşısında azmi, çabalamayı, sonuçta da çocuğa başarmayı öğretir. Bütün bu noktalar edebiyatın çocuk eğitimindeki yerine ve önemine dikkat çeker. Ayrıca bu noktalardan hareketle çocuk edebiyatının, toplumların geleceği demek olan çocukları eğittiğini hayata hazırladığını, çocukların sosyal hayata uyumunu sağladığını, çocukların ruhen sağlıklı ve iyi bir insan, iyi bir vatandaş olmalarına imkân verdiğini söylemek sanırım yanlış olmaz. Bunun farkında olan ülkeler, çocuk edebiyatına önem vermişler, çocuklarını bu amaçlar için yazılmış eserlerle eğitip hayat hazırlamışlardır. Unutulmamalıdır ki, bugünün gelişmiş ülkeleri, dünün çocuk edebiyatına önem veren ülkelerdir. Gelişmiş ülkelerde çocuk edebiyatı ürünleri, kendi kültürlerinden beslenerek çocuğun hayal dünyasıyla birleşen ve çocuğu günün şartlarına hazırlayan ürünler olarak karşımıza çıkar. İlk dönem çocuk edebiyatı ürünlerinin sözlü olduğu düşünülmekle birlikte bu dönem etkisini, yazının etkin olarak kullanılmasına kadar sürdürür. Daha sonra sözlü döneme ait olan çocuk edebiyatı ürünleri, yazıldığı dönem unsurlarını da içine alarak yazıya geçirilirler. Batıda çocuk edebiyatı ninniler, masallar gibi edebî ürünlerle başlamaktaydı. Bu da o topluma ait değerlerin, inanışların, geleneklerin nesilden nesile aktarılmasına aracılık etmekteydi. Hikâye ve masal anlatıcılarını aynı zamanda da o toplumun değerlerini, kültürlerini, âdetlerini muhafaza eden ve onu kendisinden sonraki nesle aktaran insanlar olarak görmek mümkündür. Yazının kullanılmasına kadar olan süreçte sözlü geleneğe dayanan yapı, varlığını etkili bir şekilde sürdürmüş, daha sonraları ise bu sözlü edebî ürünler derlemeler 99

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

yoluyla yazıya geçirilerek, yazılı çocuk edebiyatına temel teşkil ettirilmişlerdir. Yazının kullanılmasından sonraki dönemde kaleme alınan el yazması çocuk edebiyatı ürünleri, daha çok ders kitabı şeklinde olmakla birlikte soru – cevap öğretim tekniğine dayalı çocuk şarkıları, tekerlemeler gibi edebî metinleri içermekteydi. Genel olarak denilebilir ki, batı ülkelerinde çocuk edebiyatının gündeme gelmesi, büyükler için yazılmış köklü eserlerin çocuklar tarafından okunmasıyla oluşmuştur. Bu yüzden de çocuklar için oluşturulan edebiyatın çok derin bir geçmişinin olmadığı söylenebilir. Zaten 16. yüzyıla kadar ne Türkiye’de ne de başka ülkelerde çocukları hedef alan bir çocuk edebiyatı vardı . Türkmen çocuk edebiyatı da dünyadaki diğer halkaların çocuk edebiyatları gibi temelini, sözlü dönemde ve klasik dönemde oluşturduğu edebiyat ürünlerine dayar. Zira Türkmenler, gerek yaşama biçimlerinden, gerekse yazıya geç geçmelerinden dolayı sözlü edebiyata oldukça önem vermişlerdir. O yüzden de Türkmenler, çok geniş bir sözlü halk yaratıcılığı kültürüne sahiptirler ki bunlar, destanlar, masallar, bilmeceler, atasözleri, aydımlar (şarkı ve türküler) gibi halkın yaşantısını, yaşama biçimini, gelenek ve göreneklerini işleyen eserlerdir. Bu dönemleri ve bu dönemlerde verilen edebiyat ürünlerini tanımadan ve anlamadan Türkmen çocuk edebiyatının bu gününü anlamak zordur. Türkmen çocuk edebiyat tarihlerine baktığımızda, Türkmen çocuk edebiyatının üç ana kaynaktan beslendiğini ve etkilendiğini görürüz. Bu etkilerden ilki, temeli sözlü dönem edebiyatına kadar uzanan ve halkın yüzyıllar boyunca kendi içinde oluşturduğu ürünlerden, yani halk yaratıcılığından etkilenme; ikincisi, klasik dönem Türkmen edebiyatı ve yazılı dönemde verilen edebî ürünlerinden etkilenme; üçüncüsünün ise, diğer halkların çocuk edebiyatı ürünlerinden tercümeler yoluyla etkilenme olduğunu söyleyebiliriz. Bunlardan birincisi halk yaratıcılığına ait olan ürünleridir ki bu ürünler, çok eski dönemlerin ürünleri olmakla birlikte günümüzde de hâlâ günün şartlarına uyarlanarak işlenmektedirler. Bu ürünlerden ilki masallar(ertekiler)dır. Masallar, halk yaratıcılığının en eski ürünlerinden biridir. Halk, her bir masala kendi döneminin en önemli meselelerini ve yaşantısını sindirerek günümüze kadar getirmiştir. Halkı, özellikle çocukları eğitmek, hayal dünyalarını geliştirmek, zenginleştirmek ve onlara estetik zevk vermek için masallar büyük bir öneme sahiptir. (Tanrıgulıyev, 1980: 45). Türkmen masallarına baktığımızda Türk masallarının tipik özelliklerini görürüz ve 100

kahramanların en küçüğü, karakterce diğerlerinden daha kuvvetli ve beceriklidir. Hayvanlar, masallarda büyük rol oynarlar ve çoğunda konuşurlar. Tipler çok kuvvetlidir. Masallarda en çok kullanılan sayı “yedi” ve “kırk”tır. (Kara, 1992: 669) Çocuk edebiyatında kullanılan bir diğer halk yaratması da bilmeceler (matallar)dir. Bilmeceler, çocuk edebiyatında çocuğun zekâsını açmak, bilincini uyandırmak, çocuğa dilinin güzelliğini ve kıvraklığını öğretmek açısından önemli bir türdür. Özellikle bilmeceler, çocukların düşünce ufuklarının genişletilmesinde, kelime dağarcıklarının zenginleştirilmesinde ve dilin güzelliğinin çocuğa hissettirilmesinde ve dilinin sevdirilmesinde asırlarca çok büyük ve önemli bir rol oynamıştır. Halk zekâsının ürünü olan bilmeceler, manzum veya mensur olmakla birlikte bugün bilinmeyen yerlerde oluşturulan ve halk tarafından beğenilmiş olanları nesilden nesile, dilden dile anlatılarak günümüze kadar gelmiş ve halkın ortak malı olmuştur. Milletlerin ilk dönemlerinden beri bilmecelere sahip olduklarını tarihî kaynaklardan öğrenmekteyiz. İlk olarak okumayazma bilmeyen insanlar tarafından oluşturulan bilmecelerin günümüzde de medeniyetlerin ilerlemesiyle birlikte bu gelenekten vazgeçilmeyerek yeni yeni bilmecelerle, bu geleneğin günün şartlarına uydurularak halen günümüzde de devam ettirildiğini görmekteyiz. Halk yaratıcılığının bir diğer unsuru da tekerlemeler ve sayışmacalar (oyun tekerlemeleri)dır. Sözlükte “ağızda yuvarlanan söz..., saçma sapan söz..., eşsesli kelimelerle kurulu konuşma...” anlamlarına gelen tekerleme masal, hikâye, bilmece, halk tiyatrosu gibi bazı edebî türler içinde veya müstakil olarak söylenen ölçülü ve kafiyeli sözlerdir. Genellikle tekerlemeler, çocuk folklorunda çocuklara hoşça vakit geçirtmek, onlara konuşma kabiliyeti kazandırtmak, oyunlarda eş ve ebe seçmek için başvurulan bir etkinliktir. Tekerlemeler, çeşitli ses tekrarı, başta ve sonda kafiyelerde birbirine bağlanan vezinli veya vezinsiz cümlelerin sıralanmasıyla meydana getirilir. (Tekin, 1995:589). Tekerlemelerde kullanılan kelimelerde ve kelimeler arası ahengin yarattığı ritim çocukların ilgisini çeker ve bu da çocuklarda bir ritim duygusu oluşturur. Çocukta söyleyiş kıvraklığı yaratır ve onun kelime haznesini zenginleştirir. Böylece tekerlemeler, çocuğun dili kullanmasına ve dil becerisini geliştirmesine yardımcı olur. Destanlar da halk yaratıcılığının oluşturduğu bir diğer türü teşkil eder. Türkmen edebiyatındaki “Şasenem–Garıp Destanı”, “Köroğlu Destanı”, Nurmuhammet Andalıp’ın “Leyli ve Mecnun”;

Materiallar

Şabende’nin “Gül – Bilbil (Bülbül) Destanı” gibi birçok destandaki kahramanlar, mertlikleriyle, yiğitlikleriyle, kahramanlıklarıyla, doğruluklarıyla ve sevgileriyle çocukları etkilerler ve onlara örnek olurlar. O milletin çocuklarını, o milletin değerleriyle tanıştırıp, o değerlerle donatılmasını sağlarlar ve bir anlamda çocukları millî bir terbiyeye tabi tutarlar. Türkmen çocuk edebiyatının gelişmesinde etkisi görülen ikinci kaynak ise, klasik dönem Türkmen edebiyatıdır. Klasik dönem Türkmen edebiyatının tanınmış sanatçılarının eserlerinde kullandıkları dil ve konu olarak da, genellikle Türkmenlerin yaşadıkları çevreleri ve onların hayatlarını işlemeleri, Türkmen çocuk edebiyatının gelişmesinde önemli bir yer tutar. Sözgelimi Dövletmemmet Azadı’nın “Vagzı – Azat”; Mahtumkulu’nun “Türkmenin”, “Izlamayan Bolarmı (Ağlamayan Olurmu)”, “Can İçinde”; Seydi’nin “Sen, Çölün”, “Goşa Pudağım” (Çift Budağım)”; Gayıbı’nın “Otuz İki Tohum Kıssası”; Meteci’nin “Buğday”; Misgingılıç’ın “Dağlar” gibi şiirleri Türkmen vatanını, onun tabiat güzelliklerini ve Türkmenlerin hayatlarını ele alan şiirlerdir. Bu şiirlerden hareketle daha sonraki yıllarda konular yenilenip güncelleştirilerek dönemin çocuklarına sunulur. Bu dönem eserlerinin gerek konusuyla, gerekse yapısıyla ve işledikleri meselelerle daha sonraki Türkmen çocuk edebiyatına bir temel oluşturduklarını görürüz. Türkmen çocuk edebiyatının beslendiği üçüncü kaynak ise, Sovyetler içindeki ve dışındaki diğer halkların oluşturdukları eserlerden tercümeler yoluyla istifadedir. Bu halkların çocuk edebiyatlarının başında da Rus çocuk edebiyatı ve bu saha ile uğraşan sanatçıları gelir. Rus çocuk edebiyatı bütün Sovyet halklarını etkilediği gibi Türkmen çocuk edebiyatını da etkilemiştir, dersek yanılmış olmayız. Ruslar’ın 19. asırda halk arasında söylenen çocuk edebiyatı ürünlerini toplayan, derleyen, düzenleyen ve çocuklara hazırlayan Uşinskiy’in ardından daha sonra Tolstoy’un çocukları eğitmek amacıyla eserler verdiğini görürüz. Bu isimlerden başka Gorkiy, Mayakovskiy, Samuil Yakovleviç Marşak ve Korney İvanoviç Çukovskiy gibi isimler de eserleriyle ve etkileriyle Türkmen çocuk edebiyatının zenginleştirilmesine yardımcı olmuşlardır. Bunlardan başka Türkmen çocuk edebiyatı, Rus edebiyatı kanalıyla ve özellikle Rusça’dan yaptıkları tercümeler yoluyla diğer halkların çocuk edebiyatlarından da yararlanmış ve farklı hayatları tanıma imkânı bulmuştur. Bu üç kaynak da Türkmenlerin çocuk edebiyatına önemli katkılar sunmuş, onun gelişmesine

ve zenginleşmesine sebep olmuştur. Ancak Türkmen çocuk edebiyatındaki asıl gelişme için 1920’li yılları beklemek gerekecek. Zira Komünist Devrim sonrasında Komünist Parti, her şeye el attığı gibi çocuk edebiyatına da el atacak ve kendi istediği şekilde çocuk eğitimi için çocuk edebiyatını bir araç olarak kullanacaktır. Bunun için de yeni Sovyet hayatını tanıtacak, çocukları bu hayata ve bu ideolojiye hazırlayacak bir dergi çıkarma fikri ortaya konulacaktır. Bu yeni hayat, aynı zamanda yeni bir edebiyat ve yeni bir çocuk edebiyatı da demekti. İlk akla gelen kaynak da tabiidir ki, halk arasında yüzyıllar içerisinde oluşturulan edebî ürünler ve Rus edebiyatı temel alınarak, diğer halkların edebiyatından istifade ile oluşturulacak olan edebî ürünlerdi. Ancak bu kaynaklardan alınan eserler, yeni rejimin ruhuna, anlayışına ve ideolojisine uygun olmalıydı. O yüzden de eserler, ideolojik bir tasnife tâbi tutulup faydalı, zararlı prensibine göre okuyucuya sunulacak ve konuları uygun olanlar seçilerek çocuklara verilecekti. Burada, Sovyetler öncesi Türkmen çocuk edebiyatının ilk eserlerinden biri olan ve eğitimci A. Alıyev tarafından 1914 yılında neşredilen “Türkmen Dili” adlı eseri anmadan geçemeyeceğiz. Eser, yüzyıllar içerisinde oluşturulan halk edebiyatı ürünlerini ve özellikle de çocukları düşündürmeye yönelten bilmece ve atasözü gibi edebî türleri ihtiva etmesi bakımından Türkmen çocuk edebiyatında önemli bir yere sahiptir. Yine A. Alıyev, 1921 yılında Taşkent’te basılan “İn Teze Türkmen Elipbası ve İlki Okuv (En Yeni Türkmen Alfabesi ve İlk Eğitim)” adlı Arap harfli alfabe kitabını ardından da 1922 yılında da “Türkmen Dili” adlı kitabını tekrar neşrettirir. Eserler, bu sahada yazılan ilk eserlerden olmakla birlikte daha sonra oluşturulacak çocuk edebiyatı eserlerine bir temel teşkil etmeleri bakımından önem arz ederler. (Tanrıgulıyev, 1980:70). Çocuk edebiyatına ait özel gazete ve dergiler çıkarmak ve onu geliştirmek fikri, Sovyetler döneminde, 1920 yılında oluşturulan “Bütün Rusya Yaşlar (Gençler) Soyuzu (Birliği)”nun 3. kurultayında kararlaştırılır. Ardından, 1924 ve 1931 yıllarında alınan kararlarla bu sahaya daha da önem verilir. Bu kararlar, daha sonra Türkmen Sovyet Çocuk Edebiyatı’nın oluşmasına ve geleceğine de büyük tesir eder. 1926 yılında “Pioner” dergisinin neşri ile Türkmen çocuk edebiyatı başlar. Berdi Kerbabayev “Yaz Gelyer”; Garaca Burunov “Mektebe Gel”, “Dillerimizi Sayradarıs”; Yakup Nasırlı “Halkara Çağalar Hepdesine” gibi şiirlerinde sanatçılar, yeni hayatı, zorlukları, hukuku, çocukla101

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

rın içinde yaşadıkları hayatın kadrini bilmeleri ve ilim almanın gerekliliği fikirlerini işlerler. Bunlardan başka öğüt, nasihat özellikli şiirler, gerek bu dönemde, gerekse bundan sonraki dönemlerde önemli bir yer tutar. Ancak bu dönemde çocuk edebiyatı henüz bağımsız bir dal değildi ve dönemin sanatçıları tarafından çocuklara atfedilen şiirler olarak veriliyordu. 1920’li yılların sonunda ve 1930’lu yılların başlarında Ş. Kekilov “Menin Yolum”, Aman Kekilov “Geçen Günlerim”, A. Nıyazov “İki Yetim”, “Yetim Maksadına Yetdi” gibi şiirlerle sanatçılar, çocuklara yönelik fikirlerini işleyen uzun şiirler kaleme alırlar. 1930’lu yıllarda ise, Türkmen çocuk edebiyatında bir atılım göze çarpar. Ayrıca bu yıllarda, çocuk edebiyatına ait kitapların çoğalması da dikkatleri çeker ki, bu aynı zamanda Parti’nin de politikasıdır ve çocuk edebiyatı, Komünist Parti’nin bu yönlendirmeleri ile bir gelişme süreci içine girer. Gerek Rus ve gerekse dünya edebiyatından çocuk klâsikleri tercüme edilerek Türkmen çocuk edebiyatına kazandırılır. “Berdi Kerbabayev’in, Garaca Burunov’un, Yakup Nasırlı’nın, Aman Kekilov’un, Beki Seytekov’un çocuk hayatını anlatan şiirleri, çocuk edebiyatını zenginleştirir.” (T.E.T, IV. C.,1979:217). Bu yılların önemli faaliyetlerinden biri de tercümenin canlanmasıdır. Rus dili ve edebiyatını iyi bilen şairler tarafından yapılan Rusça tercümeler ve diğer Türk topluluklarından olan Özbek, Azerbaycan, Tatar... edebiyatlarından yapılan tercümeler, Türkmen edebiyatının gelişmesine sebep olacaktır. Bu faaliyet, hem Türkmenceden diğer dillere, hem de diğer dillerden Türkmenceye yapılmıştır. 1940’lı yıllarda Türkmen çocuk edebiyatı, diğer topluluk çocuk edebiyatlarıyla aynı seviyeye gelir ve yine gelişmesini kendi içinde sürdürmeye devam eder. Ancak savaşın zorluklarının bu yılların çocuk edebiyatına da tesir ettiği görülür. Bu daha çok vatan sevgisi, zahmet, halk, hizmet, kahramanlık, savaş, cephe, dostluk, kardeşlik, doğruluk gibi temaların bu dönemin şiirlerinde ve hikâyelerinde öne çıkmasına sebep olur. Savaş sonrasında ise, çocuk edebiyatının temalarda bir genişleme görülür ve gerek sanatçıda, gerekse eserde ustalık ön plânda yer almaya başlar. Bu yıllarda çocuk edebiyatı ile ilgili çeşitli yazarlar tarafından birçok makale kaleme alınır. Berdi Kebabayev’in “Türkmen Sovyet Edebiyatının Zerur Vezipeleri”, Ruhı Alıyev’in “Türkmen Çağalar Edebiyatının Kebir Ösüş Ayratınlıkları Barada (Türkmen Çocuk Edebiyatının Gelişmesindeki Bazı Özellikler Hakkında)” gibi maka102

lelerde ve bu konuda yazılmış diğer yazılarda bu dönemin genel bir değerlendirilmesi yapılır ve daha da gelişmesi için fikirler öne sürülür. 1950’li yıllarda çocuk edebiyatının sanatçı kadrosunda bir genişleme görülür ve 1950’li yılların ortalarında Kerim Gurbannepesov, Beki Seytekov, Memmet Seyidov, Ata Atacanov, Anna Kovusov, Gurbandurdı Gurbansehedov, Nazar Geldiyev, Narıman Cumayev gibi yeni isimler bu sahaya ait eserler vererek çocuk edebiyatında da isim yapmaya başlarlar. Sanatçı kadrosunun genişlemesinin yanı sıra çocuk edebiyatı da bu yıllarda önemli eserlere sahip olur. Ayrıca bu yıllarda çocuk edebiyatı sahasında eser veren şair ve yazarların ustalıklarını öne çıkarmalarıyla, çocuk edebiyatı gerçek anlamda bir edebiyat dalına dönüşür. Daha önceki yıllarda çocuklara atfedilen edebî eserlerin yerine bu yıllarda artık, tamamen çocukları hedef alan eserler verilmeye başlanır. Gerek çocuk edebiyatına ait eserlerin ve gerekse bu sahayla uğraşan sanatçıların çokluğu, çocuk edebiyatının bağımsızlaşmasına yardım eder. Bu dönemde artık bu sahanın Kayum Tanrıgulıyev, Meretgulı Garrıyev, Akı Baymıradov Nurı Bayramov gibi şairleri ile B. Gurbanov, A. Gurbanov, A. Durdıyev gibi yazarları vardır. Bu yetenekli şair ve yazarların ustalıklı eserleri ile çocuk edebiyatı gittikçe zenginleşir. Kayum Tanrıgulıyev’in ‘Süyci Bolyar Ekip İysen, Manlay Derin Döküp İysen’ adlı şiirler topluluğu, Meretgulı Garrıyev’in ‘Ussahanada’, Akı Baymıradov’un ‘Oğlanlıkdan On Gün’ adlı şiirleri; B. Gurbanov’un ‘Çarva Mergenin Gürrünü’ adlı düz yazısı ve birçok eser bu sahanın, bu dönemde yazılan önemli ürünlerindendir. Ayrıca Allaberdi Hayıdov’un ‘Yaz Goşgıları’, Memmet Seyidov’un ‘Arzıgülün Hinnildigi’, Kerim Gurbannepesov’un ‘Maşgala ve Mektep’ adlı kitapları da bu dönemde başarıyla kaleme alınıp yayınlanmışlardır. Bu dönem çocuk edebiyatının şiirlerindeki eksik yan ise, şair ve yazarların eserlerinde, çocuk psikolojisini tam olarak göz önüne almamaları ve bazı yazarların çocuk psikolojisini yeteri kadar bilmemeleridir. Bir başka kusur da, sanatçıların çocukları tabiat ve hayvanlar âlemi ile tanıştırayım derken, bütün eserlerinde kuşları, tavşanları, gülleri, çiçekleri ve otları öne çıkarmaları ve çocuk edebiyatının merkezi olan çocuğu devre dışı bırakmalarıdır. Bunu en çok Kayum Tanrıgulıyev ve B. Baymıradov’un eserlerinde görmek mümkündür. Çocuk edebiyatının düz yazılı eserlerindeki en önemli kusurlardan bir diğeri de yazarların, hikâyelerinde ve diğer nesir eserlerinde, olayları ve kahramanları çocuk muhayyilesinin dışında, olağanüstülüklerle hareket ettirmeleridir. Bu duruma A. Nazarov’un ‘Generalin Oğullığı’; A. Gurba-

Materiallar

nov’un ‘Tomus Günlerinin Birinde’ adlı hikâyeler ile Nurı Bayramov’un ‘Dövli Guyı’ adlı uzun hikâyelerinde rast gelebiliriz. (T.E.T., VI.C./1.K. 1982:29) 1950-1960’lı yılların belki de en önemli özelliği, bu yıllarda çocuk edebiyatındaki atılımın şiirin, nesrin ve tiyatronun da önüne geçmesidir. Zira bu yıllarda çocuk edebiyatına ait çok sayıda eser verilir. Dönemin yetenekli birçok şair ve yazarı, bu sahayı ihmal etmemiş ve bu sahaya eğilerek ustalıklarını ortaya koydukları, sanat yönü ağır basan eserler kaleme almışlardır. Bu dönemde adı öne çıkan sanatçılardan bazıları şunlardır: Kerim Gurbannepesov, Memmet Seyidov, Berdinazar Hudaynazarov, Gılıç Kulıyev, Allaberdi Hayıdov, Berdi Sultannıyazov, Narıman Cumayev, Ata Atacanov, Gurbannazar Ezizov. 1960’lı yıllarda ise, yeni isimlerin bu sahaya ait yetkin eserler vermesi ile çocuk edebiyatında bir parlama görülür. Özellikle Kerim Gurbannepesov, Ata Atacanov, Memmet Seyidov gibi sanatçıların kendi eserlerini bastırmaları, bu sahanın artık bağımsızlaşmaya başladığına dair bir işaret olarak algılanabilir. Bu yıllarda çocuk edebiyatıyla ilgili kitap, gazete ve dergi neşriyatında büyük bir artış görülür ki, bu da çocuk edebiyatının gelişmesine ve ilerlemesine sebep olur. Ayrıca Komünist Parti, 1969 yılında “Çocuk Edebiyatının Gelişmesine Çareler Hakkında” başlığıyla kararlar alır. Bu kararlar, 1970’li yıllarda uygulanmaya konulur ve sanatçılar, gösterilen bu çareler çerçevesinde eserler vücûda getirirler. 1970’li yılların çocuk eserlerinde konulara tabiat, tabiatı korumak ve sevmek, hümanist duygular ağırlıkla yer almaya başlar. Diğer Sovyet topluluklarının çocuk edebiyatlarından yapılan tercümelerle de bu yılların Türkmen çocuk edebiyatında bir zenginleşme görülür. Bu zenginleşmeye bir diğer sebep de bu dönem içinde, bu sahaya yeni yeni eğilen genç ve yetenekli sanatçıların katılmasıdır. Bu yıllarda dikkati çeken bir husus da, çocuk tiyatrosunun, nitelik ve nicelik yönünden, şiir ve nesir sahasında verilen eserlere yetişememesidir. Zira tiyatro türünde çok az esere sahip olunması, bu sahanın zayıf kalmasına sebep olur. Halbuki 1930’lu yıllarda D. Agamemmedov’un “Kör Garga”, H. Şükürov’un “İki Dost” dramaları sahneye konmuştu ve ardından savaş yıllarında, daha çok ideolojik eserler sahnelenmişti. Sonraki yıllarda ise, (1960’larda) “Çağalar Üçin Piyesalar” adı ile bir perdelik oyunlar neşredilmişti. 1970’li yıllara gelindiğinde, önceki yıllara göre tiyatro türünde nispî bir artış görülse de, bu istenilen seviyede değildi.

1970’li yılların çocuk edebiyatında Berdi Kerbabayev, A. Govşudov, Beki Seytekov, Ata Atacanov, Rehmet Seyidov, Kerim Gurbannepesov, Gurbandurdı Gurbansehedov, Yakup Nasırlı, A. Durdıyev, Memmet Seyidov, D. Baylıyev, A. Berdiyev, Aşır Nazarov, Yusup Hayıdov, Y. Belov, Valentin Rıbin, Allaberdi Hayıdov, N. Cumayev, Kayum Cumayev gibi sanatçılar eserleriyle çocuk edebiyatının gelişmesine katkıda bulundular. Dönem edebiyatının her sahasındaki sanatçıların çokluğu, edebiyatın her sahasına olan ilginin fazla olduğunu gösterir. Şiirde, nesirde, tiyatroda, çocuk edebiyatında ve edebî tenkitte şair ve yazarların çok olması, genel olarak Türkmen edebiyatındaki gelişmenin bir neticesidir. Bir önceki dönemde adı anılan sanatçılar, bu dönemde de eser vermeye devam ederler. Bu sanatçılar arasına Kayum Tanrıgulıyev, Yağmır Pirgulıyev, Nurı Bayramov, gibi sanatçılar da 1970’li yıllarda katılırlar ve eserler verirler. Halen Günümüzde de bu saha bütün canlılığı ile devam etmekte ve güçlü kalemler bu sahaya eğilmektedirler. Türkmen çocuk edebiyatı şüphesiz burada kaleme alınanlarla sınırlı değildir. Çok eski ve geniş, sözlü ve ardından yazılı bir çocuk edebiyatına sahip olan Türkmen çocuk edebiyatının tarihi sürecini ele almak bu tebliğin sınırlarını çok aşar. Biz bu tebliğle, bu sahayla ilgilenenleri, kardeş Türkmen halkının çocuk edebiyatından haberdâr etmeyi amaçladık.
KAYNAKLAR − Kara, Mehmet: “Türkmen Edebiyatı”, Türk Dünyası El Kitabı, 3. Cilt- Edebiyat, Türk Kültürünü Arşt. Ens. Yayını, 2. Baskı, Ankara 1992. Tanrıgulıyev, Kayum: Türkmen Çağalar Edebiyatı, Magarıf Neşriyatı, Aşgabat 1980. Tekin, Dr. Arslan: Edebiyatımızda Terimler, Ötüken, İstanbul 1995. İsimler ve

− − −

Toz, Hıfzı: Türkmen Şairi Kerim Gurbannepesov, (Basılmamış Doktora Tezi), Gazi Ün. Sos. Bil. Enst., Ankara 1999. Toz, Yrd. Doç. Dr. Hıfzı: “Çocuk Edebiyatı Tarihi”, Çocuk Edebiyatı, (Edt.: Ö. Yılar, L. Turan), PegemAyayıncılık, Ankara 2007. Türkmen Edebiyatının Tarıhı(T.E.T), (Cilt), Ilım Neşriyatı, Aşgabat 1979. IV. Tom

− − − −

Türkmen Edebiyatının Tarıhı, VI. Tom (Cilt)/1. Kitap, Ilım Neşriyatı, Aşgabat 1982. Türkmen Sovyet Çağalar Poeziyasının Antologiyası, (Haz.: N. Bayramov), Magarıf Neşriyatı, Aşgabat 1988. Türkmence- Türkçe Sözlük, (Haz.: Talat TekinMehmet Ölmez- Emine Ceylan- Zuhal Ölmez- Süer Eker), Simurg, Ankara 1995. Yalçın, Alemdar-Aytaş, Gıyasettin: Çocuk Edebiyatı, Akçağ, Ankara 2002.

103

 

ÖMER SEYFETTİN HİKÂYELERİNİN ÇOCUK EDEBİYATIMIZDAKİ YERİ VE ÖNEMİ
İlyas Han ŞAHİN
Eğitimci, Tarih Bilim Uzmanı

İnsanların günlük yaşamlarında yeme içme kadar önemli olan sosyal sorumlulukları da vardır. Sosyal sorumluluk anlayışının insana verilmeye başlandığı dönem pek tabii ki çocukluk dönemi dediğimiz dönemde başlar. Bu dönemde kazanılan duygu ve davranışlar bireyin tüm hayatını şekillendirmesi bakımından önemlidir. Bizler eğitimciler olarak, özellikle kimlik, dil ve kişiliğin gelişmeye ve köklü özelliklerin kalıcı mizaç olmaya başladığı dönem olan çocukluk döneminde öğrencilerimize önemli gördüğümüz meseleleri anlatmakta ve tabiri caiz ise öğrenci zihnini bir kanaviçe gibi işlemek zorundayız. İşte tam bu noktada çocuk edebiyatı yardımımıza koşmaktadır. “Çocuk edebiyatı; çocukların büyüme ve gelişmelerine, hayal, duygu, düşünce yeteneklerine, zevklerine hitap eden, eğitirken eğlenmelerine katkıda bulunan sözlü ve yazılı verimlerdir”1 Türk Çocuk Edebiyatı, Türk edebiyatının değişmez bir parçasıdır. Özellikle 6-15 yaş arası dönem olan çocukluk dönemi, çocuğun bilişsel gelişiminin önemli bir basamağını oluşturmaktadır. Bu dönemde çocuklar, olaylar arası ilişkiler, hipotez geliştirme ve hipotezi test ederek çözmeye çalışma devirlerdir.2 Soyut işlemler dönemi olarak ta adlandırılan bu dönem çocuğun aile, çevre ve okul üçgeninde benliğinin oluştuğu bir dönemdir. İşte tam bu dönem okuma ve okuduğunu anlama-anlamlandırma devrinin önemli bir safhasıdır. Bu safhada çocuğun okuduğu kitap, çocuğu dış dünyaya bağlayan önemli bir vasıta olacaktır. Tamda kimlik kazanma dönemine tesadüf eden bir zaman dilimidir bu dönem.3 Ömer Seyfettin, bu açıdan değerlendirildiğinde üslup, dil ve vermek istediği mesaj bakımından çocuk edebiyatında büyük bir boşluğu doldurmaktadır. Günümüzde Ömer Seyfettin hikâyeleri okumayanlara rastlamak çok zordur. Hele okul kütüphanelerinde, sınıf kitaplıklarında, kişisel kütüphanelerde Ömer Seyfettin hikâyeleri vazgeçilmez kitaplar arasındadır. Çocuk edebiyatı dediğimizde bu, çocuğun ufkunu açan, onu aydınlatan
1 2 3

Alemdar Yalçın - Gıyasettin Aktas. Çocuk Edebiyatı, Akçag Yayınları, Ankara 2002. s.5 Mehmet Şişman, Öğretmenlik Mesleğine Giriş, Pagema Yay. Ankara 1999, s.112 Şişman, a.g.e., s.119

ve kimlik gelişimine olumlu katkılar sağlayan bir edebiyat olmalıdır ki, amacına ulaşsın. Özellikle günümüzde Avrupa ve Amerika menşeli Çocuk Edebiyatı ürünleri de dilimize çevrilerek küçük okuyuculara sunulmaktadır. Bu edebi eserlerde çocuklarımız isimlerin yabacı olması nedeniyle telaffuzda zorluk, Batı kültür ve düşünce yapısını yansıttığı için kendi kültürel değerleriyle kıyaslayarak henüz oturmamış zihin dünyasının bir kavram kargaşasına düşmesi, ailevi ve dini motiflerin Türk kültür dünyasıyla çelişmesi gibi durumlar söz konusu olmaktadır. Öğrencilerim üzerindeki gözlemlerime dayanarak verdiğim bu örnekler çoğaltılabilir. Elbette bu cümleden dünya Edebiyatındaki çocuk kitaplarının dilimize çevrilerek çocuklarımıza sunulmasını istemiyoruz anlamı çıkmamalıdır. Ancak bizlerin yapacağımız en önemli işlerin başında kendi yazarlarımızın, kendi kültürümüze göre yazdığı eserleri çocuklarımıza daha çok okutmak olmalıdır. İşte Ömer Seyfettin, bu yazarlarımız arasında en önemli yeri tutanların başında gelir. Yazılarında milli, manevi değerleri, millet ve vatan sevgisini çeşitli olaylar ve renkli bir anlatımla süsleyerek veren Ömer Seyfettin Türk çocuk edebiyatına önemli eserler kazandırmıştır. Yaşadığı dönem itibariyle Osmanlı Devletinin en hazin yıllarına şahitlik eden büyük hikâyeci Ömer Seyfettin, bir yandan çağının getirdiği harpler, hüzünlü toprak kayıpları ve sürekli yaşanan hezimetlere cephede savaşarak ve cephe gerisinde öğretmenlik yaparak tanıklık ederken bu tanıklığı kendinden sonraki nesle taşımak için birbirinden değerli hikâyeler yazmıştır. Ömer Seyfettin ülkesini ve milletini seven ve bu sevgiyi sorumluluk duygusuyla birleştirerek yazılar yazan bir aydındır. Çocuk edebiyatı Ömer Seyfettin hikâyeleri olmadan eksik kalır. Zira Türk dilinde sadeleşme meşalesi etrafında toplanan “Genç Kalemler” dergisinde başlayan bu serüven Milli Edebiyat akımını besleyen önemli bir güç olmuştur. Fikirde Türkçülük akımı ile şekillenen bu hareket özellikle Osmanlı Devleti’nin çöküş sürecine şahitlik eden ve bu çöküşe yegâne reçete olarak Milli kimliğe dönülmesi vurgusunu işleyen bir hareket olarak dikkat çeker. Çocuk edebiyatında Ömer Seyfettin hikâyeleri denildiğinde birkaç özellik öne çıkar. Bunlar;

104

Materiallar

vatan sevgisi, milli değerlere bağlılık, doğu-batı çatışması gibi konulardır. Ömer Seyfettin’in “konularını çoğunlukla gerçek hayattan alan hikâyelerinde yapmak istediği şey, milli şuuru kuvvetlendirmek ve –aksak yönleri mizahi yollu tenkit ederek- Türkiye’nin medenî kalkınmasını hızlandırmaktır”4 Bu konuları daha çok mizahî, sosyal hicivler yoluyla işleyerek okuyucuya mesajlar verilir. Zihinsel gelişim evreleri düşünüldüğünde bu mesajların çocuk dünyasında yer edinebilmesi için beklide en etkili ve dikkat çekici metot ana fikri mizahi bir üslupla vermektir. İşte Ömer Seyfettin hikâyelerini çocuk edebiyatında önemli kılan bu durumdur. Çileli geçen savaş yıllarında vatan sevgisini ve milli kimlik ve kültüre bağlılığı bu şekilde anlatan başka bir yazar yoktur. Yazdığı hikâyelerin kahramanlarını günlük hayattan seçen, kahramanların hep iyi özellikleri ile örnek alınabilirliklerini ispatlayan Ömer Seyfettin’de hikâyeler genellikle iyi ve kötünün mücadelesi ve iyinin kazanması ana fikri üzerine oturmuştur. Zihni yormayan, okuyucuyu sürekli bir merak duygusu ile besleyerek ilgisini canlı tutmayı bilen ve yaptığı kimi zaman uzun tasvirler ile okuyucu zihninde anlatılanı müşahhaslaştıran bu yazı tarzı ile Ömer Seyfettin Türk edebiyatında önemli izler bırakmıştır. Kişiliğin oturduğu sorumluluk duygusunun kazanılmaya başlandığı ve öğrenilenlerin zihinde bir davranışa dönüştüğü bir dönem olan çocukluk çağında Ömer Seyfettin hikâyeleri, yukarda sayılan özelikleri zihne aktarırken bunu akıcı ve güzel bir Türkçe ile yapar ki bu durum, kavrama döneminde olan çocuğun okuma alışkanlığını zevke dönüştürmesine sebep olacaktır. Kaşağı, And, Primo Türk Çocuğu, Falaka, Beyaz Lale, Pembe İncili Kaftan v.s. gibi hikâyeleri bu özelliği fazlasıyla taşıyan hikâyelerindendir. Yazdığı hikayelerde; kişilerin, değişim ve bilinçlenme maceralarını işleyerek okuyucuya mesajlar verir. Hikâye türünün okuyucular üzerinde sanatsal etki yaratan bir tür olması, yarattığı etkinin de kullandığı dile bağlı olması sebebiyle, Ömer Seyfettin hikâyeleri çocuklar için vazgeçilmez bir kaynaktır. Çocuk edebiyatı kültürü içinde en duyarlı yaklaşımları çocuğa görelik ilkesi belirler. Çocuğa göre deyince çocuklara için yapılacak edebiyatın çocuğun büyüme ve gelimse çağlarına, psikolojisine, sözcük ve kavram bilgisine, algılama düzeyine uygun bir duyarlık anlaşılmalıdır. 5 Bu
4 5

nedenle Ömer Seyfettin’in tüm hikâyelerini çocuk edebiyatı ürünü olarak değerlendirmek yanlış olur. Bu değerlendirme içerik, dil ve çocukta gelişim evrelerine uygunluk kıstaslarına göre yapılırsa bazı hikâyelerin bu kapsam dışında kalacağı görülmektedir. Bu nedenle bizler Ömer Seyfettin hikâyelerinin tamamının çocuk edebiyatı sınıflamasına giremeyeceği kanaatini taşımaktayız. Bu düşüncemize en uygun birkaç örnek verirsek, Bomba, Busenin Şekl-i İptidaisi gibi hikâyelerin hem kullanılan dil hem de içerik yönleriyle yetişkinlerin okuyabileceği bir tarzda olduğunu söyleyebiliriz. Ömer Seyfettin hikâyelerinin, bu kadar tutulması ve her devirde rağbet görmesini sağlayan şey, Onun süssüz, yalın, açık, betimlemelerden çok olaylara yer vererek okuyucuyu sıkmaması, milli ve manevi değerleri yüceltici bir yaklaşım tarzı sergilemesi, olayları günlük hayattan alarak yer yer efsanelerden de faydalanarak sanki okuyucuyu kendi hayatıyla baş başa bırakıyormuş hissine sürüklemesini ve halk konuşmalarındaki deyimleri boca kullanmasıdır 6 diyebiliriz. Bugün hala kullandığımız atasözlerimizin çoğunun Osmanlı mirası olduğunun beklide en önemli belgesi Ömer Seyfettin hikâyeleridir. Ömer Seyfettin tarihi hikâyelerinin, macera unsuru taşıması, kahramanlıkların ve kahramanların göstermeye dayalı bir dille yazılması, ortamın ayrıntılarıyla tasviri, özellikle, giriş kısmında bir entrikaya yer vermesi çocuk okurlar tarafından ilgiyle okunmasına yardımcı olmaktadır. Hikâyelerin temasında, cesaretin fiziksel güçten daha önde olabileceği, yurt ve millet sevgisi, cahilliğin ve önyargının hep yıkıcı olduğu, fiziksel eksikliklerin insanın insanlığından bir şey eksiltmeyeceğini, isterse insanın her türlü engeli asabileceği düşüncesi vurgulanmaktadır. Bu özellikleriyle de çocuk üzerinde bırakacağı etki çocuğa görelik açısından olumlu mesajlarla desteklenmektedir. 7 Bu düşünceyi destekleyen hikâyeler, Primo Türk Çocuğu, Efruz Bey, Pembe İncili Kaftan gibi hikâyelerdir. Duyuşsal özelikle açısından çocuğu besleyen bu etkenlere birde hikayelerde betimlenen kahramanların ve mekanların özelliklerini de unutmamak gerekir. Zira yazar, yaptığı betimlemelerle okuyucuyu adeta olayların içine çekerken baş aktörün okuyucu olmasına özen göstermektedir. İlk Düşen Ak, Bahar ve Kelebekler hikâyeleri bu düşüncemizi kuvvetlendirmektedir.
6

Kenan Akyüz, Modern Türk Edebiyatının Ana Çizgileri, 1860-1923, İnkılap Yay., İstanbul, s.186 Mustafa Ruhi Şirin, 99 Soruda Çocuk ve Edebiyat, Çocuk Vakfı Yayınları, İstanbul 2000, s.19

7

Ahmet. Kabaklı Türk Edebiyatı, Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları, C.3, İstanbul 1997., s.369 Pervin Ustaoğlu, Ömer Seyfettin Hikayelerinde Çocuğa Görelik Açısından Olumluluk ve Olumsuzluklar, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Samsun 2006, s.35

105

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Ömer Seyfettin hikâyelerinde dikkat çeken bir unsurda, onun birden çok karakter ve özelliği tek bir aktörde toplayarak okuyucuya vermesidir. Buna en güzel örnek Efruz Bey hikâyesidir. Hikâyelerinde toplum ve kişilerin beğenmediği özelliklerini, saçma bulduğu yön ve alışkanlıklarını alaya alarak, abartarak sergilemesidir. O pek çok olumsuz özelliği üzerinde topladı Efruz Bey’e hitaben “Bugün kimse sana yabancı değildir. Çünkü sen hepimiz değilsen bile hepimizden bir parçasın” 8 diyerek eleştirilerine hem çocukça bir mizah hem de içtimai eleştiri katmaktadır. Ömer Seyfettin hikâyelerinde diğer önemli bir özellikte onun şaşırtıcı bir şekilde olayları ve kahramanları birbirine bağlamasıdır. Öyle ki, okuyucu hikâyenin başından sonuna dek sıkılmadan sonucu merak eder. Her son ahlaki öğütlerle bitmez. Bazen hüsran, bazen de mutsuzluk yaşanır. Böylece hikâyeyi okuyan çocukta hayatın hep mutluluklarla dolu olmadığı, mutsuzluklarında, yenilgi ve cehaletinde insanın başına gelebilecek en kötü felaketlerden oluğu sonucuna varır. Bu anlatım tarzı çocuk zihninde pek çok nasihatten daha sağlam kalacaktır. Eserlerinde milli ve manevi değerlere sık sık vurgu yaparak, Türklüğe ve milli bilince göndermelerde bulunan Ömer Seyfettin, Osmanlıyı yıkan sebeplerin başında gelen cehalet, vatan ve devlet sevgisinden mahrumluk, milli kimlikten uzaklaşma gibi hassas konuları beklide gelecek kuşaklara bu hikâyelerle aktararak, milli şuuru oluşturma gayesi gütmüştür. Bu yüzden defalarca okunsa da okuyucuda asla bıkkıntı oluşturmayan sağlam ve eğlenceli üslubu sayesinde çocukların zihin dünyalarında önemli bir öğretmen olmuştur. Özellikle yaşadığımız yüzyılda milli ve manevi değerlerin giderek erozyona uğraması tehlikesine karşı, eğlendirerek öğretme metodunda Ömer Seyfettin hikâyeleri asla göz ardı edilmemelidir. Çocuk edebiyatı dediğimiz edebiyat artık önemli bir sektör olmuştur. Bu sektörde çocuklarımızı ve gençlerimizi salt eğlence yönüyle ele alan milli değerlerimizden yoksun yayınlar yerine bu türden yayınlarla muhatap kılarsak mutlaka kazançlı çıkan bizler olacağız. Ülkesi için çalışmayı kahramanlık sayan bir neslin yetişmesi çok para ve zaman istemiyor. Türk dünyası bu yönde yazılmış pek çok edebi eserle süslenmiş durumdadır. Bu süslerden biridir Ömer Seyfettin. O, sadece bir hikaye yazarı değildir. Aynı zamanda milletinin makus talihine isyan eden, çıkış için çözümler üreten, buna eserlerinde sık sık değinen bir yazar8

dır. Kah mizahi kah hicivci üslupla yazdığı ve sonuçta hep dersler çıkan hikayeleri çocuklarımıza ve gençlerimizin önünü aydınlatmaktadır. İşte bu nedenle köksüz ve tarihi derinliği olmayan yazılardan çok temeli bizim mazimize dayanan, öznesi mili değerlerimiz olan eserlerin edebiyatımızda ki değeri her geçen gün daha iyi anlaşılmaktadır. Sonuç olarak; Yaşanılan devir itibariyle öğrenilen bilginin kültüre ve davranışa dönüşmesinde okunan kitapların etkisi hayli büyüktür. Özellikle çocuk edebiyatımızda tamamen bize ait olan, bizden olan eserlere imza atan Ömer Seyfettin, kendi dertlerimizi kendi dilimizden yine bize anlatan bizden biridir.
BİBLİYOGRAFYA − − − − − − − − Akyüz,Kenan, Modern Türk Edebiyatının Ana Çizgileri,1860-1923, İnkılap Yay., İstanbul 1993. Kabaklı, Ahmet, Türk Edebiyatı, Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları, C.3, İstanbul 1997. Ömer Seyfettin, , Efruz Bey, Dilek Yayınevi, İstanbul 1978. Şişman, Mehmet, Öğretmenlik Mesleğine Giriş, Pagema Yay. Ankara 1999. Şirin, Mustafa Ruhi, 99 Soruda Çocuk ve Edebiyat, Çocuk Vakfı Yayınları, İstanbul 2000 Ustaoğlu, Pervin, Ömer Seyfettin Hikayelerinde Çocuğa Görelik Açısından Olumluluk ve Olumsuzluklar, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Samsun 2006. Alemdar Yalçın - Gıyasettin Aktas. Çocuk Edebiyatı, Akçag Yayınları, Ankara 2002.

Ömer Seyfettin, Efruz Bey, Dilek Yayınevi, İstanbul 1978, s.14

106

 

ЭСТЕТИЧЕСКОЕ СВОЕОБРАЗИЕ ДЕТСКОГО ФОЛЬКЛОРА КУМЫКОВ
И.А.ХАЛИПАЕВА
Махачкала, Дагестан e-mail: turkdgpu@mail.ru

У каждого народа существуют многочисленные обычаи и традиции, неписанные законы и правила, которые помогают в воспитании подрастающего поколения. В фольклоре всех народов имеются такие черты, раскрывающие богатство человеческой нату-ры, которые отражают нравственные идеи и мечты народа. Произведение устного народного творчества воспитывают у учащихся уважение к человеку, учат приветливо относиться к людям, почитать старших и т.д. В умственном развитии человека исключительно важным является период школьного возраста. Всякое живо воспринимаемое представление он сейчас же старается перевести в действие. Девочка говорит, лягушка прыгнула и тотчас же сама прыгает. Народное творчество сыграло важную роль в историческом развитии духовной культуры народов Дагестана. Оно сохранило нам и будущим поколениям опыт длительной практической деятельности народа во всех областях его жизни. Дагестан является родиной чрезвычайно богатого и разнообразного устного творчества. Здесь говорят на 40 языках и наречиях, и не поэтому ли бытует в Дагестане предание о прорванном мешке. "Когда - то, в седые времена, по миру всад-ник разъезжал с мешком, в котором были разные языки. Он их раздавал народам Земли. Когда всадник появился на Кавказе, он разорвал свой мешок об одну из неприступных скал Дагестана и посыпались языки по горам, и перемешались. Вот почему в Дагестане так много языков." "Сказка ложь, да в ней намек,"- говорил в свое время А.С.Пушкин. Подобная сказка не могла не возникнуть именно в Дагестане. Эта сказка образно отразила исторически сложившуюся особен-ность страны гор. Одним из основных языков Дагестана является кумыкский. Кумыки располагают чудными произведениями фольклора. С первых же месяцев жизни мы прислушиваемся к звукам мелодичной колыбельной ("бешик йырлар" или "лайла"), которую напевает нам мать. К таким относятся: "Шесть гор", "Биякай", "Баю, дитя мое баю" и др.

Къакъакъ, баламны къакъакъ, Баю, дитя мое баю Къагьруманлы эр болгъун! Стань ты мужчиной героем! Сермелерден сермен, чубукъ иелтип! Схвати и согни прутья! Душмангъа къаршы тургъанда А когда станешь перед врагом Дувлай, башын гесип алар эр болгъун! Буйную его голову ты уничтожь! Къакъакъ, баламны къакъакъ, Баю, дитя мое, баю. Ананг сенден къувангъыр. Чтоб приносил ты маме радость. Къувунларда къувангъыр. Чтоб ты всегда был весёлый. Къувуруп къызбай душманны. Чтоб ты заставлял ты труса- врага Къув тёшекге, къувун салар эр болгъун! На мягкой перине поднимать панику! Вот таким ты мужчиной будь! (дословный перевод нап. Х.И.) Уланым, уланым- уллу паша Сыночек мой сыночек- великий паша Атынг байлагъын къошгъа Коня к коновязи привяжи Барса эди Уланым Пошел бы мой сыночек Дазудагъы асгер башгъа На границу служить. (дословный перевод нап. Х.И.) Возникновение старинных колыбельных песен разных народов связано с персонификацией животных и птиц в языческую эпоху с народной мифологией. Животные и птицы в колыбельных песнях действуют по образу и подобию человека. В кумыкском фольклоре есть такая категория песенок, стишков, игр, которые созданы специально для развлечения. Вот одна из них. Подбрасывая, ребенка на руках, женщина приговаривает: 107

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Кян- кян- Кичив! Кян- Кичив К реке ходил Кян - Кичив! И с водой придя, домой Вот таким стал Кян- Кичив (3 раза) (подбрасывая всё выше и выше) А. Фадеев использовал текст этой песенки в пятой части романа "Последний из удэгэ", вложив её в уста повивальной бабки, принимающей новорожденного Масенду. В основном пестушки способствуют воспитанию физически здоровых жизнерадостных детей. Как бы держа за руку, взрослый ведет ребенка от колыбельных песен, пестушек, потешек в мир игры и фантазии. Особый интерес представляет детская песня- игра о дружном хороводе девочек 2. Сюжет песни- игры таков: Девочки с разных аулов, играя вместе поссорились, а старшая из них, чтобы помирить девочек начинает песню- игру. Девочки делятся на две группы. Первая группа ведущая. I. О якълардан, бу якълардан, I. С той стороны, с этой стороны Гёкчуман авлакълардан, С зеленых полей Бизге къара къыз герек, Нам нужна черная девочка. Къара къызгъа не герек? Что нужно черной девочке? 2. Къап-къара юзюм герек! 2. Черный виноград! 2. О тавлардан, бу тавлардан 2. С тех гор, с этих гор Тюрлю емиш бавлардан С разных плодовых садов Бизге сары къыз герек Нам нужна желтая девочка Сары къызгъа не герек? Что нужно жёлтой девочке? 2.Сапсари кюреге герек! 2.Желтая курага нужна! I О ташлардан, бу ташлардан I.С тех камней, с этих камней Агъымы арив сувлардан, Где протекает красивый ручей Бизге аппакъ къыз герек Нам нужна белая девочка Акъ къызгъа не герек? Что нужно белой девочке? 108

2.Зем- зем булакъ сув герек! 2. Вода из родника зем-зем Все вместе поют и хлопают, сделав большой круг. I-2. Булакъдан сув ичейик I-2. Воду зем-зем мы выпьем Сари кюреге ашайыкъ Жёлтую курагу съедим Къара юзюмде ашап, съедим и черный виноград Дагъы бирде урушмай, Больше ссориться не будем Дослар болуп ойнайыкъ. Дружно будем мы играть По очереди обиженных девочек вводят в круг танцевать. (дословный перевод И.Х.) Значительное место в кумыкском фольклоре занимают сказки. Они содержат богатый материал для изучения своего народа. Древнюю и огромную роль народных сказок в воспитательном значении подчеркивает А.М. Горький, говоря, что библейские сказки о единоборстве юноши Давида с Голиафом, легенда о Персее и все сказки на эту тему были сочинены для детей, рассказаны детям и воспитывали из детей Спартаков, ФраДельчино и других революционеров. Богат сказочный мир кумыков прекрасными произведениями о девушках красивых как солнце, о юношах, подобных луне, о пери, об энем, об Албаслы. Большое количество образов из глубокой древности несет нам волшебная сказка. Образ Албаслы, несомненно, олицетворяет духа дремучей лесной глуши, образ периволшебную обитательницу зеркальных вод, лунных вечеров. Опасных, но прекрасных речных и озерных глубин, а Энем, женщину, олицетворяющюю собою безобразное, грозное- то жар, то холод, то вьюгу, которые могут погубить неосторожного человека. Изображение их внешности уже должно было нести в себе и функции эстетического воспитания наших далеких предков, и эти народные "начатки" эстетического воспитания не потеряли своего значения и в наши дни, особенно, когда речь идет об учащихся. Просто и убедительно говорится в таких сказках, как "Хороший мальчик", "Сказка о Батыре", "Завещание отца", "Три совета", "Сказка о Кара-Катыре", "Карачач" и мн. др. о победе добра над злом, о мужестве и геро-

Materiallar

изме, о выносливости, здесь можно найти своеобразные отголоски культа предков и матриархата. Герои сказок очень чутки к людям, заботливы. Чтобы защитить других, они жертвуют своими интересами. По мнению Аристотеля: "В воспитании первую роль должно играть прекрасное, а не дико-животное". Возьмем к примеру сказку "Карачач". Здесь красавица Карачач родила двойняшек: мальчика, подобного луне, с золотым гребешком на голове и девочку ослепительной красоты, как солнце, со звездою на лбу и родинкой на щечке. Судьба обходится с ними сурово, их уподобляют щенкам и, поместив в бочку, злые тёти бросают в бездонное море. Растут они там не по дням, а по часам . Но величественная природа пожалела их молодость и красоту, не дала им погибнуть - синие волны несут бочку доброму рыбаку. В колоколах седой древности Дагестана на разных языках бьётся и звучит та красота поэзии, которая создавалась на протяжении многих веков. Песни Страны гор порою не имеют границ и легко переходят от одной народности к другой, изменяясь и приобретая самобытные черты, присущие тем или иным народностям. Трогательны и поэтичны эти песни, в их основе лежит высокая народная мораль и совершенные эстетические народные представления. В народном творчестве кумыков важное место занимают песни "Иырлар". В них отражаются подвиги людей, думы и чаяния народа о светлом будущем, его патриотизме. Из многочисленных памятников кумыкского эпоса самыми древними являются песни "Карт- Кожак и Максуман", "Иыр о Мюнкюллю", "Анжи- Наме", "Окаменевшая Аймеседу". В этих же песнях мы находим элементы пейзажей. Например в песне "КартКожак и Максуман". По тропинке, узкой, как ремешок, Где, бушует, ревет летящий поток, По округлым склонам, крутым холмам Поскакал он, путь, держа к табунам. На горном лугу, где синеют цветы. Над рекой у обрывистой высоты Дремал в траве табун Максуман В целом они отражают народный идеал мужества и героизма. В кумыкских песнях большое место занимает тема защиты родной земли, защиты интересов народа. В них очень распространен образ патриота, защитника

горской чести. В этом отношении уместно вспомнить песню об Абдулле. В ней показана борьба против иноземцев. В лице матери Абдуллы хорошо отражен характер народа, его мужество, выносливость. Она , умная и горячо любящая свой народ, женщина. В йыре она наделена большой властью над сыном, распоряжается его судьбой. Мать посылает больного сына в бой с врагами и требует от умирающего юноши, чтобы он до последнего вздоха был мужественным, соблюдал строгие законы гор. "Ты взгляни хоть раз на дитя своё""- просит сын, но мать непреклонна. Сын, послушный матери, умирает в седле и йыр возвеличивает его смерть. Песни подобного рода где-то родственны тем мотивам горского фольклора, что вдохновили М.Ю. Лермонтова написать поэму "Беглец". Среди многих песен, отражающих борьбу народов против феодалов, особо популярна песня "Айгази". В основе этой песнисказание народа о легендарном герое Айгази, защитнике бедноты и борца за счастье народа. Айгази еще грудным ребенком лишается отца, будучи юношей, он беспощаден к врагам, мстит за отца и за страдания родного народа. Айгази вместе с друзьями держит в страхе биев. Но вот выпало на его долю три намуса, т.е. три долга чести: достойно принять кунаков отца, убить кровника и освободить невесту. По совету матери он первым исполняет долг, связанный с достойным приёмом кунаков отца, после чего скачет исполнить второй долг-отомстить врагу. Только в третью очередь - "собственной чести отважный слуга"- уводит из княжеского двора свою невесту. Грозная и трагическая эпоха давала сюжеты большой поэтической силы. Интересен в этом отношении образ мальчика, превратившегося в камень, не потушившего взгляда перед грозным Тимуром. В песне сочетается два образа: мальчик слабый телом, но готовый жертвовать собой за Родину и бессильный перед этой силой патриотизма грозный завоеватель. Неотделимо от фольклора и песенное – поэтическое творчество Ирчи Казака. В одном из песен- посланий поэт, мечтая о родине представляет её "Алмазной горой", сравнивает её с голубоглазой красавицей.". Он обращается к природе как к живому существу, называет себя тоскующей птицей и просит гору Асхар- тау, чтобы она покрылась зеленой травой и оживилась. Образ сказочной горы, 109

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

заимствовавший певцом из родного фольклора, используется здесь как символ родной земли. Еще один традиционный образ встречается в песнях - посланиях из Сибири "тулпар" (крылатый конь служит верным помощником героя в беде и помогает ему спастись). Но у Ирчи Казака этот образ дается для того, чтобы показать безнадежность своего положения. --Эй, Казак, мы в такую ловушку попали, что не вызволят нас и крылатые кони. Народное творчество пленяет не только своих поэтов и писателей, суровая природа Кавказа с её величественными и загадочными красотами привлекало внимание и русских писателей. С Дагестаном тесно связаны жизнь и творчество писателя- декабриста А.А. Бестужева- Марлинского, давшего прекрасные образцы романтически- возвышенного описания девственной кавказкой природы. Так же связана с Кавказом судьба великого русского поэта М.Ю.Лермонтова, для которого по образному выражению В.Т. Белинского, Кавказ стал "колыбелью" и "поэтической родиной". Поэт- по словам Белинского,- брал цвета у радуги, лучи у солнца, блеск у молнии, грохот у громов, гул у ветров, которые несла и подавала ему величественная природа Кавказа, оживленная его поэтическим вдохновением. Дагестанское народное творчество приковывало внимание и великого русского писателя Л.Н.Толстого, Немировича-Данченко и многих др. Велико также влияние эстетического воспитания на трудовую деятельность людей. Красной нитью и в сказках, и в героико-исторических и лирических песнях проходит восхваление именно простого, бедного труженика в противовес осуждению и осмеянию богачей. Например, в кумыкской песне об Эльдаруше говорится. Эльдаруш и Бектемир- двоюродные братья. Бектемир был богат. Эльдаруш имел лишь оружие и коня. Между ними не было дружбы. Когда Бектемир женится на княжне Месей, он не приглашает Эльдаруша, но по настоянию уважительных людей был вынужден пригласить. А на свадьбе он упрекнул его обидными словами: "От тебя пахнет бедностью!" Но в неравном бою Эльдаруш одерживает победу. Надо мною плач на один только день. А над трусом плач- до скончания дней,говорит Эльдаруш матери.

Героические песни кумыков во многом близки песням ногайцев. Облик ногайского батыра наделен теми же чертами, что и кумыкский. Родство это имеет свои глубокие языковые и исторические корни. Идеями дружбы народов проникнуть почти все жанры кумыкского фольклора. Поэтому во многих дореволюционных народных песнях кумыков, ногайцев, балкарцев, черкесов и др. дается резко отрицательная характеристика набегам и грабежу, которые разжигали вражду народов и племен. Одной из таких песен является песня об Азнавуре. В ней говорится, что бий Ханмуза, услышав о храбрости Азнавура, захотел с ним подружиться и с его помощью совершить набег на ногайцев. Азнавур отказывается от грабежа, но Ханмуза настаивает и Азнавур вынужден подчиниться. Против набега выступают отец и мать, сестра. А жена, узнав о намерении мужа, проклинает его. Она была, ясновидящей и знала, что муж не вернется. Если в интересы биев входит эксплуатация и грабеж, то кумыкское население заинтересовано в сохранении добрососедских, дружественных отношений со всеми народами. В борьбе против феодального гнёта существенную роль играла дружба и взаимопомощь народов. Так, например, в 1773 г. 25 тысяч кабардинцев, закубанских черкесов, кумыков и чеченцев выступили против царских колонизаторов. В восстаниях на стороне горцев принимали участие и беглые русские казаки. Успех борьбы горцев в то время во многом зависел от единства и взаимопомощи между народами Чечни и Дагестана. Например, в чеченских песнях повествуется о том, как кумык и чеченец убивают грузинского князя, спасая от гибели своего друга кабардинца Солсу ("Песня о вдовьем сыне и Кабардинском Солсе"). Кумык помогает чеченцу Умару Алиеву Аккинскому победить тарковского правителя, затем чеченцы с помощью русского спасают от смерти побратима-кумыка ("Песня об Умаре Алиеве Аккинском"). Дружественные взаимоотношения кумыков и кабардинцев мы можем увидеть в кумыкской песне о Зоруше. Основные идеи песни- мужество, твердость воли, патриотизм. Герой песни Зоруш на борьбу с врагами вызывает своего старшего брата с далекого кумыкского села Гелбак. Брат в неравной битве погибает, а Зоруш остается тяжело раненный. Мать, увидев, что младший сын идет один, говорит ему:

110

Materiallar

"Зачем ты брата оставил на поле брани? Раз один сын мой погиб, Зоруш, сынок, зачем же ты остался?". В песне об Эндирейском Атае говорится о дружбе кумыка с русским, а в песне о Капчугайском Мурзе о дружественных отношениях кумыка с черкесами. Мурза бедняк, но смелый и отважный юноша. Его боятся шамхалы и хотят убить обманным путем. От смерти Мурзу спасает черкешенка и во всех его делах и товарищем, и смелым другом, и подругой становится черкешенка. В песнях, приведенных нами в данной статье, которые направлены против представителей национального и социального угнете-

ния, действует, можно сказать "интернациональный отряд" юношей, который состоит из кумыка, чеченца, кабардинца, русского, черкеса, ногайца. Кумыкские песни отражают реальный исторический опыт народных масс. Дружба и взаимопомощь всегда помогали народам в борьбе за их национальную независимость и социальную свободу. Одной из особенностей кумыкских песен и является воспитание дружбы народов. Именно эти особенности, при умелом применении фольклора в педагогической работе, может служить неоценимым подспорьем в деле эстетического, патриотического и интернационального воспитания подрастающего поколения.

