P. 1
mukavemet 1

mukavemet 1

4.67

|Views: 3,253|Likes:
Yayınlayan: toprak01

More info:

Published by: toprak01 on May 26, 2009
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/12/2013

pdf

text

original

MUKAVEMET I

TEMEL ĐLKELER
KESĐT ZORLAMALARI
GERĐLME
ŞEKĐL DEĞĐŞTĐRME VE MALZEME BAĞINTILARI
GERĐLME-ŞEKĐL DEĞĐŞTĐRME ANALĐZĐ
MUKAVEMET I
SUNU DERS NOTLARI
Tacettin SARIO Tacettin SARIOĞ ĞLU LU Yunus Yunus Ö ÖZ ZÇ ÇEL ELĐ ĐK KÖ ÖRS RS
Hakan EROL
Eskişehir Osmangazi Üniversitesi
Mühendislik Mimarlık Fakültesi
Đnşaat Mühendisliği Bölümü
2007 Güz Yarıyılı
Selim Selim Ş ŞENGEL ENGEL
OSMANGAZĐ ÜNĐVERSĐTESĐ
MÜHENDĐSLĐK MĐMARLIK FAKULTESĐ
ĐNŞAAT MÜHENDĐSLĐĞĐ BÖLÜMÜ
MUKAVEMET I DERS PLANI
DERS SAATĐ : Cuma I.Öğretim 09:00-12:00 II.Öğretim 14:00-17:00
SINIF : A
KREDĐSĐ : 3
ÖĞRETĐM ÜYESĐ : Dr. Yunus ÖZÇELĐKÖRS Oda No:311 Telefon: 3216 E-Mail: yunuso@ogu.edu.tr
GÖRÜŞME SAATĐ :
DERS SAATĐ : Cuma I.Öğretim 09:00-12:00 II.Öğretim 14:00-17:00
SINIF : A
ÖĞRETĐM ÜYESĐ : Dr. Selim ŞENGEL Oda No:403 Telefon: 3232 E-Mail: ssengel@ogu.edu.tr
GÖRÜŞME SAATĐ :
DERSĐN AMACI :Mühendislik fakültesi öğrencilerine, yapı ve makine elemanlarında, etkisi altında oldukları dış
yükler sebebiyle oluşan gerilme ve şekil değiştirmelerin, bir matematik disiplin içinde , yapı malzemesi derslerinde
yapılan deney sonuçları, mühendislik limitleri içinde kalmak kaydıyla yapılan basitleştirici kabuller ile statik
derslerinde alınan genel denge kavramları kullanılarak hesaplanması için gerekli altyapının hazırlanmasıdır.
KONU BAŞLIKLARI
1- Temel prensipler: Giriş Analiz yöntemleri, Kuvvet ye yük tipleri, Denge koşulları, Đç kuvvetler (Kesit tesirleri)nin
incelenmesi, Đç Kuvvet Bileşenleri Mesnet tipleri, Yük, kesme kuvveti ve moment ilişkileri Kesit tesiri diyagramları,
(integrasyon Yöntemi, Kesitler yöntemi)
2-Gerilme Kavramı : Giriş, Gerilme tahmini, Gerime bileşenleri, Gerime tansörü, Eksenel kuvvet, Ortalama kayma
gerilmesi, Basit yapı elemanlarında gerilme uygulaması, Đnce cidarlı basınç kapları, Emniyet (Güvenlik) gerilmesi
Emniyet faktörü
3-Şekil değiştirme, malzeme ilişkileri : Giriş, Birim şekil değiştirme, Birim şekil değiştirme bileşenleri,şekil
değiştirme tansörü, Mühendislik malzemeleri Gerilme-birim şekil değiştirme diyagramları, Hooke Kanunu,
Poisson oranı, Genelleştirilmiş Hooke Kanunu, şekil değiştirme enerjisi.
4-Gerilme ve şekil değiştirme analizi: Giriş, Düzlem gerilme hali, Asal gerilmeler, En büyük kayma gerilmesi
Mohr gerilme dairesi, Gerilmenin değişimi ve diferansiyel denge denklemleri, Düzlem şekil değiştirme hali,
şekil değiştirmenin ölçülmesi, Gerilme-şekil değiştirme ilişkileri.
DEĞERLENDĐRME
I. Yarıyıl içi % Il. Yarıyıl içi % Bilgi Yoklamaları % Final % 50
(Sınavlar kapalı düzen olarak yapılacak, formül sayfası verilecektir)
TELAFĐ SINAVI
Sözlü ve/veya yazılı olarak yapılacaktır. (Öğrencinin hangi sınava katılmadığına bakılmaksızın tüm konular
kapsanacaktır.)
DERS KĐTABI
Dr A.C, UĞURAL, Mechanics of Materials , Mc.Graw-HiIl 1991
Dr. Mustafa ĐNAN Cisimlerin Mukavemeti, ĐTÜ Vakfı Yayını,1990
YARDIMCI KAYNAKLAR
1- www.umr.edu/~mecmovie
2- Dr. Mehmet H. OMURTAG, Mukavemet Cilt I ve Cilt II Birsen yayınevi, 2007
3- Dr. Mehmet H. OMURTAG, Mukavemet Çözümlü Problemleri, Cilt I, Cilt II, Birsen yayınevi, 2006
4- Ferdinand P.BEER & E.Russel JOHNSTON, Mechanics of Materials, McGraw-Hill Book Comp.1981
5- R.C.HIBBELER ,Mechanics of Materials, Prentice Hall International, Inc.1997
6- Dr.N. KADIOĞLU, Dr.H. ENGĐN, Dr.M. BAKĐOĞLU ,Mukavemet Problemleri CiltI, Cilt II, Beta Basıim Yayım
Dağıtım A.~.1989
7- Dr.Uğur ERSOY & Dr.Tanvir WASTl, Introductory Mechanics of Deformable Bodies. METU1984
8- Dr.HiImi DEMĐRAY, Mukavemet,Çağlayan Kitabevi, 1997
TEMEL TEMEL Đ ĐLKELER LKELER
G GĐ ĐR RĐŞ ĐŞ
Mukavemet, yük etkisi altındaki cisimlerin gerilme ve şekil değiştirme durumlarının -iç davranışlarının-
incelendiği uygulamalı mekaniğin bir dalıdır. Buradaki cisim kelimesiyle çubuklar, plak ve kabuklar, kolon ve
miller ile bu elemanların birleştirilmesiyle oluşan yapı ve makineler kastedilmektedir. Cisimlerin dayanımı
veya şekil değiştiren cisimler mekaniği olarak da adlandırılan malzeme mekaniğinde öncelikle gerilme analizi
ve cisimlerin mekanik özelikleri incelenir.
Malzeme mekaniği çalışmaları, kuvvet etkisindeki cisimlerde denge kavramının anlaşılmasıyla başlar. Statik
dersinde dengedeki katı cisimlerin dış davranışı incelenirken mukavemette dış yüklerden oluşacak iç
kuvvetler ve şekil değiştirme araştırılır. Burada ilk olarak statik denge denklemleri ve yük etkisindeki bir
cisimde uygulanması üzerinde durulacaktır. Daha sonra malzeme deformasyon yasaları ve geometrik uygun-
luk koşulları ele alınacaktır.
Katı cisimlerin yük etkisindeki davranışlarının incelenmesi Galileo Galilei (1564-1642) ile başlayıp kuvvet
etkisindeki cisimlerin şekil değiştireceğini ilk defa ifade eden Robert Hooke (1635-1703) la devam eder. O
zamandan bu yana pek çok mühendis, bilim adamı ve matematikçi gerilme analizine katkıda bulunarak bu gün
kullandığımız yeni yöntemlerin gelişiminde önemli rol oynamıştır.
AMA AMAÇ Ç
Mukavemette temel amaç, cisimlerin yük taşıma kapasitelerinin dayanım, rijitlik ve stabilite bakımlarından
araştırılmasıdır. Sözü edilen kavramlarla bir cismin sırasıyla sürekli şekil değiştirme veya kırılmaya karşı
direnci, şekil değiştirme direnci ve cismin denge konumunun kararlılığı kastedilmektedir. Gerçek
yapılardaki karmaşık gerilme durumunu deneysel olarak tespit edilen eksenel gerilmeye bağlayan kırılma
teorilerinin vereceği gerilme düzeyi, bazen dayanım için bir ölçü olarak kullanılır. Göçme veya kırılma en
genel anlamıyla yapının herhangi bir parçasının kendisinden beklenen işlevi yerine getirememesi olarak
tanımlanacaktır.
Örneğin eleman şeklindeki kalıcı deformasyon, denge konumundaki değişiklik ve yapı elemanın kullanımına
engel olacak şekil değişimleri bizim için ayrı bir göçme tipi oluşturur.
Mukavemetin başlıca uğraşı alanları şöyle özetlenebilir.
1- Yük etkisindeki cisimlerde gerilme ve şekil değiştirme durumunun araştırılması
2- Yapıların hasar görmeden ve/veya göçmeden ve kendisinden beklenen işlevi kaybetmeden taşıyabileceği
en büyük yükün analiz yada deneyle bulunması
3- Belirli şartlar altında tanımlanmış yüklere karşı en etkin şekilde direnebilecek malzeme ve eleman
şeklinin belirlenmesi –boyutlandırma-
Teknolojideki gelişme, yapı ve makinelerin daha karmaşık hale gelmesine yol açmaktadır. Bu durumda
mühendislerin gerilme, şekil değiştirme ve malzeme davranışı konularını iyi kavrayıp bu konularda
ustalaşmaları gerekmektedir. Bu derste şekil değiştiren cisimler mekaniğinin temel kavram ve bilgilerinin
verilmesi kadar uygulamadaki kullanılışı hususu üzerinde de durulacaktır. Öğrenmede en iyi yol konunun tam
olarak anlaşılması kadar pratik problemlerin çözümünden geçer.
ANAL ANALĐ ĐZ Y Z YÖ ÖNTEMLER NTEMLERĐ Đ
Yüklerin şekil değiştiren cisimler üzerindeki etkisinin incelendiği a) Mukavemet b) Elastisite teorisi olmak
üzere yaygın olarak kullanılan iki farklı yaklaşım bulunmaktadır. Bu iki yaklaşım arasındaki temel fark, şekil
değiştirmelerin tanımından ve yapılan basitleştirmelerden kaynaklanmaktadır. Mukavemette, mühendislik
uygulamalarıyla deneysel çalışmaların sonuçlarından faydalanılarak bazı basitleştirici kabuller altında
problemin çözümü aranır. Elastisite Teorisinde ise her adıma matematik açıdan yaklaşılır. Dolayısıyla
yükleme ve problem şeklinin basit olduğu durumlarda kesin sonuca ulaşılır. Elastisite Teorisinde kesin
sonuca ulaşmada matematik güçlükler bulunur. Yapı elemanlarının analizinde aşağıda verilen hususların
düşünülmesi gerekir
1- Statik denge: Yapı elemanının bütününde veya elemandan alınan herhangi bir parçada kuvvet denge
denklemleri sağlanmalıdır.
2- Şekil değiştirmeler: Yapı elemanını oluşturan malzemenin davranışı gerilme-birim şekil değiştirme (σ-ε )
bağıntısına uygun olmalıdır.
3- Geometri: Yapı elemanında şekil değiştirmeden sonra herhangi bir kopma kırılma ve kütle kaybı
olmamalı, yapı elemanı bütünlüğünü korumalıdır.
Yukarıdaki ilkelerin uygulanmasıyla bulunan gerilme ve birim şekil değiştirmelerin elemanın sınır koşullarına
uygun olması gerekir. Bu durum, sınır koşullarının sağlanması olarak ifade edilir. Analizde her zaman
yukarıdaki adımların verilen sırayla uygulanması gerekmeyebilir. Gerilme ve şekil değiştirme analizinde,
şekil değiştirme enerjisi kavramından hareketle geliştirilen enerji yöntemleri, denge yöntemi yerine
kullanılabilir. Her iki yöntem yükleme ve eleman şeklinin düzenli olması durumunda yeterli hassaslıkta sonuç
verirken karmaşık problemlerin çözümünde de sayısal yöntemlerin uygulanabileceği temeli oluştururlar.
KUVVET VE Y KUVVET VE YÜ ÜKLER KLERĐ ĐN SINIFLANDIRILMANSI N SINIFLANDIRILMANSI
Cisme etkiyen bütün kuvvetlerle mesnetlerde oluşan reaksiyonlar dış kuvvetler olarak düşünülür. Bu
kuvvetleri yüzey ve cisim kuvvetleri olarak sınıflandırmak mümkündür. Tekil tipteki yüzey kuvveti sonlu bir
alana yada tek bir noktaya etkirken cisim kuvvetleri, çekim kuvveti veya manyetik kuvvetler gibi cismin her
bir hacim elemanına etkide bulunur. Dünyanın cisimlere uyguladığı çekim kuvvetine ağırlık adını veriyoruz. Đç
kuvvetler ise cismin bünyesini oluşturan malzeme parçaları arasındaki etkileşim kuvvetleri olarak algılanır.
Cisme etkiyen yükler tekil veya yayılı kuvvetlerle kuvvet çiftleri olabilir. Eğer kuvvetin etkidiği alan elemanın
boyutları ile kıyaslandığında küçük kalıyorsa kuvveti tekil kuvvet olarak kabul etmek mümkündür. Cisme
yavaşça etki eden durağan yüklere statik yükler, aniden etkiyen yüklere de darbe yada çarpma yükleri denir.
Yükün cisme binlerce defa etki edip kaldırılması ise tekrarlı yükleme olarak isimlendirilir. Aksi
belirtilmedikçe cismin ağırlığı ihmal edilip, yüklemenin statik olduğu kabul edilecektir. SI birim sisteminde
kuvvet birimi newton (N), uygulamada çoğu zaman kilonewton (kN) olarak kullanılır.
Yükler :
1) Şiddeti zamanla değişen yükler
(Dinamik yükler)
2) Şiddeti zamanla değişmeyen yükler
(Statik yükler)
Etkime Biçimine Göre Yükler :
1) Tekil yük
2) Yayılı yük
a) Eğri boyunca yayılı yük
b) Alana Yayılı yükler
c) Hacme yayılı yükler

