You are on page 1of 351

Bat'da yazlm olan ou felsefe tarihinin dar snrlar bu kitapta alm ve gerei akl yoluyla arama serveninin anlatlmasna

Eski Yunan felsefesinden deil, ondan hi de aa kalmayan, Eski Hint ve in 'de gelimi olan dncelerle balanmtr. Eski

Hint ve in dncesinin felsefe tarihi erevesi iine alnmas pek ok


konuya yeni ve geni bir bak as getiriyor. Bu kitapta, en derin felsefi dnceler bile, yalnz felsefecilerin anlayabilecei ar bir felsefe diliyle deil, rahat ve srkleyici bir konuma diliyle anlatlmaya allyor. Pek ok kez baslm, gzden geirilmi olan bu alma, geni bir okuyucu kitlesinin ilgisini ekmi ve kalc bir baarya ulamtr. Almanya'da rencilere yardmc ders kitab olarak nerilmitir.

Burada lka felsefesiyle ilgili b lmnn evirisini bulacanz "Kleine Weltgeschichte der Philo sophie" (Kk Dnya Felsefe Ta rihi) adl kitabn yazar Dr. phil., Dr. jur. Hans Joachim Strig 1915 ylnda domutur. Yazarn ayr ca "Abenteuer Sprache" (Dil Ser veni), "Knaurs Moderne Astrono mie", "Kleine Weltgeschichte der Wissenschaften" (Bilimlerin Ksa Dnya Tarihi) adl kitaplar var dr ve pek ok szlk, ansiklopedi ve atlas'ta da imzas bulunmakta dr. Mnih niversitesinde re tim grevlisiydi.

Gnmzde, felsefi dnceler oun lua, daha dorusu ounluu olutu ranlarn her birine ayr ayr ulatrla bilirse etkili olabilir. nk, gnmz de durum u: Halk okuyabiliyor ve ya zabiliyor ama, Bat kltrn iyice zmsemi deil. Bilgiler, dnceler, yaptlar hep onun ilgisini bekliyor. O ise ancak, ince ve keskin dncelere daha ok aldka, kendisine sunulan yeni boyutlar deerlendirebilecektir. Bu bakmdan herkesin derin dnme ye hazr olduu zamanlarda felsefi d ncelerin znn derinliklerinden dn verilmeksizin olabildiince ak ve yaln bir biimde anlatlmas gerek mektedir.
KARL JASPERS Die Aufgabe der Philosophie in der Gegenwart (amzda Felsefenin Grevi) (1953)

LKA FELSEFES

H.J.STRG

HNT N YUNAN

eviri: mer Cemal Gngren

YOL YAYINLARI
lhan Gngren Ankara Cad. Hoaas Han 107/18 34410 Caalolu-stanbul Tel.: (0212) 573 85 10 - (0212) 513 41 13

KNC BASIM
Yayn hakk mer Cemal Gngren, 1993

ISBN 975-7569-26-7

Birinci Basm : Nisan 1994 kinci Basm : Mays 2000 Kapak Dzeni : Ayegl Tolgay Gngren

Dizgi, Bask, Cilt:


ZGN AJANS BASIM-YAYIM-TANITIM Tel: (0212) 528 16 25

iindekiler
EVRENN SZ .............................. ........ 11 GR Bu Kitabn Amac - Snrlarmz - Felsefenin Konusu - Kant'n Sorusu ......................... 15 DOU BLGEL Eski Hint Felsefesi ......................................... 35 I. Vedalar a........................................... 1. lahiler Dnemi ................................... 2. Kurban Trenleri Gizemcilii Dnemi ................................................ 3. Upaniadlar Dnemi ......................... a) Atman ve Brahman ........................ b) Genedoum ve Kurtulu ................ c) Upaniad retilerinin nemi....... 37 40 43 46 49 54 56

II. Gelenee Kar olan Hint felsefesi.......... 57 1. arvaka'larn Maddecilii................... 60 2. Mahavira ve Caynaclk ..................... 63

LKA FELSEFES

3. Budaclk ............................................. a) Buda'nn Yaam............................. b) Buda'nn retisi .......... ............... c) Budacln Tarihi ve Yaylmas..... d) Budac Felsefe Sistemleri ..............

65 65 69 80 84

III. Gelenee Bal olan Hint Felsefesi ........ 94 1. Nyaya ve Vaieika............................. 97 2. Sankhya ve Yoga ................................ 98 3. Mimansa ve Vedanta ......................... 109 IV. Hint Felsefesinin Son Durumuna Bak ve Deerlendirme ................................... 115 Eski in Felsefesi ........................................... 121 I. Konfys ................................................ 128 1. Konfys un Yaam ........................ 128 2. Dokuz Klasik Kitap ............................ 130 3. Konfysln zellii ................ 134 4. Erdem .................................................. 135 5. Devlet ve Toplum ................................ 136 II. Lao Tse ................................................... 1. Lao Tse'nin Yaam ............................ 2. Bir lke olarak Tao ............................. 3. Bilgelik Yolu olarak Tao .................... 4. Devlet ve Toplum ................................ 5. Taoculuun Gelimesi ........................ 140 140 143 145 148 150

III. Mohizm ve teki Akmlar ....................... 151 1. Mo Tse ................................................. 151 2. Yanltmaclar ............... ...................... 154

NDEKLER

3. Yeni Mohizm ....................................... 155 4. Yasaklar ...................................... ..... 156 IV. Konfys un Byk rencileri............ 157 1. Mensiys ............................................. 157 2. Hsn Tse ............................................. 160 3. ung Yung Kitab ............................... 161 V. Sonraki Gelimelere Toplu Bak ve Deerlendirme ........................................ 163 1. in Ortaanda Felsefe ............... 163 a) Van ung ........................................ 164 b) Yin Yang retisi ........................... 165 2. inde Budaclk ................................. 166 3. Yeni Konfyslk Dnemi ............ 168 4. in Felsefesinin zellikleri ve nemi 172 ESK YUNAN FELSEFES Eski Yunan Felsefesi ...................................... 181 Birinci Blm: Sofistlere kadar Sokrat ncesi Felsefe ................ 190 I. Miletli Doa Filozoflar ......................... 191 1. Thales .................................................. 192 2. Anaximandros ..................................... 193 3. Anaximenes ......................................... 194 II. Pisagor ve Pisagorcular .......................... 195 1. Pisagor'un Yaam .............................. 195 2. Pisagorcular ........................................ 198

LKA FELSEFES

III. Eleallar ................................................... 200 1. Ksenofanes .......................................... 200 2. Parmenides ......................................... 202 3. Eleal Zenon ........................................ 204 IV. Heraklit ve 5. Yzyln Doa Felsefesi ................................................... 206 1. Heraklit ............................................... 206 2. Empedokles ......................................... 212 3. Demokritin Atom retisi ................. 214 4. Anaxagoras .......................................... 219 kinci Blm: Eski Yunan Felsefesinin Parlak a ............................. 222 I. Sofistler.................................................... 1. Genel Bilgiler ...................................... 2. Protagoras ve Gorgias ........................ 3. Sofistlerin nemi ................................ 222 222 227 229

II. Sokrat ...................................................... 230 1. Sokrat'n Yaam ................................. 230 2. Sokrat'n retisi ................................ 236 III. Platon ....................................................... 241 1. Platonun Yaam ................................ 241 2. Platonun Yaptlar .............................. 244 3. Nasl ncelemeli .................................. 249 4. Zaman ve Ortam ................................. 251 5. dealar retisi ................................... 254 a) Eros ................................................. 254 b) dea'lar ............................................ 256

NDEKLER

6. nsan ve Erdem .................................. 260 7. Devlet ................................................... 262 a) Devlet Biimlerinin Eletirisi ........ 263 b) deal Devlet ..................................... 267 8. Eletiri ve Deerlendirme .................. 272 a) Platonun Devlet retisinin Eletirisi .......................................... 272 b) Platonun Yunan Dnce Tarihindeki Yeri ............................. 274 c) Platon Sonras ................................. 276 IV. Aristo ....................................................... 278 1. Aristo'nun Yaam .............................. 278 2. Aristo'nun Yaptlar............................. 279 3. Mantk ................................................. 282 4. Metafizik ............................................. 290 a) Tek ve Tm ..................................... 290 b) Madde ve Biim ................... ........... 291 c) Varln Drt Nedeni ...................... 293 d) Tanrbilim ....................................... 293 5. Doa ..................................................... 295 a) Fizik................................................. 295 b) Canllk Aamalar ......................... 296 6. nsan, Erdem, Devlet ......................... 298 a) nsan................................................ 298 b) Erdem .............................................. 299 c) Devlet............................................... 299 7. Eletiri ve Deerlendirme .................. 301 V. Sokrat, Platoncu ve Aristocu Okullar .................................................... 304 1. Sokratlar .......................................... 304

LKA FELSEFES

2. Platoncular .......................................... 306 3. Aristocular.............................. ............ 307 nc Blm: Aristo'dan Sonra Eski Yunan ve Roma Felsefesi ................ 308 I. Stoaclar................................................... 312 1. nl Stoaclar ..................................... 312 2. Stoacln Yaps ................................ 314 3. Stoac Ahlak Bilgisi............................. 318 4. Stoac Felsefenin Tarihinemi .......... 322 II. Epikrcler ............................................ 323 III. Kukucular (Septikler) ........................... 326 IV. Semeciler (Eklektikler).......................... 328 a) Roma Semecilii............................. 328 b) skenderiye Semecilii ................. 330 V. Yeni Platoncular ..................................... 332 1. Plotinos ............................................... 333 2. Yeni Platonculuun ve lka Felsefesinin Sonu ............................... 337 NOTLAR ......................................................... 339 DZN ............................................................ 347

EVRENN SZ

lka Felsefesini evirirken karmza kan bir sorun yabanc adlarn Trke yazldr. Birka nemli ad dnda, yabanc ve zellikle Yunanca ad larn, Almanca kitaptaki yazl biimlerine bal kalnd, nk kullanm yaygnlaan Yunanca ad larn son eklerini atma eilimi Bat dillerinde oldu u gibi bizim dilimizde de vardr. (Halikarnassos, Ephessos yerine Halikarnas, Efes denmesi gibi). teden beri Sokrat ve Aristo diye bildiimiz nl fi lozoflarn adlarn Sokrates ve Aristoteles diye de itirmeye dilimiz varmad. Eskiden Platona tannamayacak bir biimde Efltun denmi olmasnn nedeni Arapada p harfinin bulunmamasdr. Ge ne ayn nedenle Fisagor diye sylenegelmi olan Pythagoras adnn da matematik kitaplarnda Pisagor (Pythagorean theorem) diye getii ve Pythagoras'n balatt akma da Fisagorculuk / Pisagorculuk / Pitagoraslk / Fisagorizm (Pythagoreismus) gibi deiik adlar verilebilmi olduu grle rek ve Yunancada th ile belirtilen sesin t sesine tam olarak benzemedii de gz nnde bulundura
11

LKA FELSEFES

larak, bu ad bu kitapta Pisagor ve Pisagorculuk bi iminde yazld. Yine de, karklk olmasn diye, Trkede baka trl yazlan yabanc adlarn kay nak dildeki yazl ve nemli kavramlarn karl , o ad ya da kavram ilk kez nerede gemise orada, ayralar iinde verilmitir. Dilbilgisi kurallarn ve szck tretme incelik lerini iyi bilemediimiz yabanc dillerden dilimize girmi olan szcklerin bir de Trke karln bulmak, felsefeyi Trke dnerek izleyebilmek iin ok gereklidir. Ne var ki, nerilmi olan z Trke karlklarn kimi zaman Trke dnme yi kolaylatracak yerde gletirdii de oluyor. Szgelimi, felsefe kitaplarnda sk sk grdmz eytiimsel szc nasl olup da diyalektik kavra mm karlyor? Bunu anlamak gtr. Szlklere baktmzda da doyurucu bir aklama bulamayz. Divan Lgat it-Trk'teki (s. 25) "sz aytt" deyi mi "sz syledi" hatta bir yerde "sordu" demektir. Yine burada (s. 11) "ayt" diye bir szck daha var dr ki, bunun da anlam "hal hatr sorma, esenleme"dir. Tarama szlklerinde "aytmak, eyitmek, aytmak, eytmek, etmek itmek" biiminde bulabilecei miz fiillerin hepsi, "demek, sylemek" anlamna ge lir. ok eski alarda, bir toplulua veya birbirleri ne bir sz sylemek, bir soru sormak isteyenler, her halde, "Hey!" ya da "Hay!" (belki de "Hayt") diye seslenerek sze balyorlard. Tellallar da bir buy ruu veya bildiriyi davul alarak, "Ey ahali! Duy duk duymadk demeyin!" diye bararak duyurur

EVRENN SZ

lard. O zaman, orada bulunan kimse kulak kabar tarak, "Bu ne eydr, bu ne aydr?", "Bakalm, bu ki i ne eyitir?" derdi. imdi birka kii karlkl eytise, aytsa, belki bu eytiim ya da aytm olur. Yal nz, diyalektik kavram bylece kapsanm ve kav ranm olur mu? Almanca ad Kleine Weltgeschichte der Philo sophie (Kk Dnya Felsefe Tarihi) olan bu ki tap, ayr kitaba blnd. Bunlarn birincisi eli nizde tuttuunuz bu lka Felsefesidir. Bunu Ortaa ve Yenia Felsefesi ve Yeniadan G nmze Felsefe, 19. ve 20. Yzyl adl kitaplar izle yecektir. Florya, Nisan 1994

13

GR
BU KTABIN AMACI Bu kitap felsefe uzmanlan iin yazlmamtr. On lara bir yenilik getirmiyor. Bu kitap, yksek eitim grm olsun olmasn, gnlk iler ve sorunlarla uraan, amzdaki byk ve hzl gelimeler, olumlu ve olumsuz deimeler karsnda kendi kendine dnmeyi elden brakmak istemeyen, ya amn gizini zmeyi ve insanln en eski sorular n yeniden sormay denemekten kamayan ve bu arada, her an byk dnrlerinin dncele rinden, yaptlarndan bugn de yararlanlabilecei grn yabana atmayan herkese seslenmekte dir. Felsefeden yararlanabilmek nemli bir sorun. Ne olursa olsun, yararl olsun dncesiyle, bu gn kar karya bulunduumuz genel, ve yalnz bizi ilgilendiren zel grev ve sorunlarn stesinden gelebilmeyi umarak, basite indirgenmi, kolay renilebilir ve retilebilir retilerden karlan ha zr zm ve reetelerle yetineceimize, keke in sanln zaman zaman akan dnce kvlcmlar15

LKA FELSEFES

nn parltsyla yolumuzu ve ynmz geni bir bak asndan aka grmeye ve karar alrken bi ze gerekli olan dnce zgrln kazanmaya alsak. Herkesin bu ie yalnz bana ve en batan balamas gerekir, nk deneyimlerin ve olgunlu un birikimleri - ne yazk ki - tam olarak retilememekte ve aktarlamamaktadr. Ancak yine de ok gerekli olan ey udur: nsanln gnmze ala yarak gelmi olan grkemli dnce geleneini a da olan herkesin korumas, - yine barbarlk d nemlerine dnmek istemiyorsak - bunu, boyun bor cu, bir dev diye grerek gnmz ortamnda ya atmas... Bu sorumluluun bilincinde olup da, yo rucu felsefe renimine ne zaman ne de imkan bula mam olan kimseleri bu kitap nemli felsefi dn celerle tantrmay ve onlar iin felsefe tarihine bir giri yapmay amalamaktadr.

SINIRLARIMIZ nce snrlarmzn nerede balayp nerede bittii ni aklamalyz. Her felsefe tarihine giri deneme sinin doal olarak kar karya bulunduu snrla r gsterdikten sonra, incelememizin de hangi er eve iine konulduunu belirtmeliyiz. Felsefe, varoluun - hem d dnyann ve hem de insann i dnyasnn - gizini, dnerek zme ura olarak tanmlanrsa, bize kalm olan btn yazl belgelerden ok daha eski bir tarihte bala m olmaldr. Felsefeyle uzaktan yakndan iliki-

GR

lendirebileceimiz belgeler ise en ok 3000 yl nce sine iner. Oysa bu zamann ve bizim bildiimiz tari hin ok tesinde, insann iki ayak zerinde yrme ye, elleriyle i grmeye, ate yakmaya, basit aralar retmeye ve kullanmaya balad, hayvanlktan kt bir dnem vard. Bu gelimeler zerine pek bir ey bilemediimiz gibi insan insan yapan olu umlarn, yani konuma ve dnmenin nasl ba lad konusunda da bilgisiziz. Dnmek ve ko numak! Bu iki yetenek birbirine kopmaz balarla balanmtr. Her ocuk byrken bu durumu s rekli yeniden gzlemleyebiliyoruz. Dnmenin aralar olan kavramlar bize dil salar. Konumay yeni renen ocuun adn rendii ve syleyebil dii her yeni ey, sanki sihirli bir denekle dokunulmuasna, evresindeki o gne dek anlalamam ve ayrmsanamam eyler arasndan koparak bir anlam kazanr. Ne kadar nemli olursa olsun, dilin geliimini ve dnceyle konumann ilikisini - dil aratrmaclarnn da en ilgin ve karanlkta kal m olan bu konularm - burada daha fazla aamayacaz. Yalnz unu belirtmekle yetinelim: Dn celerimizin ayrlmaz aracs olan ve belki de onu bir yerde snrlayan dil, felsefenin her zaman en nemli konularndan biri olarak kalmtr ve bir sorun ola rak da bizi hep uratracaktr. nceleyebildiimiz tarihin balangcnda dilleri olduka yeterli ve olgunlam durumda buluyo ruz. Dillerde daha sonra grlen deimelerin, bi imlenmelerin, yaplanmalarn daha nceki kkl gelimeler yannda pek nemsiz kaldn anlyo ruz. Bizim ele alabildiimiz tarih dnemlerinden
17

LKA FELSEFES

daha nceki, uzunluu kestirilemeyen ve en azn dan birka on bin yl srd sanlan bir dnemde, insan dncesinin nasl bir evrim geirdiini nere deyse hi bilemiyoruz. Bu gerei, dnce tarihini konu edinen hi bir deneme gz ard edemez. Belki de her tarih kitabnn banda, okuyucu, her eyi yerli yerine oturtmak ve geni bir gr as kaza nabilmek iin, inceleyebildiimiz tarih alarnn insan soyunun ortaya kt ve gelitii zamana g re ve bunun da hayatn balad zamana gre ve bunun da dnyamzn olutuu zamana gre ve bu nun da tm evrenin sonsuzluuna gre ancak k ck bir zaman dilimine sdn bir kez gznn nne getirmelidir. Tarih ncesi alar dediimiz, o pek bilineme yen dnemlerde uzun gelime sreleri yaand anlalmaktaysa da insanln ancak u son alt bin yl iinde bir k yaparak dnyay aklama giri imlerinde bulunduu ileri srlmtr. Ancak Msr llerinde ve Hindistan'n balta girmemi or manlarnda her yeni arkeolojik kaz, her batk uy garln ortaya k dnen, reten, yaratan, uy gar insann gemiinin ksa bir sre nce sanld ndan ok daha eski zamanlara uzandn gzler nne sermektedir. nsanln dzenli ve srekli olarak ilerleyip ykselmedii ve her ykseliin ar dndan Tanr katndan ve cennet bahesinden ko vulduu bir d dneminin balad dncesi pek ok dinin retisinde yer almaktadr. Batda 18. ve 19. yzyllarda gl olan bir inan, insanl n artk kalknaca ve srekli ilerleyecei inanc sarslmtr. Yalnz d dnyann ele geirilmesiyle

GR

ve teknik bulularla llen ykseliin ve ilerleme nin i dnyamzn geliimine, yaratc dncenin ve i yaantlarn zenginliine olumlu bir katks olup olmad bugn tartlmaktadr. Hele yakn gemiimizdeki insanlk d korkun gelimeleri grdkten sonra her ykseliin bir d var di yen uyanlarda bir gerek pay bulunduunu gr mezlikten gelmek ve Birinci Dnya Sava ncesin deki kuaklarn aydnlk bir gelecee ve ykselie olan sarslmaz inanlarna hl kr krne bal kalmak kolay deil. Dnce rnlerinin, ancak belirli bir tarihten sonra, izlerine rastlayabiliyoruz; bunlar iinde de felsefi olup bize kalanlar, ya bunlar dnm olan dnrler ya rencileri ya da - ve ou kez para para edilerek - kar grteki eletiricileri tara fndan yazya geirilerek korunmu olanlardr. Ne var ki, bize her zaman en iyi, en deerli ve en anlam l dncelerin ulam olduunu syleyemeyiz. Tandmz byk filozoflardan baka daha pek ok dnr derin ve nemli eyler dnm, an cak dndn aktaramam ya da yaad za man ve ortamda anlalamam ve unutulmu ola bilir. Belki nl filozoflar da en derin dncelerini kendilerine saklamlard. Belki de en derin dn celer dile getirilemiyor! Bir Hintli bilgeye rencileri en yce gerein ne olduunu sormular, o ise bir ey sylemeyerek susmu. Bir aklama bekleyerek stelediklerinde bilge sonunda dayanamayarak demi ki: "Niin ba na hep ayn soruyu sorup duruyorsunuz? Sorunu19

LKA FELSEFES

zu karlksz brakmadm ki. unu bilesiniz, en yce gerek suskun olmaktr!" Gemiin aydnlatlmasna ynelik her aratr mann karlat glkler ve engeller felsefe ta rihi denemelerinin de nnde durmaktadr. Her gn mahkemelerde gsterilen bir abay, bir duru mada bir olayn nasl olup bittiini anlamak iin na sl uraldn gz nne getirelim. zerinden uzun bir sre gememi olduu ve yargcn yemin verdirerek dinleyebilecei grg tanklar bulundu u halde olayn nasl ve niin gelitiini anlamak her zaman kolay olmayabilir. Dnk ya da bir nce ki gnk olaylar deil de, bir yz yl ya da bin yl n cekiler sz konusu olduunda ve gnlk olaylar de il de dnceler, karmak diplomatik ve politik gelimeler vb. incelendiinde karlalan glk ler kim bilir kaa katlanr? Neyse ki, tarihinin, ve bu arada felsefe tarihisinin eriebilecei ve deer lendirebilecei salam kantlar, belgeler, kitaplar da vardr. Yine de, satrlarn arasn okumak, per delerin arkasn grmek her zaman mmkn olma yabilir. Genellikle bize en son aamadaki dnceler kalmtr ve bir dnrn dncelerini niin, na sl ve hangi ortamda gelitirmi olduunu, zel ya antsn, sorunlarn, eilimlerini ve teki felsefe d etkenleri ou kez bilemeyiz. Byk bir bulu ya da yetkin bir sanat yapt gibi, hi kukusuz, ol gun bir dnce de yaratcsndan ayr ve bamsz olarak var olan ve korunan bir dnce rndr ve bu yzden buna yaratcsnn eilimlerini, gelii mini, kiiliindeki zayf yanlar, dengesizlikleri

GR

aratrarak yaklamak anlamsz ve gereksiz gibi grnebilirse de bu tr ayrntlar zellikle felsefede gizli kalm kelerin aydnlatlmas bakmndan ok yararl olabilir. Dnceleri iyi anlamakta karmza kan bir baka engel de yabanc dillerdir. Her dnrn kendi dilinin tm inceliklerinden yararlanarak d ncelerini aklamaya altn gz nnde tu tarsak, ince gibi gerek yaps gerek anlatm biimi bakmndan bizimkinden tmyle apayr bir dille yazlm dncelerin btn incelikleriyle evril mesinin ok g belki de hi bir zaman baarlamayacak bir i olduunu sezeriz. unu unutmayalm, byk yaptlar anlam kaybna uramadan bir dil den baka bir dile evrilemez, yabanc bir dili ana dili gibi bilmek ve tm szcklerin anlam ykn sezerek aktarmak neredeyse olanakszdr. Hatta, ayn ada ve ayn yerde yan yana yaayan kimse ler arasnda bile gr ayrlklar yle derinleebilir ki pek ok szck ve kavrama baka baka anlamlar ve duygular yklendii grlr. Bir Amerikal felsefe profesr, Paul Schilpp, ou kez almaz gibi grnen engelleri ve nmz de da gibi duran glkleri hi olmazsa amzn felsefesi iin bir lde ortadan kaldrabilmek ama cyla bir felsefe yazlar dizisi hazrlamtr. Yaa makta olan herhangi bir filozofa ayrlan ayr bir b lmde nce ksaca o filozofun zgemii ve yetime si anlatlyor ve sonra pek ok bilim adamnn ve fel sefe uzmannn sorularna, eletirilerine yer verili yor, sonra da son sz filozofa braklyor. O da kendi sine ayrlan yerde btn sorular yantlamaya,
21

LKA FELSEFES

eletirilen grlerini aklamaya, aklarn ka patmaya alyor.(1) Bu tr kitaplar okurken, oku yucunun, ne olursa olsun geni bir bak asn, saduyusunu ve salkl bir kukucu yaklam el den brakmamas gerekir. Felsefe uzmanlarnn yorumlarn, aklamala rn, incelemelerini ve eletirilerini ieren kitaplar ieri alnmadan,yalnz filozoflarn kaleminden k m yazlarla byk ktphanelerin koca koca sa lonlar doldurulabilir.