111

 

TÜRK KÜLTÜRÜNDE NİNNİ VE ŞEREF HANIM ÖRNEĞİ
Arş. Gör. Kamile ÇETİN
Arş. Gör., Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Isparta e-mail: kamile_cetin@hotmail.com

Arş. Gör. Melek DİKMEN
Arş. Gör., Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Türk-İslam Edebiyatı Anabilim Dalı, Isparta e-mail: kahraman_melek@hotmail.com. LULLABY IN TURKISH CULTURE AND THE CASE OF SEREF HANİM ABSTRACT Lullaby as one of our cultural values are product of child’s literature. These are melodical verses which are chanted by mothers to calm children and send them to sleep. In lullabies some emotions are expressed like belief, hope, imagination, happiness and sadness. Lullabies are generally in four-verse form. We come across lullaby form poems almost none in Diwans. However, there are three lullabies in the Diwan of Seref Hanim who, as a female poet in 19th century, wrote these lullabies for her nephews and niece. These are written in murabba’ form. These lullabies draw attention especially for their literary qualities as they differ from classical characteristics. In these lullabies, different expressions, forms and advices take place depending on baby’s gender. In this paper, first general information about lullaby as a genre will be given and then the content of lullabies written by Seref Hanim will be studied in comparison.

Kültür hazinemizin zengin değerlerinden olan ninni, çocuk edebiyatı mahsullerindendir. Bir nazım şekli ve nazım türü olarak ise; uyutulmaya çalışılan çocuğa söylenen; birtakım duygu, düşünce, inanç, umut ve hayalleri, sevinç ve acıları ihtiva eden; çoğunlukla dört mısradan oluşan ve mısra sonlarına birtakım klişe sözler ilave edilerek ezgi ile terennüm edilen manzum sözlerdir. 1 Genellikle hece vezniyle ve sâde bir dille söylenir; nakarat özelliği gösteren “ninni yavrum ninni”, “uyusun da büyüsün ninni”, “e, e, e, ey” vb. sözlerle biter. Ninniler, ezgi bakımından beşik sallama âhengine uygun olarak icra edilir. Bu nağmeler söylenirken, yatırılmasından uyumasına kadar veya ağlamasının azalmasıyla artmasına göre çocuk, az veya daha hızlı sallandığı gibi, annenin sesi ya da bestenin tonu da artar yahut azalır.

1

Doğan Kaya, Anonim Halk Şiiri, Akçağ Yay., Ankara, 2004, s. 351. Farklı ninni tarifleri için bkz. Şükrü Elçin, Halk Edebiyatına Giriş, Akçağ Yay., Ankara, s. 270; Mehmet Aça, Halk Şiirinde Tür ve Şekil”, Türk Halk Edebiyatı El Kitabı, Grafiker Yay., Ankara, 2004, s. 274; Cem Dilçin, Türk Şiir Bilgisi, TDK Yay., Ankara, 1997, s. 290; Amil Çelebioğlu, Türk Ninniler Hazinesi, Kitabevi Yay., İstanbul, 1995, s. 9; Pertev Naili Boratav, 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı, Gerçek Yayınevi, 5. Baskı, İstanbul, 1988, s. 150, s. 152.

Ninni/nenni kelimesinin Türkçede ne zamandan beri kullanıldığı kesin olarak bilinmemekle beraber XVI. yüzyıl civarında girdiği tahmin edilmektedir. Ninni kelimesinin bazı araştırmacılar tarafından İtalyanca olduğu söylenmektedir. 2 Ancak kelime tabiat taklidi ve çocuk dilinden gelme olup Türkçedir.3 Divân-ı Lugati’t - Türk’te ninni karşılığında balu balu tâbirinin geçtiği ve diğer Türk lehçeleri de dikkate alınınca ninni veya nen kelimesinin en azından XI. yüzyıldan sonra oluşmuş ya da Türkçeye girmiş olabileceği düşünülmektedir. 4 Ninni kelimesi karşılığı olarak Azerî Türkleri “laylay”, Kerküklüler “leyley”, Türkmenler “hû-di (Allah de)”, Özbekler “elle”, Kazanlılar ise “beşik cırı (beşik türküsü)” tabirlerini kullanmaktadır. 5 Mütercim Âsım, Farsça nânû (ninni) kelimesini izah ederken “Bânû vezninde ol ezgili âgâzedir ki vâlideler çocuğu beşiğe saldıkda uyutmak için eydürler; beynlerinde ninni tâbir ederler. Hâlâ lezzeti sâmiamdadır.”6 demektedir. Bu sözlerden de anlaşıldığı üzere ninni, dünyaya yeni gelmiş bebek
2 3 4 5 6

Bkz. Ali Berat Alptekin, “Ninni”, TDEA., c. VII, s. 64. Muharrem Ergin, Türk Dil Bilgisi, Boğaziçi Yayınları, 13. Baskı, İstanbul, 1985, s. 61. Geniş bilgi için bkz. Çelebioğlu, a.g.e., s. 10-13. Elçin, a.g.e., s. 270. Mütercim Âsım Efendi, Burhân-ı Katı, (Haz. Mürsel Öztürk-Derya Örs), TDK Yay., Ankara, 2000, s. 541.

112

Materiallar

için mûsikî, tahayyül ve tefekkür âlemine açılan ilk kapıdır. Ninnilerin konusunu çocuk teşkil eder. Sağlıklı doğumdan gelen sevinç, fizikî güzellik, soysop, iyi huy, öğrenim, evlenme gibi geleceğe ait dilekler; yalnızlık, gurbette kalan baba, veliler, Hızır gibi motif ve merasimler ninnilerin içeriğinde yer alan belli başlı unsurlardır. 7 Bu bağlamda, Hz. Muhammed, Hz. İsmail gibi peygamberler, dört halife, Eyüp Sultan, Mevlânâ, Hacı Bektaş, Hacı Bayram Veli ve Emir Sultan gibi İslâm dininin önde gelen şahsiyetleri zikredilmiştir.8 Ninnilerin ilk şairi ve bestekârı anneler olup en eski ve devam eden sözlü edebiyatımızın ve kültürümüzün zengin dallarından biridir. Ninni söyleyen kadın, hazır şiir örneklerinden yararlandığı gibi doğaçlama yoluna da başvurabilir.9 Ninniler, muhteva itibariyle de kendilerine has bazı ifade kalıpları ve üslûp özellikleri taşırlar. Başlangıçlarında daha çok bir nidâ, terennüm veya hitap unsuru dikkati çeker. “Yavrum, aslanım, bebeğim, gülüm, kızım, oğlum” gibi hitapların yanında doğrudan doğruya çocuğun adı da anılabilir. Ninnilere üslûp yönünden hâkim olan önemli özelliklerden biri de muhatabın yalnız çocuk olmayıp başka kimseler de olmasıdır. Anne ninni yoluyla, tek taraflı da olsa onlarla konuşur; birtakım duygu, hayal ve fikirlerini ifade eder. Ninnilerin büyük bir bölümü dilek ve temenni içeriklidir. Bu bağlamda, çocuğun uzun ömürlü ve nasibinin bol olması, yokluk ve gurbet görmemesi, nazardan, hastalıklardan korunması; ağlamaması, uslu olması; bir an evvel uyuması, büyümesi, yürümesi; çocuk için baba, anne, ya da akrabadan süs eşyası, oyuncak istenmesi; evlenme; çocuğun okuyup hâfız, âlim, büyük ve hayırlı adam olması vb. temennilerde bulunulur.10 Bazı ninniler hem kız hem de erkek çocuklarına söylendiği halde, bazıları belirli cinse ait özellikleri dile getirirler ve sadece o cinse söylenirler. Ninnilerle ilgili şiirler, “taklîdî ninniler; ninni ilhamıyla yazılan şiirler ve ninni başlıklı şiirler” olmak üzere üç guruba ayrılmaktadır.11 Konumuz itibariyle bizi asıl ilgilendiren tür, taklîdî ninnilerdir. Zira incelememize konu

olan ve Şeref Hanım 12 Divanı’nda yer alan üç ninni, taklîdî ninni örnekleridir. Bu tür şiirler, az veya çok anonim ninnilerin tesiriyle yazılmış edebî ürünler olup üslûp, muhteva ve şekil bakımından asıl ninnilerden ayrılır. Taklidî ninniler, genellikle çocuklara söylenmek için değil, edebî bir mahsul olarak kaleme alınmış, şairi belli olan manzumelerdir. Dikkati çeken bir başka husus da, bu tarz ninnilerin Klâsik Türk Edebiyatı’nda daha fazla bulunmasıdır. Bu bağlamda, taklîdî ninninin ilk örneğine Şeyh Gâlib’in Hüsn ü Aşk adlı mesnevisinde Aşk’ın dadısının onu uyutmak için söylediği muhammes (tardiye) tarzındaki ninnide 13 rastlanır. Bu türün ikinci örneği ise Şâkir’in Aşkıyye (Aşknâme) adlı mesnevisinde görülen murabba-i mütekerrir tarzındaki ninnidir. Diğer bir ninni de Ferid Bey’in kızı Müfide Hanım için yazılmış ve ninni-nâme olarak isimlendirilmiş mütekerrir murabbadır. 14 Kaynaklarda Şeref Hanım’ın evlenip evlenmediğine dair herhangi bir bilgi bulunmamakla birlikte, kız kardeşi Şerife Sâmiye Hanım’ın çocuklarıyla ilgili olarak Divan’ında yer alan ifadelerden ve yazdığı ninnilerden çocukları çok sevdiği anlaşılmaktadır.15 Şairin yeğenleri Nebîl Bey, Besim Bey ve Nakiyye Hanım için yazdığı ninniler, murabba türündedir. 16 Şeref Hanım’ın yeğenleri için kaleme aldığı ninniler, aruzun “Müfte‘ilün Fâilün” kalıbındadır ve kafiye şemaları aşağıda gösterildiği şekildedir: _____a _____b _____c. _____a _____b _____c. _____a _____b _____c. _____a _____a _____a. Şairin yeğenleri için yazmış olduğu ninnileri ayrı ayrı ve tek tek bendlerini tahlil ederek ele almak tebliğin sınırlarını aşacağından, incelemelerimiz sonucunda ulaştığımız genel değerlendirmeleri, alt başlıklar hâlinde vermenin daha uygun olacağı kanaatindeyiz.
12

13 7 8 9 10 11

Elçin, a.g.e., s. 270. Kaya, a.g.e., s. 353. Aça, a.g.e., s. 274. Çelebioğlu, a.g.e., s. 14-30. Ninniler; muhtevaları açısından, söylendikleri kişi ve sebep açısından, yapısı açısından farklı şekillerde tasnife tabi tutulmuştur. Ayrıntılı tasnifler için bkz. Çelebioğlu, a.g.e., s. 20-30; Kaya, a.g.e., s. 353-378.

14 15 16

Şeref Hanım (1809-1861), 19. yüzyılın önemli kadın şairlerindendir. Kültürünü, şiir bilgisini ve zevkini şiirlerine yansıtmış, Klâsik Türk şiirinin hemen her nazım şeklinde ve türünde manzûmeler kaleme almıştır. Mevlevî tarikatı müntesibi olup aynı zamanda bir Kâdirî muhibbidir. Mehmet Arslan, Şeref Hanım Divanı, Kitabevi Yay., İstanbul, 2002, s. 11-24. Muhammet Nur Doğan, Hüsn ü Aşk, Ötüken Yay., İstanbul, 2002, s. 80-83. Çelebioğlu, a.g.e., s. 30-34. Arslan, a.g.e., s. 11-24. Murabba türü hakkında geniş bilgi için bkz. Haluk İpekten, Eski Türk Edebiyatı Nazım Şekilleri ve Aruz, Dergâh Yay., İstanbul, 2001, s. 84-85; Filiz Kılıç, “Nazım Şekilleri”, Eski Türk Edebiyatı El Kitabı, Grafiker Yay., II. Baskı, Ankara, 2003, s. 224-225.

113

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Şeref Hanım Divanı’nda yer alan ninnilerden ilki “Ninnî Der-Hakk-ı Mîr Nebil”17 başlıklı olup 20 benddir. “Ninnî Berây-ı Besîm Beg”18 başlıklı ikinci ninni 12 benddir. “Bir Çocuk İçün Yapılan” 19 başlığını taşıyan ninni ise Nakiyye için kaleme alınmış olup yine 12 benddir. Ninniler mukayese edildiğinde Nebil Bey adına yazılan şiirin bend sayısı itibariyle daha hacimli olduğu dikkati çekmektedir. Ayrıca üslûp bakımından da, daha sıcak ve samimi bir söyleyiş dikkati çekmektedir. Bu durum, Şeref Hanım’ın yeğeni Nebil’e duyduğu sevginin yoğun olması ile izah edilebilir. Zaten şairin hayatı hakkında verilen bilgiler de bunu teyit eder niteliktedir. “Dört tane yeğeni olmakla birlikte Divan’ında en çok Nebil Bey’den söz etmektedir. Nebil Bey’i diğerlerinden daha çok sevdiği anlaşılan şairimizin bu sevgisinde, kendi babasının adının da Mehmed Nebîl Bey olmasının etkisi olmalıdır.”20 Şeref Hanım Divanı’nda yeğenleri Nebil Bey ve Besim Bey için yazılan ninnilerin başlıklarında isimleri zikredilirken, Nakiyye Hanım için kaleme alınan ninninin başlığında “Bir Çocuk İçün Yapılan” gibi daha genel bir ifade kullanılmıştır. Muhatabın Nakiyye Hanım olduğu, üçüncü bentte yer alan “Nakiyye’m” ifadesinden anlaşılmaktadır. Kız yeğenine atfen yazdığı ninninin başlığında isminin anılmaması, cinsiyet faktörünü akla getirmektedir. Bu husus o dönem toplumunun kadına bakış açısını yansıtması açısından dikkate değerdir. Ninni ile egleyim Ben de safâ eyleyim Kendini bil söyleyim Sonra Nakiyye’m sana21 a. Kullanılan Teşbihler ve Hitaplar Şeref Hanım’ın yeğeni Nebil Bey için yazdığı ve divandaki ninnilerden ilki olan murabba, bazı teşbihlerle süslenerek farklı hitaplarla kaleme alınmıştır. Bu bağlamda ninnide, “oğlum, gonca-fem, verd-i al, tuti-i bâg-ı fu’âd, nev-cüvân, gül-i nâzük-beden, püser, nâzenîn, gül-i nevres-fidân, nûr-pâş” gibi hitaplar yer almaktadır. Bebeğin genel olarak bedenen zayıf ve ilgiye muhtaç olması, güzelliği, nazik ve narin oluşu gül teşbihi etrafında şekillenmektedir. Besim Bey için yazılan ninnide ise, “dür-i bahr-i merâm, bedr-i tamâm, güher, mâh-rû, Besîmim, püser, leb-i âb-ı zülâl, gül-i nahl-i murâd” gibi hitaplar ve teşbihler bulunmaktadır. Söz konusu
17 18 19 20 21

Arslan, a.g.e., s. 224-227. Arslan, a.g.e., s. 227-228. Arslan, a.g.e., s. 229-230. Arslan, a.g.e., s. 18. Arslan, a.g.e., s. 229.

murabbada daha çok inci ve ay benzetmesi dikkati çekmektedir. Bu da bebeğin güzel ve parlak yüzlü olmasının yanında, teyzesinin gönlünde kıymetli oluşundan kaynaklanıyor olsa gerektir. Nakiyye Hanım için kullanılan benzetme ve hitapları ise “semen-i cân-fezâ, gül-i bâg-ı edâ, bülbül-i sahn-ı vefâ, sîm-ten, Nakiyye’m, dil-rübâ, ter-zebân, ‘âlî-güher, ciger-pârem” şeklinde ifade edebiliriz. Şairin semen, gül gibi çiçek teşbihlerini kız yeğeni için kullanması, bebeğin narin, zarif ve güzel oluşuna bağlanabilir. b. Bebekle İlgili Kelimeler ve Kavramlar Nebil için yazılan ninnide yer alan “dâye, lâlâ, meme emmek, ağlamak, süt, tıfl, mehd (beşik), ninni, nâz” ifadeler, bebekle ilgili kavramlar olarak dikkati çekmektedir. Bu bağlamda Besim’e atfedilen ninni örneğinde, “oynamak, gülmek, mehd, meme emmek, yatmak, uyumak, ninni” gibi kavramlar yer almaktadır. Nakiyye için kaleme alınan ninnide ise, “yat uyu, süt, meme, ninni, mehd-i safâ” şeklindeki ifadeler bebekle ilgili kelimeler olarak zikredilebilir. c. Dinî İfadeler İlk ninnide Allah lafzı yanında “fa’âl-i mutlak olan Hallâk-ı kâinât” anlamına gelen Kird-gâr sıfatı da Cenâb-ı Hak için kullanılmış bir ifade olarak göze çarpmaktadır. İkinci ninnide Allah, “Hakk, Cenab-ı Hüdâ, Rabbü’lEnâm” şeklinde zikredilmekte; son ninnide ise “Rab, Cenab-ı Hudâ” ifadeleri yer almaktadır. d. Şair İsimleri ve Edebî Terimler Ninnilerde göze çarpan ortak noktalardan biri, şiire dair isimlerin ve terimlerin yer almasıdır. Kendisi de bir şair olan Şeref Hanım, yeğeni Nebil için kaleme aldığı ninnide “Hâfız, Sâ’ib, Nâbî, Tâ’ib, Vehbî, Râgıb” gibi şair isimlerini; Besim adına yazdığı ninnide “Nazîm, Fehîm, Nedîm” gibi şairleri zikretmiş ve yeğenlerinin bunların da üstünde şairler olmaları temennisinde bulunmuştur. Klasik Türk şiirinin önde gelen isimlerinin yanında Fars şiirinin önemli şairlerinin de anılması, dikkat çekicidir. Şairin Nakiyye için yazdığı ninnide de yeğeninin şair olması dileği taşıdığı, fakat isim zikretmediği dikkati çekmektedir. Bu ninnide şair, “Gıbta idüp şâ’irân” gibi genel bir ifade kullanmıştır. İlk ninnide “letâfet, ehl-i sühan, fasîhu’llisân, nüktedân”; ikincide “letâfet, şîrîn-zebân, nefâset, selâset, zarâfet” ve son ninnide “fasîh, nükte-dân” gibi edebî terimler yer almaktadır. Şair isimleri ve edebî terimler dikkate alındığında, Nakiyye Hanım için yazılan ninnide

114

Materiallar

şairlikle ilgili yer alan öğütlerin diğer iki ninniye göre daha az olduğu görülmektedir. e. Bebeğin Uyumasına Yönelik Tavsiyeler Ninnilerde yer alan ortak hususlardan birisi de, sürekli ağlayan bebeğe feryadı bırakıp karnını doyurduktan sonra rahatça uyuma tavsiyesidir. Ağlama ey verd-i âl Em memeden lezzet al Cüz’i nolur hâba tal Niceye dek bu figân22 f. Nasihatler ve Tasavvufî Kavramlar Ninnilerde şair, muhatabı henüz söylediklerini anlayabilecek seviyede olmadığı halde, bebeğin kulağında yer etmesi için olsa gerek, birtakım nasihatlere ve tasavvufî kavramlara da yer vermiştir. Nebil’e “sabrı, zühdü, ehl-i dil olmayı; hakikat, tarikat, aşk, muhabbet gibi remizlerin sırrına ermeyi, tevazuu, ayıp örtücü olmayı, celâli terk edip kemâl sahibi olmayı, edebi” tavsiye etmektedir. Besim için “ehl-i dil ve ehl-i tarîk olma, aşka refîk olma, diline hâkim olma” şeklinde nasihatlerde bulunurken Nakiyye’ye “kendini bilmeyi, okuma yazma öğrenmeyi, güzel ahlâka sahip olmayı, râgıb-ı sohbet ve tâlib-i ülfet olmayı; tarikat, hakikat, muhabbet konularından nasipsiz kalmamayı” salık vermektedir. Şeref Hanım’ın ninnilerde tasavvufî nasihatlerde bulunması, onun Mevlevî tarikatı müntesibi, Kadirî ve Rufâî muhibbi olmasına bağlanabilir. g. Cinsiyete Yönelik Tavsiyeler Ninnilerde cinsiyete göre farklı ve bebeğin fıtratına uygun tavsiyeler de dikkati çekmektedir. Buna göre Şeref Hanım, yeğeni Nakiyye’ye ilerde büyüyüp genç bir hanım olduğunda, işlerini vaktinde yapmayı, edepli olmayı, nakış öğrenmeyi ve dikiş dikmeyi bilmesini tavsiye etmektedir. Vakti ile işle iş Ögren edeb hem nakış Gâhice de dik dikiş Olmaya vaktin hebâ23 Nakiyye adına kaleme alınan ninnide yer alan “Yaz oku subh u mesâ” tavsiyesi, “İlim, kadın erkek her Müslüman üzerine farzdır.” 24 hadisini hatırlatmaktadır. Bununla birlikte o dönemin toplumsal yaşamında eğitimin, kadınlar için de gerekli ve önemli olduğuna vurgu yapmaktadır.
22 23 24

h. Dua Kısmı Ninnilerin ortak hususiyetlerinden bir diğeri de, dua ile sona ermesidir. Manzumelerde “Geldi du’â nevbeti”, “Başla du’âya Şeref” ve “Geldi zamân-ı du’â” ifadeleri ile niyazda bulunma vakti hatırlatılmıştır. Nebil için yazılan ninnide 4 bend duaya ayrılmıştır. Nebil için “uzun ömür, akıl, irfan, herkesi kıskandıracak şan-şöhret, üzüntü ve sıkıntıdan uzak olma” temennileri söz konusudur. Aynı zamanda muhatabın isminin Mehmed Nebil olması hasebiyle, Hz. Peygamber’e adaş olduğu dile getirilmiştir. Buna paralel olarak da, ona dost olacak kişilerin Hz. Ebubekir vasfında olması dileğinde bulunulmuştur. Besim için ayrılan 2 bendlik dua kısmında “kalp gözünün açık olması, kâmil insan olması, uzun ömürlü, akıllı olması ve her dâim Allah’ın muhafazasında bulunması” temenni edilmiştir. Nakiyye için ise sadece tek bendde duaya yer verilmiştir. Bu kısımda onun “ömrünün uzun olması, kemâlâta ulaşması, gönlünün her an mutlu ve huzurlu olması, talihinin ve bahtının açık olması” şeklinde niyazlarda bulunulmuştur. Şairin, Nakiyye için yazdığı ninnide yeğeninin bahtının açık olması yönündeki dileği de dikkat çekicidir. Değerlendirmeler Şairin yeğenleri için ettiği bir kısım duaların ilerleyen zamanlarda gerçekleştiği görülmektedir. Nitekim yeğeni Nebil Bey, şair olmuştur. Bir divan tertip edecek kadar şiirleri ve “Hicr ü Visâl” adlı 476 beyitlik bir mesnevisi vardır. 25 Teyzesi gibi hiç evlenmemiş olan Hatîce Nakiyye Hanım da şairdir. Türkçe ve Farsça gazeller kaleme almış olup “Lugat-ı Fârisiyye” isimli eseri basılmıştır. Ayrıca Namık Kemâl’in “Zavallı Çocuk” isimli tiyatro oyununu Farsça’ya çevirmiştir.26 Şair, çocukların annesi değil teyzesi olmakla birlikte manzumelerde âdeta bir anne hassasiyetini ve duyarlılığını yansıtan ifadeler kullanmıştır. “Oğlum, Besim’im”, “Nakiyye’m”, “cigerpârem” gibi oldukça samimi hitaplar bunun göstergesidir. Ninnilere genel bir bakış açısı ile yaklaşıldığında, bazı deyimlerin kullanıldığı görülmektedir. Gönül eylemek (Eyle dilin bir zaman), ağzından inciler saçmak (Lü’lü ü cevher-misâl Çıka dilinden kelâm), zamanını boşa geçirmemek (Olmaya vaktin hebâ), yarasına tuz ekmek
25

Arslan, a.g.e., s. 225. Arslan, a.g.e., s. 229. İbn Mâce, Sünen, Mukaddime, 17, hadis no: 224.

26

İbnü’l-Emin Mahmut Kemal İnal, Son Asır Türk Şâirleri (Kemâlü’ş-Şuarâ), AKM Yay., Ankara, 2000, c. III, s. 1572-1573. Bedihan Tamsöz, Osmanlıdan Günümüze Kadın Şairler Antolojisi, Ayyıldız Yay., Ankara, 1994, s. 57.

115

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

(Ekme nemek yâreme), bahtı açık olmak (Tâli’ ü bahtın güşâd) gibi deyimler bu bağlamda zikredilebilir. Ninnilerde toplumda yaygın olan bazı âdet ve inanışlara da atıflar yer almaktadır. “Eylemesin ey güher Kimse sana bed-nazar” söyleyişi, bilhassa çocuklara daha kolay nazar değdiği inancına bir göndermedir. Daha konuşamayan bebek ile tûtî kuşu arasında münasebet kurularak papağanlara şekerle konuşma öğretilmesi âdetine telmihte bulunulmuştur. Nitekim papağanların kafeslerine şeker asılması âdettendi. Bu kuşların şeker yemek suretiyle söz söyledikleri inancı yaygındır.27 Tuti-i bâg-ı fu’âd Şîr ü şekerse murâd İstediginden ziyâd Al olasın şâd-mân28 Sonuç Netice olarak, Şeref Hanım’ın yeğenleri adına yazdığı bu ninniler, taklidî ninni örneklerindendir. Ninniler, iki erkek ve bir kız yeğenine yazılmış olup edebî, dinî-tasavvufî, ahlâkî tavsiyelere ve nasihatlere yer verilmesi bakımından müştereklik arz etmektedir. Bu noktada Şeref Hanım’ın Mevlevî müntesibi, Kadirîlik ve Rufâîlik muhibbi olması önem taşımaktadır. Ninnilerde bazı hususlarda cinsiyete yönelik farklı öğütler söz konusu edilmiştir. Ninni örneklerinde toplumda yaygın olarak kullanılan birtakım deyimlerin yanı sıra bazı âdet ve inanışlara da telmihler mevcuttur. Ninniler hacim açısından değerlendirildiğinde en fazla bend sayısının Nebil için yazılan ninnide olduğu görülür. Bu da şairin ona karşı olan yoğun sevgisinin bir göstergesi olsa gerektir. Muhatabı olan çocukların annesi olmamakla birlikte, Şeref Hanım’ın üslubundaki samimiyet ve cana yakın ifadeler, fıtratında yer alan kadınsı duyguların tezâhürü olarak yorumlanabilir. Bebeğin rahatlayıp uykuya dalması için anne dilinde hayat bulan ninniler, aynı zamanda anadilinde ilk eğitimin verildiği edebî mahsullerdir. Bunlar sadece onu rahatlatmak için söylenen ezgiler değildir. Ninni, bebeğin ruhunda yankı bulan bir nağme, belleğinin derinliklerine nakşolunan ilk bilgilerdir. Şeref Hanım’ın anlayamayacakları halde yeğenlerine birtakım ahlakî ve
27 28

tasavvufî tavsiyelerde bulunması bunun için olsa gerektir. Bir anlamda kültürün, geleneğin ve dinî bilgilerin aktarımında ilk aşamadır. Teknolojik imkânların gelişmesi ile henüz daha anne karnında olan bebeğin dış dünyadaki sesleri algıladığı ve bir müddet sonra tanıdığı artık bilinen bir gerçektir. Annenin seslendirdiği ninni, mûsikî eğitiminin ilk temelleri olmanın yanında bebekanne iletişimini ve duygusal bağını güçlendiren bir vasıtadır. Çünkü ninni, annenin bebeğine yönelik temennileri, anne dualarıdır. Bu sebeple isim koyarken kulağa okunan ezan ve kamet kadar, söylenen ninniler, anlatılan masallar, pedagojik açıdan çocuğun şahsiyet oluşumunu etkileyen önemli faktörlerdendir.

Ahmet Talât Onay, Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar, Diyanet Vakfı Yay., Ankara, 1992, s. 71. Arslan, a.g.e., s. 225.

116

 

"КИТАБ-И ДЕДЕМ КОРКУТ" В ДЕТСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ
Мамедова Лариса ВЛАДИМИРОВНА
К.ф.н. доцент. Даггоспедуниверситет, Махачкала / ДАГЕСТАН e-mail: lara6161@mail.ru

Великий огузский памятник героического эпоса "Китаб-и дедем Коркут" - "Книга отца нашего Коркута" или "Деда нашего Коркута" это зависит от того семантического перевода, который делается при чтении, потому что к имени Коркут традиционно прибавляется существительное принадлежности "ата", как показатель уважения к старшему, что является общепринятой нормой в восточной культуре, является важным культурологическим документом азербайджанского народа. В предисловии Х. Короглу к изданию русского перевода Аллы Ахундовой (Баку, Язычы, 1989) дана широкая историческая картина создания памятника. Автор предисловия подробно рассказывает о племенах огузов, о заселении ими Азербайджана о рождении огузского эпоса. Это предисловие построено на большом исследовании тюрколога "Огузский героический эпос" (М., 1976). Кроме того, обстоятельно и глубоко это памятник был переведен и проанализирован Бартольдом в работе "Книга моего деда Коркута. Огузский героический эпос". Пер. и коммент. В. В. Бартольда. М.-Л.: 1962 (Сер. Литературные памятники), большое значение ему предавал Жирмунский в работе "Тюркский героический эпос". (Л., 1974 г.). К "Китаб-и дедем Коркут" относятся как к важному художественно-историческому документу средневековья, находя в нем все более точные сведения исторического и культурного прошлого азербайджанского народа. И это действительно так. Однако этот памятник, на наш взгляд, интересен еще и тем, что может являться прекрасным эстетическим примером воспитания подрастающего поколения. Это начинается уже с Предпослания сказителя, который представляет хану Коркута-ата, Коркута-озана, песни - сказания ко-торого он собирается излагать в дальнейшем. Предпослание само по себе можно считать законченным произведением со своим сюжетом и собственной сверхзадачей. Но самое главное в нем - это формульные словосочетания, которые, по Башгёзу, являются сочета-

нием формальных и семантических элементов, им свойственна краткость и запоминаемость, подобно пословице или поговорке [Basgoz, 1998, с. 131, 141]. Таких формульных словосочетаний в Предпослании много, а конкрет-но – пятьдесят. Каждое из этих словосочетаний устойчивое образное выражение, несущее метафорическую нагрузку. Это либо пословица, либо притча. Пословица, как известно самый популярный жанр фольклора, самый иллюстративный, самый поучительный и самый запоминающийся. Неслучайно, начиная со старшего дошкольного возраста, в воспитательных программах дошкольных и школьных учреждений пословицам уделяется особое внимание, как развивающее речь и память, так и образное мышление. Приведу несколько пословиц из Предпослания, характеризующего Коркута как мудреца и прекрасного эрудированного рассказчика, ибо то, что приводит автор Предпослания, это показатель именно эрудиции Коркута и его литературного таланта. Но эти пословицы также характеризуют многие воспитательные аспекты, которые близки и понятны человеку уже в детском возрасте. "Не будь написано на роду, и рабу не попасть в беду. Как ни разольются реки, море им не перелить. Коня не хлестнешь - пути не пройдешь. Не будь примером мать, дочь наставленья не сможет понять. Не будет отец примером, сын не станет щедрым. Добрый сын - сокровенность отчая + " (18-19). Ритмические формулы типа пожеланий также содержат в себе посло-вично-притчевые черты. "Быстроногого коня, норовистого скакуна подлому джигиту не оседлать, А оседлает - лучше бы не седлать! Острым разящим мечом трусам лучше и не махать! А тому, кто мечом владеет, чем меч и стрела, лучше палица. Худым шатрам, куда не приходит гость, лучше обрушиться. Травам 117

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

горьким, которых коню не съесть, лучше не вырасти. Водам горьким, каких человеку не пить, лучше не литься. Грубому сыну, которым имя отца не славится, из крестца лучше бы не явиться, Не войти в чрево матери и лучше на свет не родиться. Сыном разумным, отца прославляющим, лучше прослыть. Лживому слову, сущему в мире, лучше б не быть. Истине трижды по тридцать и еще полных десять лет лучше бы жить. Дай вам трижды по тридцать и десять лет еще полных лет прожить. Да не на тебя всемогущий напастибеды, И да будет всегда неизменно твое могущество, хан! ". Приведенное благопожелание содержит целый ряд художественных параллелей, помогающих понять модель традиционного поведения человека не только в эпоху средневековья, но и в современной жизни. Благопожелание затрагивает такие важные этические нормы общественного поведения, как подлостьчестность, трусость-храбрость, глупостьум, грубость-доброта. Кроме того, одним из самых важных поведенческих критериев является почитание родителей, как собирательного символа почитания старших и самого аллаха. Сегодня, когда религиозно-духовное воспитание молодежи приобретает приоритетное значение, благопожелания такого типа имеет особое значение. Интересно в Предпослании звучит та часть, которая касается поведения женщины, жены. По Коркуту - жена должна быть опорой дома и мужа. "Она и накормит, и напоит, и в путь проводит. Эта из рода Айши и Фатимы". Имена двух идеальных женщин по исламским канонам - жены и дочери пророка Мухаммада - приводятся как эталон супружеской верности и дочерней любви. После Предпослания начинаются Песни, которые собрал и рассказал Коркут и каждая из 12 песен несет на себе важную нравственно-воспитательную нагрузку. Первая песнь "О сыне Дирсе-хана о Бугачхане" рассказывает о беззаветной сыновней любви к родителями, о чудодейственной силе материнской любви и о любви к богу. Песнь вторая "О разорении дома Салура Казана" посвящена другой не менее важной нравственно-воспитательной теме -теме единства и дружбы. Салур Казан в одночасье лишился своего богатства, его жену дочь сына угнали в плен гяуры. Но на помощь 118

к нему пришел Караджук Чабан, пастух его пастбищ, что паслись близ Дербентских ворот. Не хотелось поначалу Казанхану с пастухом дру-жить, но затем объединились он и решили отправиться в становище гяуров, чтобы спасти из плена семью Казана, и отомстить за смерть братьев Карад-жук Чабана. И пришли на помощь Салур Казану его соратники и вместе победил гяуров. Салур Казан является героем еще двух Песен - четвертой и одиннадцатой. Четвертая песня "О пленении сына Казанбека Уруза" затрагивает важную тему отцов и детей, актуальную во все времена. Казан-бек сокрушается по поводу того, что его сын Уруз "+шестнадцати лет ты достиг, а мужчиной не стал. День придет, час настанет урочный, я мертвым паду И останешься ты несмышленышем, мне на беду + У Огузов почтенья ты не заслужил. Минет время, в свой час я умру, все тебя обойдут, мой венец и престол у тебя отберут. Поглядел - свой конец увидал я, сынок, оттого-то, увидев тебя, зарыдал я, сынок" (93). Уруз отвечает отцу: "Сыновья у отцов научаются доблести на отцовском примере? Иль отцы у сынов научаются в самом деле? Хоть когда-нибудь брал ты меня на гяурову граицу?.. Что я видел, отец, от тебя чему бы я мог научиться?"..(93). Обрадованный такими мудрыми словами сына, отец обещает перед гостями, что всему научит сына и берет его на охоту. Но неверные выследили Казана и его свиту и в неравной схватке захватили в плен Уруза. Отец пошел на вы-ручку сыну, но не смог сразу одолеть врагов, но поспешила на помощь мать Уруза Бурла и выручила всех и мужа и отца. Семья - вот что самое главное, такой напрашивается вывод из содержания этой Песни. Понятие рода, семьи для Огузов было очень важным, они придавали особое значение как своим супругам так и детям, не менее важную нишу в институте семьи играли и братья, дядья, деды. Сила и мудрость рода зависела от количества родни. В современном мире, когда роль семьи несколько ослабела и как нельзя уместно прививать любовь к ней через подобные художественные произведения. Одиннадцатая песнь - "зеркальная" четвертой, она называется "О Казан-хана пленении и сыном его Урузом спасении". Если в четвер-

Materiallar

той песне на помощь шестнадцатилетнему сыну приходят отец и мать, то теперь наступает черед повзрослевшего сына выручать из плена отца. Казан-хан отправился один на охоту с новым подаренным ему соколом, но сокол улетел и Казан отправился за нм и попал в плен к гяурам, которые пытались склонить его на свою сторону, но, поняв, что это невозможно, решили убить, но побоялись мести со стороны сына и родственников и заперли в хлеву. А сын, между тем, пока отец находился в плену, стал взрослым и смелым, и, узнав, где его отец, решил во что бы то ни стало вызволить его из плена. Испугавшиеся врагов гяуры вывели из хлева Казана и пообещали ему свободу, если он разобьет врагов. Казан-хан согласился, вышел к врагам и потребовал воина для поединка. Трех победил, но не убил, поняв, что это его Огузы пришли на выручку. Они же об этом не догадывались. От своих соперников узнал Казан-хан о том, что войско привел его сын Уруз и вызвал его на поединок, чтобы проверить, насколько вырос и возмужал Уруз во время его отсутствия. "Уруз+меч свой вынул, погнал коня на отца, не видя его лица, на всем скаку ударил мечом по плечу. Латы Казану пробил, в глубину на четыре пальца плечо разрубил. Алая кровь зажурчала, за пазуху побежала" (206). Тут Казан и признался с восхищением своему сыну, кто он. "О вершина гор моих черных - сын! Свет очей моих помраченных - сын! Лев-Уруз, сын Уруз, богатырь Уруз! Не губи старика-отца, Уруз!" (206). Так отец Уруза Казан-хан, сокрушавшийся в четвертой песне, что его сын ни на что не способен, в одиннадцатой песне убедился, что его сын дос-тоин славы своих предков. Приведенные песни по своему сюжету схожи с богатырскими сказками, и эта сказочная увлекательность помогает детям усвоить важные духов-но-нравственные ценности, заложенные в книге Коркута. Еще два важных аспекта, на которые следует обратить внимание - это тема сказителя в книге и тематика благопожеланий Коркута. Дело в том, что это два разных лица. Сказитель рассказывает историю со слов Коркута, но в финале каждой песни непременно появляется Коркут и говорит свое благопожелание. Об этом сообщает также

сказитель, но благопожелание дается как цитата. Эти благопожелания выглядят отражением исламского мировоззрения, которое являлось оплотом воспитания и подражания со времен раннего средневековья. И этот фактор также важен для детского чтения, ибо религия в ее духовной основе призвана воспитывать ребенка в своих лучших традициях. В заключение скажем, что "Книга отца нашего Коркута" весьма важный источник воспитания современного поколения, потому что в ней, как и в героическом эпосе всех народов, собраны все лучшие черты азербайджанского и общетюркского этноса на протяжении многих поколений.
ЛИТЕРАТУРА
1. Бартольд В.В. Книга моего деда Коркута. Огузский героический эпос. Пер. и коммент. В.В.Бартольда. М.-Л.: 1962 (Сер. Литературные памятники). Бартольд В.В. История турецко-монгольских народов. // Сочинения. Т. V. Работы по истории и филологии тюркских и монгольских народов. М., 1968. Жирмунский В.М. Тюркский героический эпос. Л., 1974. Кляшторный, 1981 - Кляшторный С.Г. Мифологические сюжеты в древнетюркских памятниках. // Тюркологический сборник 1977. М.:, 1981. Короглы Х. Огузский героический эпос. М., 1976. Basgoz I. Formula in prose narrative Hik //Turkish folklore and oral literature. "Книга отца нашего Коркута". Огузский героический эпос. Пер. Аллы Ахундовой. - Баку, 1989.

2.

3. 4.

5. 6. 7.

119

 

ŞAİR GÖZÜYLE ÇOCUK DÜNYASI (KIRGIZ ŞAİRİ ESENGUL İBRAYEV’İN “BİYÇİ KÖPÖLÖKTÖR” (DANSÇI KELEBEKLER) ADLI ÇOCUK ŞİİRLERİ ÜZERİNE İNCELEMELER
Lira TURDUMAMBETOVA
Kırgızistan -Türkiye Manas Üniversitesi, Doktora öğrencisi, Bişkek/ Kırgızistan e-mail: lirochka25@mynet.com ABSTRACT This paper which prepared under the theme “The world of children by poet’s eyes” is based on book named “Dancer Butterflies” by Kyrgyz poet Esengul Ibraev. In introduction there is some information about the poetry which refers to children literature and its history. It follows by the biography of poet and his poems. In Kyrgyz literature poet Esengul Ibraev is known as a poet who writes poetry about children. In his poems about children he wrote how the children apprehend the world, how they understand it. Esengul Ibraev’s views in child literature are represented in his poetry. Also the basic book of this paper which named “Dancer Butterflies” is analyzed. Key words: Kyrgyz literature, poet, Esengul Ibraev, child poetry, dancer butterflies, art.

Kırgız yazılı edebiyatının ortaya çıkışı ve gelişmesi sürecinde çocuk edebiyatı da ilgi çekmeye başlamıştır. Çünkü Ekim İnkılâbı sonrasında Sovyetler Hükümeti ve Komünist Partisi çocuklara özen göstermiş, ülkenin gelecekteki sahiplerini eğitmek ve estetik zevkini geliştirmek için özel çalışmalar yapmıştır. Genç nesillerin eğitim öğretim sürecinde edebiyat ve sanatın rolü büyük olmuştur. Bu yüzden çocuk edebiyatı yeni estetik prensipler çerçevesinde planlanmış, Komünist Partisi’nin XIII. Kongresi’nde “Basma Söz Cönündö” (Yayın İlkeleri) kararının 12.maddesinde: “Çocuklara enternasyonalizmi ve emekçiliği öğretmek için Parti’nin kontrolü altında çocuk edebiyatını oluşturmak gereklidir.’’ 1 denilir. Böylece, edebiyat meydanında çalışan her Kırgız yazarı ve şairi bu konuya değinmişlerdir. 1920 yıllarında Kırgız edebiyatında az da olsa eserler ortaya konulmus, yabancı çocuk edebiyatlarından Kırgızcaya aktarmalar yapılmıştır. 1930’lu yıllar ise Kırgız çocuk edebiyatının yeniden doğuş dönemi olmuştur. II. Dünya Savaşı sonrası çocuk edebiyatının gelişme dönemi olmuştur. Çocuklara yönelik pek çok eser veren sairler olmuştur. Bunların en önemlileri B. Alıkulov, K. Akiyev, O. Bölöbalayev, A. Üsönbayev, Togolok Moldo, A. Tokombayev (1920-30 yılları), A. Osmonov, A. Toktomuşev, T. Ümötaliyev, B. Sarnogoyev, İ. İsakov, E. Tursunov, T. Kocomberdiyev, M. Abılkasımova, M. Cangaziyev vb.’dir (II.Dünya Savaşından sonra)2.
1 2

1964 yılında “Böbögüm” (Bebeğim) adlı kitabıyla genç şairlerden Esengul İbrayev de yukarıdaki gruba dahil olmuştur. Kitapta çocukların hayatından alınmış sadece yirmi dört şiir yer almaktadır. Bu kitap üzerinde Kırgız bilim adamı B. Arakeyev tarafından eleştiri yapılmış ve şairin çocuklar hakkında yazabilecek vasıflarda olduğunu ve onlara boş nutuklar vermeden, yapmacık didaktikten kaçarak seslendiğini makalesinde örneklerle3 dile getirmiştir. Şair 16 Mart 1933 yılında Narın eyaletinin Narın ilçesine bağlı Çet Nura köyünde doğmuştur. 1961 yılında Kırgız Devlet Üniversitesi’nin gazetecilik bölümünü bitirmiştir. Çalışma hayatına öğretmenlikle başlamıştır. “Çalkan” adlı devletin siyasal mizah dergisinde otuz yıldan fazla çalışarak editörlüğe kadar yükselmiştir. Kırgız Cumhuriyetinin Devlet Sanatçısı ve Kırgız Medeniyetinin Saygılı Adamı unvanlarını elde etmiştir. Otuz’dan fazla şiir, mizah ve manzume kitabının sahibidir. Bundan başka Türkiye Cumhuriyeti Atatürk Kültür Merkezi ve Bilim, Tarih Yüksek Kurumu’nun akademi üyesi seçilmiştir. Dünya çapında entelektüel özel vakfı tarafından Altın Madalya ile ödüllendirilmiştir. Kırgız Devlet Millî Üniversitesi’nin4, Bişkek Sosyal Bilimler Üniversitesi’nin5 ve M.Kaşgari adındaki Şarkiyat Üniversitesi’nin6 profesörü olarak atanmıştır. Çocukların sevgili şairi Esengul İbrayev 5 Ağustos 2005 yılında 72 yaşında Bişkek’te vefat etmiştir.
3 4 5 6

Sooronov.,O., (1987), Baldar Adabiyatı. Kitapta: Kırgız Sovet Adabiyatının Tarıhı, Frunze, s. 735. Akunov.,E., (Turusbekov. Ç ile birlikte) (2002, 7.cilt). Esengul İbrayev, kitapta: Kırgız Adabiyatının Tarıhı, Bişkek, s. 392.

Arakeyev, B.,. (1984,) Algaloo Colundagı Akın // Kırgızstan Madaniyatı, 16 Mart Kırgız Mamlekettik Uluttuk Üniverstiteti Bişkek Gumanitardık Üniverstiteti M.Kaşgari-Çıgış Üniverstiteti

120

Materiallar

Yukarıda sözünü ettiğimiz ilk kitabından sonra da çocuklara ait “Kiçinekey Manasçı” (Küçük Manasçı-1966), “Tay Külük” (Uçan Tay1968), “Önör İzdegen Ömör” (Yetenek Arayan Ömer), “Karabay” (Karabay-1971), “Sur Ulak” (Boz Oğlak-1980), “Macilis” (Meclis-1980) ve “Erdik” (Kahramanlık-1987) adlı kitapları yayımlanmıştır. Bu kitapların içinden “Sur Ulak” (Boz Oğlak) adlı kitabı Moskova’da yapılan şiir yarışmasında beğenilmiş, Rusçaya ve Lehçeye tercüme edilmiştir7. Bu çalışmada üzerinde durulacak olan “Biyçi Köpölöktör” (Dansçı Kelebekler) adlı çocuk şiir kitabı ise şairin hayatının son dönemlerinde yazılmıştır. Bu kitap, çocukların dünyayı tanımasına, aklın ve zihnin gelişmesine, onların bilinçlenmesine, hayal dünyalarının genişlemesine ve onların tabiattaki değişim olaylarını kendi başlarına algılamalarına büyük katkısı olur. Bu kitap, özellikle “neden?”, “niçin?” gibi çocukların bitmek tükenmek bilmeyen sorularına cevap aramaktadır. Kitabın daha başka bir önemli vazifesi çocuk yuvasında ve ilkokulda çalışanlar için göze ve kulağa hitap eden eğitim aracı olabilmesidir. Şairin bu kitabını ele aldığımız ilk andan itibaren bazı özellikleri hemen göze çarpar. Çünkü kitabın dış görünüşüyle içeriği çok dikkat çekicidir ve birbirini tamamlar. Kitapta yüzden fazla şiirin dışında akrostişler, metagramlar, efsaneler, masallar, bilmeceler ve tekerlemeler ayrı ayrı bölüm olarak yer almıştır. Kitaptaki “Bilbey koydu” (Bilemedi), “Siler Cardamdaşkıla” (Yardımlaşınız), “At Minseñ” (At Binsen!), “Kançabız” (Kaç Kişiyiz)8 adlı şiirlerin içinde geçen bazı sözcüklerin resimleri de yer almaktadır. Örneğin, “Erte cazda kamdanıp, Koon, darbız aydadık. Ketmen, kürök kolgo alıp, İştep cürdük şañdanıp”9 “İlkbaharda hazırlanıp, Kavun, karpuz ekerdik. Kazı, kürek ele alıp Çalışırdık neşeli” der. Bu yöntem, çocukların herhangi bir nesneyi veya eşyayı sadece duyarak değil, görerek tanımasına yardım eder. “Akro Irlar” (Akrostiş Şiirler) adlı bölümünde şiirin her mısrası dikkatle

7

Akunov.,E., (Turusbekov. Ç ile birlikte) (2002, 7.cilt). Esengul İbrayev, kitapta: Kırgız Adabiyatının Tarıhı, Bişkek, s. 392. 8 Esengul İbrayev, (2004) Biyçi Köpölöktör, Bişkek. S. 611. 9 . Aynı kitapta : s. 6.

okunduğunda şiirin tüm anlamını tamamlayan sözler meydana çıkar. Örneğin: “Oçogumda sızılat, Tamagımdı bışırat (Ot)” Ocağımda çıtırdar, Yemeğimi pişirir (Ateş) “Uuçtasan çuburat, Nan kılaarda cuurat’’10 Avuçlarsan dökülür, Ekmek yaparken yoğrulur (Un) vb. “Metagrammalar” (metagramlar) bölümünde de çocuklar şiirdeki herhangi bir harfin eklenmesi veya silinmesi ile farklı farklı sözlerin ortaya çıkışını öğrenirler. Örneğin, “D-dan baştap okusañ, Salkın çaçkan sayaban. D-nı alıp taştasañ Suyuktuk el tacagan (Darak-Arak) ” 11. ‘’D’ ile başlayarak okursan, Serinlik saçan gölgedir. D’yı kaldırırsan Halkın bıktığı içecektir(Ağaç-İçki)’’ vb. “Oñ Tetiri Okup Kör” (Doğru ve Ters Okuyun) adlı bölümünde ise kelimelerin baştan sona, sonra sondan başa doğru okunduğunda ne gibi sözler meydana çıktığı güzel örneklerle ifade edilir. Bunun gibi şiirler çocukların ana dilindeki kelime hazinesinin zenginleşmesine yardımcı olur. Şair, sadece Kırgız dilinin kendine has özelliklerini ve onun kuruluşunu öğretmede, kitabın “Söz Casoo” (Söz Yapma) bölümünde birçok örneklerle gerçekleştirmiştir. Bu şiirlerde bir sözdeki ünlü harfleri değiştirmekle farklı anlamı taşıyan başka bir sözün ortaya çıkışını dile getirir. Örneğin, “Üç tamgadan kuralat, Kol degen söz misalı. Başka ündüü tıbışka, Özgörtölü biz anı. “O” tamgasın eğer biz, Almaştırsak “Ö” menen, “Kol” orduna cañı bir Söz caraldı “Köl” degen. Emi “Ö” nü kaltırıp, “Ü” tamgasın koyolu. Kalgan zatka aylanat, Küygön ottun orduna”12 “Üç harften oluşur, “Kol” denen söz örneğin, Başka ünlü harfe
10 11

. Esengul İbrayev, (2004), Biyçi Köpölöktör,Bişkek, s. 64. Aynı kitapta, s. 12-13. 12 Aynı kitapta:, s.7.

121

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Değiştirelim biz onu. “O” harfini eğer biz Değiştirsek “Ö” ile. Kol yerine yeni bir, Söz yaraldı “Göl” denen. İşte “Ö”yü kaldırıp, “Ü” harfini koyarsan, Kalmış nesneye dönüşür, Sönmüş ocağın yerinde” der. “Kördüñbü” (Gördün mü), “Kuray Bil” (Birleştirebil) gibi şiirlerde bir kavramın anlamını ifade eden sözün son harflerini kısaltmakla veya o sözdeki harflerin yerini değiştirerek başka bir anlamdaki kavramın ortaya çıkışı ustalıkla işlenmiştir. Bunun gibi usulle yazılan şiirlerin ilgi çekici olacağı muhakkaktır. Çünkü çocuklar bir taraftan yeni bir sözleri bulacak, diğer taraftan da oyun oynayacaktır. Bu ise şairin çocukların psikolojik durumunu, yani onların her şeyi çabuk kabul etme kabiliyetinin, aynı anda oynak döneminin aktif halini dikkate aldığı müşahede edilir. Çağdaş Kırgız dilinde ve konuşma dilinde çok kullanılmaya başlamış veya eksilmeye başlamış sözleri ve onların hayattaki yerini, ayrıca, şehirli çocuklara anlatmada “Maanige Bay Sözdör” (Anlamı Zengin Sözler) bölümünü okumak çok önemlidir. Örneğin, “Bizge Payda” (Bizim İçin Yararlı) adlı şiirde ata binmeden önce, onun nasıl eyerlemek gerektiği muhteşem poetik mısralarla ifade edilir. Şair bu şiirde “terdik”(terlik), “içmek” (içmek), “kaptırga” (celdik) “eer” (eyer), “kuyuşkan” (kuskun), “kömöldürük” (göğüslük), “körpöçö” (köpçük), “basmayıl” (kolan) gibi at koşumlarını ve onların eyerlenmesini sırayla tanıtır. Bununla birlikte “Bilgen Cakşı” (Bilmek İyidir) adlı şiirinde yılkının yaş özelliğine göre çeşitli olarak adlandırıldığını sırayla sayarsa, “Bilip Aldık” (Artık Öğrendik) adlı şiirinde “tulga” (taş ocak), “tutkuç” (ellik), “tüpküç” (ağaç destek) “çok” (kor) vb. sözlerin anlamını ve kullanılışını anlayışlı şekilde dile getirir. Aşağıdaki “Cardam Berdim” (Yardım Ettim) adlı şiire dikkat edersek: “-Bügün kanday iş kıldıñ, Aytıp berçi ataña? -Caydam beydim apama. -A kandayça cardamıñ, Aytıp berçi ardagım? -Apakemdi kıynabay, Tınç otuydum ıylabay”13 “-Bugün ne gibi iş yaptın, Söylesene babana? Yaydım ettim anneme.
13

-Nasıl idi yardımın, Söylesene tatlıyım? -Anneciğimi zorlamayıp, Sakin otuydum ağlamayıp” der. Okuyucu hemen bu şiirin basit tarz özelliğini müşahede eder, yani şairin anne ile çocuğun konuşmasındaki çocuğun dilini tam kendisi söylediği gibi (“r” harfi) verebilmesi ile çocuğun büyümesindeki doğal özelliği gösterebildiğini açıklar. Yılın dört mevsimini yansıtan “Caz” (Bahar), “Cay” (Yaz), “Küz” (Sonbahar), “Kış” (Kış) adlı şiir silsilesinden, tabiatın manzarasını en güzelce ve ustalıkla seçilmiş boyalarla çizmiş ressamın muhteşem eserini görebiliriz. Örneğin, “baharın sihirli gücüne yaltaklanıp tomurcukların cıvıldayıp ağaç dallarına çıkıvermesini şair gibi kim dinleyebilir?!” “Elma ruj sürünerek arpa, buğday bıyıklarını kıvırarak çiçek yüzünü kızartıp gülen” yaz tablosunu çizer ki! “Kavun, erik, armut dökülerek bolluğun sofrasını sermiş sarı elbiseli sonbaharı” göz önüne getiren okuyucu bu güzelliğin serinliğine doyamaz. “Bütün halkı üşüten fırtınalı kışın kendisini üşüterek kar saçışan çocukları”14 göz önüne getirmek şahanedir. Bu eser sahibinin daha bir özelliği olarak sanatkâr benzetmeleri ve karşılaştırmalarıdır. Şair çocukların gözüyle bakarak onların duygusuyla hissedip ve onların adına konuşur. Örneğin, “kışın çok eğilmiş ağaçlar, “papaklarını” giyerek başı yere değinir.” “Yuvarlanan dolu tavuk gibi yeri vurursa, şeker dökülüyor mu, acaba? diye, dışarıya doğru koşan çocuğun kulakları çınlayınca şekerden bile vazgeçerek eve geri koştuğu”15 olayı, çocuklar hayatından net çizilmiş bir vaka’dır. Çocuklar için tabiatın her değişimi bir yeniliktir. Bu yüzden onların dikkati de büyüklerin fark edemediği nesnelere çekilir. Örneğin, çocuklar “yağmurun durduğunu anlamıyor herhalde, mantarlar şemsiyesini hâla kaldırmıyorlar”16 der. Ne güzel benzetme! Genelde büyükler mantarın bir bitki olduğunu biliyor ama onun “şemsiyesi” olduğunu bilmiyor ki! Kelebekleri de böcekler grubuna giren güzel kanatlı küçük bir canlı olarak tanırlar ama çocukların gözüyle bakıldığında kelebeğin kanadı onun güzel elbisesidir, onun uçup konması dans etmesidir. Buna örnek olan aşağıdaki şiir parçasına bakalım: “...Camgır toktop cañı ele, Cattı baarı şömtüröp,
14 15

Esengul İbrayev, (2004), Biyçi Köpölöktör, Bişkek, s. 16.

16

Esengul İBRAYEV, (2004) Biyçi Köpölöktör, , Bişkek, s. 40-41. Aynı kitapta, s. 24. Aynı kitapta, s. 43.

122

Materiallar

Calbıraktın betinde Monçok turat möltüröp... Köçüp ketti kök bulut Kündün közün çulgagan. Köpölöktör biyleşti Köynöktörü kurgagan”17 “...Demin yağmur durmuştu Her şey, her yer sulanıp. Yaprağın yüzünde Şeffaf boncuk parlayıp... Göçebe etti siyah bulut Güneş gözünü kaplayan. Kelebekler dans etti Elbiseleri kuruyan”. Şair, “Cakın Kaldı” (Yakın Kaldı) adlı şiirinde de çocukların ilginç benzetmesini dile getirir. “...Çatırlarga upçuday, Muzdar toñdu salañdap... ...Kün kirpiğin açkanıUpçu- muzdun murdunan Suu tamçılay baştadı”18 “...Çadırlara emzik gibi Buzlar donmuş sallanıp.... ...Güneş kirpiğini kaldırırken Emzik, buzun burnundan Su damlaya başladı” der. Görüldüğü gibi çocuklar buzu sadece emzik’e benzetmeden buz burnundan suyun damladığını da fark ettiklerini şair okuyuculara ulaştırır. “Künkarama Küngö Okşoş’’ (Ayçiçeği Güneşe Benzer) adlı şiirdeki küçük kızın tahminine uyarak “güneşin gözüne çok bakarak ayçiçeği belki güneşe mi benzedi?” diye düşünüyorsun. Tabii ki, çocukların bunun gibi karşılaştırmaları onların tertemiz, rengârenk hayal dünyasının yansımış bir aynasıdır. Yukarıda sadece kitaptaki bazı şiir örnekleri getirdim, okuyucu ise kitabın her sayfasındaki canlı tiplerden çocukluğun tekrar edilmez tatlı anını göz önüne getirebilir. Ustalıkla seçilmiş inci sözlerden çocukların bal gibi dilinin tadına bakabilir. Şair, cansız kavramları, yani temizliğin sembolü olan diş fırçasını, diş macununu, sabunu ve havluyu kişiler gibi konuşturarak çocuklara her zaman bedeni temiz tutmanın önemini dile getirir. Temizlik ile arkadaş olan çocuğun sağlam olacağı poetik şekilde ortaya konulur. Kitaptaki “Topoz” (Yak), “Töö” (Deve), “Munu bileli” (Bunu bilelim) gibi şiirlerde çocuk
17 18

nazmındaki animizm motifleri yer almış, yani hayvanları tarif ederek çocuklara tanıtma ustalıkla gerçekleşmiştir. Genelde büyükler çocukların tanımak istediklerini soyut sözle tanıtırlar. Yani örnek olarak “deve” bir hayvandır demek yetersizdir. Devenin ne gibi hayvan olduğu çocuklara belirsiz kalır. Şair ise bu hayvanı nazım şeklinde böyle tanıtır: “Töö,töö tartağay, Tört ayagı talpagay, Eçki murun calpagay, Erinderi şalpagay, Közü toptoy tostogoy, Özü malga okşoboy, Mordon çıkkan tütündöy Moynu uzun koykogoy, Çolok bolot kuyrugu, Çuluk bolot kulagı, Başka maldar sıyaktuu Kayda munun tuyagı? Çuudaları kebezdey, Örköçtörü belestey, Mañ-mañ baskan töö, Mal attuudan aşkan döö, Bilgen baldarga töö, Bilbegenge böö, Bolbos buga talaşıñ, Boto deybiz balasın”19 “Deve,deve uzun bacaklı, Dört ayağı basıktır. Keçi burun yassıdır, Dudakları sarkıktır. Gözü top gibi kabarıktır. Kendisihayvanabenzemes Borudançıkmışdumangibi Boynu uzun zariftir. Kısa olur kuyruğu, Kısa olur kulağı Başka hayvanlar gibi Nerede bunun tuynağı. Yünü ise pamuk gibi, Ensesi tepe gibi Sallanarak üyürür deve Hayvanlardanbüyükdeve. Bilen çocuklara deve. Bilmeyenlerebüyükbirdev Tartışmamak gerekir, Bota deriz yavrusunu”. Şair, genç nesilleri ahlâk yönünden yetiştirmekte Kırgız edebiyatının başlangıç mayası olan folklor türlerine, mesela, bilmecelere, tekerlemelere, masallara ve efsaneye müracaat etmiştir. Bunlar çocuk nazmının konu içeriğini zenginleş19

Aynı kitapta, s. 44. Esengul İbrayev, (2004) Biyçi Köpölöktör, Bişkek, s. 5455.

Esengul İBRAYEV, 2004, Biyçi Köpölöktör, Bişkek, s. 27.