= =
L
qdx qL R
0

=
L
dx
L
x
q R
0
0
sin
π
( )
L
x
q x q
π
sin
0
=
( ) L q dx x q R
L
0
0
2
1
= =

( ) x
L
q
x q
0
=
Düzgün yayılı yük Üçgen yayılı yük Parabolik yayılı yük
STAT STATĐ ĐK DENGE KO K DENGE KOŞ ŞULLARI ULLARI
Yapı ve makine elemanlarının tasarımında bu elemanlarda oluşan iç kuvvetlerin dağılımının bilinmesi gerekir.
Dış ve iç kuvvetlerin belirlenmesinde statiğin temel kavramları ile denge koşulları kullanılır. Daha sonra
göreceğimiz bileşke iç kuvvetin bileşenlerinin –kesit zorlarının- oluşturacağı deformasyonlar mühendisler
açısından özel bir anlama sahiptir.
Cisme etkiyen kuvvet sisteminin bileşkesi sıfırsa, cisim dengededir. Newton’un birinci yasasına göre parçacığa
etkiyen bileşke kuvvet sıfır ise parçacık ya hareketsiz kalır yada sabit hızlı düzgün doğrusal hareket yapar.
Statik adından da anlaşılacağı üzere temelde cisim veya parçacığın hareketsiz olma durumunu inceler. Üç
boyutlu bir cismin dengesi düşünüldüğünde, statikçe dengenin olabilmesi için aşağıdaki denklemlerin sağlanması
gerekir.
0 0 0 0 0 0
x y z x y z
F F F M M M = = = = = =
∑ ∑ ∑ ∑ ∑ ∑
Daha açık bir ifade ile cisme etkiyen kuvvetlerin herhangi bir doğrultudaki toplamı ile herhangi bir eksen
etrafında oluşturacağı momentler toplamı sıfır olmalıdır. Eğer cisme etkiyen kuvvetler tek bir (x-y)
düzlemin içinde ve dengede ise yukarıdaki bağıntılardan üçünün otomatik olarak sağlanacağı ΣF
z
=0, ΣM
x
=0,
ΣM
y
=0 aşikardır. Dolayısıyla düzlem problemlerde üç bağımsız denge denklemi bulunmaktadır.
Açıkça kuvvetlerin herhangi iki doğrultudaki (x,y) toplamı ile düzlem içindeki herhangi bir A noktasına veya z
eksenine göre bileşke moment sıfır olmalıdır. Yukarıdaki denklemlerin yerine aşağıdaki iki ayrı denklem
takımı kullanılabilir.
0 0 0
x A B
F M M = = =
∑ ∑ ∑
0 0 0
A B C
M M M = = =
∑ ∑ ∑
Burada A ve B noktalarını birleştiren doğru x
eksenine dik olmamalıdır.
Burada da A, B ve C noktaları aynı doğru üzerinde
bulunmamalıdır.
Alternatif denge denklemleri, kuvvet toplamının moment toplamı ile değiştirilmesi yoluyla elde edilmiştir.
Moment alınacak noktanın dikkatlice seçilmesi durumunda alternatif denklemler cebrik hesapları önemli
ölçüde basitleştirir.
Düzlem Hal için ∑ ∑ ∑
= = = 0 0 0
z y x
M F F
Đvmeli hareket eden bir cisimde statik denge denklemleri yazılırken ilave olarak atalet kuvvetlerinin de dikkate
alınması gerekir. Yapı analizi bakımından atalet kuvvetlerinin dış yüklere eklenerek, cismin üzerindeki tüm
kuvvetlerin etkisi altında dengesinin incelenmesi D’Alembert ilkesi olarak adlandırılır.
Mühendislik problemlerinin büyük çoğunluğu dengedeki yapı ve makinelerle ilgilidir. Genellikle yükler adını
vereceğimiz tanımlı ve belirli kuvvetler etkisinde reaksiyonlar adını vereceğimiz yükleri dengeleyen bilinmeyen
kuvvetlerin bulunması söz konusudur. Yalnızca denge denklemleri yardımıyla bütün kuvvetlerin belirlenebildiği
problemlere izostatik, denge denklemlerinin bütün kuvvetlerin belirlenmesine yetmediği problemlere de
hiperstatik denir. Hiperstatiklik derecesi, bilinmeyen bağımsız kuvvet sayısı ile yazılabilen denge denklemi
sayısı arasındaki farktır. Statikteki denge denklemleri ile belirlenebilecek olan dışındaki her bir reaksiyona
hiperstatik bilinmeyen (Redundant) adı verilir. Herhangi bir sistemdeki hiperstatik bilinmeyen sayısı ile
hiperstatiklik derecesi birbirine eşittir.
ĐÇ KUVVETLER : KES
KES KESĐ
ĐĐM Y
M Y M YÖ
ÖÖNTEM
NTEM NTEMĐ
ĐĐ
Cisme dış kuvvetler etkidiğinde, cisimde bir şekil değişimi
ile birlikte cismi oluşturan parçacıklar arasında bu
parçacıkları bir arada tutacak iç kuvvetler ortaya çıkar.
Şimdi mukavemetteki ana konulardan biri olan iç kuvvetleri
kesim yöntemi yardımıyla incelemeye başlayabiliriz. Kesim
yönteminin uygulanmasındaki adımlar şöyle sıralanabilir.
1- Cismin, bağlı olduğu diğer cisimlerden ayrılarak mesnet
reaksiyonları da dahil olmak üzere etki eden bütün
kuvvetlerin gösterildiği çizimlere Serbest Cisim Diyagramı
(SCD) adı verilir. Uygulamada cismin yapacağı şekil
değiştirmeler cismin kendi boyutları yanında ihmal
edilebilecek kadar küçük olacağından SCD çiziminde dikkate
alınmazlar.
2- Bilinmeyen dış kuvvetlerin belirlenmesi amacıyla SCD
üzerindeki kuvvet sistemi için denge denklemleri yazılır.
3- Cisim herhangi bir yerden hayali bir düzlemle kesilerek ikiye ayrılır. Parçalardan biri göz önüne alınarak
2. adımdaki işlemler tekrarlanır. Mademki cisim bir bütün olarak dengededir, kesimle ortadan kaldırılan iç
kuvvetlerin dikkate alınması şartı ile o bütünden ayrılan herhangi bir parçanın da dengede olması gerekir. Bu
noktada, dış kuvvetlerin iç kuvvetlerle dengelenmekte olduğunu, diğer bir deyişle dış kuvvetlerin, eleman
boyunca –kesim düzlemine bağlı olmak kaydıyla- iç kuvvetler şeklinde yayılı olarak devam ettiklerini
söyleyebiliriz.
En büyük gerilmeyi oluşturan iç kuvvetlerin bulunduğu yere elemanın kritik kesiti adı verilir. Eleman
üzerinde yalnızca tek bir kuvvet etki ediyorsa kritik kesitin yer ve doğrultusuna gözlemle karar verilebilir.
KESĐT ZOR(LAMA)LARI
Yapı elemanlarının büyük bir çoğunluğu çubuklardan meydana gelir. Bir yapı elemanının çubuk olarak
isimlendirilebilmesi için uzunluğunun, enkesit büyük kenarının 5 katından daha fazla olması gerekir. Çubukların
herhangi bir kesitine etkiyen iç kuvvetleri, enkesitin ağırlık merkezinde etkiyen bir kuvvetle bir kuvvet çifti
vektörü olarak gösterebiliriz. Đç kuvvetlerin bileşkesi olan bu iki vektör, enkesite dik ve teğet doğrultulardaki
bileşenlerine ayrılabilir. N, S, M
b
ve M
e
ile gösterilen bu bileşenlere basit mukavemet halleri adı verilir.
EKSENEL KUVVET -Akashi-Kaikyo Bridge from the air -
KESME KUVVETĐ
KESME KUVVETĐ
(+) eksen
yönleri
Sağ Üçlü
Eksen
Takımı
Kuvvet çifti vektörünün yönleri daima sağ-el kuralı ile belirlenecek ve kuvvet vektörleriyle karışmaması için
uçlarında çift ok gösterilecektir. Dik kesitte bulunan iç kuvvetlere kesit zor(lama)ları adı verilir. Her bir
kesit zoru çubukta farklı bir şekil değiştirme meydana getirir.
Her bir bileşen bir mukavemet halini gösterir. Bir kesitte bu tesirlerden bir kaçı bir arada bulunursa bu
duruma bileşik mukavemet hali denir. Kullanılacak olan sağ-üçlü koordinat takımının x ekseni her zaman
çubuk ekseni ile çakıştırılacak, y ekseni yukarı, z ekseni ise okuyucuya doğru yönlendirilecektir.
R
x
eksenel kuvveti elemanın boyunu uzatmaya yada kısaltmaya çalışır. Eğer bu kuvvet kesim yüzeyinden
uzaklaşıyorsa eksenel çekme, kesim yüzeyine doğru yönlenmiş ise eksenel basma kuvveti adını alır.
R
y
, R
z
kesme kuvvetleri komşu malzeme parçalarını keserek birbirinden ayırmaya çalışır. Genellikle S
harfiyle gösterilir.
M
x
burulma momenti veya tork elemanı kendi ekseni etrafında döndürmeye çalışır ve genellikle T harfi ile
gösterilir. M
y
, M
z
eğilme momentleri ise çubuğu bükmeye çalışır
Bileşke kuvvetin
eksenler
doğrultusundaki
bileşenleri
x y z
y z
R R R
N S S
= + +
= + +
R i j k
R i j k
k j i M
k j i M
z y
z y x
M M T
M M M
+ + =
+ + =
Bileşke momentin
eksenler doğ.
bileşenleri
Herhangi bir yapı elemanı kesit zorlarından bir veya bir kaçına veya tamamına aynı anda maruz kalabilir.
Tasarımda her bir kesit zoru ayrı olarak ele alınıp çözüm yapılır. Daha sonra bulunan sonuçların uygun şekilde
birleştirilmesiyle nihai çözüme ulaşılır. Dolayısıyla kesit zorlarıyla kesit zorları kullanılarak bulunan gerilme ve
birim şekil değiştirmelerin hesaplanmasında kesim yöntemi ilk adım olarak karşımıza çıkmaktadır.
Uygulamada bütün kuvvetler tek bir düzlem içinde etki ettiğinden (x-y düzlemi) problem büyük ölçüde basitleş-
mektedir. Düzlemsel problemlerde kesite etkiyen üç kesit zoru eksenel kuvvet N, kesme kuvveti S
y
ve eğilme
momenti M
z
dir. Bir düzlemin normal vektörünün koordinat ekseni ile aynı yönlü olması durumunda bu düzleme
pozitif düzlem aksi halde negatif düzlem denir. Newton’un üçüncü yasasına göre kesit zorları kesimle ayrılan
parçalara eşit ve zıt yönlü olarak etkir.
KESĐT TESĐRLERĐ ĐÇĐN POZĐTĐF YÖN KABULLERĐ
Sol kesit
- düzlem
Sağ kesit
+ düzlem
Düzlem çubukta
+ iç kuvvetler
Düzlem çubukta
– iç kuvvetler
Eksenel kuvvet, kesme kuvveti ve eğilme momenti için pozitif düzlemde koordinat eksenleri yönündeki, negatif
düzlemde ise koordinat eksenlerine ters yönlü kuvvetler pozitif kabul edilecektir. Bu işaret kabulü çubukların
yük etkisi altındaki davranışına adapte edilebilir. Örneğin pozitif eksenel kuvvetler çubuk boyunu uzatır.
MESNET TĐPLERĐ VE GÖSTERĐM ŞEKĐLLERĐ
Aynı düzlemdeki yüklerin etkisinde bulunan yapı elemanlarının mesnet tipleri aşağıda gösterilmiştir. Bu
gösterim şekilleri yapı elemanlarının SCD çizilirken kullanılır.
Hareketli mafsal, yapı elemanının bir doğrultudaki yer değiştirmesine ve dönmesine izin veren ancak belirli bir
doğrultudaki yer değiştirmeye engel olan mesnet tipidir.
Sabit mafsal, elemanın dönmesine izin veren ancak herhangi bir doğrultudaki yer değiştirmesine engel olan bir
mesnet tipidir. Sabit ve hareketli mafsallara basit mesnetler denir.
Ankastre yada sabit mesnet, elemanın yer değiştirmesine ve dönmesine engel olan mesnet tipidir. Dolayısıyla
sabit mesnetlerde hem momente hem de herhangi bir doğrultudaki kuvvete karşı konur. Bu kuvvet yüzeye
teğet ve normal doğrultulardaki bileşenlerine ayrılabilir.
Serbest cisim diyagramlarında her bir mesnetteki reaksiyon kuvveti (R) ve moment (M) gösterilir. Elemandaki
iç kuvvetlerin bulunmasına reaksiyonların belirlenmesinden sonra başlanır.
A) Hareketli Mafsal
x
y
x
y
B) Sabit Mafsal
0 =
z
M
0
0
x
z
R
M
=
=
H
A
R
E
K
E
T
L
Đ
M
A
F
S
A
L
S
A
B
Đ
T
M
A
F
S
A
L
BÜKREŞ ALIŞ-VERĐŞ MERKEZĐ, TEMMUZ 2004
c) Ankastre Mesnet
TASARIMDA BAŞLICA ADIMLAR
Tasarımın ana amacı, yapı elemanlarının verilen yükleri göçmeksizin taşıyabileceği ve kendisinden beklenilen
işlevleri yerine getirebileceği uygun malzeme, eleman şekil ve boyutlarının belirlenmesidir. Bu aslında bir
optimizasyon problemidir. Yukarıda sözü edilen amaçlara ulaşmadaki etkinlik kullanılan malzeme ve yapım
maliyetinin minimum yapılmasıyla başarılır. Yük etkisindeki bir elemanın tasarımında aşağıdaki hususlar
göz önüne alınmalıdır.
1. Elemanın kendisinden beklenilen işlevleri hangi durum(lar)da kaybedeceği belirlenmelidir.
2. Verilen yüklemeden oluşacak gerilme ve birim şekil değiştirme durumu tespit edilmelidir.
3. Gerilme ve birim şekil değiştirme gibi önemli büyüklüklerin elemanda göçme oluşturmaksızın alabileceği
en büyük değerleri belirlenmelidir.
4. Güvenlik katsayıları seçilmelidir.
Yukarıdaki işlem adımları, verilen problemin yapısına bağlı olarak uzayıp kısalabilir. Pek çok etkinin dikkate
alınması söz konusu olduğunda çoğunlukla bir deneme-yanılma işlemiyle tasarım sonuçlandırılır. Bu derste
eleman malzemesi ile geometrik boyutlar önceden seçilmiş olduğundan tasarım sırasında yalnızca dayanım
koşulunun sağlanması üzerinde durulacaktır. Basit mukavemet hallerinin incelendiği bölümlerde
çıkartılacak formüller, uygun eleman boyutlarının seçiminde kullanılacaktır.
Elemanların tasarımında dikkate alınması gereken diğer hususlar da yükleme sonucu elemanda oluşacak
deformasyonun hesaplanması ve burkulmadır. Bu konulara daha sonraki bölümlerde açıklık getireceğiz.
m/sn
2
a Đvme
GPa E Elastisite Modülü
N/m
2
, N/mm
2
σ, τ Gerilme
Nm, kNm M Moment
mm
3
, m
3
W Mukavemet Momenti
mm
4
, m
4
I Atalet Momenti
mm
3
, m
3
V Hacim
mm
2
, m
2
A Alan
sn t Zaman
mm, m L Uzunluk
N, kN F Kuvvet
Kullanılan Birim Sistemi
MPa m N mm N m MN MPa
m N MPa m N Pa
Pascal
= = →
= =
2 6 2 2
2 6 2
10
10 1 1
da Deka 10
h Hekto 10
2
k Kilo 10
3
M Mega 10
6
G Giga 10
9
T Terra 10
12
Đşaret Hece Faktör
a Atto 10
-18
f Femto 10
-15
p Piko 10
-12
n Nano 10
-9
u Mikro 10
-6
m Mili 10
-3
c Santi 10
-2
d Desi 10
-1
Đşaret Hece Faktör
Ç ÇUBUK MUKAVEMET UBUK MUKAVEMETĐ ĐN NĐ ĐN ESASLARI N ESASLARI
Yapılar boyutları bakımından
1- Çubuklar (tel, halat, kablo, direk, kiriş, kemerler, Bir boyutlu taşıyıcı cisimler
2- Levha, plak ve kabuklar (Döşeme plakları, kubbe ve tonozlar)
3- Üç boyutlu yapılar (Ağrılık barajları)
şeklinde üç sınıfa ayrılabilir. Mukavemette yalnız çubuk şeklindeki cisimler incelenecektir. Çubuklar
eksen ve dik kesiti ile belirginleşir. Eksen genel olarak bir uzay eğrisi olup, çubuğun büyük olan boyutunu
temsil ederken dik kesit ise kapalı bir eğri ile çevrelenmiş düzlem parçasıdır. Sabit kesitli doğru eksenli
çubuklara prizmatik çubuklar denir. Çubuğa etkiyen dış kuvvetler çoğu defa yayılı olup doğrultuları
genellikle çubuk ekseninden geçer. Eğer dış kuvvetlerin tesir çizgileri çubuk ekseninden geçmiyorsa bu
kuvvetler çubuk eksenine kuvvet çiftleri ile birlikte taşınır.
KES KESĐ ĐT ZORLARININ BULUNMASI T ZORLARININ BULUNMASI
Kesit zorlarının bulunmasında aşağıdaki yöntemler kullanılabilir.
1- Kesim yöntemi (STATĐK)
Dış kuvvetlerin etkisi altındaki sistemin mesnet tepkileri hesaplanır.
Eleman, süreksizlik gösterdiği noktalardan bölgelere ayrılır. Bu noktalar, tekil
yüklerin uygulandığı noktalar, yayılı yüklerin başladığı ve bittiği yerler ve çubuk
kesitinin değiştiği noktalardır.
Her bir bölgedeki kesit zorları yazılan denge denklemleri yardımıyla hesaplanır.
2- Đntegrasyon yöntemi
Kesit zorlarına ait diferansiyel denge denklemleri, sınır koşulları dikkate alınarak
çözülür.
0 q R R R = ∆ + ∆ + + − s
0 q R = ∆ + ∆ s
0 lim
0
= +


→ ∆
q
R
s
s
0 = +q
R
ds
d
Vektörel
diferansiyel
denklem
KES KESĐ ĐT ZORLARININ DE T ZORLARININ DEĞĐŞĐ ĞĐŞĐM MĐ Đ
Mustafa Mustafa Đ Đnan, Cisimlerin Mukavemeti 1990 nan, Cisimlerin Mukavemeti 1990
Kesite etki eden R ve M vektörleri genel
olarak eksen doğrultusundaki koordinatın
fonksiyonu olup kesitten kesite değişir. Bu
vektörler birbirinden bağımsız olmayıp denge
şartlarını sağlar. Đki dik kesit arasındaki bir
çubuk elemanını göz önüne alalım. s kesitine
etkiyen kesit zorları –R, -M ve s+∆s kesitine
etki eden kesit zorları da R+∆R, M+∆M
olsun. Bu iç kuvvetlerden başka ∆s
uzunluğundaki çubuk parçası üzerine etkiyen
dış kuvvetler p∆s ve bu dış kuvvetler çubuk
eksenine taşındıkları zaman bulunacak kuvvet
çiftleri de m∆s ile gösterilsin. Çubuk
elemanına ait denge denklemleri yazılır, ikinci
mertebeden terimler ihmal edilir, her terim
∆s ile bölünüp ∆s sıfıra giderken limit
alındığında kesit zorlamalarının diferansiyel
denklemleri bulunmuş olur.
0 R
∆r
m
M
= ×

+ +


s s
lim lim
i
0 R i m
M
= × + +
ds
d
( ) 0 R R ∆r q r ∆ m M M M = ∆ + × + ∆ ×

+ ∆ + ∆ + + − s s
Đhmal
O noktasına
göre
moment
dengesi
yazıldığında;
0 R ∆r R ∆r q r ∆ m M M M = ∆ × + × + ∆ ×

+ ∆ + ∆ + + − s s
Đhmal
Đkinci mertebe
terimler ihmal edilir.
b y z
x y z
M M M
m m m m
= + +
= + +
M i j k
i j k
0 R i m
M
= × + +
ds
d
( ) ( ) ( )
b y z x y z y z
d
M M M m m m N S S
dx
+ + + + + + × + + = i j k i j k i i j k 0
0 = +
x
b
m
dx
dM
0
y
z y
dM
S m
dx
− + =
0
z
y z
dM
S m
dx
+ + =
y z
x y z
N S S
q q q
= + +
= + +
R i j k
q i j k
0 m q
R
= + +
ds
d
( ) ( )
y z x y z
d
N S S q q q
dx
+ + + + + = i j k i j k 0
0 = +
x
q
dx
dN
0
y
y
dS
q
dx
+ = 0
z
z
dS
q
dx
+ =
y
dS
q
dx
= −
| |
2
2
y
d M d dM d dS
S q
dx dx dx dx dx

= = − = − =


( ) x q
y
( ) x q
x

= 0
o
M
0
2
y
dx
M dM M q dx Sdx + − − + =
dM
S
dx
= −

= 0
y
F
( )
0
y
S dS S q dx + − + =
y
dS
q
dx
= −

= 0
x
F
( ) 0 = + − + dx q N dN N
x
x
q
dx
dN
− =
YAYILI YÜKLER ETKĐSĐNDEKĐ DOĞRU EKSENLĐ BĐR KĐRĐŞTE
KESĐT ZORLARININ DĐFERANSĐYEL DENGE DENKLEMLERĐ
B
B A x x
A
N N q dx YFAKA − = − = −

B
B A y
A
M M S dx KKDAKA − = − = −

B
B A y y
A
S S q dx YFAKA − = − = −

z
y
dM
S
dx
= −
y
y
dS
q
dx
= −
x
q
dx
dN
− =
Yayılı yük fonksiyonu
altında kalan alan
Yayılı yük fonksiyonu
altında kalan alan
Kesme kuvveti diyagramı
altında kalan alan
KĐRĐŞE TEKĐL YÜK VE MOMENT ETKĐMESĐ HALĐ
Kesit zorlamalarına ait diferansiyel denge
denklemleri bulunurken göz önüne alınan çubuk
parçası üzerinde herhangi bir tekil kuvvet yada
kuvvet çifti etkimediği düşünülmüştür. Eğer tekil
kuvvet ve kuvvet çiftleri varsa kuvvet zorlarında
süreksizlik olacaktır. Herhangi bir kesitte x ve y
eksenleri doğrultusunda P
x
ve P
y
tekil kuvvetleri
ile bir M momenti etkisin. Tekilliğin olduğu
yerden alınacak bir eleman üzerinde denge
denklemleri yazıldığında yandaki bağıntılara
ulaşılır.
2 1
2 1
2 1
x
y
N N P
S S P
M M
= −
= −
= −М
ÖRNEK 1
Şekildeki konsol kirişin mesnet tepkilerini hesaplayıp, Kesme kuvveti ve
moment fonksiyonlarını bularak diyagramlarını çiziniz.
4 0 ≤ ≤ x
0

=
y
F
( )
6 0
y
S x − + =
( )
6
y
S x kN =
( ) 0 6 = + x M x
z
0

=
o
M
( ) x x M
z
6 − =
10 4 ≤ ≤ x
0

=
y
F ( )
16
y
S x kN =
0

=
o
M
( ) ( ) 100 10 16 − − = x x M
z
ÖRNEK 2 Şekildeki kirişin mesnet tepkilerini hesaplayıp, Kesme kuvveti ve
moment fonksiyonlarını bularak diyagramlarını çiziniz.
2
L q
y
2
L q
y
8
2
L q
y

= ⇒ = 0 0
A
x x
R F

= + ⇒ = qL R R F
B
y
A
y y
0

= − ⇒ = 0
2
0
L
qL L R M
B
y
A
z
2
L
q R
B
y
=
2
L
q R
A
y
=
( )
( ) q
dx
x M d
z
− =
2
2
( )
1
z
y
dM x
S qx c
dx
= − = − +
( )
2 1
2
2
c x c
x
q x M
z
+ + − =
Sınır Şartları (Mesnet Şartlarından)
( ) 0 0
2
0
= ⇒ =
=
c x M
x
z
( )
2
0
1
L
q c x M
L x
z
= ⇒ =
=
( )
2
L
S x qx q = − ( ) x
L
q
x
q x M
z
2 2
2
+ − =
Maksimum Moment ve Yeri
( )
max
0 S x M = ⇒
2
0
2
L
x
L
q qx = ⇒ = −
8
2
2
max
L
q M L
x
=
=
( )
2 2
1 1
1
2 2 2 4; 2 4
5
x
dS
x S x x c c S x x
S dx
=
| |
= − − ⇒ = − + ⇒ = − = − −
|
= −
\ ¹
3
2 2
2 2
3
2
4
32
2 4 4 ;
0 3 3
32
4
3 3
x
dM x
x x M x x c c
M dx
x
M x x
=
| |
= − + + ⇒ = − + + + ⇒ = −
|
=
\ ¹
= − + + −
( )
1 1
0 0; 6 6; 6
dS
S c x S c S kN
dx
= ⇒ = = = ⇒ = =
( )
2 2
6 6 0; 0 0; 6
dM
M x c x M c M x kNm
dx
= − ⇒ = − + = = ⇒ = = −
ÖRNEK 3 Şekildeki konsol kirişin mesnet tepkilerini hesaplayıp, Kesme kuvveti ve
moment fonksiyonlarını bularak diyagramlarını çiziniz.
bölgesi 1 0 ≤ ≤ x
bölgesi 4 1 ≤ ≤ x
( )
2
2
2 2
y
d M
q x
dx
= = − −
2
1
2
dM
x x c
dx
= − + +
3
2
1 2
3
x
M x c x c = − + + +
2
1 1
1
2 ; 4
5
x
S x x c c
S
=
| |
= + − − ⇒ =
|
= −
\ ¹
2
2 4 S x x = − −
3
32
6
1
; 4
3
2 2
2
3
− = ⇒
|
|
¹
|

\
|
− =
=
+ + + − = c
M
x
c x x
x
M
3
32
4
3
2
3
− + + − = x x
x
M
veya AB bölgesi
dM
S
dx
= −
Yatayla herhangi bir α açısı yapan çubukta göz
önüne alınan kesitin solunda kalan parçadaki
Yatay ve Düşey doğrultudaki bileşke kuvvetler Y
ve D olarak belirlendiğinde söz konusu kesitteki
kesme kuvveti Q ve normal kuvvet N aşağıdaki
bağıntılardan hesaplanabilir.
( )
*sin cos
*cos *sin
S Y D
N Y D
α α
α α
= −
= − +
ÖRNEK 4
Şekildeki çerçevenin mesnet tepkilerini hesaplayıp, Kesme kuvveti ve
moment fonksiyonlarını bularak diyagramlarını çiziniz.
0 120
x x
F A kN = ⇒ = ←

0 82, 5
A
z y
M C kN = ⇒ = ↑

0 2, 5
C
z y
M A kN = ⇒ = ↓

A noktasının Sağı
120 0, 6 2, 5 0, 8 70
A
S kN = − ⋅ + ⋅ = −
( ) 120 0, 8 2, 5 0, 6 97, 5
A
N kN = − − ⋅ − ⋅ =
0 =
A
M
B noktasının Solu
2, 5 0, 8 2
L
B
S kN = ⋅ =
( ) kN N
L
B
5 , 1 6 , 0 5 , 2 = ⋅ − − =
kNm M
L
B
170 4 5 , 2 5 , 1 120 3 120 = ⋅ − ⋅ − ⋅ =
B noktasının Sağı
2, 5 1 2, 5
R
B
S kN = ⋅ =
( ) 0 1 0 0 5 , 2 = ⋅ + ⋅ − =
R
B
N
kNm M
R
B
170 =
D noktasının sağı
82, 5
R
D
S kN =
( ) 0 1 0 0 5 , 82 = ⋅ + ⋅ − =
R
D
N
kNm M
R
D
165 6 5 , 2 5 . 1 120 3 120 = ⋅ − ⋅ − ⋅ =
( )
*sin cos
*cos *sin
S Y D
N Y D
α α
α α
= −
= − +
x
x
q
y
6 . 9
1
24
5 , 2
− = − =
ÖRNEK 5
Şekildeki çıkmalı kirişin mesnet tepkilerini hesaplayıp, Kesme kuvveti ve
moment fonksiyonlarını bularak diyagramlarını çiziniz.
bölgesi 10 0 ≤ ≤ x
bölgesi 24 10 ≤ ≤ x
bölgesi 32 24 ≤ ≤ x
2
1 1
0
1 1
0
0
9, 6 19, 2
y
y
y
x dS
x S x c c
S
dx
= ¹
= ⇒ = + ⇒ =
`
=
)
0
0
0
6 , 57
1
2 , 19
1
2 2
3 2
=
)
`
¹
=
=
⇒ + − = ⇒ − = c
M
x
c x M x
dx
dM
z
z
z
( )
2
19, 2
y
x
S x =
( )
6 , 57
3
x
x M
z
− =
2
3 3
10
1 1
11, 43
6, 22
9, 6 19, 2
y
y
y
x dS
x S x c c
S
dx
= ¹
= ⇒ = + ⇒ = −
`
= −
)
2 3
4
4
1 1
11, 43 11, 43
19, 2 57, 6
10
114, 3
17, 36
z
z
z
dM
x M x x c
dx
x
c
M
= − + = − + +
= ¹
= −
`
= −
)
( )
2
11, 43
19, 2
y
x
S x = −
( ) 3 , 114 43 , 11
6 , 57
3
− + − = x
x
x M
z
5 5
24
2, 5 2, 5 80
20
y
y
y
x dS
S x c c
S
dx
= ¹
= ⇒ = + ⇒ = −
`
= −
)
1280
80
24
80 25 , 1 80 5 , 2
6 6
2
− =
)
`
¹
− =
=
⇒ + + − = ⇒ + − = c
M
x
c x x M x
dx
dM
z
z
z
( ) 2, 5 80
y
S x x = + −
( ) 1280 80 25 , 1
2
− + − = x x x M
z
( )
10 24
0 14, 81
14, 81 1, 41
y
z
x
S x m
M
≤ ≤
= ⇒ =
= −
AB elemanı
Şekildeki çerçevenin mesnet tepkilerini hesaplayıp, Kesme kuvveti ve
moment fonksiyonlarını bularak diyagramlarını çiziniz.
1
0 78
y
y y
dS
q S c kN
dx
= − = ⇒ = =
2
78 78 c x M
dx
dM
+ − = ⇒ − =
3
0 c N q
dx
dN
x
= ⇒ = − =
kN Q
y
78 =
x M 78 − =
kN N 8 , 78 − =
BC elemanı
( )
1
10 10
y
y
dS
S x c
dx
= − − ⇒ = +
2
2
10 92, 567 5 92, 567
dM
x M x x c
dx
= − + ⇒ = − + +
3
0 c N q
dx
dN
x
= ⇒ = − =
10 92, 567
y
S x kN = −
390 567 , 92 5
2
− + − = x x M
kN N 03 , 61 − =
CD elemanı
1
8 8
y
y
dS
S x c
dx
= ⇒ = +
2
2
48 4 8 48 c x x M x
dx
dM
+ + − = ⇒ − =
3
0 c N q
dx
dN
x
= ⇒ = − =
8 48
y
S x kN = −
144 48 4
2
− + − = x x M
kN N 2 , 71 − =
Örnek 6
Kesme kuvveti diyagramı verilen kiriş A ve B noktalarından mesnetlidir.
Yükleme ve moment diyagramını belirleyiniz.
A-B arası kesme kuvveti 2
0
ve A noktasındaki teğetin yatay olmaması
kirişin trapez yayılı yükle yüklü olduğunu gösterir
Örnek 7