Alakgnlllkle Grundri (Ana hat) diye adlandrlm bir bilimsel felsefe tarihi denemesi be kaln cilde sdrlmtr. stelik bu kitap ok yaln, youn, ksa ve zl bir anlatmla ve ancak fel sefe terimlerini tm incelikleriyle bilen uzmanlarn anlayab bir konuyu o konunun uzmanna anlatmak ok daha kolaydr. Bir mhendis bir baka mhendise tasarlanm bir kpr zerine bilgi vermek istese ona ksaca lleri, yap malzemesini ve kprnn nerede, hangi sisteme gre yaplacan syleye rek ve gerekirse hesaplarn nasl yapldn gste ren birka formln adn vererek ok ey anlat m olur. Bu bilgileri alan teki mhendis de kpr nn nasl olacan abucak kavrar. Mhendislik ten anlamayan bir kimseye bu kprnn nasl ya placan anlatmaya kalkan mhendis ise ne di yeceini arr. Kprlerin hangi sistemlere gre yaplabileceini, statik yasalarn, bu arada anla lmayan terimleri, unu bunu anlataym, akla yaym derken mhendis ayrntlara daldka dalar
22

GR

ve bir trl kprnn nasl olacan aka anla tamaz. Felsefe tarihi yazmak da her halde kpr ya pmndan aa kalr bir i deildir, ve bu kitap bu konuda nbilgisi olmayan okuyuculara ynelmi tir. Ba sonu gzkmeyen, yzmek bilmeyen bir kimsenin kolaylkla iinde boulabilecei felsefe yaznndan seilen konularn ve okuma paralar nn nce bu felsefeye giri kitab iin uygun olmas na dikkat edilmi, sonra da felsefe uzmanlarnn ar basan grlerine ve bilimsel almalarna ters dmemeye aba gsterilmitir. Kitabn yazar ise, zel olarak ilgi duyduu konulara kaymaktan ve kendi grlerini amaktan kanmtr. Bu ki tabn eksiksiz olmak ya da en yeni gelimeleri ve yo rumlar yanstmak gibi bir iddias da yoktur. Yer ve zaman bakmndan ise snrlar yeniden gzden ge irilmitir. Yer bakmndan: Felsefe tarihini Eski Yunan felsefesinden balatan Bat felsefesinin dar snrlarndan klm, - Eski Msr ve Yahudi d ncesi ve bugn bildiimiz kadaryla felsefeye kat ks nemli grlmeyen kltrler bir yana brakla rak -. Eski Hintlilerin ve inlilerin byk ve bizim kinden hi de aa kalmayan, ok ynl etkileri g nmzde de grlen dnce gelenekleriyle okuyu cunun tanmas salanmtr. Zaman bakmn dan: Her an bir ya da birka nemli dnrne yer verilmi - ayn ada yaayan ve daha nemsiz saylan dnrlere yer ayrlmamtr. zerinde durulan dnrn ise yaamndan, yaptlarndan olabildiince yeterli bir bilgi sunulmaya allm ve ancak bu ereve iinden baklarak o adaki

LKA FELSEFES

baka dnrlere, felsefe akmlarna, kart g rlere deinilmitir. Bu kitaptan ne beklenebileceinin batan bili nebilmesi iin buradaki bu aklamalara gerek var d. FELSEFENN KONUSU imdi konumuza gelelim ve bu konuya ilk kez giren herkesin sormas gereken soruyu soralm: Burada tarihi anlatlacak olan ey, yani felsefe, nedir? Bu soruyu byk filozoflara soracak olursak d krk lna urarz, nk filozoflarn her biri sorumuzu baka trl yantlayacak ve felsefe diye neyle ura yorsa ve ne retiyorsa, onu bize felsefe budur di ye anlatmaya kalkacaktr. Kendimizi belirli bir felsefeyle snrlamazsak sorumuzu yle de sorabiliriz: eitli dnemlerde yaam olan saysz filozof hangi konularla ura m acaba? Bu soruya ise bir tek yant var: Her ey le! Gerekten de felsefenin konusu olamayacak ve olmam hi bir konu kalmam gibidir. En byk ten en ke ve en nemliden - (gerekte nemli ve nemsiz olan bir ey varsa), - en nemsize dnyann nasl olduundan gnlk yaamdaki doru davra n biimlerine, zgrlk, lm ve lmszlk gibi lmsz sorulardan yemek imeye kadar her ey felsefi dncelerin konusu olmutur. Ancak biz felsefenin yneldii alanlar felsefe kitaplarnda gsterildii gibi biraz daha bilimsel bir yaklamla yle sayabiliriz: Varoluun giziyle metafizik (fiziktesi); btn varolula, ontoloji (varlk bilgisi)
24

GR

- (bu iki dal birbiriyle pek ok felsefe dalnda olduu gibi kesiir); doru dnmek ve doruyu aramakla mantk (Logik); doru davranla ethik (ahlak bilgisi); bilmek ve bilginin snrlaryla bilgi kura m; gzellii aramakla ise estetik urar. Do ayla doa felsefesi, kltrle kltr felsefesi, dinle din felsefesi, toplumla toplum felsefesi, tarihle ta rih felsefesi, siyasetle siyaset felsefesi, hukukla hu kuk felsefesi, dille dil felsefesi ilgilenir. Bir iktisat felsefesi, teknik felsefesi, para felsefesi bile vardr. Bu sralamada sz geen btn bu konularn her birinin ayr bir bilimin de inceleme ve aratrma konusu olduu besbellidir. ktisatla iktisat bilimi, dille dilbilim, hukukla hukuk bilimi, siyasetle siyaset bilimi urar. Ta rih biliminin konusu tarih, toplum biliminin (sos yoloji) konusu toplum, din biliminin konusu din dir. Doay ise fizik, kimya, biyoloji, astronomi gi bi daha sayamadmz pek ok bilim konu edin mitir. Bir aratrma ve bilgi edinme yolu olan felsefey le bu ayr ayr bilimler arasnda konulan payla mak asndan bir snr izilemez. Felsefe bu say lan bilimlerle ayn konulara eildii halde onlarn her birinden ayr olduuna gre demek ki felsefenin kendisine zg bir yntemi olmal. imdi de bu yn temin (metodun) ne olduu sorusu beliriyor. te burada da ayrntlara girersek bu iin iinden ka mayz. Pek ok dnr kendi yntemini felsefenin yntemi olarak gstermitir. Ayrca pek ok ara trma dalnda kkeni felsefeye dayanan yntemler kullanlmaktadr. Felsefe de, bilimlerin gelitirmi
25

LKA FELSEFES

olduu yntemlerden kendisi iin uygun grdkle rini seerek almtr. Felsefenin teki bilimlerden nerede ayrld ise gsterilebilir. Bir kez daha, yukarda saydmz konulan ve alanlar ve teki bilimlerin sralann gzden geirirsek felsefenin hereyi iine alarak b tn varoluun tm konularn kapsam olduunu grrz. Felsefeden baka, konusu her ey olan baka bir bilim de bulamayz. Varoluu btnl iinde kavramak, aratrmak yalnz felsefenin ii dir. Btn kavramaya ynelik olma zellii felse feyi btn teki bilimlerden ayrr: Bilimler devlet, dil, tarih, yaam gibi kendi belirli ve snrl alanlar n incelemeyi grevleri olarak bilirlerken, felsefe belirli bir bilimin younlam ve snrlanm d ncelerini alarak daha geni bir balam iinde ye niden deerlendirir ve btnlk iindeki yerine oturtur, bilimler arasndaki ortak dnceleri bu lup karr ve bunun yannda, bilimlerin vard so nulan, yarglan geni bir a iinde btnletire rek, ilikiler kurarak, birletirerek tutarl bir b tnlk iinde badatrarak, bir dnya gr olu turur. Felsefe, bilgileri, bulgulan baka alardan, deiik ynlerden aydnlatmaya, yorumlamaya a lnca onun teki bilimlerden nerede ayrld iyice anlalr. Ne var ki, varoluun tmyle uraan yalnz felsefe deildir. Felsefe bu alan din ve gzel sanat larla paylar. Bu ikisi de kendilerine gre ve kendi lerine zg yaklamlarla varoluu btnlyle kavramaya ynelmilerdir. Burada da snrlar ke
26

GR

sin deildir. Felsefe yaamn btnln ve anla mn kavramaya alrken dine yaklaabilir. Ger ekten de din ve felsefe uzun tarih dnemleri boyun ca birbirlerinden ayr dnlemeyecek kadar bir birlerine smsk balydlar. te yandan, felsefi bir dnce ok yetkin ve grkemli bir anlatmla bir sa nat eserinde, rnein bir iirde ya da bir mimarlk aheserinde ortaya km olabilir. Kimi zaman sa nat eserleri ou kez aheserleri dinin alanna da girerler. Ancak gerekli ve bizim amalarmz iin yeterli bir ayrm burada da gsterebiliriz. Felsefe yi din ve sanattan ayran zellik onun akln yolunu semesidir. Din ise akla deil, nce inanca ve duy gulara seslenir. Sanat da yine ncelikle aklc olma ya deil, ieride biimlenen bir dncenin davu rumuna, darda yaratlmasna abalar, ve eer yaratlan ey gerekten de yetkin bir yapt ise gere i, simgelerle dolu gizli bir anlatmla da olsa, btn lyle gsterebilir. Byk sanat eserleri oun lukla akldna, duygulara, gzellie, gsterie ve ycelie ynelmilerdir. Gerei ve yaam anlama ve anlatma giriim lerinin, yani din, sanat, felsefe ve bilimlerin, tarih iinde birbirleriyle karlkl ilikisine baktmz da bunlarn zaman zaman bir arada, i ie olduklar ve zaman zaman birbirlerinden ayrlarak attk lar grlr. Baz kltrlerde, genellikle eski a larda bunlarn hepsi ayrlmaz bir btn olarak bir arada bulunurlar. Eski Hintliler rnein, yzyllar ca nce ad san bilinmeyen yazarlarca yazlm, di ni olduu kadar felsefi olan ve ayn zamanda gerek bir sanat eseri saylan ve bizim bildiimiz anlamda
27

LKA FELSEFES

bilimler olmadndan bunlar da ieren yaptlar b rakmlardr. Btn Avrupa Ortaa boyunca din ve felsefe i ieydi. Buna karlk Eski Yunanllar da felsefe, inanlar ie kartrmadan, yalnzca akl yoluyla, yani dnerek varoluun anlamn (ya da anlamszln) kavramak amacyla ortaya kmtr. Son yzyllarda Bat'daki gelimelerle, Eski Yunanllar zamanndan beri felsefenin bir paras olan bilimlerin birer birer ayrlarak - tpk felsefenin uzun sre bir arada bulunduu dine kar karak bamszlamas gibi - bamszlatklar ve sonunda felsefenin yaama hakkn tehdit ettik leri grlyor. Buraya kadar olan aklamalar, bizim inceleme alanmzn gsterilmesi bakmndan sanrz yeterli olmutur. ncelememiz, felsefenin gerek dinle ge rek teki bilimlerle olan yakn ilikisi nedeniyle on larn alanlarna da ara sra dalacaktr. Yalnz, ku ramlara, kavramlara tanmlara dayanlarak felse fe ve konusu belirlenemez ve snrlanamaz, nk aka sylemek gerekirse felsefe soyut ve deimez bir bilim deil, tarih iinde ve yaamla i ie srekli gelien bir bilim olmutur. Sonunda yine de, bir ta nm ok gerekiyorsa, felsefe, belirli bir konudaki dncelerin geliimiyle ortaya konan belirli so runlar aklama ve zme giriimidir diye kestirme bir tanm verebiliriz. Felsefenin konularn ise bi rer birer inceleyebilmek ve anlayabilmek iin bun larn tarih iindeki evrimlerini az ok bilmek gere kir. Bu da u demektir: Felsefe tarihi olmadan felse fe yaplamaz.
28

GR

KANTIN SORUSU Snrlarn biraz nce grm olduumuz bu geni alana, yol arayarak, yol sorarak girmezsek ba so nu belli olmayan dnceler arasnda yolumuzu k sa srede armamz iten deildir. Bilmediimiz bir alana girdiimizde bize bir harita, bir pusula, bir klavuz gerekir ki hangi yollardan gitmemiz, hangi yollara sapmamz gerektiini bilelim. Byk filozof Immanuel Kant, yaamnn son larna doru yazd bir mektubunda, yaam bo yunca yapt almalar geriye bakarak deerlen dirirken almalarnn u soruya dayandrlabileceini aklamtr: Ne bilebiliriz? Ne yapabiliriz ? Neye inanabiliriz? Bu sorular her ada her dnen insan ilgi lendirmi ve dndrm olan konulara dokun maktadr. lk soru bilmeye, anlamaya yneliktir. Dnya nasl olmu? Bir eyi nasl anlayabilirim? Onun zerine neler bilebilirim? Ve (Kant iin u nemli) onunla ilgili kesin bir bilgiye nasl ulaabilirim? kinci soru insan davranyla ilikilidir. Yaa mm nasl dzenlesem? Yaptklarmn anlaml ol mas neye bal? Neyi baarabilirim? Bakalaryla nasl geinebilirim? Topluma kar ykml m ym? nc soru inanlar zerinedir. Bu soru, tam olarak ne olduunu bilemediimiz ama, yaa mmza bir anlam verebilmek iin sormaktan kur-

LKA FELSEFES

klamadmz bir eye yneliktir. Her eyin stn de olan bir g var m? nsann istenci (iradesi) z gr m deil mi? lmszlk var m? nc soru nun, ve bir yerde de ikinci sorunun dinin alanna kaydn gryoruz. Bir soru'nun felsefeyle ilgili bir soru saylabilmesi iin, pek ok filozofu uratr m olmas gerekmez, anlaml ve akla dayanan bir yant beklentisiyle sorulmu olmas bile yeterlidir. Bu nc soruya gerekten de bir yant bulunabi lir mi? Bulunabilirse neye gvenilerek ve hangi ka ntlara dayanlarak bulunabilir? nan aklc d ncenin dnda bir yerdeyse, dnmekle inan mak arasndaki snr nereden geer? Felsefenin tarihi geliimini bu soru asn dan gzden geirirsek - bunu imdiden aklamakta bir saknca yoktur sanrz - genel olarak Kant'n be lirledii sorularn ters srayla karmza ktn gryoruz, Doum, lm, lmden sonra ne olduu, doa st bilinemeyen gler, melekler ve eytan, tanrlar ya da bir tanr olup olmad sorularnn uyanan insan dncesinin zmeye alt ilk bilmeceler olduu ileri srlebilir. Doru davran n yasalarna, yararl ve erdemli bir tutumun ne ol mas gerektiine ilikin sorularn, bilginin arala rn, olanaklarn ve snrlarn soruturan sorular dan daha nce sorulduu anlalyor. Eski Hint felsefesinde Tanrya, zgrle, lmszle ve yaamn anlamna ynelik sorular en arlkl sorulard. Eski in dncesinde soru daha batan beri gnlk davrana ve toplum iin de yaaya, yani treler ve erdem konusuna ynel tilmiti. ok ynl Yunan felsefesi ise bu sorularn
30

GR

n de, ama daha ok bilgiye ve davrana ilikin ilk ikisini sormutur. Ortaa Bat felsefesinde n celik yine nc soruya, Tanr, lmszlk, iyilik ve ktlk gibi zamansz konulara verilmiti. An cak son alardaki Bat dncesinde bilgiye yne lik ilk soru iyice arlk kazanm ve gittike artan arlyla bizi gnmze, belki de yeni bir dneme cin eiine getirmitir. ncelememizi bu sorular asndan ele almam zn bir sakncas varsa o da, ne var ne yok, felsefenin btn alanlarn kapsamamzn nlenmi, ve snr larmzn iyice daraltlm ve belirlenmi olmasdr. Bir estetik tarihi, siyaset felsefesi, hukuk felsefesi gibi konulardan her biri ayr bir kitabn konusunu oluturabilecek geni alanlardr. Soru sorarak bir alana girmenin yarar, ve ayn zamanda okuyucu dan bir dileimiz ise, aklanan dncelerin soru larla tartlmasdr. nk, gerekte verilebilecek snrsz sayda doru yant olmamas gerekirken, her aa ve her dnre gre doru olan bir yant bulunur.

31

DOU BLGEL

ESK HNT FELSEFES

Hindistan, hem corafyas hem de kltryle bal bana bir dnyadr. Kuzeyde Himalayalar'n za man nedir bilmeyen buzullarndan, byk akarsu larn sulad verimli ovalara ve gneydeki tropikal scaklklarla kaynayan blgelere kadar uzanan, her trl iklimin grld, 650 milyonu akn in san barndran, dillerin, dinlerin ve kltrlerin be ii olan bu dev lke, arkeolojinin saptayabildiine gre, en azndan drt be bin yl gerilere giden tari hiyle, hem insanln ilk uygarlklarndan birinin kalntlarnn hem de felsef dncelerin bizce bili nen en eski kantlarnn bulunduu yerdir. Kaz larla yeni buluntular ortaya karmas rastlantla ra bal olan arkeolojinin, ileride ne yenilikler geti recei hi belli olmaz. Ancak Mohenjo-Daro adn daki uygarln kalntlarn krekler 1924 ylnda ilk kez gn na kardnda, uygarlk tarihine yeni bir sayfa almtr. Salam ve birka katl ev leri, dkknlar ve geni caddeleri olan ve birbiri stnde kat kat ykselen kentlerin yapl tarihini, uzmanlar nc ya da drdnc bin yla kadar
35

LKA FELSEFES

karmlardr. Burada bulunmu olan ev eyalar, ssl anak mlekler, silahlar ve taklar sanat de eri asndan eski Msr, Babil ve hatta Avrupa'da ki benzerlerinden hi aa deildir.(1) ikinci bin yln ortalarna doru, aa yuka r 1600 yllarnda - eski tarihler kesin olarak be lirlenemediinden ancak kestirilebilir - kuzeyden gelen, kendilerine Aryas (Aryalar) diyen bir ka vim (budun) Hindistan' yava yava ele geirmeye balad. Arya szcnn anlam kimi aratrma clara gre soylu demektir, bu durumda Aryas szcnden soylular anlam kyor. (2) Baka aratrmaclar bu szcn inananlar anlamna geldiini ileri sryorlar ki o zaman bu, Aryalarn dinine inananlar demek oluyor; daha baka aratr maclarsa arya szcn ift srmek szc nden treterek, Aryalarn iftiler anlamna geldiini belirtiyorlar.(3) Dilbilim , 19. yy.'n ban da, Aryalarn dilinin Bat dillerine olan yaknl nn farkna varnca Hint, ran, Yunan, Latin, slav, Cermen, Kelt ve Ermeni dillerini kapsayan dil aile sine Aryan ya da Hint-Cermen (Indogerman) diller dendi; ve dillerdeki bu yaknlktan yola kla rak Hintli Aryalarn yukarda adlan geen halklar la birlikte ok eski bir Hint-Cermen kavimden gel dikleri varsayld ve bu kavmin anayurdunun ne resi olabilecei konusunda sonu gelmez bilimsel bir tartma balad. Son zamanlarda byle bir var sayma da kukuyla yaklalmtr, ancak - elde yazl belgeler yoksa da - btn bu dillerin bir kk dilden tremi olduu konusunda gr birlii var dr. (4)
36

VEDALAR AI

Hindistan'n ayr blgesinin Aryalar tarafn dan fethi her biri yzyllar sren aamada ta mamland. Yaklak bin yllarna dek sren ilk dnemde kuzeybat Hindistan'n Indus akarsuyu boylarndaki Pencab (Be Su) blgesi alnd. Gene be yz yl sren ikinci dnemde birbirleriyle ve yerlilerle yaptklar savalar sonunda Aryalar do uya, Ganj'n sulad blgeye doru ilerlediler ve burada kalarak yerletiler; 500 yllarna dek s ren nc dnemde ise Hindistan'n gneyine, Dekkan yaylasna yava yava yaylan Arya klt r burada da kk sald. Eski Hint felsefesi Hint Aryalarn dncele riyle balar; Aryalar ncesi halklardan baz izler zellikle Dravid kkenli diller ve Dravid kltr kalntlar - kalmsa da, onlarn dnceleri ve fel sefeleri zerine bilgilerimiz yetersizdir.

I. VEDALAR AI
Hint felsefe tarihini kesin izgilerle belirli dnemle re ayrmak gtr. Hint tarihini konu alan btn incelemelerin karsna kan bu gln nedeni ni, Hint dncesinin eskiden beri sonsuzlua y nelmi olmasnda ve tarihleri kesin olarak belirle meye nem vermemesinde aramak gerekir. Hindis tanda bizim bildiimiz trde, rnein Eski Msrl larda olduu gibi, nemli olaylarn tarihlerini kesin olarak bildiren bir tarih yazlmamtr.
37

LKA FELSEFES

Hintlilerin felsefi dnceleri de engin bir deni ze benzetilebilir, yle ki, bu denize alan kimse y nn kolay kolay bulamaz. Hint felsefesiyle ilgili ou yaptn hangi yzyla ait olduunu saptamak bile gtr. Bat'da felsefenin dnemlerine damga larn vurmu olan dnrlerin kiilikleri ve ya amlar genellikle az ok bilinirken Hintli dnr ler hep yaptlarnn ve dncelerinin arkasna giz lenmilerdir. Bu dnrlerin kimi zaman adlar bilinirse de, yaam ykleri bilinmez. Hint felsefesi - daha Hint dnce tarihinin aratrlmas ve konuyla ilgili btn yaptlarn Ba t dillerine evrilmesi ii tamamlanmadndan ancak bilgilerimizin bugnk durumuna gre an laml ve bizim iin yeterli birka aa ayrlarak in celenebilir. Aa yukar 1500 ile 500 yllar arasnda olan aa Vedalar a denir. Bu ad, bu a ze rine bilgilerimizi borlu olduumuz ve hepsine bir den Veda'lar denen metinlerden alnmtr. Veda lar denince, bir tek kitapta toplanm olan yazlar deil, geni bir yazn akla gelir ve bu an dei ik dnemlerinde, kimlikleri bilinmeyen pek ok yazarn, ozann katksyla olumu olan bu metin ler, ok daha eski alarn izlerini tayan mitleri ve dini dnceleri de iermektedir. Veda, tanr bil gisi, din bilgisi anlamna gelir ve eski alardan kalma pek ok bilgiyi gnmze tar. Vedalarn uzunluu Kitab- Mukaddes'in (Kutsal Kitabn) uzunluunun alt katna yakndr.(5) Vedalar un lardr:
38

VEDALAR AI

Rigveda - Yakar ve tanrlar vme bilgisi(6) Samaveda - lahiler Vedas, ilahi okuma bilgisi Yayurveda - Kurban treni bilgisi Atharvaveda - Atharvan'n Vedas, by bilgisi Bu Vedalar, rahiplerin eskiden, kurban treni bilgisini, ilahileri, tanrya yakar biimlerini, gi zemli szleri vb. sakladklar bavuru kitaplaryd. Her kurban trenine tanrya yakaran, ilahi oku yan, tren ilerini yrten rahipler ve bir de bara hip olmak zere drt rahibin katlmas gerektiin den her birinin grevine uygun olarak bu drt Veda olumutur. Vedalarn her biri kendi iinde yine drt bl me ayrlabilir: Mantras - lahiler ve dualar Brahmanas - Yakar, by ve kurban szleri nin yerinde kullanln gsteren bilgiler Aranyakas - Orman metinleri, ormana eki lenlere tler Upanishads (Upaniad'lar) - Gizli retiler, bunlar felsefi bakmdan en nemli metin lerdir. Vedalar baka alardan da blmlere ayrla rak incelenebilir. Dindar bir Hindu bu metinleri tanr yasas, tanrdan kaynaklanan tartlmaz gerekler olarak bilir. Vedalar a diye adlandr lan Hint felsefesinin bu ilk am daha yakndan in celeyebilmek iin yine dnemlere ayrmak gereke cektir: 1. lahiler dnemi ya da Vedalarn ilk dnemi, yaklak 1500-1000 yllar. 2. Kurban trenleri gizemcilii dnemi, yakla k 1000-750 yllar.
39

LKA FELSEFES

3. Upaniadlar dnemi, yaklak 750-500 yllar.

1-LAHLER DNEM Daha sonraki gelimeleri daha iyi anlayabilmek iin Hindistan'a yeni yerlemeye balam olan Ar yalarn yaamn gzmzn nne getirmeye al alm. Vedalarn en eskisi ve ayn zamanda insanl n yazya geirilmi en eski dnce rnlerinden biri olan Rigveda' nn ilahileri, bize, Hindistan'n kuzeybatsna daha yeni yeni yaylmaya balam olan Aryalarn yaamlar ve dini zerine bir fikir veriyor. ( 7 ) Aryalar o zamanlar, kentler kurmasn bilme yen, gemicilikten anlamayan, sava kyller ve gebe obanlard. Demircilik, mlekilik, maran gozluk ve dokumaclk gibi el sanatlarn ise biliyor lard. Dnya grlerinde, bugn bize en olaan gerekler gibi grnen canl cansz, insan doa, madde ruh ayrmlar belirgin deildi.(8) lk tanrlar doa gleri ve gerekleriydi. Eski toplumlarda ge nellikle olduu gibi gk, yer, ate, k, yel, su hep insanlar gibi yaayan, konuan, davranan ve ac e kebilen kiiler olarak dnlrd. Rigveda, sr lerin oalmas, iyi rn alnabilmesi, uzun bir ya am vb. iin, Agni (ate tanrs), Indra (imek ve yldrm tanrs), Vinu (Vishnu, gne tanrs) gibi tanrlara, yneltilmi yakarlar, yalvarlar, dilek ler ve vglerle doludur.
40

VEDALAR AI

Felsefi dncenin ilk kvlcmlar burada u soruyla akmtr: Bu tanr bolluunun tesinde son bir gerek, bir varolu nedeni gizli olamaz m? Sakn btn varlklar tek bir kaynaktan km ol masn? Sonralar Hint felsefesinin zerinde ok durduu birlik dncesinin ilk tohumlarnn daha bu dnemde atld grlmektedir. Rigvedann Yaradl ilahisinde bu dnceler ve her eyin kayna olan ve tm evreni kapsayan son gerei aray, grkemli bir biimde yle dile getirilmitir: "Bata ne varlk vard ne yokluk Her yeri dolduran her yerde olan Hava da yoktu yukarda gkler de! Nerede derin uurumlar, denizler? Bata ne lmszlk vard ne lm! Gece de olmazd, gndz de Baka ey yokken O bir bana Sonsuzlukta uard sessizce. Karanlkla rtlyd her yer Ba sonu olmayan ksz gecede Sklm olmal ki rt iinde Birden dodu O, parlayan bir gle. Bu bir olandan kt nce Bilginin tohumu olan sevgi Varln kk yokluk iken Sevgiyi arad durdu bilgi
41

LKA FELSEFES

Bir ayrlk girmemise araya stteki nedir, alttaki nedir? Yerinde duramayp dnce tohum Yer altta, gerilim sttedir. Btn bunlar kuran kim? Varlk neden olmu duyan kim? Tanrlar da gelmiler buraya! Nereden gelmiler gren kim ? Kim ise varl yaradan Bakar m gn st katndan Yerde ne varm, ne yokmu O da m bilmez, kim bilir?" (9) Derin bir sezgiyle gerei arayan bu ilahinin so nunda lahiler dneminin sonuna gelindiini bildi ren bir kuku beliriyor: Tanrlardan kukulanmak! Ozan bize tanrlarn "oradan bu yana" geldiini sy lyor; demek ki, onlar da yaratlmlar. Aadaki dizelerde de eski Veda dininin kt , daha dorusu yeni bir dnemin eiine gelindii iyice belli oluyor. Tanrlara kar duyulan kuku gi derek bir alaya dnyor: "Yarn bakalm, Indra'y vp durun! Keke sizi bir duyabilse bir kez olsun... Diyorlar ki "Indra nerdesin niin yoksun!" Hi olmam m gren, ya kim o vlen?" (10) Burada grlen rneklerden ve bunlardan da ha da ar olanlarndan Vedalarn ilkel dini gr lerinin ykldn ve her eyin birlii dncesinin

VEDALAR AI

ortaya kyla Hint dncesini esiz doruklara ulatracak olan bir sonraki admn atlmasnn za mannn geldiini anlyoruz.

2 KURBAN TRENLER GZEMCL DNEM Aryalarn douya, Ganj atalazna yayldklar ve orada baka bir rktan olan yerlileri alt ettikleri bu dnemde, Hint toplumunu kalc bir dzene ve bii me sokmu olan u gelimeler grlmtr: Kast dzeninin olumas ve rahipler kast olan Brah man'larn toplum iinde ayrcalkl bir yer elde et mesi. Kastlarn oluumuna yol aan en bata gelen etken, ounluu oluturan yerli halka kararak eriyip gitmekten korkan bir ynetici ve egemen aznln stn ve ayrcalkl kalabilme isteiydi. Bylece ilkin, Aryalar ve udralar (Chudras) bunlar her halde boyun een eski yerli halklardan biriydi - ayrm yapld; ya da daha dorusu, zaten gereklemi olan bir ayrm Kast dncesinin or taya kmasyla almaz bir blnme olarak pekiti rildi. Bu rk ayrm yapldktan sonra - Portekizce olan kast yerine Sanskritede renk anlamna ge len varna szc kullanlr - Aryalar kendi ile rinde de u byk kasta ayrldlar: Brahman 'lar - Rahipler Katriya'lar (Kshatriyas) - Krallar, beyler, soylu savalar (Ortaa valyeleri gibi!) Vaiya'lar - (Vaishyas) Satclar, vb.

LKA FELSEFES

Bunlarn altnda udra'lar ve daha da aada Parya lar ya da dlanmlar vardr; yola getirile meyen yerliler, sava tutsaklan, ve kleler de Do kunulmazlara oluturur.(u) Mahatma Gandhi'nin de ok kar olduu bu kurum, gnmze dek tam olarak zlememi ar toplum sorunlarndan biridir. Bu kastlar za manla giderek dallanp budaklanm ve her biri kendi iinde kapal saysz alt kastlara ayrlmtr. Ancak Bat uygarlnn lkeye girmesi, fabrika i ilii ve demir yollan bu dzeni biraz sarsmtr. Hint dncesinin geliimini - burada bizi ilgi lendiren konu budur - derinden etkileyen bir baka oluum da Brahman rahipler kastnn giderek nem kazanmas ve toplum iinde ayrcalkl bir ye re gelmesidir. Vedalarn ilk anda savalar sn f olan Katriya'lar (Kshatriyas) toplumun en st katndaydlar. Yeni lkeleri almak iin yaplan sa valar bir son bulup yerini ban uralara bra knca, tarm ve el sanatlarna dayanan dzenli bir yaama geilince, halk doa st glerden yarar lanmay umarak dua ve kurbana byk nem ver di, nk ekinlerin veriminin ve bolluun tanrlann isteine bal olduuna inanyordu. Tanrlarla ve doa st glerle dorudan doruya iliki kura bilme bilgisine ise yalnz Brahmanlar sahipti ve on lar da bu bilgiyi kaim bir giz perdesi altnda sk sk saklyorlar ve "trenden en kk bir sapma bile ya rar yerine zarar getirir" uyarsnda bulunuyorlard. Buna ek olarak, rahiplerin eskiden kalma tapn ve yakar biimleri artk iyice uzaklaan bir gemi
44

VEDALAR AI

e dayandndan daha da anlalmaz, karanlk ve gizemli bir havaya brnyordu. Tanrlardan yar dm dilemek iin baka bir din kurumu ve yetke ol maynca Brahmanlar gnlk yaamn tm nemli ilerinde ve durumlarnda tanrlarn vazgeilmez araclar oldular. Sava, bar, krallarn tahta k mas, doum, evlenme gibi durumlarn uurlu ya da uursuz saylmas hep baaryla uygulanmas Brahmanlarn elinde olan kurban trenine baly d. Ayn zamanda iyi bir eitim yapabilmenin tekeli de onlardayd. Bat'daki benzer oluumlardan fark l olarak Brahmanlar, rnein Ortaa Katolik kili sesinin gc gibi, dnyaya dnk bir g olutur may hi bir zaman dnmemi ya da kilisenin Papa'ya bal kapal rgt gibi ast st ilikisine daya nan bir rgt kurmamlardr. Onlar kendi arala rnda eit ve ayn haklara sahip bireyler olarak kal dlar. Herkesin gremedii, yalnz gizli bilgiyi alm olanlarn bilebilecei ayrntlarla, kurban treni nin etkisinin olumlu ya da olumsuz olmasna yol aabilen Brahman rahiplerini, gerekli abay gs termeye zendirmek, isteklendirmek iin iyi arla yarak yedirip iirmek, onlara armaanlar sunmak, sayg gsterilerinde bulunmak gerekliydi ve bu yzden de Brahmanlarn toplum iindeki konumu gittike salamlamtr. Bu dnemden kalm olan Brahmana metinleri denen yazn, neredeyse bt nyle rahiplerin bu gizli kurban trenleri bilgilerini iermektedir. Bu bakmdan bunlar - Hindistan'da din ve felsefe hep bir arada i ie olduundan - Hint felsefesinin nasl gelimi olduunu ancak dolayl
45

LKA FELSEFES

yoldan gsterebilen kaynaklar olarak deerlendiri lebilir. Buraya son olarak unu ekleyelim. Bundan sonraki Hint felsefesinin zerinde durduu u iki kavram da bu dnemde olumutur: Brahman ve Atman. Bunlar ileride yakndan greceiz.