123

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

tireceği şüphesizdir. Örneğin, “Cañıltmaçtar” (Tekerlemeler) bölümündeki şiirler sadece çocukların değil, büyüklerin veya yabancı kişilerin Kırgız dilindeki sözleri doğru, tam, net ve açık bir şekilde söyleyebilmesine yardım eder. Örneğin, “Bagış badaldı arı araladı, Bagış balasına karaladı. Baklasına karalagan bagıştı, Badal aralagan bala tabalabı?”20 “Sığın çalıyı gezdi, Sığın yavrusunu gözetledi. Yavrusunu gözetleyen sığını, Çalıyı gezen çocukbulacak mı?” vb. “Tabışmaktar” (Bilmeceler) bölümündeki şiirler de çocukların hayal gücünün genişlenmesine, zihnin çevik ve bilinçli olmasına, özellikle mecazî kavramları anlayabilmesine yönlendirir. Bunun dışında bazı bulmaca şiirler çocukların yaşadığı dönemini kapsadığı, yani teknolojik yeniliklere ait yeni bulmacalar yer aldığı dikkati çeker. Örneğin, “Öödö kılıp kulagın, Buragıçın buragın. Köñülüñdü şat kılıp, Kerek degen kişiñdi, Daroo beret çakırıp”21 “Yukarı kaldırıp kulağını, Çevirmesini çevirin. Gönlünü neşelentip, Gerekecek kişini Hemen çağırıverir. (Telefon)” “Poldu cuubaym çakalap, cardamçım bar, azamat. Basıp koysom tetigin, Zuu-zuu etip üyümdü, Daroo koyot tazalap”22 “Tabanı yıkmayacağım bez ile Yardımcım vardır, aferin. Basacaksam düğmesini Zuu zuu edip evimi Hemen temizleyiverir.” (Elektrik Süpürgesi). Zamanında Alman bilim adamları Grimm soyadlı kardeşler genç nesiller için hayvanlar dünyasıyla ilgili masallar gerekli olduğunu doğru ifade etmişlerdir. Çünkü mecazî manâlı masallar okul yaşındaki çocukları çok etkiler. Kitaptaki “Sur Ulak” (Boz Oğlak) adlı manzume masal, “Macilis” (Meclis) adlı masal ve “Adıl Atanın
20 21 22

Akılı” (Adıl Baba’nın Aklı) adlı efsane çocuklar için ahlâkî mahiyeti yönünden çok önemlidir. Örneğin, “Sur Ulak” (Boz Oğlak) adlı eserin temel fikri olarak dostluğun önemi ve kibirli, inatçı ve özümsever olmanın zararı ifade edilir. “Macilis” (Meclis) adlı masalda ise çocukların ruhsal ve fiziksel yönden sağlam olarak yetişmesinde sporun rolü ormandaki hayvanların olaylarından açıklanır. “Adıl Atanın Akılı” (Adıl Baba’nın Aklı) adlı efsanedeki olay örgüsünden okuyucu “beli ağrıp, eli yağırlaşıp” ak emekle bulunan ekmeğin helal olacağını, kolay yolla bulunan paranın haram olduğunu anlayarak akıllı babanın olayından ders alır. Bu efsanedeki şairin düşünceleri millî felsefe ve halkın atasözlerinden esaslanmıştır. Mübalâğa, eskiden Kırgızların düşüncesinden, dünya görüşlerinden ortaya çıkmıştır. Bilimsel yönden folklor türüne dönmüş ve çocuk nazmında da yer almıştır. Çünkü küçüklerin daha bir özelliği olarak onların doğal mübalâğa etmesidir, ama onların mübalâğası büyüklerin yalan söylediği gibi kötü niyetle değil, onların hayal ürünlerinden doğar. Şair bu durumu da dikkate alarak “Çıgarımda soñuna” (Sonuna gelirken), “Kimiñ Bar” (Kim vardır), “Oşondon” (O Yüzden) ve “Camaganı Cönödüm” (Dikmeye Gittim) adlı şiirlerini meydana getirir. Örneğin, çocuk “uzu-un, uzu-un kamıştan yapmış çubuğu ile güneşi batıdan doğuya doğru yerinden kaldırması”, geceleyin de boş kalmayıp çubuğu ile yıldızları “teker teker sayması”23 çocuğun sadece mübalâğası değil, aslında onun hayalidir. Yani 3-5 yaşındaki çocukların “tüm dünya benimdir”, “her şeyi kendim yaparım” dediği psikolojik duygusudur. Bunun gibi şiirlerden Esengul İbrayev’in sadece çocuk şairi olmadığı ve çocuk psikolojisini iyi bilen pedagog olduğu anlaşılır. Çocuklar tabiatın değişmez bütün olaylarını canlı olarak kabul ederler. Örneğin, “Camaganı Cönödüm” (Dikmeye Gittim) adlı şiirdeki gürleyen şimşek, çocuğun inancına göre gökyüzünün müthiş düşmanının sembolüdür. Çünkü o “kılıcını sallayıp, gökyüzünün karnını dilmiş.” Gökyüzü küsünce “gözyaşı bardaklar boşalırcasına dökülen” çocuğun arkadaşıdır. Arkadaşına yardım etmeye acele eden çocuk yeryüzündeki arkadaşları olan “çekirgeye binerek karıncanın bıyığını iğne gözüne geçirerek gökyüzünün yırtılmış karnını dikmeye gider.” 24 Bu aslında yağmur yağarken evden çıkamayan çocuğun yağmurun durmasını ve dışarıya çıkıp oynamak istediği gizli ümididir.
23

Aynı kitapta: s.12. Esengul İbrayev, (2004), Biyçi Köpölöktör, Bişkek, .s. 43. Aynı kitapta: s. 16.

Esengul İBRAYEV, Biyçi Köpölöktör, (2004), Bişkek, .s.15. 24 Aynı kitapta: s.117.

124

Materiallar

“Karabay” (Karabay) ve “Bizdin Asan” (Bizim Asan) adlı şiirlerde çocuklar birbirine zıt kahramanlardır. Bu şiirlerden çocuklar iyi veya kötü olmanın ne olduğunu anlarlar. Sonuç olarak diyebiliriz ki, söyleyişte çok kolay sayılan fakat büyük emekle gerçekleşen şairin bu eseri dünyayı henüz tanımaya başlayan çocuklara eğitici, yol gösterici vazifesiyle çok önemlidir. Çünkü çocukların şuuru, düşüncesi, dünya görüşleri, hayal ürünleri ve etrafı tanıma kabiliyetleri her gün değil, her an gelişmektedir. Böylece genellikle büyükler anlayamayan insanoğlunun geleceği olan çocukların hayatını, bakışlarını derinden anlayıp onların gözüyle bakmayı şairimiz başarabilmiştir. Bu kitaptaki şiirlerin konusu çeşitlidir, estetik sanatkâr seviyesi yüksek kaliteli, zengin kafiyeli ve ahenklidir. Şiirlerin temelinde kötülük ile iyiliğin ne olduğunu ve hayattaki yan yana gelen zıt anlamların hangisi doğru veya yanlış olduğunu anlatan, emeği sevmek ve vatan aşkı aşılamak gibi didaktik konular yer almaktadır. Özellikle bencil olmaya alışkan insan toplumuna tabiatın ve onun içinde yaşayan her türlü hayvanların yaşama hakkı olduğunu anlatarak onlara saygı göstermeye, korumaya teşvik eder. Yani çocuklara daha küçükken ekolojik problemleri çözmeye öğretir. “Çocuklara çok konuları anlatmak kolaydır, eğer anlatıcı o konuyu iyi anlayabilse ve başkasına da anlatabilse”25 diye edebiyatçı teorici N.G. Çernışevskiy söylediği gibi, şair çocuk hayatını derinden anlamış ve onu anlatma ustacılığına sahiptir. Özellikle kitaptaki akrostiş şiirler, metagramlar ve söz yapma gibi şiirler Kırgız çocuk nazmında yer alacak yeniliktir. Hemen hemen her şiiri realist temelli ve canlıdır. Şiirler kolay ve anlaşılır dille yazılmasıyla özellik taşımaktadır. Kırgız yazarı Samsak Stanaliyev’in dediği gibi “ Şair nazım ile konuşma dilin tonunu karşılıklı kullanıp, eserin doğallılığına ulaşabilmiştir”26 diye sonuçlandırabiliriz. Kırgız bilim adamı K. Artıkbayev ise Kırgız edebiyatının tarihini göz önünden geçirerek “Esengul İbrayev kuvvetli lirik ve mizah şairi olmasına rağmen onun eserleri iyice incelenmemiştir”27 der. Çocuklara ait nazım eserleri de buna dahildir. Şair hayattayken kendi değerini tamamen alamamıştır. Fakat kendisi herhangi bir şiirinde:
25 26 27

“…Ar bir üydün kaalgasın kakkılap, Adamdarga ır taratıp cürömün’’28 “...Her bir evin kapısını çalarak, İnsanlara şiirler dağıtıyorum” diye yazdığı gibi onun ömrü ve eserleri her şiir sevenlerin yüreğinde, ayrıca, genç nesillerin aklında yaşayacaktır.
BİBLİYOGRAFYA 1. Akunov., E., (Turusbekov. Ç ile birlikte) (2002, 7.cilt). Esengul İbrayev, kitapta: Kırgız Adabiyatının Tarıhı, Bişkek. Artıkbayev, K., (2004), 60-80. Cıldardagı Kırgız Adabiyatı (1961-1984) Nazım. Kitapta: XX. Kılımdagı Kırgız Adabiyatının Tarıhı, Bişkek. Belinskiy, V,G., Çernışevskiy, N,. G., Dobrolyubov, N,.A., (1954),O Detskoy Literature, Moskova. İbrayev E., (2004), Biyçi Köpölöktör, Bişkek. İbrayev E., (2007)Tandalmalar, Bişkek. Sooronov.,O., (1987), Baldar Adabiyatı. Kitapta: Kırgız Sovet Adabiyatının Tarıhı, Frunze. Stanaliyev, S., (2008), Ölböstüktü Caratkan Ömür // Adabiy Alatoo, Bişkek,.18 Mart, No:6 (55).

2.

3. 4. 5. 6. 7.

Belinskiy, V,G., Çernışevskiy, N,. G., Dobrolyubov, N,.A., (1954),O Detskoy Literature, Moskova, s. 46. Stanaliyev, S., (2008), Ölböstüktü Caratkan Ömür // Adabiy Alatoo, Bişkek,.18 Mart, No:6 (55), s.11. Artıkbayev, K., (2004), 60-80. Cıldardagı Kırgız Adabiyatı (1961-1984) Nazım. Kitapta: XX. Kılımdagı Kırgız Adabiyatının Tarıhı, Bişkek, s. 271.

28

Esengul İbrayev., (2007)Tandalmalar, Bişkek, s. 217.

125

 

ÇOCUĞUN BİREYSELLEŞMESİNDE, KİŞİLİK GELİŞİMİNDE RESİMLİ KİTAPLAR
Yrd. Doç. Dr. Mehmet SEMERCİ
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Eskişehir, TÜRKİYE PICTURE BOOKS IN CHARACTER DEVELOPMENT AND INDIVIDUALISATION OF CHILDREN ABSTRACT Children begin to perceive, give meaning and distinguish the objects around them when three months old. In other words, children begin to understand life through senses of sight and hearing. Therefore it is needed to create books special for children. Children need books that explain feelings, thoughts, dreams and life aesthetically, clearly and effectively. Especially the books for children of 0-7 years require extra effort. This age group is deeply interested in picture books. Picture books are visual stimulus enriching the knowledge of mother language, and ability of comprehending. Children utilize from the picture books while exploring themselves, environment and the life itself. Picture books help enhancing the imaginative power of children. Considering that character, identity and individual developments starts with child’s defining himself through various aspects, it can be understand how important picture books are. Thus, picture books which can effect children’s lives both negatively and positively requires a special work and care. In this study it is aimed to make a critical analysis on picture books for children in terms of features needed.

Kitaplar insan hayatının ayrılmaz bir parçasıdır ve kişinin kendisini, çevresini algılamasına ve anlamasına, olayları kavramasına, hayatı anlamlandırmasına yardımcı olmaktadır. Kişi kitaplardan edindiği bilgi ve deneyimleri sayesinde kişiliğini geliştirir, hayata farklı yönlerden bakmayı öğrenir. Eğitici, öğretici kitapların dışında bir de insan hayatında önemli yer tutan yazınsal metinler söz konusudur. Yazınsal metinleri, güzel yazılmış kitapların tümü olarak almak mümkündür. Bu çerçevede Gökşen çocuk yazınını, “çocuklara duygu, düşünce ve hayallerin güzel ve etkili bir şekilde anlatıldığı her yazındır” (Gökşen, 1966, s:18) şeklinde tanımlamaktadır. Okulöncesi, yani ilk çocukluk dönemlerine yönelik yazılmış resimli kitapların yazınsal metinler olup olmadığı ise halen tartışılan bir konudur. Ancak Alpöge gibi birçok çocuk yazını yazarı, araştırmacı ve bilim insanı çocuklara yönelik yazılmış resimli kitapların çocuk yazınının bir parçası olduğu noktasında birleşmektedir (Sever, 2003, s:157). Ben çocuk edebiyatını küçük çocuklar için hazırlanmış okulöncesi kitaplardan başlatmaktan yanayım. Çünkü okulöncesi kitaplar da birer öykü kitabıdır (Alpöge, 2005, s:17). Resimli kitapları tanımlayacak olursak: 1-7 yaş arasındaki çocuklar için yazılmış olan kitaplara “resimli kitaplar” denir (Gönen, 2000, s:379). Okulöncesi yaş grubu göz önüne alındığında en önemli unsur olarak ailede ve okulda eğitimi ön plana çıkmaktadır. Bu eğitimi gerçek126

leştirmenin çeşitli yolları vardır. Bu aşamada resimli kitaplar önemli bir görev üstlenir. Resimli kitaplar dinleyen ve gözlemleyen konumunda olan çocuğa bir eve girişte iki farklı kapıdan girilmesi gibi iki farklı yönden konuya yaklaşıp kavrama yetisi sağlar. Çocuk hem işitme, hem de görme duyusuyla konuyu daha çabuk kavrar (Ries, 1991, s:15). Resimli kitaplardaki resimler anlatılan öykü veya masalın görme duyusu yoluyla algılanarak çocuk tarafından daha çabuk kavranmasına olanak sağlar. Resim, sanatçının dünyasında yarattığı içeriği, görünür kılan bir öğedir. Yalnızca, kendi diliyle bir anlam dünyası yarattığı gibi, bir yazarın kurguladığı yaşam durumunu da görsel bir biçime döker (Sever, 2003, s:159). Resimli kitaplarda resimler sadece görsel bir öğe olarak önemli bir işlev üstlenmez, metin ile birlikte düşünüldüğünde birbirini tamamlamaya bir bütünün parçaları konumunda işlevsel bir görev üstlenir. Anlamı tamamlayan bir unsur niteliğine dönüşen çocuk kitaplarındaki resimler, anlamı açıklayan, genişleten, zaman zaman metne yeni anlamlar katan estetik bir uyaran olur. İlk çocukluk döneminde çocuğu kitaba yönelten ilk uyaran kitabın görselliğidir. Çocuğa kitabı sevdiren birincil öğe de kitabın görselliğidir. Küçük çocuklar yazılı metinleri okuyamazlar ancak görsel semboller olan resimleri konuşturarak onları anlamlandırabilirler. Çalışmalar, küçük çocukların ilk olarak kitapların estetik özelliklerinden, resimlerinden etkilendik-

Materiallar

lerini ancak kitaplar kendisine okunduktan sonra temanın resimlerinin önüne geçtiğini göstermektedir (Tuğrul, 2006, s: 388). Gönen’in de belirttiği gibi bu kitapların yazıdan çok resim içermesi gerekir. Önceleri sadece resimden oluşan bu kitaplardan çocuğun yaşı ilerledikçe çok resim az yazı, az resim çok yazı ve nihayet resimsiz kitaplara doğru bir geçiş süreci izlenir (Gönen, 2000, s:379). Çocuklar okulöncesi döneminde, resimli kitap aracılığı ile edebiyat ve görsel sanatlarla tanışır. Bu nedenle çocukların kitaba ilgisini çekmek için görsel sanat kalitesi ilk adım olarak önemlidir. Çünkü çocukta kitap sevgisinin yaratılmasında ilk tanıştığı kitaplar belirgin etken olur. Ancak çocuğun kitaba olan ilgisini sürdürmek için de uygun konu ve tema seçimine odaklanılması gerekir. İlk çocukluk dönemi çocukta bilişsel ve psikososyal gelişimin en hızlı olduğu dönemdir. Bu dönemde çocuğun ruhsal gelişimi deneyim ve gözleme dayanır. Çocuk yaşamının başında, kelime ve cümlelerle henüz bir ilişki kuramazken, kendisine gösterilen resimleri görür. Dünyası gördüğü resimlerle genişler, gelişir, büyür (Göknil, 1987, s:501). Okulöncesi dönemde çocuk salt kendisini ve çevresini tanıma ve tanımlama noktasında gelişim göstermez. Çocuk aynı zamanda duygusal, düşünsel ve sosyal anlamda da hızlı bir gelişim süreci izler. Okulöncesi dönem çocuğun kişilik gelişiminde çok büyük bir önem taşımaktadır (Gönen, 2006, s:413). Bu nedenden dolayı çocuklara yönelik yazılmış olan resimli kitaplar yalnız bilgi verme ve eğlendirme amacı gütmemeli, onların olumlu benlik ve psikososyal gelişimlerine olumlu katkı sağlama kaygısı da gütmelidir. Çocuğun bireyselleşmesinde ve benlik gelişiminde etkileşim içerisinde olduğu birçok uyaranlar vardır. Bunlar içerisinde aile, çevre, iletişim araçları vb. sayılabilir. Çocuğun bu gelişim sürecinde resimli kitaplar hem dilsel uyaran, hem de görsel uyaran olarak etkin bir görev üstlenir (Özer, 2006, s:425). Çoğu çocuk edebiyatı uzmanı ilk çocukluk dönemini üç aşamada sınıflandırmaktadır. Keller, okulöncesi dönemin ikinci aşamasını yani 24 yaş aralığını kavramsal düşünme öncesi dönem, 4-7 yaş aralığını kavramsal düşünme dönemi üç aşama olarak ayrıştırmakta ve çocukların bu dönemde resimli kitaplar sayesinde kendisini ve çevresini algılamayı ve anlamlandırmayı, ayırt etmeyi ve sınıflandırmayı öğrendiğini vurgulamaktadır (Keller, 1995, s:51).

Çocuğun kişilik gelişiminde benlik kavramının gelişimi önemli rol oynar. Yavuzer, benliği; bireyin fiziksel ve sosyal çevresiyle olan etkileşimleri sonucu kazandığı bir takım kişisel duygu, değer ve kavramlar sistemi olarak tanımlar (bkz. Yavuzer, 2000, s:17). Çocuklar bu gelişim sürecinde nitelikli resimli kitaplardan fazlasıyla etkilenirler. Çocukların gelişim düzeylerine uygun olarak yazılmış resimli kitaplar onların duygu, düşünce ve davranışlarının şekillenmesine ve kendilerini daha iyi tanımalarına, “ben” kavramının gelişmesine olanak sağlar. Okulöncesi dönemdeki çocuklar kendi yaşlarındaki karakterler sayesinde, kendilerini başkasının yerine koyma becerisi ve kendilerini başkaların ayırt etme yetisi kazanırlar. Altı yaş altı çocuklarda kitabı sesli okuyan bir anne, baba veya ağabey, abla gibi bir ikinci kişi olacağı için, bu sayede çocuk ve okuyan arasında karşılıklı bir ilişki sağlanır. Bu sayede çocuk sevme sevilme, ait olma, sahiplenilme, etkileşim gibi temel ruhsal gereksinimlerini de sağlar. Resimli çocuk kitapları çocuklar için zenginleştirilmiş bir dil ve görsel uyaran çevresi oluşturur. Çocukların kendilerini keşfetmesiyle başlayan bu yaşamsal serüven çocuğun kafasında oluşan birçok sorunun da süreç içerisinde cevaplanmasına olanak sağlar, çocukların bilişsel sosyal, kişilik gelişimlerinde bu denli etkili olan resimli kitapları incelediğimizde, şu temaların işlendiği görülmektedir: 1. Yardımlaşma ve paylaşma 2. Doğa sevgisi ve çevreyi koruma 3. Kendine güvenme ve kendinden hoşnut olma 4. Bir alan özgü bilgi (şekiller, renkler, mevsimler) 5. Aile bağları ve aile ilişkileri 6. Arkadaşlık ilişkileri 7. Çalışkanlık, başarma 8. Günlük yaşama ait deneyimler-toplumsal yaşam (kıyafet seçme, yemek yeme) 9. Hayaller ve yaratıcılık 10. Bencillik, kıskançlık, ayrımcılık, sevgisizlik 11. Sevginin gücü ve önemi 12. Kardeş ilişkileri 13. Kişisel gelişim ve büyüme, sağlık, öz bakım 14. Adalet, eşitlik, saygı, farkındalık 15. Hayvanlar dünyası ve hayvan- insan ilişkisi 16. Sorumluluk bilinci 17. Meraklı olma ve öğrenme

127

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

18. Önemli ve güçlü insanların örnek hayatları 19. Empati kurma, duygular 20. Kötü alışkanlıklar ve sonuçları 21. İyilik yapma 22. Sihirli güçler 23. Eğlenme, mutlu yaşam geçirme 24. Doğru söyleme 25. Akıl yürütme, problem çözme 26. Gerçeküstü güçler 27. Korkular 28. Yaramazlık 29. Zaman yönetimi, kendini oyalama 30. El becerisi kazanma 31. Dili İyi kullanma 32. Engellilerle ilişki Okulöncesi çocuklara yönelik resimli kitaplarda işlenen konular genel olarak bu başlıklarda yapılanmaktadır. Çocuğun kişilik gelişiminde önemli yer tutan bu temalar gerek yazı dilinde gerekse görsel dilde anlaşılır ve anlamlı olmalıdır. Ayrıca resimli kitaplarda da, söz konusu yararlanan kitle 0-7 yaş grubu da olsa, öğüt verici olmaktan, ders verir söylemlerden kaçınılmalıdır. Resimli öykü kitaplarını konusu ne olursa olsun vurgulanan temalarda olumsuz duygular, değerler olumlanmamalı, bu konuda özenli davranılmalıdır. Özellikle çizgi roman türüne dahil olan Tarak, Karaoğlan gibi kitaplarda dil kullanımında özenli olunmalıdır. Örneğin Dünya Yayınlarının Tarkan Dizisinde, 3 sayıda başlığın “Dehşet Kulesi” olması eserde insanların yalnız acıyı gösteren yüz ifadeleriyle resmedilmeleri, her sayfada değişik silahların kullanılması, “Asya faresi”, “aşifte” gibi argo benzetmelerin yapılması, insanların birbirinden “ayı” diye bahsetmeleri okuyucunun kişilik gelişimini, olumsuz olarak etkilemesi kaçınılmazdır. Okulöncesi çocuklara yönelik yazılmış ve resimlenmiş “Dünya Masalları”nı incelediğimizde, bu tür özensizce, sanatsal kaygıdan uzak, estetik yönü olmayan, çocuğu önemsemeden hazırlanmış kitapların çocukların kişilik gelişimlerini olumsuz etkilemesi kaçınılmazdır. Özellikle metinresim uyuşmazlığı çocuğun olayı kavramasını güçleştirir. Örneğin her sayfada yedi cüceden bahsedilmesine rağmen, resimlemede altı cücenin olması, cadı olarak çizilmiş bayanın bir prensesten farksız olması, cücelerde yalnız birinin başında kovboy şapkası olması, orman hayvanları metinde kraliçeye saldırırken, resimlerde sevimli bir ceylanın çizilmiş olması özensizliğin bir göstergesidir. Bu durumda çocuğun

iyiyi-kötüyü, güzeli-çirkini, doğruyu-yanlışı ayırt etmesi beklenemez. Resimli kitaplarda resimlemede özellikle resimlerin açık ve net olarak verilmesine, çocuğun içini karartacak, kitaptan uzaklaştıracak karmaşık resimlemelerden, soluk renklerin kullanılmasından kaçınılmalıdır. Bu tür resimlemeler, çocukta karamsar bir kişilik gelişimine neden olur. Özellikle Ender Dandul’un resimlemelerinde karamsar renkler kullanılması çocuğa itici gelebilir (Resim 1). Ahmethan Yılmaz’ın yazıp, Ayda Kantar’ın resimlemiş olduğu “Kardan Adam Ağladı” adlı kitaptaki resimler de çocuğun bilişsel gelişimine olumlu katkı yapmaktan uzak görünmekte (Resim 4). Resimlerin silik ve anlaşılmaz olması çocuğun ayırt etme ve anlamlandırma yetisini olumsuz yönde etkileyecektir. Cahit Zarifoğlu’nun yazım, Mustafa Delioğlu’nun resimlediği “Motorlu Kuş” adlı resimli kitaptaki resimlerin karmaşıklığı çocuğun kavrama yetisini zorlayacak boyuttadır (Resim 3). Şükran Oğuzkan, Aytül Akal, Aysel Gürmen, Oya Abacı, Nuran Turan, Ayşe Turla, Mustafa Ruhi Şirin, Gülsüm Cengiz gibi okulöncesi çocuklara yönelik resimli kitaplar yazan yazarların konu-tema ilişkisini çok iyi kurgulayıp çocuğun kişilik gelişmesine, sosyalleşmesine, bireysel varoluşuna katkı sağlayabilecek, estetik değere sahip, çocuğu düşünmeye, anlamaya ve anlamlandırmaya yönelten, çocuğun sanatsal ve yaratıcılık yönünü de dikkate alan kitaplar yazmaları umut verici ve takdire değer bir gelişmedir. Nuran Turan’ın yazıp Nazan Erkmen’in resimlediği “Kaya ile Sinan Yunuslarla” adlı resimli kitapta çocukların deniz altında kasetçalarla yunusların sesini kasete almaya çalışması çocuklar tarafından ilgi çekici bulunup denenmesi durumunda sakıncalı olabilir (Resim 2). Sonuç Okulöncesi dönemde çocuğun meraklarının yanı sıra yakınlarını ve sahip olduğu şeyleri kaybetme gibi kaygıları vardır. Ayrıca karanlık, doğaüstü canlılardan korkma gibi bir takım korkuları bulunmaktadır. Onların algılama, kavrama seviyeleri göz önüne alınarak bu sorunların giderilmesine yönelik hazırlanacak kitaplar çocukların korku ve kaygılardan uzaklaşmasını sağlayacaktır. Okulöncesi ve ilköğretim dönemi çocuklar için benlik kavramının akran ve çevre ilişkileri, aile ilişkileri, fiziksel görünüm, mutluluk ve doyum konuları ayrı ayrı öykü kitapları dizi

128

Materiallar

olarak veya set halinde basılabilir. Böylece gerek öğretmenlerin, gerekse ebeveynlerin gerek duyulan kitaplara kolay ulaşması sağlanmış olur. Özellikle hâla çocuk edebiyatları arasında yerleşmemiş olan kitabın hangi yaş grubuna hitap ettiği konusunda daha özenli davranılarak, kitapların üzerine hangi yaş grubuna hitap ettiği yazılırsa ebeveynler ve çocuklar açısından da daha faydalı olur. Savunma mekanizması, algılama-yordama yetisi henüz gelişmemiş olan okulöncesi dönemdeki çocuk şiddet, kaygı, boşanma, ölüm, duygusal ve fiziksel şiddet, örselenme, küçümsenme gibi stres yaratma konulara karşı duyarlıdır. Bu konularda yazılan kitaplarda gerek kullanılan dilsel ifadelerde, gerek resimlendirilmesinde ve tematizasyonda özel bir ilgi gösterilmesinde yarar vardır. Çocukların kişilik gelişiminde, benliklerinin oluşumunda okudukları kitapların derin izler bırakabileceği hiçbir zaman göz ardı edilmemelidir.
KAYNAKÇA o ALPÖGE, Gülçin; Okulöncesi Kitapları ve Çocuk Edebiyatı, Çocuk ve İlkgençlik Kurultayı, Hacettepe Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2005. GÖNEN, Mübeccel; Resimli Çocuk Kitaplarının İçerik, Resimleme, Fiziksel Özellikleri ve Türkiye’de Son On Yılda Çocuk Kitapları Alanında Yapılmış Tezler, I. Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara, 2000. GÖNEN, Mübeccel; Resimli Çocuk Kitaplarında Benlik Kavramıyla İlgili Konuları İçermesi Yönünden İncelenmesi, II. Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara, 2006. GÖKNİL, Can; Okulöncesi Çocuk Yayınında Resim ve Edebiyat, Çocuk Edebiyatı Yıllığı 1987, Gökyüzü Yayınları, İstanbul, 1987. GÖKŞEN, Enver Naci; Örnekleriyle Çocuk Edebiyatımız, İstanbul, 1966. KELLER, Dietschi, Ursula; Bilderbücher für Vorschulkinder, Verlag pro juventurte, Zürich, 1995. ÖZER, Ayhan; Çocuk Kitaplarındaki Resimlerin “Çocuğa Göre”liği, II. Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara, 2006. RIES, Hans; “Grundsätzliche Überlegung zur Illustration von Kinder- und Jugendliteratur” Text und Illustration in Kinder- und Jugenbuch. Deutsche Akademie für Kinder-und Jugendliteratur Verlag, Würzburg, 1991. SEVER, Sedat; Çocuk ve Edebiyat, Kök Yayıncılık, Ankara, 2003 TUĞRUL, Belma; Okulöncesi Çocuklar İçin Hazırlanmış Resimli Öykü Kitaplarında Kullanılan Temalar, II. Ulusal Çocuk Kitapları Sempozyumu, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara, 2006. YAVUZER, Haluk; Okul Çağı Çocuğu, Remzi Kitabevi, İstanbul, 2000.

Resim 1

o

Resim 2

o

o

o o o

Resim 3

o

o o

o

Resim 4

129

 

ÇOCUK EDEBİYATIMIZDA, CAHİT UÇUK KİTAPLARINDA GÖZLEMLENEN AİLE BAĞLARI
Prof. Dr. Muhammet YELTEN
İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü

Türk Edebiyatının çocuklara ait bölümü, Cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren yavaş yavaş serpilip gelişerek şu anda pek çok önemli ismi ve yapıtı bünyesinde barındırır hale gelmiştir. Cahit Uçuk 1930’lu yılların ortasından itibaren çocuklara yönelik çalışmalarını başlatmış ve o dönemlerde var olan çok önemli bir eksikliği öyküleriyle, kitaplarıyla kapatabilmiştir. Çocuk Esirgeme Kurumu Dergisinin yazarı olarak da etkin şekilde çalışmalarını sürdürmüştür. Yazar; geniş ve mutlu bir ailede büyüdüğü için duygu ve bilgi malzemesi boldur. Bir de buna yeteneğini ve bayan duyarlılığını ekleyince karşımıza çocukların hep severek okuduğu ürünler çıkıyor. Yalnız bir noktaya dikkat etmek lazımdır ki günümüzdeki çocuklar artık modern makinelerin ve elektronik ürünlerin cazibesi altındadırlar. Yani yazarımızın hikâyeleri çocuklara yeterince ilgi çekici gelmeyebilir. Ancak sürekli makineleşmiş bir yaşamın serüvenleri de onların ruh ve duygu dünyalarını tam olarak besleyemez. Dolayısıyla bu naif öykülerin okunması onları belki de daha dengeli bir yapıya sahip kılacak ve günümüz insanının şikâyet ettiği bencillik, duygusuzluk gibi öğeleri saf dışı edebilecektir. 1909 yılında doğduğu Selanik şehrinin o yıllardaki siyasi-sosyal yapısının karışıklığı ve olanlardan büyük ölçüde ailesi etkilenen Cahit Uçuk; Bir İmparatorluk Çökerken adlı kitabında yaşanılanları çok tatlı ve sade bir dille anlatır. Ancak durum bir hayli endişe vericidir ve toplum tam manasıyla kaynamaktadır. Kuşkusuz onun ailesi de bu sıkıntıları bütünüyle hissetmekle beraber aile içi dayanışmanın gücü de hemen fark edilmektedir. Ta, o ilk çocukluk günlerinden ruhuna sağlam bir temel olarak bu kavramların yerleştiği düşünülmelidir. Şöyle ki dışarıda hayat son derece zor şartlarda seyretse bile aile güçlü bir kurum olarak bunlara karşı durur, durmalıdır da. Şüphesiz ki böyle bir bağlılığın temelinde karşılıksız olarak gelişen sevgi ve bencillikten uzaklaşmış duyguların varlığı söz konusudur. Yazarımızın kendi anılarından alınmış aşağıda yer alan küçük bölümler yukarıdaki düşüncelerimizi doğrular mahiyettedir: 130

“Kış geçiyordu. Cahit, Madam Mektebine giderken kasıklarına kadar tozluklar giyiyordu. Kürk manşonuna soktuğu elleri hiç üşümüyordu. Çenesinin altından bağlanan siyah kadife başlığı da kulaklarını soğuktan koruyordu. Zaten okul evlerinin yakınındaydı. Cahit bu kışı seviyordu. Odalarda çini sobalar yakılıyordu. Bazı geceler annesi ile babasından ayrılamıyordu. Onların konuşmalarını dinleye dinleye yanlarında, kucaklarında uyumaya da bayılıyordu. Sabah onların mırıl mırıl şiir okuyuşlarıyla uyanmaksa unutulmaz tatlar veriyordu.” *** “Cahit dadısıyla ağır ağır yürüyerek evine dönüyordu. Karası Hazretleri’nin türbesi önünde soluklanmak için biraz durdular. Türbenin onarımını yapan taş yontucuları seyretmeye başladılar. Taş parçaları kırılıp dört bir yana saçılıyordu. O sırada Cahit’in sağ gözüne bir taş kıymığı kaçtı. Gözünü ovuşturarak eve döndüğünde sağ gözü tümüyle kan içindeydi. Balıkesir’de göz doktoru olmadığı için aileye bakan dâhiliyeci ‘İstanbul’a götürün’ demişti. Hadiye’yi (Cahit’in annesi) büyük üzüntü içinde bırakan bu göz rahatsızlığı, Cahit’in sağ gözünün bebeği kenarında yara açmıştı. Cahit babası ile yolculuk yaptığını hatırlıyordu. İstanbul’da havalar soğuktu. Gündüzleri doktor doktor geziyorlar akşam Fatih’teki konağa geliyorlardı. Artık eski konaktan eser kalmamıştı. Münire Hanımefendi’nin odasında soba yanıyor, bütün ev halkı oraya toplaşıyorlardı. Yemek odası dondurucu soğukluktaydı. Cahit’i babası sarıp sarmalıyordu ama İspanyol nezlesi sırasında çekilen kupa dolusu kanlarını geriye alamamıştı. Kansızdı. Rengi sapsarıydı. Üstelik sağ gözü de bantlıydı. İlaçlar, merhemler, banyolar, doktor doktor gezmeler. Geceleri babasıyla birlikte yatıyordu. Gözündeki kan azalınca yanlarında ilaçlar, Balıkesir’e döndüler. Trenden indiklerinde kar yağıyordu. Her taraf buz kesmişti. Saçaklardan buzlar sarkıyordu. Vehbi Bey’in elinde, içinde ikisinin giysileri bulunan bavul vardı. Boşuna

Materiallar

bir kira arabası beklediler. Sonra Vehbi Bey Cahit’i sırtına aldı, bir eliyle sırtındaki yavrusunu tutuyor, öbür elindeyse koca ağır bavulu taşıyordu. İstasyonla evin arası o kadar uzamıştı ki hızlı yürüyemiyordu. Yerler buzla kaplıydı. Ayakları üşümüştü, donmuştu hatta. Cahit babasının sırtında uyumak istiyordu. Babası durmadan sorular soruyor, onun uyumaması için uğraşıyordu. Cahit, insan çok üşüdüğü zamanlarda uyursa, o uykudan bir daha uyanılmayacağını çok sonra öğrendi. Eve ulaştıklarında kapıyı açan Şayan (Cahit’in dadısı), Cahit’i kucakladı. Hadiye kocasının elinden bavulu aldı. Yan odanın kestirme merdivenlerinden yukarı kata çıktılar. Oturma odasının sobası gürül gürül yanıyordu. Odanın içi sıcaktı. Vehbi (Cahit’in babası) aydınlık, sıcak odada mutlulukların en büyüğünü duyuyordu. Kayacık da kısacık siyah saçları, gelincik çiçeği benzeri kırmızı yanaklarıyla uyanarak yanlarına gelmişti. Vehbi gözleri nemli fakat yüzü gülüyordu. ‘Bundan ötesi yoktur, mutluluğun daha böylesi yoktur’ diyordu.” *** “Annelerinin odasına girdiklerinde yanan birkaç lambanın ışığı gözlerini aldı. Bir an duraladılar. Cahit annesini gördü. Meydana bakan pencerelerin önünde, kerevetin sol başında sırtına yastıklar dayalı yarı oturur vaziyetteydi. Ağzında bir sigara vardı. Yüzü öyle güzel, öyle güzeldi ki sanki gündüz gördüğü annesi değildi. O yorgun, kederli yüzü şimdi ışıklı gülücüklerle gençti, pırıl pırıldı. Gözlerinin içi bile gülmekteydi. Onların duraladıklarını görünce, sigarasını tablaya bıraktı, kollarını açtı. Kızları bu açık kolların arasına koştular. Kollar ikisini birden kucaklayarak göğsüne bastırdı. Öpüp kokladı kızlarını. Kızlar da annelerini öptüler. ‘Kardeşinizi görmek istemiyor musunuz?’ Hadiye küçük oğlunun adını Yusuf Yılmaz koymuştu. Ablasının güzel oğlunu çok severdi. Şimdi onun adını oğluna vermişti. ‘Yusuf paşa karyolada, gözleri de fincan gibi maşallah. Açıkgöz bir şey olacak, baksanıza uyanık.’ Kaya yüksek pirinç karyolada yatan kardeşini görmek için parmakları üzerinde kalktı. Cahit sadece başını eğdi. İlk önce iri iri mavi gözleri gördü. Bu gözlerde tatlı, sıcak bir bakış vardı ki Cahit’in yüreği sevgiyle tutuşup yandı. Yusuf’u sevmişti, hem de öyle birdenbire içini dışını saran bir sevgiydi bu. Birdenbire köklenen, birdenbire perçinlenen sevgiyi ömründe ilk kez duyuyordu. Kaya’yı da çok seviyordu. Aydın

için de yanıp tutuşuyordu ama başının üstünde altından bir ipek örtü benzeri sarı saçlı, kocaman mavi gözlü bu bebek başkaydı. Parmağını uzattı, Yusuf o parmağı yakaladı. Öyle kuvvetle sıktı ki Cahit sevincinden uçacaktı. İkisi de bebek kardeşlerine bebekçe sevgi sözleri sıralıyorlardı. O gece uyumadan önce Cahit yüreği sevinçle titreyerek düşündü. Artık ailenin büyük çocuğuydu. Kendisiyle en küçükleri arasında iki kardeş daha vardı. Fakat sanki Yusuf annesinin değil de kendi doğurduğu bir bebekti. Ona öyle bir sevda ile bağlanmıştı. Annesi bebek dünya getirecek diye Cahit de bebeği Solmaz’ı kundaklayıp pencere içindeki yatağına yatırmıştı. Omzunda mavi boncukları takılı çift bir yaldız altınıyla nazarlığı bile vardı. Yusuf’un doğumundan sonra birdenbire farkına vardı. Kundağa sarılı bebeğine bir kere olsun bakmamıştı. Kundağını da değiştirmemişti. Birdenbire bir gerçeği kavramıştı. Artık taş bebekle değil gerçek canlı bebekle uğraşmaktan hoşlanıyordu. Minik Yusuf onun yüreğinde gizli annelik hislerini uyandırmıştı. Anlamıştı ki artık çocuk değildi. Büyümüştü.” Cahit Uçuk, Bir İmparatorluk Çökerken, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 1995, sayfalar: 215, 216, 271, 272, 364, 365. Mavi Ok adlı eserinde yazar; kültürlü, şehirde yaşayan bir ailenin, atalarının yaşadığı topraklara göç ederek buralarda verdiği kök salma mücadelesini anlatır. Kitabın kahramanı Türk Vardar, üç ağabeyi, annesi ve babası ile zorlu bir çiftlik hayatına alışma çabası içindedirler. Eserin neredeyse her sayfasında sıcak ve samimi, aynı oranda da güçlü aile bağlarının varlığı kendisini hissettirir. Evin büyük oğlunun yanlarından ayrılarak büyük bir şehre okumaya gidişinin, onu seven ve üzülen kardeşler üzerindeki etkileri ve gelişmeler çok ilginç. Ailenin, küçük fertleri tarafından elbirliğiyle duygusal bağlamda onarılmaya çalışılması dikkat çekecek kadar samimi ve sevimli. Oysa günümüzde ailedeki bireyler arasında daha uzak ve neredeyse aşırı özgürlük düşüncesine eş düşünülebilecek bir yaklaşım söz konusu. Artık ailedeki fertlerin birbirleriyle olan ilişkileri ve bu kurumdaki ortak yaşamı paylaşma mutluluğu oldukça tavsayarak, bazı özel ve sayılı zamanlara yönelik gibi. Aynı zaman dilimlerinde ayrı uğraşılar söz konusu. Aile kavramıyla bağdaştırmadığımız bu durumun farklı bir yaşanışı da tam tersi. Yani aşırı manada özel haklara karışma hatta baskı hatta şiddet. Gazetelerde aile içi şiddetin boyutlarını üzülerek okuyoruz. Kanaatimce işin bu raddeye varmasında eğitim ve okuma 131

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

yetersizliği dikkatimizi çekmesi gereken faktörler. Çünkü bu iki unsur insanlara dengeli davranmayı ve hoşgörülü düşünmeyi önemli ölçüde kazandırabiliyor. O zaman yazımızın başından beri vurgulamaya çalıştığımız iyi örnekleri ve davranışları sergileyen eserlerin önemi inkâr edilemeyen bir gerçek. Şimdi gelin bu konudaki ‘mükemmelliği’ kitaptan seçtiğimiz parçalarda yaşayalım: “Kapıyı araladığında Mustafa Ağasını yatağa sırt üstü uzanmış buldu. Elleri başının altında, gözleri tavanda, bu onun düşünce pozuydu. Gözleri tavandan kapının sesine döndü, Türk’ü görünce sarı gözleri güneşlendi: - Gel Türk’üm!... Kız çıplak ayaklarıyla ince hasırları çıtırdatarak yürüdü. Beyaz boyalı demir karyolaya yaklaştı. Kardeşinin baş ucuna yakın dura-rak, oracığa diz çöktü. Mustafa, hemen dirseği üstünde doğruldu: - Gel böyle yanıma otur yavrum... Türk, başını salladı. Tasalı bir hali vardı: - Böyle daha iyi! dedi. O zaman Mustafa ona doğru yan döndü. Yüzleri birbirlerine o kadar yakındı ki Türk, onun belirsizce çıkan küçük küçük kara benek sakallarını gördü. Yanık yüzü, çıkık elmacık kemikleri, sert köşeli çenesiyle sevgili Mustafa Ağası çok yakışıklıydı. Sonra onun yüzünün bütün sert görünüşüne değin, derinlerden vuran bir başka çeşit aydınlık parlardı. Gözleri altın rengini alırdı. Ara sıra bu renkler koyulaşırdı. Ona yakından hiç bakmamıştı böyle. Baktıkça, yüreğine daha şimdiden düşen özlem ateşi, rüzgarlanmışçasına parlıyordu. Mustafa, küçük kardeşinin yeşile bakan koyu mavi gözlerindeki buğuyu, ince yüzünün pürüzsüz tenine vuran tasayı görünce: - Nen var senin küçük meleğim? diye sordu. Söyle Mustafa Ağa’na... Türk, gözyaşlarını tutamadı. Uzanıp onun boynuna sarıldı. - Gidiyorsun diye üzgünüm Ağacığım... Bu tatlı ses de boynuna dolanan kollarla birlikte titriyordu. Mustafa gülümsemeye çalışarak: - Canım büsbütün gitmiyorum ya, dedi. Hem nasıl olsa okullar açılınca, birbirimizi görmeye vaktimiz de olmayacaktı. - Nasıl olmayacaktı... Her gece bana bir masalcık söyleyecek zamanı nasıl olsa 132

bulurduk... Ara sıra dertleşirdik... Şimdi sen gidince, ben yapayalnız kalacağım... Mustafa, kendisini tutmasa gözyaşları akıverecekti. Göz pınarları dolu doluydu. Sırası mıydı şimdi ağlamanın? Kendini toparladı. Onu avutmak gerekti. Güzel sözler, ona yüreğindeki acıyı külleyecek umutlar vermeliydi. - Yaşayışımızda yeni bir çağ açılacak Türk’üm! diye söze başladı. Seninle mektuplaşacağız... Sana oralardaki bütün günlerimi, gecelerimi yazacağım. Sen de bana yazacaksın... Böylece yazı yazmana, iç duyuşlarını, çevreni, günlük hayatını anlatmayı öğreneceksin... Hani hep büyüdüğünde ‘Yazar’ olmak istediğini söylerdin ya bana... Yazarlık yazmakla, yazı denemeleriyle başlar. İşte senin yazarlığına bir başlangıç olur bu ayrılık. Ben mektuplarının hepsine birer numara vereceğim. Sana en güzel bölümlerini belirteceğim. Belki bir gün gelir, sen ünlü bir yazar olursun. O zaman ben kurumla ‘İşte bu meşhur yazarın ilk yazıları bunlar’ diye gazetelere demeçler veririm. Türk, gülümsedi. Bu Mustafa Ağası’nın sesinde ne vardı böyle? Konuşmaya koyuldu mu insanın gözleri önüne bilinmez ülkelerin kapılarını açardı. Yüreğindeki paslar silinivermişti. Biraz önce akan yaşlarının kuruyan tuzları yanaklarını germese, gerçekten unutacaktı ayrılığı, acıları. Fakat yanaklarında yanan iki ateş yolunun bir ucu yüreğindeydi ve hep orada kalacaktı.” *** “Deli bir rüzgâr esiyordu. Bir gün önce serpiştiren yağmur yolun tozlarını yatıştırmıştı. Onun için güzel, deli bir rüzgârdı esen. Kurumuş otları, mavi nazar dikenlerini oynatan rüzgâr, Mustafa Ağası’nın sarı boyun atkısının ucunu kapmıştı. Sırtında yağmurluğu, başında şapkası, ağır başlı görünüşü ile, sevgili Mustafa Ağası gitmişti. Sallanan atkı değil de sanki gerilerde bıraktığı yüreğiydi. Eline geçen ilk boş zamanında Türk’e mektup yazacağına söz vermişti. Daha şimdiden mektup beklemeye koyulmuştu... Kapının mandalı ‘şık! şık! şık!’ etti. Bu Ata idi. İçeri girmişti bile. Usulca yürüyordu. - Uyumadığını biliyorum, hiç numara yapma... diye yatağa yaklaştı. Sırtına annelerinin bahçe içinde giymeleri için diktiği pamuklu pazen hırkasını almıştı. - Aç gözlerini!... Yaşların parlıyor... Türk, yatağında oturuverdi. Öfkelenmişti. Bu Ata’dan hiçbir şey saklayamayacak mıydı?

Materiallar

Ağladığımı kim söyledi sana?... Ata, yatağın kenarına oturdu. İdare lambasının beyaz fanusu pembe ışığıyla onu da ele vermişti. Ata’nın da gözleri yaşlıydı. - Hiç kimse söylemedi... dedi. Ben ağlıyordum. Senin de ağladığını düşündüm... Bari beraber ağlayalım diye geldim. Türk, Ata’nın boynuna sarıldı. Burunlarını çekerek sözleri anlaşılmayan kelimeler mırıldanarak ağladılar ağladılar. Sonra gözyaşları akmaz oldu. Ata: - Benim gözlerimin pınarlarında yaş bitti!... dedi. Türk, yastığının altından mendilini çıkarıp burnunu silerken: - Benim de kurudu birdenbire... dedi. Sonra gülmeye başladılar. Sanki ağlamakla ellerine ne geçmişti? Yanan gözler, şişmiş burunlar. Mustafa Ağaları geri mi dönmüştü? - Ama insan rahatlıyor ağlayınca... - Ben de bir hafiflik duyuyorum içimde... Ata’nın gelişine çok sevinmişti. - İstersen yorganını, örtülerini getir, karşıdaki divanın üstünde yat bu gece... Ata, bu çağrışa çok sevindi. - Ben söyleyecektim ama senin davetin daha iyi oldu... Kapının mandalı ‘şık! şık! şık!’ etti. Biraz sonra yine şıkladı. Ata, başının üstünde yastığı, kollarında karmakarışık çarşaflar ve yorganıyla gelmişti bile. Divanın üstüne güya çarşafını seriyordu. Türk, dayanabilir miydi düzensizliğe? - Dur! dedi. Ben yaparım şimdi yatağını... Ata, kenara çekildi. Türk, becerikli, alışkan elleriyle yatak çarşafını minderin üzerine sıkı sıkı çekiştirerek örttü. Tüy yastığa sağından solundan bir iki boks yumruğu atıp düzeltti. Baş tarafına yerleştirdi. Yorganı özenerek katladı. - Buyurunuz küçük bey!... Yatak böyle yapılır işte!... Ata’nın yorganı açmasıyla girip yatması bir oldu. Birkaç kere kıpırdandı. İçini çekti. Sonra: - Hiç gözlerimin önünden gitmiyor! dedi. Türk: - Boyun atkısı mı? diye sordu. - Nereden bildin? - Benim de gitmiyor da...

-

Sustular. İkisine de güvenç gelmişti. Artık Mustafa’nın gidişi o kadar önemli değildi sanki. Bir örnek dertlerini bölüşmüşlerdi. Ata: - Derslerin hazır mı? diye sordu. - Hazır!... - Yarın erken kalkacağız... - Uyuyalım mı? - Eh... - İyi uykular öyleyse... - Sana da... Birkaç kere kıpırdandılar. İçlerini çektiler. Sonra kasılmış vücutları gevşedi. Birdenbire uyudular.” *** “Kapı örtülünce, akşam yemeği hazırlığına koyuldular. Sofrayı kurdular. Seher, yemekleri ortaya getirdi. Hepsinin tabaklarına pay etti. Kısa zaman sonra; petrol lambasının kırmızı ışığıyla aydınlanan sofrada, duydukları kaygıları, tasaları unutmuşlardı. Yemek yenildi. Çocuklar bulaşıkları yıkadılar. Seher, ocaktaki külleri eşeledi. Çıkan kor ateşleri üstünde onlara mısır, buğday, darı, susam kavurdu. Aş damında her saatin kendine göre doyulmaz bir tadı vardı. Raflarında Atalar armağanı kaseler, gülapdanlar, leğen ibrikler, bardaklar sıralıydı. Geçmiş günlerin, gecelerin masallarını sessiz bir söyleyişle tazeliyorlardı. Her birinin bir anlamı, her birinin başka çeşit serüveni vardı. Petrol lambasının kırmızı ışığında el birliğiyle dile gelmişler hikayeler, masallar, anışlar fısıldaşıyorlardı. Çocuklar masa başında her geceki gibi derslerini yaptılar. Yatma saatleri geldi. Birbirlerinin boyunlarına sarılarak iyi geceler dilediler.” *** “Sait Vardar, kızının boynundan çözülen ellerini tutup okşadı öptü. - O gece suyu getirme tasarınızı anlattınız iki kardeş... Kahkahalarla gülüyordunuz... O dakikada karar vermiştim. Gülünç dediğiniz planı yerine getirecektim. İşte görüyorsun ya Türk, hayalimiz gerçek oldu bile. Haydi gidip evdeki sevgililerimize haber verelim suyun geldiğini. Türk’ün üstünden sular damladığını gördü. - Üşüme sakın yavrum... Türk: 133

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

- Üşür müyün hiç babacığım! dedi. Yanıyorum ben... Birbirlerine bakarak güldüler. Babası da kir, çamur içindeydi. Bir yol beraberce kuyuya akan suya baktılar. Kuyu ne kadar susuz, ne kadar suya aç olsa, ne kadar içse, su öyle gür, öyle boldu ki, akşama kalmaz dolar yaşardı bile. Babası, hortumu eline aldı. Bayıl bayıl akışına baktılar. Sait Vardar: - Sonra çaresine bakacağız... Şimdilik yeşil hortum işimizi görecek! dedi. Türk: - Bu “Şimdilik”, “Bütünlük” olsun babacığım! dedi. Babası: - Şimdilik, şimdilik!... dedi. Sonra ana kanaldan büyük bir su gelecek toprağımıza...” Cahit Uçuk, Mavi Ok, Uçuk Yayınları, İstanbul, sayfalar: 58, 59, 66, 67, 68, 118, 119. Evet, hep ümitler vardır bu cümlelerde, hep iyimserlik söz konusudur. Sözünü ettiğimiz kavramların neredeyse tamamlayıcısı olan yapıcı bir ruhu ise kitapların çoğunda kuvvetle hissetmek mümkündür. Uzmanlar çocukluk yıllarında kazanılan alışkanlıkların tüm yaşamımızda bizi yönlendirdiği kanısını taşımaktalar. Dolayısıyla yetiştiğimiz ailede bize verilen terbiye ve huylar bir ölçüde yaşıyor, devam ediyor. Sosyal kültürü birimsel manada devam ettiriyoruz. Eserlerde gördüğümüz ve bizi olumlu etkileyen davranışların aynı bağlamda düzgün bir toplum oluşturma eylemini gerçekleştirdiğini inkar edebilir miyiz? Konunun başka bir yönü de şu olabilir: Dünya bir gül bahçesi değildir. Dolayısıyla hep olumlu ve hep iyimser bir dünyayı yeni yetişmekte olan geleceğin büyükleriyle pembe hatta, hatta pamuk şekeri tadında bir pembede yaşamak ne dereceye kadar doğru ve sağlıklıdır? İşte burada tam bir sınır noktası titizliğiyle konuyu irdeleme gerekliliği doğmaktadır: Yazarımızın eserlerinde kişilerin hatta toplumların başına gelebilecek her türlü sıkıntılar, felaketler, hastalıklar vardır. Hatta bazen acılar yoğun bir biçimde kendini hissettirir. Ancak dikkatimizi çekmesi gereken bunlara karşı oluşturulan davranış biçimidir. Kişi yalnızsa; güçlü, dimdik, yıkılmamaya azimli bir görünüş sergilemektedir. Aile mücadele içindeyse; birlik kurulmuştur, samimi bir direnç 134

ve sevgi bağları ile sorunlar halledilmeye çalışılmaktadır. O halde bu gibi gelişmelerin yaşandığı sistemlerin yani ailelerin işleyişindeki ahenk hangi faktörlere bağlı olarak gelişip devam etmektedir? Cahit Uçuk eserlerindeki sıcak, sade dilinin içine gayet samimi ve olumlu davranışları ustalıkla yerleştirmesini bilen bir yazardır. Nehir söyleşi kıvamında kaleme aldığı anı kitaplarında da aynı başarılı çizgiyi yakaladığını söylememiz gerekiyor; çünkü bilhassa ilk cilt bizim esas bahsimizin anlatmak istediklerini tamamen doğrular mahiyettedir. Yazımızın başında verdiğimiz ilk örnek metinleri burada hatırlayıp hemen önemli bir hususu eklemek gerekiyor: Yazarımız sadece belli bir sınıfın yani iyi halli, okumuş veya ‘hali vakti yerinde’ diyelim yazarı değildir. Babasının görevi gereği Anadolu’yu beraber gezmişler ve kültürünü tanıyıp çok sevmişlerdir. MalatyaHekimhan, Antalya-Alanya onun kitaplarında mekan, insanları da romanlarında şahsiyetler olarak yerini alır. Kendisi de tam bir Türk kızıdır; Atatürk’e hayran, yeniliklere gönülden bağlı, dürüst ve inançlıdır. Anadolu kültürünü çok severek eserlerine aynı sıcaklıkla aktardığını ifade etmiştir. Cahit Uçuk bu türde yazdığı Türk İkizleri kitabı ile yıllar sonra Christian Hans Andersen ödülünü kazanmıştır, tabii ilk halinden daha farklı ve olumlu manada bazı eklemelerde bulunarak. Ne yazık ki ödenek bulunamamış ve 1958 mayısının 7’si ile 10’u arasında Floransa’da yapılan ödül törenine katılamamıştır. Kendisi o günlere ait hatıralarını şöyle aktarır: “Kısa bir zaman sonra Yapı Kredi Kültür Yayınları Müdürü Vedat Nedim Tör Bey’e bir kitap dolayısıyla ziyarete gittiğimde, o beni öylesine coşkun bir sevinçle karşıladı ki şaşırmıştım. Meğerse o da Yapı Kredi Kültür Yayınları adına Floransa’daki o şölene davetli olarak gitmişti. O merasimde benim için yapılan tezahüratı anlattı. ‘Yıllar önceki merasimlerde giyilen giysilerle sahneyi dolduran gençler ilk önce ellerindeki borazanları çaldılar. Sonra büyük bir Türk bayrağı dalgalandı. Orkestra İstiklal Marşı’nı çalarken, salonda binlerce konuk ayakta saygı duruşu yaptılar. Sonra ortalığın sakinleşmesini isterce tek bir borazan çalındı. Arkasından üç kez Cahit Uçuk… Cahit Uçuk… Cahit Uçuk… diye merasimi idare eden kişi salona seslendi. Cahit Uçuk ortaya çıkmayınca, ben heyecandan bacaklarım titreyerek, Cahit Uçuk’un hakkı olan şerefin ortada kalmaması için sahneye yürüdüm. Bir alkış koptu, bir alkış koptu ki heyecanlanmamak hatta ağlamamak mümkün değildi. Ve Cahit Hanım size sunulan diplomayı

Materiallar

ben sizin adınıza aldım. Yine alkışlar alkışlar sürdü gitti. Tebrik ederim Cahit Hanım. Sizler artık memleketimizin dışarılarda yüzünü ağartan, milletlerarası takdir kazanmış, iftihar ettiğimiz yazarımızsınız.’ Tabii Vedat Nedim Bey’in candan gönülden teşekkür ederek uzattığı şeref diplomasını aldım. Vedat Bey şeref diplomasındaki sözleri Türkçe’ye çevirdi. ‘Cahit Uçuk bu kitabıyla, kendi memleketindeki çocuklarla dünya çocuklarını birbirlerine tanıtmakla, aralarında yarattığı sevgiyle dünya barışına da yardım etmektedir. Kutlarız.’ Vedat Bey’e, belki de hiç elime geçmeyecek büyük armağana sahip çıktığı ve bana ulaştırdığı için tekrar tekrar teşekkürler ettim…” Cahit Uçuk, Erkekler Dünyasında Bir Kadın Yazar, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2003, sayfalar: 123, 124. Cahit Uçuk çocuklara yazdığı bu kitaplarla bilhassa o dönem pek fazla eseri bulunmayan çocuk edebiyatımızda önemli bir boşluğu doldurmuştur. Türk İkizleri’nin yanı sıra İran İkizleri, Gümüş Kanat, Yalçın Kayalar, Mavi Ok, Kırmızı Mantarlar, Üç Masal, Türk Çocuğuna Masallar, Ateş Gözlü Dev, Cepteki Yavrular, Herte Verte Pitte (40 Dizi Masal), Eve Giren Güneş, Açılan Pencereler, Mavi Derinliklerdeki Sır, Kayaya Öyküler Dizisi (38 Öykü) onun bu konuda meydana getirdiği eserlerdendir. Anadolu kültürünün ve yurt sevgisinin, toprağa duyulan saygının ve aile bağları duygularının yoğun olarak hissedildiği bu kitapların yanı sıra polisiye öyküler de yazarımızın çocuklara sunduğu eserlerin konusunu teşkil etmiştir. Aşağıda Cahit Uçuk’un, Türk köylüsünün bağ bahçe ve yaşam koşulları içerisinde çocuklarıyla sürdürdüğü düzeni masalımsı ama tümüyle gerçek olarak ifade ettiği Türk İkizleri kitabından bir bölüm okuyacaksınız. Metinde yukarıda üzerinde durulan noktaların açık bir biçimde kendisini gösterdiğini görmek mümkündür. “Fatma Bibi, bahçenin ağaç dallarından yapılmış kapsındaki kilidi açtı, çocuklar ve hayvanlar içeri girdiler. Parlak, sevinçle ellerini çırparak bağırdı: - Bahçemiz yemyeşil olmuş... Büyük dut, erik, kiraz, elma ağaçlarının gölgelerinde, zümrüt gibi çayırlar büyümüştü. Çiçeği yeni dökülen dallarda, yeşil, minimini yemişler görünüyordu.