= ⋅ − + ⋅ ⋅ + ⋅ ⋅ ⇒ = 0 3 24 16 5 , 1 3 2 5 , 1 0
1 2
q q M
A

= − + ⋅ + ⋅ ⇒ = 0 34 4 3 5 , 1 0
1 2
q q F
y
m kN q
m kN q
/ 67 , 14
/ 67 , 2
2
1
=
=
0 5 , 1 8 2 22 3 24 4 4 0
? √
= ⋅ + ⋅ + ⋅ − ⋅ ⇒ =
∑ A
M


= + − − + ⇒ = 0 4 24 10 8 22 0
?
y
F
bölgesi 3 0 ≤ ≤ x
2
1
4, 89
2, 67 4, 89 2, 67
2
y
y
dS
x S x x c
dx
= + ⇒ = + +
1
0 10 10
y
x S c = ⇒ = − ⇒ = −
2
2, 445 2, 67 10
y
S x x = + −
2
2 3 2
10
2
67 , 2
3
445 , 2
10 67 , 2 445 , 2 c x x x M x x
dx
dM
z
z
+ + − − = ⇒ + − − =
x x x M
z
10 335 , 1 815 , 0
2 3
+ − − = 0 0 0
2
= ⇒ = ⇒ = c M x
z
Maksimum momentin yeri, Kesme kuvvetinin SIFIR olduğu yerdir.
}
2 1
2
1, 55
0 2, 445 2, 67 10 0
-2,641m X
y
x m
S x x
x
= √
= ⇒ + − =
=
( ) ( ) ( ) ( ) kNm x M
z
26 , 9 55 , 1 10 55 , 1 335 , 1 55 , 1 815 , 0 55 , 1
2 3
= ⋅ + ⋅ − ⋅ − = =
GER GERĐ ĐLME LME
Mühendislerin yük etkisi altındaki bir elemanın davranışını tanımlamakta kullandığı iki kavram;
Gerilme ve Birim Şekil Değiştirme
dir. Gerilme ve bileşenlerini tanımlamakta kesim metodunu kullanıp, eksenel kuvvetten oluşan normal gerilme
ile ortalama kayma gerilmesinin bulunuşu üzerine duracağız. Sonra, öğrendiklerimizin çeşitli problemlerde
nasıl kullanıldığı açıklanacak eksenel yüklü çubukların ön boyutlandırılması ve emniyet gerilmesi incelenecektir.
TANIM : GERĐLME
dA
dF
A
F
x x
A
x xx
=
|
¹
|

\
|


= =
→ ∆ 0
lim σ σ
dA
dF
A
F
y y
A
xy
=
|
|
¹
|

\
|


=
→ ∆ 0
lim τ
dA
dF
A
F
z z
A
xz
=
|
¹
|

\
|


=
→ ∆ 0
lim τ
Gerilme; ∆F’nin noktadan noktaya değişmesine bağlı olarak değişir
Gerilme, ∆F’nin etkidiği noktadan geçen düzlemin doğrultusuna da
bağlı olarak değişir.
Bir noktadaki gerilmenin tam olarak tanımlanması için o noktadan
geçen bütün düzlemlerdeki (sayısı sonsuz) gerilmelerin verilmesi
gerekir.
( ) ( ) MPa
Megapascal
Pa
Pascal
m
N
→ →
2
; τ σ
A ∆
z
F ∆
y
F ∆
x
F ∆
( ) x F ∆
( )
3 2 1
P P P f P , , =
Gerilmenin Bile Gerilmenin Bileş şenleri enleri
Bir noktadan geçen sonsuz sayıdaki düzlemin her birindeki gerilmenin diğer bir deyişle GERĐLME HALĐ’nin
belirtilmesi için o noktadan geçen üç dik düzlemdeki gerilme bileşenlerinin verilmesi yeterli olur.
Düzlemler o noktadan geçen eksenlere dik olarak seçilirse sonsuz küçük
boyutlu bir kübik eleman elde ederiz. Gerilmelerin elemanın yüzlerine yayılı
ve O ve O’ noktasındaki gerilmelerin eşdeğer olduklarını düşünüyoruz.
Gerilmeler her düzlemin merkezinde bir vektörle gösterilmiştir. Bir noktada
üç dik düzlemdeki toplam 9 gerilme bileşeni ile verilen gerilme hali
gösterimine GERĐLME TANSÖRÜ denir.

=
z zy zx
yz y yx
xz xy x
σ τ τ
τ σ τ
τ τ σ
T
Kayma gerilmesinin özelliklerinin bulunması için denge denklemlerini yazalım.
∑ ∑ ∑
= = = 0 ; 0 ; 0
z y x
F F F
( ) ( ) 0 0 = + − ⇒ = dx dzdy dy dzdx M
xy yx z
τ τ
yx xy
τ τ =
DĐK DÜZLEMLERDEKĐ KAYMA GERĐLMELERĐ EŞĐTTĐR.
zy yz x
M τ τ = ⇒ =

0
zx xz y
M τ τ = ⇒ =

0
bulunur. Đşaret kabulü, düzlemin normali ile gerilmenin yönünün her ikisinin de pozitif veya negatif olması
durumunda gerilme POZĐTĐF kabul edilir. Şimdi gerilme halinin xy düzlemi üzerindeki izdüşümünü alalım (+z
yönünden bakıldığında).
0 , , ≠
xy y x
τ σ σ 0 , , =
yz xz z
τ σ σ
Tek eksenli, (bir boyutlu)
Gerilme Hali
(Yalnızca normal gerilme
varsa)
Đki eksenli Gerilme Hali
(Đki tane normal
gerilme varsa)
Tam Kayma Hali
(Yalnızca Kayma
gerilme varsa)
Đki boyutlu (düzlem)
Gerilme Hali
Otomatik olarak sağlanır

=
0 0 0
0 0 0
0 0
x
T
σ

=
0 0 0
0 0
0 0
y
x
σ
σ
T

=
0 0 0
0 0
0 0
yx
xy
τ
τ
T

=
0 0 0
0
0
y yx
xy x
σ τ
τ σ
T
Ekseni Do Ekseni Doğ ğrultusunda Kuvvetlerle Y rultusunda Kuvvetlerle Yü ükl klü ü Do Doğ ğru Eksenli ru Eksenli Ç Çubukta Eksenel Normal Kuvvetler ubukta Eksenel Normal Kuvvetler
ÖRNEK 1
Bu durumda eksenel normal kuvvet ve uzama veya kısalma söz konusudur.
Yük Diyagramı
Serbest Cisim Diyagramları
Eksenel Kuvvet Diyagramı
Şekilde görülen yükler etkisindeki alüminyum çubuğun eksenel kuvvet diyagramını çiziniz.
AB arası;
BC arası;
CD arası;
Çubuk boyuna ekseni doğrultusunda birkaç eksenel kuvvetle yüklü ise eksenel normal kuvvetler kesitten
kesite değişir. Bu amaçla öncelikle eksenel normal kuvvet diyagramı çizilmelidir. Bunun için;.
•Öncelikle reaksiyonlar hesaplanır.
•Yüklemede değişme olan her bir bölgede (yükte süreksizlik olan her bir bölgede) ayrı bir kesim yapılarak o
bölgedeki eksenel normal kuvvet, denge denklemi yazılarak hesaplanır.
•Eksenel kuvvet diyagramı çizilir.
Diyagramın kapanması hesaplamaların doğruluğunu kontrol etmek için kullanılabilir.
NORMAL GER NORMAL GERĐ ĐLME LME
Cismin herhangi bir kesitindeki gerilme, sabit şiddete veya düzgün yayılı ise buna basit gerilme adı
verilir.Yük taşıyan elemanların çoğunun düşünülen bir kesitindeki iç kuvvetler ya eksenel kuvvettir ya da
kesme kuvvetidir. Örneğin kablolar, kafes kiriş elemanları, eksenel yüklü çubuklarda eksenel normal kuvvet,
iki çubuğu birleştiren cıvata, pim ve perçinlerde ise kesme kuvveti söz konusu olduğundan normal gerilme
ile kayma gerilmesini hesaplamakta doğrudan gerilmenin tanımını ve denge denklemlerini kullanmak
mümkündür.
Gerçek gerilme yayılışını bulmak için şekil değiştirmeleri dikkate almak gereklidir.
Eksenel kuvvetle yüklü prizmatik bir çubuk düşünelim.
Çubuk ekseni ile 90
o
’lik açı yapan I-I kesitini düşünelim.
Kesim yüzeyindeki gerilme şekilde üniform yayılı olarak
gösterilmiştir.

⋅ = ⇒ = A P F
yatay
σ 0
A
P
= σ
Eksenel Eksenel
Ç Çekme ekme
I-I kesitinden kesip ayırırsak;
h b A ⋅ =
σ
ÇATAL UÇ ÖRNEĞĐ
Bu enkesitteki üniform gerilmenin değeridir. Bunun için;
P enkesitin ağırlık merkezinden uygulanmalı
Çubuk doğru eksenli, yapıldığı malzeme homojen olmalı
Kesim düzlemi çubuk uçlarından uzak olmalı
Đle verilen üç kriterin sağlanması gerekir.
1. kriter sağlanmaz ise moment oluşur gerilme en-kesite uniform yayılmaz.
Uygulamada P kuvveti aşağıdaki şekilde gösterilen biçimde çubuğa aktarılır.
Bağlanan iki parça pim’e kuvvet uygularlar. Gerçekte uniform olmayan gerilmeler
kuvvetin izdüşüm alanına bölünmesiyle hesaplanır. Bu basıncın şiddetine ezilme (yatak)
gerilmesi adı verir.
d t
P
1
d t
P
l
1
= σ
üst parçadaki ezilme gerilmesi
td
P
l
2
= σ
alt parçadaki ezilme gerilmesi
td
P
2
d t
P
1
PERÇĐNLĐ BĐRLEŞĐM
BULONLU –CĐVATALI- BĐRLEŞĐM
KĐRĐŞ EKĐ
ALIŞ-VERĐŞ MERKEZĐ BÜKREŞ
BULONLU –CĐVATALI- BĐRLEŞĐM
KOLON EKĐ
PROCTER-GAMBLE GEBZE
ORTALAMA KAYMA GERĐLMESĐ
Kayma gerilmeleri, uygulanan kuvvetlerin cismin bir parçasının komşu parçalara nazaran kayma eğiliminde olması
halinde ortaya çıkar. Çatal uçlu birleşimdeki pim, eksenine dik doğrultudaki kesme kuvvetinin etkisiyle b-b ve c-
c kesitlerinden ayrılmaya karşı koymaktadır. Pimin bütünü dengede olduğuna göre ayrılma yüzeylerinin her
birinde P/2 kesme kuvvetleri oluşmaktadır. Kayma gerilmelerinin uygulanan kuvvete paralel düzlemlerde
oluşması halinde direkt kesme hali denir.
A
P
ort
= τ
Direkt kesme haline örnekler: Perçinli birleşim
P
P
d
t
A
B
b
P P
( )
4
2
d
m
P
ort


=
π
τ
d t
P
b

= σ
| | d k b t
P
⋅ −
=
min
σ
m = bağlantıdaki eleman
sayısı -1
Perçin arkasındaki
levhada oluşan
ezilme gerilmesi
Perçin kesitinde levhadaki
çekme gerilmesi. Burada k
aynı sırada bulunan perçin
sayısıdır.
Normal gerilmenin tersine kayma gerilmeleri düzgün yayılmazlar kuvvetin,
alana bölünmesiyle bulunan değer ortalama kayma gerilmesini verir.
Bakersfield, California
California Water Service
Tank
Photographer/Artist Engle,
Harold M.
Photo DateJul 25 1952
EarthquakeKern County,
California earthquake, July
21, 1952
Magnitude7.69
Failure of welded column to
base connections for
250,000 gallon CB&I water
tank.
t r
P
ort
⋅ ⋅ ⋅
=
π
τ
2
Direkt kesme haline örnekle: Bir plak üzerinde delik açılması
Japonya da bulunan bu köprü zımbalama etkisi yüzünden
kullanılamaz halde
Şekilde 40 kN’luk düşey kuvveti taşıyan kafes sistem
görülmektedir. Bütün pimler 20 mm çapa sahiptir. Çatal uçlardaki
kalınlık 10’ar mm, bağlantı levhasının kalınlığı 15 mm’dir.
Elemanlardaki normal geril-meleri C mafsalındaki kayma ve ezilme
gerilmelerini hesaplayınız.
Örnek 2
y
x
P = 40 kN
B A
C
1.5 m
2 m
A = 0.002 m
2
A = 0.004 m
2
MPa Pa
AB
5 . 7 10 5 . 7
004 . 0
10 30
6
3
= × − =
× −
= σ
MPa Pa
BC
25 10 25
002 . 0
10 50
6
3
= × =
×
= σ
MPa Pa
d
C
6 . 79 10 6 . 79
4
2
10 50
6
2
3
= × =
×
=
π
τ
3
6
50 10
166.7 10 166.7
0.015 0.020
b
Pa MPa σ
×
= = × =
×
MPa Pa
b
125 10 125
020 . 0 010 . 0 2
10 50
6
3
= × =
× ×
×
= σ
Basma
Çekme
BC çubuğunda
Çatal uçta
B noktasının dengesinden çubuk
kuvvetleri kolayca hesaplanabilir.
Civata keskisine 200 N’luk P kuvveti uygulanmıştır.
a) Civataya ve A, B, C noktasındaki pime gelen kuvvetleri hesaplayınız.
b) AD parçasının alanı 2x10
-4
m
2
’dir. Bu elemandaki gerilmeyi belirleyiniz.
Örnek 3

= ⇒ = 0 0
Bx yat
F F

+ = ⇒ =
By A düş
F Q F F 0

= ⇒ =
A B
F Q M 75 100 0
Q F
A
3
4
=
3 3
4 Q
Q Q F
By
= − =

= ⇒ = 0 0
Cx x
F F
By Cy y
F F F + = ⇒ =

200 0
12 480 200 0
By C
F M = × ⇒ =

kN Q 24 =
8000
By
F N =
kN F
Cy
2 . 8 8000 200 = + =
kN F Q F
By A
32 24 8 = + = + =
3
4
32 10
160
2 10
AD
MPa σ

×
= =
×
NOT : Kesici uç ve sapta eğilme
ve kesme etkisi vardır.
ĐNCE CĐDARLI BASINÇ KAPLARI
Uygulamada rastladığımız otomobil lastikleri, boru, tank ve LPG tüpleri gibi basınç kapları temelde eksenel
kuvvet taşıyan araçlardır. Basınç kaplarının et kalınlığı/ iç yarıçap, 1/10 ’dan küçük ise bu tip basınç kaplarını
ince cidarlı olarak sınıflandırmaktayız. Đnce cidarlı basınç kaplarında normal gerilme kalınlık boyunca sabit
kalırken kalın cidarlı basınç kaplarında değişmektedir. Đnce cidarlı basınç kaplarında ayrıca iç ve dış yarıçap
ayrımı yapılmaz (Bu iki değer birbirine çok yakındır).
Burada, ince cidarlı silindirik ve küresel basınç kaplarını ele alacağız. Basınç kabının cidarları zar gibi –
membran- davrandığından eğilme momenti oluşmayacaktır. Kap eksenel simetrik yapısı ile taşıdığı maddeden
kaynaklanan basınç etkisi ile serbestçe şekil değiştirirken yalnızca membran gerilmeleri adı verilen düzgün
yayılı normal gerilmeler oluşur. Bu kabul, kabın rahatça şekil değiştiremediği uç bölgeleri ile mesnetleri
dışında oldukça isabetlidir. Silindirik kapların uçlarındaki kapak kısımlarında kesme kuvvetleriyle eğilme
momentleri ortaya çıkar. Kesme kuvveti ile Eğilme momentinden kaynaklanan bu gerilmelere süreksizlik
gerilmeleri adı verilir. Süreksizlik gerilmelerini azaltmak için kapaklara uygun bir eğrilik verilir. Bu bölümde
verilen bağıntılar, sıvı veya gazdan oluşan p iç basıncı halinde kullanılabilir. Vakum kapları ile denizaltılar gibi
dış basınç altında kalan araçların incelenmesinde p’nin işaretinin negatif alınması yeterlidir. Dış basınç halinde
hesaplanacak gerilmelerin kap cidarlarında burkulma oluşturan kritik gerilmelerden küçük olmalıdır.
Şekilde gösterilen iç yarıçapı r, et kalınlığı t, manometre basıncı p olan silindirik hava tankı veya boyleri
düşünelim.
Manometre basıncı; içteki basıncın, dış basıncı ne kadar aştığını vermektedir. Kap cidarı üzerinde gösterilen
küçük bir yüzey elemanına etki eden, σ σσ σ
c
ve σ σσ σ
a
gerilmelerini belirlemek istiyoruz. σ σσ σ
c
gerilme bileşenine,
çevresel gerilme, teğetsel gerilme veya halka gerilmesi; σ σσ σ
a
gerilme bileşenine ise eksenel veya boyuna
gerilme adları verilir. Çevresel gerilmeyi hesaplamak üzere L boyundaki yarım silindirik bir elemanı içindeki
akışkanla birlikte ayıralım. Akışkanın kendi ağırlığı ile basınç kabının kendi ağırlığının ihmal edilebilecek
kadar küçük olduğunu düşünüyoruz. Eksenel doğrultudaki basınç ile gerilmeleri basitlik nedeni ile şekil b de
gösterilmedi. Şekildeki kap cidarlarında taşınan eksenel kuvvet , σ σσ σ
c
(2tL), aynı düzlemdeki akışkan
basıncından oluşan kuvvet ise p(2rL) dir.
SĐLĐNDĐRĐK BASINÇ KAPLARI
c
σ
a
σ
c
σ
a
σ
(a)
(b)
(c)
( ) rL p tL
c
2 2 = σ
t
pr
c
= σ
Düşey doğrultudaki toplam kuvvetin sıfır olması
gerektiğinden;
Eksenel gerilme, silindirik basınç kabından alınan ve şekil c’de gösterilen serbest cisim diyagramı kullanılarak
hesaplanabilir. Bu diyagramdaki cidarın taşıdığı eksenel kuvvet ; taşınan akışkanın oluşturacağı
eksenel kuvvet ’dır. Eksenel kuvvetlerin eşitliğinde,
( ) rt
a
π σ 2
( )
2
r p π
( ) ( )
2
2 r p rt
a
π π σ =
t
pr
a
2
= σ
a c
σ σ 2 = bulunur. Elde edilen gerilme bağıntılarından, olduğu görülmektedir.
KÜRESEL BASINÇ KAPLARI
Küresel basınç kaplarındaki gerilmeler, silindirik kapların incelenmesinde uygulanan işlemlere benzer
şekilde bulunabilir. Küresel kaptan alınan küçük bir elemana etkiyen gerilmeler simetri nedeniyle birbirine
eşittir. Küresel kap tam ortasından ayrıldığında;
σ
σ
σ
Yazılacak denge denklemi ,
çevresel gerilme için
( )
2
2 r p rt π π σ =
t
pr
2
= σ
Uçlarında yarım küre şeklinde kapaklar bulunan silindirik tank 1.38 MPa’lık basınçlı hava ile
doldurulmuştur. Tankın yarıçapı 250 mm, et kalınlığı 8 mm olduğuna göre silindirik ve küresel kısımlarda
oluşacak gerilmeleri hesaplayınız.
Küresel kapaklardaki gerilme ile silindirik kısımdaki boyuna gerilme aynıdır.
MPa
t
pr
a
56 . 21
8 2
250 38 . 1
2
=
×
×
= = = σ σ MPa
t
pr
c
13 . 43
8
250 38 . 1
=
×
= = σ
silindirik kısımdaki çevresel gerilme
en büyük radyal gerilme tankın iç yüzünde dır.
MPa
r
38 . 1 − = σ
Örnek 4
sonucunu verir. Bu sonuç, kürenin çapını içeren bütün kesimlerde aynı kalır. Radyal doğrultudaki gerilme
kabın iç yüzünde –p; dış yüzünde sıfır olacak şekilde değişir. Đnce cidarlı kaplarda bu gerilme s
c
ve s
a
gerilmelerinden çok küçük olduğundan genellikle ihmal edilir. Đnce cidarlı basınç kaplarındaki gerilme, iki
eksenli gerilme hali olarak düşünülebilir.
EMNĐYET GERĐLMESĐ: GÜVENLĐK KATSAYISI
Yapıların tasarım ve analizinde karşılaşılan çevresel etkiler, kullanım yükleri, malzeme özellikleri gibi çeşitli
belirsizliklere karşı uygun bir güvenlik katsayısı seçilmesi önemlidir. Belirsizlik doğuran alanların başında
gerilme ve şekil değiştirme kabulleri gelmektedir. Yapının imalatında ve kullanımı sırasında oluşacak gerilmeler
kesin olarak bilinmediğinden güvenlik katsayısına bazen cehalet katsayısı adı verilir. Bazı durumlarda malzeme,
üzerindeki yük sabit olduğu halde şekil değiştirmeye devam eder. Zamanla oluşan bu şekil değişimine sünme adı
verilir. Diğer taraftan şekil değiştirmenin sabit olduğu hallerde gerilmedeki azalmaya ise gevşeme denir.
Kurşun, lastik ve bazı plastiklerde sünme normal sıcaklıklarda meydana gelmektedir. Pek çok metalde sünme
olayına ergime sıcaklığının yüzde 35-50’si düzeyindeki sıcaklıklarda görülmektedir. Herhangi bir malzemenin
sünme hızı yalnızca sıcaklığa değil aynı zamanda gerilme düzeyi ile yük geçmişine de bağlıdır. Sünme kaynaklı
deformasyonları azaltmak amacıyla gerilmelerin küçük tutulması faydalıdır.
Güvenlik katsayısı, yapı elemanına uygulanacak yükün, o elamanın taşıyabileceği en büyük yükü aşmamasını
garanti eder. Güvenlik katsayısı, yapı elemanının (göçmeksizin) taşıyabileceği en büyük yükün kullanım yüküne
oranıdır.
Güvenlik Katsayısı =
En Büyük Gerilme
Kullanım Gerilmesi
em
maks
s
f
σ
σ
=
En büyük gerilme, ya akma gerilmesidir yada çekme (basınç) mukavemetidir. Güvenlik katsayısının oldukça küçük
olması, emniyet gerilmesinin oldukça büyük olmasını, bu durumda da yapının kullanımı sırasında problem
çıkabileceği gösterir. Diğer taraftan oldukça düşük emniyet gerilmesi ve oldukça yüksek güvenlik katsayısı ile yapı
ağır ve fazla maliyetli olur.
Güvenlik katsayısı, genellikle 1.5 veya üstünde seçilir. Seçim de tecrübe ve mühendislik önsezisi önemlidir.
Güvenlik katsayıları pek çok ülkede standart ve yönetmeliklerle belirlenmektedir.
Çapı 1.5 m, et kalınlığı 3 mm olan
çelik silindirik tankın σ
enbüyük
= 240
MPa, f
s
= 2 olduğuna göre
taşıyabileceği p basıncını
hesaplayınız.
Örnek 5
240
120 ;
2
maks
em c em
s
pr
MPa
f t
σ
σ σ σ = = = = ≤
MPa p 48 . 0
750
3 120
=