3. UPANAD 'LAR DNEM Rahiplerin derledikleri basmakalp szlerde ve Brahmana yorumlarnda, katlama ve yobazlk belirtileri grlnce aratrc Hint dnr uzun bir sre bunlarla oyalanamad. Bilgeler ve ileciler kuzeydeki ormanlarda aratrmalarn srdrd ler ve Schopenhauer'in yle vd o esiz Upaniadlar yarattlar. "Bu dnyada olabilecek en ve rimli ve yceltici okuma budur. Yaammn avun (teselli) kayna bu olmutur, lmmn de avun kayna bu olacaktr."(12) Upaniadlar kendi iinde tutarl bir tek retiyi deil, pek ok bilgenin eitli retilerini ve grle rini ierir. Kimi pek nemli kimi az nemli 100 a kn Upaniad vardr. Upaniad (Upanishad) sz c upa (yakn) ve sad (oturmak) szckleri nin bileiminden oluur ve bundan da Upaniadlarn (geree, ustaya) "yakn oturan'lar, yani yalnz eritirilmiler iin gizli bir reti olduu anla lr. (13) Bu adaki Hint felsefe retilerinin gerek te, eritirilmi kk bir aznla ak, irek (ezoterik) retiler olduunu burada belirtmek gerekir. Gizli retinin yalnz geree en ok yaklam ve

VEDALAR AI

en sevilen renciye verilmesi gerektii sk sk anmsatlr. Upaniadlar kimlerin yazm oldu u da genellikle bilinmez. Saylan adlar arasn da Gargi adnda bir kadn ve byk Yagnavalkya en nemlileridir. Yagnavalkyann, Upaniadlarda yer alan retilerinin hepsini bir bana geli tirmi olduuna kukuyla baklabilirse de gerek ten yaam bir kimse olmas pekl olasdr. Sy lenceye gre, varlkl bir aile reisi olan Yagnavalkya'nn iki kars varm; Maitreyi ve Katyayana. ki karsn da brakp, yalnz bana gerei ara mak iin, ormanlara gitmek zere hazrlanm. Bu nu renince, Maitreyi de onunla birlikte gitmek is temi. "Maitreyi" dedi Yagnavalkya, "Bak, ben artk bu lkeden gitmek zereyim. imdi Katyayana ve senin iin son dzenlemeleri yapyorum.'' Bunu du yan Maitreyi dedi ki: "Efendim, imdi yeryznn btn zenginlikleri benim olsa, lmsz olabilir miyim?" "Hayr, olamazsn", dedi Yagnavalkya "zengin olmakla lmsz olunmaz." Bunun zeri ne Maitreyi dedi ki, "Beni lmsz yapamayan b tn bu eyleri ben o zaman ne yapaym? Efendim ne biliyorsan bana da ret!" (14) O zamanlar Hindistan'da kadnlar da gerei arayabiliyorlar ve felsefe yapabiliyorlard. Vedalarn eski dneminin ilahilerinin dnyaya dnk, ya am dolu havasna karlk Upaniadlarn havas olduka karamsar ve ardr. Bir Upaniad'da lke sini terk ederek yaamn anlamn bulmak umu duyla ormanlara giden bir racadan (raja, kral) sz alyor. Raca yaamn anlamn aramakla uzunca

LKA FELSEFES

bir sre geirdikten sonra sonunda bir bilgeyle kar lar. Ona, nasl mutlu olabileceini sorar. Bilge nce konumak istemez, sonra unlar syler: "Ey saygdeer kii! Bu kemikten, deriden, kas tan, ilikten, etten, ersuyundan, kandan, gzyan dan, apaktan, smkten, tkrkten, terden, bok tan, iten, dden ve salyadan oluan, kokumu vcutla nasl mutlu olunur! Bu isteklerin, fkenin, kzgnln, tutkunun, korkunun, kukunun, r kekliin, kskanln, zlemin, tiksinmenin, a ln, susuzluun, yalln, lmn, hastaln ve daha bakalarnn ura olan bu vcutla nasl mutlu olunur! Hem, bu dnyada her ey gelip gei ci, bu sinekler ve bcekler ve benzerleri gibi, u otlar, aalar gibi nce oluyor sonra yok oluyor. Dahas da var - denizlerin kurumas, dalarn devrilmesi, demirkazn titremesi, frtnalarn kopmas, yerin atlayp gmesi... Btn bunlarn olabildii bir yerde nasl mutlu olunur! Sonra, bir gn her eyden bklr; sonra yine her eye yeni batan balanr!"
(15)

Buradaki gibi tm varoluun bir ac ekme (st rap) olarak deerlendirilii Hint dnrlerinin bundan sonra artk hi dilinden drmedii bir ko nu olacaktr. Aryalarn balang dnemindeki iyimser, yaama dnk tutumunun bu kkl deii me nasl uradn anlamaya ve aklamaya al abiliriz. Scak iklimin yumuatc etkisi burada byk bir rol oynam olabilir. Ayrca bir toplumda da, genlikteki taknlklardan, elence dknl nden sonra olgunluk dnemlerinde gerei ara trmak, geici olanla oyalanmamak gibi dnceler
48

VEDALAR AI

glenebilir. Yce dnceler ve zellikle felsefeler hep kukunun ve honutsuzluun dnr ke mirmeye balad anda doup onu bilinen ve gr nen gereklerin ardndaki ve tesindeki gizli anla m aramaya itmemi midir? Hint dnrlerinin imdi sapt yn olan gizemcilik, dncenin vargcyle ie, ze ynelerek derinlemesi ve youn lamas, d gerein nemsiz grlmesine yol a mtr. ki temel Hint felsefe retisi Upaniadlarn nemli olanlarnda beliriyor: Atman ve Brahman retisi; genedoum ve kurtulu dncesi. a) Atman ve Brahman Eski metinlerde de rastlanan Atman ve Brahman szcklerine Upaniadlarda byk nem veril mitir. Bu szcklerin artrd anlamlarn, sa valar kast olan Katriyalarn toplum iinde Brahman rahiplerinden daha nemli olduklar bir dnemde gelierek son biimini ald ileri srl mtr. Eskiden yakar, byl sz, sonra kutlu bilgi,(16) anlamlarna gelen Brahman. uzun bir anlam deitirme sreci sonunda evrenin yaradl ilkesi, tm evreni kapsayan ve her e yin kayna ve barna olan anlamnda ok geni bir kavram olmutur. Eski bir metinde unlar yaz l: "Evren balangta batan sona Brahman'd. O tanrlar yaratt. Tanrlar yarattktan sonra on lar bu dnyalarn bana dikti..." (17) Bir baka metinde de u dizeleri buluyoruz:
49

LKA FELSEFES

"O aa ki tahtasdr Brahman Yer ve gk yaplmtr hep ondan Bilgeler, duyun dinleyin beni: Brahman yklenir tar evreni!" (18) Kken olarak yakar anlamna gelen bir sz ck nasl olup da byle her eyi kavrayan bir ilke ol mu? (Dil tarihini ya da kkenbilimi (etimolojiyi) biraz incelemi olanlar szcklerin anlam deii mini gsteren ok daha artc rnekler verebilir ler.) Tanrya yakaran bir kii, yakaryla kendi is teini, her eyi kavrayan tanr isteine dntr mek istediine gre bu szcn anlamnn nere den nereye kaydn gsteren bir kpr kurulabilir ve Hintli dnrlerin "Brahman her eyin kayna dr" zdeyiine daha batan nasl ulatklar an lalr. Atman kavram da uzun bir gelime sreci so nunda yeni bir anlam boyutu kazanmtr. Kken olarak nce olaslkla frk, soluk, (nefes, Al manca: Atem, Atmen) anlamna gelen Atman so nunda zvarlk, benliin z, kendi bana olu gibi anlamlar kazanmtr.(19) Atman kiilii mizin en derin zdr. nsan nce grnn oluturan kabuundan soyarsak ve geriye kalan yaam z diyebileceimiz kiilikten (buna ruh da diyebiliriz) yine btn istekleri, duygular, tut kular karrsak, ite o zaman, Atman kavram na, varlmzn derinliindeki o tutulamaz en de rin ze ularz ve buna benlik z, ruh gibi ad lar verebilirsek de bu adlardan hi biri Atman kavramnn anlamn tam olarak karlamaz. Ge50

VEDALAR AI

nellikle daha eski dnemlerde tamamlanm olan anlam gelimelerinin tesinde Upaniadlarda atl m olan nemli adm, Brahman ve Atman'm bir ol duu gereinin anlatlmas ve u denklemin ku rulmasdr: Brahman = Atman. Bu durumda evrende yalnz bir-tek-gerek z olabilir. Ve bu, btn evren sz konusu olduunda Brahman, birer birer varlklar sz konusu olduun da Atman'dr. Evren Brahman'dr, Brahman ise gerekte bizim iimizdeki Atman'dr. (20) Biz burada Aryalarn dininin Sami rkn dn yasnda gelien dinlere (Yahudilik, Hristiyanlk, slamlk) kesinkes kart bir gr as getirdiini gryoruz: Sami dinler, Tanry her eyin stnde, buyurucu, efendi olarak ve insan da Tanrnn kulu klesi olarak grrlerken, Hintli her ikisinin de gerekte bir olduunu ileri srer.(21) Evrenin anlam, z kendi zmzn derinlik lerindeyse ve buna zmze dalarak, younlaarak ulaabiliyorsak o zaman d gerein bilinmesi Hintli bilge iin pek nem tamaz. Ona gre, yer ve zaman iindeki nesneler dnyas gerein kendisi olamaz, Atman deildir, yanltc bir grntdr, gerein rtsdr, dtr, Hintlilerin kulland kavram kullanrsak, mayadr. D gerein bi linmesi gerek bilgi deildir, yalanc bilgidir. zel likle varln pek ok biimlerde, grlmesi ma ya' dr. Gerekte yalnzca birlik vardr. "unu aklna sok: okluk gerekte yok"(22) Bu durumda doay inceleyen, aratran bilimlerin ge limesi iin hi bir drt kalmyor.
51

LKA FELSEFES

"nsan Atman tanmal. Onu tanyan evreni tanm olur." Biraz nce kendisinden sz etmi olduumuz Yagnavalkya kars Maitreyi ile konu urken byle diyor. "Kendi zn gerekten an lamal, bunu sezebilmeli insan, Maitreyi. Kendi zn grm, duymu, anlam, tanm olan kimse evrendeki her eyi bilmi olur!"(23) Bu d nceyi biraz daha amak gerekir. Burada akla da yanarak renmekle, dnmekle gerein anlalamayaca dncesi beliriyor, - Upaniadlar'n gizli retiler olarak ortaya km olduklar unu tulmamal. "Okuyup renmekle Atman'a varlmaz, kitap bilgisiyle ve aklla oraya yol yoktur... Bir Brahman renmek iin rpnmay brakmal ve bir ocuk gi bi olmaldr... Gerei szckler syleyemez, bun lar yalnz eneyi yorar." (24) Gerek aklla kavranamaz, szcklere smaz, herkese de ak deildir. Seilip yola girmi olanlar bile ancak uzun bir yol culuk sonunda ona ulaabilirler. Oru, arnmak, susmak, dnceyi ie doru younlatrmak, zde netim, dikkatin ve isteklerin d dnyadan tmyle ekilmesi - tm bunlar maya'nn btn aldatc g rntlerini aarak kiinin kendi zne, Atman'a varabilmesi iin gerekli n hazrlklardr. Baarya ve dnya zevklerine aldrmamak, gerei ite ara y uruna kendini bile bile skntlara sokmak, ya ni ile ekmek eilimi Hintlilerde baka hi bir halkta grlmemi boyutlara varmtr. Derin anlamlara ancak yaam boyu sren bir gelime sonunda ermek uygun grlmt. Son amaca ynelen kiinin her biri aa yukar yirmi

VEDALAR AI

yl sren drt aamadan gemesi gerekiyordu: Bu kii, ilk aamada setii ve evine tand bir ret menin gzetiminde bir Brahmacarin olarak Ve da renimine balar. Sayg, alkanlk, doru luk onun ykmllkleridir. Eitim szl olarak verildiinden rencinin kutsal metinleri ezberle mesi gerekir - eski metinler yzyllarca bu yolla ko runmu ve kuaktan kuaa aktarlmtr. Grihastha, aile reisi olarak bu kii olgun bir adamn yaamn yaar, bir aile kurar, oullarn ve kzlarn bytr, yetitirir ve ailesine kar y kmllklerini yerine getirir. nc aamada, oullar bydkten sonra ounlukla eiyle ormana ekilir ve bir Vanaprastha olarak dnyaya srtn ve sonsuzlua y zn evirir. Son olarak da ok ileri bir yata btn varln ve karsn brakarak, her eyi bolar, dindar ve gez gin bir dilenci, Sannyasi, (dnyadan gemi kii) olarak, bilgelie ve yle bir ruh durumuna ulama ya alr ki, en sonunda Brahman'a kavuabilsin ve onda yok olabilsin. Bu en st aama yalnz Brahman kastna ak t. Daha aadaki kastlar genellikle aile reisi aa masnda kalrlard. Brahman'larn kurduu bu drt aamal yaam dzeni toplum yaamnn ger eklerini ve gereklerini gz nnde bulunduran ve Hindistan'da ok gl olan dnyadan kama eili mini ve ilecilii bir lde azaltan, yavalatan ve bylece toplumun dzeninin bozulmasn nleyen baarl bir uygulama olarak deerlendirilebilir. Yalnz ileri yalardaki kimselerin, bir yurtta ve ai-

LKA FELSEFES

le reisi olarak ykmllklerini yerine getirdikten sonra teki dnyaya ynelmek isteyebilmelerinin akllca bir nlem olduunda kuku yok. leri ya larda olanlarn da dnyadan el etek ekmeye zendirilmesiyle gnlk yaamn ve lke ynetiminin en verimli anda bulunan kimselerin eline geme si salanm olur. b) Genedoum ve Kurtulu imdi, yukarda sylenmi olanlarla yakn ilikisi bulunan ve Hint halknn din ve felsefesini o za mandan bugne dek derinden etkilemi ve biimle mi olan bir baka temel dnceye, genedoum (ruhg, reenkarnasyon) ve kurtulu (moksha) inancna bir gz atalm. nsan ldkten sonra ne oluyor? "O zaman ka lc bilgisi, ilerinin etkisi, z onu brakmaz.- Bir yapran ucuna kadar kendisini ite eke ilerleyip, bir baka yapraa geen bir trtl gibi, kendi z mz de bir bedenden kp, kalc olmayan bilgiyi brakp bzle szle bir baka bedene geer, gene doar. - Bir heykeltra ypranm bir heykelin mal zemesini alp ona nasl yeni, baka ve daha gzel bir biim verirse, kendi zmz de tpk byle, bir bedenden syrlp, gereksiz bilgiyi, birikimi atp baka, yeni ve daha gzel bir biime kavuur. n sanlar olsun... Tanrlar olsun... baka yaratklar olsun hepsi iin bu byledir... Birinin z ne ise, ne den yaplmsa, nasl davranmsa, nasl olmusa ona gre yeniden biimlenir, doar. yilik yapan iyi olarak doar, ktlk yapan kt olarak doar,
54

VEDALAR AI

kutlu iler yapan kutlu kii olur, uursuz iler ya pan uursuz kii olur." te, Yagnavalkya genedoum retisini bize byle aklamtr.(25) Yaamndaki gelimesine gre daha yksek ve ya daha aa bir basamakta hep yeniden domak, bu yaamn ac dolu olduunu grm olan kiiye artk hi ekici gelmeyebilir. Bu kii artk iyi bir ya am srerek daha yksek bir basamakta yeniden doabilmek iin deil, bu srekli gidi geli dng snden, lmle doum arasndaki bu zincirden kur tulmak iin urar. Bu da Hintliler iin kurtulu demek olan moka dr. Etki tepki ilikisi iindeki davranlar (karma) yeniden douu, yeni bir ya am hazrladna gre, moka ayn zamanda karma'dan, etki tepki zincirine bamllktan da kur tulmak demektir. Kurtulua gtren yolu seen ki inin dnya ilerini brakarak bir keye ekilmesi, yaama isteini, nefsini krletmesi gereklidir. Kurtulu iin bu kadar da yetmez. Ayrca de rin bir bilgi ve sezgi de ister. "Yalnz geici olmaya n bilen kii, kurtulua ulaabilir."(26) Ve bu bilgi de Atmanla bir olmaktan baka bir ey deildir. Onun iin yle denmitir: "O benim zmdr, ben on dan ayrlarak yine ona, zme kavuacam." (27) Atman iimizde olduuna gre gerekte kendimizi feda etmeye gerek yoktur, bunun niin byle oldu unu anlayabilmek yeterlidir: "Kim aham Brahma asmi (ben Brahman'm) sznn ne demek olduunu anlamsa artk kur tulmaz, nk o kii oktan kurtulmutur: o kii okluktaki yanlgy grmtr."(28) Yagnavalkya konumasn srdryor, "steksiz olan, istekler55

LKA FELSEFES

den arnm olan, artk isteklere doymu olan, iste ini kendi iine evirmi olan kiinin z artk do lap durmaz: nk o Brahman'dr, Brahman'n iinde erimi zlmtr." (29) Burada bilgi kurtarc gtr. Biz Batllar iin kiiliimiz yle deerli bir ey ki, ruhumuza lm szlk kazandrmz, oysa Hintlilerin kurtulu retisinde kiilik korunmuyor yoklukta eriyip gidi yor: "Akan rmaklar denize kavuunca nasl yok olurlarsa, adlarn ve biimlerini nasl yitirirlerse, bilge kii de onlar gibi yol alr, biimden ve nitelik lerden syrlarak, soyunarak her eyin tesinde olan tanr bilgeliine kavuur, erer.(30) c) Upaniad retilerinin nemi Kubak bir gz atarak en belirgin izgilerini belirlemeye altmz Upaniad retilerini de erlendirmeye kalktmz zaman, bir dnce nin btn teki ayrntlarn yannda parladn grrz: Tanrnn ve kiinin zde bir olduu dn cesi. Bu dnce zerine nl ndoloji uzman, Paul Deussen unlar yazmtr: "Gelecek zamanlarn felsefeleri hangi yeni ve daha gidilmemi yollar dan giderlerse gitsinler, u dncenin hi bir za man gz ard edilemeyecei daha imdiden kesin likle bellidir: doadaki nesnelerin zne inildik e, gerek daha yakndan anlaldka filozofun nnde giderek alan zlememi byk bilmece nin zm, eer bulunacaksa, doann gizinin ie-

GELENEE KARI OLAN HNT FELSEFES

riden ald, zld yerde, yani iimizde bu lunmaldr."(31) Sezgiye dayanan bu tr dncelerin Batl d nrlere ilk bakta sanld kadar uzak olmad n Goethe nin u dizelerinden de anlyoruz: "aka sanmayn bu sz: Srdnz iz yanl iz! Deil mi doann z nsann gnlndeki giz?*

II. GELENEE KARI OLAN HNT FELSEFES


Hint felsefesinin imdi girmekte olduumuz, ikinci nemli dneminin sresi zerinde uzmanlar ara snda bir gr birlii yoktur. 500 yllarnda yalnz Hindistan'da deil - btn dnyada yeni bir an balad konusunda gr birlii varsa da Hindistanda bu an sresi sz konusu olunca g rler ayrlmaktadr. 19. yzylda 500'den za manmza kadar olan dnem Vedalar Sonras a diye adlandrlrken (32) ada aratrmaclar, bu an da dnemlere ayrlarak incelenmesi gerekti ini belirtmilerdir. Son incelemelerde genellikle
(*) "Ihr folget falscher Spur, Denkt nicht, wir scherzen! Ist nicht der Kern der Natur Menschen im Herzen?"

57

LKA FELSEFES

500'den S 1000 ylma dek srm olan dneme Klasik a ve sonrasna da Klasik a Sonras denmitir.(33) Kkl deiimlerin yaand ve ba ka bir havann estii 500 yllarn izleyen a da ha nceki alarla karlatrdmzda gzmze arpan gelimeler unlardr: 1.Upaniadlarn balangcna kadar olan Vedalar anda yerlemi, belirleyici ve ezici bir tek gr, bir tek ses ar basmaktadr. Bu adaki b tn dnce akmlar stlerindeki Brahman dini nin geni erevesi dna kamamlardr. Eleti ri ykl dncelerin says Veda yaznnda hi de - az deildir. Ama yle anlalyor ki, kukular, ele tiriler, sapkn akmlar ya hep bastrlm ya da yer leik, egemen dnce sisteminin erevesi iine alnarak eritilmitir. Ancak imdi, gelenee kar kan akmlar yanda bularak yle oalm ve ele tiriler yle arlamtr ki bunlar artk bastrmak olana kalmamtr. Bu dnce akmlarnn kimisi olumsuz ve uz lamaz bir tutum, kuku ve alay dolu bir bak a syla ilgi toplam kimisi de zellikle maddeci ve kukucu bir yaklam olan bamsz ve tutarl d nce yaplar oluturmutur. Bunun da tesinde, Mahavira ve Buda (Buddha) gibi yeni dinlerin ku ruluuna neden olan nemli kiiler sahneye k m, ve bu dinler Brahman dininin yan sra bam sz olarak geliebilmiler ve felsefeye konu olabile cek dnce yaplan gelitirmilerdir. Artk bun dan sonraki Hint dnce tarihine bir tek dinin de il, pek ok dinin damgasnn vurulduunu gryo ruz.
58

GELENEE KARI OLAN HNT FELSEFES

2. lahilerin ve Upaniadlarn ya hi bilinme yen ya da sylencelerin a iinde seilemeyen ya zar kiiliklerine karlk bu yeni dnemde kiilikle ri ve yaam ykleri az ok belli dnrler ve ya zarlarla karlayoruz. 3. Felsefe bir gizli reti olma niteliini yitir mi, yeni retiler geni halk kitlelerine, zellikle imdiye dek yksek bilgilerin, dncelerin dn da braklm olan aa kastlara da almtr. 4. Bu yeni akmlarla gelen bir baka yenilik de retilerin artk bilginlerin ve rahiplerin ar diliy le deil, halkn konuma diliyle aklanm olmas dr. Vedalarn yetkesini (otoritesini) tanmayan, onlar Tanrdan gelen bilgiler olarak grmeyen b tn dnce sistemleri topluca ortodoks olmayan (Yunanca, orthos: doru, doxa: gr) ya da gele nee kar olan sistemler olarak adlandrlr. Bun larn karsnda gelenee bal (ya da ortodoks) olan, Vedalarla badatrlabilen retiler vardr ve bunlar bu kitapta, Hint Felsefesinin III. bl mnde grlecektir. Gelenee kar pek ok dnce sistemi olu mutur. Bunlardan tekiler arasnda sivrilmitir, ve aada yalnz bunlar incelenecektir: arvaka'larn (Charvakas) maddeci felsefesi ve teki iki yeni din, Caynaclk (Caynizm) ve Budaclk (Bu dizm). Bunlar iinde de Budaclk teki akmlar ge rek nem ve gerekse yaygnlk bakmndan geride brakm olduu iin daha ayrntl olarak ele alna caktr.
59

LKA FELSEFES

1. ARVAKALARIN MADDECL arvaka (Charvaka) adnn bu akm balatan kii nin ad m olduu yoksa baka bir kkten mi geldii bilinmiyor.(34) Bu ad altnda toplanan dnrler yalnz Brahman dininin deil, her trl dini inan cn karsna karak, maddecilii ycelten ve tm varoluu madde olarak gren ve her trl duygu ve dnceyi maddeye dayandran yeni bir grle ile ri atldlar. Dini ve rahipleri aalayarak alaya aldlar, maddi olmayan hi bir gerek tanmadklar gibi felsefe ve dinden kaynaklanan dnceleri de mad de tesi samalklar diye kmsediler. arvakalarn retilerini, grlerini derli top lu olarak zamanmza tayan bir kaynak yoktur. Bunlar pek ok metinlere dalm olarak gnm ze ulamtr. u dizeler bu akmn en nls olan Brihaspati'den kalmtr: "Atalarmza adanan balar Brahmanlarmzn kesesine dolar Vedalarn n de uyduranlar Yalanclar dolandrclar onlar"(35) Atman retisi de bir aldatmaca olarak de erlendirilir. Drt eden (eleman) oluan madde dnda bir ruh olamaz. Madde tesini reddede rek kendilerinden nceki btn Hint dnce ge leneini karlarna alan arvakalarn ahlak an60

GELENEE KARI OLAN HNT FELSEFES

lay da gelenekle badamaz; daha dorusu on lar geleneki ahlak yasalarn da tanmazlar ve onlara gre en yce ama yaamn tadn kar maktr. Bir baka nl metinde kukucu ve maddeci bir dnr, bir prense yle sesleniyor: "Ey Rama! Gereksiz kurallarla tatl cann niin skarsn! Bunlar aymazlar, kafaszlar kandrmak iin deil mi? Acrm, sama kurallara uymak iin yrtnanlara Zevk almak istemiyorlar, uup gidiyor verimsiz yaamlar Atalara ve tanrlara adanan kurbanlara da yazk! Boa giden kurbanlar! Tanrlar, atalar yemek yiyebilir mi! Birileri burada tknrken, onlara sanki bir ey mi kalr ? Brahmanlara sunulan yemek, atalara ular m hi? Kurnaz rahipler ilerine gelen kurallar koymular, ve derler ki: 'Neyin varsa ver, tapn, dua et, bu dnya yalan!' Ey Rama! br dnya yalan, tapnmak, yalvarmak samalk Yaamn tadn kar, sakn o palavralara kanma!"(36)
61

LKA FELSEFES

Yukarda ad geen Brihaspati ise sz ksa ke siyor: "Ye i bol bol, elen, borlan! mr ksa - Hoa geir gnn. Verilmiken tatl yaam, Giden gelmez - dnme hi lm!" (37) Yaamdaki aclarn nasl deerlendirilecei konusunda da arvakalar gerek kendilerinden n ce ve gerek kendilerinden sonra gelenlerden kesin likle ayrlrlar. Yaam aclarla dolu diye zevk al mak istemeyen kimseye iyi gzle bakmazlar: "Duyularla tad alarak canlanr lmller Acy tatmamak iin kaanlarsa deliler Akl banda olan kimse bu dnyadan kamaz Beyaz pilavda eltik bulursa kusura bakmaz" (38) arvakalarn grlerinin byk bir ilgiyle karlanmasna amamak gerek! Kitlelerin, arvakalarn konumalarn dinleyebilmesi ve tart malar izleyebilmesi iin byk toplant salonlar bile yaplmt.(39) Hint halknn yaradlna ters den bu tr retiler uzun sre ayakta kalamazd. arvaka lar, Brahman dinine ynelttikleri ykc eletiri lerle baka dinlerin ve grlerin doabilmesi ve geliebilmesi iin elverili bir ortam hazrladlar. Yeni dinlerin kurucularnn Brahman rahipleri kast iinden deil, Katriyalar (savalar kast) iinden kt grlyor. Yeni dinler btn kastla-

GELENEE KARI OLAN HNT FELSEFES

ra aldlar ve kurulu dini dzene kar kanlarn kukuculuundan, eletirilerinden de yararland lar. 2. MAHAVRA VE CAYNACILIK Caynacln (Caynizm, Jainism) kurucusu olan ve ad ulu er anlamna gelen Mahavira, bir sylenti ye gre 599 ylnda, bir baka sylentiye gre de 549 ylnda zengin ve iyi bir ailenin ocuu ola rak dnyaya gelmitir. Ana ve babas genedoumu bir uursuzluk sayan ve kendini ldrmeyi bir k yolu olarak gren bir inanca balyd. nanlar do rultusunda lm orucuyla yaamlarna son verdi ler. Bu olayn etkisi altnda kalan Mahavira dnya zevklerine srtn evirdi ve gezgin bir ileci olarak bir dini akm balatt. Yetmi iki yanda ldn de izdelerinin says on drt bin'i bulmutu. (40) Caynalarn inancna gre Mahavira dnyaya belir li aralklarla gelen kurtarclardan, cina'lardan (jinas) biriydi ve Mahavira'dan nceki son cina ondan aa yukar 250 yl nce gelmiti. Belki de bu kii gerekten yaam ve Cayna dinine adn vermitir.(41) Mahavira'yla ilgili bize kalan belgelerin en es kileri onun dnyadan ayrlndan ancak 1000 yl sonra yazlanlardr. Aradan geen bu uzun sre iinde Caynalar pek ok kollara ayrlmlard. Bun larn en nemlilerinden biri beyaz giysiler giyen Ak Giyenler ve biri de Hava Giyenler idi. Bu so nuncular adlarndan da anlald gibi rlplak gezerlerdi. Bu blnmeleri baka blnmeler de iz-

LKA FELSEFES

lemitir, ancak bu kollarn hepsi de retilerinin te melini Mahavira'ya dayandrrlar. Caynalarn kurtulu retisine gelince, bu y le: Dnya, kuruluundan beri canl bir z olan ci vadan (jiva) ve cansz maddelerden, aciva'dan (ajiva) oluur. Civa'lar doalar gerei tm bilgiyi, erdemi ve sonsuz mutluluu ierirler. Bu zellikle rini aka gsterememelerinin nedeni ise daha batan, trl trl maddelerle kirlenmi, bulanm olmalardr. Civann her hangi bir ie balamas, o ie bulamasna ve yeni maddelerle kirlenmesine yol aar. Bylece gerekte kusursuz ve lmsz ol mas gereken civalar (ruhlar) lml, maddi vcut larla balanm olurlar. Civann bu maddeye balanmlk durumundan kurtuluu ancak kirli mad delerden, aciva'lardan arnmasyla ve yem kirlen melerin nlenmesiyle salanabilir. Bunu baarma nn yolu ise kirletici maddelerin alnmasnn azal tld sk perhizlerden, ve kirlenmenin nne gei lebilmesi iin kat din kurallarna kesinlikle bal ileci ve erdemli bir yaam srmekten geer. Cayna and; verilmemi olan almamak, dnya zevklerinden vazgemek, ve zellikle yaayan hi bir eyi ldrmemektir. Bir Cayna, hayvan kese mez, kurban edemez, sudaki grlmeyen kck canllar yutmamak iin ime suyunu szer, solur ken grnmeyen canllar iine girmesin diye yz ne bir pee takar, kazayla bir canly ezmemek iin ayann nndeki yerleri sprr.(42) Bu gibi kurallara sk skya bal kalnamamas doaldr. Mahavirann kat retisi yzyllar bo64