Katırlar, çayırlara saldırmışlardı. Haylaz alçak dallardan yaprak koparıyor, Uslu, Yumuk çit kenarındaki taze otları yiyorlardı. Fatma Bibi, ileride, erik ağacının dallarındaki küçük eriklere bakan İkizlere seslendi: - Durak, Parlak, eriklere sonra bakarsınız. Bana yardım edin de şu yükleri indirelim. İkizler, analarının yanına seğirttiler. Üçü beraber, sandık yüklü katırların iplerini gevşettiler. Fatma Bibi, kuvvetli kollarıyla sandıkların birini indirirken öbür yandaki sandığı İkizler tutuyorlardı. İlk önce, sandıkları içeri taşıdılar. Sonra yatak denklerini, mutfak takımlarını, katırların sırtından indirdiler. Fatma Bibi, çalışan ikizlere gayret veriyordu: - Aferin yavrularım. Siz olmasanız ben, hiçbir iş yapamazdım. Hayda şimdi bunları damımıza taşıyalım. İkizler, büyük çamaşır kazanının içindeki sahanları, tencereleri, bakır tabakları, üskürekleri (bakırdan çorba, ayran, hoşaf tası), birer birer içeri taşıdılar. İkizler kendi kaldırabildiklerini götürürlerken, Fatma Bibi, yatak denklerini sökmüş, yorganları, yastıkları, şilteleri ayvana (önü açık sofa) yığmıştı. Fatma Bibi, uzun etekli entarisinin belindeki kalın şal kuşağın arasından, anahtarlarını çıkardı, oda kapılarını açtı. - Haydi çocuklar! Şimdi evimizin içini yerleştirelim... Durak’la Parlak oda kapılarının açıldığını görünce, bir sevinç çığlığı kopardılar. Durak, koşarak sağ yandaki odaya girdi. Biraz sonra kolları arasında dürülmüş, sarılmış bir hasırla dışarı çıktı: - Parlak, bunları taşımak benden, yerleştirmek, düzeltmek senden. Parlak, yerlere kadar uzun entarisinin eteklerini toplayarak kaldırdı, uçlarını belindeki şal kuşağın arasına sıkıştırdı: - Ana, bak! Tıpkı senin gibi oldum. Fatma Bibi, gülüyordu: - Aferin kızım, entarisinin eteğini toplayarak iş görenler yorulmazlar. Parlak’ın yüzü, sevinç ve keyfinden gülüyor, gözleri parlıyor, incecik sesiyle bir türkü mırıldanarak, kardeşinin köşeye dayadığı hasırları, birer birer alarak yere seriyordu. Anası onun yanına doğru yürüdü: 135

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

- Parlak, hasırları seriyorsun ama kızım, yerler süpürülmedi, ak toprakla sıvanıp perdahlanmadı daha... Parlak, başını kaldırarak anasına baktı: - Ne olur anacığım, bu günlük serelim, evimizi düzeltelim. Yarın dağa gider, ak toprak getiririz, sonra da duvarları, ocağın içini, yerleri sıvarız. Fatma Bibi, kızının keyfini kaçırmamak için, onun hatırını kırmadı: - Peki kızım, senin dediğin olsun!” Cahit Uçuk, Türk İkizleri, Uçuk Yayınları, İstanbul 1978, sayfalar: 20, 21, 22. Cahit Uçuk’un çocuk edebiyatındaki aile içi ilişkilerin sevimli görünümüyle sınırlı kalmayan bir konu zenginliği vardır. Yukarıda bahsedildiği gibi hem Anadolu kültüründen renkli kesitler hem de adet, yaşayış, özgün dil kullanımları gibi özellikler eserlerinde kendini gösterir. Yine dikkatimizi çeken önemli bir nokta da Cahit Uçuk’un kızların okumasına ve Mustafa Kemal Atatürk’ün yeniliklerine duyduğu inancı, hassasiyeti kitaplarında yeri geldikçe ortaya koymasıdır. Aşağıdaki bölüm yazarımızın Sumru Kız adlı kitabından alınmıştır ve yukarıdaki açıklamalara ışık tutar mahiyettedir. “Oğlanlar birer birer şehir yoluna düşerek avukat, kimyager, hekim, eczacı daha bir sürü bilgi dallarının en yücelerine tırmanırlarken; kızların pamuğa çapaya gitmelerine baş kaldırıyordu yüreği. Kızıyordu. Atatürk böyle mi istiyordu? Kızların bilgisiz kalmamaları için buyruklar vermemiş miydi? Başının içinde çeşitli karmaşık duyguların çileleri birbirine karışıvermişti. Kızlar zor güç ilki bitirecekler, ellerinde dantela tığı veya kanaviçe iğnesi yahut çorabın beş şişi, uzun kış günlerini, gecelerini böylece geçirecekler. Mevsimine varınca da pamuk çapasına. Bu da iyi bir çalışmaydı ama, bunu yapacak okuma çağını geçirmiş büyük kızlar, genç ve orta yaşlı kadınlar vardı. ‘Yooo! Bu böyle yürümez kızım!’ dedi yüksek sesle. ‘Ne yürümezmiş öyle?’ Arkasına döndü gülerek. Ebesi dikilmişti başına. Geldi torununun yanına oturdu. Sorgusunu tazeledi. Sumru, düşünceli, kaşları çatık çatık ‘Uzun hesap ebem!’ dedi. Mektubu, imrenişleri, kızların çapaya, oğlanların okullara gidişlerine içer136

lediğini anlattı bir bir. ‘Bize de bir analık geldi. Gidişatımızın yönünü değiştirdi. Ben böyle cahil mi kalacağım?’ Ebenin yüzünün güleçliği sönmüştü. ‘Haklısın evlat!’ dedi. ‘Yerden göğe kadar. Ama bir yolunu buluruz inşallah senin okumanın.’ ‘Siz bulamazsanız, ben kendi başımın çaresine bakacağım. Milli Eğitim Bakanı’na dilekçe yazacağım. Beni bir yatılı okula yatırır elbet.’ ‘Dur bakalım hele!’ dedi ebesi. ‘O en son çare. Hele şu yazı, güzel bir geçirelim.’ ‘Okullar açılınca biz yayladan döneriz. O zaman da iş işten geçer bu yıl da.’ ‘Bu yıl erken ineriz. Eğer babangil inmezlerse bile, ben seninle, Nazlı’nın çeyizi der, sizleri alır erken göçeriz Manavgat’a.’ ‘Oh ebem sen çok yaşa. Sen çok yaşa. Sen olmasan bizim halimiz neye varırdı? Erken ineriz yayladan ebeciğim değil mi? Beni okuluma gönderirsin değil mi? Kitaplarımı, defterlerimi, kalemlerimi alırsın değil mi?’ ‘Hele dur kızım değilmileri sıralama peşpeşe. Her işin yolu erkanı var. Biz eskiler buna temkin deriz. Bizim atalarımız olan, ta Orta Asyalar’dan göçüp gelen Karakoyunlular soyunun başlıca kişiliği temkinli olmalarıdır.’ ‘Temkin temkin ebeciğim, benim yüreğim avuç içinde kuş benzeri...’” Cahit Uçuk, Sumru Kız, Uçuk Yayınları, İstanbul, sayfa: 65, 66. Osmanlı Devleti’nin pek çok milletten meydana gelen çok uluslu bir imparatorluk olduğunu biliyoruz; yirminci yüzyıl başlarındaki milliyetçilik hareketlerinden etkilenerek bir parçalanma süreci yaşadığını ve emperyalist güçlere karşı açılan mücadele sonunda genç Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulduğunu da. Şüphesiz bu siyasi değişiklikler sosyal yapımızda da bazı farklı bakış açılarının doğmasında etkili oldu. Kapalı bir toplum yapısından daha açık ve dingin yaşama tarzına geçtik. Memleketimize, tarihimize, yeniliklerin olumlu ışığıyla sahip çıktık. Medeniyete biz de ulaşmak istiyorduk. ‘Geri kalmış’ yaftasını kıracak her türlü düşünce bize yakın oldu. Kısaca özetlediğimiz bütün bu gelişmelerin bir konu eşliğinde, sıcacık olay akışları ve konuşmalarla verilmesi Cahit Uçuk’un eserlerinin belirgin özelliği durumundadır. Sözlerimizi onun Düğüm Düğüm Üstüne kitabından alınmış aşağıdaki bölümle kanıtlayalım: “Dilara salona girdiğinde annesiyle Nedime Nene karşılıklı koltuklara oturmuşlar, derin bir konuşmaya dalmışlardı. Bir süre duraklayarak

Materiallar

onları gözledi. Öylesine birbirlerine yakın ve öylesine kendi alemlerindeydiler ki, Dilara’nın kapı önünde durakladığını görmediler bile. Oysa Dilara’nın okul dönüşü annesine vereceği önemli haberleri vardı. Bu her hafta sonunda adetleriydi. Cuma günleri Lale işten daha erken dönerdi. Kızıyla cumartesi ve pazar günleri için beraber program yaparlardı. Sonra kızından bir haftanın okul raporlarını alırdı. Bu saatleri Dilara da Lale de çok severlerdi. Bu konuşmaların adeta tiryakisiydiler. Lale de kızına hafta içi yaptığı işlerin kısa özetlerini anlatırdı. Bazı akşamüstleri annesi kızına, kızı annesine öyle güzel haberler verirlerdi ki... Dilara bir süre bekledi. İçinden, acaba Nedime Nene anneme bizim hafiyelik işimizden mi söz ediyor, düşüncesi geçti. Kulak kesildi, hayır. Nedime Nenesi Dilara ile aralarında verdikleri kararla ilgili konuşmuyordu. Konu, Nedime Nene’nin alçılı kolunun sökülme gününün yaklaşmakta olduğuydu. ‘İyi akşamlar sevgililerim’ diye seslendiğinde ikisi de şaşarak başlarını kapıdan yana çevirdiler. Yüzleri güneş vurmuşçasına aydınlandı. Yine ikisi birden, ‘A, ne zaman geldin, hiç fark etmedik.’ gibi sözler ettiler. Dilara onların kendisini fark ettikleri zaman yüzlerinde beliren sevinci görünce, kendi yüreği de güneşlendi. Kısaca cevapladı onları. Hemen çantasını masanın üzerine bırakarak koştu. İlk Önce Nedime Nenesi’ne onu incitmemeye çalışarak sarıldı. Mis mis yanaklarından öptü. - Çok sağlıklısın Nedime Neneciğim. Yüzün ne kadar aydınlık. Ne kadar seviniyorum. Yakında alçının söküleceğini işittim. - Sağ ol bebeğim. Gerçekten iyiyim ve sevinçliyim. Dilara annesine sarıldı. Ama bütün sevgisini, bütün gücünü ona aktarmak istercesine ilk önce yanaklarından öptü. Sonra kollarını sıkıca onun boynuna doladı. Bütün gücüyle sıktı. - Annem de çok başarılı işler yaptığı zamanlar gibi çok güzel ve neşeli. - Nasıl da anlar benim kızım. Evet, haklısın Dilaracığım. Bugün harika bir iş başardım. Türkiyemizi dünyaya tanıtacak bir kitap hazırlamak için önemli bir anlaşma imzaladım. Kitabı sevgili dostum Ayşe yazıyor, biz de hazırlayıp basacağız. - Hepsine çok seviniyorum anneciğim. Ayşe Teyze’yle beraberliğiniz de çok hoşuma gidiyor. Hem iyi arkadaşsınız, hem de çok güzel, yararlı işler başarıyorsunuz...

Bunları söylerken gülüyordu. Birazcık da utanışını gizlemekteydi galiba. Annesi onun başından büyük sözlerinden çok hoşlandığını açıkça söylemekten kendini alamadı. - Kızımın bizleri gözlediğine çok seviniyorum. Hakkımızdaki sözleri gurur verici ve diyorum ki benim sevgili kızım da daha ileri yıllarda bu birlikteliğe katılacaktır. Dilara annesine atılarak sarıldı. Kucaklaştılar. O sırada Nedime Nene burnunu çekmekteydi. Heyecanlanmıştı, gözleri de yaşlıydı. Lalesinin kızı da onun kadar akıllı fikirliydi. - Bugünleri bana gösterdiği için rabbime şükürler ediyorum evladım. Sağ olun, var olun. Kendime de bir dua edeceğim, inşallah o gelecek güzel günleri de görmek bana nasip olur. Dilara da Lale de Nedime Nene’yi sevgiyle öpücüklere boğdular. Tatlı, sıcacık dakikalar hayatın atlı, sıcacık dakikalar hayatın belki de en yaşatıcı besinleriydi. Üçü de bunu hissediyorlardı. Bu geçen zaman içerisinde Lale ile Nedime Nene’nin kahveleri unutulmuştu. Dilara ikisine de baktı; - Kahvelerinizi tazeleyeyim mi? Cevap Nedime Nene’nindi. - Hiç fena olmaz evlatçığım! Dilara mutfağa koştu, az sonra tepside üç fincanla döndü, kendine de yapmıştı. Onlara kahvelerini ikram etti. Kendisi de oturarak büyük bir keyifle kahvesini içmeye başladı. Birkaç yudumdan sonra duraladı. - Bugün benim de okul havadislerim var. Okulumuzda Atatürkümüzün inkılapları, ilkeleri ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşu konulu büyük bir program yapılacak. Bir de piyes sahneye konulacak. Diyebilirim ki en güzel rol benim... Cahit Uçuk, Düğüm Düğüm Üstüne, Uçuk Yayınları, İstanbul 1997, sayfalar: 63, 64, 65. İşte böyle... Fark edildiği üzere incelediğimiz metinlerde yazarın sonsuz çocuk sevgisi göz kamaştırıyor. Onlar için serüvenler oluşturuyor, dünyalar kuruyor, idealleri saptıyor evet her şeyi çocuklar için inşa etmeye çalışmış Cahit Uçuk... Anadolu kültürünü tanıtmış, hatta aile sıcaklığını farkında olmayanlara tekrar hissettirmiş... İdealleri hatırlatmış sık sık ve vatan, millet sevgisini vermiş -o çok sevdiği kelime ile söyleyelimusulca... Okutalım çocuklarımıza bu kadın yazarımızın naif ama güçlü mesajlarla dolu kitaplarını. Diğer yazarları da unutmayalım tabii... Çocuklarımızın bilgisayar kadar; ellerine alıp varlığını hisset137

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

tikleri, bazen düşünceye daldıkları, bazen de o güzelim kağıt kokusunu içlerine çektikleri ‘kitaplarla’ da dost olmalarını sağlayalım... Çünkü okuyan kişilerin, kendisine, ailesine olduğu kadar milletine hatta tüm insanlığa dönüşümünün hem fenni hem de edebi manada büyük kazançlarla dolu olacağı güneş kadar gerçek, parlak, hem güçlü, hem de sıcak bir olgu...
KAYNAKLAR − Cahit Uçuk, Bir İmparatorluk Çökerken, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 1995, s. 215, 216, 271, 272, 364, 365. Cahit Uçuk, Mavi Ok, Uçuk Yayınları, İstanbul tarihsiz, s. 58, 59, 66, 67, 68, 118, 119. Cahit Uçuk, Erkekler Dünyasında Bir Kadın Yazar, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2003, s. 123, 124. Cahit Uçuk, Türk İkizleri, Uçuk Yayınları, İstanbul 1978, s. 20, 21, 22. Cahit Uçuk, Düğüm Düğüm Üstüne, Uçuk Yayınları, İstanbul 1997, s. 63, 64, 65. Cahit Uçuk, Sumru Kız, Uçuk Yayınları, İstanbul tarihsiz, s. 65,66.

− − − − −

138

 

ÇOCUK EDEBİYATINDA DİL VE ÜSLUP / EDEBİYATIN ÇOCUKSULUĞU VE ÇOCUKSU DURUŞU
Mustafa OĞUZ
ABSTRACT Child Literature, even though its presence is discussed, makes significant progress toward institutionalization. Child Literature basically is distinguished from Literature that is generated for adult in terms of content and style. Child is in the base of Child Literature, because of this, content and style should be proper to children and their world. One of the criterias in literary works’ permanent and succesful is also integration of literary work and reader. The same situation is valid for literary works which are written for children. The application way of this criteria to Child Literature is related to write child books with a childlike style and content. In this paper, we will emphasize how a style should be used in the Child Literature and this will be represented with different examples.

Çocuk Edebiyatı, uzun yıllardan beri gerek akademisyenler gerekse yazarlar arasında varlığı tartışılagelmiş bir kavramdır. "Çocuklar için edebiyat", "Çocuksu edebiyat" "Çocuğa göre edebiyat" gibi başlıklarla karşılanmaya çalışılan çocuk edebiyatına karşı çıkan, böyle bir sınıflamaya karşı çıkan Cemal Süreya: "Çocuk edebiyatını çocuklar mı oluşturuyor, var mı çocuk yazar?" diyerek tartışmaya farklı bir bakış açısı getirerek görüşlerini ortaya koyar. Çocuk edebiyatı sınıflandırmasına karşı çıkan bir başka isim olan A. Çehov: "Büyükler ve çocuklar için ayrı ilaçlar var mı? Dozlar değişir yalnızca." deyip çocuk edebiyatının dozu çocuğa göre ayarlanmış bir edebiyat olduğuna işaret eder. Ben bu tartışmalar üzerinde ayrıntılı olarak durmak istemiyorum. Bu duruma kısaca işaret edip geçiyorum. Türkiye’de Çocuk edebiyatının çocuk oyunu olarak kabul edildiği, küçümsendiği dönemler olmuştur. Öyle ki çocuk için yazanlar bile kendilerini çocuk edebiyatı yazarı olarak kabul etmediler. Kitapların kahramanı çocuk olunca o kitap çocuk kitabı kabul edildi. Çocuğa bir şeyler öğretmek için yazılan kuru eserleri de çocuk kitabı kabul edenler ardı ardına kupkuru kitaplar yazdı. Oysa faydalı şeyler yazmak başka, çocuk edebiyatı başkadır. Günümüzde çocuklar için yapılacak edebiyatı, hem içerik hem de üslup olarak çocuğa göre bir yazarlık biçimi kabul edebiliriz. Bu yönüyle çocuk edebiyatı, yalnız kuru bir şekilde çocuğa değil, çocuksu olana adanmış bu yazarlık biçimidir. Çocuk edebiyatı yazarı, yalnız anlattığı çocuğu değil, her yaştan insanın içindeki çocuğu düşünmek zorundadır. Bunu yaptığı, insanlığın yaşadığı çocukluğu derinden sezebildiği zaman çocuklar için ürettiği metnin yaş sınırlaması olmayacaktır. Bu noktayla ilgili olarak Mustafa Ruhi Şirin şu tespitlerde bulunur: "Çocuk ede-

biyatı ve sanatı büyük bir san'atkârlık işi. Çocukluğu bilen çocuklar için yazmayı başarabilmiş yazar ve şairler dünyada da çok az. Ama çocuklar için yazdığını zannedenlerin sayısı nerdeyse şoförlerin sayısı kadar."1 "Çocuklar için yazmak çok zor, zor olduğu kadar da keyifli bir yazarlık biçimi. Zor; çünkü çocuğa göre yazmak yalnızca edebiyatı bilmek, edebiyat yapmaktan öte bir şey. Hem edebiyat hem de çocuk atbaşı yürüyecek. Çocukluğunuzun derin anlamı, anahtar sözcükler ve çocuk bakışı ile yine çocuğu keşfetmek zorundasınız."2 "Çocuksu yazarlık biçimi de şu: İp üstünde yürümeye istekli, güneşe dik bakmaya kararlı, buzdan oyuncaklar yapıveren, evcilik oynayabilen, çocuk dürbünü ile bakma ayrıcalığına kavuşmuş bir yazarlık. Çocuksu olanın keşfi ile bu yazarlık biçiminin başladığını söylemek mümkün."3 *** Çocuk edebiyatı eserleri, yaşla sınırlı değildir. Çocuk edebiyatı eserlerini her yaştan insan zevkle okursa o eser çocuk edebiyatı eseridir. Bunun içindir ki çocuk edebiyatı eserleri, edebiyatın genel geçer kaidelerinden taviz verilmeden oluşturulan çocuksu bir şölen olmalı, olabilmelidir. Edebiyatın temelinde kelimelere hâkim olma ve kelimelerden bir bina kurma düşüncesi vardır. Kelimelere ne denli hâkim olabilirsek binamız o denli görkemli ve cazip olacaktır. Çocuklar için yapılacak bu binayı oluştururken dikkat edilecek husus, çocukların anlayabileceği kelimeleri seçmek ve bunlardan bir bina oluşturmaktır. Takdir edersiniz ki bir binayı kurmak öyle sanıldığı kadar kolay değildir. Ustalık ister, birikim ister,
1 2 3

Çocuğa Adanmış Yazılar, İz Yay. İst. 1998 s. 100 a.g.e. s.101 a.g.e. s.103

139

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

aşinalık ister. Yıllarını bu işe vermek ister. İşte bu yüzden çocuksu edebiyatı oluşturmak, o sahada özgün eserler vermek öyle sanıldığı kadar kolay değildir. Çocuklar için yazmak, kesinlikle çıtayı düşürmek veya çıtayı aşağı indirmek de değildir. Bu anlayış çocuklar için yazdığını sanan birçok kalem sahibinde mevcuttur ve ne yazık ki bu anlayış ortaya kuru ve zevksiz ve de oldukça ucuz, basmakalıp eserler çıkarmaktadır. Hikâyeyi, masalı genel geçer kurallarını bir kenara itmeden; şiiri sembollerden arındırmadan yazmalı, ama kullanılacak semboller çocuk dünyası sınırları içerisinde olmalıdır. Çocuklar için şiir yazmak, çocuksu şiir yazmak, bizim kullandığımız dille değil, çocuğun kullandığı dille olmalıdır. Bu şiirler, içimizdeki çocuğun söylediği şiirler olmalıdır, bizim ona söyleyeceğimiz şiirler değil. Çocuk o şiiri okurken sanki kendi söylüyormuşçasına okursa şiiri anlaması ve yorumlaması daha kolaylaşacak ve şiirle çocuk bütünleşecek, özdeşleşecek ve örtüşecektir. Çocuğun dünyası, büyük insanların dünyasından daha geniş ve zengindir. Sınırsız düş ve hayal bir atlası vardır çocuğun. Bulutlar, ay, yıldızlar, Kaf Dağı, periler, devler, kuşlar, böcekler... çocuğun kapsama alanına hayalle süslenerek girer. Çocuğun, bu sınırsız coğrafyada kendi seçtiği öğelerle kurduğu dünyası gürül gürüldür. Çocuk, coşkudur. Çocuk sevgidir. Çocuk, bir masal bahçesidir. Onun kötülüklerden arındırdığı dünyasında katıksız güzelliklere yer vardır. Kötüler ve kötülük her defasında cezasını alır ve kaybolur ortalıktan. Çocuk, coşkunun, sevginin ve masal bahçesinin dilini en iyi bilen ve bu dili kuşkusuz ki en iyi konuşandır. Bu dili en iyi yakalayan kitabı, kendisini anlattığı için çok sever. Bu yüzden olsa gerek, çocuklar masalları çok sever. Çocuğun kurduğu zengin ve sınırsız dünyasının ana ayraçlarından birisidir “çocuksu”luktur. Peki biz büyükler bu apayrı dünyada yaşayan çocuklarla nasıl bir iletişim kurarız? Onları ne kadar anlar, onların dünyasını ne kadar paylaşabiliriz. Öncelikle şunu söylemek istiyorum: Çocuğu anlamak diye bir şey olamaz bence. Ancak anlar gibi yapabiliriz. Yani bir nev’i onunla oyun oynarız. Oyun ne kadar gerçekten uzaksa bizim de çocuktan o kadar uzağızdır. Biz büyükler çocuklar iletişime iki yolla varabiliriz. 1.Çocuğu yanımıza çağırmak 140

2. Çocuğun yanına varmak. Çocuğu kendi dünyasından çıkarıp yanımıza çağırmak, yani onu ayağımıza getirmek, iletişimsiz, ağzı bıçak açmayan bir resmiyettir. Somurtkan, kapalı bir kutu olur bu durumda çocuk. Suç isleyip müdür odasına çağrılan çocuğun durumudur bu durum. Bu noktada duran çocuğu bir türlü açamayız. Çocuklar, suçlu olduğunu anladığı zaman, yani sütü döktüğü zaman bu orta noktaya kaçar ve ulaşılmaz olan o orta noktada, her türlü iletişime kapalı olarak durur. İkinci yol olan çocuğun yanına varmak, yani çocuksu çizgiye inmek ise çocukla iletişime geçmek için ideal olan yoldur. Biz büyüklerce bu kısmen başarılabilir. Bunu yazılı ve sözlü olarak başarabiliriz. Sözlü olarak, masal anlatmak, masalı adeta onlarla yaşamak, çocukla aramızdaki bütün engelleri kaldırır ve çocuk coşku iklimine geçip bizi kendine kabul ederek, bizimle arasındaki sınırı kaldırarak, o coşkuyu birlikte yasamamızı sağlar. Çocuğun sınırsız coğrafyasına ancak o zaman adım atabiliriz. Her insan kendine iyi bir dinleyici arar durur. Yazı yazmak da tanımadığımız dinleyicileri aramak değil midir zaten. Çocuk, karşısında kendisini dinleyen birisini bulursa o sınır tanımaz hayal ülkesini etrafındaki somut verilerden hareketle gittikçe soyutlaştırarak kurup bize anlatacaktır. Oğlum dört beş yaşlarında iken, annesine hayallerini anlatırdı saatlerce. Rüyalarını anlatırdı. Anlattıklarında arkadaşlarından hareketle olaylar kurgulayıp hayallerini hikayeleştiriyor, bulutların içinde adamlar görüyor ve adamların yastığının olmadığını söylüyordu. İçindeki coşku dolu dünyasını kendisini dinleyen birisini bulursa sonuna kadar anlatıyordu. Aradaki sınırlar kalkınca çocuk, iyi bir anlatıcı olur. İşte bu şekilde aradaki perdeleri kaldırmış bir çocuğu dinledikçe, çocuğun düşünce ve hayal dünyasına vakıf olabiliriz. Çocukluğu yaşayıp o günleri geride bırakmış birisi olarak içimizde uyuyan çocuğu, bu coşkuyu çocukla yaşarken uyandırabilirsek, çocukla ilgi kurma imkânımız o denli fazla olacaktır. İçimizdeki çocuk kimliği bize hâkim olunca, sırtımızdaki büyüklük kürkünü fırlatıp atacağız. O zaman, içimizdeki çocukla karsımızdaki çocuk aynîleşecektir. Buna özdeşleşme diyebiliriz. Çocuklar için yazan, onlara metin üretenlere düşen yakaladığımız bu çocuk coşkusunu gümrah ırmaklara dönüştürebilmektir. Çocuk şiirleri yazdığım zamanlar bu gümrah ırmağı yakalayabildiğim anlarda 3-5 tane şiiri ardı ardına yazdığım olmuştur.

Materiallar

Çocukla bu denli yakın olabildikten, içimizdeki çocuğu harekete geçirebildikten sonra çocuklar için yazdıklarımızda kullandığımız üslubu “çocuksu”lukla nitelendirebiliriz. Bu üslupla ortaya çocuk edebiyatı metinleri koyabiliriz. Zaten aksi düşünülemez. Anlatmaya çalıştıklarımızı örneklendirmeye çalışalım: “Haydi çocuklar koşun Bu gün bayram Bu gün sizin çocuklar Bu gün size düğün seyran.” şeklindeki mısralar çocuğun düş ve hayal dünyasını canlandıramayacaktır. Çünkü bu mısralar, çocuğun yanında değil, karşısında söylenmiş mısralardır. Bir de “Babam Güneş, Annem Ay” adlı şu şiire bakalım: “Pazartesileri hiç sevmem, Sabah saat sekizleri de… Lunaparka bayılırım, Bir de masallara. Delisiyim hafta sonlarının; Çünkü babam, Gitmez evimizden. Bir elimden annem, Bir elimden babam, Sen de ki Biri ay, biri güneş… Uçarım, gün boyu.”4 Bu şiirde mutlu bir aile resmi çocuğun sözleriyle, şairin içindeki çocuğun sözleriyle, çizilmiştir. Çocuk bu şiiri kendi sözleri gibi okuyacak, burada anlatılanlara ortak olacaktır. Çocuk, böyle bir şiiri sahiplenebilir, daha önce okuduğumuz şiiri değil. Yazılacak eserin, okurda iz bırakabilmesi için insanın içinden kopup gelmesi lâzım. Zorlamadan, suyun akışı kadar tabiî ve suyun çıkardığı ses kadar güzel, kalıcı bir iz bırakmalı, insanları tekrar tekrar döndürecek tada ve çarpıcılığa sahip olabilmelidir. Çocuğun elinden tutarak çocukla beraber şarkı söyleyip oynarcasına söyleyebileceğimiz mısralar çocuğu kendisine çağıracaktır. Çocuğa söylenen mısralar sevgiyi, afacanlığı, haylazlığı, nükteyi içinde barındıran bir üslupla söylenmelidir. Yaz geceleri köyde oğlum “Baba, dağa çıkalım ve yıldız toplayalım.” derdi. Çocuksu
4

üslup budur işte. Dağa çıkıp yıldız toplamak, dağdan bulutu eritmeden getirmek, aya ve yıldızlara masallar anlattırmak, filin hortumundan kola akıtmak, bir sabah kapıya timsah getirmek, herkesin bildiği masalları torbaya doldurmak, aya taş atmak, bir uçağın kanadına tutunarak uzaklara gitmek, gece gördüğü rüyayı yazması için kuşları çağırmak, o tertemiz ellerini kaldırıp dua etmek... Çocuğun bu tabiî dünyasını ancak içimizdeki çocukla yakalayabiliriz. Bu duygu selini aynı safiyetiyle anlatarak kaleme almayı başarabilirsek iyi metinler çıkar ve bunlar içinde “sehl-i mümteni” sanatını barındırır. Bu sanıldığı kadar kolay değildir. Zaten kolay ve ucuz olan hiçbir şey, değerli olamaz ve emek sarf edilmeyen eser kısa zamanda parlayıp sönecek bir saman alevini andırmaktan ileri gidemeyecektir. Çocuklar için ortaya konacak o çocuksu şölen tahmin edilemeyecek denli çok emek istemektedir. Bunun tersini düşünen ve bu anlayış üzere eser ürettiğini zannedenlerin ardında bir iz bıraktığı görülmemiştir. Çocukla örtüşme hikâye, masal ve romanda da ihmal edilmemelidir. Hikâye ve masal reel dünyanın dışına çıkıp çocuğun hayal dünyasını alabildiğine genişleterek çocuğu masalsı bir âleme çekebilmelidir. Çocuğa kazandırılmak istene temel özellikler, bu hayal âleminin içinde de verilebilir. İyilik, kötülük, yardımlaşma, vefa gibi evrensel değerler her metne rahat bir şekilde “yedirilebilir”. Zaten bu temel değer işlenmeden ortaya bir şey konulamaz. Önemli olan bu mesajları sütün içindeki yağ oranı gibi çok, ama çok iyi oranlamak ve okuyucunun midesine oturmayacak şekilde okuyucuya sunmaktır. Nasıl ki yağı alınmış süt, tatsız ve yavan ise mesajı olmayan yazı da boşlukta dolanan avare bir serseri gibidir. Bütün mesele, o oranı çocuksu bir dil ile çok iyi ayarlayarak bir şölene dönüştürüp verebilmektir. Büyüklerde olduğu gibi çocuklarda da nasihate, yukarıdan söylenecek sözlere karşı bir tavır alma, kendini uzaklaştırma vardır. Çocuğu yanına çağırmak ise onunla bir baba ve anne olarak resmi bir dairede konuşmaktır. Ahlakî değerler, anlaşmalar, öğütler vs. bu görüşmenin kapsamına girebilir. Bu görüşmenin kapsama alanına edebiyat, şiir ve çocuğun hayal dünyası girmez. “Oğlum, gel hayallerini bir de bana anlat” diyerek çocuğun bize hayallerini anlatmasını beklemek fazlasıyla saf dillik olur herhalde. Çocuk, hayal ülkesi ve biz buradayız. Bu üçgeni niye kurup işletmiyoruz ki.. Bu üçgen bize doyumsuz zevkler sunacaktır.

Tarifsiz Gökyüzü, Mustafa Oğuz, Salıncak Yayınları, İstanbul 2007

141

 

ALİ AKBAŞ'IN ŞİİR DÜNYASINDA ÇOCUK
Yrd. Doç. Dr. Mustafa Tatcı
Gazi Üniversitesi GEF. Öğretim Üyesi (Ankara). e-mail: tatci@gazi.edu.tr ABSTRACT Ali Akbaş is the one of the important poets of the Turkey. The poet has two poem book which are named “Masal Çağı”, “Kuş Sofrası” and one fable book which is named “Gökte Ay Portakaldır”. The “Kuş Sofrası” won the poetry award of “Writer’s Union” in 1991. This book also translated into Macedonian by Mariya Leontiç. It is deemed worthy to the Mağcan Cumabayuli Award of II. Turkish World Poem Feast, which was held in Kazakhstan’s capital Almaty in 1993 and won the “Türkçem Çocuk Dergisi’s”, which is published in Kosovo, poetry award of the year 2004. He represented Turkey in the 57th Poetry Biennial, which was held in the Venice city of Italy in 2005 and in the 20th Book Fair of Moscow in 2007. The poets of the Akbaş feed by child and childishness. He reflects all the characteristics of his region. In his poems, which is written by childish style, he uses a simple expression. He does not increase his voice, speak with exaggeration, dress up more than needed and works to become transparent in his statements. In other words, he wants to omit all the vehicles for the illusion in the poetry. Key words: Ali Akbaş, Masal Çağı, Kuş Sofrası, Çocuk edebiyatı

Bir Gönül Çocuğu: Ali Akbaş: Ali Akbaş1, 1941 yılında Kahramanmaraş'ın güzel ilçesi Elbistan’ın Maraba (Çatova) köyünde doğdu. İlk ve ortaokulu memleketinde, yüksek öğrenimini İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı bölümünde yaptı. Çeşitli liselerde ve Gazi Eğitim Enstitüsü’nde öğretmen olarak çalıştı. Bir müddet Film Radyo ve Televizyon Eğitim Dairesi (FRTEM)’de program yazarlığı yaptıktan sonra Hacettepe Üniversitesine geçerek dil üzerine yüksek lisansını tamamladı. Bu üniversitede Türk Dili okutmanı olarak görev yaptığı sırada 1996 yılında emekliye ayrıldı. Günümüze kadar Divan, Doğuş Edebiyat ve Kanat Dergilerinin yayınlanmasında öncülük eden ve halen Kardeş Kalemler Dergisi’nin yazı İşleri Müdürlüğünü yapan Ali Akbaş’ın Masal Çağı (Ankara 1983) ve Kuş Sofrası (Ankara 1996) adlı iki şiir, Gökte Ay Portakaldır (İstanbul) adlı bir masal kitabı yayımlanmıştır. Kuş Sofrası 1991 yılında "Yazarlar Birliği"nin şiir ödülünü almıştır. Bu kitap ayrıca Mariya Leontiç tarafından Makedonca’ya çevrilmiştir (2000). Kazakistan’ın başkenti Almatı’da gerçekleştirilen II. Türk Dünyası Şiir Şöleni’nde Mağcan Cumabayulı Ödülüne lâyık görülmüş (1993) ve Kosova’da yayınlanan "Türkçem" Çocuk Dergisi tarafından yılın şiir ödülünü almıştır (2004). İtalya’nın Venedik şehrinde düzenlenen 57. Şiir Bianeli’nde (2005) ve 20. Moskova Kitap Fuarında Türkiye’yi temsil etmiştir (2007). Şairin adı geçen dergi ve kitapların dışında şiirlerinin pek
1

çoğu başta Türk Edebiyatı ve Türk Yurdu olmak üzere değişik dergilerde yayınlanmıştır. Kendi gönül çocuğuna şiirler yazan ve yazdıran bir şair: Ali Akbaş: Şiiri hayatının başköşesine oturtan Ali Akbaş, onu “ciddî bir meşgale” kabul eder. Ona göre iyi şiir yazabilmek için insanın kendisini doğru kaynaklardan beslemesi gerekir. Şiirin malzemesi dildir ve dil, çalışa çalışa plastik ve estetik bir malzemeye dönüşür. Şiir önem verilmesi gereken ciddî bir iş olduğu içindir ki, Akbaş zor yazan, şiirin teknik ve estetik yönüne önem veren bir şair olarak karşımıza çıkar. Her hangi bir edebiyat akımına bağlı değildir Akbaş. Onun şiirinin tekniğini, yazdığı şiire kaynaklık eden duygu ve ilhâm belirler. Mutlaka hece veya serbest olacak diye zorlamaz kendini. Duygu onu nereye sürüklerse şiir öyle çıkar ortaya. O, şiirin bir inşâ ve ayıklama olduğunu düşünür. Akbaş'a göre bir çocuk edebiyatı vardır: Bu edebiyat da sıradan, basit ve bayağı anlatımlar ve söylemler oluşturmaz. Bir yerde şöyle der: "Çocuk şiiriyle büyük şiiri arasında estetik seviye bakımından bir fark olamaz. Çocuklar için yazılan bir şiiri büyükler de severek okuyamıyorsa şiir sayılmaz. Kaldır, at onu. Fakat büyüklerin okuduğu her eseri de çocuklar okuyamaz. Öyleyse çocuk edebiyatı, genel edebiyat içinde çocukların da okuyabileceği bir edebiyattır.” (NTK)2 Ali Akbaş’a göre bu edebiyat geçmişe ait özel yaşanmışlıklar ve detaylar işlediğinden oldukça zengindir ve temelleri bilinmeyen şeylerle
2

Bu tebliğdeki bilgilerin pek çoğu şairin kendisine dayanmaktadır. Verdiği bilgiler vesilesiyle kadim dost ve ağabeyim, Ali Akbaş Bey’e teşekkür ederim.

Burada NTK kısaltmasıyla alıntıladığımız söyleşi için bkz. Nesrin T. Karaca, “Ali Akbaş İle Söyleşi”, Edebiyat Otağı, Sayı: 18, Mart 2007.

142

Materiallar

atılmıştır: “Daha üç dört yaşındayken babamı kaybetmek desem, o yaşlardayken yetim kalan tek çocuk ben değildim. Köy odalarında, tandır başlarında dinlediğim türküler, maniler, ninniler, masallar desem, onları da benim gibi bütün akranlarım dinledi. İnsanda bir “O Belde” duygusu uyandıran, sini içi gibi mor dağlarla çevrili Elbistan coğrafyası desem, onu da bütün akranlarım seyretti. Kısacası çok bilinmeyenli bir denklemdir bu. Belki de hiç bilmediğim bir etken içime yöneltmiştir beni; çevreye garip nazarlarla bakmayı öğretmiştir. Karıncalarla, kuşlarla, böceklerle, yıldızlarla konuşmayı öğretmiştir. Kim bilir… Belki de çocuk bünyemi etkileyen hiç bilmediğim şok etkisi yapan bir olay var. Midyenin karnına bir kum tanesi kaçmaya görsün, serüven başlıyor. Tabiî bunların hepsinin dışında, ta ezelden böyle takdir edilmiş de olabilir." (NTK). Ali Akbaş, şairliği planlayarak seçmediğini, bunun kendiliğinden geliştiğini belirtirken aynı zamanda şiirinin bir kurgu, kurmaca olmadığını; ilhâma, bilinçdışına dayandığının da altını çizer: “Farkında olmadan şiire yüklendim. Önce şiir yazıp yazmayacağımı bu işin benim hayatımın ayrılmaz bir cüz’ü olacağını bilmiyordum farkında olmadan zaman içinde gelişe gelişe baktım ki ben en iyi bunu yapıyorum.” (ÖK).3 Ali Akbaş her ne kadar şiire yönelmesinin altında rasyonel sebepler aramasa da, onun yetiştiği coğrafya şiiri besleyecek niteliktedir: “Ben folklorun çok zengin olduğu bir bölgede doğdum bu folklor besledi beni. 4-5 ay süren kış, uzun kış gecelerinde köy odalarında anlatılan askerlik hatıraları, söylenen türküler, okunan Hz. Ali, Battal gazi cenkleri, Ahmediye, Muhammediye gibi menkıbeli kitaplar, daha küçükken tandır başlarında ninelerimizin anlattığı masallar, maniler, ninniler farkında olmadan bir birikim sağlamış. Şiirimi bunlar besledi.” (ÖK). Çatova’dan Maraş’a ve Yayınlanan İlk Şiir: Akbaş, kozasından kurtulan bir ipek böceği gibi köyünden Maraş’a okumaya gelen birkaç çocuktan biridir. O yıllarda Elbistan’da lise yoktur. Maraş yolu görünmüştür kendisine. Şartlar zordur fakat azimlidir. Akbaş ilk şiirini de bu yıllarda yayımlar: “O yıllarda "Engizek" diye bir gazete çıkıyordu Maraş’ta. Köyüme hasretimi dile getiren ilk şiirimi bu gazete yayınladı. Sevindim yazılı bir evrakta şiirimi görmeyi. Sonra Maraş Lisesine marş yazılacakmış, marş yarışması var kimin şiiri birinci gelirse okulun marşı o olacakmış dediler. İhtimâl vermiyorum ama ben de yazayım, dedim, kendi kendime. Sarı bir defter
3

Sayın Akbaş'ın değerli öğrencim Özge Karaboğa'yla (Kısaltması: ÖK) 2007 senesinde Ankara'da yaptığı bu söyleşi ilk defa burada değerlendirilmektedir. Kendisine teşekkür ederim.

kâğıdına yazıp verdim. Bir pazartesi günü okulun açılışında müdür, “şimdi marş yarışmasında birinci gelen arkadaşınızı ilan edeceğim” dedi. Yanında edebiyat hocamız da vardı. Beyâz kâğıtlar arasında benim sarı kağıdı gördüm onu öne aldı, müdür. Birinciyi ilân etti. Hiç ihtimâl vermiyordum, benim şiirim birinci olmuş.” Yayınlanan ve okul marşı olarak kabul edilen bu şiirle Akbaş’ın şairliği tetiklenmiş, şiire olan hevesini artırmıştır. Şiir onun gündemine oturmuştur ve şair, bu tarihten itibaren o, şiirin ne olduğunu düşünerek yazmaya başlamıştır. Akbaş'ın şiiri, çocukluk dönemi izlenimlerini anlatır, çocukluk hatıralarından beslenir. O, şiirinde içinde yaşadığı bozkırın sıcağını, soğuğunu; kurdunu, kuşunu; otunu, böceğini konuşturur. Lâkin bunlar bir sulu boya resmi gibi temiz bir peyzaj halinde değildir. Şair bu noktada mekâna metafiziği de ekleyerek kendine özgü kozmik bir âleme doğru açılır. Çocuksu bir üslupla kaleme aldığı şiirlerinde, sâde bir söyleyişin, bir selh-i mümtenînin, naîf (ince, zarif) bir üslûbun peşinde koşar. İfâdelerinde sesini pek yükseltmez, büyük konuşmaz, fazla süslenmez, şeffaf olmaya çalışır, şairâneliği kovar, tasannudan kaçar. Yani şiirde ilizyon için gerekli bütün vasıtaları atma amacındadır. Bütün bunlardan dolayıdır ki Ali Akbaş “Söğüt ve Serçeden” başlar işe. Bir çocuk gibi görmeye öğrenmeye çalışır ve nesneleri tanıdıkça da hayranlığı artar. Bu noktada eşyayı en şaşırtıcı, en umulmaz yanından, bir idrak kamaşmasının ardından yakalamaya çalışır. Aslında bu çocuksu bir algılama çabasıdır. Ali Akbaş süsü, şiiriyeti üsluptan alıp eşyaya, objenin kendisine, onun hallerine yükler. Biraz küt, hantal, bilerek yapılmış primitif bir estetiktir bu. (Ahmet Kabaklı, Türk Edebiyatı, s. 248-249). Damıtılmış bir kültürün insanıdır Akbaş. O, şiirinde, bir baba ve öğretmen değil, bir çocuktur. Bu şiirler, içindeki çocuğa aittir. Bu çocuk, geçmişteki güzelliklere olan özlemlerini, köyünü, anasını atasını anlatırken kendisi kadar Türkçesi de sevimlidir. Cemal Kurnaz, “Ali Akbaş ve Türküler” adlı denemesinde şair için: "Kaybedilmiş masalların, türkülerin, ninnilerin, tekerlemelerin dünyasını arayan bir şairdir." der. Akbaş’ın kendi sözleriyle de teyid edildiği gibi bu doğru bir tesbittir. Onun şiirlerinde özlem vardır. Köye, el değmemiş tabiata, değişen güzel değerlere, masallara, ninnilere, geçmişe, geleceğe bir özlem vardır. “O, eşyayı, hayatı, tabiatı, çocuksu duyuşlarla, çocuk gözüyle anlatır. Bizzat çocukları anlatır. Bunu yaparken, şiirlerine çocukluk hatıraları karışır. Küçük duyumların, küçük dikkatlerin şiiridir bunlar. Bu şiirlerinde olabildiğince yalın, gösterişten uzak bir söyleyiş görülür. Dikkâtli olmayan okuyucu bu özenle seçilmiş yalınlığın 143

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

bir sehl-i mümteni arayışı olduğunu fark etmeyebilir. Şiirinin kişiliğiyle böylesine örtüştüğü şair pek azdır. Yakından tanıyanlar bilirler. Kendisi nasılsa şiiri de öyledir.” (Cemâl Kurnaz, Türküden Gazele, 23). Çocuk yarı filozof, filozof da yarı çocuktur: Çağdaş Türk edebiyatının en önemli şairlerinden bir olan Ali Akbaş, şiirinde çocukluk dönemini bütün ayrıntılarıyla ele alır. Hatta bu durum o kadar ileri gider ki yıllarca şiir yazmasına ve birçok eser yayımlamasına rağmen bazı yönleriyle Ali Akbaş’ın şiiri tamamen çocuksu kalır. O kendi şiirinin hep çocuksu kaldığını: “Çocuk şiirleri yazıyorum ama bunu bir görev olarak yapmıyorum. İçimdeki çocuğu susturamadığım için yazıyorum herhalde. Resimde olsun, şiirde olsun, hikâyede olsun sanat alanında benim gibilere “naîf” diyorlar. Naîflik, yani çocuksuluk.” ifadeleriyle anlatır. Yine, çocukluk döneminin kendi şiiri açısından ne kadar önemli olduğunu şöyle ortaya koyar: “Benim tavrım, şiir anlayışım, tecrübelerim, zaman içinde her şairde olduğu gibi, değişiklik gösterir. Çocukluk hatıraları sosyal çevre, şahsiyetin oluşumundaki bütün faktörler şiir anlayış ve üslubumda rol oynar. Bir köy çocuğu olarak, halk şiirlerinin, masalların, folklorun kesif halde yaşandığı bir çevrede büyüdüm. Türkoloji tahsilinin neticesi Divan şiirini, modern şiirimizi, tercümeler yoluyla da olsa Batı şiirini tanıdım. Benim şiirimde bunların hepsinin etkisi söz konusu.” Edebiyat Otağı Dergisi'nde şairle bir söyleşi yapan Nesrin T. Karaca’nın, “Çocuk bakışı ve çocuk idrakiyle sanat arasında yalın, doğal bir paralellik var mıdır, yoksa sanatçının içindeki çocuk da üretilmiş, eğitilmiş bir fenomen midir? Başlangıçta belki de hiç fark edilmeyen, sanatçının sonradan keşfettiği, keşfederken de bir bakıma yeniden oluşturduğu bir fenomen? Sizin içinizdeki çocuk hangisi?” sorusuna şair, şöyle cevap vermektedir: "Çocuk yarı filozof, filozof da yarı çocuktur. Çünkü ikisi de şartlanmaların ötesinde bakar eşyaya ve evrene. Ezberleri ve klişeleri yoktur. Sanatçılar da bu disiplini (veya disiplinsizliği) taşırlar bünyelerinde. Eşyayı ve olayları bir garip yanından yakalar, bir zihin ve idrak kamaşmasının ardından görürler. Bu da şaşırtır bizi ve bu şaşkınlık beraberinde hayranlığı da getirir. Onun için estetik, psikoloji, sanat felsefesi, hikmet iç içe girmiştir. Öyle sanıyorum ki o çocuk, sanatçının içinde hep olagelmiştir. Belki de o çocuğu canlı tutanlar, susturmayanlar sanatçı oluyor. Eğer öyle olmasa herkes üretmeye kalkardı. Başta edebiyat profesörleri kimseye vermezdi romancılığı, şairliği. Çünkü işin tekniğini de biliyor adamlar. Aşık Veysel, garibim ne bilsin yaptığı “tunç kafiye” mi “bakır kafiye” mi? Ama 144

o yazar işte, profesör yazamaz. Tabii az da olsa Tanpınar gibi içindeki çocuğu canlı tutan ilim adamları da vardır." diye cevap verir."4 * Bir "Masal Çağı"ndan Kuş Sofrasına Ali Akbaş, Kuş Sofrası'ndaki bir demet şiirini, elleri ıtır gözleri çimen "Orman Perisi Selcen" için yazmıştır. Rüzgâr bu bir demet çiçeği Selcen'e armağan olarak götürür. (KS. Armağan, 1) Çocuk ve Ailesi: Akbaş, şiirlerinde çocuklaşır, çocuk diliyle annesiyle, babasıyla, kardeşiyle ve dedesiyle konuşur. Bir güzel rüyanın içinden annesine seslenen çocuk annesinin kucağından uçan bir kuş, gideceği yeri unutan bir mektuptur. Bu mektup kendisine uyku basmadan açılıp okunmalı, sevilip okşanmalıdır. Uyku, çocuğun Allah'a en yakın olduğu bir andır: “Anneciğim/ Düşümde bir kuşmuşum/ Kucağından uçmuşum/ Anneciğim/ Düşümde bir mektupmuşum/ Gideceğim yeri unutmuşum/ Anneciğim/ Aç beni, oku beni/ Basmadan uyku beni/ Anneciğim/ Allah ne kadar yakın/ Konuştum duydu beni/ Anneciğim/ Yollar beni çağırır/ Kuşlar beni/ Rüzgar beni/ Uyku beni/ Su beni” (KS. Uykuya Doğru, 24). Bebek, annenin babaya armağan ettiği, öpüp kokladığı bir elmadır. Şairin, "Seni bana anan armağan etti/Öpüp kokladığım almasın bebek" demesi bundandır. O, annesinin masallarıyla eğlenir, en güzel ninnilerle büyür (MÇ. Bebeğe, 46). Şair, küçük yaşta kaybettiği babasını, "Babam" şiirinde anlatır. İnancın verdiği sabır ve imânla yoğrulmuş Anadolu'nun sert hayat şartlarında yetiştiği için "yaman" diye tanımladığı bir babanın evladıdır, o. Bazen harmanda, bazen askerde, bazen hüzünlü, bazen de mütebessimdir onun gözünde baba! Baba, alınteridir, ekmektir; evin direğidir. Çocuk onu bir şair duyarlılığıyla ellerinden tanır. Baba, dağlar gibidir! Toprağıyla güreşen, öküzüyle dilleşen böyle bir babayla güzeldir dünyası çocuğun: “Bazı an öyle yaman/ Dünya korkar sanırım/ Biraz sabır ve imân/ Ben babamı tanırım/ Babam en büyük çeri/ Ekmektir alın teri/ Uy babamın elleri/ Ben babamı tanırım/ Evimizin direği/ Ne büyüktür yüreği/ O erkeğin erkeği/ Ben babamı tanırım/ O toprakla güreşir/ Öküzüyle dilleşir/ Dünyamız güzelleşir/ Ben babamı tanırım” (KS. Babam, 36). İnsan, doğar, büyür, yaşlanır; yaşlandıkça da çocuklaşır. Akbaş, çocuklaşan ninesine ninniler söyler. Çocuklarla nineler arasındaki benzerlikten hareketle yazılan bu şiirde, çocuk gözüyle anla4

Nesrin T. Karaca, “Ali Akbaş’la Söyleşi”, Edebiyat Otağı, Mart 2007, Sayı 18, s. 8-18.

Materiallar

tılır nine. Ninenin, aya benzeyen nurânî yüzü vardır, yaşmağı dolunayı saran bulutlar gibidir. Alnı kardan aktır. Aslında "Seferberlik Sunası"na benzeyen ve üç çocuğunu şehit veren ninesi pek güzeldir Akbaş'ın. Onun, ayva sarısı yüzüyle leylak kokan kınalı saçlarını iyi göstermiyorsa, suç aynadadır. Yemen anıldıkça bağrına taş basıp yanan bu yüreğin gözlerinden yaşlar gelir. Şairin masum bakışlarla anlamaya çalıştığı ninesi, yine Yemen'i hatırlamış, gözleri dolmuştur. Çocuğun, "Gene Yemen’i mi anmış/Gözleri ıslak ninemin” demesi bundandır. Bir yandan ocakta ıhlamur kaynatır, bir taraftan ellerindeki mayalı hamurla ekmek yapmak için koşturur. Deli poyrazların savurduğu yapraklar gibidir, nine. Telaşlıdır, acelesi vardır. Kendisi için yaşamaz Allah için, çocukları, torunları için yaşar. Seccadesi çiçek, kendisi gökçektir, bir masal kahramanıdır, bir masaldır. Dili şeker, dili baldır. Göçmen kuşlar gibi göçmeğe, Cennet'e uçmağa hazırlanır. Mekânı uçmaktır, onun! Çocuk ve Tabiat: Akbaş, bir tabiat şairidir. Fakat o tabiatı şiirine bir fotoğraf gibi aktarmaz. Stilize eder. Derviş gözüyle bakar tabiata ve ondan yeni manalar çıkarır. Onun şiir dünyası çocukluğunda yaşadığı henüz el değmemiş, dejenere olmamış köy hayatıyla şekillenir. Bu şiirlerde, çocuklar kuştur, kuşlar çocuk. Çocuk gözüyle baktığı kırlarda çiçeklerle, sevimli hayvanlarla konuşur. Bir iğde çiçeğindeki koku, bir kavakta saksağan, Torosların tepesinde bir ardıç, yaylada bir at, uçan bir kuş, yaralı bir ceylan, gökyüzünde yıldızlar, onun gönül çocuğunun arkadaşlarıdır. Çocuklar rüyalarına kuşların kanadıyla uçarlar… Tabiat bir mekteptir, Akbaş'a göre. Kuşlar, mevsimleri, günü, ayı, çer-çöpten yuva kurmayı, yavrusunu uçurmayı; arılar, çiçek çiçek dolaşıp bal yapmayı; örümcekler dantel dantel çeyiz dokumayı "Kır Mektebi"nde öğrenmişlerdir (KS. Kır Mektebi, 12). Çocukların her biri “küçük birer akıncı”dırlar, atlarını sonsuz kırlarda koşturup geleceğe hazırlanırlar. Tabiat bir mekteptir. Güllü, sünbüllü, lâleli, leylaklı bir mektep… "Çiçekler ve Kuşlar" şiirinde Akbaş, çiçeklere, dinî ve millî birer anlam yükler. Bir "güzellik uzmanı" duyarlılığıyla anlamlar verir onlara. Sünbül, buram buram Türk kokan, ulu mabetlere süs, sultanlara tuğra, bir sülüs besmele olur. Lâle, sadece bir piyâle gibi görülmemelidir. O, Kadir gecelerini aydınlatan bir kandildir. Gül, her dem taze, her seher yeniden doğan dîn-i İslâm'ın fer'idir. (MÇ. Çiçekler ve Kuşlar, 16).

Akbaş'ın şiir bahçesinde leylaklar kokusunu, ninesinin ninnilerinden, kınalı saçlarından duyurur. Bu bahçenin içinde insanı "Bir genç kız sevecenliği" ile karşılayan fidanlar (MÇ. Bahar Karşılaması, 56), dalında gaklayan kargaları bulunan kavaklar (KS. Uyur Uyanık, 26), kokusu toza dumana karışmış iğdeler (KŞ. 30) vardır. Torosların tepesinde ömür süren üç budaklı yeni yetme bir ardıç, bazen turnalar gibi telli duvaklı bir gelindir, yemenisini yele vermiş, saçı bulutlara değmiş! Onun tek suçu maviliği sevmek, göklere yol bulmaktır. Uçan kuşlar gibi uçmaya imrenir, ama çok istemesine rağmen onlara katılmaya gücü yetmez. Elleri kolları bağlıdır. Dalları kırıktır. Gönülsüzdür. Gönlü kırık kızlar gibidir (KS. Ardıcın Türküsü, 38). Gönül yaylasında otlayan koyunları vardır Akbaş'ın: Karabaş, sarıkız, küpeli. Onlar her gece ayaydınlık bir ortamda çobanların akıllı, düşünceli, yaramaz birer yoldaşıdır. Hepsi bacı kardeş gibidirler ve kendi adlarını bilirler (KS. Çoban Bizden Yoldaşlı, 30). Tekenin biri de karnını doyurmuş, başı önünde geviş getirirken Sokretes gibi derin düşüncelere dalmıştır: “Geviş getiriyor yavaş yavaş/ Boynuzu aya değiyor sakalı yere/ Ne bir ses ne bir nefes/ Dalmış yine derin düşüncelere/ Bu teke bir Sokrates” (Yayla Dönüşü) Gün gelir dumanlı yayladan geri köye döner kepeneğe bürünen çoban. Çobanın sadık yoldaşı Karabaş da yanındadır: “Dağları yutarak geliyor duman/ Rüzgâr bir dikeni kovalıyor/ Kepeneğe bürünüyor bir çoban/ Hıpırtısı duyuluyor koyunların/ Karabaş elini yalıyor” (Yayla Dönüşü) Mevsim sonbahardır. Yollarda kızıl kora benzeyen yapraklar, yamaçta gümüş renkli iri bir teke" (Yayla Dönüşü), kel dağların hür sahipleridir. Akbaş'ın masal dünyasının sevimli bir üyesi de tavşandır. Akbaş, gece karnını doyurmaya çalışan tavşana, dolunaya yine çocuk gözleriyle bakıp değerlendirir. Dolunay gitgide hilâle dönmektedir. Bunun sebebi ne ola ki? Diye sorar kendi kendine. Öyle ya her şeyin bir sebebi vardır. Dolunay durup dururken nasıl hilâle dönüşür? Bunun sebebi obur bir tavşan olmalıdır! İhtimâl, dolunay, her gece karlı dağların ardından çıkıp usulca yaklaşan bu obur tavşan tarafından yenmiştir. Çocuk sorusunun cevabını bulmuştur. Dolunay niçin hilâle döndü diye sormaktan vazgeçer: “Her gece/ Ay doğarken/ Karlı dağlar ardından/ Yaklaşır bir oburca tavşan/ Yer dolunayı/ Ay aman/ Aya bir hâl olur/ İncele incele bir hilâl olur/ Güngünü sararıp solar/ Düşer sulara” (KS. Dolunay, 23 ) Saklambaç oynarken zaman akıp gitmiştir, hava kararmış, yolunu kaybetmiştir çocuk. Kimse yoktur, ağlamaktadır. Ak bir güvercin uçurur gagasından öperek. Kuş uçar, çocuk ağlar (KS. 145

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Sobe, s. 5) Çocuk bu, her zaman kuşların gagasından öpecek değil ya! Bazen de elinde sapan ıssız bahçelerde serçelerin peşinde, dalların şarkısını susturur: “Çocuktum,/ Sapanla iki kuş vurdum/ Biri düştü, biri yaralı gitti/ Garip bir sessizlik çöktü bahçeye/ Dallarda kuşların şarkısı bitti/ Bunca zaman geçti/ Kaç güz kaç bahar/ Benim avcı olduğumu duymuşlar/ Bir daha bahçeye gelmediler kuşlar” (KS. Issız Bahçe, 67). Ali Akbaş'ın "Kuş Sofrası"nda martılarla kartalların masallarına da yer vardır. Dağ ve denizin bu iki kuşu, bir bahar günü lodoslu bir havada, dalgaların kıyıyı dövdüğü bir gün buluşmuşlar, arkadaş olmuşlardır. Ta ki bir gurûp vakti sular alevlenip kuşların kanatlarını tutuşturuncaya kadar devam eder bu dostluk. Biri dağa kaçar biri denize. Şimdi onlardan "Üç gümüş Tüydür" geriye kalan (KS. Üç Gümüş Tüy, 6). Leylekler kuş değil, melektir. Ellerini Yemen’de kınalayıp Beytullah'a yüz sürmüşlerdir! Gidenleri geri getirmek için bir ağustos ayında sefere çıkan yeni baharların türkülerini söyleyen ulu kuşlardır. Karlar yağıp eriyecek, bebekler yürüyecek ve leylekler yine geri gelecektir: “Leylekler/ Ulu kuşlar/ Ne olur katar katar/ Gidenleri getirin/ Kırmızı gaganızda/ Belki de yaşıyorlar/ Uzak bir yıldızda/ Getirin bu bahara” (KS. Leyleklerin Türküsü, 55). Akbaş'ın "Kuş Sofrası"nda güvercinler ve bülbüllere de yer vardır. Güvercinler, bazen demleriyle "Hû çeken" birer derviş, bazen semazen bir Mevlevî'dir semâda. Akıllı kuştur güvercin; Hacı Bektaş Hünkârdan el tutmuştur (MÇ. Çiçekler ve Kuşlar, 16-17). Bülbül de gönlü çocuk bir şairin şadırvan sesli kuşudur. Hafızdır, mevlidhandır, Süleymaniye ve Selimiye’de Kur'ân nağmesidir bülbül: “Şadırvan sesi/ Selimiye’de Süleymaniye’de/ Kur’an nağmesi/ Tatlı bir elhan/ Hafız yada mevlithan/ Bülbül.” (MÇ. Çiçekler ve Kuşlar, 16). Akbaş'ın çocuk dünyasında Küçük Akıncılar vardır esen rüzgârlarla yarışan (KS. 35). Gönlünde uyuyan çocuğu tıpkı sular gibi rüyâ ülkesine davet eden (KS. Uykuya Doğru, 25, ) veya Selcene bir demet şiir çiçeği götüren rüzgârlar (KS. Armağan, 1) vardır. Üç Gümüş Tüy’de (KS. 6) hava serttir, rüzgârlıdır, lodostur. Sobe'de ayın çengeline takılıp kalan adını bir gezegende yitiren göklerin hilâle benzeyen çocuğunu ılık bir meltem götürür (KS. Sobe, 5) Elbistan'ın Çatova'sında henüz ilk mektep sıralarında koyun güderken gözlemlediği zengin köy kültürünü satırlara taşımaya devam eder Akbaş. Onun şiir dünyasında yalçın kayaları olan dağlar vardır. Kartalların gurup vakti alev alan sulardan kanatları tutuştuğu için kaçtığı dağlar her zaman ürkütmez çocukları. Sevimli çobanları da vardır dağların ve çobanların çocuklara tavşan sakızı, kenger, çiğdem ve kuzukulağı gibi armağanları. 146

Onun çocuk dünyasında dağları saran bulutlar vardır. Ak-pak, gümüş renkli bulutlar gökleri sarmıştır. Ay bir balık gibidir bu göklerde, bulutlar da birer ağdır. Bu ağlarla yakalanır ay dede denen balık! “Ay bulutun ağında/ Mavi sularda balık” (KS. Uyur Uyanık, 26 ), Akbaş'ın çocuk dünyasında, ay bir çobandır, bulutlarsa bu çobanın sürüsü: “Pencereden süzülürüm/ Ağlarsanız üzülürüm/ Süt sağarım bebeklere/ Ben çobanım, Bulut sürüm” (KS. Ayın Ninnisi, 9) Çocuk ve Vatan: Akbaş'ın gönül çocuğunun vatanı öksüz kızımız Tuna'dır. Yemen'dir, Meriç'tir, Erzurum'dur, Yozgat'tır, Maraş'tır, Karabağ'dır, Göygöl'dür. Ninesinin seccâdemizi serdiği çiçekli çimenli bir bahçedir. Annesinin kucağıdır. Dedesinin ocağıdır. Tahta atlarını koşturup akıncılık oynadığı sokaklardır. Oyuncak bebeklerinin kollarının kırılmadığı her yerdir. Mavi gökler, ardıç kokulu Toraslardır, saksağanların yuva yaptığı kavak, bülbüllerin öttüğü gül bahçesi, karabaşın, sarıkızın, küpelinin gezdiği yaylalar, çobanın kepeneğini koyduğu bir kaya, Hayrullah'ın değirmeni, Temmuz sıcağında yanan bozkır, Ahmet Ede'nin eşeğine binip gittiği tarla yoludur… Ve Anadolu'dur bu çocuğun vatanı… Medeniyetler yutan bir yerdir. Üstünde, "iddiasız, akılsız ve cesaretsiz" yaşanırsa, insanın elinden kayıveren bir heyelan bölgesidir vatan! "Ne vatan sıradan bir toprak, ne de bayrak bir metre bez parçasıdır." (NTK). Tıpkı "sağlık gibidir" vatan! "Elden çıkınca değeri anlaşılan (NTK)! "Kalelere bayrak olan/Ölüp ölüp toprak olan/Binlerce adsız kahraman" (KS. Çağrı, 53) yapmıştır vatanı. Onun bayrağını yükseğe, daha yükseğe asmak gerekir. Çocuk ve Ninniler: Kuş cıvıltılarına benzeyen bu şiirlerde çocuklar ninelerine, aydede de çocuklara ninniler okur. Bize, "Ninni iyiye güzele /Ninni dünyamız düzele" (KS. Ayın Ninnisi, 9) temennisine eyvallah demek düşer. Çocuk ve Türküler: Türkülerin çocukları; çocukların türküleri vardır. Akbaş, çocuklara türküler söyleten bir şairdir. “Bebeklerin Türküsü, Ardıcın Türküsü, Leyleklerin Türküsü”dür Onun şiiri… Elif bebek, Umay bebek, hilâle benzeyen beşikten uçan ışık kanatlı birer kuştur. Onlar kendi geleceklerinin, kendi hayallerinin türkülerini okurlar… Çocuk ve Masal: Masalları vardır çocuğun "uyku tadında." Bu masallarında, bir gün koç burcunun içinden çıkıp gelecek beklediği yiğitleri; masallardan dışarı çıkmaması gereken devleri, gülen ayvası, ağlayan nârı, "Küçük şehzâdeye hız veren" (MÇ. 15 ) Keloğlan'ı vardır şairin: “Yuvada kuşların uyuduğu an/ Bir yiğit çıkmalı koç burcundan/ Tutmalı geceyi bir