=
MPa
r
t
p
em
96 . 0 2 =

=
σ
Eksenel gerilmeden
Bulunur. Manometre 0.48 MPa’ı aşmamalıdır.
Şekilde gösterilen kare kesitli alüminyum AB çubuğu ile dairesel kesitli çelik AC çubuğunun
enkesit alanlarını hesaplayınız. Alüminyum ve çelik çubuklar için maksimum gerilmeler sırasıyla
275 ve 480 MPa ve güvenlik katsayısı 2.5’dir.
Çekme ve Kısa Basma Çubuklarının Tasarımı
Eksenel yüklü prizmatik çubukların mukavemet yönünden boyutlandırılmasında
1.Mümkün göçme modunun belirlenmesi: Çoğunlukla göçmede normal gerilmenin temel bir büyüklük olduğu kabul
edilir.
2.Yük ile gerilme arasındaki bağıntının yazılması:
3.En Büyük Çekme mukavemetinin belirlenmesi: Malzemenin s-e diyagramındaki en büyük ordinatı s
maks
4.Güvenlik katsayısının seçilmesi: Enmiyet gerilmesinin hesaplanmasında güvenlik katsayısı f
s
kullanılır.
Olur. Yukarıda sözü edilen işlemler çekme ve kısa basınç çubuklarının boyutlandırılmasında kullanılır. Narin basınç
çubuklarının boyutlandırılması daha sonra incelenecektir. Eğer çubuk enkesitinde ani bir değişim varsa yukarıdaki
işlemler 2. adımdaki gerilmenin hesabında gerilme yığılması katsayısı kullanılarak tekrarlanır.
A
P
= σ
s
maks
em
f
σ
σ =
em
P
A
σ
=
Gerekli enkesit alanı
Örnek 6
3
0 * 4.2 60 3 111.4
7.8
B C C
M F F kN = ⇒ ⋅ = ⋅ ⇒ =

1
0 * 4.2 60 7.2 145.5
2
C B B
M F F kN = ⇒ ⋅ = ⋅ ⇒ =

0
8 . 7
2 . 7
4 . 111
2
1
5 . 145 0
?
= + − ⇒ =
∑ x
F
MPa
al
110
5 . 2
275
= = σ MPa
çe
192
5 . 2
480
= = σ
mm a mm A
AB
4 . 36 7 . 1322
110
10 5 . 145
2
3
= ⇒ =
×
=
mm d mm A
AC
18 . 27 2 . 580
192
10 4 . 111
2
3
= ⇒ =
×
=
7.2
7.8
3
1
1
2
C ve E düğümlerinde 50 ve 20 kN’luk yükleri taşıyan kafesin AC, AD, CD ve CE çubuklarının
alanlarını hesaplayınız. Emniyet gerilmesi çekmede 140, basmada 100 MPa’dır.
Örnek 7
2
3
9 . 142
140
10 20
mm A A
CE AC
=
×
= =
2
3
1 . 707
140
10 99
mm A
AD
=
×
=
2
3
500
100
10 50
mm A
CD
=
×
=
Çubuk kuvvetlerini, kesim yöntemini kullanarak (statik
bilgilerinizden yararlanarak) kolayca bulabilirsiniz.
Şekilde gösterilen çubuğa uygulanabilecek en büyük P kuvvetini; çekme gerilmesinin 100 MPa,
basma gerilmesinin 140 MPa’ı aşmaması koşuluyla hesaplayınız.
Örnek 8
kN P
P
AB
5 . 22 100
225
= ⇒ ≤ = σ
kN P
P
BC
2 . 25 140
900
5
= ⇒ ≤ = σ
kN P
P
CD
56 140
400
= ⇒ ≤ = σ
kN P
P
DE
28 140
400
2
= ⇒ ≤ = σ
{ } kN P
em
5 . 22 28 ; 56 ; 2 . 25 ; 5 . 22 min = =
Şekilde gösterilen sistem dengededir. a) Normal gerilmenin 140 MPa değerini aşmaması koşulu
ile CD çubuğunun çapını, b) B’deki 8 mm çaplı pimdeki kayma gerilmesini, c) B mesnedindeki
yatak gerilmesini, d) B mesnedine bağlanan çubuktaki yatak gerilmesini hesaplayınız.
Örnek 9
kN P P M
B
774 . 5 200 60 sin 5 150 0 = ⇒ ⋅ = ⇒ =

mm d
d
CD
25 . 7 140
4
10 774 . 5
2
3
= ⇒ ≤
×
=
π
σ
kN B
y
33 . 4 60 sin 5 = =
kN B
x
274 . 8 60 cos 5 774 . 5 = + =
kN B 34 . 9 274 . 8 33 . 4
2 2
= + =
MPa 95 . 92
4
8
2
9340
2
= =
π
τ
MPa
yatak
3 . 97
8 12
9340
=

= σ
MPa
yatak
75 . 116
8 10
9340
=

= σ
b)
a)
c)
d)
Şekilde görülen iki plak dört adet 20 mm çaplı perçinle birleştirilmiştir. s
em
= 100 MPa, t
em
= 80
MPa, s
em
yatak
= 140 MPa olduğuna göre bu birleşimin taşıyabileceği en büyük P kuvvetini
hesaplayınız.
Örnek 10
Bir perçinin kesilmeye ve ezilmeye göre taşıyabileceği kuvvet
kN P
P
132 . 25 80
4
20
1 2
1
= ⇒ ≤ =
π
τ kN P
P
ez
28 140
10 20
1
1
= ⇒ ≤

= σ
Yırtılmaya göre tahkik;
( )
100 90
80 20 15
a a
üst levha
P
P kN σ

= ≤ ⇒ =
− ⋅
kN P P 53 . 100 4
min
= ⋅ = { } kN P
kN
em
90 53 . 100 ; 90 min = =
a b c
150 mm çaplı makara, 25 mm çaplı mile 5*5*25 mm boyutlara sahip bir kama ile bağlanmıştır.
Kamadaki kayma gerilmesini hesaplayınız.
Örnek 11
( )

= ⇒ = ⋅ − ⇒ = kN F F M
kama kama
12 5 . 12 75 3 5 0
0
MPa 96
25 5
12000
=

= τ
Şekilde gösterilen pim bağlantılı çerçevede a) 150 mm
2
enkesit alanına sahip CE çubuğundaki
normal gerilmeyi, b) D noktasında çift tesirli olarak çalışan 10 mm çaplı pimdeki kayma gerilmesini
hesaplayınız.
Örnek 12
kN A A M
B
66 . 8 0 8 8 30 cos 10 0 = ⇒ = + ⋅ − ⇒ =

kN B F
x x
66 . 3 0 = ⇒ =

kN B F
y y
66 . 8 0 = ⇒ =

CE çubuğu, iki ucu mafsallı olduğundan yalnız eksenel kuvvet taşır.
0 66 . 8 8 6 45 cos 0 = ⋅ + ⋅ − ⇒ =

CE M
ACD
D
kN CE 33 . 16 =
MPa
CE
9 . 108
150
16330
= = σ
kN D
kN D
y
x
55 . 11
89 . 2
=
=
ACD çubuğunun dengesi
kN D 906 . 11 55 . 11 89 . 2
2 2
= + =
MPA
D
8 . 75
4
10
2
11906
2
= =
π
τ
0.8 m yarıçaplı küresel bir basınç kabı; iki yarım küre parçanın eşit aralıklarla yerleştirilen 40
adet cıvata yardımıyla birleştirilmesinden oluşmaktadır. Đç basınç 600 kPa olarak verildiğine göre
cıvata çapı d ile basınç kabının et kalınlığı t’yi hesaplayınız. Cıvata ve küresel kabın emniyet
gerilmeleri sırasıyla 100 ve 50 MPa olarak bilinmektedir.
Örnek 13
em
c
t t
pr
σ σ = ≤

= = 50
2
800 6 . 0
2
mm t 8 . 4
2
6 . 9
= =
N 30160
2 40
6 . 9 800 2 50
=

⋅ ⋅ ⋅ ⋅
=
π
Bir civataya
düşen kuvvet
mm d
d
6 . 19
100
30160
4
2
= ⇒ =
π
Bir barajın türbinlerine su ileten cebri boru 120 m’lik su yükü altındadır. Boru çapı 900mm’dir.
Boru malzemesinin en büyük gerilmesi 100 MPa, güvenlik katsayısı 1.6’dır. Borunun en küçük et
kalınlığı t ne olmalıdır? (g
su
= 9.81 kN/m
3
)
Örnek 14
MPa p m kN h p 177 . 1 / 1177 81 . 9 120
2
= ⇒ = ⋅ = ⋅ = γ
mm t
f t
s
maks
c
47 . 8
6 . 1
100 450 177 . 1
min
= ⇒ = ≤

=
σ
σ
BĐRĐM ŞEKĐL DEĞĐŞTĐRME VE MALZEME (BÜNYE) BAĞINTILARI
Bir önceki bölümde bir yapı yada makine elemanındaki gerilmeler incelendi. Şimdi gerilme kadar önemli
bir konu olan şekil değiştirme konusunu ele alacağız. Şekil değiştirme veya deformasyon analizi, birim
şekil değiştirmelerin tanımları ile başlar. Birim şekil değiştirmeler deformasyonun şiddetinin
ölçülmesinde kullanılır.
Đleriki bölümlerde malzemelerin önemli karakteristik özellikleri tanımlanacaktır. Mühendislikte
kullanılan malzemelerin eksenel çekme deneyi yardımıyla belirlenen mekanik özellikleri üzerinde
durulacaktır. Tek eksenli, çok eksenli ve kesme kuvvetleri etkisinde gerilme ve birim şekil değiştirme
arasındaki bağıntılar ele alınıp şekil değiştirme enerjisi kavramı ile tekrarlı yüklemelerin oluşturacağı
kırılma olayına giriş yapılacaktır.
Dış kuvvetlerin etkisi altında bulunan bir cismin her noktası yer değiştirir. Herhangi bir noktanın yer
değiştirmesi; şekil değiştirmeden yada rijit cisim hareketlerinden (ötelenme ve dönme) veya bu iki
etkinin bileşiminden meydana gelir. Cisim içindeki noktaların birbirlerine göre olan konumlarında bir
değişme varsa cisim şekil değiştirmiştir denir. Herhangi iki nokta arasındaki uzaklık yada herhangi üç
nokta arasındaki açı değişmiyorsa yer değiştirmenin sebebi rijit cisim hareketleri olabilir. Bu bölümde
yük etkisindeki mühendislik yapılarında, şekil değiştirme ile ortaya çıkan küçük yer değiştirmeler
incelenecektir.
Şekil değiştirme sonucu cismin hacminde yada biçiminde değişme olabilir. Bir yapı elemanındaki gerçek
gerilme yayılışının belirlenmesinde bu yapı elemanındaki şekil değiştirmenin dikkate alınması gerekir.
Dış yükler ve sıcaklık tesiri etkisindeki hiperstatik yapıların analizinde şekil değişimi kullanılarak
hiperstatik kuvvetlerin hesaplanması için gereken ilave denklemler sağlanır.
Toplam eksenel şekil değiştirme d ile gösterilecektir. Cisim içerisindeki herhangi bir noktada x, y ve
z eksenleri yönündeki yer değiştirme bileşenleri u, v ve w ile tanımlanacaktır. Birim şekil
değiştirmeleri 1’in yanında küçük, çarpımlarıyla karelerini ihmal edilebilecek kadar küçük kabul
etmekteyiz.
BĐRĐM ŞEKĐL DEĞĐŞTĐRME TANIMLARI
Normal birim şekil değiştirme prizmatik bir çubuk üzerinde tanımlanacaktır.
Birim boydaki uzunluk değişimi: Uzama oranı
ε εε ε > 0 UZAMA
ε εε ε < 0 KISALMA
BĐRĐMSĐZ
Kayma şekil değiştirmesi, başlangıçta dik olan iki doğru arasındaki açının şekil değiştirme sonrası diklikten
saptığı değerin tanjantına denir. Açı küçük olduğundan tanjantı yerine radyan cinsinden kendisi yazılabilir.
γ γγ γ > 0 DĐK AÇI KÜÇÜLÜR
γ γγ γ < 0 DĐK AÇI BÜYÜR
BĐRĐMSĐZ
θ
π
γ ′ − =
2
Elastik bölgede şekil değiştirmeler 0.002 veya 2000u u u u değerlerini pek aşmaz.
Uzunluk ve açıdaki değişimler uniform ise dikdörtgen içine aldığımız iki formül yeterli hassasiyette sonuç
verir. Uniform olmayan bir şekil değiştirme söz konusu ise bir noktadaki birim şekil değiştirmelerin
tanımlanması gerekir.
L
δ
ε =
P yükü uygulandıktan sonra
çubuk boyundaki toplam
uzama
Çubuk başlangıç boyu
Üçgen ABC plağı, ABC’ şeklini alacak biçimde üniform şekil değiştirme yapmıştır.
a) OC ekseni doğrultusundaki normal şekil değiştirmeyi,
b) AC kenarı boyunca normal şekil değiştirmeyi,
c) AC ve BC kenarları arasındaki kayma şekil değişimini, hesaplayınız.
Örnek 1
0.001
0.001 1000
OC
b
b
ε u

= = =
( ) | |
u ε 502
2
2 001 . 0
2
1
2 2
=

⋅ − ⋅ + +
=
b
b b b b
AC
o
b
b
B C A 943 . 89
001 . 1
tan 2
ˆ
1
= |
¹
|

\
|

= ′

u
π
γ 995
180
057 . 0 = |
¹
|

\
|
=
Dik açıdaki değişim = 90 -89.943 = 0.057
o
Radyan cinsinden
ACB açısı azaldığı için kayma şekil
değişimi pozitiftir.
Şekil Değişiminin Bileşenleri
Üniform şekil değiştirme yoksa birim şekil değiştirme cismin içinde noktadan noktaya değişir. Daha önce
yazdığımız bağıntıların ∆x uzunluğundaki bir AB doğru parçası ile ilgili olması gerekir. Eksenel kuvvet altında doğru
parçasının uçları u ve u + ∆u yer değiştirmelerini yaparak A’ ve B’ noktalarına gelir. Yani doğru parçasının boyunda
∆u kadarlık bir uzama gerçekleşir. Tanım gereği normal şekil değiştirme
dx
du
x
u
x
x
=


=
→ ∆ 0
lim ε
dır. Burada limitin anlamı düşünülürse ∆x, sıfıra giderken yalnızca A noktasında x doğrultusundaki uzama oranı
ifade edilmektedir.
Düzlem veya iki eksenli şekil değiştirme durumunda yükleme öncesi ve sonrası cisim içindeki her nokta yine aynı
düzlem içinde kalırlar. Bu durumda birim kalınlıklı dx ve dy boyutlu bir eleman doğrusal ve açısal şekil değiştirme
yapabilecektir.
A
D
B C
u
v
dx
dy
v
dx
x


u
dx
x


v
dy
y


u
dy
y


Rijit ötelenme
x
y
B′
C′
D′
x
u
dx dx dx
u
x
dx x
ε

| |
+ −
|


\ ¹
= =

y
v
dy dy dy
y v
dy y
ε
| | ∂
+ −
|
∂ ∂
\ ¹
= =

( )
( )
1 1
xy
x y
u u
v v
dy dy
dx dx
u v y y
x x
u dx y x v dy
dx dx
dy dy
x
y
γ
ε ε
∂ ∂
∂ ∂
∂ ∂ ∂ ∂
∂ ∂
= + = + = +
∂ + ∂ ∂ | | | | ∂ +
+
+
|
|

∂ \ ¹
\ ¹
Düzlem elemanın
doğrusal şekil değiştirmeleri
Düzlem elemanın
Açısal şekil değiştirmeleri
dx
x
u
u


+
dy
y
v
v


+
Bir düzlem elemanın doğrusal şekil değiştirmeleri
x
u
dx
dx u dx
x
u
u dx
x


=

|
¹
|

\
|



+ +
= ε
y
v
dy
dy v dy
y
v
v dy
y


=

|
|
¹
|

\
|



+ +
= ε
dy
y
u


dx
x
v


Bir düzlem elemanın açısal (kayma) şekil değişimi
( ) ( ) x
v
y
u
dx
dx
x
v
dy
dy
y
u
u dx
x
u
u dx
dx
x
v
v dy
y
v
v dy
dy
y
u
x y
xy


+


=
+


+
+


=

|
¹
|

\
|


+ +


+

|
|
¹
|

\
|


+ +


=
ε ε
γ
1 1
Örneğin u’nun y ekseni doğrultusundaki değişimi (hızı) ,
u’daki artış ise dır. Burada sonsuz küçük elemanın
başlangıçta düşey olan kenarının eğimi olur.
y
u


dy
y
u


y
u


u ve v, x ve y’nin fonksiyonu olduklarından kısmi türev gösterimi (notasyonu) kullanılmaktadır. Benzer şekilde
yatay kenar da açısı yapacak şekilde yükselir.
x
v


x
u
x


= ε
y
v
y


= ε
x
v
y
u
xy


+


= γ
Kenarları dx, dy ve dz olan bir prizmatik elemanın içindeki bir noktadaki şekil değiştirmeler benzer şekilde elde edilir.
Üç boyutlu şekil değiştirme bileşenleri;
xy x x
γ ε ε , ,
y
w
z


= ε
y
w
z
v
yz


+


= γ
x
w
z
u
xz


+


= γ
olur. Bulunan 6 adet şekil değiştirme bileşeni tıpkı gerilme haline benzer bir simetrik tansör oluşturur.

z zy zx
yz y yx
xz xy x
ε γ γ
γ ε γ
γ γ ε
Eğer bir noktadaki şekil değiştirme halini anlatan 6 bağımsız şekil değiştirme bileşeni biliniyorsa,
prizmanın boyutlarındaki ve şeklindeki değişimi tam olarak belirleyebiliriz.
6 birim şekil değiştirme bileşeni eksenler doğrultusundaki yerdeğiştirme fonksiyonlarına
türevlerle bağlıdır. Demek ki bu büyüklükler birbirlerinden bağımsız olamazlar. ε
x
, ε
y
, ε
z
, γ
xy
, γ
yz
ve γ
xz
’nin sağlaması gereken 6 adet ifadeye UYGUNLUK denklemleri denir. Đki boyutlu
problemlerde yalnızca 1 adet uygunluk denklemi vardır. Uygunluk denklemleri şekil
değiştirmenin sürekli olduğunu cismin içinde kütle kaybı (boşluk) olmayacağını gösterir.
y x x y
xy y
x
∂ ⋅ ∂

=


+


γ ε
ε
2
2
2
2
2
Düzlem Hali için Uygunluk denklemi
0.4x0.4 m’lik kare ABCD plağının yüklemeden sonraki hali şekil üzerinde kesikli çizgilerle
gösterilmiştir. A köşesinde, düzlem şekil değiştirme bileşenlerinin ortalama değerlerini hesaplayınız.
Örnek 2
x
u u
A D
x


= ε
B A
y
v v
y
ε

=
∆ x
v v
y
u u
A D A B
xy


+


= γ
u ε 1000
400
3 . 0 7 . 0
=

=
x u ε 625
400
25 . 0
− =

=
y
u γ 500
400
0 1 . 0
400
3 . 0 0
− =

+

=
xy
Negatif işaret açının arttığını gösterir.
Mühendislikte Kullanılan Malzemeler
Eksenel yüklü çubuk problemini tekrar ele alalım. Yazılabilecek iki denklemde;
A
P
x
= σ
x
u
x


= ε
Gerilme-Dış yük
Birim şekil değiştirme - yerdeğiştirme
u
x x
, , ε σ
Olmak üzere üç bilinmeyen vardır.
Gerekli olan bir ilave denklem σ – ε ilişkisi malzeme kaynaklıdır. Sonuçta eleman üzerindeki yüklerden oluşan
yerdeğiştirmeler ve malzemelerin mekanik özellikleri birleştirilebilir.
Şimdi mühendislikte kullanılan çeşitli metaller, plastikler, ahşap, seramikler cam ve beton gibi malzemelerin
önemli özelliklerini tanımlayacağız.
ELASTĐK MALZEME
Elastisite : Yüklerin kaldırılması ile ilk şekillerine geri dönme özeliğidir. Yüklemenin büyüklüğüne bağlı bir özelliktir.
Plastisite : Đlk şekle dönüş olmayan malzemelere has bir özelliktir.
Süneklik : Kırılmadan önce büyük şekil değiştirme yapabilme özelliği. Örnek: çelik, çeşitli alaşımlar, naylon
Gevreklik : Kırılmadan önce çok az deformasyon yapma özelliğidir. Örnek: Dökme demir, beton
Yükleme Gerilme Sıcaklık
Hızı Şekli
SÜNEK GEVREK
KOMPOZĐT MALZEME Đki veya daha fazla sayıda malzemeden oluşan bünyeye denir (Çelik lifli cam, polimerler)
Matris adı verilen bağlayıcı içinde yüksek dayanımlı malzemenin katılmasından oluşur. Homojen malzemelere
göre daha yüksek dayanım/öz ağırlığa sahiptir. Mukavemet dersinde HOMOJEN ĐZOTROP malzemeler ele
alınacaktır.
GERĐLME-BĐRĐM ŞEKĐL DEĞĐŞTĐRME DĐYAGRAMI
σ – ε diyagramları malzeme özelliklerinin belirlenmesinde kullanılır. Diyagramlar eksenel çekme deneyi
yapılarak çizilir.Genellikle dairesel kesitli bir numune deney aletine taklılır ve oda sıcaklığında yavaş yavaş
arttırılan eksenel çekme kuvveti uygulanır. Numunedeki uzamaları ölçmek için Ekstansometre adı verilen bir
alet kullanılır.
Birim Şekil Değiştirme ε Uzama Oranı ε
G
e
r
i
l
m
e

σ

M
P
a
G
e
r
i
l
m
e

σ

M
P
a
Ölçek N
Ölçek M
Ölçek M
Ölçek M
Gerçek gerilme- gerçek uzama oranı diyagramı malzeme konusundaki araştırmalarla plastik davranışın
incelenmesinde kullanılır.
DĐYAGRAMIN
OA KISMI : Elastik bölge, A noktasına kadar σ –ε doğrusal A noktasından sonra malzemede gerilme
artmaksızın uzama görülür. Genellikle A ve B akma noktası aynı alınır.
a pL
σ σ =
Orantı sınırı Akma sınırı
Solda verilen diyagram, yapı
çeliği için σ−ε diyagramıdır.
OABCDE diyagramının ilk kısmı
ölçek değiştirilerek yeniden
çizilmiştir.
OABCF gerçek gerilme-gerçek
uzama oranı diyagramı
Uzama Yüzdesi =
( ) 25 % 100
0
0