GELENEE KARI OLAN HNT FELSEFES

yunca eitli deiimlere uram, yumuatlm, kimi zaman da yanl yorumlanmtr. Kat ve kapal retilerini saldrlara kar sa vunmak iin Caynalar ok ince bir tartma ve ka ntlama yntemi gelitirdiler. Bunun en yetkin r neini, mantn bir tr grecelik kuram (rlativite teorisi) olan Syadvada oluturur. (43) Bu ilgin ku ram ok benzer bir biimde bir sonraki blmde in celenecek olan Budac mantktaki oklu deillemede yine karmza kaca iin burada ayrnt lara girilmeyecektir. retilerinin ve ahlak yasalarnn katlndan tr Caynaclk geni kitlelere yaylamad. Cay nalar hep sekin bir aznlk olarak kaldlar. Bugn bile Hint toplumunda ounlukla nemli yerlerde bulunan Caynalarn says 2 milyona yakndr.(44) Caynacln Hint dnce yaamna etkisinin derin olduunun bir gstergesi de Mahatma Gandhi'nin ahimsa - yaayan hi bir canly ldrme me - ilkesini benimsemi ve bunu siyasi yaamnn temel ilkesi yapm olmasdr. 3. BUDACILIK a) Buda'nn Yaam Bugn yeryznn en yaygn dinlerinden biri olan Budacln (Budizm, Buddhism) kurucusunun yaamyks zerine - sa'nn yaamyksnde ol duu gibi - dorudan doruya adalarndan ve onu grenlerden kaynaklanan hi bir belge yok tur. Ne var ki, byle belgelere ya da szl kaynakla-

LKA FELSEFES

ra - ncilde olduu gibi - dayand belli olan birta km bilgiler gnmze ulamtr. Buda'nn ardn dan, ona inananlarn ve izdelerinin hayranlklar n dile getiren sylencelerle ve menkbelerle rl m rty kaldrarak tarihi gerei aramak ol duka g, belki de hi bir zaman baarlamayacak bir itir. Bu kaynaklardan u bilgiler elde edilebilir: Bu da 560 yllarnda Himalayalarn gney etekle rinde kk bir lke olan Kapilavastu'da, bu lke nin beyinin (ya da kralnn) olu olarak dnyaya geldi. Kraln ad akya (Shakya) soyundan Shuddhodhana'yd, takma ad da Gautama'yd. Oluna ise amacna ulaan anlamna gelen Siddharta adn koydu. Sonralar ona pek ok onurlandrc adlar taklmtr. Aydn anlamn daki Buda (Buddha) adn ise aydnlandktan son ra kendisi almtr.(45) Budac yaznda Buda'nn douunu ok renkli ve ssl olarak betimleyen gerekst yklerden buraya yalnzca kralie annenin grm olduu olaanst bir d aktaralm: Kralie drt kral ta rafndan gm dadaki gmten bir saraya ka rlm; orada grd gmten hortumuyla bir lo tus iei tutan beyaz bir fil, kez onun evresinde dndkten sonra sa yanndan yanaarak kucan dan ieri dalm ve karnna girmi. Kral altm drt bilge Brahman ararak bu dn yorumunu iste mi. Onlar da kralienin dn yle yorumlam lar: "Kralie bir olan douracak, bu ocuk byd nde babasnn evinde kalrsa dnyaya egemen byk bir hkmdar, yok eer, babasnn evini b66

GELENEE KARI OLAN HNT FELSEFES

rakp giderse dnyann yznden bilgisizliin pe esini kaldran bir ermi olacak." Kral baba olunun dnyaya srt evirmi bir bilge olmasn istememi, sarayda kalp ileride kendisinin yerine gemesini ve lkeyi ynetmesini uygun bulmu. Bu yzden de olunun zenginlik ve bol luk iinde elenerek bymesini salam ve dn yadaki yoksulluu, aclar ondan gizlemek iin elin den geleni yapm. Tm nlemlere karn, Siddharta bir gn koru da arabayla gezerken lme ok yaklam, titrek bir ihtiyar, ikinci gezintisinde tir tir titreyen ateli ar bir hasta ve ncsnde ryen bir ceset; ve son gezintisinde de dnyadaki aclarn tesine getii yznden okunan bir dervi grm. Yalln, hastaln, lmn ve acnn bu grntleri gen adam derinden etkileyerek, sarsm. Saraydaki zenginlik, bolluk iindeki elenceli yaamdan tik sinmi, rahat huzuru kalmam. Gerei ve aclar dan kurtulmann yolunu bulmak iin yalnz bana bir ileci olarak yaamaya ve varn younu, taht zerindeki hakkn brakmaya karar vermi; ve bir gece, geceyars, uyumakta olan karsn ve yeni domu olunu terk ederek saraydan kp gitmi. O gece iinde ok yol alm ve sk bir ileci ya am srp derin dncelere dalabilmek iin Uruvela adndaki bir yerde yerlemi. Kendisini skntya sokmakta ve ilelere kat lanmakta o kadar ar gitmi ki bir sre sonra bir deri bir kemik kald gibi salar da tutam tutam dklm. Byle kendi kendini zmenin, skmann snrna gelince bu yolla hi bir yere varamayaca-

LKA FELSEFES

n iyice anlam. ilecilii brakm. Byk bir aa cn glgesi altna oturmu ve gerek aydnlanmaya kavumadan buradan kalkmamay kafasna koy mu. te burada aydnlanm. Olaanst keskin bir biimde canllarn sonsuz bir dng (ark) iinde doup, byyp, ldn ve sonra yeniden dodu unu grm. Niin, diye kendi kendisine sormu, niin yeryzndeki bu bitmez tkenmez aclar, s kntlar her yeni doumla yenilensin? Bu dnp durmaya bir dur demenin, bu zinciri krmann bir yolu yok mu? Aydnla kmak iin gece gndz de meden haftalarca kendisiyle boutuktan sonra, retisinin zn Drt Yce Gerekte toplayarak zetlemi. Yaam acdr (zntdr, straptr). Aclarn (zntnn, skntnn) kayna do yumsuz istekler, tutkulardr. Tutkulara bamllktan kurtulan kii kurtulur, lm doum dngsnn dna kar. Kurtulua gtren yol ise Sekiz Basamakl Yce Yoldur; doru inanmak, doru dnmek, doru konumak, doru davranmak, doru yaa mak, doru ynelmek, doru kavramak, doru eri mek. Bylece Siddharta yedi yllk youn bir aray ve aba sonunda aydnla kavumu ve Buddha olmu, sonra da retisini insanlara ulatrmak, yaymak iin yollara dm. Seksen yanda ln ceye dek gezgin bir bilge, konumac, retmen, ve bir yardmsever olarak Hindistan'n btn kuzey dousunu bir batan bir baa dolam. rencileri68

GELENEE KARI OLAN HNT FELSEFES

nin, izdelerinin says gn getike artm, n ya yldka yaylm. Saysz ykde insanlara nasl yol gstermi olduu anlatlr. Bir gn lkesine ve babasnn sarayna da uram, aradan geen btn bu uzun sre iinde ken disine sadk kalm olan karsn kutsam, ve bu arada bym olan olunu da rgtne alarak yi ne yola koyulmu. Sevgili rencisi Ananda nn kollar arasnda lm, sylenceye gre o srada gkten iekler ya m ve bir musiki iitilmi. Buda'nn son szleri ise unlar olmu:"Burada duran her ey erge zr. Kurtulmaya bakn, durmayn!" b) Buda'nn retisi Kaynaklar Buda'nn retisi zerine bilgilerimiz ancak daha sonraki yzyllarda derlenmi ve daha da sonra ya zya geirilmi olan (46) metinlerin topland Pitaka'ya ( sepet) dayanr. Aratrmaclar, byk bir olaslkla Budann gerek retisi olduunu sandklar zgn grleri bu derlemelerden yola karak, daha sonraki deimelerden ve eklentiler den ayklamay baarmlardr. Sanskritenin Pali lehesinde yazlm olan Pitakalarn en iyi korun mu ve gerek retiye en yakn metinler olduklar anlalmaktadr. Bizim, ayrntlara dalmayacak olan incelememizin bu blmnde, nce Buda'nn gerek retisi anlatlmaya allacak; daha sonra Budacln tarihine ve yaylna bir gz atlacak
69

LKA FELSEFES

ve son olarak da sonradan gelien baka Budac retilere ve akmlara yer verilecektir. Tanrtanmaz Bir Din Bir Budacnn inancnn temelini yukarda sz edilmi olan Drt Yce Gerek oluturur. Budac inann dayand bu ksa ve zl szlerde Tanr adnn gemediini, yalnzca insanlarn, daha do rusu tm canllarn yaradllar gerei ektii ac dan, skntdan sz edildiini grrz. Budaclk gerekten de, hi olmazsa ilk biimiyle, tanrtan maz (atheist) bir dindir. Avrupa'da, Hristiyan banazlnn egemen olduu bir ada glenmi olan Tanrclk (Theism) akmna gre, Tanrnn bir kiilii olduuna inanmak din tanmyla zde letirilmi, din saylmtr. Byle bir tanmn dar bak asndan bakanlar iin tanrtanmaz bir din bir samalktan, bir elikiden baka bir ey ola maz. Oysa Budaclk ve tanrtanmaz baka dinler (rnein Caynaclk) bu din tanmnn ok dar tu tulmu olduunu bize gstermektedir. Bu dinler, yeryznn geni blgelerinde, bir ahlak yasas ko yan, insan olgunlatran, ycelten, genedoum, kurtulu ve geree ermek gibi inanlar alayan, ancak tanr kavramn tanmad iin de tanrta nmaz olarak nitelenen dinler olabileceinin kan tdrlar.47 Bu dinlerin deiik toplumlarda gelime orta m bulduklar zaman kutsal yazlar, rahip ve kei leri, manastr ve tapnaklar, tapn biimleri ve
70

GELENEE KARI OLAN HNT FELSEFES

trenleriyle Hristiyanla ve teki tanr tanr dinlere pek ok bakmdan ve kimi zaman da artc bi imde benzedii gze arpar. Ne var ki, Budaclk, bir sre sonra gerek retiden saparak, Buda'nn bir tanrymasna yceltilmesiyle, tanr tanr bir din grnmn almtr. Buda'nn kendisinin tanrlatrlmaya kesin kes kar olduunu elimizdeki belgelerden anlyo ruz. Tumturakl konumasn bilen bir kimse Bu da'y verek gklere karnca ve ona "Ey bilgelerin en bilgesi" deyip durunca, Buda: "Azndan kan szler byk ve tumturakl... Sen gemiin btn bilgelerini tandn m?... Onlar anladn m?... Ya gelecein bilgelerini tandn m?.." Bu sorulara olumlu bir yant alamaynca, bu kez: "Hi olmazsa beni grdn. Ama beni tandn m? Beni gerekten anladn m?" diye sormu, ve adam ne diyeceini iyice arnca, Buda unlar ek lemi: "yleyse szlerin niye byle byk ve tumturak l? Niye kendini tutamayp vg arklarna bal yorsun?" (48) Buda her trl gsterii ve treni de hie say mtr. O yalnz insann kiiliine ve davranna deer verirdi. Bir gn bir Brahman ona Gaya'nn kutsal suyunda ykanmak iin oraya kadar gitmeyi nermi. Buda demi ki: "Burada ykansana, ey Brah man! Yaradlm her eye ayn saygy gstersene. Doruyu konumusan, bir canl ldrmemisen,

LKA FELSEFES

sana verilmemi olan almamsan, erdemli olma y bilmisen, - o zaman, Gaya'ya gitmeye ne gerek var? Her su sana Gayadr!" (49) Dharma Buda, anlaldna gre, "var olu sonlu mu, son suz mu?", "Zamann bir ba sonu var m?" gibi so yut sorular, retisiyle dorudan doruya ilikili grmeyerek geri evirmi, yantlamamtr. Bilin meyen her eyin zmnn, her sorunun yantnn Tanr esini Veda'larda bulunacana inanan, ok bilmi Brahman rahiplerini alaya almtr. Balan gtaki biimiyle Budaclk, evrenin ne olduu ve nasl olutuu zerine gelikin ve kesin dnceler ortaya atmaktan ok uzaktr. Varoluu birleerek oluturan en son ve en k k paracklara dharma ad verilir. Saysz dharma vardr. Dharma'dan tam olarak ne anlal mas gerektii zerinde Budac okullar arasnda bir gr birlii yoktur. Yalnz uras bellidir: Dharma deyince canl bir z, bir ruh ya da canllk anlal maz, dharma'lar cansz paracklardr. Canl ve cansz btn yaratklarn, dalarn, talarn, vb. byle kck cansz dharma'larn bir araya gel mesiyle olutuu kabul edilir. Demek ki tm varo lu kck dharma'lardan olumu bir grnt dr. Bir dharma ayrca srekli ve kalc bir ey de de ildir, oluan, sonra yine hemen yok olan ksa sreli bir grntdr. Srekli, kalc bir varlk ise hi yok tur ve olmamtr. Yalnzca srekli bir evrim ve
72

GELENEE KARI OLAN HNT FELSEFES

ak, dharma'larn kesintisiz bir olu ve yok olu sreci vardr. Her varlk geicidir ve bir an iin parlar ve parlayarak algland anda yine snerek ge mite kalr. Yalnz iinde yaadmz imdiki an gerektir, ve evren srekli yinelenen u ambar dan, geiciliin srekliliinden baka bir ey de lildir. (51) Bu durumda kalc bir kiilik, benlik de olamaz. Bilincimiz, duygularmz, ruhumuz her an yeniden oluur ve zlr. Zihindeki dnce ve duygularn oluma ve zlme hz, birbirlerini izlemeleri, a rtrmalar sanki kalc ve srekli bir benliimiz. kiiliimiz varm duygusuna kaplmamza yol uarak bizi yanltr. (52) Bu bak as bizim almadmz bamba ka bir zaman anlayn da iermektedir. Gemi ten, imdiki zaman dediimiz iinde bulunduu muz u ana gelerek gelecee uzanan, kesintisiz bir ak, bir sreklilik olarak algladmz zaman kav ram Budaclara gre bir ak deil, yalnzca ksa ksa anlarn art arda dizilmesidir. Kalc bir ey ol mad gibi bizim anladmz anlamda bir tarih, bir gemi de yoktur. Buda da, byle bir anlayla gelenei ve gemiin birikimini nemsememi, ge lenee bal olduunu gstermeye byk nem ve ren Hint dnrlerinin tam tersine, neredeyse hi bir zaman, hi bir konuda geleneklere dayanmamtr. Budac dncenin bir koca yokluk zerine ku rulduu anlalyor. Tanr yok, yaratc yok, yarad l yok, benlik yok, kalc bir varlk yok, lmsz bir
73

LKA FELSEFES

ruh yok... nl bir Rus aratrmac bilgin Budacln temel retisini yle zetlemitir: "Var olan bir ey yok, srekli olan bir ey yok, dnyada mutlu olunacak bir ey yok"(53) Ancak, buradaki "mutlu olmak" sznden bizim dmzdaki varlklarn bize verdii mutluluk anlalmaldr, yoksa bir Budac iin pekl, ileride greceimiz gibi, kalc bir kur tuluun tattrd bir mutluluk duygusu vardr, ne var ki, bunda da bir tr "yokluk tad" yok deildir. Etki Tepki Yasas, Genedoum, Niruana Dharma'nn olu ve yok olu sreci rasgele ve kural sz olmayp bir neden sonu ilikisine smsk bal dr (ve bu bakmdan bu kuram Yunan atom kuram larna benzemez). Her dharma kendisinden nceki baka dharma'larn oluturduu koullar ve ortam iinde bir kurala bal olarak ortaya kar. Etki tep ki yasasyla her ey birbirine kanlmaz bir iliki ler ayla balanmtr. Budaclkta kalc olan bir ey varsa ite o da var oluun bu yasasdr. Belki kavram karmaasna yol alacak ama yine de unu belirtelim: Budac yaznda bu yasaya da dharma denir. Etki tepki yasas (dharma) dnyadaki olay lar iin geerli olduu gibi davranlarmz da d zenler. Bylece bu yasa bir tr ahlak yasasna d nerek erdemli davranlara dayal bir toplum d zeninin temelini oluturur. Ana kavramlaryla Buda'ya dayanan (54) nl Yaam Tekerleiyle Budaclar, her trl oluuma yol aan etki-tepki zincirini On ki Katl Yasa ola rak aklamlardr. (55)
74

GELENEE KARI OLAN HNT FELSEFES

Yaam tekerleiyle ilk kez karlatmzda tekerlein zerine serpitirilmi kavramlar arasn da kolay kolay bir iliki kuramayz. Bunun bir nede ni, rnein, tekerlein d blmnde gze arpan kiilik, doum, bilgisizlik gibi bizim baka balam lar iinde grdmz kavramlarn ilk bakta ne olduunu anlayamadmz bir ilikiyle sralanm olmasdr. (56) Yine de, yaamn srekli bir dn mden olutuu dncesini ilk bakta karmak pek g olmasa gerek. Gemite (1 ve 2), Drt Yce Geree gre tm yaamn ve aclarn tek nedeni olan bilgisizlik ve

LKA FELSEFES

bilgisizlik yznden oluan bamllk ve tutsaklk yani tutkular, drtler ve doyumsuzluk, etki tepki sreci iinde yeni bir varoluun, yeni bir yaamn, yeni aclarn tohumunu eker. imdiki zamanda (3 - 9) yaam tekerlei dner. Bir dl, dlyatana derek gelimeye balar, ken disini bilmez (3), Ana karnnda gelien dlt (ce nin) kendine zg bir biim ve nitelik kazanr (4), duyu organlar yava yava oluur (5). (Hintlilere gre duyularn says altdr, bizim saydmz be duyuya dnmeyi de eklerler.) Yeni doan canl nce dokunarak (6) sonra du yarak ve alglayarak (7) iinde yaayaca evreyle iliki kurar. evreyle kurulan iliki sonunda yeni istekler, tutkular belirir ve trl trl nesnelere kar alk balar. (8) Bu tutkularn drtsyle byyen canl lar dnyaya bular ve iyi yaamak iin alp aba larlar. (9) Bylelikle yeni bir ortam yaratlr, trl trl iler (karma) etki-tepki yasasyla (dharma) yeni oluumlar ve geliimleri balatr. (10) Ve bu dng yeni canlnn yine en batan do um (11) yallk ve lme (12) giden ayn yoldan ge ecei gelecekte (11 ve 12) kapanr ve orada yine en batan balar. teki Hint retilerinde ve dinlerinde de ze rinde durulan genedoum inanc, Buda'nn ykma d bir inan olarak kalmtr. Genedoum onun iin etki tepki yasasnn kesinkes geerli olmasnn doal bir sonucudur. Ancak genedoum inanc s rekli bir benlik, lmsz bir ruh olmad dnce
76

GELENEE KARI OLAN HNT FELSEFES

siyle badatrlabilir mi? imdi yaplan ilerden etkilenerek biimlenen ruhun genedoumdan son ra yine ayn ruh olaca sylenebilir mi? Uzun bir sre Batl aratrmaclar tam bu nok tada Budac retinin tutarsz bir yann, bir eli kisini yakaladklarn sandlar. Budaclar iinse burada byle bir eliki yoktur. Bir Budac genedoumdan sz ettii zaman, ye ni doan bir canlnn yle deil de byle oluunun kendi "suu", daha nceki yaamlarndaki etkinlik lerinin (karma'snn) bir sonucu olduunu sylemez - sylese, bu insann kalc bir benlii olduu anla mna gelirdi - ancak, karmak bir ilikiler a iin de, trl trl olaylar ve etkilerle biimlenen bir canlnn kendisine rlm olan alardan, ilikiler den ayr ve bamsz olduunu da sylemez.(57) Ger ekte eski ve yeni "ruh" diye ayrm yaplarak sorul mu bir soru, kiilik her an yok olup yeniden dodu una gre bir Budac iin anlamszdr. Genedouma gtren neden sonu zinciri, ger ekte zaman, yer ve kii bakmndan belirlenmilik, seilmilik ve yazg olmadna gre, belirli bir kiiyi ve belirli bir yaam deil, ayr ayr dharma'lar etkileyerek yeni doumlara, oluumlara yol aar. Yaam ac olduuna gre, imdi en nemli soru soruluyor: Aclara yol aan bu sonsuz ve ksr dn gden nasl kurtulmal? Yukardaki tekerlee gre bu dngnn nedeni "tutkular" bunun da nedeni "bilgisizlik 'tir. imdi biz insanlar, tm tutkulardan, kzgnlklardan, is teklerden arnabilsek, geici isteklerle yanp tutu
77

LKA FELSEFES

arak srekli kouup durmasak, nesnelerin ekici liine tutulmasak, yaam tekerleini eviren ger ek nedeni gren bir aydn, bir bilge, bir ermi olabilsek o zaman bu sonsuz dnn dna kp ba mszlaabilir, kurtulabilirdik. Ya o zaman dlmz ne olurdu? Ne lmsz lk ne ruh ne cennetle cehennem ne de avunulacak bir ey olmadna gre kurtulan bir kii ne elde eder? Nirvana'y. Szck anlam aa yukar yle: bir alev snnce ortaya kan durum. Bir alev snnce geriye ne kalr? Hi! te bu koca hilik Nirvana kavram nn anlamdr. Buda'nn kendisi bu durumu bir kimsenin her trl tutkusundan arnd ve lm doum dngsnden kurtulduu durum, yani din ginlik (i bar) olarak nitelemitir. Bu bize belki byk bir dl gibi gzkmeyebilir ama Buda'ya gre bir insann eriebilecei tek ve biricik ey de budur. Budac yaznda sonralar Nirvana kavramna trl trl yorumlar ve aklamalar getirilmitir. Sonradan gelien Budac din, Nirvana'y - birazna bu dnyada yaarken, birazna da ldkten sonra br dnyada kavuulabilecek - bir mutluluk ya ants olarak tanmlamtr. Kktenci ya da bozul mam Budaclkta ise Nirvana kesin bir hilik kav ramdr. Nirvana, zerinde hi bir ey sylenemeyecek, hi bir szce sdrlamayacak bir kavramdr. Bu yzden Budaclarn Nirvanadan ne anladklarn ne kadar aklamaya alrsak alalm okuyucu-

GELENEE KARI OLAN HNT FELSEFES

yu yeterince aydnlatanlayz, nk - tm teki Hint bilgelik retilerinde olduu gibi - sezerek ve ie dalarak (meditasyonla) yol almadka, ona er medike O'nu kavrayamayz. Doru Davran Yasas Doru ve erdemli bir yaam ile ilgili grlerini zetlemesi istenince Buda kurtulua gtren yolda, u be yasa koydu: 1. ldrme! 2. Verilmeyeni alma! 3. Yalan syleme! 4. ki ime! 5. Beline hakim ol! (58) Budann yasaklarnn says Musa'nn On Em rinin yarsdr, ama yle geni kapsamldr ki, bun lara uymak belki de On Emre, uymaktan ok daha gtr. (59) Budacln Caynacla, retisi bakmndan pek benzemedii halde koyduu davran yasas bakmndan ok yaklatn gryoruz. Ayrca bu be yasakla getirilen anlayn Hristiyanln ah lak anlayna da ters ve uzak olmad hemen g rlyor. Buda da bir gn yle dememi miydi: "Kzgnlk tatllkla yok edilir. Ktlk iyilikle... Nefret nefretle yok edilemez! Nefret sevgiyle yok edi lir...!" (60) Budacln Hristiyanla benzeyen bir baka yan da Buda'nn da sa gibi btn insanlara, her kesime, tm uluslara seslenmi olmasdr. Her iki
79

LKA FELSEFES

din de uluslarstdr. Buda aa kastlarn kur tulua daha uzak olduklar gibi bir gr kesinlik le ileri srmemitir. Ne var ki Kast dzenini yk mak iin kkl bir giriimde bulunduu da syle nemez; yalnz demitir ki: "Ey erenler, nasl, grl grl akan akarsular... denize ulap kartkla rnda adlarn ve varlklarn yitirirlerse, bu kast larn drd de ktklar yerin tresini ve yasas n atklarnda adlarn ve varlklarn yitirir ler..."61 Kast ayrm onun iin yle nemsiz bir ko nuydu ki belirli bir kasta bal olmann Budaclk asndan bir ayrcalk salayp salamadn tartmak bile yersizdir. Burada halka dnk, demok ratik bir yaklam seziliyor - ve bu durum, Budacln Brahman dinine kar devrimci niteliini gs termektedir. te yandan Budacln soylulara d nk, aristokratik bir havas olduu da yadsnamaz. Bu durum Buda nn ister istemez hep st dzeyde ki ve st kesimlerdeki kendisini anlayabilecek olan kimselere ynelmi ve seslenmi olmasndan ve ilk yandalarn da bu kesim iinde bulmasndan belli dir (62); ancak yol eri olmak iin yle sk bir davra n yasas getirmitir ki hangi kesimden gelirse gel sin bunlara gerekten uyabilecek kimselerin sekin bir aznlk oluturmaktan teye gemesi zordur. c) Budacln Tarihi ve Yaylmas Burada Budacln tarihindeki yalnz en nemli gelimelerin altn izeceiz. Budann lmnden sonraki ilk yzyllarda kulaktan kulaa yaylan bilgiler derlenerek pek ok
80

GELENEE KARI OLAN HNT FELSEFES

kurulda (konsilde) incelenmi ve bunlar iinden balayc ve kutsal saylmas gerekenler saptana rak yazya geirilmitir. Fakat, bu arada, bu derle meler iinden bir seim yaplrken ve hangi bilgile rin zgn ve arptlmam olduu ve hangilerinin olmad saptanrken derin gr ayrlklar belir mi, blnmelerin ve pek ok ayrlk ve sapkn Bu dac akmn, yol ve kolun tremesinin nne geile memitir. nemli bir dnemece ve S ilk yzyl lar iinde gelinmitir. Buda, herkesi kendisiyle ba baa brakan ve herkesin kendi kendisine k olmas, geree ve kurtulua giden yolu kendi iinde aramas gerekti ini tleyen bir retiyi yaymaya almt. zellikle kendisine tapnlabilecek ve yakarlarak kendisinden yardm dilenilebilecek bir tanr kavra mn aka red etmiti, yle demiti: "Bizim d mzdaki bir kimsenin bizi mutlulua ya da mutsuz lua eritireceini sanmak budalalktr."(63) Ve en sevdii ve kendisine ok bal olan rencisi Ananda'ya u d vermiti: "imdi ya da ben ldkten sonra, kim olursa olsun Ananda, bir kii, kendi ken disine k olur, kendi znden baka yerde snak, dayanak aramazsa ve geree ynelerek kendisin den baka kimseye tutunmaz, yaslanmazsa - en y ce geree kan yolu bulur."(64) Ancak bir sre sonra Budaclk rgtl bir din, bir kilise olarak kurumlamaya yz tutmutur. Bu da tanrlatrlmtr. Gkyz gerek Budaya katlan ve Hristiyan Katolik Kilisesinin ermileri (azizleri) gibi darda kalanlarn yardmna koan saysz Budalarla do
81

LKA FELSEFES

lup tamtr. Ayrca bir kilise olmann gerei ola rak Ortaa Hristiyan kilisesininkini andran top lu tapm, dualar, tts yakma, su serpme, kutsal yazlardan okumalar, gsterili giysilerle kutlama trenleri, gnah karma, cenaze trenleri gibi uy gulamalar yerlemitir.(65) Bu gibi - konumuzun dnda olan - gelimelere yakndan bakldnda grlen, kimi zaman ok a rtc benzerlikler pek ok Batl dnr dn drm ve u soru ortaya atlmtr: Yoksa Hristi yanlktaki bu bir dizi kat ve tartlmaz inan ve t re, rahipler aras ast st ilikisi ve daha baka bir sr olgu Budacln Buda'nn gerek retisinden uzaklamas gibi sa'nn gerek retisinden bir uzaklama, bir sapma mdr? Budacln rgtl bir din grnmn alan koluna Mahayana, (kurtulua gtren) byk ara (tat) dendi, buna karlk, Buda'nn gerek retisine olduka yakn olan ve Buda'y byk bir retmen ve bir din kurucusu olarak tanyan, an cak onu tanr katma karmayan kol ise kmse nerek Hinayana, kk ara (tat) diye adland rld. Bu her iki kol da gnmzde varln srdr mektedir. Hindistan'dan kan Budaclk Asya'nn pek ok kesine yaylmtr. Gneyde Seylan'a; Hindiine, Burma ve Siyama (Tayland, Kamboya); ku zeyde ilk yzyla yakn olan yllarda in'e ve bun dan 500 yl sonra Japonya'ya ve bir yzyl sonra da Tibet'e girerek buralarda amza dek kalmtr. Girdii tm bu lkelerin kltr yaamnn nemli bir paras olmu ve dnce yaamnn temelini

GELENEE KARI OLAN HNT FELSEFES

oluturmutur. Gittii her yerde o yerin halknn zelliklerine, kltrne, eski inanlarna uyum salayarak deiime uramtr. Bozulmam say labilecek bir biimde Zen Budacl adyla Japon ya'da yaamaktadr. Budaclarn saysnn 200 ile 500 milyon ara snda olduu sanlmaktadr, ancak Budaclk Bu da'nn yolundan gitmek isteyen bir kimsenin ayn zamanda baka bir din toplumuna bal olup olma dna aldrmad iin kesin bir say verilmesi olanakszdr. Burada, Budacln hi bir zaman, tari hinin hi bir dneminde, rnein Orta Amerika'nn Hristiyanlatrlmasnda olduu gibi zor kullana rak, kan dkerek, bask ve kyma bavurarak yayaylmadn belirtmek gerekir. Budaclk iki bin be yz yllk gemiiyle gerek bir bar retisi oldu unu kantlamtr. Ne var ki, Budaclk, anayurdu olan Hindis tan'da nemini giderek yitirmi, bir ka yzyl s ren parlak bir Budac hkmdarlar dneminden sonra gsterie dnk trenler ve uygulamalarla yozlap, S ikinci yzyla doru iyice kmeye ba lam, ve bunun zerine kendisini toparlayarak ye nileyen eski Brahmanizm yeni bir solukla ileri atl mtr. Budacln btn gelimelerini ve yan kol larn ayr ayr incelemek bu kitabn erevesine smaz. 19uncu yzyla dek Bat'ya ok yabanc olan Budaclk ve Budac felsefe geen yzylda aratrl maya ve incelenmeye balanm ve ancak son za manlarda, baarl ve ayrntl incelemeler ve al malarla bir lde anlalabilmitir.