Materiallar

ucundan./ Silkmeli bütün korkuları/ Ve elinde bir devin yuları/ Gezmeli kapı kapı/ Özür dilemeli, çocuklardan/ Çıkmasın hiç masallardan dışarı./ Yusuf’u düştüğü kuyudan/ Çıkaran kervan/ Getirsin devler diyârından/ Ağlayan ayvayla gülen nârı” (KS. Koç Burcu, 15). Çocuk ve Rüyâ: Çocukların rüyâları vardır kuşların kanadında (KS. 9). Onların rüyaları, gece olunca bir mağaradan çıkıp bütün evlere dağılır (KS. Geceye Övgü, 42). "Uykuya Doğru" artık çocuk bir kuştur, bir mektuptur (KS. 24). Çocuk ve Zaman: Akbaş'ın gönül çocuğuna göre zaman bir telaştır, bir bilmecedir, bir kelebektir. Vakit öğledir. Çocuk gölgesinin peşinde koşturmaktadır tarlada ırgata ekmek-aş gecikmiştir. Babası beklemektedir… Köpeğin dili bir karış dışarıda, öküz sinekten huylanmış, çocuk oyuna dalmıştır. Ne de olsa çocuktur o…Vakit öğledir ve bozkırda her yer yanmaktadır (KS. Öğleyin Köy, 46). Vakit akşamdır. Çocuk başını göklere çevirmiştir. Ay doğmuş, güneş gecelemiştir. Ve geceler, bilinmez birer bilmece (KS. 41) veya ılık bir süt denizidir. Çocuk ve arkadaşları samanyolunda bir ceylanın izine düşmüştür (KS. 42). “Saman yolunda çocuklar/ Düşer bir ceylan izine/ Yüzünü mehtapla yıkar/ Bulanır altın tozuna/ Gece gönlüm çocukta hür/ Gündüz bir topal karınca/ Uçma sırası bendedir/ Kuşlar uykuya varınca” (KS. Geceye Övgü, 42). Çocuk ve Renkler: Hiçbir renk tek başına yeterli değildir. Böyle olmakla birlikte, Akbaş'ın gönül çocuğu bir mor sevdalısıdır. Zira aşkın, sanatın, ufkun, sonsuzluğun, duygunun rengidir mor! Hep öteleri çağrıştırır insana. Diğer renklerden doğan, diğer renkleri de içine alan bir armoninin rengidir mor. Gönül çocuğunun başka renkleri de vardır: Mavi, al, çim yeşili…Yıldızları, kıyıları, suları, semavî kubbeleri mavidir (KS. 5, 6, 26) Mavi sularında balıkları vardır. Adını unuttuğu mavi gözlü kuşlarının kanatları ebrûlîdir. İpek gönüllü çocuklar ak-pak semâlarda ak kanatlı güvercin uçurmuşlardır (KS. 5). Kanadına name bağlanan kuşların, hacı leyleklerin gagası kırmızıdır (KS. 55). Sonra yalçın kayalarda yabanî kapkara kanatlı kartalları da vardır gönül çocuğunun (KS. 7). Köyde laciverd akşamlarda karşılar sürüyü çocuklar… Arıların polen topladığı çiçekleri vardır rengârenk Akbaş'ın: “Kırmızı, mavi, mor, sarı/ Çiçek çiçek gezer arı/ Nasılda bilir yolları/ Dere tepe iniş yokuş/ Kır mektebinde okumuş” (KS. Kır Mektebi, 13) Günler kısalmış, sonbahar gelmiş, dağların keli görünmüştür. Yayla dönüşü ağaçlardan dökülen yapraklar "kızıl bir kor" gibidir. Gün batmaktadır ve gümüş renkli tüyleriyle bir teke yamaçta heykel gibi durmaktadır: “Gitgide gün-

ler kısalıyor/ Bak yine göründü dağların keli/ Dökülen yapraklar şimdi kızıl kor/ Yamaçta iri bir teke heykeli/ Tüyleri gümüşe çalıyor” Çocuk ve Meslek: Akbaş'ın çocuk dünyasında üzerinde sıkça durduğu mesleklerin başında Çobanlık, koruculuk ve askerlik gelir (KS. 34). Şair bir şiirinde "Çoban Bizden Yoldaşlı" (KS. 30) der. O, yalnız değildir. Canlı cansız, her şey çobanın arkadaşı, yoldaşıdır. Çocuk ve Kozmik Bilinç: Akbaş'ın gönül çocuğunda, kozmik bir bilinç, sade fakat estetik bir derinlik vardır. Gökyüzüyle, ayla, güneşle, denizle kuşlarla ve ağaçlarla sık sık dilleşen şaire göre gökte ay ya "portakal" (KS. 11) veya bebeklere bulutlardan süt sağan bir çobandır (KS. 9). Ay, Fuzûlî’ye ilhâm vermek için geç batar, erken doğar (MÇ. 27.). Sonra ay, bulutların oltasına takılmış mavi sularda bir balıktır (KS. 26).Yine şair dolunayın bir obur tavşan tarafından yenilerek hilale döndüğünü bir hüsn-i talil ile anlatır (KS. 41). Bir yerde, gökteki evlerin ancak yıldızların pencerelerinden bakılırsa görülebileceğini düşünen çocuk (KS. 41), bir başka zamanda kendisinin mavi bir yıldız olduğunu söyler: "Kimseye söyleme mavi yıldız/Benim sen olduğumu" (KS. 11) demesi bundandır çocuğun. Ve dağlar, "Bıkıp usanmadan/Yeni bir ay doğurur" (KS. 23). Hiç şüphesiz, karanlıklar bu yeni doğan ay ile aydınlanacaktır. Her yeni ay bir bebektir ve her bebek biraz bulut, biraz umut, biraz şafak ve hepsinden de öte, bir bayraktır (KS. 29). Onun için bebekler hemen büyümeli, geleceğe yürümelidir: “Üstümüz yayla/ Altımız yurt toprağı/ Büyü bebeğim büyü/ Ekmeğin gül yaprağı/ Soframız kuş sofrası” (KS. Kuş Sofrası, 3). Çocuk ve Eşya: Akbaş, eşyaya masum bir çocuğun gözleriyle bakar. Gönül çocuğu beşikte büyümüştür Şairin. Düşleri vardır. Bir gün ışıktan kanatlarla kuş olup göklere uçacaktır (KS. 11). Yıldızları bilye yapıp oynayacaktır (KS. 11). Ama Bosnalı, Karabağlı, Filistinli çocuklar bu düşleri göremez. Onlar düşlerini yitirmişlerdir. Çünkü, asker amcaları bebeklerini vurmuşlar, kollarını koparmışlardır. Oyunları ve oyuncakları ellerinden alınmıştır bu çocukların, susuz ve uykusuz bırakılmışlardır: “Oynarken vurulan çocuk/ Uçup bir güvercin oldu/ Kan içinde oyuncağı/ Kanadalı asker buldu” (KS. Bosnada Çocuklar, 68) Aslında hakları ellerinden alınan, annesiz kalan, kimsesiz ve tedirgin her çocuk bir Bosnalıdır, bir Karabağlı, bir Filistinlidir. Buna dayanamaz Akbaş: "Annesiz kaldı bebekler/Emdi parmaklarını" diye hayıflanır. Parmaklarını emen ço147

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

cuklara çareler arar! Çözün der: "Çözün uçsun bebekler/Çözün kundaklarını!" (KS. 19). Çocuk ve Şehir: Akbaş, şehirde yaşayan bir köy çocuğudur. Gönlü Elbistan'da gövdesi şehirde kalmış bir güvercindir. Hürriyetini egzoz dumanlarına kaptırmıştır; gözlerini kalabalıklarda kaybetmiştir. Yıldız'da 5 Harran göklerini, Çatova'nın yıldızlarını arar, bulamaz. Çıkmaz sokakları, çıkmaz caddeleri, çıkmaz balkonları vardır şehrin. Ali Akbaş'ın gönül çocuğunu sıkar bu çıkmazlar. Annesinin sert sesiyle irkilir çocuk: “Dolama eline o ipi çocuk/ Kan oturacak/ Apartmanlar ne kadar yüksek/ Ve odalar ne kadar dar,/ Çıkma şu balkona/ Kalbim duracak./ Öyle karışık ki trafik ve şoför amcalar o kadar dalgın ki,/ Ne çocuk dinlerler ne nine,/ Sürerler öylesine/ Çıkma caddelere/ Yel uçuracak/ Ağzını açmış seni bekliyor,/ Obur lağım kapakları,/ Kirli göletler/ Ve elektrik kabloları/ Elini kesecek o keskin bıçaklar/ Bir ur gibi büyüyor bu şehirler,/ Apartman paratoner/ Belâ şimşeklerine/ Yakında parklara yağmur yerine/ Asit yağacak/ Filistin'de Karabağ'da Bosna'da/ Çocuk avcıları yolları tutmuş/ Ve keskin nişâncılar oturmuş mazgallara,/ Hiç eli titremeden/ Seni vuracak./ Bir rüzgâr getirdi seni meleğim/ Yine bir rüzgâr götürür/ Söner bir ocak/ (KS. Şehir ve Çocuk, 64) Çocuk ve Dil: Sonra Akbaş'ın gönül çocuğunun sevimli mi sevimli bir dili vardır kıpır kıpır, "ninem cici, ninemin gökçek" diyen bir dili; masal tadında, şeker tadında bir anadili vardır (KS. Nineme Ninni, 17). Çocuk ve Güzellik: Akbaş'ın gönül çocukları sevimlidir. Perî kadar güzel, şiir kadar içlidir. Bu güzel çocuklar bazen yeşil gözlü ıtır kokulu bir orman perîsidir, bazen saklanbaç oynarken yolunu kaybettiği için evine bir ak güvercin uçuran yaramazdır. "Yıldız güzel ay güzel/Elif’le Umay güzel" (KS. 3) diyen şairin dinî duyarlılığının sembolü Elif, Türklükle ilgili duyarlılığının sembolü "koruyucu ve yardım eden bir melek" olan Umay'dır. Elif yıldız, Umay aydır. Çocuk ve İnanç: Ali Akbaş inancı dar kalıplara sığdırmaz. O yaratılışın her zerresinde var olan estetiği fark eder ve bunu inanca dönüştürür. Bu inancın temeli de güzellik olur. "Her zerrede o yaratıcı kudreti sezmek, o kaos ve kargaşa içindeki düzeni fark etmek sanatı ibadete dönüştürüyor. Fakat yine de tabiat sanatın ham maddesidir. Sorunuzda da belirttiğiniz gibi sanat, sanatçının süzgecinden geçmiş tabiattır. Sanatçı onu eğer, büker, stilize eder, dönüştürür. Bu kabiliyet diğer canlılarda olmayan sadece insanoğluna verilmiş bir tasarruf imtiyazı ve mecaz anlamıyla
5

yaratma gücüdür.” Akbaş inanmış bir şairdir. Akbaş'ın gönül çocuğu Allah'a ve Peygamberine inanır. Onlara gönülden bağlıdır. Bu gönül çocuğu bilir ki kendisine en yakın olan varlıktır Allah. Kuş Sofrası'nın sevimli çocuğu Annesiyle konuşurken "Anneciğim!" der: “Allah ne kadar yakın/ Konuştum duydu beni” (KS. Uykuya Doğru, 25 ) Akbaş'ın gönül çocuğu çiçekler ve kuşlara ibretli gözlerle bakar. Sümbül'de sülüs bir besmeleyi lâlede Allah'ı gülde Hz. Peygamberi görür bu gözler. Onun şiirinde, güvercinler semâ eden bir mevlevî, bülbüller yanık sesli bir mevlidhândır (MÇ. 17). Gün geceye döndüğünde değirmende sıra beklemek zordur. Ortalık zifir karanlıktır. Değirmenci Hayrullah, gürültüden hiç kimseyi duymaz. Değirmen cinnili, değirmen ürkütücüdür. Harman hasat zamanı gönül çocuğu tek başına gelmiş, değirmende buğdayını öğütüp daha köyüne geri dönecektir Fakat korkudan ödü sımıştır. "Hayrullah!" der, bir besmele çeker, Allah'a sığınır: “Değirmenci Hayrullah/ Bismillah/ Bismillah!” (KS. Değirmende Gece, s. 32), Nihayet duası makbuldür gönül çocuğunun. Okununca "âmin!" denecek bir "Çocuk Duası" vardır: “Dün ola, düğün ola/ Düşte gördüğüm ola/ Ya yaza, ya kışa/ Ayrılanlar kavuşa/ Dargınlar barışa/ Sayrılar sağ ola/ Bozkırlar bağ ola/ Yaz gele, kış geçe/ Kırk gün kırk gece/ Bir ulu şenlik ola/ Dirlik düzenlik ola/ Su gelsin dereye/ Bebekler yürüye/ Yazılar otlu ola/ İnekler sütlü ola/ Ülkemiz mutlu ola/ Geceniz kutlu ola” (KS. Çocuk Duası, 71) İşte böyle düşünür çocuk şairi; böyle düşünür şairin gönül çocuğu.
KAYNAKÇA − − − − − − − Ahmet Kabaklı, Türk Edebiyatı, C. 4, İstanbul 1991 Ali Akbaş, “Derilelim Dirilelim”, Kardeş Kalemler, Sayı 13, Ankara 2008. Ali Akbaş, Kuş Sofrası, Kültür Bakanlığı, Ankara 1996. (Kısaltma: KS) Ali Akbaş, Masal Çağı, Ocak Yayınları, Ankara 1983. ((Kısaltma: MÇ) Cemâl Kurnaz, Türküden Gazele, Ankara 1997. Nesrin T. Karaca, “Ali Akbaş İle Söyleşi”, Edebiyat Otağı, Sayı: 18, Mart 2007. (Kısaltma: NTK). Özge Karaboğa, Ali Akbaş'la Çocuk Edebiyatı Üzerine, (Yayınlanmamış Söyleşi),Ankara 2007. (Kısaltma: ÖK). Sadık Tural, Zamanın Elinden Tutmak, Ankara 1991

Yıldız, şairin Ankara'da oturduğu semtin adıdır.

148

 

“HİDAYET SAYIN”IN ÇOCUK OYUNLARINDA TÜRK İNSANININ ULUSAL VE EVRENSEL DEĞERLERİ
Doç. Dr. Müzeyyen BUTTANRI
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Başkanı Eskişehir-TÜRKİYE e-mail: mbuttan@ogu.edu.tr THE NATIONAL AND INTERNATIONALES VALUES OF TURKISH PEOPLE IN THE PLAYS BY HIDAYET SAYIN ABSTRACT Children-plays are written for children and their characters are children. One of the most effective means to educate our children, who are the guarantee of our future, is theatre. It is used to make children acquire national and spiritual values typical to us and appropriate international values, because it prepares children for life as well as making them pass the time well. They decide on what is good and beatiful by themselves without being influenced by anyone by the help of messages of theatre. For this reason our play writers began to feel responsible for educating children and to write plays appropriate for children. So they use the educational function of theatre. The number of plays, which are written for children-theatres surviving since 1935, has strikingly increased recently. Five plays of Sayın, who has written 12 plays on both national and international problems, are for children. We can range them according to their dates of publishing as follows: Gülistana Yolculuk (1992) → Journey to Rose-garden Akıllı Çocuklar (1997) → Clever Children Tembelyanın Soytarısı (1998) → Clown of the Land of the Lazy Mutluluk Göleği (2002) → Shirt for Happieness Sevgi Güvercinleri (2004) → Love Pigeons These plays, all of which are one-screneed short plays, are written in the style of tale to make children like and some of their characters are animals. They are musical and contain dances, riddles and rigmaroles. Hidayet Sayın wants children to be sensitive to the environment, do not become lazy, use their minds continuously, help each-other, feel the merit of living by the sweat of their brows and being animal-lovers. Besides them, he wants them respect the old, help the poor, acquire the consciousness of friendship and responsibility, also be alert against traps around them. In the plays cigarettes, drugs, alcholic drinks, lies, being a snatch thief, lazieness and fanaticism are criticised and children are expected to give a wide berth to them. Key Words: Hidayet Sayın, theatre of child, culture, child education, child literature

GİRİŞ Bir milleti oluşturan maddî ve manevî değerler bütünü olan kültürü gelecek kuşaklara aktaran en önemli araç, edebiyattır. Bir milletin kültür hayatı, meydana getirmiş olduğu eserlerden ibarettir. 1 Kültürel zenginliğimiz yazılı ürünlerle varlığını sürdürebilir. Her türlü bilgi, alışkanlıklar, değer yargıları, zihniyet çocuklar için yazılmış şiir, hikâye, roman, tiyatro eserleriyle onlara benimsetilebilir. Yükseltici, geliştirici, eğitici bir kültür anlayışı ile yazılmış çocuk edebiyatı ürünlerimiz, iyi bir gelecek için gereklidir. Bu eserler aynı zamanda millî bağların korunma ve kuvvetlenmesine de hizmet eder. Çocuklar için bir edebiyatın gerekliliği düşüncesi ilk kez Fransa’da 17. yüzyılda ortaya çıkmışsa da bizde 19. yüzyılda Tanzimat devrine
1

rastlar.2 Bu gecikme, ülkemizde okur-yazar oranının çok düşük oluşu ile pedagojinin bilinmemesine bağlanabilir. Faydalı ile eğlenceliyi birleştirme, çocuk edebiyatının şartıdır. Önemli bir eğitim aracı olarak kabul gören tiyatronun çocuklar için olanı, Türkiye’de 1915’te başlamıştır. Ancak Cumhuriyetin ilânından sonra, 1930’lu yıllarda çocuk eğitimindeki işlevi dile getirilmiştir. Tiyatro, çocuğun düşünce yönünü geliştirirken ona estetik zevk de verir. Onun kişiliğinin sağlam temeller üzerine kurmasına yardım eder. Sorumluluk duygusunu geliştirir, hayat için bilgi ve beceriler kazanmasını sağlar. Çocuk, sağlıklı ve doğal olan davranışlar kazanırken dil becerisi ile güzel konuşmanın önemini de kavrar. İlk çocuk tiyatrosu 1935’te İstanbul Şehir Tiyatrosu kapsamında çalışmalarına başlamıştır. En büyük sorun, oynatılacak eser bulmaktır.
2

Hüseyin Tuncer, “Edebiyatın Dile ve Kültüre Katkısı”, Dil-Kültür Edebiyat ve Sanat Penceremizden, Akademi Kitabevi, İzmir, 2000, s. 82 (s. 79-83)

Enver Naci Gökşen, Örnekleriyle Çocuk Edebiyatımız, Remzi Kitabevi, 5. basım, İstanbul, 1985, s. 13

149

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Başlangıçta oyunlar halkevlerinden alınmış daha sonra da bir çocuk tiyatrosu edebiyatı oluşturulmuştur.3 Tiyatro yazarlarımızdan biri olan Hidayet Sayın, 1929’da Aydın’ın Karahayıt Köyünde doğmuştur. Çocukluğu Aydın’da geçen Hidayet Sayın, İzmir’de İzmir Atatürk Anadolu Lisesini, 1954’te de Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesini bitirdi. 1960’da çocuk hastalıkları uzmanı oldu. Aydın’a Ana ve Çocuk Sağlığı baştabibi olarak atandı. Buradaki yirmi bir yıl hizmet sonunda 1981’de emekli oldu. Dokuz sene daha serbest hekim olarak çalışan yazar, 1990’da İzmir’e yerleşti. Halen İzmir’de yaşayan Hidayet sayın oyun yazmayı sürdürmektedir. İlk oyunlarını 1960’lı yıllarda vermiştir. Köy oyunlarıyla adını kısa zamanda duyuran ve eserleri kapalı gişe oynayan yazar, günümüze kadar altmış iki tiyatro eseri yazmıştır. Yazarın on beş tiyatro eseri basılmış olup, kırk yedi oyunu henüz basılmamıştır. Bu oyunların tümü ve eserler üzerinde yapılan bir çalışma tarafımızdan yayına hazırlanmış olup basılma aşamasındadır. Hidayet Sayın da zaman zaman oyun yarışmalarına katılmıştır. Sayın’ın aldığı ödüller şunlardır: “Yıldırım Bayezid” oyunu ile 1979’da İş Bankası övgüye değer oyun ödülü; 1990’da “Geçmişin Ayak Sesleri” oyunu ile Salihli Oyun Yazma Yarışması ödülü; 1993 yılında Radyo yayıncılığının 70.yılı nedeniyle açılan yarışmada 3. lük ödülü, 1996’da TRT Radyo Oyunu Yarışmasında mansiyon, 1997’de TRT Radyo Oyunu Yarışmasında üçüncülük ödülü, 1998 Yazarlık ve Hekimlik Onur Ödülü, 1998 yılında Cumhuriyet’in 75. yılı nedeniyle açılan yarışmada mansiyon, 1998, TRT Radyo Oyun Yarışması Üçüncülük Ödülü; 2001’de I. Özdemir Hazar Tiyatro Ödülü’ne lâyık görülmüştür. 2001’de Türk Tiyatrosu Üstün Hizmet Ödülü, 2003 yılında Arkası Yarın Yarışmasında mansiyon almıştır. Yazarın oyunlarından beşi çocuklar içindir. Bunlar yazılış tarihine göre şunlardır: Gülistana Yolculuk(1992), Akıllı Çocuklar(1997), Tembelya’nın Soytarısı(1998), Mutluluk Gömleği(2002), Sevgi Güvercinleri(2004) HİDAYET SAYIN’IN ÇOCUK OYUNLARI Gülistan’a Yolculuk4 tek perdelik bir çocuk oyunudur. Eserde ders çalışmak için ormana giden iki çocuğun ormanda başlarından geçenler
3

4

Mahmut Babacan, “Çocuk Tiyatrosunun Eğitime Katkıları”, Hece Çocuk Edebiyatı Özel Sayısı, S. 104-105, Yıl 9, Ağustos,Eylül, 2005, s. 289(s. 289-294) Hidayet Sayın, Gülistana Yolculuk, 1992, İzmir (Eser basılıp oynanmamıştır.)

ve uykuya dalmaları sonucu “hayal âleminde” yaşadıkları olaylar konu edilerek, toplumun aksayan yönleri eleştirilmiştir. Eren ve Emel ders çalışmak için ormana gelirler. Ortamın güzelliği, onları ders çalışmaktan alıkoyar. Yanlarına avcıdan kaçmakta olan tavşan, sonra da aslandan kaçan tilki gelir. Tavşanla tilki birlikte ayrılırlar. Biraz sonra yanlarına gelen avcı tavşanı sorar. Çocuklar onu avlanmaktan vazgeçirmeye çalışırlar ancak ikna edemezler. Avcıyı yanlış yöne gönderirler. Üzerlerine ağırlık çöker ve uyurlar. Uyandıklarında farklı bir mekândadırlar. Bir görevli “Gülistan’a hoş geldiniz!” diyerek onları karşılar. Çocuklar bu ülkeyi tanımak isterler. Gezileri sırasında başkanla, soytarılarla, zenginlik ve mutluluk satıcılarıyla, uyuşturucu satıcısı ve kullanıcılarıyla karşılaşırlar. Uyuşturucunun ne kadar kötü olduğunu öğrenirler. Daha sonra birbirleriyle tartışan iki adama, iki sevgilinin bekçi tarafından birbirinden uzaklaştırılmasına, alkol yüzünden kaza yapan kadın ve erkeğe, rüşvet alan görevliye ve fanatik taraftarlara tanık olurlar. Ülkedeki insanlar başkana yaranmaya çalışmaktadır. Çocuklar gördükleri karşısında şaşırırlar. Çarpışıp uyanırlar ve aynı düşü gördüklerini anlarlar. Yanlarına topallayarak tavşan gelir. Avcı tarafından yaralanmıştır. Her şeye rağmen ormanda kalmak istemektedir. Çocuklar doğanın güzellikleri ve insanların yaptığı kötülükler üzerine konuşurlar. Oyunda iyi ile kötü arasındaki çizgi çok belirgindir. Kötü olduğu düşünülen davranışlar açıkça gösterilir ve eleştirilir. Rüşvet alanlar, uyuşturucu satıcı ve alıcıları, konuşup anlaşmak yerine kavga edenler, birbirini seven kişilerin birbirlerinden uzaklaştırılması, alkollü araba kullanarak kaza yapanlar, futbol fanatikleri, birine yaranmak için alçalan kişiler, avlanmak için güzelim hayvanlara kıyanlar, doğayı kirletenler bu oyunda eleştirilmişlerdir. Akıllı Çocuklar 5 , tek perdedir. Oyunda iyi niyetlerinin kurbanı olup, çevrelerindeki sahtekâr insanlara aldanan iki çocuğun maceraları anlatılır. Eserde en değerli varlığın akıl olduğu ve her durumda aklın kullanılmasının gerekliliği üzerinde durulmuştur. İki çocuk oyun oynamak üzere sözleşip buluşurlar. Buluştukları yerde şansızlığından dolayı balık tutmakta zorlanan bir balıkçı ile karşılaşırlar. Çocuklar balıkçıyla sohbet ederken yanlarına bir avcı gelir. Avcının hayvanları
5

Hidayet Sayın, Akıllı Çocuklar, 1997, İzmir.(Eser basılıp oynanmamıştır.)

150

Materiallar

öldürmesinden dolayı rahatsız olan iki çocuk bundan üzüntü duyarlar. Çocukların yanına gelen Aslan kral, yaptırmış olduğu saraya denizkızının gelmemesinden dolayı üzgündür. Bu üzüntüsünü çocuklarla paylaşır ve denizkızının sarayda bulduğu eksiğin ne olduğu konusunda yardım ister. Çocukların da yardımıyla aslan kral sarayda eksik olan şeyin çiçek olduğunu anlar. Çocuklara yardımlarından dolayı armağan vermek isteyen Aslan kral, onları saraya davet eder. Aslan kral saraya gelen çocuklara altın kolye ve heykel verir. Çocuklar hediyelerden dolayı sevinç içindeyken, ilk önce yanlarına gelen sarhoşun, çocuğunun hasta olduğu yalanına inanıp, ona yardım etmek için altın heykeli, sonra yanlarına gelen dilencinin de kör olmasına inanıp tedavisi için altın kolyeyi verirler. İyilik yapmış olmaktan çocuklar çok mutludurlar. Ancak yanlarına gelen polisin anlattıklarından kandırılmış olduklarını anlarlar ve üzüntü duyarlar. Ayrıca aslan kralın hediyelerine sahip çıkamamaktan dolayı da kendilerini kötü hissederler. Çocuklar o sırada yanlarına gelen aslan krala olanları anlatırlar. Aslan kral çocuklardan üzülmemelerini ister. Onların suçlarının olmadığını, iyi niyetlerinin kurbanı olduklarını söyler ve onlara öğüt verir. Burada çocukların her söylenilene kanmaları eleştirilirken, onlara çevrelerinde kendilerini kandırmaya çalışan yalancı insanların da olabileceği, bu yüzden dikkatli olmaları mesajı verilir. Oyunda çocukların gerçek dünyayı tanımaları gerekliliği üzerinde de durulur. Ayrıca denizlerin ve doğanın hoyratça kirletilmesi, çiçeksiz bir mekânın güzel olamayacağı, sigaranın zararları, içkinin sağlığı bozduğu ve insanları maddî olarak çöküntüye uğrattığı, herkese hemen inanmanın sakıncalarının gösterildiği oyunda, çocuklara dürüst olmanın güzelliği de anlatılır. Tembelya’nın Soytarısı 6 , tek perdelik müzikli ve danslı bir çocuk oyunudur. Oyunda, kimsenin çalışmadığı bir ülkedeki insanların tembellikle sürdürdükleri yaşantılarının olumsuz yanları konu edinilmiştir. Soytarı, Tembelya Başkanı’nın geleceğini halka duyurur. Başkanın gelmesiyle büyük coşku olur. Halk başkanından memnundur. Ancak halktan bir kadın, hazır kaynakların bir gün bitmesinden duyduğu endişeyi dile getirir. Tembelliğe alışkın bir halk çalışmayacaktır. O yüzden bir erkek, kaynakların tüketilmesi konusunda bir plân yapılmasını ve bu konuda çalışacak bir bakana ihtiyaç duyulduğunu söyler. Tembelliğe alışkın
6

Hidayet Sayın, Tembelya’nın Soytarısı, 1998, İzmir.(Eser basılıp oynanmamıştır.)

danışmanlar buna karşı çıkarlar. O sırada ülkeye turist olarak gelen bir yabancı bu işe talip olur. Bu yabancı, çalışması ve düzeniyle ünlü olan komşu Karıncalar ülkesinden gelmektedir. Tembelya’daki dilencilerin çokluğu dikkatini çeker. Bu sırada zavallı bir adam “İnsan ne ederse kendine eder kendi kendine.” diye sayıklayarak yanlarına gelir. Adamın derdinin nedeni, çocuğunun kendi açtığı kuyuya düşüp ölmesidir. Adam başkanın yanında da sürekli aynı sözü tekrarlayınca, başkan onu yanından kovar ve çocuğunun ölümüne neden olduğu için de onun zehirli bir çörek yedirilerek cezalandırılmasını emreder. 2. çocuk ve kız çocuk yanlarına gelir. 2. çocuk gelirken yolda bir adamın verdiği çöreği yemiş ve rahatsızlanmıştır. Bu, o adama ceza olarak verilen zehirli çörektir. Çocuk da başkanın oğludur. Başkan adamı cezalandırmak isterken kendi oğlunu zehirlemiştir. Yeni bakan çalışmalarına başlamış, günlük çalışma saatinin sekize çıkarılmasını önermiştir. Ancak bu durum kimsenin işine gelmez. Ülkede, bağımsız yargıçlardan oluşan bir yargıya ihtiyaç vardır. Soytarı ise sık sık cevabı, beyin jimnastiği gerektiren bilmeceler sorup halkı güldürüp düşündürmekte, bir yandan da halka çalışmanın öneminden bahsetmektedir. Halk bu konuda düşünmeye başlamıştır. Ülkeyi tanımak için gelen turistler, pislikten, tembellikten, üretimsizlikten dolayı burayı beğenmemişlerdir. Karıncalar ülkesinden gelen kişilerin söyledikleri, Tembelya’da yaşayan halkın kafasını karıştırmıştır. Halk içinde bulunduğu duruma isyana başlamıştır. Ruh hali bozulan başkan, halkın arasına karışmaktan çekinmektedir. Ülkede hızlı bir çalışma kampanyası başlatılır. Soytarılık yasaklanır. Ülkenin adı, “Arılar Ülkesi” olarak değiştirilir. Ülkede dalkavukluk, tembellik, gevşekliğe son verilir. Başkan, halkı eğlendirip düşündürmesi ve büyük halk kitlelerine ulaşması için soytarının işine devam etmesi kararını verir. Bütün çocuk oyunlarında çalışmanın önemini vurgulayan yazar, bu oyununda da tembel yaşamanın zararlarını verirken, çalışkanlığın, dürüstlüğün ve iyi niyetin insan yaşamını olumlu yönde etkileyebileceğinin üzerinde durmuştur. Oyunda çalışmanın, her şeyi zamanında ve dozunda yapmanın gerektiği vurgulanmıştır. Gülüp eğlenme, dinlenme, üretme, çalışma, paylaşma hepsi zamanında ve yerinde yapılmalıdır. Tembelya Ülkesi’nin tembel insanları, sonunda ülkelerinin geleceğinin tehlikede olduğunu fark ederek çalışmaya başlamışlar, dilenciliği ülkede yasaklamışlardır. 151

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Eserde istediği gibi hayat süren çalışkan insanların yaşadığı Karıncalar Ülkesi ile insanları hazır kaynaklara güvenip tembellik eden, dilenciliğin ve hırsızlığın hüküm sürdüğü Tembelya Ülkesi mukayese edilmiş, çalışmanın güzelliği anlatılmıştır. Mutluluk Gömleği 7 komedi türünde tek perdelik müzikli bir çocuk oyunudur. Oyunda, dilencilik yaparak hayatını sürdüren bir çiftin kral ve kraliçe olma hayali kurarlarken, erkeğin gördüğü bir rüya neticesinde hayatın gerçekleri ile yüz yüze gelip çalışmanın önemini kavramaları konu edilmiştir. Karı-koca bir erkekle bir kadın aynı yerde dilencilik yapmaktadır. Erkek, bir gece önce rüyasında kendisini kral olarak görmüş ve kral olmanın insanı çok mutlu edeceğine inanmıştır. Bunu kadına da söyler. Krallık, bir dilencinin hiç olamayacağı bir şey derken yanlarına yaşlı bir adam gelir. Tabiatın çok güzel olduğunu söyleyen yaşlı adam onlara neden mutsuz olduklarını sorar. Dilenciler mutsuzluklarının sebebinin yoksulluk olduğunu söylerler. Yaşlı adam onlara paranın mutlu olmak için yetersiz olduğunu anlatır, çalışmanın öneminden bahseder. Ona göre kral olan kişi mutlu değildir, çünkü taşıdığı sorumluluk onu sürekli gergin tutar, aklı ile duygularını karıştırmaması gerekir. Yaşlı erkek gidince dilenciler aralarında onun hakkında tartışırlar. Erkeğe göre o çılgın biridir, kadına göre ise o çok akıllı bilge biridir. Erkek dilenirken kolu sarılıdır ve topal taklidi yapmaktadır. Yanlarına gelen bir genç, onun yalanını ortaya çıkarır ve ona çalışmanın, alın terinin ve üretmenin keyfinden, bunları onurlu insanların yapacağından bahseder. Onlara iş aramaları gerektiğini söyler. Bu sırada yanlarından geçen iki çocuk, bir denklemi, kimin çözdüğü konusunda tartışmaktadırlar. Genç, onların aralarını yapmak için ikisinin de aynı anda çözmüş olabileceğini, kavga etmemeleri gerektiğini söyler ve onları barıştırıp gider. Dilenci erkek ve kadın hâlâ kral olup zengin ve mutlu olma hevesi içindedirler. Bu sırada sırtında bohçası ile yaşlı bir kadın satıcı onların yanına gelir. Onlara yaşlı, genç herkesin bir iş yapması gerektiğini söyler. Erkek ona kral olduğunu söyler, yaşlı kadın alay ederek gider. Bir müddet sonra erkek uykuya dalar. Rüyasında bir kraldır. Çocukları bir uçurtmayı uçurmak için birbirleriyle kavga etmektedirler. Uçurtmayı uçuramamalarının sebebini krala sorarlar.
7

Kral vezirinden buna bir çare bulmasını ister. Kral mutsuzdur. Artık hiçbir soytarı, düzenlenen hiçbir eğlence ona keyif vermemektedir. Durumunu danışmanına anlatır. Danışman, cebinden çıkardığı bir boncukla kralın falına bakar. Kralın mutlu olması için mutlu bir adamın gömleğini giymesi gerektiğini söyler. O sırada oğlu hapse atılan bir ana, oğlunun hapisten çıkarılması için yalvarmaya gelir. Vezir bu duruma karşı çıkarsa da, kral oğlunu serbest bıraktırır. Bu arada kralın bulunmasını istediği mutlu adam gelmiştir. Bu kişi bir çobandır. Üç çocuğu vardır. Ona dünyada sağlıklı yaşamanın keyfi yetmektedir. Elindekilerle mutludur. Üzerindeki gömleğinden başka eşyası da yoktur. Krala gömleğini verir. Kral giyince gülmeye başlar. Çobanı giydirir, ona iş verir. Ülkede yedi gün, yedi gece şenlik yapılır. Kral ve kraliçe artık rahatlamıştır. Uyumaya, dinlenmeye çekilirler. Dilenci kadın kanepe üzerinde uyuyan dilenci erkeği uyandırır. Erkek bütün bu yaşadıklarının bir rüya olduğunu anlar. Kral olmasına rağmen, içine girdiği sıkıntı yüzünden krallığın keyfini sürememiştir. Rüyasını karısına anlatır. Mutluluğun anahtarını artık bulmuştur. Sağlıklı olmak ve elindekiyle yetinmek en büyük mutluluktur. Çocukları neşe içinde uçurtmalarını uçurmaktadırlar. Kadın ve erkek çalışma kararı alırlar. Çiçek satarak geçineceklerdir. Artık mutludurlar. Oyunda verilmek istenen temel düşünce, insanın mutlu olabilmesi için önce kendini ve kendi içindeki mutluluğu keşfetmiş olması gerçeğidir. Çalışmak ve çabalamak ise mutlu bir gelecek içindir. Evrensel tema, mutluluk adına çalışma, elindekiyle yetinmedir. Yazarın eleştirdiği konular ise tembellik, vurdumduymazlık, duyarsızlık, tamahkârlık ve hayalperestliktir. Sevgi Güvercinleri8, müzikli bir çocuk oyunudur. Çocuklardaki hayvan sevgisi ve yardımlaşmanın önemi üzerinde durulan eserde iki arkadaşın hayvanlara olan düşkünlükleri, aile bireyleri arasındaki sevgi, saygı ve hoşgörü eserin konusunu oluşturur. Ece ve Erol, sömestri tatiline girmiş iki yakın okul arkadaşıdırlar. Kedi ve köpeklerini de alarak parka giderken bir sokak köpeğine arabanın çarptığını görürler. Daha sonra da hayvan barınağına götürülen köpeği görmeye gelirler. Çocuklardaki merhamet ve hayvan sevgisi, barınağın bekçisini çok mutlu eder ama kendi çocuğunun böyle olmadığına da üzülür. Parkta buluştukların8

Hidayet Sayın, Mutluluk Gömleği, 2002, İzmir.(Eser basılıp oynanmamıştır.)

Hidayet Sayın, Sevgi Güvercinleri, 2004, İzmir(Eser basılıp oynanmamıştır.)

152

Materiallar

da bir palyaço onlara sirki haber verir. Ece ailesiyle sirki görmeye giderken, Erol, büyükannesinin hastalanması üzerine İzmir’e gider. Daha sonra Ece’nin büyükbabası da hastalanarak hastaneye kaldırılır. Erol’un büyükannesi, Ece’nin de büyükbabası iyileşir. Aile ve çocuklar buna çok sevinirler. Zehra Hanım alışverişe gittiğinde bir çocuk çantasını çalmak ister ama yakalanır. Polis, çocuğu ve Zehra Hanımı karakola götürür. Çocuk daha sonra babasına teslim edilir. Annesinden bu çocuğun hayvan barınağının bekçisinin çocuğu olduğunu öğrenen Ece, Erol ile bekçiye giderek oğluna yardım etmek istediklerini söylerler. Bekçi çok memnun olur. Annesi ölünce çocuğu ile ilgilenemediğini anlayan bekçi, okula göndermeme kararı aldığı oğlunu tekrar okula göndermeye ikna olur. Çocuklar Can’a yardım edeceklerdir. Can da iyi arkadaşlar bulduğu için memnundur. Bu eserde çocukları eğitmeyi amaçlayan yazar, hayvan sevgisi, aile bireyleri arasındaki saygı ve sevgi, yardımlaşmanın önemi ve çocukların muhtaç oldukları ilgiye dikkat çekmektedir. İlgilenilmeyen çocuklar hem okulda başarısız olur, hem de kötü arkadaşlar edinerek kötü yola düşebilir. SONUÇ Geleceğimizin teminatı olan çocuklarımıza bize özgü millî ve manevî değerlerin kazandırılması, evrensel değerlerin benimsetilmesinde en etkili eğitim araçlarından birisi tiyatrodur. Her millet geleceğinin teminatı olan çocuklarına millî, manevî ve kültürel değerlerini kazandıracak eserler yazarak onların iyi yetişmelerini sağlamak zorundadır. Hidayet Sayın, yazdığı beş çocuk oyunu ile bizce yazar olarak üzerine düşen görevi yerine getirmiştir. Onun eserlerinde büyüklere saygı, arkadaşlık, yardımlaşma, doğanın ve hayvanların korunması, çalışkanlık, dürüstlük gibi manevî ve maddî değerler üzerinde durulurken, çocukların evrensel değerlere de sahip çıkmaları istenmiştir.
KAYNAKÇA − Babacan, Mahmut, “Çocuk Tiyatrosunun Eğitime Katkıları”, Hece Çocuk Edebiyatı Özel Sayısı, S. 104105, Yıl 9, Ağustos, Eylül, 2005, s. 289-294 Gökşen, Enver Naci, Örnekleriyle Çocuk Edebiyatımız, Remzi Kitabevi, 5. basım, İstanbul, 1985. Sayın, Hidayet, Akıllı Çocuklar, 1997, İzmir. (Eser basılıp oynanmamıştır.) Sayın, Hidayet, Gülistana Yolculuk, 1992, İzmir (Eser basılıp oynanmamıştır.) Sayın, Hidayet, Mutluluk Gömleği, 2002, İzmir. (Eser basılıp oynanmamıştır.)

− − −

Sayın, Hidayet, Sevgi Güvercinleri, 2004, İzmir (Eser basılıp oynanmamıştır.) Sayın, Hidayet, Tembelya’nın Soytarısı, 1998, İzmir. (Eser basılıp oynanmamıştır.) Tuncer, Hüseyin, “Edebiyatın Dile ve Kültüre Katkısı”, Dil-Kültür Edebiyat ve Sanat Penceremizden, Akademi Kitabevi, İzmir, 2000, s. 79-83

− − − −

153

 

AZERBAYCAN ŞİİRİNDE ÇOCUK
Nigar MUHAMMEDOVA
e-mail: n_1316@yahoo.com

Çocuklar, insan yaşamı içinde önemli bir başlangıç noktasıdır. İnsanlar yaşamı, doğayı sevmeyi, düzenli olmayı, sorumluluklarının bilincine varmayı, çalışmayı ve daha pek çok önemli olguyu çocukken öğrenir. Bu nedenle insan yaşamında en önemli dönemlerden birini çocukluk çağı oluşturur. Çocukların dünyası yetişkinlerin sandığından daha geniştir. Çocuğu şu şekilde tanımlamak mümkündür : Duygu, düşünce, hayal ve zevklerin, olgun insanlardan farklı bir şekilde algılandığı dönemdir. Çocuğun hayal dünyasında gezinmek, onu gerçek anlamda tanımak demektir. Kendine özgü bir dünyası olan çocuk, çoğu zaman bu dünyasını paylaşmak istemez, kimsenin çocuk dünyasına müdahilesinden hoşlanmaz. Saflığın, duruluğun ve temizliğin sembolü olan çocuk, zamanı kendi içinde bölümleyen, ona farklı bir şekilde bakan, gerçek olanla, gerçeğin dışında gerçeğimsi dünyayı aynı zaman dilimi içinde yaşamasını bilen biridir. Sağlıklı büyümeleri açısından çocukların hayal dünyalarını, umutlarını, beklentilerini, dileklerini ve içlerinde yaşadıkları fırtınaları anlayabilmek ve buna göre davranabilmek çok önemlidir. Tüm söylenenlere ulaşmanı kolaylaştıran bir yol edebiyatdır. Çocuk edebiyatı, hayatı roller vasıtası ile anlatan söz sanatıdır. Halkımızda yeni insan kişiliklerinin oluşmasında onun eğitim ve öğretiminde çocuk edebiyatının rolü büyüktür. Adından da anlaşıldığı gibi sırf çocuklara hizmet eder ve onların duygularının, zevklerinin gelişmesinde görev alır. Beşeriyetin meydana getirdiği tüm maddi ve manevi servetleri yeni nesle öğretir. Bu edebiyat çocukların zengin, manevi ve estetik zevke sahip, devrinin insani bilgilerini edinmiş yetişkin bir fert olarak terbiye almalarına yardımcı olur. Çocuk edebiyatında çocuğun kendine güven duyması, toplumsallaşma görevini yerine getirmesi, dil gelişimini tamamlamak istemesi, ailesini ve çevresini sevmesi, daha da önemlisi kendi duygu ve düşüncelerini rahat, anlaşılır ve doğru bir şekilde dile getirmesi hedeflenmiştir. Çocuğa bilgi kazandırmayı, okuduğu ve dinlediği eserlerden zevk almayı ve çocuğa hayatı tanıtmayı amaçlar. Ruhsal, zihinsel ve yaratıcı güçlerini geliştirir, geleceğe hazırlar. Onlara zorluklar karşısında uğraş vermeyi,çalışmayı ve başarmayı 154

öğretir. Çocukları yaratıcı etkinliklere yöneltir. Çocuğa bir edebiyat yapılması, çocuk edebiyatına yönelişi hızlandırır. Bu edebiyat kavramı, ortaya çıktığı günden bu yana tartışılıyor. Her yaştan okurun ilgisini çekebilen, okunabilinen, dili, anlatımı ve biçimi ile edebiyatın seviyesinin düzeyinde yazılır. Azerbaycan çocuk edebiyatı yüz yıldan fazla bir gelişme tarihine sahiptir. Bu zaman içinde Azerbaycan çocuk edebiyatı yüksek bedii değer kazanmış ünlü sanatkarların eserleriyle zenginleşmiştir. Çocuklar için yazılmış her edebi ürün dikkate değerdir. Böyle edebi ürünlerden birisi şiirdir. Çocuk edebiyatında şiir, bir sanat eseri ve bir eğitim aracı olarak önemli bir işleve sahiptir. Şiir duygulara hitap eden, orada kök salıp yeşeren, meyvesini hayallerle süsleyip, ahenkle sergileyen bir sanattır. Bu sanatın araç ve amaç olarak kullanımı, diğer edebi türlerden farklı ve özel bir yere sahiptir. Hele söz konusu çocuk şiiri olunca, bu konu bizim için daha çok önem kazanmaktadır. Şiirin, imge, duygu, düşünce ve hayalleri etkileyici bir biçimde aktarması açısından edebi türler arasında ayrı bir yeri vardır. Bir çok şair kimi zaman kendi çocukluk günlerinden, kimi zaman kendi çocuklarından hareketle çocuk dünyasının zenginliklerini şiirlerinde yansıtmaya çalışmışdır. Bu nedenle gerek büyüklerin çocukları, gerekse çocukların birbirlerini anlamalarında şiirin rolü büyük. Şiirler, çocukların dünyasına açılan kapılardır. Yarınlarımız olan çocuklarımıza duyduğumuz sevgiyi, onları hayata hazırlama telaşımızı, geleceği güvenle bırakabileceğimiz nesiller yetiştirme yolundakı endişelerimizi şiirde bulmak mümkündür. Şiirler, çocukların sevgiyle dolu, kötülükten uzak masum dünyalarının birer göstergesidir. Çocuk şiirleri vasıtasıyla vatan, bayrak, millet şüuru, dini ve milli değerler anlatabilmektedir. Şiir, çocukları güzel duygu ve düşüncelere ulaştırmanın yanı sıra, dil ve telaffüuz becerileri de kazandıran bir edebiyat türüdür. Çocukta ezber yeteneği şiir yoluyla gelişmektedir. Vezin ve kafiyenin oluşturduğu ahenk, çocuğun şiiri ezberlemesine katkıda bulunmaktadır. Anadil eğitiminde şiirin önemli bir yeri vardır.

Materiallar

Çocuk ve şiir, bu iki kavram birbirine ancak bu kadar yaklaşabilir ve yakışabilir. Şiir, çocuğun hayal dünyasındaki zenginlikle eşdeğerdir. Bu yüzden şiirin üzerinde uzun uzun düşünülmesi gerekmektedir. Çocuk, hayal ve masal ülkesinin şahzadesidir. O, kendince çizdiği bu diyarda dünyalar kurar, kendince şekillendirir. Şiir de bu özel yapısından ötrü çocuğa en çok yakışan bir türdür. Bu yüzden çocuk için yazılan edebi eserlerde, özellikle şiirde, bu dünyayı göz ardı etmemek gerekir. Kimi çocuk şiirleri, özlem şarkıları söylenirken ağaçlara takılakalmış bir uçurtmadır. Kimi çocuk şiirleri, karanlık dolu gecelerin korkularına açılmış sonu ışıklı tünellerdir. Kimi çocuk şiirleri, çocuğu bir bulutta, düşte gezdirir, kimisi kuşun kanadında sevgiyi çiçeklendirir. Şiirin aynasında çocuğa yönelik umutlar ve özlemler parlatılır.1 Azerbaycan yazarları çocuklar için pek çok değerli şiirler yazmışlar. Bu yazarlar sırasında M.E.Sabir, A.Şaik, A.Sehhet, R.Efendiyev, M. Dilbazi, N.Hazri ve bu gibi nice değerli şairlerin isimlerini söyleyebiliriz. Çocukların yaşamına yön verenler,onların her türlü bakımını üstlenip sevgileriyle onları büyütenlerdir. Bu kişilerin başında anne ve babaları gelir. Şair İslam Seferli`nin çocukların düşüncesiyle anneye sevgiyi şiirinde gösterdiği gibi : Əziz ana, can ana, Gözəl mehriban ana. Böyütdükcə bizi sən Dən düşür saçlarına...(İ.Seferli.) Yaşı kaç olursa olsun her çocuğun annesine duyduğu sevgi yüreği kadar engindir. Azerbaycan edebiyatında anne ile çocuk arasındakı sevgiyi, koparılmaz bağı dile getiren şiirler büyük bir yer kaplamaktadır. Abdül Azizov çocuklar için şiirler yazan Mirze Elekber Sabir hakkında yazıyor : “ Şairin çocuklar ve gençler için kaleme aldığı şiirlerinde ifade olunan duyguların, düşüncelerin son derece doğal ve samimi olması, onları herkesin severek okuduğu şiirler haline getirmiştir. Geleceğe büyük ümitler besleyen Sabir, şiirlerinin her zaman yaşayacağına, vatana, halka, millete hizmet edeceğine inanıyordu.”2 Diğer bir şair Abbas Sehhet`in çocuklar için yazdığı şiirler konu bakımından zengindir. Çocukların hayatı, tahsili ve eğitimi, vatana sevgisi,
1 2

tabiata, hayvanat alemine ilgi alakası şiirlerin konusu olmuştur. “Ata və oğul”, “ Ana və bala ” , “İki uşaq ” ,“Məktəb şagirdi ” şiirlerinde Abbas Sehhet çocukları okula, tahsile çağırır, geleceğin güzel yollarının yalnız ilimde olduğunu söylemiştir.O şiirlerinde çocukların hayvanlara duydukları sevgiyi çok güzel tasvir eder. Bu konuda yazılmış bir şiirine dikkat edelim. Quşlar, quşlar , a quşlar, Qaranquşlar , a quşlar. Cəh - cəh vurun burada Gah yerdə , gah havada. Quşlar neçin gedirsiz? Yoxsa ki, seyr edirsiz? Quşlar uçdu, əkildi, Vay, səsləri kəsildi... (A. Sehhet.) Ömrünün yarısını çocuklara adamış A. Şaik, M. Dilbazi ve b. çocuklarla bağlı şiirler yazmış, Azerbaycan çocuk edebiyatına hizmet etmişler. Abdulla Şaik`in şiirlerinde okula, eğitime çok önem verilir. Çocukları okula gitmeye heveslendirir. Onun “ Məktəbdə ” şiirinde küçük çocuk babasından okula gimek için izin istiyor. Dünən gedib məktəbi mən görmüşəm, Ay, nə qədər yoldaşlarım var, ata ! Bəyənmişəm məktəbi, çox sevmişəm, Gəl məni də məktəbə qoy, ay ata ! (A. Şaik.) Şairin geleceğimiz olan çocukların hayvanlara duyduğu sevgilerini, çocuksu düşüncelerini ele alan “ Keçi ”, “ Cücələrim”, “ Xoruz ”, “Bir quş”, “Quzu”, “Dovşan” şiirleri tüm çocukların severek ezberlediği şiirlerdendir. Dovşan , dovşan , a dovşan. Qaçma, dayan, a dovşan Qaçma səni sevəndən, Can kimi istəyəndən. Dura bilmərəm, dadaş, Yanında var alabaş. Xəbərdaram işindən, Qurtarmaram dişindən. (A. Şaik.) Azerbaycan çocuk edebiyatına katkısı olan şairlerden biri Mirvarid Dilbazi`dir. O şiirlerine çocukların düşünce ve duygularını, tabiat tasvirlerini güzel bir şekilde yansıtmıştır. Dilbazi`nin “ Günəş ”, “ Yaz yağışı ”, “ Yaz buludu ”, “Göy gurlayır ” ve b. bu gibi şiirleri vardır. - Ay təzə tər yasəmən, İlin bu fəslində sən Niyə gəlmisən bağa? - Mən günəşi sevirəm Gəlmişəm nazlanmağa. (M. Dilbazi.) Çocukların iyi, sağlıklı yetişmelerine önem veren Abdulla Şaik “ Təmizlik” şiirini yazdı. Bu 155

Ali Ziya Çamur “Edebiyatımızda Dünden Bugüne Çocuk Şiirleri” http://www.izedebiyat.com/yazi.asp?id=21260 A. Azizov “Uşakların Sevimlileri” s.52. Gençlik neşriyatı Bakü 1978

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

şiir küçük çocukların dillerinde ezbere dönüşmüştür. Çocuklar şiirde söylenenleri yapmaya özen gösteriyorlar.3 Səhər durunca İnanmırsan, bax, Əlimdə fırça Dişim ağappaq. Sildim dişimi, Üstüm tərtəmiz, Bildim işimi. Bax, beləyik biz. (A. Şaik) İlim, tahsil, okul konusu Bahtiyar Vahabzade`nin çocuklar için yazdığı şiirlerde daha geniş yer bulmaktadır. Şairin “ İlk çağırı ” şiiri okul yıllarına yeni ayak basanlar için yazılmıştır. Şiir öğrencilerin hayat yolunu anlatıyor. Şair öğrencilerde ilme, tahsile ilgini artırmak için şiirler yazmıştır. Buna örnek “Çanta”, “Qiymət”, “Əlifba kitabı” ve b. gösterebiliriz . Ünlü şairlerden birisi M. Rzakuluzade`dir. Onun çocuklarda çalışkanlık ruhunu uyandıran “ Ən dadlı meyvə ” , “ Düymə ”, “ Ağ dana ” , “ Qış gəlir ” ve b. bu gibi şiirleri vardır. “Ən dadlı meyvə ” şiirinde ihtiyar bahçivan çocuklara soruyor: - Ən dadlı meyvə hansıdır ? Bahçivan sorusunun cevabında çocukların ağzından çeşitli meyvelerin ismi çıktı, fakat bahçivan onların fikrine karşı çıktı ve dedi : - Bu saat mən sizə deyim - Ən dadlı meyvə nədir ? - ... Ən dadlı meyvə - ancaq Sənin öz zəhmətinlə Yetirdiyin meyvədir ! (M. Rzakuluzade) Çocukların her zaman ilgi duydukları, hayatın güzelliğini tabiata yansıtan çiçeklerdir. Bir çok şairler bu güzellikleri şiirlere aktarmışlar. Böyle şairlerden birisi Rasül Rza`dır. Bənövşəyəm, bənövşə Qışda yatıb torpaqda Yaz başında həmişə Açıram çöldə, bağda, Ətirliyəm, göyəm, Bahar qızı çiçəyəm Tez açıb , tez solaram... ( R. Rza .) Rasül Rza çocuklarda tabiatın zengin nimetleri hakta ilk tasavvurlar yaratmak için bir sıra şiirler yazdı. Onun böyle şiirlerinden birisi

“Qarpız”dır. Şair bu şiirinde çocukların dikkatini karpuzun en önemli alametlerine çekiyor4 : Dadlı, yeməli olur, Azərbaycan qarpızı. Qabığı zol – zol, yaşıl, İçi tamam qırmızı. Nazik olur saplağı, Yerə döşənir tağı. ( R. Rza .) Azerbaycan`ın en ünlü yazarlarından biri de Samed Vurgun`dur. Samed Vurgun çocuklar için yazmanın ne kadar sorumlu ve zor bir iş olduğunu, çocuk kalbinin, genellikle çocuk hayatını terennüm etmenin ne kadar önemli olduğunu söyler. O yazıyordu : “Çocuk insandır!” Onu sade, haraketli, her zaman mutlu ve özgür tabiatında , büyük insanların tüm vasıfları vardır.”5 Vatanı sevmeyi, onu korumayı çocuk iken öğreniriz. Çocukluk yıllarımızdan hep duyduğumuz bir kelime, Vatan! Vatan, çok şairlerin şiirlerine konu olmuş ve olmaktadır. Çocukların kalbini, ruhunu okşayan, severek ezberlenen “Azerbaycan” şiiri Samed Vurgun`un eserlerine çok güzel bir örnektir. El bilir ki, sən mənimsən, Yurdum, yuvam məskənimsən. Anam doğma vətənimsən, Ayrılarmı könül candan, Azərbaycan, Azərbaycan ! (S. Vurgun) Çocuk edebiyatı ve çocuklar için yazmayı basite almak ve kolay bir iş olarak nitelemek çok yanlış bir tutum. Şurası unutulmamalı ki, çocuklar için yazmak, büyükler için yazmaktan çok daha zor bir olaydır. Hem çocuklar için yazmayı hafife alıp, hem de çocuklar için yazmak çocuklara yapılabilecek en büyük kötülüktür. Hayatı, yaşamayı, sevmeyi her kes çocuk iken öğrenir. Çocukluğumuz şiirlere yansır. Yaşadığımız, gördüğümüz, sevdiğimiz şeylere şiirler yazarız. Her şiirin içinde birer çocuk yaşatırız. Zaman geçer biz büyür, gençleşir, yaşlanırız. Fakat büyük şairlerimizin çocukken duyduğumuz duyguların, sevgilerin yansıtıldığı bu şiirler hep çocuk kalır, hep çocukluk hatıralarımızı hatırlatır. Şiirde, genellikle yaşama sevinci, aile sevgisi, tabiat, yurt ve millet sevgisi, güzellik duygusu gibi temalar yer almalıdır. Çocuk şiirinde her türlü olumsuzluktan uzak kaçınılmalıdır. Şiirde ahengi sağlayan unsurların başında gelen ritim, çocuk şiiri için de vazgeçilmez önemli bir unsur olmalıdır. Çocuklara yönelik yazılacak
4

3

Qara Namazov “ Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı ” s 257 Bakü 2007

5

Qara Namazov “ Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı ” s 302 Bakı 2007 Samed Vurgun Eserleri v cilt. S 311. Bakü 1972

156

Materiallar

olan şiirlerde özlü ve kafiyenin göz ardı edilmemesi gerekir. Mümkünse kafiyeler belirli olmalı ve belirli bir sistem içerisinde şiirde yer almalıdır. Şiiri meydana getiren his, hayal ve fikir unsurları, çocuk şiirlerinde farklı şekilde yer alması gerekmektedir. Çocukların ruh ve beden gelişimlerine paralel olarak yazılan şiirlerde yer alan düşünceler yalın, anlatımlar sade ve fikirler bütünlük içerisinde olmalıdır. Aşırı benzetme ve sanatlı anlatımlardan uzak durulmalı, yapılan sanatsal benzetmelerde, çocukların birikimleri göz önünde bulundurulmalıdır. Çocuğa gerçek bir hayatı, gerçeğin dışında sunmak için özel bir gayret gösterilmeli, eğer böyle bir anlatım yolu tercih edilecekse, geçeğin dışındaki hayattan gerçeğe doğru gelinmelidir. Çocuk, sevgi ister, kucaklanmak ister. En önemlisi de güvenli ve huzurlu bir ortamda yaşamak, düş dünyasının zenginliklerinde kaybolmak ister. Çocuklar geleceğimizdir. Onların daha iyi yetişmeleri için duygu ve düşüncelerine hitap eden şiirler yazılmalı. Her bir çocuk kendisinde bir dünyadır. Onların masum ve çocuksu dünyalarını anlayalım, sevelim. Çocuk dünyasının derinliğini bilmek ve bu dünyanın gerektirdiği atmosferi sağlamak yazarın görevi olmalıdır. Çocukların yaşam zenginliğini göz önüne alarak eserler meydana getirildiğinde hem çocuksu bir dünya çizilmiş olacak, hem de diğer yazarlara yeni yol haritaları belirlenmiş olacaktır.6 Şair, şiirde kendi çocuk dünyasından izler yaşatmak yerine, kendisini çocuğun yerine koyarak ve ona onun diliyle hitap ettiği oranda, çocuk şiirinde başarılı olur. Son olarak diyebiliriz ki, çocuk için şiir yazmadan önce çocuğun dünyasını keşfetmek, onun dilini ve anlatımını benimsemek, her şeyden önce çocuğu anlamak gerekir.
KAYNAKÇA 1. Ali Ziya Çamur “ Edebiyatımızda Dünden Bugüne Çocuk Şiirleri ” http://www.izedebiyat.com/yazi.asp?id=21260 Abdül Azizov “ Uşakların Sevimlileri ”. Gençlik neşriyatı Bakü 1978 Samed Vurgun Eserleri v cilt. Bakü 1972 Törenur Özbay, “ Yıkmayın Dünyamı ” 1.baskı, Ankara, Nisan 2002 Hacıyev Aydın, Ferhadov Ferhad “ Azerbaycan Uşak Edebiyatı ” Bakü Gençlik neşriyatı 1977 Azerbaycan Edebiyatı, Mirze Elekber Sabir, “ Hophopname ” Bakü Çaşıoğlu neşriyatı 2004 Törenur Özbay, Yıkmayın dünyamı, 1.baskı, Ankara, Nisan 2002

Geşem Necefzade “ Ədəbiyyat qəzeti ” 06. 02. 2004 Abdulla Şaik “ Seçilmiş əsərləri ” III cilt, Bakü, Avrasiya Press , 2005 9. Abbas Sehhet “ Seçilmiş əsərləri ” Bakü, Lider neşriyatı , 2005 10. Rəsul Rza “ Seçilmiş əsərləri ” I cilt, Bakü, Önder neşriyatı , 2005 11. http://yenisafak.com.tr 12. Kara Namazov “ Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı ” Bakü 2007

7. 8.