L
L L
kıırılm
(Yapı çeliğinde)
Alan Azalma Yüzdesi =
(Yapı çeliğinde) ( ) 50 % 100
0
0


A
A A
kıırılm
Boyun verme
Alüminyum, magnezyum ve bakırda belirgin bir akma noktası görülmez. Akma gerilmesini bulmak üzere
0.002’lik uzama oranına karşı gelen noktadan başlangıç teğetine paralel çizilir.
Plastik bölgedeki numuneden yük kaldırılırsa başlangıç teğetine paralel olarak yük boşaltma eğrisi
(doğrusu) görülür.
BG//OA, B noktasındaki uzama malzemede kalıcı olur. Yeniden yüklendiğinde GB ve orijinal diyagram
üzerindeki eğri boyunca ilerlenir.
Sünek malzemelerin eksenel çekme ve eksenel basınç altındaki davranışları aynıdır. Gevrek malzemelerin
çoğunda eksenel basınç dayanımları, çekme dayanımlarından fazladır.
Malzeme özellikleri direkt kesme ve burulma deneyleriyle de bulunabilir. Bu deneylerde τ – γ diyagramları
çizilir. Akma gerilmesi ve dayanım sınırı çekme deneylerinde bulunanın yarısı mertebesinde elde edilir.
Standart Süneklik Ölçüleri:
AE KISMI :Plastik bölge, CD arasında uzamalar gerilmenin
artmasıyla mümkün, buna pekleşme adı verilir. C
noktasından sonra ulaşılan D noktası σ σσ σ
çekmedayanımı
adı verilir.
σ σσ σ
E
= Kırılma dayanımı, Kırılmada parçalar çubuk eksenine
45
o
açı yapan yüzeyler oluşturur.
Klasik diyagramlar, gerçek gerilme gerçek şekil değiştirme
diyagramlarındaki açılmanın sebebi uzamaların tek bir kesitte
birikmesidir. Buna boyun verme denir.
HOOKE YASASI VE POISSON ORANI
Yapı malzemelerinin çoğunda σ – ε diyagramları doğrusal elastik bir bölge ile başlar.
ε σ ⋅ = E Đfadesi HOOKE yasası olarak bilinir.
E : Elastisite modülü (Young Mudülü) Birimi gerilme birimi ile aynı [Pa, MPa] Başlangıç teğetinin eğimidir. Çelik için
200-210 GPa dır.
ε εε ε : boyutsuz büyüklük
Orantı limiti üstündeki noktalardaki diyagram eğimine teğet modülü E
t
adı verilir.
pL
σ σ =
0
σ
ε
Yine orantı limiti üstünde oranına Sekant modülü adı verilir. Bu
üç değer malzemenin çekme ve basınçtaki rijitliğinin ölçüsü olarak
kullanılır.
Elastisite özelliği kesme kuvveti taşıyan bir eleman üzerinde benzer şekilde
ölçülebilir. τ – γ diyagramının doğrusal elastik olduğu kısımdan
s
E = |
¹
|

\
|
ε
σ
γ τ ⋅ = G
Kayma Modülü [Pa, MPa]
Kayma gerilmesi – Kayma şekil
değiştirme için “Hooke Yasası”
denir.
Çekme gerilmeleri uygulandığında elemanın boyu uzarken elemanın en kesit alanı azalır (enine doğrultuda büzülme
olur). Elastik bölgede;
ν νν ν = -
Enine Uzama Oranı
Boyuna (eksenel) Uzama Oranı
ν : Poisson Oranı : 0.3 Çelik için
0.5 kauçuk genellikle 0.25-0.35
0.1 beton arasında değişir.
HACĐM DEĞĐŞĐMĐ : dx.dy.dz hacimli bir küp eleman üzerine yalnızca σ
x
gerilmesi uygulayalım.
E
x
x z y
σ
ν νε ε ε − = − = =
Kübün son hacmi
( ) ( ) ( )dz dy dx V
z y x
ε ε ε + ⋅ + ⋅ + = 1 1 1
( ) dz dy dx terimler mertebe ve V
edilir ihmal
z y x
⋅ ⋅

+ + + + =
4 4 4 3 4 4 4 2 1
. 3 2 1 ε ε ε
V V V ∆ + =
0
e
V
V
=

0
Birim Hacim Değişimi
( )
E E E V
V V
e
x x x
z y x
σ
ν
σ
ν
σ
ε ε ε − − = + + =

=
0
0
( )
( )
x
x
E E
e σ
ν
ν
σ 2 1
2 1

= − =
Çekme Gerilmesi Hacmi Arttırır.
Basma Gerilmesi Hacmi Azaltır.
Sıkıştırılamaz cisimlerde
2
1
0 2 1 0 = ⇒ = − ⇒ = ν ν e
Lineer elastik bölgede ν < 0.5
Plastik bölgede ν = 0.5 (hacim sabit kalır)
Şekilde görülen çelik dikdörgen blok iki ucundan uygulanan çekme kuvveti etkisindedir.
P = 46706 N’luk çekme kuvveti uygulandığında δ
x
= 0.07112 mm artış, δ
z
= 0.005334 mm azalma
ölçülmüştür. E ve ν’yü hesaplayınız.
Örnek 1
MPa
x
79 . 144
7 . 12 4 . 25
46706
=
×
= σ
MPa E
E L
x
x
206841 10 7
6 . 101
07112 . 0 79 . 144
4
= ⇒ × = = = =

ε
δ
4
10 1 . 2
4 . 25
005334 . 0
4 . 25

× − =

= =
z
z
δ
ε
3 . 0
10 7
10 1 . 2
4
4
=
×
× −
− = − =


x
z
ε
ε
ν
GENELLEŞTĐRĐLMĐŞ HOOKE YASALARI
Tek eksenli, σ- ε bağıntısı iki ve üç eksenli gerilme hali için genişletilebilir. Deney sırasında, normal gerilmelerin
kayma birim şekil değiştirmesi oluşturmadığı veya kayma gerilmelerinin de normal birim şekil değiştirmesine yol
açmadığını görmekteyiz. Malzemenin lineer elastik, şekil değiştirmelerin küçük oldukların kabul edildiğinden
süperpozisyon ilkesinden faydalanarak iki ve üç eksenli gerilme durumu için Hooke yasaları formüle edilebilir.
Birim kalınlıklı elemanın iki eksenli gerilme etkisinde olduğunu düşünelim. σ
x
gerilmesinden x ekseni doğrultusunda
σ
x
/E kadar uzama oluşur. σ
y
gerilmesi ise x ekseni doğrultusunda νσ
y
/E kadar kısalmaya neden olur. σ
x
ve σ
y
gerilmelerinin etkisi altında x ve y doğrultusundaki uzama oranlarını;
E E
y
x
x
σ
ν
σ
ε − =
E E
x
y
y
σ
ν
σ
ε − =
E
x
σ
E
y
σ
ν −
x
ε
xy
τ
Tam kayma etkisindeki
eleman
Đki eksenli gerilme etkisindeki
eleman
Tam kayma düşünüldüğünde ise elastik gerilme – şekil değiştirme bağıntısı olmakta idi . gerilmesi
yalnızca kayma birim şekil değiştirmesi oluşturmaktadır. Yukarıdaki ifadeleri gerilmeler cinsinden yazarsak;
G
xy
xy
τ
γ = xy
τ
xy
γ
x y x
E σ νσ ε = +
x y y
E νσ σ ε − = −
( )
y x y y
E E νσ ε ν σ ε + − = −
( )
2
1 ν σ ε ν ε − = + ⇒
y x y
E E
( )
y x x
E
νε ε
ν
σ +

=
2
1
( )
2
1
y x y
E
σ νε ε
ν
= +

xy xy
Gγ τ =
bulunur. Bu ifadelere iki boyutlu gerilme halinin HOOKE YASALARI denir.
G
xy
xy
τ
γ =
Benzer şekilde üç boyutlu gerilme halinin Genelleştirilmiş Hooke Yasalarını şöyle yazabiliriz.
( ) | |
z y x x
E
σ σ ν σ ε + − =
1
( ) | |
z x y y
E
σ σ ν σ ε + − =
1
( ) | |
y x z z
E
σ σ ν σ ε + − =
1
G
xy
xy
τ
γ =
G
yz
yz
τ
γ =
G
xz
xz
τ
γ =
Bu ifadeleri gerilmeler cinsinden yazarsak;
( )( )
( )
x z y x x
G
E
ε ε ε ε
ν ν
ν
σ 2
2 1 1
+ + +
− +
=
( )( )
( )
y z y x y
G
E
ε ε ε ε
ν ν
ν
σ 2
2 1 1
+ + +
− +
=
( )( )
( )
z z y x z
G
E
ε ε ε ε
ν ν
ν
σ 2
2 1 1
+ + +
− +
=
Daha önce doğrusal ve açısal şekil değiştirmeleri incelediğimiz elemanın diyagonalindeki boy değişimi normal
birim şekil değiştirme ε εε ε
x
ve ε
y
ile kayma birim şekil değişimi γ
xy
’den oluşacağını görerek kayma modülü G’nin E ve
ν ile ilgili olması gerektiği sonucuna varırız. Bu durum ileri bölümlerde tekrar ele alınacaktır.
( ) ν +
=
1 2
E
G
Sonuç olarak izotrop malzemelerin iki bağımsız elastik sabitinin olacağını bu sabitlerin de eksenel çekme deneyi ile E
ve ν şeklinde bulunduğunu, Kayma modülü G’nin E ve ν cinsinden ifade edilebileceğini söyleyebiliriz.
xy xy
Gγ τ =
yz yz
Gγ τ =
xz xz
Gγ τ =
Bir noktadaki şekil değiştirme bileşenleri ε
x
= 900u, ε
y
= -100u ve γ
xy
= 600u olarak biliniyor. Bu şekil
değiştirme durumunu oluşturacak düzlem gerilme halini belirleyiniz. E=200 GPa Poisson oranı=0.3
Örnek
( )
6
2 2
200000
(900 0.3 ( 100)) 10 191.2
1 1 0.3
x x y
E
MPa σ ε νε
ν

= + = + × − × =
− −
6
200000
600 10 46.15
2(1 ) 2(1 0.3)
xy xy xy
E
G MPa τ γ γ
υ

= = = × =
+ +
( )
6
2 2
200000
( 100 0.3 900) 10 37.4
1 1 0.3
y y x
E
MPa σ ε νε
ν

= + = − + × × =
− −
x
y
z
P
P
P
100 mm
30 mm
40 mm
ÖRNEK 2
Şekilde görülen blok bütün yüzeylerinden etkiyen p = 150 MPa’lık üniform basınç etkisindedir.
E = 200 GPa, ν = 0.3 alarak hacimdeki ve her bir kenarındaki boy değişimini hesaplayınız.
p
z y x
− = = = σ σ σ
( ) | | ( ) p
E
p p
E
x


= − − − =
ν
ν ε
2 1
2
1
( ) | | ( ) p
E
p p
E
y


= − − − =
ν
ν ε
2 1
2
1
( ) | | ( ) p
E
p p
E
z


= − − − =
ν
ν ε
2 1
2
1
( ) p
E
z y x


= = = =
ν
ε ε ε ε
2 1
( )
3
3
10 3 . 0 150
10 200
3 . 0 2 1

× − = −
×
⋅ −
= ε
3 3
0
108 30 40 100 10 3 . 0 3 3 mm V
V
V
z y x
− = ⋅ ⋅ × ⋅ − = ∆ ⇒ − = + + =


ε ε ε ε
mm
x
03 . 0 100 10 3 . 0
3
− = ⋅ × − =

δ
mm
y
009 . 0 30 10 3 . 0
3
− = ⋅ × − =

δ
mm
z
012 . 0 40 10 3 . 0
3
− = ⋅ × − =

δ
ÖRNEK 3
Şekilde görülen dökme demirden yapılmış silindir, eksenel doğrultuda 40 MPa, radyal doğrultuda
10 MPa’lık basınç gerilmeleri etkisindedir. E = 100 GPa, ν = 0.25 alarak silindirin boyu ve çapındaki
değişimleri ve hacimdeki değişimi hesaplayınız.
MPa
x
40 − = σ MPa
z y
10 − = =σ σ
( ) | |
3
3
10 35 . 0 10 10 25 . 0 40
10 100
1

× − = − − − −
×
=
x
ε
( ) | |
3
3
10 025 . 0 40 10 25 . 0 10
10 100
1

× = − − − −
×
= =
z y
ε ε
mm L 07 . 0 200 10 35 . 0
3
− = ⋅ × − = ∆

mm d 003 . 0 120 10 025 . 0
3
+ = ⋅ × + = ∆

3 3 3
10 30 . 0 10 025 . 0 2 10 35 . 0
− − −
× − = × ⋅ + × − = + + =
z y x
e ε ε ε
3 2 3
0
679 200 60 10 30 . 0 mm V e V − = ⋅ ⋅ ⋅ × − = ⋅ = ∆

π
Hacim azalması
ÖRNEK 4
Uzunluğu L, kalınlığı t ve genişliği b olan levha iki rijit duvarın arasına şekilde gösterildiği gibi
yerleştirilmiştir. P eksenel basınç kuvveti taşıyan levhadaki gerilme ve birim şekil değiştirme
bileşenlerini belirleyiniz.
0 =
z
σ 0 =
y
ε
t b
P
x

− = σ
0 = = =
xz yz xy
γ γ γ
| |
y x x
E
νσ σ ε − =
1
| |
x y x y y
E
νσ σ νσ σ ε = ⇒ − = =
1
0
| |
x y x z
E
ε
ν
ν
σ σ
ν
ε

− = + − =
1
x x
E
σ
ν
ε
2
1−
=
t b
P
t b
P
y x

− = ⇒

− = ν σ σ
( )
t b
P
E t b
P
E
z x


+
= ⇒



− =
ν ν
ε
ν
ε
1 1
2
2
1 ν ε
σ

=
E
x
x
ν
ν
ε
ε

= −
1
x
z
Efektif elastisite modülü Efektif poisson oranı Bu değerler geniş kiriş ve plaklarda kullanılmaktadır.
ŞEKĐL DEĞĐŞTĐRME ENERJĐSĐ
Dış yüklerin cismin şekil değişimi sırasında yaptıkları iş şekil değiştirme enerjisi olarak cismin içinde depolanır.
Enerji kaybının olmadığı, tam elastik cisimlerde yükün kaldırılması ile (şekil değişimini yok ederek) geri alınabilir.
Bu bölümde verilecek şekil değiştirme enerjisi kavramı statik ve dinamik yüklerle ilgili çeşitli problemlerin
çözümünde kullanılacaktır. Şekil değiştirme enerjisnin en büyük faydası elemandaki kırılmanın belirlenmesi ile
darbeli yüklemenin malzeme üzerindeki etkisinin incelenmesinde ortaya çıkmaktadır.
Tek eksenli gerilme halinde şekil değiştirme enerjisini belirlemek üzere yavaş yavaş artan σ
x
gerilmesine maruz
bir eleman düşünelim. Elemanın x yüzlerinde σ
x
dydz kuvveti etkir. x ekseni doğrultusunda ε
x
dx kadar bir uzama
oluşur. Lineer elastik malzemeler için Hooke yasası
x
σ
x
σ
x x
E ε σ ⋅ =
Şekil değiştirme sırasında elemanın yüzlerine etkiyen ortalama kuvvet olur. Bu kuvvetin yaptığı iş, dU,
şekil değiştirme enerjisi olur.
dz dy
x
⋅ ⋅ σ
2
1
dx dz dy
x x
⋅ ⋅ ⋅ ⋅ ε σ
2
1
dV dx dz dy dU
x x x x
ε σ ε σ
2
1
2
1
= ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ =
SI birim sisteminde iş ve enerji birimi Joule (J)’dür. (N.m) Birim hacimdeki şekil değiştirme enerjisi enerji
yoğunluğu adını alır ve U
0
ile gösterilir.
dV
dU
2 2 2
1
2 2
0
x x
x x
E
E
U
ε σ
ε σ = = ⋅ =
Bu alan şekilde mavi olarak gösterilmiştir. σ –ε diyagramının üzerindeki alana
Komplemanter enerji yoğunluğu adı verillip ile gösterilir.
*
0
U
SI birim sisteminde enerji yoğunluğu birimi J/m
3
dür veya (pascal). Şekil değiştirme enerjisi ifadesinde
s
x
’in karesi geldiğinden bu her zaman pozitif bir büyüklüktür.
σ–e diyagramında akma noktasının altında
kalan alan veya akma gerilmesine ulaşan
bir malzemedeki şekil değiştirme enerjisi
yoğunluğu Rezilyans Modülü adını alır.
Rezilyans modülü malzemenin kalıcı şekil
değişimi yapmadan yutabileceği enerjinin
ölçüsünü verir. Örneğin yumuşak çelik;
( )
3
9
2
6 2
121
10 200 2
10 220
2
m
kJ
E
=
× ⋅
×
=
σ
σ–e diyagramının altındaki bütün alan
Tokluk Modülü adını alır ve malzemenin
kırılmaksızın yutabileceği enerji miktarını
gösterir.
Tek eksenli normal gerilme durumunda şekil değiştirme enerjisi , enerji yoğunluğu ifadesinin hacim
üzerinde entegre edilmesi yolu ile;

= dV
E
U
x
2
2
σ
Bulunur. Bulunan bu ifade eksenel yükleme ve kirişlerin eğilmesi
problemlerinde kullanılabilir.
Şimdi τ
xy
kayma gerilmesi taşıyan bir eleman düşünelim. Üst yüze etkiyen τ
xy
dxdz kuvveti γ
xy
dy yerdeğiştirmesini
oluştursun. Gerilmeler sıfırdan başlayıp yavaş yavaş artarak son değerine ulaştığından ortalama kuvvet
dz dx
xy
⋅ ⋅ ⋅τ
2
1
Olur. Tam kayma halinde enerji yoğunluğu;
2 2 2
1
2
1
2 2
0
xy xy
xy xy
xy xy
G
G dz dy dx
dy dz dx
U
dV
dU
γ τ
γ τ
γ τ
= = ⋅ =
⋅ ⋅
⋅ ⋅ ⋅ ⋅
= =
Bulunan bu ifadenin τ – γ diyagramının altındaki alana eşit olduğu söylenebilir.
Kayma gerilmesinden oluşan şekil değiştirme enerjisi
yukarıdaki ifadenin hacim üzerinden entegrali alınarak
elde edilir. Bu ifade burulma etkisindeki millerle, kesme
kuvveti etkisindeki kiriş problemlerinde kullanılabilir.

= dV
G
U
xy
2
2
τ
En genel gerilme durumunda şekil değiştirme enerjisi
aşağıdaki biçimlerde yazılabilir.
( )
yz yz xz xz xy xy z z y y x x
U γ τ γ τ γ τ ε σ ε σ ε σ + + + + + =
2
1
0
( ) ( ) ( )
2 2 2 2 2 2
2
1
2
2
1
yz xz xy z y z x y x z y x o
G E
U τ τ τ σ σ σ σ σ σ ν σ σ σ + + + + + − + + =
Asal eksen takımı kullanıldığında ( ) ( )
3 1 3 2 2 1
2
3
2
2
2
1
2
2
1
σ σ σ σ σ σ ν σ σ σ + + − + + =
E
U
o
ÖRNEK
10 mm çaplı 3 metre uzunluğundaki çubukta depolanan şekil değiştirme enerjisi 70 J
dür. P kuvvetinin değerini hesaplayınız.
2 2 2
2
2
9 5
2 2 2
*3
70
2*200 10 *7.854 10
27075
x
P P L
U dV Adx U
E EA EA
P
P N
σ

= = ⇒ =
=
=
∫ ∫

ÖRNEK
Şekilde gösterilen konik çubuk P kuvveti etkisi altında dengededir. Çubukta
depolanan şde ni hesaplayınız.
2 2
2 2
min
2 2 2 2
2 2
min
2
min
4 4
1 1
2 2 2 8
10
x x
x
x
x x
A r r x A x
L L
P P dx P L du
U dV A dx
E EA E A EA u
P L
U
EA
π π
σ
| | | |
= = + = +
| |
\ ¹ \ ¹
= = = =
=
∫ ∫ ∫ ∫
4
1
4
u x
L
du dx
L
= +
=
Tekrarlı Yükleme Ve Yorulma
Yapı elemanlarının göçme gerilmesinden oldukça küçük gerilme düzeylerine binlerce defa yüklenmesi
halinde kırılmasına yorulma adı verilir. Yorulma çatlağının genellikle gerilmenin yoğunlaştığı
bölgelerdeki iç yapı kusurlarından/çatlaklarından başladığı, yüzey kalitesi, kimyasal yapı ve iç yapı
kusurlarıyla ilgili olduğu söylenebilir.
Yorulma ömrü veya dayanıklılık genellikle kırılma oluşturan gerilme tekrar sayısı ile ölçülür. Deneysel
olarak malzeme iki gerilme sınırı arasında sürekli değişen gerilme durumuna kırılıncaya kadar devam
edilir. Yorulma deneyi sonuçları aşağıdaki gibi yarı logaritmik bir diyagram üzerinde işaretlenir.
Yorulma Ömrü N, Devir Sayısı
G
e
r
i
l
m
e

σ
,

M
P
a
Çelik
Alüminyum
Sürekli Dayanım
Sınırı
ÖRNEK 5
Küresel bir balonun 200 mm olan çapı, şişirildikten sonra 201 mm olmuştur. Ortalama çevresel
uzama oranını hesaplayınız.
3
0
0
0
0
10 5
200
1

× = =

=

=
D
D D
D
D D
c
π
π π
ε
Çevre= π D, D
0
: ilk çap
ÖRNEK 6
Đçi boş bir silindir iç basınç etkisinde 200 mm olan iç çapı 0.5 mm, 400 mm olan dış çapı 0.3 mm
artmıştır. a) Çevresel doğrultudaki en büyük uzama oranı b) Radyal doğrultudaki ortalama uzama
oranını hesaplayınız.
200.5 200 0.5
0.0025
200 200

c
π π
ε
π

= = =
00075 . 0
400
3 . 0
400
400 3 . 400
= =

=
π
π π
ε
diş
c
001 . 0
100
100 9 . 99
− =

=

=
t
t
r
ε
Đç çevredeki uzama oranı
Dış çevredeki uzama oranı
Radyal doğrultudaki uzama oranı
ÖRNEK 7
Şekilde gösterilen çubukta oluşacak en büyük ε
x
uzama oranını; elemanın uzunluğu doğrultusun-
daki yerdeğiştirme fonksiyonunu
a)
b) olması durumları içi ayrı ayrı hesaplayınız.
( )
3 2
10