LKA FELSEFES

d) Budac Felsefe Sistemleri Gerek Hindistanda gerek in'de, Budacln kk lerinden karak deiik ynlerde gelimi olan fel sefe sistemlerinin okluu ve ok ynll bizi a rtmaktadr. Yzyllar boyunca kuaktan kuaa aktarlarak yourulan ve bu arada nl birka d nrn katksyla en ince ayrntlara kl krk ya rarak inen, tutarl dnce yaplarnn ve kuramla rn (teorilerin) gelitirilmi ve zengin bir Budac fel sefe yaznnn olumu olduunu gryoruz. Budac reti Nirvana'ya (zle) gtren iki yol tanr. Bunlardan biri, mantk ilemleriyle aa ma aama doruyu ve gerei bulmak, teki ise ie dalm (meditasyon) gibi belirli birtakm uygula malarla derinliklerimizdeki, dolambal yoldan ge erek geree ermektir. Aada, bu her iki yn de gstermeye alan seilmi rnekler verilecek tir. lkin, pek ok baka dnce sisteminin de da yanan oluturmu olan ve bu konunun nde ge len uzmanlarnca nemli saylan drt Budac sis tem anlatlacaktr.(66) Ayn zamanda Budac d nrlerin gelitirdikleri deiik ve zgn bir kantla ma yntemi de aklanacaktr. kinci yolu gstermek iin Zen-Budaclna de ineceiz. Deilleme Mant Krlk, bilgisizlik Buda'ya gre, aclarla dolu bir yaam srecinin srp gitmesine yol aan balca nedendir. ocukluk andaki kavray yetersizli-

GELENEE KARI OLAN HNT FELSEFES

i, saplantlar, beklentiler; yetikinlik andaki kr inanlar, nyarglar, trl trl tutkular, gnlk yaamn arkna bamllk, hep ayn kkten, yaamn ne olduunu grememekten, bilinsizlik ten, daha dorusu tutkular kkrtan bilgisizlikten kaynaklanmaktadr. Bu bilgisizlikten kurtulma nn yolu ise aydnlanmadr. Bilgisizliin karanlk rtsn azar azar arala yarak kaldrmak iin Budac filozoflar deiik ve zgn bir deilleme mant gelitirmilerdir. zellikle Gney Hindistan'da domu ve S 125 yl larnda yaam olan - ve pek ok kimsenin Budac felsefenin en byk dnr olarak grd - Nagarjuna bu yntemi gelitirerek yetkinletirmitir. Onun mantkla ilgili aklamalar, hepsi de deilleme (Negation) zerine kurulu drt kuramda topla nr. (67) 1. Budacla sonradan girmi olan ok nemli ki Gerek retisi Nagarjuna'nndr. Biri alak biri yksek olmak zere iki gerek olduu varsaylr. Bir dnce, bir sav (tez) inceden inceye gzden geirilmemise ilk bakta gerekmi gibi grnebilir, ancak daha yksek bir adan ele alnnca bunun gerek olmad anlalr. A = aa gerek B = yksek gerek Biri brn deilleyen bu iki bak as AB di ye biretirilerek bir btn, daha st bir gerek ola rak ele alnrsa ve buna, bu kez daha da yksek bir adan baklrsa, gerek olduu sanlan bu yeni d85

LKA FELSEFES

ncenin de gerek olmad anlalr, bu durum yle zetlenir: AB = aa gerek C = yksek gerek Bu byle srp gider: ABC = aa gerek D - yksek gerek Bylece aama aama, gittike daha yksek ve anlaml gereklere ulalr. 2. Nagarjuna'nn ikinci bir kuram Drt Trl Yant Yntemidir. Evet ya da hayr yant bek leyen herhangi bir soruya gerekte u yantlarn bi risinin verilmesi gerekir: ya tam bir evet; ya tam bir hayr; ya, koullara balanarak duruma gre, byleyse evet yleyse hayr; ya da son olarak ne evet ne hayr. Ve bu sonuncu yant ya "bu soru beni ilgilendirmez" ya da "ben evet ve hayrn tesindeyim" demektir. En yce gerek asndan Nagarjuna'ya gre yantlar hep ne evet ne hayr biiminde olduuna gre O, her trl nitelemenin ve kavrayn tesin de olandr. 3. Varoluun Sekiz Katl Deillenme Ynte mindeyse Nagarjuna bu kez Ne Evet Ne Hayr yantn ele alyor ve bununla yaamn trl trl gereklerini son gerek asndan snayarak unu gsteriyor: "Ne doum var ne lm; ne srekli bir olu var ne yok olu; ne birlik var ne okluk; ne geli var ne gidi." Btn bunlardan kan anlam yine en yce gerein her trl nitelemenin tesinde ol duudur.
86

GELENEE KARI OLAN HNT FELSEFES

4. Yukarda belirtilen bu yollarn kazandrd igryle Doru Geree (Hakka) ya da Orta YoIa ulalr. Bu yola Orta Yol denmitir, nk bu yolda sadaki ve soldaki arlklardan, her trl tek ynl ve tek yanl sapmalardan saknmak ve ak m kara m sorusunun bizi soktuu kmaz a mak gereklidir. Drt nemli Budac Dnce Sistemi Buda'nn zdeyileri arasnda hem "her ey gerek tir (vardr)." hem de "hi bir ey yoktur" szleri bu lunmaktadr.(68) Bu szlerde ilk bakta grlen szde eliki Buda'nn lmnden sonra ta S ilk yzyllara dek birbiriyle tmden elien yorumlara yol amtr. Kimi akmlar bu iki kart zdeyiten ilkine balanmlar ve bylece gereki (realist) bir evren grne ulamlar; kimileriyse ikinci zde yie arlk vererek yokluu vurgulayan Hilik Yanllar (Nihilistler) takmn oluturmulardr. Drt Budac dnce sistemi, yine bu uzun dnem iinde gelimi olan Budac oklu Deilleme mantnn varlk ve yokluk sorununa nasl uy gulandn daha iyi gstermek iin aadaki s rayla ele alnmtr. 1. Vasubandhu nun Gereki (Realist) Siste mi - S 420 ile 500 yllar arasnda yaam olan ve varoluun, bir yanda pek ok ve trl trl somut ve kalc nesnelerden, te yanda da geici bir sre yer yznde kalarak bu nesnelerle ilgilenen kiilikler den, benliklerden (ruhlardan) olutuunu gz nnde tutan Vasubandhu deillemeyi yalnzca
87

LKA FELSEFES

kiiler zerinde uygulamakta ve zaman iinde s rekli ve kalc benlikler (ruhlar) olabilecei d ncesini yadsmaktadr. Grnen dnyann ger ek olduundan ise kuku duymad iin bu sistem gereki (realist) diye adlandrlmtr. 2. Harivarman'n (S 250-350) Hilik reti sinde ise deilleme ilemi bir adm daha ileri gt rlyor. Ona gre ne kiilikler, benlikler, ne yara tlm nesneler ne de bunlarla ilgili kavramlar ger ektir. Gerekte hepsi bir hitir, botur. Bunun iin, bu sisteme hilik yanls (nihilist) denmitir. 1. ve 2. sistemler Kk Aracn (Hinayana'nn) iinde dir. 3. Kavramc (dealist) Sistem adndaki n c sistem, yine biraz nce ad geen Vasubandhu'ya dayanr. Yaamnn son yllarna doru Vasubandhu'yu, Kavramc Yaln-Bilin akmn balatm olan kardei Asanga, kendi retisine ekmitir. Vasubandhu'nun, bu retiyi aklayan yazlar bu akmn dayanan oluturur. Bu reti ye gre (1. sistemde olduu gibi) ne yalnz somut varlklar gerektir ne de (2. sistemde olduu gibi) var olan her ey yokluktur, hiliktir. Gerek nesnelerin gerek bu nesnelerin karsn daki kiilerin iki kez deilleme ileminden geiril mesiyle yine olumlu bir durum elde edilir; buna ba klarak yalnz kavramlarn gerek olabilecei gr ileri srlmtr. Bunun iin de bu sisteme Kavramc (idealist) denmitir. 4. Deilleme mant doruuna bu konunun ba nda ad geen Hilik yanls (Nihilist) Nagarjuna ile ulamtr. Yukarda deinilen akmlar onun

GELENEE KARI OLAN HNT FELSEFES

Drt Trl Yant Ynteminde belirttii varlk ya da yokluk, olmak ya da olmamak (Latince: ens ya da nonens) sorusuna ya evet ya hayr ya da hem evet hem hayr diye yant vermenin tesine geememilerdir. Nagarjuna'ya gre zm ne evet ne hayr ya ntdr. Nagarjuna'nn Orta Yolunda (baka Budac retiler de kendi yollarn byle nitelemilerdir), o deil bu deil, diye srekli deillemeyle gerek aratrlnca durmadan deien ve dnen grn tlerde (nesne, kiilik ya da kavramlarda) kalc bir z bulunamaz, bu yolla gerei aramak bounadr, geriye kalan ve kendi balarna bir anlam tama yan aldatc biimlerle geree ulalamaz. Ancak bu gr 2. sistemin yine nihilist olan gryle ka rtrlmamaldr. Nagarjuna Ne olmak ne de olmamak derken daha ok unu anlatmak istiyor: Dnyay yorumla maya ve varoluun gizini zmeye alan btn uralar, ister istemez ve kanlmaz olarak snr larla karlaacaklardr; ve yalnz bilge kii var m yok mu sorusuna taklmadan "ne var ne yok" diye rek her eye tepeden bakacak ve tartmakszn susmay yeleyecektir.(69) 3. ve 4. sistemler Byk Aracn (Mahayana) iindedir. Bu drt sistem zaman bakmndan sraya soku lunca, sistemlerin geliimini gstermek iin izledi imiz srann, - ok artc ama -, tam tersi olan bir sralamayla karlarz. Konuya aklk getiren en tutarl retiyi - bu arada deilleme mantn da gelitirmi olan Nagarjuna, stn bir yetenek ve keskin bir bakla yzyllar sonra adm adm yakla-

LKA FELSEFES

larak varlan gr asn daha batan ortaya ko yabilmitir. (70) Biz burada, ileride yakndan incelendii za man daha iyi anlalacak olan bir noktaya, yanl tc armlarn daha batan nne gemek iin imdiden deinmeyi yararl gryoruz. Nagarjuna'nn Budac diyalektii, Hegel'in diyalektik d nce ynteminden temelden ayrld gibi, inli lerin, Hegel'in diyalektiine yaklaan ve kartlk larn barmasyla daha yce gereklere ulalabi leceini ileri sren grnden de ayrlr. Hegel'de bir savn (tez) hemen ardndan bu sav olumsuzlayan bir kar sav (antitez) ortaya atlr; sonra da bu ikisi (tez ile antitez) daha st dzeydeki bir bi reimle (sentez) bir araya gelerek birbirlerine kar t olma zelliklerini yitirirler. Oysa Nagarjuna'da daha deillemenin ilk admnda bataki sav (tez) deillenerek dlanr ve sonra, kar savn da, bir st aamada ve daha geni bir balamda deillene rek dland grlr. Sonunda ise ortada kala ka la, artk daha yakndan ele alnamayacak ancak sezgiyle kavranabilecek olan hilik kalr ki bu da Nirvanadr. (71) Zen Budacl zerine Bir Ka Sz Kkleri Hindistan'da olsa da daha ok in'de geli erek zgn biimine kavuan - orada ve zellikle Japonya'da yaatlarak gnmze ulaan - Zen Budaclna, Hint felsefesine ayrlm olan bu bl mn iinde yer verilmesi belki doru olmamtr. Ancak, Budacln tarihi gzden geirilirken dei90

GELENEE KARI OLAN HNT FELSEFES

nilmesi gereken, nemli ve yaygn akmlardan biri olduu ve ayrca Budac grn gerek ie dalma (meditasyona) ynelmesini gerekse gnlk yaama yansyarak uygulamaya dnmesini gsterdii ve bu bakmdan yukarda deindiimiz salt manta dayal, kl krk yaran sistemlerden olduka deiik ve zgn bir rnek oluturduu iin Zen Budacl zerine bu blmde bir ka sz sylemeyi gerekli grdk. Zen Budacl bizim bildiimiz felsefe tanm na smaz. Felsefelere zg tutarl ve gelikin bir dnce sistemi ortaya koymaz. Ne var ki, din tan mna da girmez. Zen Budaclnn tapnaklar ma nastrlar, keileri varsa da, belirli bir inanca ya da dnceye balln gsteren balayc szler yok tur. Bu bakmdan - yalnz Budaclk deil - bir dn ya gr ortaya koymaya alan tm dnce ya plar iinde Zen Budacl benzersizdir. Zen Budaclnn ne olduu yandalarna so rulursa, "Zen yaantsn tatmaktr", diyecekler dir. (72) Dardan bakan kimse iin Zen Budaclnn ne olduunu anlamak, felsefe arlkl Budac akmlar anlamaktan ok daha gtr. Zen Budaclnn deiik ve zgn niteliini az ok grebilmek iin yalnz birka ayrntya yer vererek kestirme yoldan bu konuya bir gz atmaya alalm. Zen yandalarnn felsefelere ve aklc retile re ve hi bir inanca bal olmak istememelerinin ne deni u: Szcklere, kavramlara, retilere, kesin kurallara, ya da davran yasalarna ballk bizim her zaman ve her yerde geerli olan geree, o derin anlama ulamamz engeller. Bu durum Budann
91

LKA FELSEFES

szleri iin de geerlidir. Onun konumalar ve ak tarlan szleri konutuu dilin olanaklaryla snr land gibi dinleyicilerinin anlayna ve iinde bu lunduu ortama uymutur. Katksz yaln gerek ise szcklerle sylenemez. Bu gre uygun Zen geleneine gre Buda'nn susarak anlatmak istedii yaln gerei bir renci si anlam ve bu ileti kesintisiz bir pirler zinciriyle kuaktan kuaa aktarlarak yaatlm. u Zen szleri bu gr yanstyor: "Gnlden gnle yol bularak...", "sze dnmeden yazya dklme den...", "retmeye almadan retilerek...", "ken di zne bak, doal zn anla, aydnlan (Buda ol)", "kutsal bilgi bilgi deildir." (73) Zen Budaclarn kendilerine zg bir ie dalm (meditasyon) yntemi de vardr. Snava giren isteklilere bir bulmaca verilir. Snananlar byk bir odada Zen ustalarnn sk g zetimi altnda gerekli grlen oturu ve duru bi imlerinde gnlerce gecelerce meditasyon yapar lar. katl sessizlik, dnrken - ve dnmeye verilen dzenli aralarda - yemek yerken ve temizle nirken bozulmaz, gereksiz hi bir grlt karl maz, konuulmaz. Kim - genellikle bir ka gn son ra - zm bulduuna inanrsa sorumlu ustaya bavurur, o da kendisine sunulan zm deerlen direrek grn bildirir. Meditasyonu ok nemsemelerine karn Zen Budaclar gnlk ilerle ilgili, yaama dnk kim selerdir, nk reti Zen yaantsnn gnlk ya ama yanstlmasn buyurur. " yok, a yok\", "reti yaamdr!", "Yrmek, durmak, oturmak,

GELENEE KARI OLAN HNT FELSEFES

yatmak, ite yce reti bu!", tm bunlar hep Zen pirlerinin zdeyileridir ve bu szlerle gnlk ya amdan kopmamak gerektii aka bildirilmi tir. (74) Kat ve kesin retileri benimsemeyen ve gn lk uralardan kopmayan Zen Budaclarnn Zen sz konusu olunca ortak bir davran vardr: Sus mak! Zen Budaclarn zgn nitelikleri ve tutumlar ounlukla ince bir alayla ykl, derin elikiler ieren ve bize ilk bakta anlamsz gelen eski Zen y klerinde sergilenir. Byle bir Zen yks Sozan ve 9. yzyl Zen us talarndan biri olan Daian'dan sz etmektedir. (75) Daian yle bir sz sylemi: ''Varlk ve yokluk bir aac saran sarmak gibidir." Bu sz Sozan'n ku lana alnnca kalkm, Daian'a u soruyu sormak iin uzun ve yorucu bir yolculuu gze alarak gel mi: "Aa kesilse, sarmak solsa ne olur?' Sozan' burada ilgilendiren konu uydu: Var lk ve yokluk kavramlar zihnimizden silinirse ne olur? Biz bu kartla hep baml myz, bunun tesine geilemez mi? Usta bir duvar rmekle ura yormu. Ne mi demi? O srada srmekte olduu el arabasn devirmi ve bir kahkaha atarak oradan uzaklam. D krklna urayan Sozan baka bir Zen ustasna bavurmu. Ona bu durumu anla tp ayn soruya sorunca benzer bir davranla kar lam. Ancak bu kez Sozan gerei akm ve g lmsemi, saygyla eildikten sonra oradan uzak lam. Birdenbire ustann bir sz sylemeden ne demek istediini anlam: Dncelerimiz varlk

LKA FELSEFES

ve yokluk, doum, lm, etki tepki gibi kavramlara taklmsa o zaman szlerin ve kavramlarn ana yakalanr ve gerekten gitgide uzaklarz. Kav ramlarla bouan konumaclardan, dinleyiciler den ya da szleri lp bien mantklardan, eleti ricilerden biri deilsek, yaamn yaln gereine y nelmisek, ite o zaman szlerle anlatlamayan ger ek apak ortada!

III. GELENEE BALI HNT FELSEFE SSTEMLER


Veda geleneini tanmadklar iin Hintlilerin Nastikas (Hayr Diyenler) diye adlandrdklar biraz nce anlatlan sistemlerin karsnda da Brahmanizm'e dayanan ve Vedalardaki dncele ri ele alarak gelitiren sistemler vardr. Bunlara da Astikas (Evet Diyenler) denmitir. Felsefe, gl ve tartlmaz bir gelenein bulunduu bir ortamda eer yaplabiliyorsa, ou kez eski metinlere eklenen yorum, ek, aklama k lna girer ve yorum yapma, bir konuya aklk getirme grnm altnda yeni eyler sylenebilir. Nastika'larn Hint dnce yaamna girmesi, Brahmanizm'in toparlanarak yeniden dirilmesine ve gl bir kar atlm balatmasna yol at. Ken disini ykc eletirilere kar savunmak ve varln srdrmek iin uraan Brahmanizm Upani94

GELENEE BALI OLAN HNT FELSEFES

adlardaki dncelere sarld ve bunlar derinle mesine ileyerek eski parlaklna yeniden kavu tu. zellikle Budaclktan ok etkilendi ve yarar land. O dnemin Hindistan'nda birbirleriyle boy l en, tartan dnce akmlaryla gelien dn celere, ortaya konan grlere, sorunlara, belki hi bir ada ve hi bir toplumda grlmemi youn ve yaygn bir ilgi gsterilmiti. Her yanda rencilerin nl retmenlerin nnde diz kerek renim g rebilecei felsefe okullar almt. Byk bir izle yici topluluu nnde yaplan felsefe tartmala rna beyler, krallar da ilgisiz kalmyor, tartmay kazanan konumaclara deerli dller veriyorlar d. (76) Tartmalara ak olma gerei zellikle man tkl dnme, etkili konuma, bir gr iyi savun ma ve kantlama sanatnn ok gelimesini salad. Belki de daha ok bu gelimelerin etkisiyle dil konu suna da bu dnemde ok nem verildiini Pannini'nin ( 5. yzyl) nl Sanskrit dilbilgisi kita bndan anlyoruz. Bu dnemdeki Hint felsefesinin kaynaklarnn balcalar unlardr: 1. Upanniad'lar. Bunlarn zellikle daha son raki dnemlerde yazlm olanlar. 2. Sutra'lar, bunlar bir sistemin ana dnce lerini zetleyen ve bylece bir rencinin bir konu yu kolayca belleyip unutmamasn salayan zl szlerdir. Aada ele alnacak sistemlerin her biri nin birka yz sutras vardr. Bunlar bir retiyi, bilmeyenlerin renmesine deil, bilenlerin kolay ca aklda tutulabilmesine yaradklarndan ilk ba
95

LKA FELSEFES

kta anlalmayan ve bir yorum gerektiren ksa ve zl szler ve deyilerdir. Sutralarla ilgili yorumlar pek oktur: Sutralara yorum yazmak yeni grler ortaya atmak ve ge litirmek iin uygun bir yoldu. Bu yorumlara da ye ni yorumlar, eletiriler eklenince sonunda iinden klmaz bir yazn karmaas, karm bir dnce yumayla karlalrd. u dizeler bu gibi yorumlardan yaknyor: "Hi bir anlam kmyor mu bundan Deyin: Her ey besbelli apak. Anlam ak seik mi o zaman Hi durmayn atn tutun, artk... "(77) Bu szler yalnz Hint yorumlan iin deil bakalan iin de geerli... 3. Yz bini akn beyitten oluan ve Hindis tan'n ele geirilmesi srasnda ikiye blnen bir Ar ya boyunun ekimelerini, savalarn konu alan Hint destan Mahabharata ve bunun bir blm olan nl Bhagavad-Gita (Tanrnn arks) felse fe konusu olabilecek retiler iermektedir. 4. Manunun Yasas, Bhagavad-Gitadaki dnceleri birok bakmdan tamamlar. Gelenee bal sistemlerin alts byk nem kazanmtr. Yzyllarca yan yana yaam ve kar lkl etkileim iinde gelimi olan buradaki d nce sistemleri bir tarih srasna konamaz. Bunlarn pek aka belirlenemeyen gelime srasn bir yana brakarak en nemlilerini ksaca tanmaya a-

GELENEE BALI OLAN HNT FELSEFES

lacaz. kier ikier birbirleriyle ilikilendirilen bu alt dnce sistemi unlardr: 1. Nyaya 2. Vaieika 2. Sankhya 3. Yoga 5. Parva Mimansa 6. Vedanta Bunlar iinde de Sankhya, Yoga ve Vedanta Hint dncesi iinde en nemli olanlardr. Bu alt sistemin her biri yzyllar sren bir geliim ve dei im evresi geirmitir. Bunlar aada en zgn ynleri ve ana dnceleriyle anlatmaya alaca z. 1. NYAYA VE VAEKA Kant ya da kural anlamna gelen Nyaya adndan bile, bu dnce sisteminin daha ok mantk ve di yalektik konularna ynelmi olduu anlalr. Gautama adnda bir bilgin'in yazm olduu ve bu sis temin dayand temel metinde, mantkl sonular karma sanatnn (usavurmann) ilk nemli klasik denemelerinden biri yer almaktadr. Bu alma Hindistan'da mantkla ilgili tm incelemelerin kaynan oluturmutur. (78) Ayrca zengin bir fel sefe terimleri daarcnn olumasna da yol a mtr ki(79) Sanskritenin bu bakmdan btn ge limi Bat kltr dillerinden stn olduu grl yor. (8) te yanda, en byk Hint dnrlerinden biri olan Kanada'nn gelitirmi olduu Vaieika (Vaisheshika) sisteminde, evrenin aklanna: doa felsefesi ve metafizie (fiziktesine) arlk ve97

LKA FELSEFES

rilmitir. Ayrm (fark) (81) gibi bir anlama gelen Vaieika, adndan da az ok anlalaca gibi, da ha ok, varlklar arasndaki ayrlklar, benzerlik leri bularak gerei tanmaya alan bir sistemdir. Gerekten de; bilgi edinmek, her eyi birbirinden ayrt etmekle balamaz m? Bu doa felsefesinin ekirdei bir tr atom retisine dayanr. Bolne bolne bir yere gelindikten sonra artk blnp paralanamayan, ve dnyada ki deiim sreci iinde birbirleriyle birleerek son ra yine ayrlabilen kck paracklarn var oldu u ileri srlmtr.(82) Nyaya Vaieika'nn metafiziinden, Vaieikaysa Nyaya'nn mantndan yararlanm, her iki sistem de birbirini tamamlamtr. Sonralar bu iki sistem tek bir sistem olarak birletirilmitir. Bu sistemlerin yukarda belirtmi olduumuz arlkl konularna bakarak, birinin yalnz mantk, teki nin yalnz doa felsefesiyle kendisini snrlam ol duunu sanmayalm. Her ikisi de kendi ilerinde btnl olan tutarl dnce yaplardr ve her ikisi iin de gerei anlamak, - gerek konu budur, aclardan, genedoumdan kurtulua, btn Hint dnce sistemlerinin yneldii son amaca gtren bir yoldur.

2. SANKHYA VE YOGA Sankhya felsefesi gelenee bal alt sistem iinden Vedanta gibi ilgin ve zgn oluuyla sivrilmekte dir. Sankya felsefesini gelitiren kiinin ad Kapi-

GELENEE BALI OLAN HNT FELSEFES

la'dr. Saydan ya da say saymaktan tremi olan Sankhya szc (83) varlklarn ve kavramlarn saylarak belirlenmesi anlamn artrr. Sankhya felsefesi, Upaniadlardaki felsefeden - ve Upaniad'larla dorudan ilikili olan ve bir sonraki b lmde deineceimiz Vedanta felsefesinden - daha batan, teki (monist) deil de ikici (dualist) oluuyla ayrlr, Buna gre yaradl bir ilkeye deil birbirinden ayr iki temel ilkeye dayanmtr. Bu iki ilkeden biri, doann z, srekli etkin ve devin gen, ancak cansz ve bilinsiz bir maddi ilke olan Prakriti, teki ise canl ve bilinli olmakla birlikte etki altnda kalabilen edilgen Purua dr (Purusha). Yalnz Brahmann biricik gerek olduunu ve d dnyann aldatc bir grntden, maya'dan baka bir ey olmadn ileri sren Upaniad retisinden yola kan Sankhya felsefesi, Upaniadlar ykmaya almadan, aama aama ilerleyerek akla daha yakn gelen bir yaklamla, d dnyay bilinten bamsz bir gereklik olarak alglamtr. Bylece, mayann aldatc grnts, kendi ken dine yeterli bir ilke olan doa gereine, Prakriti ye dnmtr .(84) Cansz doann karsnda ki ve tesindeki canllk ya da ruh yani Atman da imdi Purua diye adlandrlm ve bu yolla nce her eyi kapsayan bir tm bilinlilie, bir tr tanr kavramna, Byk Puruaya ulalm, bundan sonra, (artk Byk Purua'ya benzer yan kalma m olan) ayr ayr, saysz Kk Purualar, yani kiilikler (ruhlar) bulunduu ileri srlmtr. Daha sonra da Byk Purua kavram btn b-

LKA FELSEFES

tn bir yana braklp geriye Kk Purualar ka lnca klasik Sankhya felsefesi tanrtanmaz (athe ist) bir retiye dnmtr. Tam bu noktada Sankhya felsefesi Budaclkla kesimektedir, an cak karlkl etkileimin nasl ve ne oranda olduu, hangi grn daha nce ortaya atld, kimin kimden etkilendii tartmaldr. nce Prakritiyi grelim. Prakriti durumun (gunas) bileiminden oluur; aklk ve aydnlkla ilikilendirilen uucu, hafif olma durumu; karan lk, kc, ar ve engelleyici olma durumu ve bu iki durum arasndaki karlkl al veri ve dn me durumu. Prakriti'nin hamurundan btn var lklar ortaya kt gibi, dnme, duyma ve dav ranma gibi yetenekler de olumutur, Bizim ruh dnyasyla ilikilendirmeye altmz, ve madde tesi diye nitelediimiz pek ok ey Prakriti'nin maddi dnyas iindedir. Doada hepsi Prakriti'yle ilgili toplam 24 ilke vardr, bunlar yle sralanr: 1. Prakriti'nin kendisi; yaratr. 2. Akl, ayrt etme yetenei; yaratcdr. 3. "Ben-olu" (Aha-kara), benlik, kiilik duy gusu, ben'i d dnyadan ayran duygu. Bu duygudan bir yanda duyular ve duyu organ lar; br yanda da d dnyann trl trl eleri tremitir. Duyular unlardr: 4. Grme 5. itme 6. Koku alma
100

GELENEE BALI OLAN HNT FELSEFES

7. Tad alma 8. Dokunma Be duyuya Hindistan'da hep u duyu da eklenir: 9. Anlama, dnme, kavray Bunu be duyu organ izler: 10. Gz 11. Kulak 12. Burun 13. Dil 14. Deri Bundan sonra davranlarla ilgili be organ gelir: 15. Grtlak 16. Eller 17. Ayaklar 18. Boaltma organlar 19. reme organ D dnyann be esi unlardr: 20. Uucu en hafif z, eter 21. Hava 22. Ate ve k 23. Su 24. Yer Bu 24 eye kar son olarak saylan, 25. Purua, ile birlikte Sankhya felsefesinde yirmi be ilke vardr. Yaradl sreci ise yle aklanr. Prakriti guna'nn srekli ve karlkl ilikisiyle ba sonu olmayan bir dng iinde (2'den 24'e) kadar olan b tn madde evrenini srekli yeniden yaratr - ya radl - ve sonra yeniden iine alarak eritir - yok edili.
101