2. 3. 4. 5. 6.

6

157

 

ÇEK MASALLARINDA TÜRK İMGESİ
Žofie YÜKSEL
E. Ü. Türk Dünyası Araştırmaları Enstitüsü

Nilüfer PEMBECIOĞLU
İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi e-mail: niluferpembecioglu@gmail.com

Nadi GÜLER
Türkiye İletişim Araştırmaları Merkezi, e-mail: cemilnadi@gmail.com THE TURKISH IMAGE IN THE CZECH FOLK TALES ABSTRACT Turkish images are the ones used often and vividly in Czech Folk Tales. The issues of Turkish culture and motives are in the common use of daily language, the sayings, ballads, folk tales and folk theaters of Czech culture. Most of these motives are stemming from the relationship established between the Czech and Turkish culture. The wars between the two cultures, the experience through the economical and commercial relations are all reflected in their literature. Tatars are the first and single Turkish group embedded into the history of the Czech and Slovak people. Starting from 1241, Tatars started to settle into the area passing through Moravia and gave a great damage to the area. Later on, most of the Ottoman Empire soldiers were referred as the Tatars. Between the 16th and the 18th centuries, the name of Tatar has become almost equivalent to Turk.1 Ottoman Turks got closer to the Slovakia borders in the 16th century. After the attacks of the first years, Slovakia fields were added to the Ottoman Empire and the Ottoman management is followed about 150 years. After the weakening of the Ottoman Power in the area by the 17th century, the area is gained by the Habsburgs again.2 Slovakia and the East Moravia area became the border area for the Ottomans after the 17th century during the time all the power balances changed in the era. The border areas were the ones having the load of heavy battles and fights. In these areas, the people had to live almost a non-stopping war atmosphere. The people of this area lived in the state of fear causing both of the sides having the war: Paying their taxes sometimes to the both sides, yet, leaving under uncertain conditions, complexity and fear of becoming prisoners of war or plundered. The dense feelings of the people of those times were all reflected in the folk literature and passed from one generation to another. If we exclude the attack between 1717 and 1745 from Ukraine to Slovakia area, the last relationship of the Ottomans with Slovakia and East Moravia people were by the end of the 17th century. It is surprising that even after 300 years by now, meaning more than ten generations, the image of the Turks and the language related to those times are incredibly still so vivid in the culture, reflecting the wars and the times of power. The themes and concepts related to Turkish people were inserted into the folklore by the 18th and 19th century and the images became stable. These materials were collected amateurishly after the end of the 19th century. There is not much information in the first years of the collections, such as the storyteller, the conditions of collecting the material, etc. Yet, it is not even certain if the collector has changed the story, adapted or left open to interpretations. The collection of the material in bits and pieces, the lack of the systematic gathering and lack of careful study gave us very little clues about the issue. Not only the legends of the time, but also the folk tales and the theater plays or ballads are difficult to analyze when it comes to finding out what is right and crucial in the discourse. Here, the important thing is to find out which motive is added later on, which one is universal, which one could be added by the story teller or the collector. It is also difficult to determine the level of the impact of the storyteller, how much the story is changed or updated or how much it’s influenced by the current events of the time. Through the analysis of the folk tales and trying to find out the Turkish images in them, we may also come across with some other difficulties. Specifically, the ones liked most among the children, the ones known by everyone in the society we should also consider the fact that these could be produced by the current literature, by the famous writers. The factors should be clarified such as describing if they were written under the certain conditions, or for the popular culture, or a certain type of discourse. What makes the storyteller tell us this story, etc, such questions are very important to have meaningful analysis. Similarly, those ones introduced in the form of film, not an ordinary oral text but a visual one, force us to ask how the scenario is written, how much of it is fiction and how much of it is the reality told from the earliest times. It should also be questioned that how the visual material is used, what were the reflections of the audience, how they were affected by the text, what affects them most, etc. If we do not concentrate on such questions it would be difficult to analyze the concept of Turk and Turkish image. This paper is an attempt to analyze the Czech folk tales regarding the Turkish image in them and classify these images under certain semiological classes. After giving the short summaries of the folk tales, Turkish image in all these tales are analyzed and how the text is bearing the language and the concept of Turk is used in the Czech folk tales as well as their impact on the society.

1 2

Rychnová - Klímová, Dagmar. Kulturní Zázemí Epiteta "Tataré Psohlavci". (Tatar - Köpekbaşı Lakabının Kültürel Temeli.) ČL, 55, 1968, s. 110. Osmanlı dönemindeki Slovak bölgeleri hakkında ayrıntılı bilgi bk.: Kopčan, Vojtěch. Turecké Nebezpečenstvo a Slovensko. (Türk Tehlikesi ve Slovakya.) Bratislava, 1986.

158

Materiallar

1. GİRİŞ Masallar, anlatıldıkları ortamı, gelecek kuşaklara betimleyen, sözlü kültüre ait anlatılardır. Masalların pek çoğu her ne kadar olmayan ya da olabilecek olmayan olayları ele alsalar da, yaratıldıkları ve anlatıldıkları ortamdan, zaman diliminden, coğrafyadan, güncel olaylardan, kültürden etkilenmiş anlatılardır, bunlardan kopuk olmaları düşünülemez. Bu nedenle, hangi kültürde olursa olsun, çözümlendiklerinde geçmişle ilgili bir birikimi yansıtırlar. Söylenler, temellerini aldıkları kültürün bir parçası haline geldiklerinde, içlerindeki taşıdıkları imgeler de o kültürün özümsediği, benimsediği, genel geçer kabul ettiği imgelere dönüşür. Bu yüzden, masallarda, çocuklara, gelecek nesillere, ne tür imgeler sergilendiği, aşılandığı son derece önemlidir. 1.1. Masallar ve İmgeler Kültürlerarası açıdan bakıldığında ise, bir başka kültürün, farklı bir ulusun imgesi, masallarda, söylenlerde anıldıkça, o ülke ve kültür hakkında o imgenin taşıdığı inançların, yargıların da kültürün içinde gezindiği görülebilir. Var olan yaygın kanı, farklı ulusların imgelerinin farklı söylenlerde değişik şekillerde karşımıza çıkabildiği ve günümüz eğitim, iletişim ve barış çalışmaları çerçevesinde bunların ele alınıp çözümlemelerinin yapılması gereğidir. Son dönem pedagojik yaklaşımları ise, masallardaki imgelerin çocukları korkuttukları, ürküttükleri, peşin hükümler ve olumsuz yargılar oluşmasına neden oldukları yönündedir. Bu yüzden, masallar yerine, çocuğu gerçek dünyaya daha çok yaklaştıracağına inanılan olası olayların ve durumların aktarıldığı öykülerin yeğlenmesi önerilmektedir. 1.2. Çek Masalları ve Türkler Türklerin farklı kültürlerde dile getirilişi, tanımlanmaları ve anlatılara konu olmaları, etkisi yüzyıllar öncelerine dayanan tarihsel motiflerden köklerini almaktadır. Olası olan, ya da olmuş olayların söylencelere dönüşerek sözlü kültürde dilden dile aktarıldığı dönemlerden kalan alışkanlıklar, günümüzde de izlerini sürdürmektedir. Başka kültürlerde olduğu kadar, Çek edebiyatında da Türk motiflerine rastlanmaktadır. Çek halk edebiyatında Türk motifleri oldukça canlı ve yaygın kullanılan unsurlar arasında yer almaktadır. Türk konuları ve motifleri, günlük konuşma, deyim ve atasözlerinin yanı sıra, efsane, balad, masal ve halk tiyatrosu gibi farklı anlatı biçimlerinde yer almaktadır. Bu motiflerin çoğu, Çeklerin tarih içinde Türklerle kurdukları ilişkilerden kaynaklanmaktadır. Türklerle yaptıkları savaşlar, onlarla girdikleri ekonomik ve ticarî

olaylardan elde ettikleri deneyimler de halk edebiyatına yansımıştır. Tatarlar, Çek ve Slovak halklarının toplumsal belleğinde kalmış ilk Türk grubu sayılabilir. Tatarlar 1241 yılında Moravya’dan1 geçip yerleşimleri yağmalayarak bölgeye büyük maddî zarar vermişlerdir. Daha sonraları Osmanlı Türk ordusunun yardımcı bölükleri Tatar olarak anlaşılmıştır. Hatta 16.-18.yüzyıllar arasındaki dönemde Tatar adı Türk adıyla hemen hemen eş değer olarak algılanmaya başlamıştır.2 Osmanlı Türkleri Slovakya sınırına ilk kez 16.yüzyılın 20’li yıllarında yaklaşmışlardır. İlk dönemdeki akınlardan sonra, Slovakya bölgeleri Osmanlı topraklarına katılmış ve Osmanlı yönetimi bu bölgelerde aşağı yukarı 150 yıl hüküm sürmüştür. Osmanlı hakimiyeti bölgede zayıfladıktan sonra 17.yüzyılın sonunda bu bölge yine Habsburg’ların hakimiyetine girmiştir.3 Slovakya ve Doğu Moravya bölgesi, ilk fetihlerin yapıldığı dönemde ve daha sonra güç dengelerinin değiştiği 17.yüzyıl sonunda da Osmanlı için bir sınır bölgesi olmuştur. Sınır bölgeleri, her zaman çatışmalardan en ağır etkilenen bölgeler sayılmaktadır. Bu yüzden, bu bölgelerde insanlar sürekli savaş atmosferinde yaşamak zorundaydılar. Savaşan bu iki devletin onlardan vergi almalarından ve vergi ödemelerine rağmen güvenliklerini sağlanamamasından dolayı oluşan belirsizlik ve karmaşa, esir alınma ve yağmalama tehditleri altında yaşamışlardır. İnsanların yaşadıkları bu olaylar karşısında hissettikleri yoğun duygular halk edebiyatına yansıyıp nesilden nesle aktarılmıştır. Ukrayna’dan Slovakya bölgesine yayılan, 1717 ve 1745 yılındaki iki akını4 saymazsak, Slovakya ve Doğu Moravya’da Osmanlı Türkleriyle son doğrudan ilişkileri 17. yüzyılın sonunda yaşanmıştır. Bu tarihten beri 300 yıl, yani yaklaşık 10 neslin geçmesine rağmen, Türk savaşları ve iktidarı dönemini konu alan malzemenin bu kadar canlı kalması şaşırtıcıdır. Türklerle ilgili kavramlarla (konu ve motif), halk bilgisi ürünlerinin savaş yıllarında oluştuğu,
1 2

3

4

Moravya Çek Cumhuriyetinin Doğu kısmını oluşturmaktadır. Rychnová - Klímová, Dagmar. Kulturní Zázemí Epiteta "Tataré Psohlavci". (Tatar - Köpekbaşı Lakabının Kültürel Temeli.) ČL, 55, 1968, s. 110. Osmanlı dönemindeki Slovak bölgeleri hakkında ayrıntılı bilgi bk.: Kopčan, Vojtěch. Turecké Nebezpečenstvo a Slovensko. (Türk Tehlikesi ve Slovakya.) Bratislava, 1986. Paňkevič, Ivan. Dvě Ukrajinské Historické Písně o Dívkách Zajatkyních z Okolí Medzilaborcú Na Východním Slovensku. (Doğu Slovakya'da Medzilaborcú Bölgesinde Anlatılan, Esir Düşmüş Kızlar Hakkındaki İki Ukraynalı Tarihi Balad.) NVC, XXXIII, Prag, 1956, s. 196.

159

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

18. ve 19.yüzyıllarda sabitleştiği muhtemel görülmektedir. Bu malzemeler ancak 19.yüzyılın 20’li ve 30’lu yıllarında, yani olayların yaşandığı dönemden oldukça uzun bir süre sonra, yavaş yavaş amatörce derlenmeye başlamıştır. İlk dönemde derlenen malzemelerde anlatıcı, derleme ortamları vb. hakkında bilgi olmamasının yanı sıra, derleyicinin metni değiştirip değiştirmediği, uyarladığı, eksik bıraktığı veya bir şeyler eklediği de bilinmemektedir. Malzemenin parça parça derlenmesi, sistematik derlemenin ve incelemenin az olması bu konuda araştırmaları zorlaştırmaktadır. Gerek efsane ve masal, gerekse halk tiyatrosu veya baladlardaki Türklerle ilgili malzemelerde neyin gerçek çekirdek olduğunu söylemek zordur. Burada hangi motifin sonradan eklendiği, hangisinin evrensel ve yaygın kullanılan bir motif olduğu veya yazar ya da derleyici tarafından ‘uydurulmuş’ kısım olduğu, hâlâ daha derin araştırılması gereken noktalar arasında yer almaktadır. Anlatıcıların duyduklarını ne kadar güncelleştirdikleri, kimden ve nelerden etkilendikleri, ya da derleyicilerin hangi belli bir amaçla metni değiştirdiklerini izlemek şüphesiz zordur. Masalları ve içinde bulunan Türk kökenli kavramları incelerken, bu zorlukların yanı sıra, başka sorunlarla da karşılaşmamız olasıdır. Özellikle çocuklar arasında beğenilen, herkesçe bilinen, halk masallarına uygun bir biçimde yazılan, ancak çeşitli tanınmış yazarların kalemlerinden çıkmış masalları ele alırken, onları yaratan kişilerin ne amaçla, hangi şartlar altında, nasıl bir söylem içinde onları yazdıklarını göz önünde bulundurmalıyız. Aynı şekilde film olarak sunulan masalları, yalnızca basit bir metin ya da öykü olarak değil, senaryonun hangi metinlerden esinlenerek yazıldığı, görsel malzemenin nasıl kullanıldığı ve seyircilerde ne gibi duyguları uyandırdığı, onları nasıl etkilediği gibi soruları temel alarak araştırmak daha doğrudur. Bu tür özellikleri göz ardı edersek, Türk kavramının ve Türk konulu motiflerin kullanışını araştırırken yanlış sonuçlara ulaşabiliriz. 2. ARAŞTIRMA ALANI VE YÖNTEM Bu çalışmada masalların içindeki Türk imgesi araştırılmakta ve ne gibi Türk betimlemelerinin kullanıldığı incelenmekte, masalların kısa özetleri verildikten sonra, Türk imgeleri üzerinde durulmaktadır. Özellikle de, son dönemde gittikçe daha yaygın olarak gündemde olan film masallarının içindeki Türk tasvirleri üzerinde durulmaktadır. Son olarak günümüzde bu tasvir ve imgelerin ne kadar etkili olduklarına kısaca değinilecektir. Türk karakterleri ve motifleri genel olarak, 160

Çek halk bilgisi ürünlerinde, örneğin masallarda, şarkılarda, baladlarda, efsanelerde, deyimlerde vs. oldukça sık karşımıza çıkarlar. Her halk bilgisi ürünün kendine has özelliklerine göre Türk motiflerin çeşitliği, sıklığı ve niteliği de değişir. Örneğin sözcük dağarcığı ve deyimlerde daha çok Türklerin getirdikleri yeni ürünler, yeni hareketler ve genel izlenimleri tespit edebiliriz. Buna karşın baladların yapısı, Türklerle bağlantılı kişisel ve ağırlıklı olarak hüzünlü olayların hatıralarına uygundur.5 Bu bağlamda, bu çalışma çerçevesinde incelenecek masallar söz konusu olduğunda, daha çok diğer masal kahramanların yanında durabilen, hem gerçekçi, hem bir anlamda gerçekdışı karakterler olan Türklerden bahsedilebilir. Bazı Çek halk bilgisi ürünlerinde Türklerin varlığı, anlatıya mizahi bir yön de kazandırır. Bu karakterlerin savaştan etkilenmiş hallerinden çok mizahi açıdan ele alınması, genellikle hem savaşın bittiğinden bu yana geçmiş zamana bağlıdır, hem de o savaşın merkezinden uzaklaşılmasıyla da ilgilidir. Örneğin Slovak balad, efsane veya masallarda Çeklere göre daha az gülmece unsuru bulunur, çünkü, coğrafi olarak Slovakya sınır savaşlarının merkezinde bulunmuştur, oysa ki, Çek toprakları daha çok seyrek akınların olduğu bölge olarak nitelendirilir.6 Bu tür özellikler doğal olarak masalların içeriğini ve içindeki karakterleri de etkilemiştir diyebiliriz. Çek halk ürünlerinde bulunan Türk tipinin sık sık gülmece yüklü bir karakter olarak gösterilmesi, incelenecek masalların iki ayrı grup olarak ele alınmasına neden olacak kadar önemli görünür. Bu nedenle, çalışmamızda, Türklerin atmosfer oluşturdukları masallar ile Türklerin gülmece karakteri olarak karşımıza çıktıkları masallar ayrı ayrı ele alınacaktır. Çalışma, yalnızca incelenen eserler ile kısıtlı olup, daha farklı eserlerin incelenmesi durumunda, farklı bulgular ve sonuçlarla karşılaşılabileceği gerçeğinin de altının çizilmesi gerekmektedir. 3. BULGULAR Araştırmamız çerçevesinde incelenen masallar içinde, Türk imgesinin masallarda iki temel tipte ortaya çıktığı bulgulanmıştır. Bu bağlamda
5

6

Ayrıntılı bilgi için bk.: Beneš, Bohuslav. Türkenthematik in der Tschechischen und Slowakischen Folklore. II. Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bildirileri, cilt I., Ankara, 1982, s. 37-47.; Bečka, Jiří; Mendl, Miloš. Islám a České Země. (Islamiyet ve Çek Bölegeler.) Prag, Votobia Yay., 1998. Sirovátka, Oldřich. Rozšíření Balad s Tureckou Tematikou v České a Slovenské Tradici. (Çek ve Slovak Folklorunda Konusu Türk Olan Baladların Yayılışı.) ČL, 55, 1968, s. 104-105.

Materiallar

masallardaki Türk betimlemelerinin iki grupta incelenmesi, imge işlev ve çözümlemelerin de bu farklı gruplardaki değerlendirmelere göre yapılması gerekmektedir. 3.1. Türklerin yalnızca atmosfer oluşumunda yer aldıkları masallar Çek masallardaki Türk betimlemeleri iki gruba ayrılabilir. Birinci grupta yalnızca masalda Türk savaşlarının betimlenmesiyle oluşturulan karamsar atmosfer yer alır. Türkler bu atmosferin dışında daha özel bir rol oynamamalarına rağmen, tehlikeli, zalim savaşçı olarak gösterilirler. Türk savaşları esas olaylar için sadece uygun bir fon olarak kullanılırlar. Örneğin Drda’nın yazdığı ‘Zlaté Kapradí’ (Altın Eğrelti Otu) adlı masalda Türk savaşlarını betimleyerek yaratılan hüzünlü, hatta trajik atmosfer yoğun bir şekilde hissedilir, ancak masalın çekirdeğinde Türklerle hiç alakası olmayan sevgililerin ayrılığı ve ihanet motifleri yer alır.7 Bazı masallarda Türkler sadece bir iki satırda geçerler, örneğin başkahramanın Türklerle savaştığından söz edilir. Bu gibi durumlarda, konu bütünlüğü sağlayan, konuyu örneklendiren, neden-sonuç ilişkisinin kurulmasını sağlayan bir noktada karşımıza çıkar bu tip imgeler. Masal bazen başkahramanın Türk savaşlarından dönmesiyle başlar, örneğin Martin Kabátník adlı, orduya hizmetinden serbest bırakılan bir asker, büyük bir cesaret göstererek, bir değirmeni ele geçiren şeytanlarla savaşır ve sonunda hem değirmeni, hem de sevdiği kızı kurtarır. Bu bağlamda Türk’ü yenebilen biri şeytandan da korkmaz, şeytanı da yener, her şeyin üstesinden gelebilir diye bir ileti çıkarmak mümkündür.8 Türk savaşları bazen masalın içinde kısaca anılır. Kahramanın savaşırken yaşadığı bir olay veya anı anlatılır ya da kısa bir şarkı şeklinde söylenir. Drda’nın eserinde yer alan başka bir masalda ve bu masalın taş plak olarak hazırlanan versiyonunda askerî bir şarkının içinde Türk sözcüğü geçer. Diğer şeytanlar tarafından unutulmuş, iyi kalpli şeytan olan masalın başkahramanının iyi bir arkadaşı demirci, ona Türklere karşı katıldığı savaştan anımsadığı şarkıyı öğretir. Demirci bu şarkıyla hem kendi cesaretini kanıtlar, hem de iyi yumuşak kalpli şeytana cesareti, sert ve katı tavırların benimsenmesi ve gereken kararlılığı öğretmeyi düşünür. U toho Dunaje široký pole, Tuna nehrinin yanında geniş ova,
7 8

Na tom jsme se šavlovali půl druhýho dne, Orada bir buçuk gün kılıç salladık, Turek zle šturmoval, troubil a bubnoval, Türk galeyana geldi, trompet ve davul çaldı, ‘Bišmala mašala’, z plna hrdla řval.9 ‘Bişmala maşala’,10 borazan sesiyle bağırdı. Türkler, çocukların çok sevdiği bazı halk masallarının yanı sıra, çeşitli yazarların kaleminden çıkmış veya halk anlatılarından uyarlanmış masallarda da önemli bir yere sahiptirler. Halk masalları ve değişik yazarların hazırladığı çocuk masal kitaplarının yanı sıra, özellikle de son yirmi otuz senede sinema gösterileri ve televizyon yayını için film olarak hazırlanan masallar da çocukların, ve yalnızca onların değil, yetişkinlerin de düşüncelerinde ve dünya görüşlerinde derin bir iz bırakabilirler. Bilindiği gibi, çocuklar görsel iletilere karşı çok hassas ve duyarlıdırlar. Büyüklerden dinlenen masalların aksine, yazılı metin halinde çocuklara ulaşan masallar görsel malzemeyi, resimleri de içerip bunlarla verilmek istenilen iletileri daha etkili hale getirilebilir. Ancak film olarak hazırlanan masallar da Türklerle ilgili sahneleri içerir ve çocukları hem masalın olay akışıyla, hem de aktardıkları iletilerle etkiler. İzleyicilerin küçük ve henüz kavram geliştiren yaşlarda olmalarının yanı sıra, masalların etkileyici sahneleri çocuklarda kalıcı imgelerin, hatta genel olarak dünya görüşünün oluşmasında büyük rol oynarlar. Bu nedenle çocukların ve yetişkinlerin arasında da iyi bilindiği ve sevildiği için, bu çalışma temelinde, üç film masalının ele alınmasını uygun gördük. 3.1.1. Değirmenden Bir Prenses II. (Princezna ze mlejna II.) 2000 yılında çekilmiş, Zdeněk Troška’nın senaryosonu yazdığı ve yönettiği bu masal filmi, başarılı bir masal filminin devamıdır. Bu film, birinci masalın sonunda evlenen Jindřich ve Eliška’nın hayat hikayesini izler. Kötü kalpli soylu bey Eliška’nın onu reddetmesini ve başka biriyle evlenmesini kabullenemediği için, kocasını ortadan kaldırmaya çalışır. Jindřich o yüzden Türklerle savaşmaya gönderilir. Filmin sonunda
9

10

Drda, Jan. České Pohádky. Prag, Československý Spisovatel Yay., 1977, s. 233-260. Hrátky s Čertem (Şeytanla Oyunlar.) yön. Mach, Josef. Çek Televizyon, Prag, 1956.

Drda, J. České…, s. EKLE.; Aynı şarkı dinlemek için uyarlanan bu masalın taşplağında da yer alır. Dalskabáty Hříšná Ves. (Dalskabáty Adlı Günahkâr Köy) Prag, Supraphon, 19EKLE ‘Bişmala, maşala’ kelimeleri, ‘bismillahi, maşallah’ kelimelerinin Çekçedeki bozulmuş versiyonudur, bu bozulmuş versyonu muhtemelen Türk askerleri tarafından bağırılan, Çeklere anlamsız olarak gelen sözcüklerden ortaya çıkmıştır.

161

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

cadı, şeytan, ‘su perisi’ gibi masal kahramanının yardımıyla dönmeyi ve tekrar eşine kavuşmayı başarır.11 Anlaşıldığı gibi Türk imgesi, bu masalda yalnızca tek bir bölümde rol oynar: Askere alınmış başkahraman, Türklerle savaşmaya gönderilir. Hem soylu bey tarafından kendisine karşı doldurulmuş hain komutanı ona zorluk çıkartır, hem de Türklere karşı savaşmak zorundadır. Bu masalda yer alan Türkler, geleneksel Türk betimlemelerine hiç benzemez. Halkın hafızasında Osmanlılarla deneyimlerden kalmış tiplemelerden oldukça farklıdır. Muhtemelen yönetmen ve senaryo yazan ile kostüm ayarlayanlar çok basit ve ucuz şarkiyatçılıktan başka bir düşünce akımından ilham almamış gibidirler. Bunun yanı sıra temel tarihi ve coğrafi bilgiler bile, Türklerin bu betimlemenin oluşumuna değinmemiş gibi his uyandırır. Bu ‘Türkler’ kum çölünde yaşayan, ata binen, uzun beyaz ve mavi cüppeler giyen, başlarında sarık olan, bazen de yüzlerini kumaşla örten ve silah olarak tüfeğin ve okların yanı sıra, eğri yatağan ve kılıç kullanan vahşi, acımasız ve sert savaşçılar olarak karşımıza çıkar. Neredeyse tümüyle düşsel olarak üretilen bu öteki imgesi, masalsı bir anlatımdan öteye gitmeyen, gerçek kökenleri olmayan bir imge yaratır. Kolayca anlaşılılabileceği gibi, Türklerin bu masalda Kuzey Afrika’da yaşayan Tuareg gibi bedeviler gibi görünmeleri, orta Avrupa’nın halk kültürü için gelenek dışı bir unsur olarak nitelendirilmelerine yardımcı olacaktır. Hatta Türklerin bu şekilde gösterilmesi ya bilinçli bir yanıltmanın ya da bilgisizliğin, cehaletin bir göstergesi olarak kabul edilebilir, hatta denilebilir ki, Edward Said’in tespit ettiğinden biraz daha farklı, ‘modern’ şarkiyatçılıktan, egzotizme aşırı merakından da etkilenmektedir. Bu daha yakın tarihte oluşan, yani Osmanlı döneminden sonra ortaya çıkan şarkiyatçı akım Arabistan’a, ya da genel olarak daha uzak, egzotik, gizemli ülkelere, coğrafi olarak da daha uzaktaki ‘bilinmeyen’ alanlara başvurur. Bunlar elbette, yalnızca bilinçaltı bir çaba ya da eseri daha ilginç göstermek için bilinçli bir çaba olabilir. Bu film başarılı ilk masal filminin devamı olarak düşünülürse, yönetmen ve ekibi seyircilere bu masalı en az birincisi kadar beğendirmek için elinden geleni yapmış, bunun için var olan ve düşünebildiği tüm araçları kullanmıştır. Bütün bunları göz önüne alsak da,
11

bu betimlemelerinde göze batan, örneğin Arapları Türklerle bir görmek gibi, temel yanlışları göz ardı edilebilir olarak kabul etme olanaksızdır. Görünen o ki, film yapımcıları temel ilk/ortaokul bilgileri bile göz önüne almamışlar ve sonuçta, film yapımına bu konunun uzmanları (tarihçi, Türkolog, Arabist, şarkiyatçı gibi üniversite mezunları) da davet etmemişler, danışmamışlar. Oysa ki günümüzde, sağlıklı, gelecek nesiller için yararlı filmler için bunlar gerekli görünmektedir. Bu tip yanlış bilgiler, betimlemeler ve bunlara bağlı olan sunulan iletiler ve eortaya çıkan yanlış okumalar, yalnızca izleyen çocukların kafasını karıştırmakla kalmaz, saptırılmış tarihi iletilere, kültürel yanlış anlaşılmalara vs. sebep olabilir. Doğası gereği gerçeği düzmeceden ayıramayan çocuklar, kavramlarını bu masallardan yola çıkarak geliştirecek olsalar, doğal olarak Türkleri Kuzey Afrika’da yaşayan bedevi kabileden farklı görmez, ayırt edemez, ya da Osmanlı ordularıyla savaşmaya giden askerlerin Afrika’ya gittiklerini sanabilir, vs. Bu açıdan bakıldığında, masallar, anlatı, kitap ya da film şeklinde olsun çocuklara dünyayı tanıtır, gördükleri ve duydukları bilgileri anlamaya yardımcı olur, yani belli bir rehber görevi taşımaktadır. Masalın eğitsel işlevinin ve imge yaratma özelliğinin unutulmaması gereklidir. Bu masal özünde tümüyle Türklerle ilgili olmasa da, çocukların üzerinde oldukça büyük etkiye sahiptir. Üstelik, bu masalda olduğu gibi sözü edilen sahnelerin canlı, renkli, heyecan verici ve duygusal anlamda da yüklü olduğu düşünüldüğünde, etkileyim gücü daha da artmaktadır. Yalnızca bu film masalında çözümlendiği gibi, yönetmen ve senaryo yazarı ile diğer film yapımcıları farklı kültür unsurlarına titiz bir şekilde dikkat etmeli, kurgularına önem vermelidirler. Çünkü masalsı filmler izleyen çocukların farklı kültür ve topluma karşı tutumlarına oldukça büyük etkiye sahiptirler. 3.2. Türklerin gülmece karakteri olarak bulundukları masallar İkinci grup masallarda Türkler daha büyük rol oynar ve çoğunlukta bir açıdan komik karakterlerde görülmektedir. Türkler ağırlıklı komik, bazen düşmanlığı düşünen, ama yapamayan, bazen de yalnızca saflığıyla ve aptallığıyla komik karakterleri oynarlar. Bu bölümde daha çok edebiyat yazarı tarafından oluşturmuş, geniş kitle tarafından beğenilen tanınmış masallar ele alınmaktadır. Bu masalların ikisi Çek Cumhuriyetinde metin halinden daha çok film olarak bilinir ve hemen hemen herkes tarafından seyredilir. Televizyon kanalları bu masallara Noel gibi belli zamanda yer ayırdıklarında, yüksek oranda tekrar

Princezna Ze Mlejna 2 (Değirmenden Bir Prenses 2), yön. Troška, Zdeněk. S Pro Alfa Film, Barrandov Studio, Çek Televizyon, Prag, 2000. Film hakkında ayrınıtılı bilgi için bk.: http://www.fdb.cz/filmy-obsazeni/16963princezna-ze-mlejna-2.html, 09.07.2008, 11’00.

162

Materiallar

tekrar seyredilmektedir. Bu bağlamda, geniş kitleyi etkilediği, ünlü olduğu ve Türkleri de belli tipik şekilde gösterdiği için özellikle ‘Üç asker eskisi’ ve ‘Lotrando ve Zubejda’ masalları incelenmiştir. Bunun yanında başka bir masalı, Çek çocuk edebiyatının tanınmış yazarlarından olan Václav Čtvrtek’in yazdığı Císařská Vojna se Sultánem (İmparatorun Sultanla Savaşı) adlı masaldan da söz etmek gerekir. Bu masalda küçük bir çocuk orduların yenemediği Türk sultanı yenip kovar. Çok akıllı bir oğlan zor durumda kalan imparatora yardım etmek ister. Yalnızca kendi zeka ve mantığına başvurarak, imparatorun ordusundan bile daha güçlü olan Türk ordusunu yener, üstelik zaferi için hiç silah kullanmaz. Yalnızca günlük yaşamda kullanılan, normal şartlarda tamamen zararsız olan eşyaları, örneğin incir, hamut vs. kullanarak sultanı ve ordusunu kaçırır.12 3.2.1. Üç Asker Eskisi (Tři Veteráni) ‘Tři Veteráni13 (Üç Asker Eskisi)14 televizyon masalı, Jan Werich’in yazdığı Fimfárum 15 adlı masal kitabındaki aynı adı taşıyan masalın filme uyarlamasıdır. Masalın üç başkahramanı – üç asker eskisi – üç iyi kalpli, neşeli cüceyle karşılaşır, her biri onlardan sihirli birer hediye alır. Hediyeler, hiçbir zaman boş olmayan para kesesi, çalındığında istedikleri kadar çeşit çeşit hizmetçi getiren harfe ve düşünülen eşyayı getiren şapkadır. Bir süre bolluk için rahat yaşayan kahramanlar, kötü kalpli, gözü doymayan bir hükümdarın ve onun güzel, fakat ahlaksız, kibirli ve cimri Bosana adlı kızının şehrine varırlar. Hükümdar kızıyla hileyle hediyeleri onların elinden alırlar. Aldatılmış kahramanlar tekrar cücelerden yardım alarak sihirli elmayla armut alırlar. Elmayı yiyen prensesin upuzun burnu olur, hekim kılığına giren kahramanlar ona armudu sunarak, çalınmış eşyaları geri vermesi gerektiği şartıyla onu iyileştirir. Cüceler sonunda hediyeleri, kahramanların onları yalnızca kendi
12

13

14

15

Čtvrtek, Václav. Císařská Vojna se Sultánem a Jiné Pohádky Na Motivy Lidových Písní. (İmparatorun Sultanla Savaşı ve Halk Anlatılarından Esinlenen Diğer Masallar). Prag, Panton Yay., 1977, s. 5-8. Bu metindeki ‘veterán’ kelimesi, uzun dönem askerlik hizmetini yapmış, ya da paralı askerliği yapmış, artık ordudan ayrılmış veya atılmış biri için kullanılır. Bu kişi genellikle gazete satarak, dilenerek, işportacılık yaparak veya başka sosyal değeri pek yüksek olmayan işle geçinmeye çalışan zavallı, trajikomik bir karakterdir. Tři Veteráni (Üç Asker Eskisi.), yön. Lipský, Oldřich. Barrandov, Çek Televizyon, Prag, 1983. Film hakkında ayrınıtılı bilgi için bk.: http://www.fdb.cz/filmy/21432tri-veterani.html, 09.07.2008, 14’00. Werich, Jan. Fimfárum. Prag, Československý spisovatel Yay., 1968. Tři Veteráni masalı s. 125-150’de yer alır.

mutlulukları için kullandıkları, başka insanları hiç düşünmedikleri gerekçesiyle geri alırlar. Masalın yazılı metninde hükümdar ve Bosana Türk değildir. Yaşadıkları ülkenin ismiyle hükümdarın ve kızının ismi de yalnızca Balkan ve hafifçe ‘oryantal’ havası taşır, ülkenin adı Monte Alba’dır (Beyaz Dağ), yani Monte Negro’yu (Kara Dağ) anımsatır vs. Film masalı yazılı metnin hikâyesini izler, hikaye konusunda önemli değişiklikler göze çarpmaz. Fakat yazılı metinde olmayan birkaç unsur eklenmiştir. Senaryoya katkıda bulunan, 80’li yıllarda oldukça aktif bir tiyatro oyunu, senaryo ve şarkı yazarı olan Zdeněk Svěrák bu filme de siyasi görüşlerinden ve meşhur, kendine has iğneli mizah anlayışından birkaç notu ekleyip içeriğini zenginleştirmiştir. Örneğin prensesin burnunun uzadığı ve yabancı ülkelere kadar gittiği sahnelerde o ülkenin basın ve yönetim tepkilerini de eklemiştir. Gülmece unsurlarından bazıları yalnızca iki anlamlı esprili ifadeler, cümleler veya nüktelerden ibaret değildir. Bazı sahnelere komik olması gereken karakterler ve durumlar da eklenmiştir. Masalda üç asker eskisi sihirli hediyelerin sayesinde katıldıkları savaşları tekrarlarlar, yazılı masal metninde, Napolyon savaşlarından sözedilirken, filmde bu tekrarlanan savaş sahnelerinde Türkler ya da daha doğrusu sarıklı, beyaz mavi çizgili kumaştan yapılmış şalvarı giyen ‘Müslümanlar’ (eski, gündelik dilde artık kullanılmayan ifadesiyle ‘Machometáni’, yani ‘Mahometler, Muhammedler’) karşımıza çıkar. Bu ‘Türkler’ izleyicilere komik gelir, öyle de olmasına çalışılmıştır, savaşta kaybederler, pabuçlar, sarıklar, çizgili kumaşlardan oluşan kıyafetleri de davranışları da gülünçtür. Bu gülmece unsuru, hem kahramanların hem de izleyicilerin kendilerini üstün hissetmelerini sağlamaktadır. Senaryo ve kostüm hazırlayanların bunları ne derece bilinçli olarak hazırladıklarının sorgulanması gerekir. Görünüşe bakılırsa, tarihsel zeminden uzak bu anlatıda, tüm bunların arkasından yalnızca filmi daha ilgi çekici gösterme, renklendirme çabası da olabilir. Üç eski askerin vardığı ülke de farklı betimlenmeye çalışılımşıtır - Yarı balkan, yarı Oryantal havasındadır. Şehir pis, bakımsız, sineklerle dolu olarak gösterilir. Ülkenin hükümdarı ve kızı hırsızlık yapar, halk üç eski askere haince davranır. İlk başta çok, hatta abartılı saygılı davranmalarına karşın, sonra eşyalarını çalar, onları öldürmeye çalışır, düşünmeden hükümdarın dediğini yaparlar, vs. Bu ülkedeki halk her gün farklı bir şey söylemesine karşın, sultanın dediği her şeyi düşünmeden uygulamaktadır. Bir yandan bu ülkenin komünist rejimini simgelediği söyle163

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

nebilir, ancak, diğer yandan bugünlerde masalı seyreden çocuklar komünist rejimle artık ilintisini, bağdaşıklığını görmez, anlamaz, yalnızca Türkleri ve genel olarak Müslümanları kötü imgelerle bağdaştırır, sürekli yineleyen bu sahneler körpe beyinlere hızla yerleşirler. 3.2.2. Lotrando a Zubejda (Lotrando ve Zubeyda)16 1997 vizyona girmiş bu masalın senaryosunu yine Zdeněk Svěrák yazmıştır. Bu film masalı iki yazılı masal ile bir baladın uyarlaması olarak nitelendirilebilir. Karel Čapek’in Devatero pohádek (Dokuz masal) adlı kitabından ‘Birinci Eşkiyalık Masalı’ ve ‘Büyük Doktorluk Masalı – Süleyman’lı Prensesi Hakkında’ birleştirilip onlara ‘Kaybolmuş Oğlan – Yeniçeri’ adlı halk baladından aşlınmış unsurlar eklenmiştir.17 Masal eşkiyaların – hırsızların hikâyesiyle başlar, ormanda yaşayan güçlü hırsız çetesinin başkanının eşi kaybolur, küçük oğluna bakmak ona zor geldiği için oğlunu manastıra eğitime verir. Fakat manastırdan çıkan yetişkin Lotrando (ismi Yaramaz kelimesini andırır) iyi kalpli, kurallara uyan, yardımsever, kimseye zarar veremeyen biri olduğunda hırsız çetesinden kalan kısmı hayal kırıklarına uğrar. Lotrando hırsızlıkla para kazanamadığı için yola çıkar, başka yerde iş bulmaya gider. Ormanda oduncuyla tanışır. Bu noktada senaryo yazarı ikinci, anlatıyı doktorluk masalı bağlamış görünmektedir. O masalda Zubejda (Zübeyde, Çekçe’de bu ismin fonetiği Dişli anlamı anımsatır, komik olur) kızı hasta olan sultan ‘Soliman’ (Süleyman) doktoru arar, nasihatlere göre yalnızca ismi ‘dr.’ ile başlayan birini ister, o gerçek doktor olur. Çekçede oduncu kelimesi ‘drvoštěp’, yani dr. ile başladığı için, sultana oduncuyu getirirler. Sultanın kızı hasta görünümlü, mutsuz bir kız olarak gösterilir. Oduncu doktor olmadığı için, onu nasıl iyileştirmesi gerektiğini bilemez, ama boş oturmaktansa sarayın etrafındaki büyümüş ağaçlarını kesmeye başlar. Bu şekilde Zubejda’nın odasına ilk defa
16 17

güneş ve temiz hava girer, bu da kızın iyileşmesi için yeterli olur. Aslında yalnızca sürekli kapalı mekanda kaldığı için hastalanmış olan Zubejda böylelikle iyileşir. Film masalında oduncuya yardım eden Lotrando kıza aşık olur, ve kızın dadısının aslında hırsız çetesinin başkanının eşi yani kendi annesi olduğunu anlar, masalın sonunda oduncuyla Lotrando, annesi ve iyileştirilmiş Zubejda ormana dönerler. 4. YORUMLAR VE SONUÇ Diğer masallar da göz önünde bulundurulduğunda, Lotrando ve Zubeyda anlatısındaki Türk karakterler daha belirgin biçimde çizilmiştir. Masalda sultan Soliman, kızı ve film masalında ise onlara ek olarak, sultanın iki danışmanı yardımcısı da karşımıza çıkar. Yazılı metinde Türklerle ya da genel olarak ‘Oryantal ülkelerle’ bağlantılı pek çok önyargı bulunmaktadır. Sultan Soliman olağan ‘hükümdar ve despot’ olarak betimlenir, doktorun ne olduğu, ya da nasıl biri olduğunu bilmez, neye göre gerçek doktor tanındığını da bilmez, çünkü kendi ülkesinde yalnızca şifalı bitki ve büyü kullanan şarlatanları yanına çağırabilir vs. 18 Masalın yazıldığı 30’lu yıllarda, bu tür yaklaşımın ve önyargıların yaygın, hatta klişe olarak kullanılmakta olduğuna dikkati çekmek gerekir. Yazar masalda sivri dilini esasında sultana ve etrafındakilere karşı kullanmaz, aslında, kapalı biçimde eleştirdiği, kendi toplumu ve yönetimidir. Masalın yazarı dili ustaca kullanır, metne pek çok sözcük oyunu, komik sahneler ekler. Benzer gülmece unsurları filmde de yer alır. Sultan ve sarayda yaşayan hizmetçiler, aralarında iki danışman - yardımcı komik kıyafetlerle gösterilir, sarıklı, ucu yukarıda olan ayakkabılar giyerler, vs. Hizmetçiler ‘sultan’ sözcüğünü her söylediklerinde, ona ‘bizim parlak güneşimiz’ lakabını eklerler. Bu ifadeyi her dile getirdiklerinde, o anda ne yaparlarsa yapsınlar, yere yatıp sultana selam verirler. Genel olarak bu tekrarlamalar da gülmece öğesini pekiştirir. Ancak, bütün bu betimlemeler ve eylemler bir yandan masalı hoş ve cazip kılarken, diğer yandan Türkleri mantıklı düşünemeyen, otoritenin dediği her şeyi yapan, sultana tapan insanlar olarak göstermektedir. Değinmeye değer başka bir konu ise, Türklerin kadınlara karşı tutumlarıdır. Özellikle son iki masalda kadınlar da önemli rol oynarlar. Bosana ve etrafındakiler tam Türk sayılmazsa da, bazı genel Oryantal, şarkiyatçı özellikleri taşır. Oldukça güzel olarak betimlenir, lüks eşyalara
18

http://www.fdb.cz/filmy/11583-lotrando-a-zubejda.html, 09.07.2008, 14’00. Čapek, Karel. Devatero pohádek. Prag, SNDK, 1959. Esir düşmüş / Çalınmış / Kaybolmuş oğlan – yeniçeri adlı baladın konu özeti şöyledir: Buzağı otlatan oğlanı Türkler esir alır, ondan yeniçeri yaparlar. Yıllar sonra yaşlanmış anne da esir düşer. Tanımadığı kendi oğluna hizmetçi – yeniçerinin çocuğuna bakan dadı olarak gelir. Yeniçerinin bebeğine bakma görevini üslendiğinde, bebeğe ninni söylerken yeniçeri onun kendi annesi olduğunu anlar. Ayrıntılı bilgi için bk.: Michálek, Ján. Variant Povesti o Zajatom Synovi - Janičiarovi. (Esir Düşmüş Oğlan Yeniçeri Hakkındaki Efsanenin Varyantı.) SN, XI, 2-3, 1963, s. 390-397, vd.

Čapek, Karel. Devatero Pohádek. Prag, SNDK Yay., 1959, s. 198-200.

164

Materiallar

düşkündür, erkekleri yalnızca peşinde koşturur, ilgilerini çekmek ister ve bunu başarır, ancak onlarla kalıcı ilişki kurmak amacıyla ilgilenmez, yalnızca kendi çıkarlarının peşindedir. Aktif bir kahraman olarak nitelendirilebilir, fakat kötü kalplidir ve masalda cezalandırılır. Üç asker eskisinden birinin sözcükleri ile ifade etmek gerekirse, Bosana ‘melek gibi bir cadı’ olarak betimlenebilir. Diğer masaldaki Zubejda ise onun bir zıttıdır, edilgen bir karakterdir, masalda fazla aktif rol oynamaz. Yalnızca çözülecek bir bilmece noktasında durur ve başkahramanın ortaya çıkıp kendisini kurtarmasını bekleyen bir tiptir. Genel karakteri itibariyle, güçsüz, hasta, olayın gidişatını pek fazla etkilemeyen biridir. Fiziksel görünüşü açısından, diğer masaldaki Bosana kadar hoştur, güzel kızdır, fakat önceki kızın aksine güzelliğini kullanmaz, ondan yararlanmaya çalışmaz. Bu iki masal kahramanı aslında Türk kadınını pek de kesin hatlarıyla çizmediği ve belli bir noktaya oturtmadığı için ilginçtir. Bu masallardaki kadınlara karşı tutumunu izlerken, ilgi çekici bir başka nokta ise Türk (Oryantal) hükümdarlarının kız babaları olmalarıdır. Bu durumda, sanki geleneksel toplumsal cinsiyet ayrımında daha üstün, aktif, akıllı, sonunda kazanan ve haklı çıkan hep erkek - Çek (Avrupalı) olmalı düşüncesi ön plana taşınmaktadır. Masalın, olmayanın, bulunmayanın ve hatta özlenenin anlatısı olduğu düşünüldüğünde, bu tür masalsı çarpıtmaların da bulunması olağan görülebilir. Çünkü, gerçek yaşamda, kazanan, güçlü ve akıllı konumda olan ve daha erkeksi olarak tanımlanabilecek Türk imgesi, masallarda, güçsüz, yardım bekleyen kadına indirgenmiş durumdadır. Yaygın olan Şarkiyatçılık akımına uyarak ‘öteki’, bu bağlamda Doğulu ve Türk olan daha ağırlıklı olarak kız – kadın olarak betimlenmektedir.19 Masallarda Avrupalı imgesi ise daha çok erkek olarak, yani akıllı, başarılı, aktif ve galip gelen rollerinde betimlenmektedir. Burjuvazi, din ve iktidar o denli eski ve kemikleşmiş bir yapıdır ki, tek bir kavrama dönüşmüştür: Batı.20 Mutlaka bir sorunu çözerler, ya hükümdarı ve kızı yenerler, ondan ahlak ve zeka açısında üstün sayılırlar, ya da onun yaşamına aydınlık getirecek bir şey yapar, örneğin, kapalı bir odaya sıkıştırılmış bir yaşamdan kurtarırlar. Türk kızları burada Avrupa’nın gözündeki klasik ötekiyi temsil etmektedir. Her ne kadar masal dünyasında da olsa, Avrupa’nın aldığı bir öçten de söz etmek olasıdır. Örneğin, Lotrando yalnızca odunculuk
19

Yeğenoğlu, Meyda. Sömürgeci fanteziler. Oryantalist Söylemde Kültürel ve Cinsel Fark. İstanbul, Metis Yay., 2003, s. 76-79 vd. 20 Nadi Güler, ‘Home Home, Go Home’

zanaatıyla iyileşmesine katkıda bulunduğu Zubejda’yı iyileştirmekle ve onunla evlenmekle kalmaz, yıllar önce kaçırılan annesini de bulur ve geri alır. Masal ortamında çok masum ve rastlantısal görülebilecek bu karşılaşma, aslında, gelecek nesillere aktarılan ilginç bir iletiyi içermektedir. Son olarak incelenen görsel anlatılardaki ve masallardaki Türk betimlemeleri geleneksel masallarındakinden uzak görünmekle birlikte, günümüz çocuklarını daha çok etkilemektedirler. Çünkü bunlar, gösterişli, hareketli, zengin anlatım biçimi ile görsel etkinliği arttırılmış filmler biçiminde karşımıza çıkmaktadırlar. Geleneksel betimlemelerde Türk tipi zalim, acımasız, çocukları ve kadınları esir alan düşman, ama aynı zamanda güçlü ve zengin biri olarak gösterilir. Ancak bu geleneksel Türk imgesi, masal metinlerinde doğru düzgün düşünemeyen, komik giyinen, despot rejimi destekleyen, kadınlara uygun davranmayan, hırsızlık yapan bir karaktere dönüşmüştür. Bu betimlemelerden hangisinin, bugünlerde Türklerin imajı için daha tehlikeli ve gerçeklerden daha uzak olduğunu söylemek zordur, ancak, geleneksel Türk imajı en azından tarihi olayların sebep olduğu bazı özelliklerinden kaynaklandığı için anlaşılabilir ve kabul edilebilir. Ancak son dönemde ortaya çıkan ve görsel malzemelerle desteklenerek çocuklara ve topluma sunulan bu hatalı Türk imgesi, her ne kadar bazen nasıl dile getirilebileceği kestirilemeyen komünist rejimin bir eleştirisi olarak gösterilmeye çalışılsa da, hiçbir şekilde Türklerin doğru, somut ve gerçek imajlarını oluşturmazlar. Hatta, özellikle de günümüz iletişim dünyasında Avrupalı ve Türk toplumları arasında iletişim kurma çabalarını etkileyebildiği için çok daha yanıltıcı ve zarar verici olarak nitelendirilebilir. Klasik masallardaki ‘güçlü, savaşçı, korkulacak’ Türk imgesi, savaşlardan uzak bölgelerdeki masallarda çok daha farklı bir biçimde karşımıza çıkar. Türk savaşlarının geçtiği coğrafî mekândan Batıya ve Kuzeye doğru uzaklaşırken hem masallarda, hem de diğer Türk konulu halk edebiyatı türlerinde yeni gülmece unsurları çıkmaya ve ön plana geçmeye başlar. Gerçek yaşamdaki trajik sonun yerini, sorunun komik bir biçimde çözümü almaktadır. Bu tür masallarda, Türkler hâlâ zengin ve güçlü gösterilmektedir, ancak, anlatılarda, Türklerden daha zayıf olmasına rağmen, onları hileye başvurarak yenen zeki bir yerel kahraman karşımıza çıkar. Türk genellikle kötü, zalim, güçlü, zengin ve şehir folklorunda da şehvetli biri olarak görünür, ama aynı zamanda yenilir ve böylelikle dinleyici / seyirci kendisini ondan daha üstün hissedebilir. Bu masalsı yengi, en azından sözlü kültürde nesilden 165

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

nesile geçen bir korkuyu yenme, rahatlama olarak görülebilir, iyiye, doğruya, mantığı ve zekayı kullanmaya yönelik bir çağrı olarak değerlendirilebilir. Doğu’dan gelen kültürlerle ve toplumlarla karşılaştıklarında, Avrupalıların üstün hissetmeleri aslında doğrudan doğruya Şarkiyatçı söylemle bağlantılıdır 21 ve masallarda, özellikle film olarak uyarlanmış olanlarda yer alan bazı sahneler bu söylemden şüphesiz ve fazlasıyla etkilenmiştir. Son dönem çekilen filmlerde bile Türklerin eskiden söylendiği gibi gösterilmesi Avrupa’nın çeşitli halkların ‘öteki’nin tasarımını yaratma biçimiyle uyum içindedir. 22 Said’in ifade ettiği şarkiyatçı söylemine göre, Arapların yanında Türklerin de temsil ettikleri ‘Doğu’, gerçek bir mekandan daha çok bir düşünce, bir tasarım olarak tanımlanmaktadır. “Herhangi bir batılı ‘gelişmekte olan bir ülke’den biriyle tanıştığında genellikle onunla kültür’ü üzerinden ilişki kurmaya başlar. Bir batılı için doğu, egzotizmin kaynağıdır, kültürel bir malzemedir, ‘fotoğraflarını çekebileceği bir şey’dir. Ortalama bir batılı kendinden koyu tenli bir doğulu ile karşılaştığında toplumsal bilinçaltının etkisiyle, atalarının sömürgeci ve köle ticareti alışkanlıklarından kalan deneyimleriyle kontrolsüz olarak düşünmeye başlar. Çünkü doğu hep bir tedirginlik noktasıdır, ‘bilinmeyendir’, az konuşurlar, ne dedikleri ve düşündükleri belli değildir, cahildirler, bilimsel değildir, afyon içer, kadınlarını döverler… 23 Doğu’nun, medeni bir Avrupa’ya zıt bir imge, düşünce, kişilik ve deneyim olarak bu tasarımı Avrupalıların kendilerini tanımlamalarına yardım etmiştir.24 Ele aldığımız masallarda bulunan Türk imgesi ve betimlemeleri Avrupalılara, Çeklere özgü niteliklerin, bulundukları çevre şartların ve dünya görüşlerinin karşıtını oluşturarak, masalların başkahramanlarının olumlu, üstün ve gelişmiş medenî kilişik özelliklerini daha net gösterilmesine yardım etmiştir. Her ne kadar Türklerle ilgili bu sahnelerin ve betimlemelerin ilettikleri mesajlar açıkça ifade edilmezse de, insanların bilinçaltına o denli yerleşerek, daha da etkili olmaya eğilimlidir. Televizyonda duydukları veya gazetede okudukları haberlerle de bağlantılı olarak, çocukların, hatta yetişkinlerin imgelemlerinde, masallarda anlatılan gerçek dışı zaman ve mekan, bugünlerde var olan gerçek ülke ile içinde yaşayan gerçek insanlarla birleşerek, çocukların çağdaş Türkiye ve günümüz Türklerini
21 22

önyargıyla değerlendirmelerine neden olabilir. Çocuklarda oluşabilen ve bilinçaltına yerleşen, güncel anlatı metinleri ile pekiştirildiğinden, yetişkinlerde de sürekli canlı kalabilen, Türkler ve Türkiye hakkındaki düşüncelerin örnekleri, herhangi bir çek masalı çocuk kitabında kolayca bulunabilir. Bu bağlamda denilebilir ki, Türk motifli masallarda ve özellikle de çocukları bugünlerde çok etkileyen film masallarındaki Türk imgesi ve Türkiye gerçek dışı karakterler ile tarih dışı bir zaman ve mekân hissini uyandırmaktadır. Bu anlatılarda Türkler olağanüstü masal karakterlerine, olumsuz, aptal ve komik yaratıklara ve Türkiye de onların yaşadığı gerçek dışı bir masal ülkesine dönüşmüştür. Kökenlerini uzun yılların deneyiminde ve savaş ortamlarından alan geleneksel anlatı biçimlerinde bu tür imgeler kabul edilebilir görünmekle birlikte, konu günümüzde çevrilen ve yaygın olarak gösterime giren Çek filmlerine de benzer biçimde aktarıldığında, durum daha bir önem kazanmaktadır. Üstelik, bu imgelerin farklı masallardan geçişlerle pekiştirilerek, bir şekilde birbirleri ile bağlantılandırılarak yeniden yazılması, üretilmesi, mitlerin dönüşümü gibi, farklı iletişim metinlerinde yeniden güncel iletişim ortamına katılması, işin çok daha farklı boyutlarını gündeme getirmekte ve daha geniş, daha derin araştırmaları gerekli kılmaktadır.
5. KAYNAKLAR Bečka, Jiří; Mendl, Miloš. Islám a České Země. (İslam ve Çek Bölegeler.) Prag, Votobia Yay., 1998. Beneš, Bohuslav. Türkenthematik in der Tschechischen und Slowakischen Folklore. II. Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bildirileri, cilt I., Ankara, 1982, s. 3747.; Bernardinová, Eva. Kluci, Holky a Stodůlky. (Kızlar, Oğlanlar ve Stodůlky Köyü.) Prag, Albatros Yay., 1978. Čapek, Karel. Devatero Pohádek. Prag, SNDK Yay., 1959 Čtvrtek, Václav. Císařská Vojna se Sultánem a Jiné Pohádky Na Motivy Lidových Písní. (Imparatorun Sultanla Savaşı ve Halk Anlatılarının Motiflerinden Esinlenen Diğer Masallar). Prag, Panton Yay., 1977. Drda, Jan. České Pohádky. Prag, Československý Spisovatel Yay., 1977. Endrődy, János. “Poturčenec Horší Turka.” (Türkleşmiş olan, Türk’ten Beterdir.) Na Východ. (Doğu’ya) dergisi, internette yayınlanan makale, http://www.navychod.cz. Hrátky s Čertem (Şeytanla Oyunlar.) yön. Mach, Josef. Çek Televizyon, Prag, 1956. Kopčan, Vojtěch. Turecké Nebezpečenstvo a Slovensko. (Türk Tehlikesi ve Slovakya.) Bratislava, 1986. Malečková, Jitka. Úrodná Půda. Žena ve Službách Národa. (Bereketli Toprak. Milletin Hizmetinde Kadın.) Prag, ISV Yay., 2002.

23 24

Said, Edward W. Orientalism. London, Penguin Yay., s. 7. Malečková, Jitka. Úrodná Půda. Žena ve Službách Národa. (Bereketli Toprak. Milletin Hizmetinde Kadın.) Prag, ISV Yay., 2002, s. 180-181. Nadi Güler, “Home, Home, Go Home” Said, E. W. Orientalism..., s. 1-2, 5.

166

Materiallar
Michálek, Ján. Variant Povesti o Zajatom Synovi Janičiarovi. (Esir Düşmüş Oğlan - Yeniçeri Hakkındaki Efsanenin Varyantı.) SN, XI, 2-3, 1963, s. 390-397. Nadi Güler, ‘Home Home, Go Home’, Yayınlanmamış Makale Paňkevič, Ivan. Dvě Ukrajinské Historické Písně o Dívkách Zajatkyních z Okolí Medzilaborcú Na Východním Slovensku. (Doğu Slovakya'da Medzilaborcú Bölgesinde Anlatılan, Esir Düşmüş Kızlar Hakkındaki İki Ukraynalı Tarihi Balad.) NVC, XXXIII, Prag, 1956, s. 196. Princezna Ze Mlejna 2 (Değirmenden Bir Prenses 2), yön. Troška, Zdeněk. S Pro Alfa Film, Barrandov Studio, Çek Televizyon, Prag, 2000. Rataj, Tomáš. České Země Ve Stínu Pulměsíce. Obraz Turka v Raně Novověké Literatuře z Českých Zemí. (Hilalin Gölgesinde Çek Bölgeleri. Çek Bölgelerinin Erken Yeniçağ Dönemindeki Edebiyatında Türklerin Tasvirleri.) Prag, Scriptorium Yay., 2002. Rychnová - Klímová, Dagmar. “Kulturní Zázemí Epiteta ‘Tataré Psohlavci’.” (Tatar - Köpekbaşı Lakabının Kültürel Temeli.) Český Lid (Çek Halkı), 55, 1968. Sabatos, Charles. “Bridging Cultures: Turkish Themes in Prague-German Literature.” yayınlanmamış makale. Said, Edward W. Orientalism. London, Penguin Yay., 1995. Sirovátka, Oldřich. Rozšíření Balad s Tureckou Tematikou v České a Slovenské Tradici. (Çek ve Slovak Folklorunda Konusu Türk Olan Baladların Yayılışı.) ČL, 55, 1968, s. 104-105. Tři Veteráni (Üç Asker Eskisi.), yön. Lipský, Oldřich. Barrandov, Çek Televizyon, Prag, 1983. Werich, Jan. Fimfárum. Prag, Československý spisovatel Yay., 1968. Yeğenoğlu, Meyda. Sömürgeci fanteziler. Oryantalist Söylemde Kültürel ve Cinsel Fark. İstanbul, Metis Yay., 2003, s. 76-79 vd. FILMLER Hrátky s Čertem (Şeytanla Oyunlar.) adlı televizyon masalı (yön. Mach, Josef. Çek Televizyon, Prag, 1956. Lotrando a Zubejda. (Lotrando ve Zubeyda.), yön. Karel Smyczek. Art Cam İnternational, Vida Film Sofie, Eurimage, Çek Televizyon, Brno, 1997. Princezna Ze Mlejna (Değirmenden Bir Prenses), yön. Troška, Zdeněk. S Pro Alfa Film, Barrandov studio, Çek Televizyon, Prag, 2000. Tři Veteráni (Üç Asker Eskisi), yön. Lipský, Oldřich. Barrandov, Çek Televizyon, Prag, 1983. http://www.fdb.cz/filmy-obsazeni/16963-princezna-zemlejna-2.html http://www.fdb.cz/filmy/11583-lotrando-a-zubejda.html http://www.fdb.cz/filmy/21432-tri-veterani.html

167

ÖĞRETMENLERİN BEŞ - ALTI YAŞ ÇOCUKLARININ KAVRAM GELİŞİMLERİNDE TÜRKÇE DİL ETKİNLİKLERİNİ KULLANMALARINA İLİŞKİN GÖRÜŞLERİ
Öğr. Görv. Nuran BAŞARAN
Gaziosmanpaşa Üniversitesi Meslek Yüksek Okulu Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Bölümü e-mail: nbasaran@gop.edu.tr/TOKAT

Uzm. Leyla ULUS KALENDER
Gerger İlçe Millî Eğitim Müdürlüğü/ADIYAMAN e-mail: leylaulus@hotmail.com

Yrd. Doç. Dr. Adalet KANDIR
Gazi Üniversitesi Mesleki Eğitim Fakültesi Çocuk Gelişimi ve Eğitimi Bölümü Okulöncesi Eğitimi Ana Bilim Dalı / ANKARA e-mail: akandir@gazi.edu.tr REFLECTIONS OF PRE-SCHOOL EDUCATION TEACHERS ON THE ROLE OF TURKISH LANGUAGE SKILLS IN CONCEPTUAL DEVELOPMENT OF FIVE-SIX YEAR OLD CHILDREN ABSTRACT Quality of the education a child gets shapes future of a country. Assisting child development means contributing to the future of a society and quality of the education given appoints the future conditions of the country. The fact that kids spend a long time at pre-school education institutions increases the responsibility of the teachers in those institutions. Better fulfillment of this responsibility by teachers and further enrichment of cognitive thinking of children can be achieved through a well-planned and systematic educational program. Taking conceptual activities as a step in cognitive activities, development of conceptual activities by teachers through utilization of activities involved in the educational program will gradually enrich children’s cognitive development. Turkish language learning activity of the pre-school and kindergarten curriculum, which must be repeated daily under guidance of a teacher and which is of crucial role in pre-school and kindergarten children’s overall development, hastens conceptual development of the kids and serves their learning through experience and activity. This research emphasizes reflections of pre-school teachers working in the city centre of Ankara, on the role of Turkish language skills in conceptual development of 5-6 year-old-children. In the light of the data acquired from the Province Directorate of National Education in Ankara, the sample of the research is constituted of 300 teachers whose work area ranges from independent kindergartens, formal and private pre-school classes and private kindergartens tied to the Ministry National Education, 215 of these interviewees are from state institutions while 85 are from the private ones. Data of the research is gained through a “survey form” prepared according to the relevant literature and expert opinion. The data gained during the survey is analyzed through percentage distribution and frequency methods and Chi-Square Test. The results indicate that teachers working for state schools utilized tongue twisters, finger plays and drama techniques of Turkish language activities while the ones working for private institutions used drama, finger plays and tongue twisters, respectively. The least used techniques by pre-school teachers aiming improvement of concept development are relaxation and movement activities following reading activities. It is investigated that teachers’ eagerness to carry out new Turkish language learning activities that will help further improvement of kids’ linguistic skills and a proposal is submitted accordingly. Key words: Pre-school education, concept development, Turkish language activities, teacher.