× = L x u
( )
|
¹
|

\
|
=

L
x
L u
2
sin 10
3
π
002 . 0 10
2
3
= × = =
=

L x
maks
x
L
x
dx
du
ε
a)
b)
( ) ( ) 00157 . 0 10
2 2
cos 10
2
3 3
= =
|
¹
|

\
|
= =
− −
π π π
ε
maks
x
L
x
L
L dx
du
ÖRNEK 8
Şekilde görülen dikdörtgen levha, yüklemeden sonra bir paralel kenara dönüşmüştür. Levhanın AB
ve CD kenarları 0.005 mm uzayıp 0.0012 radyan saat dönüşü yönünde dönerken AD ve BC
kenarları ise 0.002 mm kısalarak 0.0004 radyan saat dönüş yönüne ters yönde dönmüştür.
a=40mm, b=20mm olduğuna göre düzlem birim şekil değiştirme bileşenlerini hesaplayınız.
x
y
A
B C
D
2
0
.
0
0
5
39.998 mm
0.0012
0.0004
00005 . 0
40
002 . 0
− =

=
x
ε
3
10 25 . 0
20
005 . 0

× = =
y
ε
0016 . 0 0004 . 0 0012 . 0 = + =
xy
γ
ÖRNEK 9
Şekilde görülen ince dikdörtgen plak iki eksenli çekme gerilmeleri etkisinde
uzama oranlarını yapmaktadır. AC köşegenindeki boy değişimini hesaplayınız.
4 4
10 4 10 6
− −
× = × =
y x
ε ε
mm AD
x
122 . 0 = ⋅ ε
AD kenarındaki toplam şekil değiştirme=
mm AB
y
061 . 0 = ⋅ ε
AB kenarındaki toplam şekil değiştirme=
AC köşegeninin ilk uzunluğu=
mm 6 . 253 203 152
2 2
= +
AC köşegeninin şekil değiştirdikten
sonraki ilk uzunluğu;
( ) ( ) mm 734 . 253 122 . 203 061 . 152
2 2
= +
AC köşegenindeki boy değişimi;
mm
AC
1343 . 0 = ∆
ÖRNEK 10
Şekilde görülen plak, V kesme kuvveti etkisiyle deforme olup AB’C’D şeklini almıştır. Kayma
açısının;
a) herhangi bir noktada, b) Yüksekliğin ortasında c) Orijinde aldığı değerleri hesaplayınız.
2
|
¹
|

\
|
=
b
y
h x
y
b
h
x
v
y
u
xy
2
2
=


+


= γ
y y
xy
3
2
10 025 . 0
200
5 . 0 2

× =

= γ a)
0025 . 0 100
200
5 . 0 2
2
=

=
xy
γ
b)
0 =
xy
γ c)
ÖRNEK 11
Şekilde görülen ince üçgen plak, uniform şekil değiştirme yaparak A’B’C’ biçimini almıştır. ε
x
ve ε
y
uzama oranları ile AC ve BC kenarları arasındaki kayma açısını hesaplayınız
0012 . 0
1000
2 . 1
= =
x
ε 0015 . 0
1000
5 . 1
− =

=
y
ε
o 1
15 . 90
5 . 998
2 . 1001
tan 2 2 =
|
¹
|

\
|
⋅ = ⋅

θ
( ) radyan
xy
0027 . 0
180
15 . 90 90 − = − =
π
γ
ÖRNEK 12
Şekilde görülen elemanın üzerine yüklemden önce 10x10 mm
2
lik ABCD karesi çizilmiştir.
Yüklemeden sonra kare, eşkenar dörtgen şeklini aldığına göre Elastisite modülü ile Poisson
oranını hesaplayınız.
ε σ ⋅ = E
( )MPa E
3
10 * 6 . 40
14 . 14
14 . 14 11 . 14
85
=


= =
ε
σ
707 000 . 0
14 . 14
14 . 14 15 . 14
=

=
enine
ε -0.00212
14 . 14
14 . 14 11 . 14
=

=
boyuna
ε
3
1
= − =
boyuna
enine
ε
ε
ν
mm BD AC 14 . 14 10 10
2 2
= + = =
Yüklenmeden önce köşegen uzunluğu;
ÖRNEK 13 Şekilde görülen bloğa P = 17800 N’luk eksenel kuvvet etkimektedir. Bloğun y ve z eksenleri
doğrultusunda şekil değişimi engellendiğinde eksenel doğrultudaki uzama oranı ne olur?
(E = 69 GPa, )
3
1
= ν
MPa
x
3 . 98
53 . 9 19
17800
=

= σ
( ) 0 3 . 98
3
1 1
=
|
¹
|

\
|
+ − =
z y y
E
σ σ ε
( ) 0 3 . 98
3
1 1
=
|
¹
|

\
|
+ − =
y z z
E
σ σ ε
( ) 0 6 . 196
3
1
= + + − +
z y z y
σ σ σ σ
( ) ( ) MPa
z y z y
3 . 98
3
6 . 196
3
2
= + ⇒ = + σ σ σ σ
( )

+ − =
z y x
σ σ ε
3
1
3 . 98
69000
1
( )
6
10 950 3 . 98
3
1
3 . 98
69000
1

× =

− =
x
ε
ÖRNEK 14
Şekilde görülen dikdörtgenler prizması şeklindeki beton blok P
x
= 100 kN, P
y
= 150 kN ve P
z
= 50 kN’
luk kuvvetlerin etkisi altındadır. a) Bloğun boyutlarındaki değişmeleri b) Bloğun yalnızca y yüzünden
etkiyip önceki yüklemenin sebep olduğu yer değiştirmeyi (y ekseni doğrultusunda) oluşturacak P kuvvetini
hesaplayınız. (E = 24 GPa, )
MPa
x
20
50 100
10 100
3
− =

×
− = σ
MPa
y
15
50 200
10 150
3
− =

×
− = σ MPa
z
5 . 2
200 100
10 50
3
− =

×
− = σ
( ) | |
3
10 6875 . 0 5 . 2 15 2 . 0 20
24000
1

× − = − − − − =
x
ε
( ) | |
3
10 4375 . 0 5 . 2 20 2 . 0 15
24000
1

× − = − − − − =
y
ε
( ) | |
3
10 1875 . 0 20 15 2 . 0 5 . 2
24000
1

× = − − − − =
z
ε
mm
x x
1375 . 0 200 − = = ε δ
mm
y y
04375 . 0 100 − = = ε δ mm
z z
009375 . 0 50 = = ε δ
3
0.4375 10 10.5
y
y y
MPa
E
σ
ε σ

= − × = ⇒ = −
10.5*200*50 105000 105
y y
P A N kN σ = = − = − = −
b)
2 . 0 = ν
a)
ÖRNEK 15
Uçları kapalı olan ve p iç basıncı etkisinde bulunan bir silindirin yarıçapındaki ve L
boyundaki değişmenin
Formülleriyle hesaplanabileceğini gösteriniz. r yarıçap; t et kalınlığını göstermektedir.
( ) ( ) ( ) ( ) ν
σ
ν ν
σ
ν 2 1 2 1
2
, 2
2
2
2
2
− = − = ∆ − = − = ∆
E
L
Et
prL
L
E
r
Et
pr
r
a c
t
pr
t
pr
2
Et
pr
Et
pr
c
2
ν ε − =
r r r çevre
c
π ε π π 2 2 ' 2 = − = ∆
r r
c
π ε π 2 2 = ∆
( ) ( ) ν
σ
ν ε − = − = = ∆ 2
2
2
2
2
E
r
Et
pr
r r
c
c
( ) ( ) ν
σ
ν ε 2 1 2 1
2
− = − = = ∆
E
L
Et
prL
L L
a
L
ÖRNEK 16
50.8 mm çaplı pirinç çubuk (E = 103 GPa, ), bronz bir borunun içine geçirilmiştir.
Pirinç çubuğa 178 kN’luk eksenel basınç kuvveti uygulandığında çubuk yüzeyi gerilmesiz
olarak bronz boruyla temas etmektedir. Bronz borunun iç çapını hesaplayınız.
30 . 0 = ν
MPa
pirinç
82 . 87
4
8 . 50
178000
2
= =
π
σ
6
10 8 . 255
103000
82 . 87
3 . 0

× = =
enine
ε
mm d
enine

bronz
813 . 50 8 . 50 8 . 50 = + ⋅ = ε
2
L
pr pr
Et Et
ε ν = −
ÖRNEK 17
50 mm çaplı 1200 mm. boyundaki alüminyum çubuk P = ± 200 kN’luk eksenel kuvvet
etkisindedir. (E = 70 GPa, ) Yük etkisi altında çapının alabileceği en küçük
değer ve hacminin ulaşacağı en küçük değer ne olur?
30 . 0 = ν
MPa 86 . 101
25
200000
2
= =
π
σ 001455 . 0
70000
86 . 101
= =
boyuna
ε
3
10 4365 . 0 001455 . 0 3 . 0

× − = ⋅ − = ⋅ − =
boyuna enine
ε ν ε
mm d 978 . 49 50 10 4365 . 0 50
3
min
= ⋅ × − =

MPa 86 . 101 − = σ
001455 . 0 − =
boyuna
ε
3
10 4365 . 0

× + =
enine
ε
6
10 582 2

× − = + − = + + =
enine boyuna z y x
e ε ε ε ε ε
3 2 6
73 . 1370 1200 25 10 582 mm V − = ⋅ ⋅ ⋅ × − = ∆

π
3 2
min
2353629 73 . 1370 1200 25 mm V = − ⋅ ⋅ = π
Çapın minimum olması için uygulanması gereken eksenel kuvvet çekme kuvveti olmalıdır.
Buna göre;
Hacmin en küçük değeri olması için uygulanması gereken eksenel kuvvet basma kuvveti olmalıdır.
Buna göre;
GERĐLME VE BĐRĐM ŞEKĐL DEĞĐŞTĐRME ANALĐZĐ
Daha önceki bölümlerde ele aldığımız gerilme ve birim şekil değiştirmeleri tanımlamakta eleman eksenine dik
doğrultuda alınan kesitleri kullandık. Bu bölümde ise eğik bir düzlem üzerinde bulunan bir noktadaki gerilme ve birim
şekil değiştirme hali incelenecektir. Gerilme ve birim şekil değiştirme bileşenleri her zaman yük etkisindeki elemanda
göz önüne alınan noktanın konumuna bağlıdır. Dolayısı ile gerilmenin noktadan noktaya değişimi de ele alınacaktır.
Bu bölümde düzlem gerilme ve düzlem şekil değiştirme durumları üzerinde durulacaktır. Burada çıkarılacak formüller
ile tanıtılacak grafik teknik çeşitli yüklere maruz elemanın bir noktasındaki gerilme ve birim şekil değiştirme
dönüşümünün analizinde büyük kolaylık sağlar. Özellikle grafik tekniğin bir noktadaki gerilme değişiminin anlaşılması
bakımından ayrı bir önemi vardır. Đlerideki bölümlerde lineer elastik malzemelerde E, G ve ν νν ν arasındaki bağıntının
bulunmasında dönüşüm yasaları kullanılmıştır.
DÜZLEM GERĐLME
Gerilmeler koordinat eksenlerinin herhangi
birinden bağımsız ise (burada z ekseni) iki
boyutlu gerilme hali söz konusu olur. Örneğin;
eksenel yüklü bir çubuğun eğik bir kesitinde
oluşan gerilmeler, burulma etkisindeki bir mil,
eksenine dik doğrultuda yüklenmiş bir kiriş. Bu
gerilme hali bir’den fazla yük etkisindeki
elemanın herhangi bir noktasından geçen
bütün düzlemlerde de oluşur.
TANIMLAR: Đki boyutlu problemler düzlem
gerilme ve düzlem şekil değiştirme olmak üzere
iki sınıfa ayrılabilir. Bu durum, kalınlığı boyunca
düzgün yayılı yükler etkisindeki ince levhalarda
karşımıza çıkar. Levha ince olduğundan iki
boyutlu gerilme bileşenlerinin kalınlık boyunca
değişmediği, ve diğer gerilme bileşenlerinin de
sıfır olduğu kabul edilebilir.
Düzlem gerilme haline bir diğer örnek, yapı ve makine elemanlarının serbest yüzeyleri verilebilir. Düzlem gerilme
halinde,
0 , , ; 0 ≠ = = =
xy y x yz xz z
τ σ σ τ τ σ
olur. Bu gerilmelerin genelleştirilmiş Hooke yasalarında yazılmasıyla,
( )
y x x
E
σ ν σ ε − =
1
( )
x y y
E
σ ν σ ε − =
1
( )
y x z
E
σ σ
ν
ε + − =
0 , = = =
yz xz
xy
xy
G
γ γ
τ
γ
bulunur. ilk iki denklemden çözülüp de yerine yazılırsa,
( )
y x
σ σ +
z
ε
( )
y x z
ε ε
ν
ν
ε +

− =
1
Bu ifade düzlem dışı asal birim şekil değişimi ’nin düzlem içi ve birim şekil değişimi cinsinden ifadesidir. z
ε
x
ε
y
ε
Düzlem şekil değiştirme halinde ve benzer şekilde sıfır alınabilir. Ancak sıfır değildir ve değeri ve
cinsinden hesaplanabilir. , ve sıfırdan farklı değerler alabilir.
xz
τ
yz
τ
z
σ x
σ
y
σ
x
σ
y
σ
xy
τ
Amacımız cismin içindeki bir noktadan alınan sonsuz küçük eleman üzerindeki , ve gerilme bileşenlerinin
dönüşüm denklemlerini çıkartmaktır. Şekil 4.2a’ da bir gerilme elemanı gösterilmiştir.
x
σ
y
σ
xy
τ
y

x

x

y

y

x

Yukarıda çıkarılan denklemlerde
trigonometrik bağıntılarını kullanarak 2θ cinsinden yazabiliriz. Bu durumda gerilme dönüşüm denklemleri,
z doğrultusundaki gerilme sıfır olmasa bile şu anda ilgi alanımız dışındadır. Gerilme elemanın üç boyutlu görünüşü
unutulmadan problemi basitleştirmek üzere elemanın düzlemsel gösterilişini vermek adettendir.
Şekilden de fark edilebileceği gibi elemanın paralel yüzlerindeki gerilme bileşenlerinin şiddetleri değişmemektedir.
EĞĐK DÜZLEMLERDEKĐ GERĐLMELER
Bir önceki sayfada gösterilen kamayı düşünelim. Şimdi x, y eksen takımıyla θ açısı yapan x
ı
ve y
ı
eksenleri
doğrultusundaki ve gerilmelerini bulmak istiyoruz. x
ı
ekseninin yönünü gösteren θ açısı, saat dönüş
yönüne ters olduğundan pozitiftir. x
ı
eksenine dik olan kamanın AB kenarına etkiyen gerilmeler pozitif yönde
gösterilmiştir. AB kenarının bulunduğu yüzeyin alanı ∆A ise 0A ve 0B kenarlarının bulunduğu yüzeylerin alanları
sırasıyla, ve olur. x
ı
ve y
ı
doğrultularındaki kuvvetlerin dengesinden,
x′
σ
y x ′ ′
τ
θ cos .
0
A A
A
∆ = θ sin .
0
A A
B
∆ =
0 cos sin sin sin sin cos cos cos : 0 = ∆ − ∆ − ∆ − ∆ − ∆ = Σ
′ ′
θ θ τ θ θ σ θ θ τ θ θ σ σ A A A A A F
xy y xy x x x
0 sin sin cos sin cos cos sin cos : 0 = ∆ + ∆ − ∆ − ∆ + ∆ = Σ
′ ′ ′
θ θ τ θ θ σ θ θ τ θ θ σ τ A A A A A F
xy y xy x y x y
Denklemleri basitleştirip yeniden düzenlersek,
θ θ τ θ σ θ σ σ cos sin 2 sin cos
2 2
xy y x x
+ + =

( ) ( ) θ θ σ σ θ θ τ τ cos sin sin cos
2 2
y x xy y x
− − − =
′ ′
θ θ τ θ σ θ σ σ cos sin 2 cos sin
2 2
xy y x y
− + =

gerilmesi teriminde θ yerine θ+π/2 yazılarak hesaplanabilir.
y′
σ
x′
σ
θ θ 2 cos 1 cos 2
2
+ =
θ θ θ 2 sin cos sin 2 =
θ θ 2 cos 1 sin 2
2
− =
( ) θ τ θ σ σ τ 2 cos 2 sin
2
1
xy y x y x
+ − − =
′ ′
( ) ( ) θ τ θ σ σ σ σ σ 2 sin 2 cos
2
1
2
1
'
xy y x y x
y
− − − + = ( ) ( ) θ τ θ σ σ σ σ σ 2 sin 2 cos
2
1
2
1
xy y x y x x
+ − + + =

biçiminde yazılabilir. En son elde edilen bağıntılar bir noktadaki gerilme halinin yani dik iki düzlemdeki üç gerilme
bileşeninin bilindiği durumda, θ açısı ile tanımlanan bütün mümkün AB yüzeylerindeki gerilmelerin hesaplanmasında
kullanılabilir. Gerilme, birim şekil değiştirme ve atalet momenti gibi büyüklükler ikinci mertebeden tansörler olup
yukarıdaki bağıntılarla dönüştürülürler. Daha sonra göreceğimiz MOHR dairesi, tansörel büyüklüklerin dönüşümünde
kullanılan grafik bir gösterim tarzıdır. Son elde edilen ilk iki bağıntı taraf tarafa toplanırsa;
= + = +
′ ′ y x y x
σ σ σ σ Sabit
ifadesi bulunur. Dolayısıyla iki dik düzlemdeki normal gerilmelerin toplamı θ açısından bağımsız olup değişmezmiş.
Bu durum üç eksenli gerilme halinde de geçerlidir. Aşağıdaki problemde θ açısına bağlı olarak gerilmelerin değişimi
incelenecektir.
Örnek 1 Şekilde bir makine parçası üzerindeki bir noktadaki gerilme hali gösterilmiştir. a-a ve b-b doğrultularına
paralel düzlemlerdeki normal ve kayma gerilmelerini hesaplayıp yönlenmiş bir eleman üzerinde gösteriniz.
a
x
y
10 MPa
5 MPa
5 MPa
10 MPa
6 MPa
60
o
45
o
a
b
b
x
ı
doğrultusu eğik düzleme dik olarak seçilmektedir. Burada, x, y takımındaki
gerilme halini x
ı
, y
ı
takımına dönüştürmek istiyoruz. Gerilmeler ve dönüşleri kendi
işaretleri ile kullanmaya dikkat edilmelidir.
a)
MPa MPa MPa
xy y x
o
6 5 10 45 − = − = = = τ σ σ θ
( ) ( ) ( ) ( ) ( ) MPa
x
5 . 3 90 sin 6 90 cos 5 10
2
1
5 10
2
1
− = − + − − + − + =

σ
( ) ( ) ( ) MPa
y x
5 . 7 90 cos 6 90 sin 5 10
2
1
− = − + − − − =
′ ′
τ
( ) ( ) ( ) ( ) ( ) MPa
y
5 . 8 90 sin 6 90 cos 5 10
2
1
5 10
2
1
= − − − − − − + =

σ
b)
MPa MPa MPa
xy y x
o
6 5 10 120 90 30 − = − = = = + = τ σ σ θ
( ) ( ) ( ) ( ) ( ) MPa
x
95 . 3 240 sin 6 240 cos 5 10
2
1
5 10
2
1
= − + − − + − + =

σ
( ) ( ) ( ) MPa
y x
5 . 9 240 cos 6 240 sin 5 10
2
1
= − + − − − =
′ ′
τ ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) MPa
y
05 . 1 240 sin 6 240 cos 5 10
2
1
5 10
2
1
= − − − − − − + =

σ
Bir noktadaki gerilmelerin şiddetlerinin o noktadan geçen düzleme bağlı olduğunu daha önce belirtmiştik. En büyük
gerilmeler ile bu gerilmelerin etkidiği düzlemlerin yapıdaki göçme ile ilgili olması sebebiyle bizim için ayrı bir önemi
vardır. En büyük gerilmesini hesaplamak üzere θ’ ya göre türevini alarak sıfıra eşitleyelim.
ASAL GERĐLMELER: EN BÜYÜK KAYMA GERĐLMESĐ
x′
σ
( ) 0 2 cos 2 2 sin
2
2
= + − − =

θ τ θ σ σ
θ
σ
xy y x
x
d
d
( )
( )
y x
xy
p
σ σ
τ
θ

=
2
1
2 tan
Kutu içerisinde gösterilen bağıntıdan bulunacak θ açısı en büyük ve en küçük normal gerilmenin etkidiği düzlemi
gösterdiğinden θ yerine θ
p
ile yazılmıştır. tan2θ = tan(2θ+π) olduğundan birbirinden 180
o
farklı 2θ
p
açıları yukarıdaki
bağıntıyı sağlarlar. Dolayısıyla θ
p
ve bundan 90
o
farklı iki düzlem, normal gerilmenin en büyük ve en küçük olduğu iki
dik düzlemi gösterir. Şimdi normal gerilmenin maksimum ve minimum olduğu düzlemlerdeki kayma gerilmelerini
hesaplayalım.
2
y x
σ σ −
xy
τ
2 2
2
x
y
y
x
r
τ
σ
σ
+
|
|
¹
|

\
|

=
( )
( )
y x
xy
p
σ σ
τ
θ

=
2
2 tan
( )
r
xy
p
τ
θ m = 2 sin ( )
r
y x
p
2
2 cos
σ σ
θ

= m
( ) 0
2 2
=

+
|
|
¹
|

\
|

− =
′ ′ xy
y x xy y x
y x
r r
τ
σ σ τ σ σ
τ
Kayma gerilmesinin sıfır olduğu düzlemlerdeki en büyük ve en küçük normal
gerilmelere ASAL gerilmeler adı verilir.
( ) ( )
|
|
¹
|

\
|
+
|
|
¹
|

\
| −
− + + = =

r r
xy
xy
y x
y x y x maks x
τ
τ
σ σ
σ σ σ σ σ σ m m
2 2
1
2
1
min
( )
2
2
2 , 1
2 2
1
xy
y x
y x
τ
σ σ
σ σ σ +
|
|
¹
|

\
|

+ = m
Sayısal olarak büyük olan normal gerilmeyi ile gösterip en büyük asal gerilme adını verelim.
1
σ
y x maks
σ σ σ σ σ σ + = + = +
2 1 min
asal gerilmelerinin doğrultularını veya etkidiği düzlemleri gösteren θ
p
açılarını θ
p
ı
ve θ
p
ıı
ile göstereceğiz.
2 1
ve σ σ
2
1
2
1
Yukarıda izlediğimize benzer işlemler
yaparak en büyük kayma gerilmesiyle
etkidiği düzlemleri araştıralım.
0 =
′ ′
θ
τ
d
d
y x
bağıntısından,
( ) 0 2 sin 2 2 cos
2
2
= − − − =
′ ′
θ τ θ σ σ
θ
τ
xy y x
y x
d
d
( )
xy
y x
s
τ
σ σ
θ
2
2 tan