LKA FELSEFES

Pekiyi, bu arada Purua ne yapyor? Prakriti'yle nasl bir iliki iine giriyor? Oluumlar etkili yor, ynlendiriyor mu? Canl ve bilinli olma niteliiyle Purua, maddi olaylardan derin ve almaz bir uurumla ayrlm tr. En z ve bozulmam durumunu ve sonsuz safl n koruyarak maddeye karmadan, bulamadan, olan bitenin tesinde durur. Bir bakma, madde ve ruha benzetebileceimiz Prakriti ve Purua, canl larda sk bir ba ile birbirine balanmtr. Bir Sankhya filozofu bu durumu bize yle aklaya caktr: Bu ba yalnzca bir sandr, aldanmadr. Ar kasndaki krmz bir iek yznden renksiz ve berrak bir kristal paras, nasl krmz grnrse, sonsuz ve prl prl Purua da, bunun gibi kendisini barndran vcutta d etkilerden etkileniyormu, ac ekiyormu gibi grnr.(85) Bizim bildiimiz beden ve ruh ayrmna pek benzemeyen, Sankhya retisinin ayrmnda, bir birinden apayr iki gerek kar karya gelmekte dir: bir yanda hi deimeden, bozulmadan duran sonsuz z, Purua, br yanda da Prakriti ve Prakriti'nin dnyas iindeki trl trl dnceler, dler, duygular... Niin, diye sormaktan kendimizi alamyoruz, sonsuz ve tertemiz bir z olan Purua'lar Prakriti'nin geici ve aldatc dnyasyla ilikiye girmek gereini duyuyor? te bu soru, ac, genedoum ve kurtulu (moksha) gibi Hint dnce sistemlerinin hep yinelenen kavramlarndan yararlanan bu retinin de zn aa karmaya yarayabilir. Sankhya filozoflar da
102

GELENEE BALI OLAN HNT FELSEFES

ac ve tutku zerine kurulu kmazdan yola karak (zevk alarak, elenerek deil), son geree ynele rek tutkulardan ve aclardan kurtulmak, kurtulu a ermek gerektiini sylerler. Peki biz niye ac ekiyoruz? Biz d dnyadaki bin bir trl iliki ve olayn etkisi altnda bir tutsak, bir oyuncak gibi oradan oraya srklendiimiz iin ac ekiyoruz. Kendimi zi ayr bir gerek, ayr bir kiilik olarak grd mz srece de ac ekeceiz. Bu durum bir yanlg dan kaynaklanr; nk kendi zmz, Purua, gerekte her trl olayn, etkinin dnda, tesinde deimeden, dokunulmadan, bozulmadan ylece durur. O'nun bu yanlgy grmesi, gerei anlamas salanmaldr! Gerek anlalnca, yani bu dnya nn gnlk gereklerinin o kiinin zne gerekte dokunamad, eriemedii renilince her trl ac, bamllk ortadan kalkar. Purua kurtulur. Bylece madde de, yani Prakriti de kurtulur! Puruadan syrlan Prakriti'nin de artk bir z (ruhu), duygusu, bilinci kalmayacana gre o da artk ac ekmeyecektir. Ayr ayr canllar iin olduu gibi varoluun tm iin de kurtulu Purua'nn gerei grebilmesine baldr. Olumlu olumsuz ya da diil eril ikicilii iinde, - niin dii olduunun tutarl bir aklamas yoksa da - dii bir ilke olan Prakriti do yum ve uyum iin kendi dnda olan Purua'ya kar istek duyar ve kendisini gstererek, sergileyerek Purua'y kendine ekmeye, onu seyirciler nnde raks eden ekici bir dansz gibi bylemeye alr; Purua ise kendisini bu ekimden ancak kendine

LKA FELSEFES

gelebilir, kendini bulabilirse kurtarabilir. Sankhya retisinde de gerei anlamann ve kurtulua ermenin yolu sk bir dzen iinde d dnyann e kimine kaplmadan erdemli bir yaam srmekten geer. Kurtulan Purua yine dingin, kendi kendine yeterli, lekelenmemi, dokunulmam temiz bir z olarak kendini bulur; imdiki kurtulmu durumu ise "iine artk hi bir grntnn yansmad" bir ayna' ya benzetilir.(86) Btn bu olan bitenler bir giz rtsyle hep gzlerden sakl kalr. Bu tanrtanmaz felsefenin bile gelenee aykr grlmemesi Brahmanlarn yeni dncelere kar olan hogrl tutumunun kantdr. Kapila d g rn kurtarma abasyla, dncelerinin yaps ve geliimi bakmndan pek bal kalmad Vedalarn yceliini tanmtr, ama yine de, bu reti nin niin gelenein dna itilmediini aklayabil mek iin, iki ayr neden saylabilir: lk neden; Hint dncesinde, bir yanda Vedalarda ad geen ok saydaki tanrnn varlnn, bir yanda da yaratc ve buyurucu bir tanrnn olmaynn uzlamaz iki ayr gr, bir eliki olarak deerlendirilmemesidir; ikinci neden ise Sankhya retisinin toplumun temelini oluturan Kast dzenine dokunmamasdr. zellikle bu son koula uyulduunda Brah manlarn Hindistan'nda bir dnrn neredeyse snrsz bir dnce zgrl olduunu gryo ruz. Yoga denince Bat'da eskiden ilk akla gelen ey, para toplamak amacyla seyircilerin ilgisini ekmeye alan, ciddiye alnamayacak ve gerei aramakla bir ilgisi olamayacak trl trl artc
104

GELENEE BALI OLAN HNT FELSEFES

gsteriler ve canbazlklard. Bugn artk, Yogann da bu blmde ele alnan teki dnce yaplar gibi kurtulua ynelik yollan ve aralar gsteren, an cak daha ok uygulamaya arlk veren bir reti ol duu bilinmelidir. Yoga retisi Sankhya'nn kura mndan yararland ve Sankhya filozoflar da Yoga'y kendi retilerinin uygulama bakmndan b tnleyicisi olarak grdkleri iin Sankhya siste miyle Yoga birbirlerine sk skya balanmtr. Ancak, Yoga retisi nemli bir noktada Sankhya felsefesinden ayrlr. Yoga kiilii olan bir tanrya inanr. Sankhya'ya gre yaradl iki kart ilkenin, Prakriti ve Purua'nn karlkl ilikisi olarak aklandna gre Yogann tand tanrnn yara tc ve buyurucu bir tanr olmamas gerekir. O, en stte ve en tede, ba sonu olmayan bir zamandan beri dokunulmadan, Prakriti'ye bulamadan an ve duru kalan ve her eyi sonsuz bir duyarlkla duyan ve bilen Puruaya benzer. Bu bakmdan Yoga re tisinde tanr kavram nemli bir yer tutmaz. Yogann temel metnini drt kitapta toplanm olan ve Patanjali adnda bir bilgenin yazd syle nen 194 Yoga Sutra oluturur. Boyunduruk anlamndaki (Almanca) Joch ve ngilizce yoke) - szcyle ayn kkten gelen Yoga, anlam genilemesiyle sk dzen, kendi ken dini denetleme, dizginleme anlamlarna erimitir. Arayan kiinin belirli bir dzen iinde, sk ve d zenli altrmalarla, ie dalm (meditasyon) ve yo unlama (konsantrasyon) gibi uygulamalarla en derindeki gerei anlamay, arnmay ve kurtulua varmay baarabilecei gr yalnz bu retiye

LKA FELSEFES

zg, yeni ve zgn bir gr olmayp, pek ok Hint retisinde ve hatta Upaniadlar da iine alan Ve da yaznnda bile zerinde nemle durulmu, ilen mi olan bir konudur. Yogi'yi bekleyen ise, Yogaya zg trl trl uygulamalar sonunda kurtulua gtren uzun ve zor bir yolculuktur. Yoginin yllar sren bir kendi ni yenme, nefsini alt etme abasyla u sekiz basa ma kmas gerekir (87): 1. Da ynelik tutum (yama): Yaama zarar vermemek (Budaclk ve Caynaclk'ta de bulunan ahimsa ilkesi), z sz doru olmak, ukuruna salam olmak, maddi karlar peinde komamak. 2. e ynelik tutum (niyama): Bu basamak u be buyruu kapsar. i (gnl) ve d temiz olmak, azla yetinmek, skntlara katlanmak, bilgiyi ara mak, kendini yola (tanrya) adamak. 3. Durular (oturular, asanas): Burada ie da lm (meditasyon) iin en uygun oturu ve duru bi imleri ve trleri en ince ayrntlarna kadar gste rilir. Bhagavad Gita'nn bir yerinde unlar yazl: "Oturmak iin temiz bir yer sesin Bu yer ne alak ne de yksek olsun Yere ya bez ya post ya kua otu sersin Byle bir yerde oturup ie ynelsin Duygularn ve dncelerini toplasn Gvde, ba ve boynunu dik ve rahat tutsun Oynatmadan gzlerini burnunun ucuna diksin Bakn baka bir yere kaydrmasn "(88)
106

GELENEE BALI OLAN HNT FELSEFES

4. Soluk al veriinin dzenlenmesi (pranayama): Soluun doru alnp verilmesi ve tutulmas iin bir dizi yntem... 5. Duyularn geri ekilmesi (pratyahara): Do al olarak da ynelik olan duyularn bu kez ie y neltilmesi... 6. Younlama (konsantrasyon, dharana): D ncelerin yalnz bir eye yneltilerek orada youn latrlmas... 7. e dalm (meditasyon, dhyana): Younla mann derinletirilmesiyle ve glenmesiyle d ncenin zerinde younlat eye kendiliinden kaymas, akmas. Bu arada kutsal Om hecesinin srekli zikre dilmesi de nerilir. 8. Esrimelerine (samadhi): Bu en st basa maktr. Yogi kendisini ayr bir varlk ayr bir benlik ve ayr bir bilin olarak grmekten kurtulur ve mut lulua ve tanrlara yarar bir tutuma kavuur. Bu durumu yaamam olan kiiye anlatmaya szck ler yetmez. Bu yolda giden yogi doast gleri, olaans t yetenekleri, zerinde durulmamas gereken bir yan kazan gibi elde eder. Hint yaznnda bunlarn neler olabilecei zerinde uzun boylu durulmutur. Eski Yoga Sutralarda unlar saylyor: Gemii ve gelecei bilmek Tm hayvanlarn dilinden anlamak Daha nceki yaamlar anmsamak Grnmez olabilmek
107

LKA FELSEFES

Bir fil kadar gl olmak En kk en gizli ve en uzak olan bilmek Tm evreni bilmek Vcudun dzenini bilmek Al ve susuzluu yenmek Su, amur ve dikenlerin dememesi Havada yryebilmek Doa elerine hakim olmak ok salkl olmak, gen ve din kalmak Duyulara hakim olmak Her eyi duyumsayarak her eyin stnde olmak Tm bu olaanst yeteneklerin ve becerilerin elde edilebileceine kr krne inanmak gerekli deil; bunlar yolda ilerleyen yoginin karlaabile cei olas olaanst durumlarn, yaantlarn, ba k alarnn neler olabileceini belirtmek iin Yo ga yaznnda saylmakta, yorumlanmaktadr. Yu karda saylanlarn yorumlarn irdelemek, doru luunu snamak, bize dmez, zaten bunun iin ye rimiz de uygun deil. Yalnz yogileri kmseyip, alaya alanlara ve stn yeteneklerine kukuyla ba kp adam sende deyip geenlere unu hatrlatmak gerekir: Yakn gemite yaplan pek ok deney in sanlarn iinde, ne olduunu bilemediimiz ve anla yamadmz, belki de ok eski alardan kaltm yoluyla bize gelmi, gizli ve uyuyan birtakm gler ve yetenekler olduunu gstermitir. Belki de, dik katini belirli bir yere yneltme yeteneini ok geli tirmi olan bir kimse kendi iindeki o gizli yetenek leri uyandryordur.

GELENEE BALI OLAN HNT FELSEFES

Yogann kollar ve trleri burada bizi ilgilen dirmiyor. En gvenilir ve tutarl Yoga retisine g re btn bu stn gler ve yetenekler zerinde durulmamas gereken bir yaant, bir bak as ve yolda ie yarayan bir ara olarak yogiye gelebilir, ancak bir yogi bunlar elde etmeyi ama edindii anda yolda kalr, kurtulua eremez. 3 MIMANSA VE VEDANTA Gelenee bal alt dnce sistemi iinde nemli bir yenilik getirmedii iin zerinde pek az durulan Mimansa, bizim amzdan da bir nem tama maktadr. Mimansa'nn, daha ok Vedalar dnemi nin sonunda ortaya kan sapkn akmlar, en ok da Sankhya felsefesini eletirerek kutsal metinlere dnmeyi ve onlara sk sk bal kalmay neren ve dinin gereklerini yerine getirmeye byk nem ve ren bir dnce akm olduunu belirtmekle yetine lim ve hemen Vedanta sistemine geelim. Vedanta, Vedalarn sonu demektir; ve ilk n celeri Vedalardan en ok da Upaniadlardan kar lan dini ve felsefi retilerin tmne bu ad verili yordu. Daha sonralar Upaniadlardaki Brah man'n ve Atman'n birlii dncesini en tutarl biimde gelitiren retiye Vedanta dendi ve bu ad bu anlamda yerleti. Vedanta'nn pek ok kolu vardr. Klasik Ve danta diye adlandrlan retinin kurucusu olan ankara (Shankara) S 800 yllarnda yaamtr. Demek ki, ankara yorumlarn Upaniadlarn or109

lka felsefesi

taya knn zerinden aa yukar bin yl getik ten sonra yazm. Hindistan'n en byk filozofu olarak nitelenen ankara 32 yl sren ksa yaa mnda Upaniad retilerine yeni bir boyut, a ve derinlik kazandrm ve 1200 yl boyunca Vedalar hie sayan Budacln ve Vedalar tansa da onlar balayc olarak grmeyen Sankhya felsefesinin ya nnda snklemi olan Veda geleneine yeni bir soluk getirmitir. ankara, retisini, eski Vedanta dncesini aktaran 555 Sutra'ya yazd yorumlarla ortaya koymutur. Aada yalnz ankara'nn retisin den sz edilecektir. retinin k noktasn u eski zdeyiler oluturur: "Tat tvam asi" (Sen O'sun) "Aham Brahma asmi" (Ben Brahmanm) (89) Bundan u anlam kyor: Var olan her eyi do uran ve her eyi iinde barndran Brahman ger ekte bizim kendi zmzdr. Bu z, yani Atman, doas gerei szcklere smaz ve anlatlamaz. (Atmann anlatlamayacan daha nce Yagna valkya da retmiti.) Yalnz tek bir gerek vardr, o da znde Brahman olan Atman'dr. Bu sz ilk ba kta anlamsz ve elikili gibi grnebilir. nk gnlk yaammzda, bir tek gerek olmadn, tam tersine bin bir trde ve biimde, elle tutulur, so mut gerekler bulunduunu ve bu arada bu dei en, lml dnyann iinde yaayan kendi varl mzn da apayr bir gerek olduunu gryoruz. Bu durumda bize gerei bin bir klkta gste ren alglarmz eletirici ve kukucu gzlerle sor110

GELENEE BALI OLAN HNT FELSEFES

gulamamz gerekmektedir. Bilmek ne demek? Ni in bilebiliyoruz? Bilgimiz neye dayanyor? Ne za man geerli oluyor ve kukuya yer brakmyor? ankara burada 18. yzyln Avrupa'snda Kantin sormu olduu sorulan soruyor ve az ok onunkile re benzeyen sonulara ulayor. Btn bilgilerimizi ve deneyimlerimizi duyularmzn araclyla elde ediyoruz. Bilgi, duyularmzla algladklarmzn ilenmesinden baka bir ey deildir. Bu yolla ger ei yakalayabilir miyiz? ankara diyor ki: "Hayr!" Daha sonralar Kant'n da aklad gibi, an kara varlklar gerek ylesilikleriyle alglayama dmz, ancak duyulannza yansyan biimleriy le, yani grntleriyle tandmz belirtiyor. Bu yolla bulunabilecek gerek, olsa olsa bir aldatmaca dr, maya'dr. Her zaman geerli gerek bilgiye, tm varolu un kavranna, vidya'ya ise maya'nn aldatc rts aradan kaldrlabilirse, duyulannzn snr l ve yetersiz olduu sezilebilirse varlr. O zaman aka anlalr ki kiiliimiz tm d grntler den deiik, bamsz, bambaka bir eydir, - bura da ankarann yolu Kant'nkinden ayrlyor -, ve o, Brahman'dr. Gerek bilgiye, vidya'ya yaam de neyimleriyle ve dnmeyle deil, sezgiyle eriile bilir ve bu tr bilgi de yalnzca Vedalarn sonsuza dek geerli kutsal aklamalarndan ve zellikle onlarn son blm olan Upaniadlardan kmakta dr. Ne var ki ankara Vedalara dayanmakla bir yerde kmaza girmitir. Vedalarda Atman'la

LKA FELSEFES

Brahman'n birliinin tek ve son gerek olarak bil dirildii ileri srlnce u eliki beliriyor: Her e yin birlikten doduu ve bir olduu grn, yani tek-gereklik grn savunan Upaniadlar oldu u gibi, ok kez - Vedalarn eski olanlarnda - oul cu (pluralist) bir gr asyla, gerein okluu nu, hatta Brahman'n bile ayr ayr kiilikleri ve bi imleri olduunu bildiren blmler de bulunmak tadr. ankara'ya gre ise ayrm yaplmakszn b tn Vedalar tartlmaz kutsal metinlerdir. En nce bu belirttiimiz gl yenmek iin ankara, - Upaniadlarda izlerine rastlanan bir d nceyi - biri yukar ve biri aa olmak zere ki Basamakl Kavray retisini gelitirmitir. Aa basamakta, da ynelik (egzoterik, exoterique) alglayla varlk ve tanr bin bir biim de grlmektedir. - Oysa ankara, tanry varln z olarak tanmlamt. Bu durumda bu ikisinin, yani tanrnn ve varln, ayn zden olduu, birbi rine e olduu anlam kmaktadr <90> - Aa basa makta tanr vara (Ishwara), tm varln yarat cs olarak sayg grmekte, her trl stn nitelik ona yaktrlmaktadr. Halk da ona eitli uygula malarla tapnmaktadr. Yksek bir kavray ier mese de bu basaman aa grlmesi doru ol maz, nk bu tr grler insann doal kavray yeteneine uygundur ve bu bakmdan da gerek bil giye ermeye bir hazrlktr. Daha yksekteki ze ynelik (ezoterik, esoterique) kavray basamana kabilen kimse bilge kiidir. Bu kii aldatc maya grntsnn ar
112

GELENEE BALI OLAN HNT FELSEFES

dndaki hi bir nitelemeye smayan, aklla kavra namayan Brahman'n bulunduunu sezmitir. Gerek bilge, kavrayn aa basaman kesin likle aa grmez, o her tapnakta tanrsna yne lebilir ve her tanrnn nnde eilebilir, nk bu tr tapn biimlerinin aklla kavranamayan, gz le grlemeyeni insan dncesine ve kavrayna yaklatrdn ve uydurduunu bilir, ve tm bunla rn tesindeki ve ardndaki birlii sezerek geree snr ve gerei esenler.(91) Bu yzden de ankara'ya gre Brahman'n iki grn ve dolaysyla iki ayr tapnl biimi vardr, yle ki, bu ikisinin birbirinden apayr gerekler olduu sanlr. Btn teki Hint dnce sistemlerinde olduu gibi Vedanta iin de en nemli soru udur: nsan kendi varoluunun dar kalbndan, ki bu acdr, na sl kurtarlabilir? Yant besbellidir: Kurtulu ii mizdeki Atman'a ermektir. Bylelikle yaamm zn ksalnn ve da bamllnn bizi artk s nrlamad, balamad bir aamaya geliriz, iin de ayrm, deiim, zaman olmayan, yalnz bar ve erin olan o usuz bucaksz varolu okyanusuna da larz. (Adlarn ve biimlerini yitirerek denize ka vuan eski akarsular benzetmesi burada yine kar mza kyor.) Vedanta u davran ilkelerini ko yar: Sonsuz olanla sonsuz olmayan fark etmek. Bu dnyada ve br dnyada kazan ve dl beklememek. Yolda 6 gerekli ara: bar (huzur), kendine hakim olmak, zevkler peinde komamak, s-

LKA FELSEFES

kntlara katlanmak, kendi iinde younlamak (konsantrasyon), inanl olmak. Dnyaya bamllktan kurtulmay zlemek. Bu ilkelere gre byk ilerle uramak, ycel menin en uygun yolu olarak grlmez. yapmak da, hi bir i yapmadan ile ekmek de gerein nnde duran engelleri, kukular ve saplantlar kaldran bir hazrlk aamas olabilir. Ancak kurtu lua giden yolda bir kii alp abalayarak, kendi ni skarak yol alamaz. Doru tutum ve doru kavra y gereklidir. Bu da ancak kendini vererek ie dal makla (meditasyon) ve Veda renimiyle olur. Bilge kiinin gznde insan ii olan yaptlar, rnler y ce bir anlam tamaz, nk o, grnteki yaptla rn gerek yaptlar olmadn, gerei yanstmad n bilir.(92) "Yceler ycesini grenin Gnlnn dmleri zlr Kukular uar gider kesin leri yokluktan kar yrr'(93) Vedanta retisinin zn halkn glk ek meden anlayabilecei bir dille anlatan bir metinde unlar yazl: "Delilik etme! Varla susaml b rak! Gnlnden her trl kukuyu kar at! Zen ginliine, arkadalarna ve genliine gvenme! Zaman her eyi silip sprr. Tm bu yanltc geici eylerle oyalanma, Brahman'a kavu! Ya am bir lotus yapra zerinde titreyen bir su dam las gibidir... Zaman akar gider, yaam solar bi114

HNT FELSEFESNN SON DURUMUNA BAKI

ter... Umut dolu soluk bitmesin!... Gnl ferahl yitmesin!... "(94) Vedanta retisinin etkisi gnmze dek sr mektedir. eitli Brahman dnce sistemleri in celenirken en byk yer Vedantaya ayrlr. Bat, Ortaada yaarken, bir Hintli yazar Vedanta sutralar zerine unlar sylemitir: 'Bu eitici kitap tm teki kitaplarn en nem lisidir. teki kitaplar bunun yannda ancak bir ta mamlayc, hazrlayc ya da yardmc kitap say lr. Bunun iin kurtulua ynelenler, bu kitab, ay dnlanm ankarann yorumuyla birlikte deer lendirsinler... (95)

IV. HNT FELSEFESNN SON DURUMUNA BAKI VE DEERLENDRME


Burada yalnz eski Hint felsefesinden sz ettik, nk Hint dncesi en yksek doruklara bu eski alarda ulam ve sonraki gelimelerin tohumu hep eski alarda atlmtr. Zamanmza dek uza nan, bin yl akn ok uzun bir dnemde de dn cenin gelimesi durmamtr. Biz Hint felsefesinin bu son dnemine ancak yle bir gz atmakla yeti neceiz.
115

LKA FELSEFES

Budaclk Hindistan'da silindikten sonra Brahmanizmin karsnda artk bir rakip kalmamt. Felsefi dnceleri kztran ve dnce kvlcm larn aktran grlerin, bak alarnn ve savla rn atmas, tartmas, lmesi olmaynca, kla sik dnem sonunda bir durgunluk grld. Bu du rum toplum yaamna, kast dzeninin daha da ka tlamas, ve dnce yaamna, kat ve tartlmaz grlerin ve da kapal akmlarn oalmas bii minde yansd. te yaanan durgunlua bir de yabanc yne timler eklendi. Hindistan bamszln yitirerek nce birka yzyl Mslman fatihlerin eline geti, ardndan yakn zamanlara kadar srm olan ngi liz egemenlii altna girdi. 1947 ylnda Hindistan bamszln kazanr kazanmaz bilindii gibi, sonradan yine ikiye blnen ve Mslmanlarn o unlukta olduu Pakistan'n ayrlmasyla para land. Tm bu lkeler Hint dncesinin beii olan ve belki bir gn yeniden canlanabilecei yer lerdir. Sonraki gelimeler eski Hint felsefesinin nemini ve deerini azaltmamtr. Bat tarafndan anlalmasnda ok gecikilmi olan Hint dncesine daha ok geen yzyln ba nda ilgi uyanmtr. Bu ilgi, Upaniadlar, - Sanskrite bilmedii iin - Farsa bir metinden Latinceye eviren ve 1801/2 ylnda yaymlayan Fransz Anquetil Duperron ile balamtr.(96) ok yetersiz olan bu eviri gizemli konulara duyarl olanlarn il gisini ekmi ve hemen burada gizli bir hzinenin sakl olduu sezilmitir. Daha nce de Bhagavad
116

HNT FELSEFESNN SON DURUMUNA BAKI

G i t a nn bir ngilizce evirisi yaymlanmt. Bu e virinin nsznde Hindistan'da ngiliz egemenlii ni kuran Warren Hastings, "... bu eser ngilizlerin Hindistan zerindeki egemenlii sona erdii bir za manda bile okunacak, gncel kalacaktr", demi tir. Bu sz doru kt. Tm 19. yzyl boyunca ndoloji'nin (Hint bili minin) hzla gelitiini gryoruz. Bu arada yeti en nl uzmanlar arasnda Friedrich Schlegel, Max Mller ve Paul Deussen i anmak gerekir. Deussen Hint dnce dnyasnn kefedilmesini, bir denbire yabanc bir gezegenin halknn felsefesi nin renildii bir bilimkurguya benzetir.(97) Ger ekten de burada, - Hint felsefesinin Eski Yunan felsefesiyle olas ilikileri bir yana braklrsa - t myle bizimkinden ayr ve n Asya'dan ve Avru pa'dan etkilenmemi ve kapal bir ortamda gelimi ve stelik dil ve belki de kken bakmndan bize ya kn olan bir halkn dnce dnyasyla karlayo ruz. Hint dncesinin daha yakndan tannmasy la Batl dnrler zerindeki etkilerinin grl mesi gecikmemitir. Bu kefin daha ilk dneminde, pek ok konu daha aydnla kavumamken Go ethe ve Herder, keskin bir uzak grllkle bu yeni felsefe dnyasnn zenginliini ve derinliini n ceden sezmiler ve ilgiyi bu yne ekmilerdir. Hint felsefesini renerek zmsemeye alan byk fi lozoflarn banda Upaniadlar zerine bir szn daha nce yazm olduumuz Schopenhauer gelir. Onun gibi Schelling de vg dolu szlerini esirge memitir.
117

LKA FELSEFES

Hint felsefesini Bat felsefesinden kesin izgi lerle ayran kimi nitelikler unlardr: 1. Hint dncesi byk lde gelenee bal dr. Hint dnce sistemlerinin ou, gerek dn celerin gelitirilmesi gerekse snanmas bakmn dan eski Veda yaznna dayanr. Bir Hintli asn dan bu durum bir saknca yaratmayabilir, ancak yabanclarn Hint dncesini Hint kltrnden soyutlayarak incelemesi ve anlamas glemekte dir. 2. Hint dnce sistemleri yalnzca gerei aratrmak ve aklamakla yetinmemekte, bilmek uruna bilgi ardnda komamakta, daha ok doru bir yaam biimini aramakta ve kurtulua giden yo lu gsterme amacn gtmektedir. Bu arada unut mamak gerekir ki pek ok etkenin yan sra zellik le Hint halknn duyarll, soyut dnceye yat knl ve yol arama eilimi Eski Hindistan'da fel sefenin belki de hi bir halkta grlmemi youn bir ilgiyle beslenmesini ve gelimesini salamtr. 3. ou Batl dncelerle Hint dncesi ara sndaki derin ayrlk uradadr: Hint dnrleri aklla kavranan bilgiye en byk nemi vermemi ler ve unu vurgulamaktan yorulmamlardr: Ger ek akl dndadr, szcklere smaz, yalnz sez giyle kavranr. Bir Batl dnr bir Upaniad yo rumunda bu Hint grn ele alarak u dnce lere yer vermitir: "Tm rasyonel (akla dayanan, aklc) felsefeler kanlmaz olarak agnostisizm ile (gerekte hi bir eyin bilenemeyecei gryle) sonulanrlar: Bu durum bu yaklamla ve bu ara la yol arayn tek mantkl ve doal sonucudur...
118

HNT FELSEFESNN SON DURUMUNA BAKI

Dorusunu sylemek gerekirse, sezgiden esin ala rak yola kan aklc filozof sezgiye hemen srt n dner ve bu yolla zm aramay kendisine yaktramaz. O zaman da pek ok zm bekleyen sorun st kapal geilir. Oysa sezgiden kaynakla nan esinle (Intuition) ie balam olanlar iin so nunu da ayn esinden yararlanarak getirmelidir ler. 4. Belki de Hintli olmayanlara en yabanc gelen ve srekli yinelenen bir dnce genedoum inancdr. Bat felsefesinde, Nietzsche nin ok uzaktan bir iliki kurulabilecek Srekli Geri D n (Ewiger Widerkunft) savndan baka bir ben zeri olmayan bu dnceye olsa olsa Batnn birta km nem kazanmam alt kltrlerinde rastlana bilir. Bu konuda unlar syleyebiliriz: lmden sonra herhangi bir sreklilie ve yarglanmaya ina nacaksak - iki olas yant vardr. Birinci yant: Son suza dek geerli bir kararla ya sonsuz rahatlk (cen net) ya da sonsuz azap, acdr (cehennem); ikinci yant ise genedoumdur. Bat'da yaygn olan dinle rin alad dnce kalplarndan ve deer yarg larmzdan bir an iin syrlabilirsek genedoum dncesinin iki bakmdan stnl olduunu grrz. nce bu inan, insanlarn yadsnamayan ve doumdan beri var olan deiik yaradllarn hi zorlanmadan, herkesin daha nceki yaamnda ki ilerine ve geliimine dayandrarak aklamak tadr. kincisi, bu ksa yaam snavnda ilenen g nahlarn sevaplardan biraz ar gelse bile sonsuz bir cezayla detilmesindeki arpkl ve lszl ortadan kaldrmaktadr.
119