1. GİRİŞ Okul öncesi dönemde çocukların kazandıkları olumlu deneyimler, onların ileriki eğitim yaşamlarını olumlu yönde etkilemektedir. Bu eğitim yaşantılarından yararlanamayan çocukların gelişimleri etkilenmekte ve çocuklar bu olumsuz etkileri yaşamları boyunca taşımaktadırlar. Kavram kazanımına yönelik etkinlikler, bilişsel aktivitelerin bir basamağı olarak düşünüldüğünde, öğretmenlerin eğitim programlarından yararlanarak, çocukların kavram kazanım sürecini desteklemeleri son derece önemli bulunmaktadır (Ulus,2005). 168

Araştırmacılar, çocukların zengin uyarıcılar ve aktif olarak katıldıkları deneyimlerle elde ettikleri kazanımların daha sonraki öğrenmelerinde daha bilinçli ve başarılı olma şanslarını artırmakta olduğunu belirtmektedirler. Bu nedenle okul öncesi öğretmenlerinin çocuklara somut materyaller ve zenginleştirilmiş öğrenme ortamları sunabilmeleri için donanımlarının belirlenmesi ve geliştirilmesi önem taşımaktadır Öğretmenin yaptığı etkinlikler, çocukların kavramlar arasındaki hiyerarşiyi anlayabilmelerini, günlük olaylarla ilişki kurabilmelerini etkiler. Çocuğun gelişimsel kapasitesini anlayıp eği-

Materiallar

tim programlarında bunu göz önünde bulunduran öğretmen, her etkinliğinde bir sonraki aktiviteye temel hazırlamayı başarır. Öğretmenin de etkinliklerin içine girmesi, geri bildirimleri değerlendirmesi gerekir. Öğrenen tarafından edinilecek her edinim öğretmenlerin yol gösterici faaliyetleri sonucunda oluşacaktır. Bu da çocukta öğrenmeyi tetikleyecektir. (Başaran,2006). Dil gelişimi de öğrenmede önemli bir diğer boyuttur. Dil gelişimi zihin gelişimi ile yakından ilişkilidir. Özellikle çocukluk döneminde öğrenmeyi yakından takip eden dil gelişimi öğrenmenin temel taşı gibidir. Ancak öğrenme yalnızca okulda başlamadığı, ancak okuldaki öğrenmenin diğer öğrenmelerden farklı olduğu da unutulmamalıdır. Öğrenme sadece bilişsel, sadece duyuşsal veya sadece davranışsal kazanımlarla sınırlı değildir. Bazı öğrenme durumlarında birden fazlası söz konusu olmaktadır (Başaran,2006). Araştırmalar çocukların konuşmanın genel anlamını kavrama yeteneğini, kelime anlamını kavrama yeteneğinden daha önce kazandıklarını göstermektedirler. Çocuklar iletişim ve anlama yeteneğini geliştirmek için dilin kelime anlamından çok genel anlamıyla ilgilenirler. Ayrıca bir konuşmada okuma yazma bilmeyen çocukların daha çok konuşmanın genel anlamını anlamaya yöneldikleri görülmektedir. Öte yandan yaşça daha büyük olan ve okuma yazma bilen çocuklar konuşmacının genel amacıyla konuşmaya yüklenen mecaz anlamı birbirinden ayırt edebilirler. Kısacası, çocuklar dili kullanma yeteneklerini genel anlamda iletişim kurmak ve anlamak için geliştirirler (Galda ve diğ.,1997:26). Vygotsky, dil’i ayrıca kavram öğrenme, bilginin ve düşüncenin yapılanmasında kültürel bir araç olarak da değerlendirir (Ülgen,2001:126). Özellikle okul öncesi dönemde pek çok çocuk anadilinin temel yapısını öğrenerek, yetişkininkine benzer söz dizimi yapısını kazanabilmekte ve duygularını, düşüncelerini iyi bir biçimde ifade edebilmektedir. Bu bağlamda anaokulu ve anasınıfı programında çocukların tüm gelişimleri açısından çok önemli olan ve her gün tekrar edilmesi gereken, öğretmen rehberliğinde yapılan ve bir grup etkinliği olan Türkçe Dili Etkinlikleri önemli rol oynamaktadır. Okul öncesi eğitim programlarında Türkçe Dili Etkinlikleri’ne şu şekilde yer verilmektedir; Hikâye Öncesi Etkinlikler: Hikâye öncesinde parmak oyunları, şiir, bilmeceler, hikâye öncesi konuşma gibi etkinlikler yer alır. Tekerleme, parmak oyunu ve şiir gibi etkinliklerde sözel tekrarlamalarla çocukların gelişim özelliklerine uygun kavramlar (sayı kavramı gibi) pekiştirilebilir. Bil-

meceler ise çocukların bildikleri kavramlardan ve söz diziminden yola çıkarak sonuca ulaşmalarını sağlar. Hikâye Anlatma: Çocukların ilgileri ve gelişim düzeyleri dikkate alınarak seçilen hikâyeler çocukların ilgisini çekebilecek nitelikle pazen tahta, kukla, slâyt, tepegöz, televizyon şeridi, film, film şeridi, hikâye kartları ve kitapları gibi değişik teknikler kullanılarak anlatılır. Çocukların gelişimlerine uygun hikâyeler onların hayal güçlerini geliştirirken neden ve sonuç ilişkileri kurarak bilişsel gelişim süreçlerini kullanmalarını ve yeni kavramlar öğrenmelerini sağlar. Öğretmen anlattığı hikâyelerde zaman zaman çocukların bilmedikleri kavramlara da yer vermeli bunlar çocuklarla birlikte öğretmen tarafından açıklanmalıdır. Hikâye Sonrası Etkinlikler: Hikâye sonrası etkinlikler çocukların kendilerini ortaya koymalarına fırsat sağlayan ve yaratıcılığın gelişimini destekleyen etkinliklerdir. Hikâye sonrası etkinlikler belirlenmiş bazı kurallar içinde çocukların özgürce oyun kurmaları ve bu oyunları geliştirmeleri için planlanan hikaye tamamlama, hikaye oluşturma, pandomim, dramatizasyon ile drama etkinliklerinden zihinde canlandırma, doğaçlama, rol oynama, etkinliklerinden oluşmaktadır (Aral ve diğ.,2002: 118). Hikâye sonrası etkinliklerle çocuklarının kavramsal gelişimleri desteklenir. Özellikle dramatizasyon etkinlikleri bu konuda önemli bir yere sahiptir. Çeşitli konularda birçok kavram, bu kavramlara ait tanımlayıcı, açıklayıcı bilgiler drama ile daha çabuk ve kalıcı olarak öğrenilebilir (Aral ve diğ. 2000: 81). 2. Yöntem Bu araştırma, Öğretmenlerin beş-altı yaş çocuklarının kavram gelişimlerinde Türkçe dil etkinliklerini kullanmalarına İlişkin Görüşlerini betimlemeye yönelik olduğundan genel tarama modelindedir. Öğretmen görüşlerinin, görev yaptıkları okula göre değişip değişmediği de araştırıldığından aynı zamanda bu çalışma ilişkisel tarama modelindedir. 2.1.Evren ve Örneklem Araştırmanın evrenini Ankara ilinin yedi merkez ilçesindeki okul öncesi eğitim kurumlarında görev yapan 1612 öğretmen oluşturmaktadır. Zaman, ulaşım ve kontrol güçlükleri nedeniyle evrenin tamamı yerine onu temsilen yansız bir örneklem üzerinde çalışılmasının uygun olduğuna karar verilmiştir. Evreni temsil etmede 300 kişilik bir örneklemin (α =0,5 ve %5 sapma miktarı ile) yeterli bir büyüklük olduğu kabul edilmiştir (Çıngı, 1994). 169

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Evreni temsil edecek örneklemi oluşturacak 300 öğretmenin seçimi ile ilgili yapılan ön çalışmada, özel okullardaki okul öncesi öğretmenlerin sayılarının resmi kayıtların çok üstünde olduğu görülmüştür. Bu nedenle, özel okullardaki öğretmenleri temsil etmedeki yeterliliği sağlamak amacıyla özel okullardan seçilecek öğretmen sayısının toplamı içindeki ağırlığının yaklaşık %30 olması, kalan büyüklüğün ise resmi okullardaki öğretmenlerin oluşturulmasının uygun olacağına karar verilmiştir. Bu şekilde resmi ve özel okullardan seçilecek örneklem büyüklüklerinin de birbirinden aşırı bir şekilde farklılaşması önlenmiş, istatistiksel karşılaştırmalar için daha uygun bir dağılıma ulaşılabilmiştir. Okullardan seçilecek öğretmenlerin belirlenmesinde her bir okul bir küme kabul edilerek küme örneklemesi yapılmıştır. Bu bağlamda 78 resmi okul ile 18 özel okulda anket uygulaması yapılmıştır. Sonuç olarak, araştırmanın örneklemini 215 (%72) resmi ve 85 (%32) özel okullarda çalışan okul öncesi öğretmeni oluşturmuştur. 2.2.Veri Toplama Araçları Araştırmada ihtiyaç duyulan veriler araştırmacı tarafından geliştirilen anket ile toplanmıştır. Anket üç aşamada geliştirilmiştir. Birinci aşamada, araştırmanın alt amaçlarına cevap vermek için ne tür özellikli verilerin toplanması gerektiğine karar vermek amacıyla literatür taraması yapılmış ve bu alanda uzman üniversitelerde görevli toplam sekiz alan uzmanın görüşlerine başvurulmuştur. Elde edilen bilgilerin ışığında bir madde havuzu oluşturulmuştur. Madde havuzunda iki tür soru yer verilmiştir. Tek bir seçeneğin işaretlenmesi gereken sorular ve birden fazla seçeneğin işaretlenebileceği sorular yer almaktadır. İkinci aşamada, madde havuzunda yer alan sorular için sekiz uzmandan görüş alınmıştır. Uzmanlardan, formda yer alan soruları, amaca uygunluk ve anlaşılırlık açısından eleştirmeleri ve uygun olmayan sorular için düzeltme önerilerinde bulunmaları istenmiştir. Uzmanlardan alınan görüşler doğrultusunda anketin uygulama formu oluşturulmuştur. Bu şekilde geliştirilen anketin kapsam geçerliğine sahip olduğu kabul edilmiştir. Üçüncü aşamada, uygulamaya çıkmadan önce küçük bir öğretmen grubuna (n=25) ön uygulama yapılmıştır. Bunun amacı, soruların hem soru kökleri hem de seçenekleri bağlamında anlaşılırlığını, uygulama süresini geniş uygulama öncesinde son kez değerlendirmektir. Uygulama sonuçlarından sonra anket soruları yeniden düzenlemiştir.

2.3.Verilerin Analizi Öğretmenlere ilişkin genel bilgilerin betimlenmesinde frekans ve yüzdelik dağılımlar kullanılmıştır. Anketin ikinci bölümünde yer alan sorulara verilen cevaplar ile görev yapılan okul türü arasındaki ilişki ki-kare testi ile incelenmiştir. Ki-kare testi, süreksiz iki sınıflamalı değişken arasındaki ilişkiyi, başka bir anlatımla değişkenin birinin düzeylerinde diğer değişkene ait değerlerin farklılık gösterip göstermediğini test eden parametrikolmayan bir istatistiktir. Analizin temel varsayımı hiçbir gözenekte bek-lenen değerin birden küçük olamaması ve beklenen değeri beşten küçük gözenek sayısının toplam gözenek sayısının %20’sini aşmamasıdır (Büyüköztürk, 2004).Bu koşulların sağlanmadığı durumlarda ki-kare testi sonuçları yorumlanmamış, sadece frekans ve yüzde değeri kullanılmıştır. 3. Bulgular ve Tartışma Öğretmenlerin demografik bilgileri incelendiğinde; görev yaptıkları okul türlerine göre %71,5 ile resmi kurumlarda çalışan okul öncesi öğretmenlerinin çoğunlukta oldukları görülmektedir. Öğretmenlerin %28,3’ü ise özel okul öncesi eğitim hizmeti veren kurumlarda çalışmaktadır. Okul öncesi öğretmenlerinin yaş aralıkları incelendiğinde, %39,7’sinin 35–44 yaş grubunda oldukları görülmektedir. Benzer orana sahip 25– 34 yaş grubunda olan öğretmenlerin %34,7 olduğu tespit edilmiştir. Öğretmenlerin % 12,7’sinin 25 yaş ve altında olduğu belirlenmiştir. Öğretmenlerin %12,6’sı 45–54 yaş grubunda olduklarını ifade etmişlerdir. Öğretmenlerin %56,0 gibi büyük bir çoğunluğu üniversite mezunudur. Öğretmenlerin %85’inin üniversite ve meslek yüksek okullarından mezunu görülmektedir. Araştırmada çocuk sayılarının 10–15 arasında olduğunu belirten öğretmenlerin oranının %37,7 olduğu görülmektedir. Öğretmenlerin %30,3’ü sınıflarında 16–20 çocuk olduğunu ifade etmişlerdir. Hizmet yılına göre, öğretmenlerin16 yıl ve daha fazla kıdem yılına sahip öğretmenlerin %30,7 oranı ile çoğunluğu oluşturdukları göze çarpmaktadır. Öğretmenlerin %25,3’ünün 5 yıl ve daha az, %23,7’sinin 11–15 yıl arası kıdem yıllarına sahip oldukları belirlenmiştir. Öğretmenlerin %50,3’ü hizmet içi eğitime katıldıklarını ifade etmişlerdir. Araştırmaya katılan öğretmenlerin % 49,7’si ise hizmet içi eğitime hiç katılmadıklarını belirtmişlerdir. Araştırmada altı yaş çocuklarına eğitim veren öğretmenlerin oranı %84,0 iken beş yaş çocukları ile çalışan öğretmenlerin oranı %16,0 olarak saptanmıştır. Öğretmenlerin %45,3’ünün yarım gün çalıştıkları görülmektedir. Tam gün akşama kadar çalışan okul öncesi öğretmenlerinin oranı %37,7 olarak belirlenmiştir.

170

Materiallar

Tablo 1. Öğretmenlerin Kavram Gelişimini Destekleyici Olarak En Çok Yararlandıkları Türkçe Dili Etkinliklerine Göre Dağılımı Türkçe Dil Etkinlikleri 1 Tekerleme Bilmece Şiir Parmak oyunu Sohbet Hikaye anlatma Hikaye oluşturma Hareket çalışmaları Dramatizasyon Rol oynama ve doğaçlama Pandomim Rahatlama çalışmaları 43 4 4 49 22 18 51 6 1 1 2 36 40 15 29 9 24 2 2 26 12 1 3 34 33 33 24 18 18 4 2 13 5 10 Resmi 4 25 29 31 34 12 11 6 2 16 12 5 5 12 14 27 12 21 22 11 4 37 10 5 Puan Sıra 523 351 268 513 245 284 43 22 467 127 54 5 1 4 6 2 7 5 10 11 3 8 9 12 1 15 2 1 16 15 4 22 1 2 11 16 10 9 7 4 2 8 10 3 7 18 9 11 4 4 3 1 8 5 7 4 12 8 14 9 6 4 2 2 7 3 6 Özel 5 6 8 4 7 11 9 2 2 6 13 1 Puan Sıra 170 152 104 174 138 65 15 17 186 79 34 3 4 6 2 5 8 10 11 1 7 9 f 201 172 148 200 186 118 30 17 133 77 36 5 Toplam % 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0

Tablo 1’de öğretmenlerin Türkçe dil etkinliklerinden kavram gelişimini destekleyici olarak en çok yararlandıkları etkinliklerin dağılımı incelendiğinde resmi kurumlarda görev yapan öğretmenlerin birinci sırada tekerlemelerden, ikinci sırada parmak oyunlarından, üçüncü sırada ise dramatizasyondan, dördüncü sırada bilmecelerden ve beşinci sırada da hikâye anlatma etkinliğinden yararlandıklarını belirtmişlerdir. Özel kurumlarda görev yapan öğretmenlerin Türkçe dil etkinliklerinde kavram gelişimini destekleyici olarak en çok yer verdikleri etkinlikler; birinci sırada dramatizasyon etkinlikleri ikinci sırada parmak oyunlarından, üçüncü sırada tekerlemeler, dördüncü olarak bilmeceler, beşinci olarak hikâye öncesi konuşma olarak sıralanmaktadır. Resmi kurumlarda görev yapan öğretmenlerin kavram gelişimini desteklemek için birinci sırada tekerlemelerden yararlandıklarını belirtmeleri düşündürücü bir sonuçtur. Zira tekerlemeler bazen anlamlı bazen anlamsız sözcüklerin bir araya gelmesinden oluşan çocuklara mesaj vermek ya da onlara bir şeyler öğretmek yerine daha çok onları eğlendirmek ve dikkatlerini bir yere toplamak için kullanılan bir etkinliktir (Aral ve diğ., 2002:112). Tekerleme, masalların, halk hikâyelerinin bazen başında bazen sonunda bazen de söz aralarında söylenen yarı anlamlı yarı anlamsız sözlerdir ve çoğunluğu mizah unsuru taşır. Bunların içinden çok azı çocuklara söylenmek üzere eğitici amaçlı düzenlenmiştir (Saatli, 1997,12). Öğretmenlerin büyük bir kısmının Türkçe dili

etkinliklerini kavram gelişimini destekleyici olarak kullandıklarını belirttikleri tekerlemeler aslında kavram gelişimine yardımcı olmaktan çok çocukların mizah yönünü geliştiren, belirli bir ritmi olan ve şiirsel bir öğe taşıyan etkinliklerdir ve hikayeden önce çocukların dikkatlerini toplamaya yarar. Öğretmenlerin tekerlemeleri kavram gelişimine yardımcı bir etkinlik olarak kullandıklarını ifade etmeleri onların bu konudaki bilgi ve tutumlarında bir eksiklik olduğu düşüncesini doğurmaktadır. Bu sonuç, öğretmenlerin program etkinliklerini uygulama konusunda ve hedeflerle etkinlikler arasında ilişki kurmada uygulamaya dönük bilgilerinde eksikliklerin olabileceğini düşündürmektedir. Özel kurumlarda görev yapmakta olan öğretmenlerin ise birinci sırada drama çalışmalarından yararlanmaları resmi kurumlarda görev yapan öğretmenlerin tekerlemelerden yararlanmalarından daha sevindirici bir sonuç olarak yorumlanabilir. Çocuklar drama etkinlikleri yolu ile pek çok yeni kavramı öğrenmelerinin yanı sıra drama sayesinde yaşadıklarını adlandırarak, tanımlayarak, kodlayarak ve sınıflandırarak bilişsel düzeyde kavramsallaştırırlar (Aral ve diğ., 2003:78). Literatür bilgileri ışığında düşünüldüğünde özel kurumlarda görev yapan öğretmenlerin Türkçe dil etkinliklerinden daha bilinçli bir şekilde yararlandıkları söylenebilir. Öğretmenlerin parmak oyunlarından ikinci sırada yararlanmaları da kavram gelişimi açısından doğru bir tutum olarak değerlendirilebilir. Bunun sebebi parmak oyunlarının bir kısmının sayı, zaman, yön kavramlarının öğre171

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

nilmesinde etkili olabilmesi olarak açıklanabilir

(Aral ve diğ.,2002:113).

Tablo 2. Öğretmenlerin Kavram Gelişiminde Destekleyici Olarak Türkçe Dili Etkinliklerinden Yararlanma Nedenlerine Göre Dağılımı Yararlanma Nedenleri f Çocukların dil gelişimleri ve kavram öğrenmeleri için uygun bir etkinlik olması Çocuklarla öğrenilen yeni kavramların konuşulmasına fırsat veren bir etkinlik olması Çocukların bilmedikleri kavramların konuşularak anlatılmasına ve öğrenmelerine imkan tanıması Öğrenilen kavramların tekrar edilebilmesine olanak tanıması Yeni kavramların öğrenilmesine imkan tanıyan çalışmalar içermesi Çocuklar özellikle sohbet etkinliği sırasında yeni bilgiler öğrenebilmeleri Çocukların ezberleme yeteneklerini geliştirici çalışmalar içermesi (şiir, parmak oyunu tekerleme v.b ile) Çocukların öğretmeni daha çok dinleyebilecekleri etkinlikler içermesi 151 129 111 104 110 99 71 42 Resmi % 70,2 60,0 51,6 48,4 51,2 46,0 33,0 19,5 f 54 43 44 35 35 27 24 13 Özel % 63,5 50,6 51,8 41,2 41,2 31,8 28,2 15,3 f 205 172 155 139 145 126 95 55 Toplam % 68,3 57,3 51,7 46,3 48,3 42,0 31,7 18,3 χ²:0,732 sd:1 p:0,392 Chi-Square Testi

Tablo 2’de öğretmenlerin Türkçe dili etkinliklerinden yararlanma nedenlerinin dağılımı incelendiğinde %68,3 ile çocukların dil gelişimleri ve kavram öğrenmeleri için uygun bir etkinlik olmasının ilk sırada yer aldığı görülmektedir. Öğretmenlerin %57,3’ü çocuklarla öğrenilen yeni kavramların konuşulmasına fırsat veren bir etkinlik olmasını, %51,7’si çocukların bilmedikleri kavramların konuşularak anlatılmasına ve öğrenmelerine imkân tanıması sebebiyle Türkçe dil etkinliklerinden kavram gelişimini destekleyici olarak yararlandıklarını ifade etmişlerdir. Öğretmenlerin %48,3’ünün ise yeni kavramların öğrenilmesine fırsat tanıyan çalışmalar içermesi sebebiyle Türkçe dil etkinliklerinden kavram gelişimini destekleyici olarak yararlandıkları ortaya çıkmıştır. Öğretmenlerin %31,7’si çocukların ezberleme yeteneklerini geliştirici çalışmalar içerdiğini, %18,3’ü çocukların bu etkinlikler sırasında öğretmeni daha çok dinleyecek etkinlikler içermesini yararlanma nedeni olarak belirtmişlerdir. Türkçe dili etkinlikleri okul öncesi eğitim kurumlarındaki eğitim programında çocukların tüm gelişimleri açısından çok önemli olan ve her gün tekrar edilmesi gereken grup etkinliklerinden biridir. Bu etkinlikler çocukların kavram öğrenmeleri ve yeni öğrendikleri kavramları tekrar edilebilmesine imkan tanıyan çalışmaları içerir. Türkçe dil etkinlikleri ile akıcı ve dil kurallarına uygun olarak konuşmayı öğrenen çocuğun, diğer 172

çocuklarla ve yetişkinlerle olumlu ilişkiler kurmanın yanında sözel yönergelerle kavram gelişimleri de desteklenir. Bu etkinlik sayesinde, çocukların birbirlerini dinleme, dinlediğini anlama, anladığını sözel yönergeler ve hareketlerle ifade etme yetenekleri de gelişmiş olur. Buna göre Tablo 3’de öğretmenlerin büyük çoğunluğunun çocukların kavram gelişimlerinde Türkçe dili etkinliklerinden yararlanma nedeni olarak, çocukların dil gelişimleri ve kavram öğrenmeleri için uygun bir etkinlik olmasını ve çocuklarla öğrenilen yeni kavramların konuşulmasına fırsat veren bir etkinlik olmasını tercih etmeleri, etkinliklerin özelliklerine ilişkin bilgiye sahip olduklarını ancak bu bilgilerini uygulamaya dönüştürmede güçlük yaşadıklarını düşündürebilir. 4. Sonuç ve Öneriler Özel kurumlarda görev yapan öğretmenlerin Türkçe dil etkinliklerinde kavram gelişimini destekleyici olarak en çok yer verdikleri etkinlikler; birinci sırada dramatizasyon etkinlikleri ikinci sırada parmak oyunlarından, üçüncü sırada tekerlemeler, dördüncü olarak bilmeceler, beşinci olarak hikâye öncesi konuşma olarak belirlenmiştir. Resmi kurumlarda görev yapan öğretmenlerin ise birinci sırada tekerlemelerden, ikinci sırada parmak oyunlarından, üçüncü sırada ise dramatizasyon çalışmalarından, dördüncü sırada bilmecelerden ve beşinci sırada da hikaye anlatırken yararlandıkları ortaya çıkmıştır. Öğretmenler Türkçe dil etkinliklerinden ya-

Materiallar

rarlanma nedeni olarak çocukların dil gelişimleri ve kavram öğrenmeleri için uygun bir etkinlik olmasını (%68,3), öğrenilen yeni kavramların konuşulmasına fırsat vermesini (%57,3), belirtmişlerdir. Bu sonuçlar ışığında; Okul öncesi öğretmenlerinin çocukların kavram gelişimleriyle ilgili bilgilerinin ideal kazanımı için öğretmen eğitim programlarında bu konuya gerekli olan önem gösterilmesi, öğretmenlerin kavram gelişimi konusunda bilgi eksikliklerini gidermeleri için hizmet içi eğitim seminerlerinden yararlanılması ve öğretmenlerin kavram gelişimi ile ilgili kaynaklar ve kaynaklara ulaşma yolları (örn.interaktif ortamı kullanma gibi) konularında bilgilendirilmelerine önem verilmesi önerilebilir.
KAYNAKÇA − Aral, N., Kandır, A., Can Yaşar, M. (2002). Okul Öncesi Eğitim ve Anasınıfı Programları “Öğretmen Rehber Kitabı” ,Ya-Pa Yayınları, İstanbul s:93-126 Aral, N., Baran, G., Pedük, Ş., Erdoğan, S.(2003).Eğitimde Drama, Ya-Pa Yayınları, İstanbul s:77-78 Başaran, N. (2006) Erken Öğrenme Becerilerini Değerlendirme Aracının Tokat Örnekleminde 48–66 Ay Türk Çocuklarına Uyarlanması. Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara. Büyüköztürk, Ş. (2004). Sosyal Bilimler İçin Veri Analizi: İstatistik, Araştırma Deseni, SPSS Uygulamaları ve Yorum, PegemA Yayınları, Ankara Çıngı, H. (1994). Örnekleme Kuramı, Hacettepe Üniversitesi Fen Fakültesi Yayınları, Ankara, s: 64,234 Galda ve Ark.(1997) Language Literacy And The Child. Chapter 2 The Development Of Oral Language” Prindet İn The United States Of America Pp:23-31 Günce, Gülseren (1972) Çocukta Zihin Gelişimi Piaget Kuramına Toplu Bakış. Baylan Matbaası. Ankara Saatli G.(1997).“Okul Öncesi Eğitim Kurumlarında Anadili Etkinlikleri” Milli Eğitim Bakanlığı Kız Teknik Öğretim Genel Müdürlüğü Mesleki ve Teknik Eğitimi Geliştirme Projesi, Ankara, s:12 Kandır, Adalet (2003) Çocuğum Büyüyor. Yayınları İstanbul S: 37–47 Morpa

− −

− −

Ulus, L. (2005) Ankara İl Merkezinde Görev Yapan Anaokulu ve Anasınıfı Öğretmenlerinin 5-6 Yaş Çocuklarının Kavram Gelişimine İlişkin Bilgi Düzeyleri ve Eğitim Programında Kavram Gelişimini Destekleyici Etkinliklere Ne Derece Yer Verdiklerine İlişkin Görüşlerinin İncelenmesi, Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara Ülgen G. 2001 Kavram Geliştirme Kuramlar ve Uygulamalar. Pegem Yayıncılık 3. Baskı Ankara Sayfa 125–126

173

KIRGIZİSTAN’DA ÇOCUK EDEBİYATININ ORTAYA ÇIKIŞI, GELİŞİMİ VE GÜNÜMÜZDEKİ DURUMU
Nurgül SÜLEYMANOVA
Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi, Türkoloji Bölümü Yüksek Lisans Öğrencisi e-mail: nur_skg@yahoo.com THE PUBLICATION OF CHILDREN LITERATURE, DEVELOPMENT AND PRESENT SITUATION IN KYRGYZSTAN ABSTRACT Russian literature has a lot of influences on the development of Kyrgyz literature for children. The literature for children had not been investigated until 1924, which was the beginning of the Kyrgyz written literature. From 1920 to 1930 Kyrgyz literature had met with the first written literature. Since then in Kyrgyz literature for children had been published stories of different types. From 1950 to 1960 there had been made many different activities and developmental programs in the Kyrgyz literature for children. Now we would like to talk about authors, who wrote stories for children and exercised it as their profession. We are going to explain the themes of literature for children, historical sources and problems which had occurred in the each period of time. Now we are going to talk about the present situation of literature for children in Kyrgyzstan. Key words: Literature for children, literary questions, poems, genre.

Kırgız çocuk edebiyatı Ekim İnkılabından önce, yazma edebiyatımız oluşuncaya kadar halk edebiyatında, daha doğrusu, geleneğe, dine, işe bağlı olarak ortaya çıkan ‘Beşik ırı’, “Temin ırları”, “Op mayda”, “Bekbekey”, “Caramazan” “Kedeykan” v.b. tarzdaki şiirlerde, halk destanlarında söylenegelmiştir. Bu şiirlerde çocuk hayatına, çocuk dünyasına armağan edilen “sanat”, “öğüt-tavsiye”, “terme” ve “arzu” şiirleri de önemle sayılmaktadır. Rus edebiyatının gelişimi, zengin manevi gelenek ve çeşitli eserlerin üretilmesi Ekim İnkılabından sonra başlmıştır. 1918 tarihinde devlet yayınını düzenlemek işi Sovyet hükümetinde ele alınmıştır ve klasik yazarların çocuk eserlerini yayınlamayı amaç edinmişlerdir. Sonradan 1921 yılında çocuklar için Edebi Okuma Enstitüsü kurulur, çocukların yeni kitapları adlı bilgi dergileri yayaınlanmaya başlamıştır. Özellikle 1930 tarihinde Yüksek Komsomol Partisi (b) BK’nın ‘Çocuk edebiyat yayını düzenlemek ile ilgili’ yazıda (raporda) bilgiler gelecek edebiyatının gelişmesi için hazırlıktı. Bu ilk adım atılan raporda A.M.Gorkiy: ‘Çocuk edebiyatının temelinde gönül sevilen yetenek ve sanatsal güç olmalıdır. Zanaatçı değil belli ressamlar, yapay manzum değil hakiki manzum lazım. Çocuk edebiyatı büyükler için edebiyatın çoğalması olamaz. Çocuk edebiyatı müstakil hukukları ve kanunları olan büyük topluluktur (державасы)’. Onun bu tespitinde edebi eserin 174

sisteminde çocuk edebiyatının yerini, görevlerini ve hukukları kesin belirtilmiştir. Genel Sovyet Çocuk edebiyatının ayrılmaz bir parçası olan Kırgızistan’da Çocuk Edebiyatı da Ekim İnkılabının neticesi ile ortaya konulmuştur. Demek, Kırgız Çocuk Edebiyatının meydana gelmesinde Ekim İnkılabının büyük etkisi vardır. Fakat, Kırgız Çocuk Edebiyatı yok yerden ortaya konulmuş değildir. Kırgız Çocuk Edebiyatının asıl başlangıcı, kaynağı olarak Kırgız folklor eserleri sayılır. Kırgız folklor ürünleri atalarımızdan kalan manevi iz, öte yandan da insanoğlunun büyüklüğünü, vatanı, birliği, kimliği v.b. hakkında geniş bir bilgi veren didaktik, lirik tarzdaki ruhi güçtür. Bu eserler kuşaktan kuşağa kural-yasa, adalethaklık, şefkatliliği v.b öğretmiştir. Örneğin, oyun ve gelenek çocuk şiirlerinde vatanı korumak için çocuk tez canlı, duygusal, kararlı olamaya eğitlirse, atasözleri, sanat-nasihat şiirleri çocuğun ahlaklı, iyi yürekli olmasına neden olur. Bu eserlerin başka bir özelliği de çocuğa öğretmen-ustası gerektirmez, günlük hayattan alınan konuşulan sözlerdir. Masallar 2-3 yaşından 8-9 yaşındaki çocucklarların düşüncelerini, dünya görüşünü, fikir üretmelerini sağlayan önemli eserlerdir. Kırgız halkının aynası olan ‘Manas’ destanı ve destandaki epizodlar çocukların vatan sevgisini, arkadaşlık, ailevi durum, uluslararası dostluk münasebetlerini de arttırmıştır. Kırgız destanlarındaki çocukları kötü yoldan kurtaran önemli bir

Materiallar

husus ant içmedir. Vatanı korumak, kötülük yapmamak, büyüğü ezip geçmemek, saygı göstermek gibi çocuklara didaktik yönden muhim ders olur. Demek, folklor eserler sadece çocuklara değil aynı zamanda büyüklere de arkadaşlık, vatanseverlik, ahlaklılık, sevgi, saygı gibi önemli husuları didaktik, kahramanlık halk ürünlerinden öğrenebilirler. SAVAŞ DÖNEMİ VE ONDAN SONRAKİ DÖNEMLERDE ÇOCUK EDEBİYATI İkinci dünya savaşı bütün halkın yüreğini titreten büyük darbe olmuştur. Sovyetler Birliğine bağlı olan bütün ülkelerdeki çocukların psikolojisinde ağır bir yaşam tarzı olmuştur. Bu durumda yazar ve şairlerimiz asıl konusu okul yaşındaki çocukların ruhunu, inancını, vatanseverlik duygusunu uyandırmak ve düşmanlara olan duygusunu güçlendirmek amacıyla eserlerini ortaya koymuşlardır. Bundan sonraki eserlerin konusu vatanseverlik fikirleri, kahramanlık motifler ön plana çıkmıştır. Halkımızın kahramanlık geleneği eser diline alınmıştır. Destan motifler üzerinde çalışılmaya başlamıştır. Savaş döneminde kırgız çocuk edebiyatında bir çok manzum ve nazım eserler yazılmıştır. Örneğin, T.Ümötaliyev’in kahramanlarla iligi çocuklar için yazdığı şiirleri, A.Tokombayev’in, C.Bökönbayev’in masal ve şiirleri, A.Toktomuşev’in ‘Çocuk’ uzun şiiri savaş meydanındaki sovyet halkının birliğini yansıtmıştır. Bu dönemde yazılan nazım eserlerin büyük rolü vardır. Mesela, T.Sıdıkbekov’un ‘Beklemek’, ‘Özledim ki’, ‘Küçük candan sevenler’ adlı hikayelerinde halkın acısını, duygusunu estetik sanat ile yansıtmıştır. Savaştan sonraki dönemlerde kırgız çocuk edebiyatında gerileme olmuştur. Onun için toplum idareciler buna dikkat etmişlerdir ve Kırgızistan Yazarlar Birliğinin VI. genel toplantısının (1947) kararları ve Lenin Komünist Gençlik Birliği Merkez Komitesi’nin ‘Ülkedeki çocuk edebiyatının durumu ve onu geliştirmenin yolları ile ilgili raporu’ (1950) ile işe başlamıştır. Bundan önce Kırgız Yazarlar Birliğinin VII. Toplantısının kararlarında ‘Çocuk edebiyatının yeni eserlerini yazmak ve önce yayınlanan eserleri tekrar yayınlamak hakkında bütün yolları kullanmak lazım, az vakit içinde çocuk edebiyatı ile ilgili komisyon kurulsun ve çocuklar için önemli eserleri yazmak için yazarları bilgilendirmek işi desteklensin’1 gibi kararlar çıkmıştır.

1

Kırgızistan Pioneri, Kırgızistan Yazarlar Birliğinde, 1947, 6 Şubat.

Savaştan sonraki dönemlerde çocuk edebiyatını zenginleştiren yazar ve şairlerimiz A. Osmonov, R.Şükürbekov, A.Toktomuşev, K.Cantöşev, K.Bayalinov vb. Alıkul Osmonov’un ‘Çocuklar için’ (1947) adlı şiir kitabı küçük çocuklardan gençlere kadar okunan önemli eser olmuştur. Abdrasul Toktomuşev – çocuk edebiyatında ve genel edebiyatta büyük yer almaktadır. Onun çocuk manzum eserleri ‘Dilek’, ‘Gencin dileği’, ‘Yürekte’, ‘Cakıp oğlu’, ‘Şam Çırak’, ‘hafızanda tut’, ‘Bunlar nasıl’, ‘Arstanbap’ v.b kitapları çocukların özel eşyası olarak günümüze kadar değerlendirilmektedir. 1930’lu yıllarda K.Esenkocoyev tarafından ele alınan bilimsel-fantastik eserler K.Cantöşev tarafından devam ettirilmiştir. Yazarın ‘Aşu aşan su’ adlı küçük romanı hakiki didaktik-eğitsel yükü vardır. Yazar, çocuk edebiyatının özelliğini edebi estetik ve eğitim psikolojisi olarak birbirine bağlamıştır. Bu dönemde Kırgız çocuk edebiyatının bazı eserleri bütün Sovyet sahasına yayılmaya başlamıştır. Örneğin, T.Sıdıkbekov’un ‘Dağ Çocukları’ adlı romanı, ‘Hikayeler’ kitabı merkezdeki ‘Detgiz’ (‘Çocuk eserlerinin yayını’)de yayınlanmıştır. 1950 yıllarında bütün Sovyet çocuk edebiyatı, onun içinde Kırgız çocuk edebiyatı da gelişim noktasına gelmişlerdir. Mesela, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği Yazarlar Birliği Yönetmenliği ile XIII. toplantıda ‘Sovyet çocuk edebiyatının durumu ve onu geliştirmenin yolları hakkında rapor’ (1950), Kırgız Yazarlar Birliği Yönetmenliğinin VIII. toplantısında ‘Kırgız Çocuk edebiyatını geliştirmenin yolları ile ilgili kararı’ (1950) kabul edilmiştir. Yazar ve şairler arasında Çocuk edebiyatının gelişmesi için yarışmalar düzenlendi ve yarışmada Ş.Beyşenaliyev gençlere armağan edilen ‘Gerçek Dostluk’ adlı eseriyle birinciliği kazanmıştır. 1950’den sonra Kırgız Çocuk Edebiyatının epik türde de eserler yazılmıştır. Ayrıca, estetik ve tematik bakımından yeni fikir, yeni tarzdaki manzum ve nazım şeklindeki eserleri vermişlerdir. Aynı zamanda ‘Öğretmenlere Yardım’ dergisinde, ‘Leninci genç’, ‘Kırgızistan’ın Komsomolu’, ‘Öğretmenler Gazetesi’nde çocuk edebiyatı ile ilgili tenkid makaleler de yaınlanmaya başlamıştır. Savaştan sonraki dönem Kırgız çocuk edebiyatında büyük bir ilerileme olmuştur. Genç yazarlar ve şairler: T.Abdımomunov, N.Baytemirov, Ş.Beyşenaliyev, M.Cangaziyev, S.Eraliyev, S.Cusuyev, B.Sarnogoyev, Ç.Aytmatov, K. Kaimov, C.Taştemirov, A.Tokotakunov v.b. Bun-

175

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

ların bir çoğu çocuk edebiyatın meslek olarak günümüze kadar devam ettirmektedirler. 1954’te ‘Kırgızokuu pedmambas’ (‘Kırgız okuma eğitim devlet yayını’) yayını kurulmuştur. ‘Kırgız Çocuk edebiyatının durumu’ hakkında defalarca doklad hazırlanmıştır ve okunmuştur. Kırgız Çocuk edebiyatının haftalığı düzenlenmiştir. Ş.Beyşenaliyev’in ‘Destek’, ‘Gerçek Dostluk’ (1950), ‘Kıçan’ (1954), N.Baytemirov’un ‘Sagın’ (1953), ‘Sık Dostluk’ (1950), M.Cangaziyev’in ‘Ayrılmaz Dostlar’ (1952), ‘Nazarbek’in sınıf arkadaşları’ (1954), ‘Yeni Dost’ (1956), C. Taştemirov’un ‘Askarbek’ (1964), ‘Altın Kaynak’ (1956), S.Ömürbayev’in ‘Cenişbek’in Arkadaşları’ (1950) v.b. hikaye, romanlar, şiirler ‘Kırgızokuu pedmambas’tan (‘Kırgız okuma eğitim devlet yayını’) yayınlanmıştır. Bu dönemde hem tür, hem konu, hem de kalite bakımından ileriye gitmişlerdir. Demek ki, 1950’li yıllarda ikinci, 1960. yıllarda birinci yarısı Kırgız Çocuk edebiyatının gelişmiş dönemidir. Bu dönemde çocukların yaşına göre farklı farklı türdeki eserler yazılmıştır. 1960-1970’Lİ YILLARDAKİ KIRGIZ ÇOCUK EDEBİYATI 1960-1970 yılları Kırgız edebiyatında bir insana bağlı kalmak ve bir insan tarzında düşünmek gibi siyaset ortadan kaldırıldı. Bunun etkisi Kırgız Çocuk edebiyatında da olmuştur. Demokratik sosyalizm ilkelerini yerine gelmesi edebi eserlerin canlı olmasına neden olmuştur. Fakat eski siyasetten kurtulanlar yeni siyasete kavuşmuşlardır. Mesela, 1960-1970 tarihlerinde olan ekonomik durum, kültür siyasetleri gibi zor durum Kırgız edebiyatında gurur duyulan önemli şairlerin bütün eserlerini okumayı yasaklamışlardır. Cazgıç akın (19. asırda yazan şair) Moldo Kılıç’ın, Kırgız yazı dilinin temelini oluşturan Kasım Tınıstanov’un (K.Tınıstanov zaten 1938 yılında baskında öldürülmüştür) eserlerini özellikle çocuk eserlerini okumayı yasaklamıştır. Bu dönemde yazılan eserlerde batıl iddia olmuştur. Eserlerin çoğu güzellik ve plan için yazılmıştır. 1966, 1971, 1976 yıllarında toplantılar düzenlemiş ve çocuk edebiyatı eserlerine bir sürü şikayetler gelmiştir. Maalelef, bu sorun çözülmemiştir. Sonraki senelerde Kırgız çocuk edebiyatına mükemmel eserleriyle Kırgız halkının büyük yazarı Cengiz Aytmatov gelmiştir. C.Aytmatov’un çocuk edebiyatına gelişi Kırgız Çocuk Edebiyatında büyük bir İnkılap olmuştur. Yazar çocuk dünyasını çocuk anlayışı olarak değil, yazarlık kabiliyetinin güçlülüğünü göstermiştir. Çocuk176

ların psikolojisine dışardan bakmış birisi değil, çocuğu düşündürerek, konuşturarak ve duygusunu insanlarla paylaşan birey olarak yansıtmıştır. C.Aytmatov’un bu eserleri başka yazar ve şairler için örnek olmuştur. C.Aytmatov Kırgız Çocuk edebiyatını dünya edebiyatına getirdi. ‘Aytmatov’un çocukları’ olarak tanınan ‘Erken gelen turnalar’daki Sultanmurat, ‘Beyaz Gemi’deki Çocuk, ‘Deniz dolaşarak koşan Ala Köpek’teki Krisk ve ‘Camile’deki Seyit, bunlar hayatın farklı farklı durumlarında, farklı dönemlerde yaşayan ve farklı yaşta olan çocuklar ve çocuk dünyasıdır. Bu dönemde Kırgız Çocuk edebiyatını geliştirmek için gayret gösteren yazar ve şairlerimiz Ş.Beyşenaliyev, M.Cangaziyev, T.Kasımbekov, N.Caparov, C.Mavlyanov, Ş.Abdıramanov, A. Aytbayeva, A.Cakıpbekov, S.Cetimişev, T.Kocomberdiyev, A.Kıdırov, M.Gaparov v.b. 1960’tan sonraki Kırgız Çocuk edebiyatı hem sayısı hem de kalitesi ilerlemiştir. Buna örnek olarak Kırgız Yazarlarının IV. toplantısında alınan resmi bildirilerde III. – IV. toplantıların arasında Kırgız Çocuk edebiyatı için 270 isimdeki kitap 2000000 (iki milyon)’a yakın nüshada yayınlanmıştır. Önceki kitaplarda kelime çokluğu, sıkıcı olaylar, tekrarlama, öğüt verme, genel psikoloji gibi durumlar yer almışsa, sonradan yayınlanan eserlerde ortaya koyulan problem insanı, çocukları fikir üretmek, karar vermek, dayanıklılık gibi insanlığa eğitici eserler olmuştur. Bu dönemde Kırgız Çocuk edebiyatının fondunu T.Kasımbekov’un ‘Yetim’, K.Caparov’un ‘Abış’, K.Osmonaliyev’in ‘Azaptın izi’, M.Cangaziyev’in ‘Yedi yılın gençleri’, ‘Dilekteşler’, Ş.Beyşenaliyev’in‘Karlıgaç’, ‘Zarın kuşağı’, ‘Danaker’, K.Eşmambetov’in ‘Birbirine benzemeyen günler’, M.Gaparov’un ‘Konuk’, E.Otunçiyev’in ‘Batan güneş doğar’ v.b. Bu dönemde hikaye türü en gelişmiş noktasına ulaşmıştır. Yazarların seviyesi aynı derecede olmadığı için yazılan hikayelerin tümü uzak ömürlü olamıştır. Edebiyatçılar Kırgız Çocuk edebiyatının özelliğine uygun eserleri eleştirmişlerdir. Bunun hepsi toplumun fikrini, öğrencilerin düşüncesini anlatmışlardır.

AZƏRBAYCAN UŞAQ ƏDƏBİYYATININ YARANMASINDA VARİSLİK PRİNSİPİ
Rafiq YUSİFOĞLU
THE HERITAGE PRINCIPLE IN THE CREATION OF CHILDREN’S LITERATURE ABSTRACT In the paper the heritage principle in the creation of children’s literature has been cleared up. Basing on literary facts the author comes to the conclusion that Azerbaijani children’s literature has three main sources: folk literature, classical literature and world literature. All further investigations follow this direction.

Uşaq ədəbiyyatının ümumi ədəbiyyatın ayrılmaz tərkib hissəsi, onun aparıcı, özü də spesifik qollarından biri olması danılmaz faktdır. Bunu şərtləndirən ən böyük amil isə onun uşaqlara ünvanlanması, dünyanın, həyat hadisələrinin, insanların qarşılıqlı münasibətlərinin bədii dərki, eləcə də tərbiyə işi ilə birbaşa bağlı olması ilə əlaqədardır. Elə buna görə də yeni nəslin dünyagörüşünün, həyat bilgisinin, bədii zövqünün, təxəyyülünün formalaşmasında uşaq ədəbiyyatı müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Uşaq ədəbiyyatı uşaqla həyat arasında mənəvi körpüdür, ədəbiyyatımızın, mədəniyyətimizin strateji əhəmiyyətə malik bir sahəsidir. Uşaq ədəbiyyatının dili sadə, aydın, obrazlı olmalıdır. Uşaq ədəbiyyatı ilə böyük ədəbiyyatı arasında elə bir keçilməz sərhəd, Çin səddi yoxdur. Bu ədəbiyyatların hər ikisinin qida mənbəyi həyat və rəngarəng, ibrətamiz həyat hadisələridir. Təcrübə göstərir ki, hansı bədii əsərin mərkəzində yazıçı məramının ifadəsinə xidmət eləyən xarakterik süjet varsa, həmin əsərlərə uşaqlar daha çox maraq göstərirlər. Uşaq ədəbiyyatının zəngin bir ənənəsi var və o, uşaqların dünyagörüşünün formalaşması, ətraf mühitlə tanışlığı, dilimizin incəliklərinə sahib olması, xalqımızın mənəvi-əxlaqi dəyərlərini əxz eləməsi kimi problem yüklü məsələlərin kompleks həllində ən zəruri, əvəzolunmaz, böyük təsir gücünə malik vasitələrdən biridir. Folklor nümunələrimizdə, klassik ədəbiyyatımızda uşağa məhəbbət motivləri güclü olsa da, uşaq ədəbiyyatının bir spesifik sahə kimi formalaşması maarifçilik hərəkatının başlanması və inkişafı ilə əlaqədardır. Hələ XIX əsrdə Mirzə Şəfi Vazeh, İsmayıl bəy Qutqaşınlı, Abbasqulu ağa Bakıxanov və başqaları xalqın maariflənməsi üçün məktəblərin açılmasına böyük ehtiyac olduğunu dərk etmişlər. Mirzə Fətəli Axundov isə maarifçi realizmin yaradıcılarından biri kimi ədəbiyyatımızın inkişaf yolunu yeni istiqamətə –

təlim-tərbiyə, mənəvi-əxlaqi tərəqqi istiqamətinə yönəltməyə cəhd göstərmişdir. Onun Füzuli poeziyasını bəyənməməsi də məhz bu arzudan, istəkdən qaynaqlanmışdır. Böyük mütəfəkkir dərk etmişdir ki, gül-bülbül, aşiq-məşuq poeziyası ilə yeni nəsli tərbiyə etmək imkan xaricindədir. Yeni əlifbanın yaradılması, xalqın savadlanması onun yaradıcılığının başlıca istiqamətini təşkil etmişdir. Azərbaycanın digər maarifpərvər ziyalılarını, alimlərini, yazıçılarını da bu məsələlər daim düşündürmüş və qayğılandırmışdır. Sistemli uşaq ədəbiyyatı yaratmaq cəhdi də məhz bu zərurətdən qaynaqlanmışdır. Çox maraqlı faktlardan biri ondan ibarətdir ki, uşaq ədəbiyyatı yaratmağa cəhd göstərən tərəqqipərvər ziyalıların, şair və yazıçıların əksəriyyəti bu və ya digər şəkildə tərbiyə məsələləri ilə, elm və təhsillə, məktəblə, mətbuatla, kitabxana ilə bağlı insanlar olmuşlar. Həsən bəy Zərdabi, Seyid Əzim Şirvani, Nəcəf bəy Vəzirov, Əsgər ağa Gorani, Səfərəli bəy Vəlibəyov, Əhməd bəy Cavanşir, Mahmud bəy Mahmudbəyov, Abbas Səhhət, Mirzə Ələkbər Sabir, Firudin bəy Köçərli, Rəşid bəy Əfəndiyev, Soltan Məcid Qənizadə, Süleyman Sani Axundov, Abdulla Şaiq və başqaları Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının ilkin mərhələdə sistemli şəklə gətirilməsində əvəzsiz xidməti olan insanlar kimi yadda qalmışlar. Bu insanlar uşaqlar üçün şeirlər, nağıllar yazanda Azərbaycan və dünya folklor nümunələrindən, klassik ədəbiyyatımızdan, eləcə də dünya ədəbiyyatından bəhrələnmişlər. Uşaq oxusu üçün, onu tərbiyələndirmək üçün yararlı əfsanələr, nağıllar, rəvayətlər, təmsillər yığcam şəkildə qələmə alınmış, tərcümə edilib, işlənilmiş, bir yerə toplanmışdır. Bir konkret nümunə gətirməklə, tezislərimizin göydəndüşmə olmadığını sübut eləmək o qədər də çətin deyildir. Məsələn, uzun illərdir ki, dərsliklərimizdə özünə möhkəm yer tutan, balalarımızın dilinin əzbəri olan bir şeir var: Abdulla 177

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Şaiqin «Xoruz» şeiri. Bu şeir əslində orijinal deyil, rus folklorundan tərcümədir. Bütün dərslik yaradan tərəqqipərvər yazıçılar kimi Abdulla Şaiq də əlinə keçən nümunələri seçib-arayıb, tərcümə eləyib, işləyib. Bu sahədə onun xidməti danılmazdır. Rus variantında şeir belədir: Petuşok, petuşok, Zolotoy qirbişok. Zaçem rano vstaeş? Zaçem qromko poyoş? Zaçem spat ne daeş? Həmin məzmunlu şeir Azərbaycan dilində belə səslənir: Ay pipiyi qan xoruz, Gözləri mərcan xoruz. Sən nə tezdən durursan, Qışqırıb banlayırsan. Qoymayırsan yatmağa, Ay canı məstan xoruz. Şeirdəki bəzi ifadə qüsurları göz qabağındadır. İndiki uşaq başa düşürmü ki, yaxud indiki müəllim başa sala bilirmi ki, «gözləri mərcan», «Ay canı məstan xoruz» nə deməkdir? Yaxud, Mirzə Ələkbər Sabirin «Yaz günləri» şeirinə nəzər salaq: Gəl-gəl, a yaz günləri, İlin əziz günləri. Dağda ərit qarları, Bağda ərit qarları. Çaylar daşıb sel olsun, Taxıllar tel-tel olsun. Ağaclar açsın çiçək, Yarpağı ləçək-ləçək… Bu şeir də uzun illərdir ki, dərsliklərimizdən düşmür. İlk beytdə «'yaz» və «əziz» sözlərinin həmqafiyə olması bir yana dursun, qar sözünə cəm şəkilçisi artırmaq dilimizin qrammatik qaydalarına uyğun deyildir. «Çaylar daşıb sel olsun» ifadəsi də düzgün deyildir. Çaylar daşıb sel olmur, sel gələndə çaylar daşır. Selin ayrı, çayın isə ayrı leksik mənası var ki, onları eyniləşdirmək uşağı çaşdıra bilər, onu məsələnin mahiyyətindən uzaqlaşdırar. «Ağaclar açsın çiçək, yarpağı ləçəkləçək» beytinin də üslubi cəhətdən nöqsanlı olduğunu sezmək o qədər də çətin deyildir. Əlbəttə, biz bununla klassiklərimizi inkar etmək istəmirik. Onların Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının formalaşmasında çox böyük xidmətləri olub. Ancaq unutmaq lazım deyil ki, indi XIX əsr deyil, XXI əsrdir. Bizi klassiklərin nə yolla olurolsun gündəmdə qalması yox, yeni nəslin günün, əsrin tələblərinə uyğun təlim tərbiyəsi daha çox maraqlandırır. Ancaq təəssüf ki, bizdən əvvəl 178

yaranan poetik nümunələrə doğma kimi baxır, yeni kitablar tərtib edilərkən həmin yazılar lazım oldu-olmadı dərsliklərə salınır. Müasir şairlərin isə az-çox uğurlu olan əsərləri unudulur. Belə dərslik tərtibçilərinə əsərin özündən çox xalqın qəbul elədiyi, sevib hörmət bəslədiyi klassikin adı daha önəmlidir. Bu isə ümumi işimizə ziyan gətirən bir tendensiyadır. Yeri gəlmişkən onu da qeyd edək ki, başqa xalqların ədəbiyyatından, folklorundan istifadə etməklə uşaq oxusu üçün əsərlər yaratmaq, onları işləyib çap etdirmək, dərsliklərə salmaq təkcə bizim üçün yox, bütün dünya xalqları ədəbiyyatı üçün də xarakterik olmuşdur. Məsələn, görkəmli rus yazıçısı Ley Nikolayeviç Tolstoy iri-iri romanlar yazmaqla bərabər, uşaqlar üçün dörd kitabdan ibarət oxu materialları toplamış, onları qələmə almışdır. Ədibin qızı öz xatirələrində yazır ki, atam (L.Tolstoy –R.Y.) bu kitab üzərində işləyərkən əlinə keçən bütün mənbələrdən, dünya xalqlarının ədəbiyyatından, folklorundan bəhrələnir, onları yığcam şəkildə işləyib bir yerə toplayırdı. Lev Tolstoyun bu yığcam yazılarının əksəriyyətində didaktik əhəmiyyətə malik şərq mənbələrindən, eləcə də digər dünya xalqlarının folklorundan istifadə etməsi aydın şəkildə özünü göstərməkdədir. Bunu saysız-hesabsız yazılara istinadən sübut etmək mümkündür. Ancaq elə düşünürük ki, fikrimizi ifadə üçün bircə nümunə də kifayətdir. Lev Tolstoyun imzası ilə istər rus, istərsə də bizim dərsliklərimizdə özünə möhkəm yer tutan «İki yoldaş» adlı bir hekayə eyni ilə Qrimm qardaşlarının topladıqları nağıllarda da vardır. Bu süjetin haradan Qrimm qardaşlarının əsərlərinə gəlib çıxmasını araşdırmaq folklorşünasların işidir. Ancaq bizim üçün bu və ya digər əsəri kimin, hansı xalqın nümayəndəsinin yaratmasından çox, həmin yazının bugünkü tərbiyə işimizdəki praktik əhəmiyyəti maraqlandırır. Bizim uşaqlarımız insanı insan kimi formalaşdırmağa xidmət edən ən dəyərli əsərlərdən bəhrələnməyi bacarmalıdırlar. Böyük zəhmət bahasına toplanan, işlənilən bu yığcam, tərbiyəvi əhəmiyyətə malik əhvalatlardan, rəvayətlərdən, əfsanələrdən, olmuş hadisələrdən, təmsillərdən, eləcə də sənətkar fantaziyasının məhsulu olan yazılardan çoxdan bəridir ki, dünyanın əksər xalqlarının uşaq yazıçıları, daha konkret desək, dərslik tərtib edənləri bəhrələnmişlər və bu iş indi də davam etdirilir. Dərsliklər yazılarkən varislik prinsipi mütləq gözlənilir və ümumbəşər mədəniyyətinin müştərək malına çevrilmiş bu yazılardan geniş istifadə edilir ki, bu da fikrimizcə, çox təbii və qanunauyğun haldır.