− =
bulunur. Burada θ
s
en büyük kayma gerilmesinin etkidiği düzlemi göstermektedir. Çerçeve içindeki bağıntıyı birbiriyle
90
o
lik açı yapan iki ayrı doğrultu da sağlar. Bu doğrultuları θ
s
ı
ve θ
s
ıı
ile gösterelim. Asal doğrultular ile en büyük
kayma gerilmesi doğrultusunun kıyaslanmasıyla aralarında 45
o
’lik açı bulunduğu anlaşılır.
En büyük kayma gerilmesinin değerini hesaplayalım.
2
y x
σ σ −

xy
τ
2 2
2
x
y
y
x
r
τ
σ
σ
+
|
|
¹
|

\
|

=
( )
( )
xy
y x
s
τ
σ σ
θ
2
2 tan

− =
( )
r
xy
s
τ
θ m = 2 cos ( )
sin 2
2
x y
s
r
σ σ
θ

| |
= −
|
\ ¹
m
( )
|
|
¹
|

\
|
+
|
|
|
|
¹
|

\
| −


− =
r r
xy
xy
y x
y x
maks
τ
τ
σ σ
σ σ
τ m m
2
2
2
2
2
2
2
2
min 2
2
2
xy
y x
xy
y x
xy
y x
maks
τ
σ σ
τ
σ σ
τ
σ σ
τ +
|
|
¹
|

\
| −
=
+
|
|
¹
|

\
|

+
|
|
¹
|

\
|

= m
2
2
min 2
xy
y x
maks
τ
σ σ
τ +
|
|
¹
|

\
| −
= m
Fiziksel olarak cebrik işaret anlamsız olduğundan en büyük kayma gerilmesindeki işarete dikkat etmeden maksimum
kayma gerilmesi adı verilir. Eğer ve asal gerilmeler olursa olacağından
x
σ
y
σ 0 =
xy
τ
2
2 1
σ σ
τ

=
maks
bulunur.
Asal gerilmelerin etkidiği düzlemlerde kayma gerilmesi bulunmamasına karşın maksimum kayma gerilmesinin etkidiği
düzlemlerde normal gerilme bulunur. Bu gerilmenin hesaplanması için bağıntısında 2θ
s
yazılması yeterlidir.
|
|
|
|
¹
|

\
|


+
|
|
¹
|

\
|

+
+
=

r r
y x
xy
xy y x y x
x
2
2 2
σ σ
τ
τ σ σ σ σ
σ
x′
σ
2
'
y x
x
σ σ
σ σ
+
= ′ =
toplamı sıfır olmadıkça maksimum kayma gerilmesinin bulunduğu düzlemlerde normal gerilme de olur.
y x
σ σ +
Gerilme etkisindeki bir elemanda en büyük kayma gerilmelerini gösteren okların buluştuğu köşeleri birleştiren
diyagonale KAYMA DĐYAGONALĐ denir. Bu diyagonal maksimum asal gerilme doğrultusundadır. Ayrıca en büyük
asal gerilme, en büyük kayma gerilmesinin yönünün belirlenmesinde de kullanılabilir.
Üç eksen doğrultusundaki ve gerilmelerinin aynı noktaya etkidiğini düşünelim Aşağıdaki şekilde
gerilmelerin olarak sıralandığını kabul edelim. Gerilmelerin etkidiği noktadan alınan elemanın üç farklı
yönden görünüşü şeklin yan tarafında verilmiştir.
2 1
,σ σ
3
σ
3 2 1
σ σ σ 〉 〉
Bu durumda en büyük kayma gerilmesinin,
2
3 1
σ σ
τ

=
maks
ifadesiyle hesaplanacağı ve en büyük ve en küçük asal
gerilmenin etkidiği düzlemleri ikiye ayıran doğrultularda
olacağı anlaşılmaktadır
Şekilde bir düzlem gerilme hali gösterilmiştir. a) Asal gerilmeleri hesaplayınız. b) Maksimum kayma
gerilmesini ve ilgili normal gerilmeyi bularak a ve b şıklarında bulduğunuz gerilmeleri yönlenmiş bir
eleman üzerinde gösteriniz
Örnek 2
MPa
MPa
09 . 10
09 . 1
2
2
2 , 1
1
2
59 . 5 5 . 4 5
2
2 7
2
2 7
=
− =
= +
|
¹
|

\
|
− +
=
σ
σ
σ p m m
o ı
p
o ıı
p
p
7 . 31
7 . 121
1
2 7
5 2
tan
2
1
=
=

=
|
¹
|

\
|


=
θ
θ
θ p
Hangi düzlemin hangi asal gerilmenin doğrultusunu gösterdiğini bulmak için
dönüşüm denkleminde θ = 31.7
o
yazalım.
MPa
o
x
09 . 10
7 . 31
= =

σ σ
bulunur. Sonuç olarak,
o ıı
p
o ı
p
MPa
MPa
7 . 121 09 . 1
7 . 31 09 . 10
2
1
= ↔ − =
= ↔ =
θ σ
θ σ
MPa
maks
59 . 5 5
2
2 7
2
2
m m = +
|
¹
|

\
|

= τ ayrıca bağıntısı da aynı sonucu vermektedir.
2
2 1
σ σ −
maks
τ
’ın etkidiği düzlem,
o
o
s
3 . 13
7 . 76
1
5 * 2
2 7
tan
2
1
− −
=
|
¹
|

\
|

− = p θ
MPa
o
y x
59 . 5
3 . 13
= =

′ ′
τ τ
o ıı
s maks
o ı
s maks
MPa
MPa
7 . 76 59 . 5
3 . 13 59 . 5
= ↔ − =
− = ↔ =
θ τ
θ τ
Söz konusu düzlemlerdeki normal gerilme, MPa
y x
5 . 4
2
2 7
2
=
+
=
+
= ′
σ σ
σ
’ın doğrultusunu bulmakta kayma diyagonali kullanılabilir. maks
τ
Bu noktadaki gerilme hali matris formunda,
MPa

2 5
5 7
MPa

− 09 . 1 0
0 09 . 10
MPa

5 . 4 59 . 5
59 . 5 5 . 4
θ θθ θ = 0
o
θ θθ θ = 31.7
o
θ θθ θ = -13.3
o
verilebilir.
DÜZLEM GERĐLME HALĐ ĐÇĐN MOHR DAĐRESĐ
Gerilme dönüşüm denklemlerine grafik bir yorum getirmek mümkündür. Bu kısımda, bir noktadaki gerilme halinin
anlaşılmasını büyük ölçüde kolaylaştıran ve düzlemlerin değişmesiyle gerilmelerdeki dönüşümlerin hızla
yapılmasını sağlayan grafik bir teknik üzerinde durulacaktır. Bu amaçla ifadelerini tekrar yazalım.
y x x ′ ′ ′
= = τ τ σ σ ,
θ τ θ
σ σ σ σ
σ 2 sin 2 cos
2 2
xy
y x y x
+

=
+

θ τ θ
σ σ
τ 2 cos 2 sin
2
xy
y x
+

− =
Denklemlerin kareleri alınıp toplanırsa,
2
2 2 2
)
2
( )
2
(
xy
y x y x
τ
σ σ
τ
σ σ
σ +

= +
+

τ σ − bulunan bu bağıntı, eksen takımında
2
2
)
2
(
xy
y x
r τ
σ σ
+

=
yarıçaplı çember denklemi olur.
Çemberin merkezi
2
y x
σ σ +
’de dir.
2
y x
σ σ
σ
+
= ′
1
σ
( )
maks
τ σ ; ′
(
)
x
y
y
τ
σ
;
( )
maks
τ σ − ′;
( )
xy x
τ σ − ;
( )
y x x ′ ′ ′
−τ σ ;
σ
τ
Pozitif Kayma Gerilmeleri
Mohr Dairesinin Yorumu
•Mohr dairesindeki dönüş yönü ile θ açısının dönüş yönü aynıdır.
•Daire üzerindeki 2θ’ lık açı dönüşü gerilme elemanının θ kadarlık dönüşüne karşı gelir.
•Dairenin yarıçapı
2 2
AF CF CA + =
2
2
2
xy
y x
CA τ
σ σ
+
|
|
¹
|

\
| −
=
x′
olup maksimum kayma gerilmesi ’ın şiddetine eşittir. x ve y düzlemlerindeki gerilmeler daire üzerinde A ve B
noktalarıyla temsil edilir. AB den farklı her bir çap, orijinal eksen takımına göre θ kadar bir açıyla dönülen x

ve y

düzlemlerindeki gerilme halini gösterir. Daire üzerindeki A

noktasının koordinatları gerilme dönüşüm denklemlerini
vermektedir.
maks
τ
y′
CA ile CA
1
arasındaki açı
1
2
p
θ
( ) θ θ
σ σ
σ 2 2 cos
2
1
− ′ +
+
=
′ p
y x
x
A C
( ) θ θ τ 2 2 sin
1
− ′ =
′ ′ p y x
A C
veya açı farklarının trigonometrik eşitliklerini yazarak,
( )
1 1
cos 2 cos 2 sin 2 sin 2
2
x y
x p p
CA
σ σ
σ θ θ θ θ

+
= + +
AF CA CF CA
p p
= =
1 1
2 sin , 2 cos θ θ
( )
1 1
sin 2 cos 2 cos 2 sin 2
x y p p
CA τ θ θ θ θ
′ ′
= −
ifadeleri yerine yazılırsa,
θ θ
σ σ
σ 2 sin 2 cos
2
AF CF
y x
x
+ +
+
=
′ xy
y x
AF CF τ
σ σ
=

= ,
2
θ θ τ 2 cos 2 sin AF CF
y x
+ − =
′ ′
gerilme dönüşüm denklemleri elde edilir. Böylece daire üzerinde 2θ açısıyla belirlenen noktasının, gerilme
elemanında θ açısıyla dönülerek bulunan düzlemindeki gerilme bileşenlerini gösterdiği anlaşılmaktadır. x′
A′
olsun. Mohr dairesinden
Mohr dairesindeki ve noktaları asal gerilmeleri; D ve E noktaları da maksimum kayma gerilmesini
vermektedir. Mohr dairesinden maksimum kayma gerilmesinin etkidiği düzlemlerin asal gerilmelerin bulunduğu
düzlemlerle 45
0
lik açı yaptığı da görülmektedir. Dairenin merkezi C, ’ın etkidiği düzlemlerdeki normal gerilme
nü sağlamaktadır.
1
A
1
B
σ′
maks
τ
MOHR DAĐRESĐNĐN ÇĐZĐLMESĐ
Mohr dairesinin çiziminde normal gerilmeler kendi işaretleri ile alınır. Eğer çizilen daireden gerilme değerlerinin
okunması söz konusu ise kayma gerilmeleri için şu kabul yapılır. Gerilme elemanının paralel yüzlerine etkiyen
kayma gerilmeleri saat dönüş yönünde bir kuvvet çifti oluşturur ise pozitif olarak düşünülür. Mohr çemberinde
elemanın y düzlemine etkiyen kayma gerilmesi daha önce kabul edildiği gibi pozitif olur. Ancak elemanın x
düzlemine etkiyen kayma gerilmesi, bu durumda negatif olmaktadır.
Mohr dairesinin çiziminde şu hususlara dikkat edilmelidir.
1. Kartezyen bir , eksen takımı çizilmeli, ve gerilmesi ölçekleri aynı olmalıdır.
2. Dairenin merkezi C, yatay eksen üzerinde olarak işaretlenmelidir.
3. koordinatlarıyla A referans noktası işaretlenir. Normalde bu gerilmeler herhangi bir düzleme ait
olabilir. Ancak +x düzleminin referans düzlemi olarak alınması adettendir.
4. C merkezli CA yarıçaplı daire çizilir.
5. CA doğrultusu uzatılarak B noktası bulunur.
σ + τ +
σ τ
2
y x
σ σ +
) , (
xy x
τ σ −
Mohr dairesi, bütün tansörel büyüklüklere uygulanabilmektedir. Ölçekli olarak çizim yapıldığında sonuçların grafik
olarak okunması mümkündür. Çoğunlukla kaba bir çizim yapılarak uzunluk ve açı değerleri trigonometri yardımı ile
hesaplanır. Bu teknikle çok eksenli gerilme durumlarının pek çoğu ele alınabilir.
Eş Çekme ve Basma; Tam kayma
Üç Eksenli Çekme
Yanal Basma Ve Çekme
Dairenin merkezi, ekseni üzerinde, ’ dadır.
Bir önceki sayfada sık karşılaşılan gerilme durumlarına ait Mohr daireleri gösterilmiştir. Değişik yükleme
durumlarındaki malzeme davranışını yukarıda gösterilen gerilme durumlarından elde etmek mümkündür.
Yukarıda görülen eşit çekme ve basma halinde olup ayrıca de sıfır olmaktadır. Dolayısıyla hem
düzlem gerilme hem de düzlem şekil değiştirme hali söz konusudur. Bu haldeki elemanın 45
o
döndürülmesiyle tam
kayma hali bulunmaktadır. Üç eksenli çekme halinde Mohr dairesi çizilirken elemanın her bir yüzündeki durumun
ayrı ayrı çizimi yapılmaktadır.
0 =
z
σ 0 =
z
ε
Önceki problem Mohr dairesi yardımıyla çözülecektir. Örnek 3
MPa C 5 . 4
2
2 7
=
+
= σ
Referans noktası koordinatları A(7,-5)’ dir.
MPa
MPa
CA OC
09 . 1
09 . 10
5
2
2 7
5 . 4
2
1 2
2
2 , 1
− =
=
+
|
¹
|

\
|

± = ± =
σ
σ
σ p
Asal gerilmeler,
o
p
4 . 63
2
2 7
5
tan 2
1
=
|
|
|
|
¹
|

\
|

= ′

θ
Asal gerilme düzlemleri,
o
p
4 . 243 180 4 . 63 2 = + = ′ ′ θ
MPa
o
p
09 . 10 7 . 31
1
= → = ′ σ θ
Dolayısıyla
MPa
o
p
09 . 1 7 . 121
2
− = → = ′ ′ σ θ
b) Maksimum kayma gerilmesi
D ve E noktasıyla tanımlandığından
MPa
maks
59 . 5 5
2
2 7
2
2
± = +
|
¹
|

\
|

± = τ
Bu gerilmelerin etkidiği düzlemler,
o o o
s
7 . 76 45 7 . 31 = + = ′ ′ θ
o o o
s
7 . 166 90 7 . 76 = + = ′ θ
s
θ′ 2
p
θ′ 2
s
θ ′ ′ 2
Veya -13.3
0
Şekilde ahşap bir yapı elemanı üzerindeki gerilme hali verilmiştir. Ahşabın büyüme doğrultusundaki
liflerine paralel düzlemlerdeki normal ve kayma gerilmesi nedir ?
Örnek 4
MPa C 38 . 1
2
07 .. 2 83 . 4
− =
+ −
=
Merkez
MPa r 45 . 3 0
2
07 . 2 83 . 4
2
2
= +
|
¹
|

\
|
+
=
Yarıçap
MPa
MPa
MPa
y
y x
x
37 . 4 30 cos 45 . 3 38 . 1
725 . 1 30 sin 45 . 3
61 . 1 30 cos 45 . 3 38 . 1
− = − − =
= =
= + − =

′ ′

σ
τ
σ
o
105 90 15 = + = θ çember üzerinde saate ters yönde dönülecek.
o
210 2 = θ
GERĐLMENĐN CĐSĐM ĐÇĐNDEKĐ DEĞĐŞĐMĐ
Daha önce yük etkisindeki bir cisimde gerilmenin noktadan noktaya değiştiğinden söz etmiştik. Gerilmedeki bu değişim
elastisite teorisinde diferansiyel denge denklemleri ile verilir. Đki boyutlu halde, birim kalınlıklı dx, dy kenar
uzunluklarına sahip bir elemana etkiyen gerilmeler aşağıdaki şekilde gösterilmiştir.
dy
y
y
y


+
σ
σ
dx
x
x
x


+
σ
σ
y
σ
x
σ
xy
τ
dx
x
xy
xy


+
τ
τ
yx
τ
dy
y
yx
yx


+
τ
τ
dy
dx
O dan noktasına hareket edildiğinde gerilmedeki artış, örneğin gerilmesi için
Taylor serisi açılımıyla,
O′
x
σ
dx
x
x
x


+
σ
σ
biçiminde ifade edilebilir. Burada ’in x ve y ile değiştiği düşünüldüğünden
kısmi türev kullanılmıştır. Diğer gerilme bileşenlerinin de aynı şekilde değiştiği
düşünülerek yandaki şekil üzerinde gösterilmiştir. Görülen elemanda
bağıntısının sağlanması koşulundan,
x
σ
0 = Σ
o
M
0
2 2
=
|
|
¹
|

\
|
|
|
¹
|

\
|


+ +
|
|
¹
|

\
|
|
|
¹
|

\
|


+ −
|
¹
|

\
|



|
|
¹
|

\
|


dxdy dx
x
dxdy dy
y
dy
dxdy
x
dx
dxdy
y
xy
xy
yx
yx
x
y
τ
τ
τ
τ
σ
σ
ve ‘nin bulunduğu üçlü çarpımlar ihmal edilerek, dx dy
yx yx
τ τ =
daha önce bulunan sonuca ulaşılır.
x doğrultusundaki kuvvetlerin dengesi için,
ve benzer bir denklemin için yazılıp sadeleştirilmesi sonucu 0 = Σ
y
F
( ) ( )
0
yx
x
x x yx yx
dx dy dy dy dx dx
x y
τ
σ
σ σ τ τ

| | ∂
| |
+ − + + − =
| |
∂ ∂
\ ¹
\ ¹
0 =


+


y x
xy
x
τ
σ
0 =


+


x y
xy y
τ σ
elde edilir. Yanda çerçeve içerisindeki bağıntıların her malzeme için sağlanması
gerekir. Bu denklemler, normal gerilmedeki değişimin ancak kayma
gerilmelerindeki değişmeyle mümkün olduğunu göstermektedir. Ayrıca bu
bağıntılarda gibi üç bilinmeyen gerilme bulunduğundan gerilme
analizindeki problemlerin içten hiperstatik olduğunu da anlıyoruz. Mukavemet
derslerinde yapılan şekil değiştirme hipotezleri ve sonlu bir eleman parçasının
dengesinin düşünülmesiyle hiperstatiklik ortadan kalkmaktadır.
xy y x
τ σ σ , ,
Üç boyutlu gerilme halinde ise yukarıda açıklanan hususların genelleştirilmesinden faydalanabiliriz. Đlk bölümde sözü
edilen tam analiz matematik açıdan burada başlamaktadır.
Đki boyutlu elatisite probleminde σ σσ σ
x
, σ σσ σ
y
, τ ττ τ
xy
, ε εε ε
x
, ε εε ε
y
, γ γγ γ
xy
, u ve v den oluşan sekiz büyüklük araştırılır.Bu sekiz bileşenin
eleman içinde geçerli olan sekiz denkleme ek olarak önceki konularda verilen sınır koşullarını sağlaması gerekir.
Elastisite teorisinin çözüm metotlarından burada söz edilmeyecektir.
Elastisitenin temel denklemlerinin buraya alınmasındaki amaç katı mekaniğindeki önemli problemlerin temelindeki
basit yaklaşımları öğrencilere tanıtmaktır. Ayrıca bundan sonraki bölümlerde kuvvet_deformasyon bağıntılarının kritik
değerlerinin hesabında bu formulasyon kullanılacaktır. Elastisite teorisi ve Mukavemetteki yaklaşımların her biri ayrı
ayrı önemli olup birbirlerine katkıda bulunurlar.
DÜZLEM BĐRĐM ŞEKĐL DEĞĐŞTĐRME
Đki boyutlu veya düzlem birim şekil değiştirme durumunda, yükün etkimesinden önce ve sonra her noktanın aynı
düzlem (x,y) içinde kaldığı varsayılır. Böylece ε εε ε
z
= γ γγ γ
xz
= γ γγ γ
yz
= 0 olup, ε εε ε
x
, ε εε ε
y
ve γ γγ γ
xy
sıfırdan farklı değerler alacaktır.Bu
birim şekil değiştirmelere bağlı olan σ σσ σ
x
, σ σσ σ
y
ve τ ττ τ
xy
gerilme bileşenleri sıfırdan farklıdır. Geneleştirilmiş Hooke
yasalarından;
( )
y x z
σ σ ν σ + = 0 = =
yz xz
τ τ
bulunur. Daha önce bir noktadaki gerilme halinin iki dik düzlemdeki gerilme bileşenleri ile verilmesi gerektiği
gösterilmişti. Benzer bir durum birim şekil değiştirme hali için de söz konusudur.
DÜZLEM ŞEKĐL DEĞĐŞTĐRME HALĐNĐN DÖNÜŞÜMÜ
Birim kalınlıklı, dx, dy kenar uzunluklarını sahip A ve D köşeleri doğrusal şekil değiştirme yapan bir eleman
düşünelim. A noktasının x ve y eksenleri doğrultusundaki yer değiştirmeleri u ve v olsun. C noktasının
yerdeğiştirmeleri sırasıyla u+du ve v+dv’dir. Yerdeğiştirmedeki değişim;
dy
y
u
dx
x
u
du


+


= dy
y
v
dx
x
v
dv


+


=
olarak ifade edilir. Aşağıdaki şekilde söz konusu elemanın AC köşegenindeki uzama gösterilmiştir.
Deformasyondan sonra AB’C’D’ şeklini alan elemanda AC ile AC’
arasındaki küçük açı α, C noktasının x ve y eksenleri doğrultusunda
yaptıkları yerdeğiştirmeler de sırasıyla CF ve FC’ ile gösterilmiştir.
Aşağıdaki türetmelerde Cosα = 1, Sinα = tanα = α alınacaktır.
x’, y’ koordinat takımı şekildeki gibi seçilirse bu eksen takımına göre
birim şekil değiştirme bileşenleri ε
x’
, ε
y’
ve γ
x’y’
olur.
θ θ α sin cos ' cos ' dv du EC EC + = =
Yazılabilir. Normal birim şekil değiştirme tanım gereği;
dir. Burada ds, AC köşegeninnin başlangıç uzunluğudur. Son iki
bağıntı birleştirilir, yerine , yerine yazılırsa,
ds
EC
x
'
'
= ε
ds
dx
θ cos
ds
dy
θ sin
ds
dv
ds
du
ds
EC θ θ sin cos ' ⋅
+

=
ds
dy
y
v
dx
x
v
ds
dy
y
u
dx
x
u
x
θ θ
ε
sin cos
'
|
|
¹
|

\
|


+


+
|
|
¹
|

\
|


+


=
θ θ γ θ ε θ ε ε cos sin sin cos
2 2
' xy y x x
+ + =
Olur. y’ doğrultusundaki uzama oranı için θ yerine θ+π/2 yazarsak;
elde edilir. Bu ifade çift açı cinsinden;
θ
γ
θ
ε ε ε ε
ε 2 sin
2
2 cos
2 2
'
xy y x y x
x
+