LKA FELSEFES

5. Hint dnrlerinin zerinde durulmas ge reken bir zellii de sonsuz hogrdr. Rahiplere nem verilen bir toplumda dnyaya dnk, madde ci, kukucu ve tanrtanmaz retiler, dnceler geliebilmitir. Eski yaznda geri tartmalardan, gr ayrlklarndan, ekimelerden sz edilmek tedir ama, hi bir zaman aalama, bask ya da i kence sz gemez. Batdaki Papalk kurumuna benzer yksek bir makam tanmayan bir Hintliye geree gtren yalnz bir yol olduu dncesi de yabancdr. Bu arada unu da belirtmek gerekir: Bir Brahman bilgini, dokuzuncu yzylda btn nemli, gelenee bal dnce sistemlerini tm ynleriyle ve gelimeleriyle incelemitir. Byle bir alma Bat'da yaplamazd. Bu sonsuz hogr belki de, Hintlilerin her trl dnce sistemini, geree gtren yetersiz aralar ve yaklamlar ola rak grmelerinden kaynaklanmaktadr. 6. zerinde durulmas gereken ve iyi bir gz lemcinin gznden kamayacak ve saklanamayacak son bir zellik de Hint dnrnn dnyay nemsememe ve dnyadan ve dnya iin almak tan kama eilimidir. Hintliler belki de bu gibi d ncelerin etkisiyle kendilerini ve kendi lkelerini savunmaya yeterince nem vermeyerek zgrlk lerini yitirmilerdir. Belki diyoruz, nk dnr lerin nerileri ancak bir szgeten getikten sonra, duruma gre uygulamaya dnr ve gnlk yaa ma yansr. Halkn ounluu her yerde olduu gibi felsefeye pek aldrmaz, gnlerini gnlk uralarla geirir, yaar gider.
120

ESK N FELSEFES
zerinde duracamz ikinci uygarln gelitii yer olan in'de de felsefe olarak nitelenebilecek d ncelerin aa yukar Hindistan'daki kadar eski izlerine rastlyoruz. in de, genilii, kalabalk oluu, kendine zg corafyas, blgeden blgeye deien iklimi, yer e killeri, hatta deiik leheleriyle - Avrupa'nn her hangi bir lkesine deil, tmne benzetilebilecek olan - koskoca bir lkedir. Okyanuslarn, sradala rn ve llerin kuatt bu lke, binlerce yl yaaya rak kesintisiz bir srele gelimi ve ancak tarihi nin son dnemlerinde youn yabanc etkilerle kar lam olan yksek, deiik ve kendine zg bir uygarln beiidir. Toplum yaps, dnce ve din gibi eitli alanlara damgasn vurmu olan kkleri ok derin ve eski gelenekler de bu uygarln zengin dokusuna renk katmtr. inlilerin pek ok alan daki bulularn ve insanln uygarlama yolunda ilerleyiine yapt katklar yeri gelmiken anm sayalm. Topran ilenmesi, akarsularn dzen lenmesi, porselen, barut, pusula, kt para gibi bu lular, devlet ynetimi bilgisi, gzel sanatlar (zel121

LKA FELSEFES

likle resim ve seramik), edebiyat ve bu arada ben zersiz lirik iirler bu uygarln saymadan gee meyeceimiz zgn rnlerinden yalnzca bir ka dr. Tarih ncesi alardan kalma arkeolojik bu luntular bu topraklarda insanolunun kesintiye uramam bir ka bin yllk bir gelime sreci ya adn gstermektedir. inlilerin yazya geiril mi tarihi ise nc bin ylda yaam impara torlarla balar. Efsanelemi bu hkmdarlarn yazy bulduklar, evlilii kurumlatrdklar, m zii gelitirdikleri, yemek ubuklarn kullanma y rettikleri ve daha baka pek ok uygarca davran balattklar sylenirse de tm bunlarn gerekte, bir rpda deil, uzun, belki de bir ka bin yllk bir evrim sonunda yerlemi ve benimsenmi gelenekler olduunu dnmek daha doru olacak tr. incenin ve in yazsnn zerinde biraz dur mak gerekecek. ince, yaps bakmndan Bat dil lerine hi benzemez, tek heceli ve ayrkan (yalnlayan, isolierend) dillerdendir, yani ounlukla tek heceli, bir deiime uramayan, bir kurala gre ekilemeyen, n ve son ek almayan szcklerden oluur. Bu yzden, sonsuz sayda oaltlamayan ve inceye zg belirli syleyi biimlerinin de s nrlad bu tek heceli szckleri oaltmak iin, ay n heceyi deiik vurgularla seslendirme yoluna gi dilmi ve bylece heceler yeni anlamlara kavutu rulmutur. incenin kulaa bir ark gibi alnma snn nedeni ite bu vurgu deiimleridir.
122

ESK N FELSEFES

Baz hecelerin 50 dolaynda, birbirinden dei ik anlam olabilir. (Bu duruma aracak olan oku yuculara Batl dillerde de pek ok szcn - bir asl bir de mecazi olmak zere - iki anlama gelebildi ini, ayrca birbiriyle ilgisiz birka anlama birden gelebilen pek ok szck bulunduunu hatrlata lm.) Szdiziminin kesin kurallar olduu iin bir szcn ne anlama geldii szn geliinden, o sz cn tmce (cmle) iindeki konumundan, belirli yardmc szcklerin eklenmesinden anlalabilir. Yine bir szcn ad m, zamir mi (adl m), sfat m yoksa fiil mi olduunu; diyelim ki "ta" hecesinin, "byklk" m, "byk" m, "byltmek" mi yoksa "ok" anlamna m geldiini szn geliinden kar mak gerekir. in dili gibi in yazs da bizimkinden ok fark ldr. Bir tr resim yazsndan tremi ve resme benzeme zelliini az ok korumu olan in yaz snda, bizim yazmzda olduu gibi konuulan dilin sesleri deil, kavramlar gsteren biimler (dnsimgeler, ideogram lar) kda iziktirilir. Somut varlklar, szgelimi da, ev, aa, yer, gne, ay vb. iin, simgeledii varl artran bir dnsimge (ideogram) izilir. Soyut kavramlar ise, mecazi anlam olan varlklarla, rnein ruh kavram g nl/yrek dnsimgesiyle ya da baka dnsimgelerin birleimiyle gsterilebilir. Byle bir ya znn salad kolaylk udur: Dnsimgelerin anlamn ve bunlarla ilgili kurallar bilen kimseler, in yazsn kendi dillerinde seslendirerek, konu ulan inceyi renmeye gerek grmeden - tpk tm dnyaya yaylm olan Arap saylarn okuduk123

LKA FELSEFES

lar gibi,- okuyabilir ve anlayabilirler. Bu nedenle bu yaz eitli ve birbirinden ok deiik in lehe leri arasnda bir ba olmutur. Ayrca konuulan dil zamanla srekli deitii halde yaz pek dei meden olduu gibi kald iin eski metinleri bugn bile byk glklerle karlamadan okumak ve anlamak mmkndr. Otuza yakn Latince kkenli harfe dayanan Ba t dillerinin alfabelerini renmenin kolaylna karlk in yazsn skmek olduka g bir itir. ok karmak biimlere giren binlerce ve binlerce dnsimgeyi (ideogram) iyice bellemek iin uzun yllar sren youn bir aba gerekir. Gnlk gereksi nimleri karlamak iin kullanlan 2000 ile 4000 arasndaki dnsimgenin kullanl ise birka yl iinde renilebilir. Kltr ve uygarlk alanndaki gelimelerin ya n sra dil ve yaz da, bilin ve dnceyi derinden etkileyen nemli etkenlerdir. Byle bir dili ve byle bir yazs olan bir halkn, dnce yapsnn bizim kinden niin ok farkl bir biimde yaplanm ve ni in baka ynlerde gelimi olduunun bir para anlalabilmesi iin dil ve yaz konusu zerinde bu rada biraz durmak gereini duyduk. Hint Cermen kkenli dillerdeki birbirinden aka ayrlabilen z ne, nesne, yklem ve ad, sfat, fiil (eylem) gibi dil elerinin belirlenmesi ve incelenmesiyle Yunanis tan'da ve Bat'da gelien dilbilgisinden (Gramma tik) tremi olan mantn (Logik) in'de gelimesi olanakszd ve nitekim orada mantk diye bir bilim gelimemitir.
124

ESK N FELSEFES

in dilinin yapsnn ok deiik olmas yzn den inceden yaplan evirilerde, hele bunlar felse fe konusuna giriyor ve ok sayda soyut dnsimgeleri ieriyorsa, byk glklerle karlalr. Aaya da birkan koyduumuz ince metinlerin evirileri, in dil ve kltrnn nde gelen uzmanlarnca tutmamaktadr. Konunun ne olduu, neden sz edildii az ok anlalmaktaysa da ayrntlara ve kavramlarn inceliklerine girildiinde karlalan birbirinden deiik yorumlar ve glk, dncele rin diziliiyle antrlan, aka belirtilmemi olup konunun balamndan ve szn geliinden anla lan kimi gizli anlamlarn ve ok ynl armla rn dnsimgelerde younlatrlm olmasndan kaynaklanmaktadr ve bu anlamlarn bu younluk ta baka bir dil yapsna tanmas olanakszdr. in, bir gn Latin alfabesine geecek olursa in d nce yapsnn da uzun dnemde deiebileceini sylemek pek yanl olmaz. Bu kitaptaki ince adlarn ve kavramlarn ya zl zerine de bir ka sz syleyelim: ince sz ckleri Batllar iin, yani Latin harfleriyle yazmak iin her Bat dili kendine gre ayr bir evriyaz (transkripsiyon) gelitirmitir. ngilizce ve Fran szca iin ayr ayr evriyazlar olutuu gibi Al manca iin de yine baka bir in evriyazs geli mi ve yerlemitir. in Halk Cumhuriyeti ince nin Latin harfleriyle yazlabilmesi iin giderek b tn dnyada benimsenen ve yaylan, bilimsel, yeni bir evriyaz sistemi nermitir. Bu evriyaznn
125

LKA FELSEFES

ad Pin Yin'dir. Bir in szcnn anlamn de itirebilen drt seslendirili biimi bu evriyazda hecenin ya da seslinin (nlnn) zerine konan vurgu imleriyle (Diakritik) belirtilmitir. Buna g re , dz ve yksek ses; , ykselen ses; a, nce az alalan sonra ykselen ses; , alalan ses. I King (ya da I Ging, ing; Deiimler Kita b), Tao Te King (Tao Te ing) gibi eski Almanca evirilerde sk sk geen ve yerlemi olan ince ad lar korunmu, ancak yanlarna gelecekte iyice yay gnlaaca anlalan Pin Yin evriyazmna gre karlklar ayralar iinde verilmitir. I King (yi jng; okunuu, i ing) gibi.

amzn nemli inbilim (sinoloji) uzmanlarndan bi lmden oluan bir dnce senfonisine benzetmi tir. lk blmde ana tema, Konfylk, Taoculuk ve Mohizm ve bunun yannda da Yanlt maclar, Yasaklar ve Yeni Mohistler ve YinYang retisinden oluan yan temalar ilenir. Bu temalara yalnz bir kez duyulan ve sonra kesilen dnceler elik eder ki bunlar ancak para para gnmze kalm olan Yz Okulun retilerinin krntlardr. lk blm 6. yzyldan 2. yzy la dek olan sreyi kapsar. kinci blmde Ortaa in felsefesinin ar akorlar duyulur ve buna kar Hindistandan gelen Budaclk bir kar u olarak sesini duyurmaya, tu
126

ESK N FELSEFES

tunmaya, ieriye girmeye alr. Bu dnem 2. yzyldan S 1000 ylna dek srer. nc blm ise bu tarihten gnmze dek uzanan dnemdir. eitli dncelerin kar mndan oluan bir ezgiyi Yeni Konfysln kendine zg, kararl ve ynlendirici ezgisi ezer. Sona doru giderek artan gerilimin getirdii patlamadan ve devrimden sonra in dncesinin nnde neler getirecei belli olmayan yepyeni bir a alr. Gerek yaamda ise uyumlu seslerin yannda balamn dna taan uyumsuz, atlak seslerin de km olabilecei belirtiliyor ve bu mzik benzet mesi burada kapanyor. Biz ise, senfoninin bana eski alarn biriki mini anmsatan ve gelierek ilk blmdeki ana temay hazrlayan bir aln eklenebilecei gr ndeyiz. Eski alarn birikimi Konfys'n kla sik yazlarnda ilenerek bize dolayl yoldan akta rlm olduundan bunlara ayr bir blm amaya gerek grmeyerek Konfyslk felsefesi iinde ksaca yer verdik. Bundan baka, yerimizin darl nedeniyle, Hint felsefesine ayrm olduumuz ilk blmde olduu gibi in felsefesinin de ilk dnemi zerin de daha ok durduk; nk en byk dnrler bu dnemde ortaya kmlar ve daha sonra gelenle rin dayand temel dnceleri ortaya atmlar dr.

LKA FELSEFES

I KONFYS
1. KONFYS'N YAAMI Yalnz inli dnrler deil, gelmi gemi btn dnrler iinde etkisinin byk ve kalc olmas bakmndan belki de en bata saylmas gereken ki i Konfys tr. 551 ylnda, bugn antung (shn dng) ilinin snrlar iinde kalan Lu (lu..) Beyliinde domutur. Konfys, daha o zaman lar eski bir soy olan Kung (k'ng) soyundan gelir, iki bin be yz yl sonra bugn bu soydan gelenlerin says on bini bulmutur. Konfys un ince ad olan Kung tse (ko'ng zi") ya da Kung-fu-tse (k'ng f zi ") Kung soyundan olan usta anlam na gelir. Confucius ise bu adn Avrupallar tara fndan Latinceye uydurulmu biimidir. Konfys gen yalarnda evini bir okula dntrd, ksa sre iinde evresinde topla nan rencilere tarih, edebiyat ve grg kuralla r retmeye balad. Aradan geen yllar iinde 1000'e yakn renci yetitirdi ve n lkeye ya yld. lke ynetiminde yksek bir grev almay ok istedii halde gelen teklifleri, ilkeleriyle badatramad iin geri evirmitir. Demitir ki: "Kii yksek bir greve gelmeyi deil, yksek bir greve gelirse ie yarayp yaramayacan dnsn. Kii niin nl olmadn deil, nlenirse nn hak edip etmediini dnsn."(2)
128

KONFYS

Bylece, iyi bir ynetimle ilgili dncelerini uygulamaya dntrmeye olanak bulamadan elli yana geldi. Sylenceye gre adalet bakan olarak ie balaynca byk baar kazand. Ktler giz lendikleri yerlerden kamaz oldular, halk da do rulua iyilie yneldi. Komu lkenin beyi, Lu Beyliinde ilerin iyi gitmesini ekemedi. Ve Lu Beyine, armaan olarak ark sylemesini ve dans etmesini bi len gzel kzlar ve sekin soylu atlar yollad. Bylece Lu Beyinin elencelere dalarak yne tim ilerini ve Konfuysun tlerini unutma sn salad. Bunun zerine Konfys gcene rek grevini brakt gibi lkesinden de kp git ti. On yl bir gezgin olarak lkeleri gezip dola an Konfys, byk bir sayg gsterisiyle lkesi ne geri arld. Yaamnn son yllarnda eski a lardan kalan metinlerin derlenmesine ve tantl masna alt ve lkesinin bir vakayinamesini (kroniini) yazd. Resmi bir greve gelmeyi ise artk istemedi. leceini nceden bildi. rencileri onu byk bir saygyla ve grkemli bir trenle gmd ler. lmeden nce grlerine ve ilkelerine lke y neticilerinin nem vermemesine ok zldn sylemi, dncelerini ne kadar byk ve ne ka dar kalc bir baarnn beklediini nceden bileme mitir.
129

LKA FELSEFES

2. DOKUZ KLASK KTAP Konfys, alar boyunca benimsenerek yerleen felsef grlerini kendi zgn grleri olarak de il de, eski alarn efsanelemi imparatorlar nn retilerinden edindii bilgiler diye sunmu ve ok eski zamanlardan beri aktarlarak zaman na gelmi olan in yaznn derleyip deerlendi rerek unutulmaktan kurtarmtr. Tartlmaz ve yce bilgi kayna olarak grlen be kitaptan ya da ing'den ilk drd, ok byk bir olaslkla Konfys n elinden kmtr. Beinci ing'in ise pek ok parasnn Konfys'e dayand anlal yor. 1.Bunlar iinde felsefe asndan en nemlisi, olaslkla felsefe yapmann en eski belgelerinden bi ri olan ing'tir (yi jing). Gnmze gelen bilgiye gre ing, 3000 yllarnda yaam ve hkm srm olan bir impa ratordan kalmtr. Konfys bu kitapta ing'i tantm ve yorumlamtr. ingi yle beeniyor du ki "bunu iyice renmek iin keke elli ylm da ha olsa" demitir. (3) ingin temeli ya tek para izgiden ya da iki para izgiden oluan iki ayr simgenin er er dizilmesiyle elde edilen sekiz l birime (Trigramm) dayanr. Her l birim bir do a gcn simgeledii gibi ayn zamanda yaa mmzla ilikilendirilebilecek bir durumu da sim geler. Bu sekiz temel l birim u srayla dizi lir:(4)
130

KONFYS

Bu sekiz lnn birbiriyle ilikilendirilmesiyle yeni yorumlar elde edilir. Tek para olan im Yang' (yng), aydnlk bir eyi - k, devi nim, yaam vb. - ve iki para olan im ise Yin'i (yin) karanlk bir eyi - durgunluk, arlk vb. - simge ler. Bu garip ve nl Deiimler Kitab birbi rinden tmyle deiik olabilen pek ok yoruma aktr. inliler bunu gelecei grmek iin de ya rarlanlabilen ve yalnz simgelerin gizemli evre nine dalm ve derin anlamlarn kavram olanlarca yorumlanabilen en kkl bilgeliin yansma s olarak grrler. nl in uzmanlan da bu kita b, yorumlamasn bilen kiiyi yaam yolunda
131

LKA FELSEFES

umarsz brakmayacak bir tr fal kitab diye v mlerdir. 2. Konfys un, bir seme yaparak olutur duu ikinci klasik kitap ise i ing (shi jing) ya da arklar Kitabdr. Kendi ama ok da ha eski alardan kalm olan arklar arasndan 100 arky seerek bu kitaba almtr. Bunlar iinde doa, ak ve toplum zerine arklar olduu gibi kurban treniyle ilgili ilahiler de vardr. 3. u ing (shu jng ya da shng shu) ya da Belgeler Kitab, Knfuys'ten iki bin yl ncesine giden in tarihinin deiik dnemlerinden kalm olan eitli, ancak ounlukla imparator buyrukla rndan ve bildirilerinden oluan belgelerin derlen dii bu kitaba, Konfys aklamalar ve yorumlar eklemitir. 4. lkbahar ve Sonbahar Yllklar adndaki bu kitapta Konfys bal olduu Lu Beyliinin 722 ylndan 480 ylna dek gelen bir vakayinamesi ni (kroniini) yazmtr. 5. Li i (li'j) ya da Treler Kitab be yce kitabn sonuncusu ve en kalndr. Bu kitap Konf ys un lmnden sonra olumutur. Kitabn pek ok blm Konfys'e dayanmaktadr. in'de pek nemsenen davran ve grg kurallar, treler ve gelenekler anlatlmakta, rnein atalara sayg ve sarayda davran gibi konular zerinde durul maktadr.
132

KONFYS

Yukarda saylan bu be yce kitaptan (ing'ten) sonra yine onlar kadar nemli olan ve sayg gren Drt Klasik gelmektedir. ounlukla Konfys un nemli szlerini ve grlerini ieren bu kitaplarn hi birine Konfys un eli deme mitir. 1. Lun Y (ln yu..) , Konfys un konuma larndan olumaktadr. nsanln pek ok byk retmeni gibi Konfys de retilerini szl ola rak aklamtr. retilerini rencilerinin yazl aklamalarndan reniyoruz. Eski alarda b yk adamlarn szlerinin ve hatta edebi rnlerin szl olarak olduu gibi ve bozulmadan aktarlabil mi olmas, gnmzde baarlamayacak, ancak, filimlerle, hzl yer deitirmeleriyle, gazeteler ve radyoyla gerekli ve gereksiz bilginin bir arada h cumuna uramam olan bo ve berrak zihinlerin baarabilecei bir itir. 2. Konfys'n konumalarna yer veren bu kitaptan sonra da yine, Yce Bilimin (Ta Hse, d xe) ilk blmnde, byk bir olaslkla Kon fys un sylemi olduu zdeyiler bulunmakta dr. 3. Drt Klasiin ncs l ve dengenin retisi olan ung Yung'tur (zhng yng). Konf ys un torunlarndan biri tarafndan yazlm olan bu kitap, yine ustann szlerine ve zdeyilerine yer vermektedir. Gerek bu nedenle gerekse ieriinin deerli oluu bakmndan ung Yung'un Konfyslk yaznnda nemli bir yeri vardr. 4. Klasik kitaplarn sonuncusu da Konf ys un en byk rencisi olan Mensiys'ndr
133

LKA FELSEFES

leride Mensiys tantlrken bu kitap da ele alna caktr. Burada saylm olan kitaplarn hepsine birden Dokuz Klasik ad verilir. Bunlar in felsefe yaz nnn, Lao Tse'nin Tao Te ingini saymazsak, en nemli ve Konfyslk geleneinin gnmze dek gelen temel kitaplardr.

3. KONFYSLN ZELL Konfuys felsefenin ve ayn zamanda btn in felsefesinin en gze arpan zellii insana ve gn lk yaama dnk olmasdr. Kesin, tutarl ve her zaman iin geerli bir metafizik (fiziktesi), mantk (Logik) ve ahlak bilgisi (Ethik) gelitirmek iin zel bir aba gsterilmemitir. Konfys mantk bilimi diye bir bilim tanm yordu. rencilerine doru dnmeyi retmek iin onlar srekli dzelterek, ynlendirerek ve iyi rneklere uymalarn salayarak eitmitir. ("En iyi dnebilen kii mantk kurallarn en iyi bilen kii deildir" diyor Mephisto, Goethe'nin Faust'unda.) Konfys, varolu ve yaradlla ilgili meta fizik (fiziktesi) bir reti de brakmamtr. Bu tr konular zerine konumay hi sevmezdi. Bir gn bir renci lenlerin ruhlarna kar grevlerin ve lmn ne olduunu sorunca, Konfys: "Daha insanlara kar grevlerimizi bilmezken ruhlara kar grevlerimizi ne bilelim! Daha yaamn ne ol duunu bilmezken, lmn ne olduunu ne bile-

KONFYS

lim!"(5) Burada Konfys metafizik (fiziktesi) ko nularn ve teki dnyann bilenemeyecei kansn da olan agnostiklere (Yunanca, a: olumsuz nek; gnostikos: bilen, tanyan) ok yaklar. Kiilii olan bir tanr olarak deil de kiilik te si bir g olarak ge, gizli glere inanlmasn ve llerin iyi ruhlarna sayg gsterilmesini isteyen resmi inanlara kar kmad gibi bunlara uyma y da tlemitir. imdi, bu d kendisi de bu inanlara bal olduu iin mi, yoksa tutucu bir yak lamla eski inanlarn ve geleneklerin korunmas n ve yaatlmasn istedii iin mi verdii tartma ldr. Konfys iin en bata gelen en nemli konu insanlarn bolluk iinde iyi bir yaam srmelerini salamakt. Bu bakmdan tm retisi bu amaca ynelik davran ilkelerinin ve erdemli olmak ge rektiini bildiren tlerin toplamndan oluur ve bunlar da felsefenin daha ok yerinde, davran ve ahlak kurallaryla ilgili blm olan ahlak bilimine (Ethik) girdii gibi, Konfys insan yalnz bana, evreden kopuk olarak deil de ailesi, toplumu ve devletiyle ilikiler iinde grdnden ayn zaman da toplum bilimini ve siyaset bilimini de ilgilendi rir. 4. ERDEM Konfys un insancl (hmanist) dncelerine gre gerekten erdemli olmay baarabilen kii dnyaya srt evirmi ileci bir ermi deil, aydn, bilgili, insanlar ve dnyay tanyan, her zaman
135

LKA FELSEFES

Altn Ortada durmasn bilen bir bilgedir. Bk madan usanmadan kendi kendini eiten, arbal, ve her durumda kendine ve bakalarna kar d rst olan kii soylu ve gnl yce olan sekin kiidir. Bu kii mal mlk ve toplum iinde bir yer edinmeyi bo bir aba olarak grmez, ancak bal olduu ilke ler ve erdem uruna bunlardan her an ayrlmaya da hazrdr. yilie iyilikle ve ktle dorulukla kar lk verir. Kendi kiiliini gelitirdike bakalar na iyi bir rnek olur. i ve d birdir. "Dtakini i tekinden ye tutan kii daha olgun deildir; dtakiyle itekini bir tutan kii ycedir."(6) En yce erdemin ne olduu kendisine soruldu unda, Konfys, pek ok kltrde benzer biimde karmza kan u d vermitir: "Kendine ya plmasn istemediin eyi bakalarna yapma mak!" (7) Her sz ll, arbal, kendine ve bakala rna saygl, tutum ve davran her zaman yerinde olma ilkelerine kendisi de yle sk skya uyuyor mu ki Konfys'ten ar ve ezici bir saygnlk, arballk ve olgunluk rzgr evreye yaylyor mu. 5. DEVLET VE TOPLUM Konfys bireyler iin olduu gibi toplum iin de doruluk, arballk, rnek tutum ve davranlar, geleneklerin korunmas gibi ilkeler ngrmtr. Konfysun ahlakn kmeye yz tuttuu, gele neklerin ve trelerin nemsenmedii, her kafadan bir sesin kt bir ada yetitii gz nne getiri-

KONFYS

lirse, onun gelenek, erdem ve treler zerinde niin bu kadar durmu olduu daha iyi anlalr. Bu d nemde hem gelenekleri hem dini inanlar hem de ynetimi hie sayan, iyiliin ve ktln greceli (izafi, rlatif) olduunu ileri sren, her eyden ku ku duyan, yanllan bile doru olarak kantlamaya alan, dncelerle oynamasn bilen, kurnaz, Yanltmac (Sofist) dnrler tremiti. lkeyi ynetenler de sakncal grdkleri bu kiilere sava amlard. Hatta Konfys adalet bakan iken bu Yanltmaclardan birini, demagoji yapt iin ok sakncal bulmu ve lme mahkm etmitir. Bu kimseler ahlak, yasa ve gelenek d tleri ama ne olursa olsun herkese veriyorlard. Teng i (dng shi) adndaki Yanltmac bir retmenle ilgili u fkray dinleyelim: Bir rmak ka barm ve zengin bir adam rmak sularna kapla rak boulmu. Bir balk bu adamn cesedini bul mu. Zengin adamn ailesi cesedi para karl ba lkdan almaya gelmi. Ancak balk ok para iste mi. Sonunda zengin adamn ailesi ne yapmak ge rektiini sormak iin Teng i'ye bavurmu. Teng i onlara demi ki: "Hi tasalanmayn! Bir bakas kp da bu cesedi ondan satn almaz!" Balk da bir sre bekledikten sonra kimsenin gelmediini grnce artk dayanamam ve Teng i'ye komu. Teng i ona da demi ki: ''Hi tasalanma! Onlar baka hi bir yerden o cesedi satn alamazlar."(8) Bu Teng i de sonunda kelllesini satrdan kurtaramam. Ahlakn bozulmak zere olduu, belki de ok tan bozulmu olduu bu ada Konfys sesini
137

LKA FELSEFES

ykseltmi ve halkn ve yneticilerini eski alar dan beri toplum dzenini ayakta tutmu olan kkl ilkelere, geleneklere ve yasalara uymaya arm tr. Konfys'n retisinin zn Yce Bilgi'deki (Ta Hse) u nl parada buluyoruz: "Eskiler, erdemin yla ortaln aydnlan mas iin nce devlet ilerini yoluna koyarlard, devlet ilerini yoluna koyabilmek iin nce ev ileri ni yoluna koyarlard, ev ilerini yoluna koyabilmek iin nce kendi kendilerine ekidzen verirlerdi, kendi kendilerine ekidzen verebilmek iin nce kendi ilerindeki dzeni yoluna koyarlard, kendi ilerindeki dzeni yoluna koyabilmek iin nce d ncelerini yoluna koyarlard, dncelerini yolu na koyabilmek iin ise nce bilgi eksikliklerini gide rirlerdi." (8) Burada devletin dzene sokulmas ve halkn daha iyi bir yaama kavuturulmas iin herkesin nce kendisinden ie balamas gerektii ileri sr lyor ki 1945'ten sonra bir ara glenen Morali sche Aufrstung (Moral Rearmement, Manevi Si lahlanma; Caux/svire) akmnn da dayand il keler bunlard. Konfyse gre zellikle lkeyi yneten kim selerin bu gibi ilkelere daha sk uymalar, kaba kuvvet ve zorlayc yasalarla deil, rnek tutum ve davranlarla halk etkileyerek ynetmeleri halkn, gvenini kazanmalar gerekir; nk halkn yne ticilere olan gveni devletin temelidir. Yasalar ineyen bir kiinin ldrlmesinin doru olup olmadn soran bir beye Konfys: "Yce Beyimiz hkm srerken niin ldrmeli,

KONFYS

Yce Beyimiz iyi olursa uyruklar da iyi olur. stte ki ynetenler yele benzer, alttaki ynetilenler sazla ra benzer. Yel estike sazlar eilir." Ve, "Kim kendi znden g alarak hkm srerse, gkyzne a kl duran demirkaza (kutup yldzna) benzer, her ey onun evresinde dner."(9) nsanlarn kafalarnda ve ilerinde bir dzenin kurulabilmesi iin her eyden nce, her eyin, ne ise aka o olmas, adnn ve sannn bilinmesi gerekir. Konfys'e gre bar, doruluu ve bolluu hi bir ey ad ve kavram karmaas kadar tehdit ede mez. Baba baba, oul oul, bey bey, uyruk uyruk ol maldr. yi ynetimin biricik srr budur. Bir gn Konfys'e, devlette kendisine nemli bir grev ve yetki verilse nce ne yapaca sorulduunda, "u kesin, nce her eye adn bildirirdim." demitir. Gnmz koullarnda, en bata gelen devlet grevi olarak adlarn yerli yerine konmas ii, ilk bakta sama ve gereksiz grnebilir. Kitleleri et kilemek iin geliigzel sylenen ve herkesin ken dince anlad "zgrlk", "sosyalizm", "demokrasi" gibi nemli ancak saa sola ekilebilen yuvarlak kavramlardan gerekte ne anlalmas gerektii aka belli olsa, milyonlarca insan bir seim yapar ken ne istediini bilir ve gnmzn kavram kar maasndan kaynaklanan pek ok nemli sorun or taya kmazd. Devlet ve toplumun glendirilmesi ve korun mas iin en nemli etken ise eitimdir. Konfys herkese ak ve herkesin eite yararlanaca bir eitimin yaygnlatrlmasn istemitir. Onun bu istei lmnden sonra gereklemi ve in eitim
139

LKA FELSEFES

kurumlar yzyllarca onun koyduu ilkeleri uygu lamtr. Zevk sahibi, terbiyeli, geleneklere ve tre lere bal olmay bilgi olmaktan stn saymtr. Gzel duygular ve sorumluluk bilincini uyand ran, gr amz genileten, dnyay, insanlar, hayvanlan ve bitkileri reten gzel yazlarn yarar zerinde durmutur. Yine ayn lde nemsedi i mzii de eitimin dayand direklerden biri olarak grmtr. Mzik iyiliin kardeidir, m zikle uraan kii gzellik, doruluk ve itenlikle dolar. Grg kurallarna ve trelere ok nem veren Konfys, "Bunlar en azndan kiiliimizi sa lamlatran ve sapknlk ve taknlktan bizi koru yan bir sed gibidir" diyerek bizi yle uyaryor: "Bu seddin gereksiz olduunu sanp da onu y kanlar gn gelir taknlklarn ve azgnlklarn dalgalar iinde boulup giderler." (10) - Kung-futse'nin ann batmakta olan ini iin olduu ka dar amzda da geerli olabilecek bir uyar bu!