Materiallar

Uşaq ədəbiyyatının tarixi Azərbaycan məktəbinin, Azərbaycan uşaq mətbuatının tarixi ilə ayrılmaz surətdə bağlıdır. Ötən əsrin əvvəllərində «Məktəb», «Rəhbər», «Dəbistan» jurnallarının nəşri uşaq ədəbiyyatımızın formalaşmasına çox böyük kömək göstərən faktorlar sırasındadır. O dövrün tanınan ədiblərinin uşaqlar üçün şeirlər, poemalar, nağıllar, hekayələr yazıb çap etdirmələri uşaq ədəbiyyatının yaradılması sahəsində atılan ilk addımlar idi. Əlbəttə, bu əsərlərin hamısı yüksək bədii səviyyədə deyildi. Onların hamısı zamanın sınağından çıxa bilmədi. Ancaq Firudin bəy Köçərlinin toplayıb nəşr etdirdiyi folklor nümunələri, A.S.Puşkindən tərcümə etdiyi «Torçu və balıq», M.Y.Lermontovdan tərcümə etdiyi «Üç xurma», Koltsovdan tərcümə etdiyi «A kişi, niyə yatıbsan?» şeirləri, Süleyman Sani Axundovun «Qorxulu nağıllar»ı, Abbas Səhhətin, Hüseyn Cavidin, Əli Nəzminin, Cəfər Cabbarlının, Ibrahim bəy Musabəyovun, Rəşid bəy Əfəndizadənin, Soltan Məcid Qənizadənin, eləcə də adları ədəbiyyat aləmində tanınmayan digər müəlliflərin yazıları xeyirxah bir məqsədlə qələmə alınmışdı. Doğrudur, bu əsərlərin hamısı indi dil və ifadə baxımından müasir uşağın tələbatını ödəmək səviyyəsində deyil. Ancaq müasir uşaq ədəbiyyatının formalaşmasında, onun istiqamətinin, ümumi axarının müəyyənləşməsində həmin əsərlərin hamısının bu və ya digər dərəcədə rolu olmuşdur. Mahmud bəy Mahmudbəyovun, Əlimirzə Nərimanovun, Abbas Səhhətin, Fərhad Ağazadənin, Abdulla Şaiqin və başqalarının tərtib etdikləri dərsliklərin ən önəmli cəhətlərindən biri də o idi ki, müəlliflər mətnləri təkcə özləri yazmır, həm klassiklərimizin əsərlərindəki ibrətamiz hekayətləri sadələşdirib yeni şəkildə işləyir, həm də dünya ədəbiyyatının münasib bildikləri nümunələrini tərcümə və iqtibas edərək öz kitablarına salırdılar. Necə deyərlər, bu sahədə də həm milli folklor ənənələrindən, həm klassik ədəbiyyatımızdan, həm də dünya ədəbiyyatından yaradıcı şəkildə bəhrələnmə meyli özünü göstərməkdə idi. Sovet dövründə Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuşdu. Bu dövrdə öz qələmlərinin uşaq ədəbiyyatı sahəsində sınayan müəlliflər də Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının təməl daşlarını qoyan yazıçıların, şairlərin, pedaqoqların qabaqcıl ənənələrini davam və inkişaf etdirməyə çalışmışlar. Vaxtilə Firidun bəy Köçərli kimi maarifpərvər bir ziyalının rəhbərlik etdiyi Qori müəllimlər seminariyasının Qazax filialında təhsil alan Səməd Vurğun «Balalarımız üçün gözəl əsərlər yaradaq» adlı məşhur məqaləsində «uşaq ədəbiyyatı necə olmalıdır?» sualına

cavab axtarır və doğru nəticəyə gəlirdi ki, biz uşaqla danışdığımız zaman insanla danışdığımızı, uşaqlar üçün yazdığımız zaman insan üçün yazdığımızı unutmamalıyıq. Əslində bu fikir, bu qənaət uşaq ədəbiyyatını asan sahə hesab edənlərə müəllifin ünvanladığı sərt bir mesaj idi. M.Müşfiqin uşaqlar üçün yazdığı əsərlərdə folklor ənənələri çox güclü idi. «Şəngül, Şüngül, Məngül», «Kəndli və İlan» mənzum nağıllarının süjeti birbaşa xalq nağıllarından götürülmüş, mənəvi-əxlaqi problemlərin bədii həlli məsələsində də müəllif xalqın əxlaqi görüşləri mövqeyində dayanmışdı. Şairin digər mövzularda yazılmış əsərlərində də folklor ab-havası, folklor üslubu duyulmaqda idi. Sovet dövründə uşaq ədəbiyyatı ilə daha yaxından və sistemli məşğul olan şairlərdən Mirmehdi Seyidzadənin, Mikayıl Rzaquluzadənin şeirlərində, mənzum nağıllarında da folklor motivləri, folklor üslubu açıq-aydın görünməkdə idi. Onlar təkcə xalq ədəbiyyatı və klassik ədəbiyyat süjetlərindən deyil, həm də xalq yaradıcılığı üslubundan, folklor janrlarından yaradıcı şəkildə bəhrələnərək uşaqlar üçün əsərlər yazırdılar. Bu şairlərin yaradıcılıq nümunələrindəki vətənpərvərlik, əməyə məhəbbət, xeyirxahlıq motivləri folklordan və klassik ədəbiyyatdan gəlmə idi. Xüsusən M.Rzaquluzadənin Nizami əsərlərinin, eləcə də «Dədə Qorqud» dastanının süjetlərindən bəhrələnməklə yazdığı əsərlər maraq doğururdu. Dünya ədəbiyyatının maraqlı nümunələrini dilimizə tərcümə edən həmin yazıçıların orijinal, sənətkar təxəyyülünün məhsulu olan əsərlərində həm klassik ədəbiyyatın, həm folklorun, həm də dünya ədəbiyyatının təsiri duyulmaqda idi… Böyüklər üçün yazan tanınmış yazıçıların, şairlərin əksəriyyəti uşaq ədəbiyyatına ehtiyacın çox böyük olduğunu dərk etdiklərindən bu sahədə də öz qələmlərini sınayırdılar. Mirzə Ibrahimovun, Mehdi Hüseynin, Süleyman Rəhimovun, Əli Vəliyevin, İlyas Əfəndiyevin, Bayram Bayramovun, İsmayıl Şıxlının, Hüseyn Abbaszadənin, Anarın, Elçinin və başqalarının orta və böyük yaş dövrlü uşaqların oxusu üçün yararlı əsərləri az deyil. Xüsusən Elçinin bu sahədəki axtarışları diqqəti daha çox cəlb edir. Onun kiçik yaşlıların həyatından bəhs edən rəngarəng mövzulu hekayələri, nağılları daha çox maraq doğurur. Bu hekayələrin balaca qəhrəmanlarının bədii obrazı öz orijinallığı, təbiiliyi ilə seçilir, yadda qalır. Böyüklər üçün yazıb yaradan şairlərimizdən Rəsul Rza, Məmməd Rahim, Mirvarid Dilbazi, Bəxtiyar Vahabzadə, Nəbi Xəzri, Qasım Qasımzadə, Məmməd Araz, Tofiq Bayram, Nəriman 179

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Həsənzadə, Xəlil Rza Ulutürk, Fikrət Sadıq kimi şairlərimizin də yaradıcılıq nümunələri arasında uşaqlara ünvanlanan əsərlər az deyil… Xüsusilə Rəsul Rzanın «Balacaların təbiət ensiklopediyası» silsiləsindən yazılan şeirləri təbiəti, bitkiləri, heyvanları, quşları uşaqlara tanıtmaq məqsədi daşıyan didaktik əhəmiyyətə malik əsərlərdir. Şanapipik, şanapipik, Alabəzək, qara kirpik. Üstü-başı zolaq-zolaq, Balacaboy, nazik ayaq. Daraq kimi pipiyi var, Nazik, uzun dimdiyi var. Gah cüt olur, gah tək olur, Onu gendən görmək olur. Zaman keçdikcə hər yaş dövrünə uyğun əsərlərin yaranması uşaq ədəbiyyatının profesionallaşma meylinin göstəricilərindən idi. Bütün həyatını, ömrünü uşaqlar üçün bədii əsərlər yazmağa həsr eləyən Xanımana Əlibəylinin, Teymur Elçinin Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının inkişafındakı xidmətləri xüsusi qeyd olunmalıdır. Bu şairlərin yaradıcılıq nümunələrinin əsasən kiçikyaşlı uşaqlara ünvanlanması təqdirəlayiqdir. Onların şeirlərindəki yığcamlıq, lakonizm, dil aydınlığı, uşaq təfəkkürünə uyğun bənzətmələr daha çox folklor ənənələrindən yaradıcı şəkildə bəhrələnmənin qanunauyğun yekunu kimi diqqəti cəlb edir. Teymur Elçinin uşaq şeirlərində, poemalarında təkcə milli folklorumuzun yox, həm də dünya folklorunun, dünya uşaq ədəbiyyatı nümunələrinin ruhu aydınca duyulmaqdadır. Onun ingilis, çex, fransız, yapon, yunan, rus, belorus, gürcü, latış, moldav folklorundan, eləcə də N.Zabila, A.Barto, K.Çukovski, S.Marşak, A.Tudoraş, P.Voronko, T.Hofman, N.Zəkəriyyə və başqalarından elədiyi tərcümələr həm Azərbaycan uşaqlarının oxu coğrafiyasını genişləndirmiş, həm də Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının yeni istiqamətdə inkişafına təkan vermişdir. Tofiq Mahmud, Hikmət Ziya, Tofiq Mütəllibov, Fikrət Sadıq, Məstan Günər, İlyas Tapdıq, Rəfiq Zəka Xəndan, Məmməd Aslan, Kamal İsgəndər, Məmməd Namaz, Eldar Baxış, İsmayıl İmanzadə, nisbətən sonra ədəbiyyata gələn Tofiq Mirzə, Qəşəm İsabəyli, Şahin Xəlilli, Aləmzar Əlizadə, Ələsgər Əlioğlu, Qəşəm Nəcəfzadə, Ələmdar Quluzadə, Sevinc Nuruqızı və b. yaradıcılığında da dünya uşaq ədəbiyyatından, eləcə də folklordan bəhrələnmə meyli özünü bu və ya digər şəkildə göstərməkdədir. Bu şairlər də bədii tərcümə ilə məşğul olmuş, başqa xalqların dilində səslənən ədəbi nümunələri dilimizə çevirmişlər. Bütün bunlar isə onların öz 180

fərdi yaradıcılıq üslublarına, eləcə də əsərlərinin mövzu və problematikasına da təsirsiz qalmamışdır. Bu sahədə mərhum şairimiz Tofiq Mahmudun əməyini xüsusi qiymətləndirmək lazımdır. Məhz onun təşəbbüsü və cəfakeşliyi nəticəsində Belorusiyada, Qazaxıstanda, Özbəkistanda «Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı antologiyası» nəşr olunub yayılmışdır. İndi Almaniyada yaşayan, maraqlı şeirlər müəllifi Simax Şeydanın yəhudi dilinə tərcümə eləyib nəşr etdirdiyi «Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı antologiyası» da ədəbiyyatımızı xaricdə tanıtmaq cəhdi kimi maraqlıdır. Hazırkı mərhələdə bu işi davam etdirməyə çox böyük ehtiyac var. Qarşılıqlı bəhrələnmə uşaq ədəbiyyatının daha davamlı sütunlar üzərində qərar tutmasına yardımçı ola, türkdilli uşaqlarının müştərək ədəbi nümunələr əsasında tərbiyəsi xalqların birliyini təmin edən ən önəmli vasitəyə çevrilə bilərdi… Bu tendensiyanı nəsrlə məşğul olan Xalidə Hasilova, Həbibə, Ələviyyə Babayeva, Əzizə Əhmədova, Nəriman Süleymanov, Əli Səmədli, Tofiq Ağayev, Zahid Xəlil, Fuad Tanrılı, Eyvaz Zeynalov və başqalarının yaradıcılıq nümunələrində sezmək də çətin deyildir. Adları çəkilən yazıçıların bir qismi həm də bədii tərcümə ilə məşğul olmuşlar. Bu tərcümə isə onların öz fərdi yaradıcılığına da təsirsiz qalmamışdır. Məsələn Əzizə Əhmədova məşhur isveç yazıçısı Astrid Lindqrenin «Balaca və damda yaşayan Karlson» əsərini tərcümə etdikdən sonra həmin əsərin ruhunda «Damda yaşayan Karlsonla bacada yaşayan Damdabacanın macəraları» romanını yazıb nəşr etdirmişdir. Əgər Həbibə, Ələviyyə Babayeva, Nəriman Süleymanov, Əli Səmədli, Məmməd Namaz, Qəşəm İsabəyli kimi uşaq yazıçılarının əsərlərində milli folklorumuzun ənənələri aydınca duyulursa, folklor süjetləri qəhrəmanların xarakterini açmaq vasitəsinə çevrilirsə, Zahid Xəlilin, Tofiq Ağayevin, Aygün Bünyadzadənin nəsrində dünya uşaq ədəbiyyatı klassiklərindən Andersenin, Coni Rodarinin, Emin Mahmudov və Namiq Abdullayevin əsərlərində isə Jül Vernin ruhu, üslubu aydınca duyulmaqdadır. Qarşılıqlı bəhrələnmə və zənginləşmə uşaq ədəbiyyatının yeni istiqamətdə inkişafına təkan verən ən əhəmiyyətli amillərdəndir. Kompüter, internet əsrində uşaq ədəbiyyatının inkişafı həm milli, həm də ümumbəşəri dəyərlər kontekstində formalaşmalıdır. Böyük Cavidin «Azər» poemasında belə bir misra var: «Bir çarə var, ancaq yeniləşmək»… Doğrudan da, belədir. Unutmaq lazım deyil ki, biz indi XXI əsrdə yaşayırıq. Unutmaq lazım

Materiallar

deyil ki, biz indi Müstəqil Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlarıyıq. Az-çox olanlarımızla öyünməməli, onların qabaqcıl ənənələrinə istinadən müasir, kompüter, internet əsri uşağının tələblərini ödəyə biləcək yüksək bədii səviyyəli əsərlər yaratmağa çalışmalıyıq. Bu, çox çətin məsələ olsa da, əl-qolumuzu yanımıza salıb dayana, gözləmə mövqeyində dura bilmərik. Çox təəssüf ki, istedadlı qələm sahiblərinin heç biri uşaq ədəbiyyatına gəlməyi özünə sığışdırmır, onu ikincidərəcəli bir ədəbiyyat hesab edir. Lakin unudulur ki, uşaq ədəbiyyatı strateji bir sənət sahəsidir, dövlət səviyyəli əhəmiyyətə malik bir ədəbiyyatdır. Çünki bu ədəbiyyatın qarşısında Müstəqil Azərbaycan Respublikasının gələcək yaradıcısı, qurucusu olan insanları tərbiyə eləmək kimi son dərəcə mühüm, çətin və şərəfli bir vəzifə dayanır. Uşaq ədəbiyyatında varislik prinsipi olduqca vacib məsələdir. Bizdən əvvəl müxtəlif dillərdə yazılan klassik uşaq ədəbiyyatı nümunələrindən bəhrələnmək, xarakterik nümunələri dərsliklərə salmaq çox yaxşıdır. Ancaq kim nə deyir desin, XXI əsr uşağının tələbatını XIX əsrdə yazılan ədəbi nümunələrlə ödəmək müşkül məsələdir. İndi yeni tipli əsərlər – şeirlər, poemalar, nağıllar, hekayələr, dram əsərləri yaratmağa böyük ehtiyac vardır. Müasir anlamda klassik uşaq ədəbiyyatı nümunələrimizin əksəriyyətinin dili, mövzu və problematikası, onun bədii həlli bugünkü dövrün tələblərinə o qədər də cavab vermir. Bizdən əvvəl yarananların ən yaxşı cəhətlərindən yaradıcı şəkildə bəhrələnməli, ədəbiyyatımızı yeni istiqamətdə, bu günün reallığı kontekstində inkişaf etdirməyə çalışmalıyıq. Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı nümunələrinin əksəriyyəti sovetlər birliyi dövründə yaranıb və kütləvi tirajlarla nəşr edilib. Prezident sərəncamı ilə klassik ədəbiyyat nümunələrimizin, dünya xalqları ədəbiyyatının ən say-seçmə nümunələri yenidən latın qrafikası ilə nəşr edilərək yeni nəslin öhdəsinə verilib. Bu çox böyük işdir. Ancaq təəssüf ki, işin icrası zamanı bəzi nöqsanlara yer verilib. Məsələn, «Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı» antologiyasının tərtibi zamanı müasir ədəbiyyatımız tamamilə unudulub. Sovetlər birliyi dövründə nəşr olunan antologiya eyni ilə çap olunub. Yetmişinci illərdən sovetlər birliyinin dağıldığı, yeni fikrin formalaşdığı dövrə qədər, eləcə də müstəqillik illərində yaranan uşaq ədəbiyyatı nümunələri tamamilə unudulub ki, bu da müasir Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı haqqında yeni nəslin təsəvvürünü əhəmiyyətli dərəcədə daraldır.

Uşaq ədəbiyyatı keçmişin, bu günün və gələcəyin ədəbiyyatıdır. Dünyaya yeni gələn nəsil öz xalqının keçmişini bilməli, soykökümüzə, ədəbiyyatımıza, mədəniyyətimizə, incəsənətimizə məhəbbət ruhunda tərbiyə olunmalıdır. Bütün bunlar qloballaşma dövründə, kompüter-internet, ayrıayrı mədəniyyətlərin bir-biri ilə qaynayıb-qarışması, milliliklə bəşəriliyin arasındakı məsafənin maksimum qısalması, ədəbi meyarların müəyyən mənada itməsi dövründə mənəvi bir kompas kimi yeni nəslə doğru, düzgün yol göstərməlidir. Tarixi dövrün hadisələrini əks etdirən əsərlərlə yanaşı uşağın bugünkü marağını təmin edən bədii əsərlərin yaranmasına böyük ehtiyac var. Əlbəttə, zamanın sınağından çıxmış bədii əsər nümunələri az deyil. Ancaq keçmiş tərbiyə, təlim metodları ilə təhsili irəli aparmaq mümkün olmadığı kimi, həmin əsərlərlə də internet əsri uşağının diqqətini cəlb etmək, ona təsir göstərmək asan məsələ deyil. Elə buna görə də müasir uşağın maraq və tələbatın ödəyə biləcək yeni ədəbi nümunələrin yaranmasına böyük ehtiyac var. Elə əsərlər yaranmalıdır ki, gələcək nəsillərin də diqqətindən kənarda qalmasın… Məhz bu baxımdan deyirik ki, uşaq ədəbiyyatı keçmişin, bu günün və gələcəyin ədəbiyyatı olmalıdır… Bu tipli əsərlər yaratmaq üçünsə varislik prinsipinə riayət etmək olduqca vacibdir. Çox təəssüf ki, məlum tarixi səbəblər ucbatından eyni dilə, dinə, soykökə, adət-ənənəyə, əxlaqa malik türk xalqları bir-birindən ayrı salınmış, bu isə bütün sahələrdə olduğu kimi uşaq ədəbiyyatının da qarşılıqlı mübadilə zəminində formalaşmasına, zənginləşməsinə əngəllər törətmişdir. Türkdilli xalqların bir-birinə yaxınlaşmasının çox sehrli, qüdrətli bir vasitəsi var ki, o da türk dilidir. Bu dil vasitəsi ilə bu vaxta qədər yaranan əsərlərin seçilib bir araya gətirilməsi, tərbiyə işimizin bu mənbələrdən bəhrələnməklə qurulması yeni nəslin bir-birinə yaxınlaşmasına, həm də müştərək ümumtürk uşaq ədəbiyyatının yeni istiqamətdə inkişafına təkan vermiş olardı.

181

BRİTANİYA UŞAQ POEZİYASI VƏ ONUN AZƏRBAYCAN TÜRKCƏSİNƏ TƏRCÜMƏSİ HAQQINDA
Prof. Dr. Şahin XƏLİLLİ
Azərbaycan Dillər Universiteti ON BRITISH CHILDREN’S RHYMES AND THEIR TRANSLATION INTO AZERBAIJANI TURKISH LANGUAGE ABSTRACT According to a statement at the beginning of the article by the author it is noted that the children’s rhymes of the UK are almost few in Azerbaijani Turkish translations.And the vast visions of the rhymes in English, ecpecially of the poets of the second half of the 20 th century are of great value in the bringing up of young children as the owners of the world of the future.It is the opinian of the author that here should be orginized a special branch,or department at Qafqaz University which could coordinate the translation and critisizim of children’s rhymes of the UK or English speaking world.The Congress of Children’s Literature held at Qafqaz University is of great signifisance and value, as it is the very first step in establisment and commending the translation of Literature for children.Children’s literature is analogous to the childhood of literature in much the same way as some academics accept folklor and epics to be.

Mənim aləmimdə uşaq ədəbiyyatı dünya uşaqlarının dərd-sərindən, ümid-arzulara söykənən acılı-şirinli ömür yolunun, taleyinin sözlə düzümünü yaradan işıqlı bir dünyanı xatırladır. Kimliyindən, nəçiliyindən asılı olmayaraq hər bir bəşər övladı bu ədəbiyyatın gözündən su içə-içə onun səsi, sözü ilə dünyanın sirlərinə mübtəla olur. Azərbaycanımızdan məsafəcə çox-çox uzaq olan Böyük Britaniyanın uşaq ədəbiyyatının inkişaf yoluna nəzər salanda gözlərimiz önündən dumanlı Albion ölkəsinin uşaq ədəbiyyatının, xüsusilə uşaq şeirinin sirlərinə bələd olmaq, onu öyrənmək, tərcümə edib balaca oxucularımızla tanış etmək istəyirsən. Uşaq ədəbiyyatı, xüsusilə uşaq poeziyasına dair düşüncələrimi yazanda istər-istəməz ibtidai siniflərdə oxuyan uşaqlarımızın çox böyük çətinliklə əzbər öyrəndikləri, böyük əsəbilik, narahatçılıq keçirdiyi məqamları düşünürəm. Elə düşünürəm ki, şeirlərin əzbər öyrənilməsi məcburiyyəti olmamalıdır. Yalnız sinif proqramına daxil edilmiş bu və ya digər şeirin düzgün oxunuşu və təhlili diqqət mərkəzinə çəkilməlidir. Təbii ki, şeirin özünəməxsus ahəngi, ritmi və tərbiyəvi əhəmiyyəti vardır. Və şairlər öz şeirlərini uşaqlara əzbərlətmək xatirinə deyil, uşaqlarda təlqin etmək istədiyi bu və ya digər anlayışın, fikrin poetik açıqlamasını yaratmaq, bu haqda onları düşündürmək xatirinə yazırlar. Heç bir sənət adamının, yaxud şairin əsəri ilə bu və ya digər dili öyrənmək mümkün deyildir. Onların əsərləri ilə həmin dillərdəki poetik zənginliyin, fikrin, həyat hadisəsinin görünməyən qatlarına enmək, onları dərk etmək yalnız bu şeirlər vasitəsi ilə həyata keçirilə bilər. Britaniya uşaq 182

poeziyasının Azərbaycan türkcəsinə tərcüməsi demək olar ki, çox azlıq təşkil edir. Yalnız ingilis dilindən tərcümə sahəsində böyük uğurları ilə seçilən, Vilyam Şekspir dramaturgiyasını və lirikasını ana dilimizə böyük sənət sevgisi ilə tərcümə edən şair və mütərcim Sabir Mustafanın həm də gözəl uşaq şairi olduğunu nəzərə alsaq, onun bu sahədə müəyyən zəhməti və uğuru xüsusilə qeyd etmək istərdik. Lakin S.Mustafanın Britaniya uşaq poeziyasından etdiyi tərcümələr haqqında təhlildən əvvəl bu boşluğun doldurulması üçün müəyyən düşüncə və təkliflərimizi qeyd etməyi məqsədəuyğun hesab edirik. Bəşər tarixinin ayrı-ayrı inkişaf mərhələlərində bu və yaxud digər ölkənin tacidarları və vardövlət sahibləri həm yazıçıları, həm də mütərcimləri yazıb-yaratdıqları ən gözəl əsərinə və tərcüməsinə görə bir qayda olaraq mükafatlandırmışlar. Bu baxımdan Harun əl-Rəşidin,ƏlMəmunun,Əl-Mənsurun və başqalarının ədəbiyyatın və tərcümə işinin vüsətinə böyük dayaq durması təbii ki, həmin ölkə ədəbiyyatının zənginləşməsinə təkan vermişdir. Tərcüməçiləri “maarifin poçt atları” adlandıran böyük rus şairi A.S. Puşkin həqiqətən də dünyanın ayrı-ayrı xalqlarının biri-birinə yaxınlaşmasında tərcümə işinin nə qədər vacib rol oynadığını vurğulayaraq onların ədəbiyyatların və xalqların biri-birinə daha da yaxınlaşmasında müstəsna əhəmiyyəti olduğunu göstərmişdir. Müdrik insanlar böyük ədəbiyyatla dünyanı təfəkkür edib özlərinin və xalqının tarixində böyük əməllərlə iz qoysa da, onların uşaq dünyasında çox mühüm rol oynayan uşaq ədəbiyyatı əslində ayrıca bir ədəbiyyat statusu qazanmamış, çox da məşhur olmamışdır.

Materiallar

Bəs uşaq ədəbiyyatı nə vaxt yaranmışdır? Onun ilk yaradıcısı kim olmuşdur? Əlbəttə, bu kimi sualların cavablandırılması nə qədər çətin, mürəkkəb olsa da, elə hesab edirik ki, uşaq ədəbiyyatının böyük ədəbiyyatın bir qolu kimi inkişaf etdirilməsinin ədəbiyyatın yarandığı zamanlardan xeyli əvvəllərə təsadüf etdiyini söyləmək daha məqsədəuyğun olardı. Hətta belə demək mümkün olsa dünyanın dahi şairlərindən Nizami Gəncəvi,Vilyam Şekspirin ayrıca uşaqlar üçün yazdığı əsərləri olmasada, onlar ən erkən yaşlarından eşitdiyi, öyrəndiyi uşaq ədəbiyyatı ilə böyük ədəbiyyata “cığır” aşmışlar. Lakin bu korifey və klassik şairlərin əsərləri içərisində müəyyən misra, yaxud beytlərdə uşaq psixologiyasına uyğun detal və təsvir indi də yaddaşlarda müəyyən pafosu ilə seçilir. Təbii ki, N.Gəncəvi də, V.Şekspir də özlərinin uşaqlıq illərində dövrlərinin dillər əzbəri olan, bəlkə də yazıya alınmamış uşaq nağıllarının, şeir və mənzumələrinin sehr-ovsunu ilə böyük ədəbiyyata gələndə daha çox zamanın tələbi, xalqın və onun tacidarlarının arzu, istəyi ilə ciddi ədəbiyyatın yaradılmasına daha meylli olmuş və öz istedadlarını məhz böyük ədəbiyyatda sınamışlar. Bir qayda olaraq ədəbiyyatşünaslıq arealında qədim dastanları bəşəriyyətin uşaqlıq dövrü qəbul edirlər. Lakin uşaq ədəbiyyatı elə özü də bəşəriyyətin uşaqlıq dövrünün ən ilkin yaradıcılıq məhsulu kimi dəyərləndirilməlidir. Və bu ədəbiyyatın uşaq könlünü oxşayan laylalarından tutmuş oynaq ən məzhəkəli şeirlərinədək yarandığı gündən ayrıca uşaq ədəbiyyatı, poeziyası adını almaması, onun xüsusi təsnifata, yaxud bölgüyə daxil edilməməsi dövrün yazılmayan ədəbiyyatşünaslığının “görünməyən” problemidir. Uzun və böyük bir yol keçən uşaq ədəbiyyatı, yaxud poeziyası əslində bəşər övladının qəhrəmanlıq və məhəbbət dastanlarının yaradılmasına gətirib çıxaran ən ilkin ədəbiyyat kimi uzun əsrlər boyu öz adını və şöhrətini ədəbi tarixin vərəqlərinə yazdırmamışdır. Ədəbiyyatın tərcüməsindən söhbət düşəndə istər-istəməz xalq müdrikliyindən gələn, atalar sözü kimi xatırlanan aşağıdakı mühakimə yada düşür: “Tərcümə-qadın kimidir: əgər o, gözəldirsə, demək sədaqətli deyil, yox əgər sədaqətlidirsədemək gözəl deyildir.” Azərbaycan türk şairlərinin ingilis uşaq ədəbiyyatından, xüsusilə nəsrindən etdiyi tərcümələr “Dünya uşaq ədəbiyyatı” seriyasının bir çox cildlərinə daxil edilmişdir. Amma bu tərcümələr əsasən birbaşa ingilis dilindən deyil, vasitəçi dildən-rus dilindən ana dilimizə tərcümə olunmuşdur. İngilis uşaq poeziyasının isə heç

olmazsa müəyyən, ayrıca bir kitab şəklində nəşr olunmaması isə əslində bu sahə üzrə mütəxəssis mütərcimlərin az olması ilə bağlıdır. Xüsusilə, XX əsrin ikinci yarısında yaşayıb-yaradan Britaniyanın uşaq yazıçılarının əsərləri ilə tanışlıq demək olar ki, yox dərəcəsindədir. Hər bir ölkə ədəbiyyatı kimi Böyük Britaniyanın zəngin uşaq ədəbiyyatının Azərbaycanda yaradılan uşaq mədəniyyət mərkəzi tərəfindən alınıb tərcümə olunması ilə milli uşaq ədəbiyyatımızı daha da zənginləşdirməyə nail ola bilərik. Bu baxımdan həmin uşaq yazıçılarından bir neçəsi haqqında qısa xülasənin verilməsini məqsədəuyğun hesab edirəm. Andrew-Fusek Peters (1965-ci ildə anadan olmuşdur-Ş.X.) Britaniyanın çox məşhur uşaq şairidir. O, uşaqlar üçün 45-dən çox kitab nəşr etdirmişdir. Müəllifin iki kitabı Karnegi medalının nominasiyasına layiq görülmüşdür. A.F.Petersin “Qoyunlar məktəbə getmir” adlı şeirlər antologiyası Milli kurrikuluma daxil edilmək üçün seçilmiş, burada toplanan uşaq şeirlərinin sənətkarlıq xüsusiyyətləri, ideya-estetik dəyərləri yüksək qiymətləndirilmişdir. Son 20 ildə yüzlərlə ingilis məktəblərində şagirdlər qarşısında çıxış edən şairin əsərləri Britaniyanın radio dalğalarında “gözəl şeirlər” adını almışdır. Şotlandiyada keçirilən Edinburq festivalında isə A.F.Petersin şeirləri uşaqların “saf əyləncəsi” kimi dəyərləndirilmişdir. Onun şeirlərinin balaca oxucuların ürəyində oyatdığı ən gözəl duyğuların nə olduğunu təfəkkür etmək üçün şairin SD-yə köçürülmüş səsini eşitmək, onun şeirlərini orijinaldan tərcümə edib balaca sözsevər oxuculara çatdırmaq lazımdır. Şair, mütərcim Sabir Mustafa Vilyam Şekspir yaradıcılığının şah əsərlərinin dilimizə tərcüməsi sahəsində əvəzsiz xidmətləri olan qələm əhlidir. Onun ingilis və ingilisdilli xalqların folklorundan etdiyi tərcümələri 1986-cı ildə nəşr olunmuş “Uzaq ellər, doğma nəğmələr. Folklor nümunələri, şeirlər və poema” kitabına daxil edilmişdir. Və bu kitabda verilmiş folklor nümunələri içərisində uşaq zövqünə və yaş səviyyəsinə uyğun gələn xeyli sayda şeirlər müəyyən məziyyətləri ilə diqqəti cəlb edir. S.Mustafa bu şeirlərin hər birində özünəməxsus şairlik istedadı, uşaq poeziyasının oynaq, tutumlu, obrazlı deyim tərzi ilə orijinalın əkiz taylarını yarada bilmişdir. Mütərcimin bu uğuru, hər şeydən əvvəl, onun gözəl, ustad uşaq şairi kimi özünün uşaq şeirlərinin müəllifliyindən gəlir. Aşağıda onun ingilis dilindən tərcümə etdiyi bir neçə nümunəyə diqqət yetirək: Bu gün hər şey doğru oldu, Bir şeydə səhv tapılmadı, Sanki sözə qarışmışdı Konfetlərin ətri, dadı. 183

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Oxşadı şən gözlərdəki Arzu məni, həvəs məni, Nə etdimsə güldü hamı, Danlamadı bir kəs məni. (“Ad günündə” şeiri) Yaxud “Ördək” adlı şeir də ritmik, obrazlı və sadə poetik dili tez yadda qalır: Ördəyə bax, ördəyə bir! Bilirsənmi nə eləyir? Yavaş-yavaş addımlayır, Qaqqıldamır, qağıldayır. Çox sevdiyi budur onun: Gölməçədir, sudur onun, Suya cumur bircə anda Yem görəndə, yem tapanda. İlk baxışdan hər iki şeirin folklor nümunəsi kimi dilimizin, şeirimizin tərcümə “qiyafəsi”ndə nə qədər təbii və sadə olduğunu geniş şərh etməyə ehtiyac yoxdur. Sadəcə olaraq bu kimi tərcümələr ingilis uşaq şeirinin qədim tarixi olduğunu və bütün dünya xalqlarının ədəbiyyatında folklor nümunələrinin sıralarında uşaq şeirinin laylalar kimi ədəbiyyatın yaranmasında mühüm yer tutduğunu deməyə əsas verir. Britaniya uşaq poeziyasının ən işıqlı səhifələrini tərcümə ədəbiyyatımıza gətirmək və onu gələcək nəsillərə ötürmək, hər şeydən əvvəl, şairlərimizin milli məhdudiyyətlərdən kənara çıxıb dünyanın özünü və sözünü daha yaxından duymaq, öyrənmək və inkişaf etmək deməkdir. Təbii ki, belə bir missiyasının yerinə yetirilməsində beynəlxalq səviyyəli konqresin keçirilməsi özü buna çağırışın ən gözəl ifadəsidir. Elə hesab edirəm ki, Qafqaz Universitetində “Uşaq poeziyası” mərkəzinin təsis edilməsi gələcəkdə uşaq ədəbiyyatının tərcüməsi və onunla bağlı problemlərin həllində çox iş görməyə istiqamət verə bilər. İkinci bir tərəfdən isə, dünyanın bir çox ölkələrində, o cümlədən Böyük Britaniyada nəşr olunan uşaq jurnalları, yaxud dərgilərinin müntəzəm olaraq internet vasitəsi ilə alınıb tərcümə edilməsi çox mühüm və əhəmiyyətli bir məsələdir. Dünya uşaqlarının həyatını, düşüncələrini müdriklik qələmi ilə kağızlara köçürən uşaq yazıçılarının həyat və yaradıcılıq yolu barədə ədəbi tənqidin sözü, yazısı ilə müasir Azərbaycan türk oxucusunu müntəzəm tanış etmək çox faydalı bir iş olardı. Və bu kimi vəzifələrin yerinə yetirilməsi ilə Azərbaycanda milli uşaq ədəbiyyatının zənginləşməsinin yeni perspektivlərinə nail olmaq mümkündür.

184

ORMANIN BİLGELİĞİ: BEN BİR GÜRGEN DALIYIM - Hasan Ali Toptaş’ın Ben Bir Gürgen Dalıyım Adlı Eseri Üzerine Seval Şahin GÜMÜŞ
Yard. Doç. Dr., Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü e-mail: seval_sahin@yahoo.com, sevals@msu.edu.tr WISDOM OF FOREST: I'M A HORNBEAM BRANCH - About Hasan Ali Toptaş's novel; "I'm a Hornbeam Branch" ABSTRACT Hasan Ali Topbaş is one of the most important writers in late era Turkish Literature. The only published novel of him is I'm a Hornbeam Branch... In this novel where the main topic is mankind vs nature, he is not only bringing human kind against nature but also he emphasizes on the pasifism of nature against the cruelty of mankind. This pasifism leads nature to burn itself out. In this explanatory, Hasan Ali Toptaş's novel which is weaved with image and peotrical language will be examined according to mankind and nature relations and the book's uniqe image usage.

Masallar, öncesi tam olarak bilinmeyen bir zamandan bu yana insanlık tarihinin ve edebiyatının en önemli kaynakları arasında yer almıştır. Önceleri masal denildiğinde sadece çocuklar hatırlanırken bugün, hatta çok uzun zamandır öyle değil, artık büyükler için de masallar var. Sanayi devrimi sonrasında dünyanın kendini yeni piyasa ilişkileri ve ortaya çıkan büyük kentler üzerinden şekillendirmesiyle birlikte edebiyat da bundan nasibini aldı. Kendini tanımlaması ve kendi üzerine düşünmesi de giderek değişmeye başladı. Klasik roman, şiir, hikâye ve tiyatro yavaş yavaş kendilerini ayrı birer tür olarak değil birbirine girmiş türler olarak duyurmaya başladı. Türler arasındaki sınırlar yavaş yavaş ortadan kayboldukça; birbirleri arasında gidip gelmelerle tam olarak ne şekilde adlandırılabileceği tartışmalı yeni türler ortaya çıktı ve hâlâ çıkmaya devam ediyor. Çoğu zaman adlandırılamayan bu türler için ise hazır bir cevap var: Postmodernizm. Postmodernizm ile sadece edebiyat değil diğer tüm sanat dalları için ortaya koyduğu hiyerarşi kavramının ortadan kalkmasıyla bugüne kadar önemsenmeyen, çoğu zaman adi edebiyat ürünü olarak kabul edilen polisiye, aşk vb. gibi edebî türler yüksek edebiyat ürünlerinin içine sızdı. Gerçi bu sızma yeni değildi ancak bunun olumlanması ve yüksek edebiyat ürününde bir yarık gibi durmaması da postmodernizm ve onun hiyerarşileri kaldıran tavrı ile oldu. Zaten devir artık postmodernizme göre büyük anlatıların devrinin bittiği bir dönemdi. Fakat gerek klâsik gerek modernist gerekse postmodernist olsun masallar her zaman yazılmaya ve anlatılmaya devam etti ve edecek de.

Özellikle büyük anlatıların sonunun ilan edilmesinden sonra masallar daha önemli bir yer kaplamaya başladı. Türk edebiyatında birçok yazar, Murathan Mungan, Latife Tekin, Tomris Uyar, İbrahim Yıldırım, Bilge Karasu, Yusuf Atılgan, Hasan Ali Toptaş gibi, masal yazmaya başladılar. Bu yazımlarda Murathan Mungan gibi gelenekten beslenenler olduğu kadar geleneği başka bir şekilde modern dünyaya taşıyan Bilge Karasu gibi yazarlar da vardır. Aslında hepsini birleştiren nokta bu yazarlar için eleştirmenler tarafından kaleme alınan yazılarda çoğunlukla modernist ve postmodernist gibi nitelemeler yapılmasına rağmen çok da geleneksel bir şeyle, masalla uğraşmalarıdır. Bu noktada hemen aklımıza gelecek soru şudur: Modernist bir yazar neden masal yazar? Bu sorunun cevabını Hasan Ali Toptaş’ın Ben Bir Gürgen Dalıyım adlı çocuk kitabından yola çıkarak arayacağız. Hasan Ali Toptaş,Yoklar Fısıltısı, Ölü Zaman Gezginleri, Sonsuzluğa Nokta, Kayıp Hayaller Kitabı, Gölgesizler, Yalnızlıklar, Bin Hüzünlü Haz ve Uykuların Doğusu isimlerini taşıyan ve neredeyse yazdığı her eser ile bir ödül almış, son dönem Türk edebiyatının en yetenekli yazarlarından biridir. Ben Bir Gürgen Dalıyım ise onun yazdığı ilk ve tek çocuk kitabıdır. Bu noktada şöyle bir soru akla gelebilir? Neden bir çocuk kitabı üzerinden modernist bir yazarın masal yazması konusu irdeleniyor? Öncelikle bu kitabın bir çocuk kitabı olması iki açıdan bizim için önemli: Birincisi insanların masallarda unutulmamalıdır ki bunlar büyükler tarafından yazılır- çocuğu geleceğe hazırlamak için aslında büyüklerin dünyalarına ait prototipleri sunmuş olmaları, ikincisi ise modernist bir yazar olan 185

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

Toptaş’ın eserine masal değil de roman adını vermesi. Burada yukarıda söylediğim türlerin kendi aralarındaki sınırların kalkması konusu önemli. 2003 yılında yayımlanan Ben Bir Gürgen Dalıyım, ormandaki bir gürgen ağacının konuşmalarını, hayallerini, kesilmesini ve sonrasında bir darağacı yapılmasını anlatır. 1 Ağaçların, hayvanların ve neredeyse bütün bir doğanın dile geldiği kitapta tam anlamıyla bir masal dili ve havası hâkimdir. Peki bunun çocuk edebiyatı söz konusu olduğunda bir masal dili ve havası taşıması şaşırtıcı mıdır? Evet. Bence şaşırtıcıdır, çünkü bu kitap, bir çocuk kitabı olduğu kadar büyükler için yazılmış bir roman havasını da birlikte taşımaktadır. Modernist yazarların yazdığı çoğu bir hikâye ve roman türüne dahil edilen bu tarz eserler, hem çocuklara hem de büyüklere seslenmektedir. Burada ortaya çıkacak soru ise şu olabilir: Bütün masallar hem çocuklara hem de büyüklere yönelik yazılmış değil midir? Hayır, değildir. Bir kez daha türlerin birbirine karışmasını burada hatırlayacak olursak önce modernizmin sonrasında da postmodernizmin hitap ettiği kitleyi yavaş yavaş değiştirmeye başladığı da unutulmamalıdır. Öncelikle bu masallar eski masalların, evvel zaman içinde kalbur saman içinde, kalıbıyla başlayan ve zamansızlığa işaret eden kalıbından uzaklaşmışlardır. Modernist masallar, eski masalların zamansızlığı yerine özellikle şimdiye ve bugüne işaret eden bir zamandan bahsetmektedirler. Artık masalların zamanı yakın zamanlardır. Modernist bir yazarın daha yakın bir zamandan bahsetmesi ve bunu masal formunda kaleme alması ise bu türün hem roman ve hikâye ile birleştiğini göstermesi hem de hitap ettiği kitlenin sadece çocuklar değil büyükleri de kapsamasını beraberinde getirmiştir. Sanat artık şu grup bu grup için değil türlerin birbirine dahil olduğu ve oradan başka bir türün ortaya çıktığı bir başka söyleme dönüşmeye başlamıştır. O hâlde modernist bir yazarın masal yazmaya başladığında masalın geleneksel unsurlarını kullanmasına rağmen öncelikle zamansızlığı ortadan kaldırması önemlidir. Belki de artık sadece çocuklara değil modernizmin, ama yenilik olarak adlandırılan modernizmin, hep bir ilerleme ile varolanın sürekli yıkılarak yerine yeni bir şeyin gelmesi ve geleneğin tamamen inkâr edilmesi anlamındaki modernizmin, yıkıcılığına direnen eski zamansız masalların yerini bu zamansızlığın parçalandığı modernist masallarda, o

1

Hasan Ali Toptaş, Ben Bir Gürgen Dalıyım, İş Bankası Yay., İstanbul, 2003.

zamansızlığa ulaşma çabasının kendisinin ortaya çıkması şaşırtıcı değildir. Ben Bir Gürgen Dalıyım’da, ormanın içindeki gürgen ağacı günün birinde insanların tıpkı diğer ağaçlara yaptıkları gibi onu da keseceğini bilir, fakat eğer kesilecekse odun olarak yanmak değil güzel bir eşya olarak yaşamak ister; bunun için de onu odun yapmasınlar diye ormandaki en güzel ağaç olmak için mümkün olduğunca dik ve güzel olmaya çalışır. Böylece ölmeyecek, başka bir nesne olarak yaşamaya devam edebilecektir. Oysa gördüğü rüyada toprağa bağlı değil kuş gibi göklerde uçan bir ağaçtır. Rüyasında zamansızlığa doğru bir uçuşa geçen gürgen ağacı, gerçek hayatında aslında oduncuların gelip kendisini keseceği ve başka bir şeye dönüşmemenin imkânsız olduğu bir dünyada yaşamaktadır. Yani yaşadığı dünya gerçektir ve o, bu gerçeklik içinden güzelleşerek hayatta kalma adına bir direnmeye girer. Kesilse de yaşamaya devam edebilmenin direncidir bu. Zamansızlık içinde uçtuğu rüyadan birden köklerinin aslında yerinde olduğu bir zaman dilimine çoktan geçmiştir. Eserin sonunda kesildikten sonra uzun bir zaman bir bahçede bekletilmesi ve ardından darağacı yapılması ise onu şimdiye getirir. Her şeyin sonu bitmiştir. İnsanların son anlarını acı bir şekilde yaşadıkları son nefeslerini görecek bir nesneye dönüşmüştür. Kendi kendine, keşke odun olup yansaydım, diye boşuna demeyecektir. Modernist yazarın kent yaşamı ve insan hayatında bıraktığı yıkımlar ve sıkıntılarla baş etmek için okuruna bulunduğu zamandan yarattığı bir mittir aslında masal. Ancak bu mit, neredeyse her seferinde başarısızlığa ve sonunda hüzün taşımaya mahkûmdur. Çünkü artık eski masalların zamansızlığı yok olmuştur. Birey modern dünyada yaşadığı tecrübeyi bile anlamlandırmaktan uzaklaşmıştır. Her gün belirli saatlerde işe gitmek, belirli saatlerde yemek yemek, iş dışında kalan zamanlarda televizyon seyretmek, evde yatıp dinlenmek vb. gibi sürekli bir makine gibi yaşadığı tekdüze hayatında, zaman kendisini durmadan hissettirmektedir. Her şey saatlere hapsolmuştur. Modernist yazarın yarattığı masalın sonunun hüzünle bitmesinin sebebi budur. Eski zamanların karnavalları, şenlikleri ve insanların sadece doğaya bağlı yaşadığı dönemler bitmiştir. Saatlere hapsolmuş bir dünyada modernist yazar kendisine masalı bir mit olarak çağırabilir; bu çağırma ise daha baştan zamansızlığın kırılması ile bir acı sonu getirir. Modernist yazarın masal yazışında bir başka şey daha vardır: Hayatın kendisi üzerine düşünmek ve buradan bir bilgelik geliştirmek. Ben Bir

186

Materiallar

Gürgen Dalıyım’da yaşlı, ak sakallı bir meşe ağacı vardır. O, ormanın bilgesidir. Bütün ağaçlar onun tecrübelerini ve insanlar hakkında anlattıklarını dinlerken korkudan buz keser. Meşenin anlattıkları sürekli acı tecrübelere dayanmaktadır. Yeniyetme ağaçlara hayata dair bir şeyler anlatmak ve onlara öğüt vermek onun doğasının gereğidir. Bu meşe ağacı bir masal anlatıcısı gibidir. Eski zamanların çocukları başına toplayan ve onlara masallar anlatan ihtiyar bireylerini anımsatır. Oysa yeniyetmeler ondan sadece korku duyarlar. Modernist yazar da masal anlatarak hayatın kendisi üzerine düşünmek ve buradan bir bilgelik çıkarmak ister, dahası modernist bir masal yazarı olarak bunu yapmak zorundadır. Modern dünyanın tekdüze hâline getirdiği yaşam ve sürekli yeni olana yaptığı göndermeler; her şeyin daha alınır alınmaz eskimeye başlaması düşüncesi tecrübeyi de parçalamış, hatta yok etmiştir. Eskinin sadece çöp diye atıldığı bir dünyada tecrübenin yeniden ortaya çıkarılması için masallar gereklidir. Masallar bu eskiyi hem değerli kılmakta hem de şimdiden yazılan ve zamansızlığın yok olduğu anlatılarında tecrübenin gerekliliğini vurgulamaktadır. Şimdi ve bugün bile olsa geçmişin bilgisi önemlidir. Şimdiye ve yakın zamanlara işaret eden bu anlatıların masal havası ve dili taşıması da bu yüzdendir. Dilin masal şeklinde kurulması geçmişin bilgisinin çağrılması demektir; fakat geçmişe bu çağrı salt bir nostaljiden ibaret değildir. Nostalji bugünden memnun olmamayı beraberinde getirir. Oysa modernist yazarın masalı, geçmişin bilgisini, bugünü dönüştürmek ve değiştirmek için kullanılabilmelidir. Bu sebeple meşe ağacının söyledikleri önemlidir ve ormandaki bütün yeniyetme ağaçlar onu her seferinde dinlerler; çünkü bilge onlara “gerçek masalları” anlatmaktadır. Toptaş’ın eserinde gürgen ağacının güzelleşmesine karşılık yanında kambur şekilde duran bir köknar vardır. Bir gün gürgen ağacı yanına baktığında köknarı göremez; çünkü o, oduncular tarafından kesilmiştir. Uzun süre ormandakiler köknardan haber alamaz. Sonra bir gün rüzgâr ormana onun sesini getirir: Köknar, bir kapı olmuştur. Kambur ağaçtan dümdüz bir kapı yapılmıştır. Kamburluğu gitmiştir ve artık yaşamını bir kapı olarak sürdürecektir ama yine de insanlar arasında mutlu değildir. Doğal hâlinde iken kambur olan bir ağacın düzeltilerek bir kapı yapılması, kendinden başka bir şeye dönüştürülmesi. Sürekli bir dönüşümün yarattığı bir sıkıntı modernist yazar söz konusu olduğunda ilk akla gelen unsurlardandır. Ancak burada yazarın iki yönlü tutumundan bahsetmek gerekir: Öncelikle

benim burada bahsettiğim modernist yazar Hasan Ali Toptaş’ın modernistliğini, sürekli bir yeniliğin gelmesi olarak almadığımı belirtmeliyim. Modernist yazar, modern dünya üzerine düşünebilen, bu düşünceyi eleştirel bir şekle sokabilen bir yazardır.2 Bu bağlamda da yukarıda söylediklerimin yanı sıra masal yazıyor olması anlam kazanır. Masallar da öyledir: Hayat üzerine geçmişin bilgisinden yola çıkarak bir düşünce yaratmak ve bu düşünceyi eleştirel bir şekle sokmak. Eski masalların eleştirisi doğrudan öğüt vermek üzerinden şekillendiğinden büyük bir çoğunlukla mutlu sonlar vardır. Modernist masal zaten modern dünya düşüncesini bir mit aracılığıyla masala soktuğundan bunu öğüt üzerinden yapmaz, mitler üzerinden yapar ve bu nedenle hüzünlü sonları kullanır. Hüzünlü sonlar kullanmanın sebeplerinden biri de modern dünya üzerine düşünürken çelişkiler yaratması gerektiğidir, çünkü modernizmin kendisi bizzat çelişkilerle var olur. Köknarın, doğal hâlinde kambur iken bir kapı olarak düz olması ya da gürgenin insanlara güzel görünüp odun olmaktan kurtulma çabası, güzel olmak için dik durmaya çalışması ve sonunda bunun boşunalığını anlamasındaki çelişki de buradan gelir. Dönüşümün olduğu yerde her şeyin dümdüz olması zaten imkânsızdır, dönüşüm beraberinde çelişkileri de getirir. Köknar açısından bu çelişki ise kambur bir ağaçken düz bir kapı olduğunda kapı olarak bulunduğu yerin bir hapishane olmasıdır. Rüzgârla ormana sesini yolladığında orada her gün insanların sıkıntılarına tanıklık etmenin ne kadar zor ve acı olduğunu anlatır. Düz olmak ama nerede düz olmak? Bir hapishanede. Ormandaki ağaçların ve hayvanların şarkılarıyla dolu tabiat ile insanların yaşadığı yerler arasında eserde bir tezat görülür. Orman, içinde barındırdığı her unsuru sevgiyle karşılayan, içinde hiyerarşilerin olmadığı herkesin birbirine iyilikle yaklaştığı bir ortamdır. Bu eserde orman Mikhail Bakhtin’in karnavalı 3 ve Henri Lefebvre’in festivali 4 gibidir. Her iki yazar da ortaya koydukları kuramlarda karnaval ve festivali alkışlar. Bakhtin için Ortaçağ ve Rönesans, Lefebvre içinse pre-modern dönem önem taşır. Onlara göre bu dönemlerdeki karnaval ve festival gibi etkinliklerde kişiler, kurumlar vb. gibi toplumun içinden gelen herkes eşit konumda
2

3 4

Modernizm konusundaki tanım ve düşüncelerim Marshall Berman’a dayanmaktadır. Bakınız, Marshall Berman, Katı Olan Her Şey Buharlaşıyor, İletişim Yay., İstanbul, 2006. Ayrıntılı bilgi için bakınız, Mikhail Bakhtin, Karnavaldan Romana, Ayrıntı Yay., İstanbul, 2001. Ayrıntılı bilgi için bakınız, Henri Lefebvre, Modern Dünyada Gündelik Hayat, Metis Yay., İstanbul, 2007.

187

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

bulunmakta ve bizzat yaşanan hayatın kendisi ile alay edilerek herkesin herkesin yerine geçebileceği bir ortam yaratılmaktadır. Bu ortam, özgürlüklerle doludur. Ben Bir Gürgen Dalıyım’da orman, hem Bakhtin’in karnavalı hem de Lefebvre’in festivalidir. Fakat ağaçlar kendi doğal hâllerinden koparılarak başka bir nesneye dönüştürülüp insanların dünyasına adım attıklarında orada gördükleri sadece acılı ve sıkıntılı suratlardan ibarettir. İnsanların dünyasının karnavalı ya da festivali yoktur. Ormanın şarkıları insanların dünyasında ağıtlara dönüşmüştür. Ormanın güzelliklerine ve dinginliğine karşılık insanların dünyası çirkin ve sürekli bir karmaşa hâlindedir; üstelik açlık ve sefalet de almış başını gitmiştir. İlkinin bilgeliği yerini diğerinin cahilliğine bırakır. Ormanın içinde barındırdığı bütün bu özellikler modernist bir yazar olan Hasan Ali Toptaş’ı tıpkı Bakhtin’in karnavalında ve Lefebvre’in festivalindeki özgürlük ve birlikteliği taşıdığı için önemlidir. Yaşanılan modern dünya üzerine düşünmek için bir ormanı hayal etmek, kentlerin egzoz ve küf kokan ortamlarına karşılık hâlâ yeşeren düşleri simgeler. Hepimizin bir ormanı olabileceği düşüncesini uyandırır. Bu sadece kentin dışında yaşanılacak huzur dolu bir ortam olarak değil; dayanışmanın ve birlikteliğin yaratabileceği bir orman şeklindeki arkadaşlıkları, dostlukları, kısacası akla gelebilecek her tür sevgiyi beraberinde getirir. Toptaş, Nazım Hikmet’in “Yaşamak bir ağaç gibi tek ve hür ve bir orman gibi kardeşçesine” ve Sait Faik’in “Dünyayı güzellik kurtaracak, bir insanı sevmekle başlayacak her şey” sözlerine kendi masalında orman ile bir imge arıyor gibidir. Bu imge, Ben Bir Gürgen Dalıyım’da hayata geçmez. İnsanlar ağaçları kesip onları kendi köklerinden ayırırlar. Onlar için köklerinin olmadığı bir yerde, üstelik de insanların dünyasında nefes almak imkânsızlaşır. Modernist bir yazar neden masal yazar? Belki de herkese ve tabiî ki özellikle çocuklara bu orman imgesinin her şeye rağmen gerçekleşebileceği umudunu vermek için. Masal, bu imgenin bir gün herkesin hayali olma umudunu da içinde taşır. Böylece eski zamanların masal anlatıcısını kentte yeniden uyandırmak ister; ama bunu en çok kenti bir ormana dönüştürmekten hiç vazgeçmeyeceğini göstermek için yapar.

188

БУГУНЬКИ КЪЫРЫМТАТАР БАЛА ЭДЕБИЯТЫНЫ ДЖАНЛАНДЫРУВ АРЕКЕТЛЕРИ
Doç.Dr. Шевкет ЮНУСОВ
В.И.Вернадский адынаТаврия миллий университети филология илимлери намзети, доцент. Украина, Къырым

Бир сыра улькешынас ве тарихчы алимлернинъ фикириндже, муайен бир миллетни джеалет къалдырып, ахыр-сонъу ёкъ этмек ичюн оны кенди топрагъандан айырмакъ кяфи экен. Не бар ки, янъы ичтимаий, икътисадий ве сиясий шараит талапларына алышамаюв, ватангъа асретлик, догъма топракънынъ табиатына дуйгъу иле ашлангъан фольклордан меджбурий марув этилюв, миллий лисан инджеликлерини азджа къулланув киби бир сыра себеплер яваш-яваш оригиналь бедиий эдебияткъа сув еткизиджи далларнынъ къурумасына алып келе экен. Иште, Ватанына авдеттен сонъраки девирде яшатылмакъта олгъан къырымтатар эдебиятында бунынъ киби терс алларнынъ тесири олдукъча дуюлмакъта. Бугуньки кунюмизде бунъа даа ашагъыдаки себеплер келип къошула: - къырымтатар эдебиятындаки варисликнинъ зайыфлыгъы; - эксерий къоранталарда ана тилинде къонушмаюв; - бала багъчалары ве орта тасилли мектеплернинъ азлыгъы; - къырымтатар тили Къырым Мухтар Джумхуриетинде ресмий тиль статусыны аламаювы. Бу процесс илериде де айны бойле девам этеджек олса, къырымтатар тилининъ бугунь олмаса, арын ёкъ олуп кетмеси хавфы бар. Бунынъ огюни алмакъ ичюн насыл амелий чарелер корюле экен? Бала эдебияты саасына айрыджа дикъкъат этильмесининъ кереклиги дефаларджа къайд этильгендир, чюнки бу саа илериде тербиялы, миллетине ве ватанына садыкъ бир инсанны еткизюв ёлудыр. Къырымлы бир языджы олгъан Закир Къуртнезирнинъ бойле бир икяеси бар: куньлерден бир кунь, иштен къайткъан бир къадын эвининъ бир козюнде ерге тёшельген бир макъат устюнде отургъан эсли-башлы къоджасы бала оюнджакъларынен ойнап отургъаныны корюп шаша. Сонь-

киси де тамам балачыкъ киби даврана. «Олян, не олды санъа, акъылынъны алдырдынъмы?! Утанмайсынъмы бу яшынъда бала киби ойнамагъа?!» киби утандырыджы сёзлерине: «Я мен балалыгъыма тоймадым да!» киби къыскъа, амма мергин джевапны ала. Албу ки, бугунь къырымтатар бала эдебияты саасында хызмет эткен иджаткярларнынъ эксериети шу, «балалыгъына тоймагъан» инсанлардыр. Бунынъ ичюн дегильми, оларнынъ эсерлеринде даа зияде бахтлы балалыкъ, адалетлик, ана тили мевзулары котериле. Меселя, земаневий истидатлы шаиримиз Шакир Селим «Масал» серлевалы назм эсеринде ифаделемеси киби, номай къар ягъгъан къыш геджесинде юкълаялмагъан бир сабий битасына масал сёйлемесини риджа эте. Къартий исе бахтлы бир яшайышны – дженксиз, аскерсиз, тынч, къоркъусыз, барышыкълы бир заманларны тасвир эте. Сабий юкъугъа кете. Иште, аслында бу бита бойле куньлер илериде онынъ торунчыгъына къысмет этмесини арз эте – битасынынъ корьген-кечиргенлери этер артыкъ. Бугуньки къырымтатар бала эдебиятыны джанландырмакъ ве бир ёлгъа къоймакъ ичюн дженктен эвель нешир этильген ве бугуньки балалар ичюн мераълы корюнебиледжек эсерлерни гъайрыдан бастырмакъ я да айры бир эсерлерни терджиме этмек арекетлери теджрибе этильмектедир. Бойледже, меселя, Шарль Перронынъ «Чызмалы пардош» ве «Къызыл фесчик» Г.Х.Андерсеннинъ «Къалай аскерчик», Джонатан Свифтнинъ «Гулливер лилипутлар арасында», я да 1941 сенеси Февзи Абляй тарафындан азырланып, нешир эттирильген «Барон Мюнхаузеннинъ сергузештлери» эсери 2002 сенеси кене де дюнья юзю корьгендир. Буны чыкъармакътан макъсат – тиль зенгинлигини арттырмакъ ве, аз да олса, эдебий-бедиий варисликни къавийлештирмектир. Бундан гъайры 2004 сенеси Риза Фазыл тарафындан Корней Чуковскийнинъ «Мойдодыр» поэмасы терджиме этилип, къырымтатар тилинде 189

Türk Xalqları Ədəbiyyatı (II): Beynəlxalq Uşaq Ədəbiyyatı Konqresi 

«Арытыр» серлевасыны алгъандыр. Занымызджа, бу терджиме оригиналгъа олдукъча якъын олып, ондаки гъае ве эеджанны олгъаны киби еткизе. Къыскъа мисаллер: Я за свечку, Свечка – в печку! Я за книжку, Та – бежать И вприпрыжку Под кровать! Мен чыракъны алам десем, О да кирди собагъа. Бу насыл шей? Мен де шаштым Бойле худжур сабагъа. Самовардан Я хочу напиться чаю, К самовару подбегаю, Но пузатый от меня Убежал как от огня. Чай ичем деп, Алдым отмек, шекер, бал. Бир де бакъсам, Не корейим Самоварны тапсанъ ал! (1) Коремиз ки, эсернинъ везни рус вариантындакисине мусавий этильмесине чалышылгъан. Айны заманда о къырымтатар назм къаиделерине зыт кельмей ве мында миллий лисаннынъ ички имкянларындан файдаланыла. Бу да айны шу - бала эдебиятыны джанландырув гъаесине хызмет этювнинъ бир усулыдыр. Озь вакътында Корней Чуковский бала шаирлерининъ вазифелери хусусында сёз юрьсетир экен, джумледен ашагъыдаки алларгъа эмиет берильмесини тевсие эткен: 1. балалар ичюн язылгъан шиирлер бир ресимге беньземели ки, эр бир къытъа, атта эр бир экиликте (бейитте) рессам озю ичюн бир мальземе булмалы; 2. шиирий нутукъ бир музыка киби акъмалы; 3. шиирдеки къафиелер бири-бирине якъын ерлешмели; 4. бала шиириндеки къафие ифаде этиледжек фикирнинъ эсас меркези олмалы; 5. мында сыфат (джумле азасы) олдукъча аз къулланылмалы; 6. балаларгъа багъышлангъан шиир буюклер ичюн де меракълы олмалы. (2) Земаневий бир назмиетчимиз бала шаири киби танылмаса да, зан этсек, бу, къайд этильген тевсиелерге эмиет берген киби ола: 190

Чапам-чапам еталмайым, Уча сырлы кобелек. Къайда уча, билялмайым, Кобелекке не керек? Сары, къызыл ве беязлы Гуллер ичинде чапам. Сары, къызыл ве беязлы Дюльбер кобелек тапам. Анам чапып пешимден: -Токъта гульге энсин, - дей. Токътасам, тутып элимден: -Кобелегим сенсинъ, - дей. (3) Белли ки, битмек бильмеген проблемалардан быкъкъан инсан базыда рухча балалыкъ чагъына къайтмагъа истесе, балалар тездже осюп-буюмекни арз этелер. Иште, бу такъым алларнынъ иджаткяр тарафындан анъланылмасы бала миллетининъ истикъбалини куньэвель тюшюнмек меселесинден башланыр.Эгер де озь заманында, меселя, Бекир Чобан-заде къорантадаки тербие мевзусына мураджаат эткен олса («Тувдым бир уйде»), бугуньки миллий шаирлеримизнинъ къалем махсулы даа зияде Ватан мевзусы этрафында долана. Онъа севги ве урьмет дуйгъулары ана-топракъ табиатнынъ гузелиги, табиат ве инсаннынъ екпарелиги, миллий либаслы къараманларны тарсвирлев киби тесирли бедиий имкянлар эсабына ашланыла. Меселя, Субие Налбантова несрий тюрлер олгъан балалар икяеси ве масал жанрларыны илерилете. Онынъ эсерчиклери шимди даа мектеп чагъына етмеген балачыкълар ичюндир. Бугунь къырымтатар бала эдебияты саасында Нузет Умеров, Билял Мамбет, Сейран Усеинов, Наджие Аметова, Аблязиз Велиев, Айше Кокиева, авескярлар Субие Налбандова, Альяна Османова, Гульнара Усеиновалар чалышалар. Бундан гъайры, бугуньде-бугунь нешир олунаяткъан «Янъы дюнья» газетасына иляве оларакъ «Йылдызчыкъ» адлы бир айлыкъ балалар газетасы басылып, метнлери къырымлы, украин ве рус тиллеринде бериле. Оджаларгъа исе усулиетшынаслыкъ ярдымы косьтермек ичюн «Маарифчи» асоциациясы тарафындан «Маариф ишлери» газетасы ве «Тасиль» меджмуасы нешир этиле. «Йылдыз» журналында исе тюркий, шу джумледен турк, азери ве озьбек тиллеринден терджимелер бериле. Бойледже, бугуньки къырымтатар бала эдебияты саасындаки тенденцияны бельги-

Materiallar

лейджек олсакъ, о ашагъыдаки бир шекильни къабул этер: эсли-башлы азыджылар миллий мирасны сакълап къалмакъ, тильнинъ ички имкянларындан кениш файдаланмакъ, терджимели эсерлерде биле асыл тюркий (къырымтатар) махсус тасвирий ве лисаний васталарны къулланмакъны арз этселер, шимдики генч я да дженктен сонъ догъгъан иджаткярларнынъ эксериетинде (бельки де анълы олмайып) рус фольклоры ве эдебиятынынъ аньанелерине мейиль берюв сезиле. Меселя, юкъарыда ады кечкен Субие Нал-бандовада «ав-ав» ерине копек «гъав-гъав» дие афыра (русча - «гав-гав»), хораз «къо-къо-къокъ» дейджеги ерине, русчада олмасы киби, «къукъу-ре-къу» дей). Мисаль: Турунъыз, къу-къу-ре-къу, Етер артыкъ бу юкъу. Балачыкълар мектепке Азыр олсун кетмеге. (4) Айны бунынъ киби балалар ичюн язылгъан масалларда йылбаш (Янъы йыл) байрамы мевзусына расткельмек мумкюн. Амма атеизм девринден асыл динимизге къайтув джерьяны бизим седжиемизге зыт кельген эсерлерден къуртулмагъа имкян ярата.
ФАЙДАЛАНЫЛГЪАН ЭДЕБИЯТ 1. 2. 3. 4. Чуковский К. Арытыр.- Акъмесджит: Доля.- 2002.С. 4-5 Детская литература.- Москва.- 1985.- С.282 Селим Ш. Тюшюндже.- Акъмесджит: Таврия.1996.- С.93 Налбантова С. Мерабанъыз балалар.- Акъмесджит: Оджакъ.- 2005.- С. 34

191

CUMHURİYETIN İLK YILLARINDA ANADOLU ÇOCUKLARININ AĞIR HAYATI MEVLUT KAPLAN’IN ESERLERİNDE (“TREN DÜDÜKLERİ” ROMANI ESASINDA)
Doç.Dr. Tamilla Abbashanlı ALİYEVA Türk dünyasının ünlü çocuk yazarı Mevlüt Kaplanın “Tren düdükleri” çocuk romanı sadece bir çocuğun öyküsü değil. Bu yeni bir cemiyete “merhaba” diyen Anadolu ins