+
+
=
θ
γ
θ
ε ε ε ε
ε 2 sin
2
2 cos
2 2
'
xy y x y x
y



+
=
Bulunur. Kayma açısı γ
x’y’
nün bulunması için ilk olarak x’ doğrultusundaki dönme α’nın hesaplanması gerekir.
Yeniden şekle dönerek; , yazılabilir. Açı ve birim şekil değiştirme
küçük
olduğundan olur.
ds
CE
= α tan α θ θ sin ' sin cos ⋅ − ⋅ − ⋅ = EC du dv CE
0 sin sin '
' '
= ⋅ ⋅ = ⋅ ⋅ = ⋅ α ε α ε α ds ds EC
x x
ds
dy
y
u
dx
x
u
ds
dy
y
v
dx
x
v
ds
CE θ θ
α
sin cos
|
|
¹
|

\
|


+



|
|
¹
|

\
|


+


= =
θ θ θ θ ε θ θ ε α
2 2
sin cos cos sin cos sin ⋅


− ⋅


+ ⋅ ⋅ − ⋅ ⋅ =
y
u
x
v
x y
( ) θ θ θ θ ε ε α
2 2
sin cos cos sin ⋅


− ⋅


+ ⋅ ⋅ − − =
y
u
x
v
y x
Elde edilr. y’ doğrultusunun dönmesi için θ yerine θ+π/2 yazılarak;
( ) θ θ θ θ ε ε α
π
θ
2 2
2
cos sin cos sin ⋅


− ⋅


+ ⋅ ⋅ − =
+
y
u
x
v
y x
Çift açı cınsinden;
( ) ( ) θ θ γ θ θ ε ε γ
2 2
' '
sin cos cos sin 2 − + ⋅ ⋅ − − =
xy y x y x
( ) θ γ θ ε ε γ 2 cos 2 sin
' '
⋅ + ⋅ − − =
xy y x y x
Haline dönüşür. Yukarıda çerçeve içerisinde verilen bağıntılar birim şekil değiştirme bileşenlerinin dönüşüm
denklemleridir.
ASAL ŞEKĐL DEĞĐŞTĐRMELER: MAKSĐMUM KAYMA BĐRĐM ŞEKĐL DEĞĐŞĐMĐ
Gerilme dönüşüm denklemleri ile birim şekil değiştirme bileşenlerinin dönüşüm denklemleri kıyaslandığında büyük
bir benzerlik görülmektedir. Eğer gerilme dönüşüm denklemlerinde σ yerine ε, τ
xy
yerine de γ
xy
/2 yazılırsa şekil
değiştirme dönüşüm denklemleri bulunmaktadır.
( ) θ τ θ σ σ τ 2 cos 2 sin
2
1
xy y x y x
+ − − =
′ ′
( ) ( ) θ τ θ σ σ σ σ σ 2 sin 2 cos
2
1
2
1
xy y x y x y
− − − + =
( ) ( ) θ τ θ σ σ σ σ σ 2 sin 2 cos
2
1
2
1
xy y x y x x
+ − + + =

( ) θ γ θ ε ε γ 2 cos
2
1
2 sin
2
1
2
1
' '
⋅ + ⋅ − − =
xy y x y x
θ
γ
θ
ε ε ε ε
ε 2 sin
2
2 cos
2 2
'
xy y x y x
x
+

+
+
=
θ
γ
θ
ε ε ε ε
ε 2 sin
2
2 cos
2 2
'
xy y x y x
y



+
=
G
e
r
i
l
m
e

d
e
n
k
l
m
e
l
e
r
i
Ş
e
k
i
l

d
e
ğ
i
ş
t
i
r
m
e


d
e
n
k
l
m
e
l
e
r
i
kayma açısı ve dönmeleri arasındaki farka eşittir.
θ
α
2
π
θ
α
+
' ' y x
γ
Asal birim şekil değiştirmeler veya uzama oranları ile doğrultuları;
2 2
2 , 1
2 2 2
|
|
¹
|

\
|
+
|
|
¹
|

\
| −
±
+
=
xy y x y x
γ ε ε ε ε
ε
tan 2
xy
p
x y
γ
θ
ε ε
=

Asal düzlemlerde kayma açıları yok olur. Maksimum kayma şekil değişimi olan düzlemler, asal düzlemlerle 45
o
’lik
açı yapar ve şu ifadeyle verilir:
2 2
min
maks
2 2
2
|
|
¹
|

\
|
+
|
|
¹
|

\
|

± =
xy y x
γ ε ε
γ
Maksimum kayma birim şekil değişiminin oluştuğu düzlemlerdeki uzama oranları dir.
Üç boyutlu analizdeki gerçek maksimum kayma şekil değişimi, ε
1
ve ε
3
cebrik olarak en büyük ve en küçük asal şekil
değiştirme olmak kaydıyla;
( ) ( )
2 1
2
1
2
1
' ε ε ε ε ε + = + =
y x
( )
3 1
ε ε γ − =
gerçek maks
bağıntısından hesaplanır. Eğer x, y ve z asal gerilme doğrultuları olursa olup ayrıca
olur. Bu durumda x, y ve z eksenleri ayrıca asal şekil değiştirme eksenleridir. Dolayısıyla izotrop malzemelerde asal
gerilme ve asal şekil değiştirme eksenleri çakışırlar. Bu durumun uygulamadaki anlamı, verilen bir gerilme durumuna
ait asal eksenleri bulmada ister gerilme; ister şekil değiştirme bağıntılarının kullanılabileceği olmasıdır.
0 = = =
yz xz xy
τ τ τ 0 = = =
yz xz xy
γ γ γ
DÜZLEM ŞEKĐL DEĞĐŞTĐRME HALĐ ĐÇĐN MOHR DAĐRESĐ
Düzlem şekil değiştirme halindeki Mohr dairesi, düzlem gerilme halinde çizilen Mohr dairesine benzer olarak çizilir.
Yatay eksende uzama oranları (ε), düşey eksende kayma açılarının yarısı (γ/2) alınmalıdır. Eksenlerin pozitif yönleri
sağa ve yukarıya doğrudur. Kayma birim şekil değişimindeki işaret kabulleri daha önce kayma gerilmesi için yapılan
işaret kabulüne uygun olmalıdır. Kayma birim şekil değişimi pozitif ise x eksenini gösteren A noktası ε ekseninin γ/2
kadar altına, y eksenini gösteren B noktası ise ε ekseninin (γ/2) kadar üstünde işaretlenmelidir. A’, A
1
, B
1
, D ve E
noktalarıyla ilgili büyüklükler Mohr dairesi kullanılarak kolayca hesaplanabilir.
1
ε
|
|
¹
|

\
| +
2
;
2
maks
y x
γ
ε ε
|
¹
|

\
|
2 ;
xy
y
γ
ε
|
¹
|

\
|

2
;
xy
x
γ
ε
ε
2
γ
|
¹
|

\
|

2
;
' '
'
y x
x
γ
ε
Bir noktadaki şekil değiştirme bileşenleri ε
x
= 900u, ε
y
= -100u ve γ
xy
= 600u olarak biliniyor. Mohr
dairesini kullanarak asal şekil değiştirmeleri ve maksimum kayma şekil değişimini belirleyip yönlenmiş
elemanlar üzerinde gösteriniz.
Örnek 5
u
ε ε
400
2
=
+
y x
Dairenin Merkezi =
Dairenin Yarıçapı =
( )
u 583
2
600
2
100 900
2 2
= |
¹
|

\
|
+ |
¹
|

\
| − −
= r
u ε 183 583 400
2 1
− = − = − = = CA OC OB
u ε 983 583 400
1 1
= + = + = = CA OC OA
( )
o I
p
31
100 900
600
tan 2
1
=
|
|
¹
|

\
|
− −
=

θ
u ε θ 983 , 5 . 15
1
= =
o I
p
u ε θ 183 , 5 . 105
2
− = =
o II
p
( )
u γ 1166
2
600
2
100 900
2
2 2
± =
|
¹
|

\
|
+
|
¹
|

\
|
− −
± =
maks
veya ( ) u ε ε 1166 183 983
2 1
± = − − = −
ε
2
γ
Mohr dairesinden maksimum kayma birim şekil değişiminin
asal eksenlerle 45
o
lik açı yaptığı görülmektedir. γ
maks
’ın
olduğu düzlemdeki uzama oranları, OC = ε’ = 400x10
-6
dır.
Mohr dairesinde maksimum negatif kayma açısı ε ekseninin
üst tarafında D noktası ile temsil edilmektedir. Dolayısıyla
–γ
maks
, açısı ile dönmüş
elemanda oluşacaktır. Şekil değiştirme sonrası durumu
sürekli ve kesikli çizgilerle gösterilmiştir.
o o I
p
II
s
5 . 60 45 5 . 15 45 = + = + =θ θ
Bu örnekteki elemanın düzlem gerilme etkisi altında olduğu düşünülür ise ν = 0.3 için üçüncü doğrultudaki asal
uzama oranı
( ) ( )
3
0.3
900 100 343
1 1 0.3
z x y
ν
ε ε ε ε u
ν
= = − + = − − = −
− −
olarak hesaplanabilir. Gerçek maksimum kayma açısı;
( ) ( ) u ε ε γ 1326 343 983
3 1
= − − = − =
gerçek maks
Bu durumda düzlem içi maksimum kayma açısının her zaman en büyük kayma açısını göstermediğini söyleyebiliriz.
Önceki örnekte verilen şekil değiştirme halinde;
a) Asal gerilmelerle doğrultularını
b) Maksimum kayma gerilmesi ve doğrultularını hesaplayınız. E = 200 GPa, ν = 0.3
Örnek 6
Önceki örnekten ε
1
= 983u, ε
2
= -183u, γ
maks
= 1166u
( ) ( ) ( ) MPa
E
204 183 3 . 0 983
3 . 0 1
10 200
1
2
3
2 1
2
1
= − +

×
= +

= νε ε
ν
σ ( ) MPa 6 . 24 983 3 . 0 183
3 . 0 1
10 200
2
3
2
= × + −

×
= σ
( ) ( )
MPa
E
maks maks
7 . 89 10 1166
3 . 0 1 2
10 200
1 2
6
3
= ×
+
×
=
+
=

γ
ν
τ
MPa 3 . 114
2
6 . 24 204
2
'
2 1
=
+
=
+
=
σ σ
σ
MPa
maks
7 . 89
2
6 . 24 204
2
2 1
=

=

=
σ σ
τ
Asal Gerilmeler ve
doğrultuları
Maksimum kayma
gerilmeleri ve
doğrultuları
BĐRĐM ŞEKĐL DEĞĐŞĐMĐNĐN ÖLÇÜLMESĐ
Düzlem şekil değiştirme yapan bir elemanın serbest yüzeyindeki uzama oranının ölçülmesi amacıyla optik, elektriksel
ve mekanik sistemler geliştirilmiştir. Yaygın olarak kullanılan ve doğru sonuç veren yöntemde elektriksel esaslı
“strain gage” ölçerler kullanılır. Bu kısımda serbest yüzeye yapıştırılan strain gage’ler ve özel düzenlenmiş şekilleri
üzerinde durulacaktır.
Yüzeyin dış normalini z doğrultusu olarak alırsak σ
z
= τ
xz
= τ
yz
= 0 olur. Söz konusu gerilme durumunda düzlem dışı
elastik deformasyonları önleyecek her hangi bir kısıt olmadığından düzlem içi ε
x
, ε
y
, γ
xy
şekil değiştirme bileşenlerine
ilaveten düzleme dik doğrultuda normal birim şekil değiştirme de oluşur. Genelleştirilmiş Hooke yasalarında
γ
xy
= γ
yz
= 0 olduğu için ε
z
aynı zamanda asal şekil değiştirmedir. Düzlem dışı asal uzama oranı, gerçek maksimum
kayma birim şekil değişiminin belirlenmesi açısından önemlidir. Düzlem şekil değiştirme hali için çıkarılan
bağıntılarda ε
z
asal şekil değişimi ε
x
ve ε
y
cinsinden bulunmakta idi. Dolayısıyla bir önceki kısımda yapılan türetmeler
burada da geçerlidir.
Strain gage’ler iki tabaka kağıt ya da plastik arasına yerleştirilen yaprak biçimli çok ince kalınlıklı levha/küçük çaplı
telden oluşur. Genellikle 0.03 mm çaplı tel yada 0.003 mm kalınlıklı yaprak levha kullanılır. Ölçer pullar dış yüzeyden
ölçüm yapılacak yüzeye yapıştırılırlar. Yük etkisi altında söz konusu yüzeyde şekil değişimi olduğunda tel ızgara
yüzeyle birlikte uzar yada kısalır. Bu boy değişimi ölçerin elektriksel direncinde değişime yol açar. Ölçerin uçlarına
bağlanan bir akım köprüsü elektrik direncindeki değişimi uzunluk değişimine dönüştürür. Bu amaçla kullanılan akım
köprüsüne Wheatstone köprüsü adı verilir.
Rozet
Metal Yaprak
Strain Gage
ROZETLER: Referans ekseni x ile θ
a
, θ
b
, θ
c
açısı yapan üç uzama ölçer bir önceki sayfadaki şekilde gösterilmiştir. a,
b, c doğrultularındaki uzama oranları;
a a xy a y a x a
θ θ γ θ ε θ ε ε cos sin sin cos
2 2
+ + =
b b xy b y b x b
θ θ γ θ ε θ ε ε cos sin sin cos
2 2
+ + =
c c xy c y c x c
θ θ γ θ ε θ ε ε cos sin sin cos
2 2
+ + =
Yazılabilir. Burada θ
a
, θ
b
, θ
c
doğrultularındaki ε
a
, ε
b
ve ε
c
uzama oranları bilinmekte ε
x
, ε
y
, γ
xy
aranmaktadır. Uzama
ölçerlerin bu tarda düzenlenmiş haline ROZET adı verilir. Rozetler çoğunlukla 45
o
ve 60
o
lik açılarla düzenlenen üç
uzama ölçerden oluşur.
45
o
lik rozetle yapılan ölçüm sununda eleman üzerindeki bir noktada θ
a
= 0
o
, θ
b
= 45
o
ve θ
c
= 90
o
için
ε
a
= 900u, ε
b
= 700u, ε
c
= -100u değerleri okunmuştur. ε
x
, ε
y
ve γ
xy
değerlerini hesaplayınız.
Örnek 7
90 sin
2
90 cos
2 2
, ,
xy y x y x
b y c x a
γ ε ε ε ε
ε ε ε ε ε +

+
+
= = =
( ) ( ) u γ γ γ ε ε 600 100 900
2
1
2
1
700 = ⇒ + − = + + =
xy xy xy y x
hesaplanabilir.
Bir yapının serbest yüzeyin üzerine bir noktada 60
o
lik rozetle yapılan ölçüm sunun θ
a
= 0
o
, θ
b
= 60
o
ve
θ
c
= 120
o
için ε
a
= 70u, ε
b
= 850u, ε
c
= 250u değerleri okunmuştur.
a) Düzlem içi asal uzama oranları ile maksimum kayma açısını
b) Poisson oranı ν = 0.3 alarak gerçek maksimum kayma açısını
c) a şıkkındaki sonuçları yönlenmiş birer eleman üzerinde gösteriniz.
Örnek 8
x a
ε ε =
|
|
¹
|

\
|
+ |
¹
|

\
|


+
=
2
3
2 2
1
2 2
xy y x y x
b
γ ε ε ε ε
ε
|
|
¹
|

\
|
− + |
¹
|

\
|


+
=
2
3
2 2
1
2 2
xy y x y x
c
γ ε ε ε ε
ε u ε ε 70 = =
a x
( ) ⇒ = = − u
γ
ε ε 600 3
2
xy
c b
u ε
u γ
710
693
=
=
y
xy
u ε
u ε
ε
83
862
2
693
2
710 70
2
710 70
2
1
2 2
2 , 1
− =
=
¦
)
¦
`
¹
|
¹
|

\
|
+ |
¹
|

\
| −
±
+
=
u γ 943
2
693
2
710 70
2
2 2
± = |
¹
|

\
|
+ |
¹
|

\
| −
± =
maks
u
ε ε
ε 390
2
710 70
2
' =
+
=
+
=
y x
Asal Düzlemler
1
2 1
4 . 66
6 . 23
710 70
693
tan 2
ε θ
ε θ
θ
→ =
→ − =
)
`
¹
|
¹
|

\
|

=

o II
p
o I
p
p
Asal şekil değiştirmeler ve doğrultuları
Maksimum kayma açısının oluştuğu düzlemler
1
21.36 70 710
2 tan
693 111.4
I o
s maks
s
II o
s maks
θ γ
θ
θ γ

= → + − ¹ | |
= −
`
|
= → −
\ ¹)
b) Düzlem dışı asal uzama oranı;
( ) u ε ε 334 710 70
3 . 0 1
3 . 0
3
− = +

− = =
z
( ) ( ) u ε ε γ 1196 334 862
3 1
= − − = − =
gerçek maks
Gerçek Maksimum kayma açısı;
ε
2
γ
( ) | |
z y x x
E
σ σ ν σ ε + − =
1
( ) | |
z x y y
E
σ σ ν σ ε + − =
1
( ) | |
y x z z
E
σ σ ν σ ε + − =
1
G
xy
xy
τ
γ =
G
yz
yz
τ
γ =
G
xz
xz
τ
γ =
Bu ifadeleri gerilmeler cinsinden yazılırsa;
( )( )
( )
x z y x x
G
E
ε ε ε ε
ν ν
ν
σ 2
2 1 1
+ + +
− +
=
( )( )
( )
y z y x y
G
E
ε ε ε ε
ν ν
ν
σ 2
2 1 1
+ + +
− +
=
( )( )
( )
z z y x z
G
E
ε ε ε ε
ν ν
ν
σ 2
2 1 1
+ + +
− +
=
xy xy
Gγ τ =
yz yz
Gγ τ =
xz xz
Gγ τ =
GENELLEŞTĐRĐLMĐŞ HOOKE YASALARI
( )
y x x
E
νε ε
ν
σ +

=
2
1
( )
2
1
y x y
E
σ νε ε
ν
= +

xy xy
Gγ τ =
ĐKĐ BOYUTLU HALDE
GENELLEŞTĐRĐLMĐŞ
HOOKE YASALARI
1
x x y
E
ε σ νσ = −

1
y y x
E
ε σ νσ = −

G
xy
xy
τ
γ =
E, ν νν ν ve G Arasındaki Bağıntı
Elastisite modülü E, kayma modülü G ve Poisson oranı ν νν ν arasındaki bağıntıyı çıkartmak için tam kayma etkisindeki
bir elemana ait mohr dairesini düşünelim. Bu durumda σ
1
= τ
maks
, σ
2
= -τ
maks
olup Asal düzlemlerle kayma düzlemleri
arasındaki 45
o
lik açı bulunmaktadır.
maks
τ
Genelleştirilmiş Hooke yasalarından birinci bağıntı
| | ( ) ν
τ
νσ σ ε + = − = 1
1
2 1 1
E E
maks
Đfadesini verir. Ayrıca tam kayma halindeki Mohr dairesinden , Hooke yasasından da olduğu
düşünülürse
2
1
maks
γ
ε =
G
maks
maks
τ
γ =
( )
G E
maks maks
2
1
τ
ν
τ
= + yazılabilir. Buradan
( ) ν +
Ε
=
1 2
G
bulunur. x, y eksen takımının başka keyfi doğrultularda seçilmesi halinde de çerçeve içerisindeki bağıntının geçerli
olduğunu söyleyebiliriz. Dolayısıyla elastik izotrop malzemelerde iki ve üç boyutlu gerilme-birim şekil değiştirme
bağıntılarının iki bağımsız malzeme sabitiyle yazılması mümkündür.
Örnek 9 60X80 mm boyutlarındaki dikdörtgen çelik plak şekilde gösterilen gerilmelerin etkisindedir.
E=210 GPa, =0.33 olduğuna göre; a) AC ve BD diyagonalindeki boy değişimlerini hesaplayınız.
( )
( )
6
3
6
3
6
3 3
1
300 0.33 150 1664.10
210*10
1
150 0.33 300 1186.10
210*10
100 100
1267.10
210*10 78.95.10
2(1 0.33)
x
y
xy
ε
ε
γ



= − − =

= − − = −

= = =
+
x
y
100MPa
300MPa
150MPa
60mm
80mm
A
B
C
D
1
60
tan 37
80
DAC

| |
= = °
|
\ ¹

1664 ( 1186) 1664 1186 1267
cos(2*37 ) sin(2*37 ) 1241
2 2 2
AC
ε u u u u
+ − +
= + ° + ° =
6
143
6 3
. 100*1241 0.124 .
23.31*10 ,
100*23.31*10 2.33*10 .
AC AC
BD
BD
AC mm uzama
mm
δ ε u
ε ε
δ

°
− −
= = =
= =
= =
Örnek 10
Çelik bir elemanın düzlem gerilme etkisindeki serbest yüzeyi üzerinde 60° lik rozetle ölçülen
uzama oranları ε
a
=400µ , ε
b
=500µ , ε
c
=-700µ dur. E=200 GPa, =0.30 olarak bilindiğine göre;
a) Asal uzama oranları ile doğrultularını b) asal gerilmeler, en büyük kayma gerilmeleri ile ilgili
normal gerilmeler ve doğrultularını belirleyip yönlenmiş birer eleman üzerinde gösteriniz.
( )
| |
3
1
2
3
2
2
3
6
min min
1 2
200*10
836 0.3 702 137.45 32.15
1 0.3
200*10
702 0.3*836 99.20 122.15
1 0.3
12.85
210*10
. 1538.10 118.3
77.15 2(1 0.30)
137.45 99.
2
P
P
S
maks maks
S
MPa
MPa
G MPa
σ u θ
σ u θ
θ
τ γ
θ
σ σ
σ

′ = + − = = °


′′ = − + = − = °

′ = − °
= = = ±
′′ = ° +
+ −
′ = =
2
19.1
2
MPa =
400 400
500 ( 0.5) (0.866)
2 2 2
400 400
700 ( 0.5) ( 0.866)
2 2 2
y y xy
y y xy
ε ε γ
ε ε γ
+ −
= + − +
+ −
− = + − + −
a x
y
xy
= =400µ
=-266.67µ
=1386µ
ε ε
ε
γ
2 2
1,2
400 266.67 400 266.67 1386
2 2 2
ε
− +
| | | |
= ± +
| |
\ ¹ \ ¹
1386
tan 2
400 266.67
P
θ =

1
2
32.15 836
122.15 702
P
P
θ ε u
θ ε u
′ = ° =
′′ = ° = −
2 2
min
400 266.67 1386
769
2 2 2 maks
γ
u
+
| | | | | |
= ± + = ±
| | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹
400 266.67
tan 2
1386
S
θ
+
= −
min
12.85 1538
77.15 1538
S maks
S
θ γ u
θ γ u
′ = − ° =
′′ = ° = −
¹
`
)

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->