II. LAO TSE


1. LAO TSE'NN YAAMI Platon ve Aristo (Aristoteles) gibi inde de, biri brnden yalnzca bir kuak tede olan iki nemli dnr, Konfys (Kung Tse) ve Lao Tse, birbir lerine ok yakn, neredeyse ayn zamanda ve ayn
140

LAOTSE

yerde, yan yana yaamlardr. Yalnz burada, bu ikisinden biri brnn rencisidir, diyemeyiz. Eski in kaynaklarndan bize gelen bilgi doruysa, (Lao Tse'nin gerekten yaam olduu bile tart maldr), Konfys'le Lao Tse yalnz bir kez gr mtr. Bu iki dnrn daha yal olan ise Lao Tse'dir (la.. o zi..), 600 yllarnda doduu sanl yor. ncelememizde Konfyse daha nce yer ver mi olmamzn nedeni onun dayand ve bize tant t en eski in yaznna ve geleneklerine bu konu nun banda deinmek istemi olmamzdr. Lao Tse de eski kaynaklardan beslenmi olma l, ancak bunlarn neler olduunu hi bilemiyoruz. Lao Tse'nin yaam zerine ise bir inli tarihinin verdii u ksa bilgilerden baka aydnlatc bir bil gi de yok gibi: "Lao Tse ov-cen (ch rn) kynden, Li (l) bu candan ve Ku (ku..) ilinden ve ov (ch) beyliindendir. Soyad Li idi (bugnk okunuu li, Lao Tse ise ona sonradan taklm ve Koca Usta anlamna gelen takma addr.) Ri (O) diye anlrd, z ad Po Yang (b yng) idi. ldkten sonra san Tan (dn) oldu. ov Beyliinde vakanvis imi, zgemii ze rine bir sr uydurma ve sama sapan szden ba ka bir bilgi yoktur. (Sonradan bir din olan) Taoculuk, onun hakknda birbirini tutmayan trl trl sylentiler ortaya atmtr. Kung Tse (Konfys) bir gn Lao Tse'nin tre ler ve erdem zerine grlerini almak iin ov Bey liine gelmi. Lao Tse ona demi ki: 'Senin andn
141

LKA FELSEFES

kimselerin bugn kemikleri bile kalmam, yalnz szleri kalm.' Ve sonra yine demi ki: 'Yce kii uygun koullar varsa gn geldiinde gklere ka rlr, yoksa gn geldiinde yere gmlr ve zerin de yabani otlar biter. yle bir sz iitmitim, iyi bir tccar zenginliini derinliklerde gizler ve sanki elinde bir ey yokmu gibi gzlerden saklarm; er demli ve olgunlam kiinin de d grn par lak olmaz. Dostum, u gsterili, yapmack davra nlardan, u sonu gelmez isteklerden, havada ka lan tasarlardan vazge. Btn bunlarn senin kendi zne hi bir yarar olmaz! Sana syleyecek lerim ite bu kadar!' Kung Tse geri dnnce rencilerine unlar sylemi: 'Kularn utuunu biliyorum, balklarn yzdn biliyorum, teki av hayvanlarnn ko arak katn biliyorum. Koanlar kementle tutu lur. Yzenler a ile yakalanr. Uanlar ok ile vuru lur. Ancak bulutlara binen, rzgrla dolaan, bir yere inip bir ge kan ejderhayla nasl ba edilir, bilemiyorum. Bugn Lao Tse'yi grdm ve grdm ki o, ejderhaya benziyor.' Lao Tse, Tao ve yce erdeme uydu. retisinin z gizli kalmak ve adsz olmaktr. ov 'da ok uzun bir sre kald. Gidiin iyiye gidi olmadn grn ce oradan uzaklamak istedi. Beyliin snr kara koluna geldi. Snr bekisi Yin Hin ona yle dedi: 'Efendim, banz dinlemek iin uzaklara gitmek zere olduunuzu gryorum. Kendim iin sizden unu diliyorum. Gitmeden nce dncelerinizi ya znz.' Lao Tse oturup iki blmden ve be bin kadar szckten oluan ve Tao ve Erdem zerine olan bir
142

LAOTSE

kitap yazd. Sonra da geip gitti. Nereye gittiini kimse bilmiyor." (11) Felsefe tarihine Tao Te ing'le yaplan deerli katky Lao Tse'ye olduu kadar snr bekisi Yin Hin'e de borluyuz. Usta, kendi dncelerini yaz mak zorunda braklmam olsayd, dnya yazn en deerli kitaplarndan birinden yoksun kalacak ve gelmi gemi tm halklarn ve tm zamanlarn en byk bilgelerinden biri grlerini kendisine saklayarak hi bir iz brakmadan geip gidecekti. Kim bilir ka bilge hi bir iz brakmadan geip gitti? Bir an iin yle korkun bir kurguyu dleyelim: nsanln tm kitaplar yok olmak zere olsa ve bunlardan yalnzca n seerek kurtarma olana mz bulunsa, Eski Ustann Yol ve Erdem zerine olan Tao Te ing'i bu kitap iinde yer almal. Bu kitap iki ana blmde toplanan ve aralarn da sk bir iliki bulunmayan seksen bir blmden oluur ve Lao Tse'nin evren ve toplum dzeni ve er dem zerine olan zgn grlerini ierir.

2. BR LKE OLARAK TAO Lao Tse'nin felsefesinin temel kavram olan ve yol anlamna gelen Tao (do) ayrca evrenin yolu, dzeni, z, yasas gibi anlamlar artrarak anlatlamayan, aklanamayan gstermeye al an bir kavramdr.(12) in'in eski resmi dininde de yol ya da Gn yasas anlamnda, ve Konfys ve rencileri tarafndan ise daha deiik bir anlam verilerek kullanlan Tao szcne Lao
143

LKA FELSEFES

Tse'nin vermi olduu derin anlam ve nemi ba ka yerde bulamyoruz. Hem Lao Tse'nin retisi hem bu retiden karlan felsefe hem de bu re tiden yola karak in'de gelien din, adn Tao'dan ald iin Taoculuk (Taoizm) diye adlandrlr. Tao gerekte evrenin adsz kaynadr. O yasa larn yasas, llerin lsdr. Lao Tse'nin, daha bata, Konfys'le karla trldnda bambaka bir yne, yaradl sorusuna, metafizik (fiziktesi) konulara yneldiini gryo ruz. "Kii iinde bulunduu yerin yasasna uyar. Yer Gn yasasna uyar. Gk Tao'nun yasasna uyar. Tao ise kendi yasasna uyar."(13) Hi bir kou la bal olmadan kendi kendisine yettii iin Tao Bat felsefesinin bir terimiyle absolut (mutlak, saltk) diye de nitelenebilir. Tao kavranamayan, adlandrlamayandr. Lao Tse usanmadan "Sonsuz Tao'nun ad yok", "Tao gizlidir, adszdr.", "Adn bilemiyorum, ama ona Tao diyorum."(14) diye bir ka kez bu durumu bildi rir. Tao kavranamadna gre bizim edinebilecei miz en yce bilgi yine kendi bilgisizliimiz olacak tr. "Bilinemeyenin bilinmesi en yce bilgidir."(15) Tao yu tanyamyorsak da onun doada, trl trl durumlarda etkisini tanyarak, duyarak ve ona alakgnlllkle uyarak onu yaammzn l s, yasas yaparak zmseyebiliriz. Ancak Tao'nun yoluna girebilmemiz iin, bizi yoldan alko yan, saptran ve yanltan her trl balardan sy rlmamz, grnte dnya ilerinin iinde olsak
144

LAOTSE

da, ite kurtulmu ve zgr olarak yeri g yne ten gerek yasaya uymamz gerekir. Bylece Tao Te ing'teki erdem anlayna gel mi bulunuyoruz.

3. BLGELK YOLU OLARAK TAO Taodan baka her eyin deersiz kaldn syleyen bir reti toplum iinde iyi, erdemli ve baarl ol may nermek iin trelere ve geleneklere dayana mayacaktr. Ancak Lao Tse - in dncesinin ge nel eilimine ters dmeyerek - dnyaya srt evir meyi ve ileci olmay deil, orta yolu semeyi nerir. Olgun kii dnyada yaarken, "bu dnyaya ba lanmadan" yaamaldr. O varlklar ve insanlar sever, beenir, ancak onlara tutulmaz, balanmaz ve unu pek iyi bilir: "Yce olan kimse kendi gzelli iyle oyalanmaz." Gerek buraya kadar olan aklamalardan ge rekse bundan sonrakilerden, Hint felsefesindeki kimi dncelerin eski Taoculukta da bulunduu belli olmaktadr. Bu durumu gren kimi aratrma clar bu ikisi arasnda dolayl bir iliki bulunabile cei grn ortaya atmlardr. Hint felsefesinde Karma Yoga adyla bilinen bir reti, bir kiinin gnlk yaamdan kopmadan, grevlerini, ykm llklerini yerine getirmekten kamadan bile, ken di iinde zgr, bamsz ve kurtulmu olabilecei ni ve bu durumda her iin kolaylkla stesinden ge lebileceini aklamaktadr. Bu reti, Lao Tse'nin u szlerinde de ortaya konuyor: " yapmadan i

LKA FELSEFES

yapmak, varlklar ele geirmeden kullanmak, be enilmek iin deil, i olsun diye i baarmak." Paulus un da (St. Paul), dnyaya nem vermeyen bir tutumla sylemi olduu, 'Bir eyi, elde bir ey yok mu gibi elde tutmak\" sznden de onun Lao Tse yi tanm olduunu ileri sremeyiz. - Hint Brahman retisindeki, herkesin znde olduu gibi bizim kendi zmzde de olan ve bu eye kavumakla ba r ve kurtulua ereceimizi bildiren grlerin benzerleri Taoculukta da vardr. Hristiyanlkta da bulunan, bakalarna kar kim olursa olsun iyi ol mak, iyi davranmak ilkesini Taoculuk yle aklar: "Kavga etmeyen kimseyle dnyada kimse kavga edemez. Dmanca davrana erdemle karlk ver meli!.... yi olan kimseye kar iyi olurum, iyi olma yan kimseye kar da iyi olurum; bylece o da iyilie ynelir. Doru olan kimseye kar doru olurum, doru olmayan kimseye kar da doru olurum; bylece o da dorulua ynelir."(16) Lao Tse burada, iyilie kar iyilikle ancak ktle kar adaletle karlk vermek gerektiini syleyen Konfys'ten bir adm daha ileri gidiyor. Tao Te ing'teki erdem anlaynn anahtar szc ise doallktr. Doal bir yaamda yapmack davranlarn, kendi ni beenmiliin, kurnazlklarn, dler, istekler ve kazan ardnda delice komann, abalamann yeri yoktur. "Olgun insan zor bulunan nesneleri aramaz... Byk bir hilik elde edelim, i bar el den karmayalm." (17) Tao'nun kendini doada yanstmasn, huzur iinde ve kendimizi brakarak gzlemleyebilir, anlayabilir, ve onunla birlik ve uyum iinde olarak i bar ve aydnlanmaya erie-

LAOTSE

biliriz. "Yaratklar kprdanrken ne olduuna ba karm. Evet! Her ey bir iek gibi alp sonra kk lerine dnyor. Kklere geri dnmek durulmaktr, buysa amaca ynelmektir. Ama srekli olmaktr. Srekli olmann anlalmas aydnlanmadr."(18) Aydnlanm kii hi bir eyi umursamaz ve bir ocuk saflnda olur. zlm, yumuamtr ve ite bunun iin de her gl yenmitir. nk yu muak olan kat olan yener. "Yeryznde hi bir ey su kadar dirensiz ve yumuak deildir ve hi bir ey salam ve kat olan ondan daha iyi zemez. Onun yerini hi bir ey tu tamaz. Gsz olan gly yener." (19) Bir bilge bir su gibi kendi kendine yeterli ve alakgnll ol duu iin evresinde iyi etkiler brakr. "En byk iyilik su gibidir. Su iyi kt herkese iyidir ve kimse ye kar koymaz; insanlarn aa grd yerlere yerleir. Bunun iin de Tao'ya yakndr." (20) Kim Taoya uyarsa o kimse Tao'yla bir olur. Kim en yce amaca ular ve kendini tmyle yola verir ve Tao iinde erir zlrse - Tao srekli olduuna gre lmszle kavuur. "Bir kii sreklilii tanm sa geree ermitir; geree ermise dorudur; do ruysa ycedir; yceyse ge ermitir; ge ermise Tao'dur; Tao'ysa lmszdr; artk o kii lse bile hi bir ey yitirmez."(21) Kendini hie saymak ve yo la verebilmek, bir yol erinden beklenen bir tutum dur. "Kendini hie saymak Gn Yoludur." (22) "Olgun Kii birlie erer bylece herkese yol gster mi olur. Kendisine bakmaz onun iin parlaktr; kendisini yeterli bulmaz onun iin olgundur; kendi sini vmez onun iin vlmeye lyktr; kendisini
147

LKA FELSEFES

yceltmez onun iin ycedir."(23) - 'Bakalarn ye nen kii gldr; kendi kendisini yenen kii kah ramandr." (24) - "Bunun iindir ki: Yce Kii kendi kendisini aa grm ycelmitir; kendi kendisi ni hie saym lmszlemitir."(25) imdide baka bir dnrn sze kart n sanmayalm: "Kendi kendisini gklere karan, yere indirilir." Her trl balardan kurtulmu ve hi kimsenin, hi bir varln ardnda komayan olgun kiiye her ey kendiliinden geliverir. "Dn yay tanmak iin kapdan dar kmak gerek mez. Pencereden dar bakmakla Gn Yolu an lalmaz. nsan onu uzaklarda aradka onu tan maktan uzaklar..." (26) - "Brakmasn bilen, ka zanr. "(27) Tao'nun yolunda yryen olgun kii artk kor kuya kaplp yoldan kmaz, kandrmacalara ka np yoldan sapmaz. "Ona artk ne bir ey retilebi lir ne de ondan bir ey saklanabilir. Ne kazanr ne de kaybeder; ne yceltilebilir ne de aalanabilir; bunun iin de o, en yce olandr." (28) - "Rahatlk olunca, huzursuzluk kalmaz. Bunun iin btn gn yolda olan bilge kiinin ii rahattr; iinde ra hata oturduu grkemli sarayn yine ylece terk eder.(29) 4. DEVLET VE TOPLUM abalamadan, i yapmadan i yapm olmak, zl m ve huzurlu olarak Tao iinde bulunmak, yalnz bilgelerin deil yneticilerin de yolu olmaldr. ok konumadan, yasa koymadan, buyruk vermeden,

LAOTSE

yalnz huzurlu ve erdemli olmann evreye yayd etkiyle bir hkmdar hkm srmelidir. "lkede ne kadar ok yasak varsa, halk da o ka dar fakir olur. Ne kadar ok kazan yolu bulunur sa toplum ve aileler o kadar karr. nsanlar ne ka dar kurnaz ve buluu olurlarsa ortal o kadar a rtc ve yapmack bulular kaplar. Ortala ne ka dar ok yasa ve bildiri yaylrsa hrszlar ve haydut lar da o kadar oalr. Bunun iin olgun kii der ki: Ben uramyorum, halk kendiliinden doru yolu bulur. Ben rahat seviyorum, halk da kendiliin den rahata erer. Ben bir i yapmyorum, halk kendi liinden geimini salar. Benim bir isteim yok, halk da kendiliinden huzurlu ve mutlu olur..."(30) Burada, iyi bir yneticinin ayn zamanda halka iyi rnek olmas gerektiini syleyen Konfys'n grn anmsatan bir bak as vardr. Ancak eitim ve renim sz konusu olduunda bu iki d nrn grleri yine ayrlr. ok bilmek deil, doal ve saf olmak insanlar mutlu eder. Kung Tse'nin ok nem verdii mzie yolda gerek grl medii gibi, yasalara ve trelere de kar klm tr. "Eski zamanlarn Tao'ya gre yaamasn bilen imparatorlar halkn ok bilmi olmasn deil, do al olmasn isterlerdi. Halk iyi ynetilemiyorsa ok ey biliyor demektir. Bunun iin gereksiz bilgiyi yaymayanlar mutluluk lkesini ynetirler." (31) Bir bilge kendisini nasl Taonun yoluna koyabiliyorsa bir hkmdar da lkesini Tao'nun yoluna sokmaldr. "mparatorlar ve beyler Tao'nun doal yolundan kmamay bilselerdi btn yaratklar onlara saygyla uyard; yer ve gk bir olurdu ve Tao
149

LKA FELSEFES

her yana yaylrd; kimse halka buyurmazd ve halk kendiliinden doru yolda giderdi. "(32) Tao'nun egemen olduu yerlerde bar olurdu. n k bilge kii silahlan ve sava sevmez. Eline bir si lah almak zorunda kalrsa bunu istemeye istemeye kullanr. Bunu kullanmaktan holanmak insanlar ldrmekten holanmak demektir. "yi olan yener, bu ona yeter. O yener ve ezmez. Yener ve kendisini stn grmez. Yenmemek elinde deildir. Yenerken zorlamaz."(33) Tao'nun egemen olduu imrenilecek durumda ki bir toplumda halkn doal yaln, saf ve kafas ka rmam kalarak, bar ve bolluk iinde yaayabi lecei vurgulanmtr. "nsanlarn seve seve lme gitmemesini sala yn! Uzaklara g etmemesini salayn! Sava ara balar ve gemileri olsa da bunlara binmesin. Zrh lar ve silahlar olsa da bunlar kuanmasn. A tatl, giysisi ho, evi rahat olsun. Beendii treye uysun... nsanlar zamanndan nce ypranmasn, lmesin." (34)

5. TAOCULUUN GELMES Lao Tse'nin olduka yaln ve soyut dncelerinin yannda Konfys un allm, yerlemi gelenek lere, trelere dayanan grleri daha kolay anlal m ve benimsenmitir. Bunlar ayrca bir toplum dzenine dayanak oluturabilme ve uygulamaya dntrlebilme asndan da daha elveriliydi ler.

MOHZM VE TEK AKIMLAR

Lao Tse'nin retisinin ise daha ok sekinlere ynelik olduu - "Tao ve Erdemin yoluna ok az kii arlr." sznden de anlalyor. "Tao adn du yunca Yce bilgiye eilimi olan kii yola girmeye can atar... Aa bilgiye eilimi olanlar ise glerler. Onlar glmeselerdi, Tao, Tao olmazd."(35) Gerekten de, bu blmn sonunda yine dei neceimiz Konfyslk, uzun dnemde in d ncesine yn veren akm olmu, buna kar, Lao Tse'nin Tao Te ing'i pek anlalamamtr. Taocu luk daha sonra gelen dnrler ve yorumcular ta rafndan ele alnp ilendike ve halkn daha kolay anlayaca bir hale konmaya alldka suland rlm, bulandrlm, arptlmtr. Geri Taocu luk sonunda geni kitlelerce benimsenmitir ama, by, ruh arma, simya, altn yapma, yaam uzatma gibi uygulamalarla gerek retiden gittik e uzaklalm, sapkn ve bo inanlar tremi, ve sonunda tm bunlarn Koca Ustann Yolu ve reti siyle Taoculuk adndan baka ortak bir yan kalma mtr, - bu nedenle de bu konular bu incelemede ele almayacaz.

III. MOHZM VE TEK AKIMLAR


l.MO TSE Sesini ykselterek duyuran ve eski in dncesi nin akn belirlemi nc gl akm olan Mo-

LKA FELSEFES

hizm, adn ve ana dncelerini 500 ile 396 yl lan arasnda yaam olan Mo Tse'den (m zi") al mtr. "Bolluk olmas, darlk olmamas iin al mak". Bu szle bu akmn yn ve amac zetlen mitir. Burada yararl olmaya ve uygulamaya yne lik bir felsefe ortaya atlmaktadr. nk bolluk yaratmaktan, refah arttrmaktan ne anlalmas gerektiini Mo Tse aka belirtmitir: "Eski impa ratorlar", demitir, "lkeyi ynetirlerken iki eyin, lkenin zenginliinin ve nfusunun, oalmasna dikkat ederlerdi." Her kuram ve her uygulama bolluu ve by meyi ve nfusun oalmasn salayp salamad asndan deerlendirilmelidir. (36) Zenginlii yok eden, aileleri paralayan, insanlar kran en olum suz etken ise savalardr. Bu nedenle Mo Tse ve izdeleri sava en ok kar klmas gereken bir k tlk olarak grm ve halk zaman zaman silah szlanmaya armlardr.(37) Konfys un ok nem verdii mzik ve gzel sanatlara ise Mo Tse yararsz uralar diye kar kmtr. "Mzie, y neticiler kendilerini kaptrrlarsa vergiler ve hal kn srtndaki yk artar; iftiler, tccarlar ve me murlar kendilerini kaptrrlarsa yararl alma lardan alkonmu olurlar.(38) Mo Tse'nin grleri hep yararl olma ltne gre ileri srlm olduu iin kat ve tartlmaz olmaktan uzaktr. Her grn yaam deneyimle rine ve gzlemlere dayandrlmas gerekir. Mo Tse'ye gre her kuramda u nitelik bu lunmaldr: Salam bir dayanak, eletirilere daya nkllk ve uygulanabilirlik. Salam bir dayanak
152

MOHZM VE TEK AKIMLAR

iin, Mo Tse'nin kansna gre, "eski imparatorla rn yaptklarna, baklmaldr. Bir dncenin eletirilmesi ve doru olup olmadnn anlalmas iin denekta ise insanlarn grdkleri, iittikleri dir. Szgelimi, yazg (kader) denen eyin olup olma d, yazgnn gerekleip gereklemediine, in sanlarn bunu gerekten yaayp yaamadklarna baldr. "Grlm duyulmusa, o zaman derim ki, yazg vardr. Grlmemi duyulmamsa, o za man derim ki, yazg diye bir ey yoktur."(39) Bir g rn snanmas ise, yasalarda ve buyruklarda yer almasyla ve bollua, yani zenginlik ve nfus art na yol ap amadnn anlalmasyla olur. Mo Tse'nin, bilgi kuramnn alanna giren, uy gulamaya dnk ve bir yarar beklentisiyle her eyi aklamaya kalkan grleri bize bugn biraz ilkel grnebilir, ancak ahlak konusuna giren grle riyle ok ykseklere kt da grlr. sann dou mundan be yz yl nce u nl insan sevme ilke sini ortaya koymutur. unu dilemitir: "Herkes, keke baka lkelere kendi lkesiymi gibi baksa, baka ailelere kendi ailesiymi gibi baksa, baka insanlara kendisiymi gibi baksa."(40) Bu gerekle irse - burada Mo Tse'ye hak vermemek elde deil her yerde bar ve zenginlik olur, gereklemez se her yerde toplum dzeni bozulur, karklklar ba gsterir. Ne var ki Mo Tsedeki insan sevgisi de karlksz ve bir yarar umma art dncesinden kurtulmu deildir: "Bakalarn sevenler sevilir ler." (41) Geleneki ve resmi eski in dinine kar Mo Tse'nin tutumu ok olumludur. Yine bir yarar bek153

LKA FELSEFES

lentisinden syrlamayarak bu eski dini Konfys'ten de daha iddetle savunmutur: "Herkes ruhlarn, iyilikleri dllendirme ve ktlkleri ce zalandrma gc olduuna inanrsa, dzen bozul maz." (42)Eski in dinine ve doast glere kar tutumda, Lao Tse'nin eski dine aldrmad iin bu byk inli dnr iinde en solda; eski in toplumunda bu dinin ba savunucusu kesilen Mo Tse'ninse en sada yer aldn syleyebiliriz; Konfys'e gelince, onun burada da her zaman ol duu gibi altn ortada durduu anlalyor.(43)

2. YANILTMACILAR Konfys dneminde ezilmi ve kyma uram olan Yanltmaclarn (Sofistler) balatt dnce akmnn uzun dnemde bastrlamayarak dirilmi olmasna armamak gerekir. zellikle, Mo Usta nn lmn izleyen yzylda Yanltmaclarn yine ortaya km olduu grlyor. lerinde en nl olanlar Hui i (hi sh) ve Kung Sun Lungtur (gng sn lng). Bin dereden su getiren mantk oyunlaryla u szlerin bile doru olduunu gstermeye alm lardr: "Beyaz bir at, at saylmaz"', "Uan bir kuun glgesi hareket etmez."(44) Yanltmaclarn tartabilmek, karsndakileri bir tartmann iine ekebilmek amacyla orta ya attklar ar ve artc grlerin savunulma s srasnda bavurduklar mantk oyunlar ve var lan ounlukla yanltc ve elikili sonular bir ya-

MOHZM VE TEK AKIMLAR

na braklrsa, bugn onlarn pek ok dnceleri nin ada bilimle kantlanabileceini gryoruz. Zaman ve yer, devinim ve durgunluk, tz ve ni telik gibi kavramlarla oynamlar ve rnein, bir tan kat ve ak olmasnn tzyle (Substanz, cevher) bir ilgisi olmadn sylemilerdir ki, bu sav bugn bile tartlabilir.

3. YEN MOHZM Salam bilgi ve keskin mantktan daha nce, doru ve erdemli olmay her biri kendi asndan tle yen eski in felsefesinin gl retisi, Konfyslk, Taoculuk ve Mohizm, Yanltmaclara an lay ve hogryle bakmamlar, sava amlar dr. zellikle kurucusunun lmnden sonra Mo hizm, yeniden dirilen Yanltmac dnrlerle tar ta tarta daha da gelimitir. Yeni Mohistler retilerini, Yanltmaclarn eletirilerine, saldrla rna kar savunabilmek iin salam bir mantk te melinin stne oturtmak gereini duymulardr. Yapc olmayan, yalnz kuku, alay ve ykc eletirilerle ykl olan dnceler, saldrdklar dnce yaplarnn sarslmasna ya da yklmas na yol aabildikleri gibi toparlanmasn, salamla masn salayan uyarc ve olumlu bir etki de yapa bilir ve ykmaya altklar dncenin nnde ye ni ufuklarn almasna neden olabilirler. Yeni Mohistler kendilerini savuna savuna mantk ve bilgi kuram alannda ilerlediler ve Ya nltmaclarn tersine hep ayn yerde saymayarak
155

LKA FELSEFES

sonunda, mantk ve bilginin uygulamaya ve iyi dav rana yaramas gerektiini ve yalnzca bir ara ol duunu, ama olmadn gstermeye, kantlamaya altlar. nsann aratrarak, deneyerek, rene rek ya da anlayarak edindii tm bilgileri iinde bulunduu ortamda iyi yaayabilmek iin edindii ni ve bilginin doru davranmaya yaradn belirtti ler. Bilginin ve kavrayn bir ie yaramas ise "bol luk olmas ve darlk olmamasnn salanmasyla olur diyerek - Mo Ustann retisiyle de dorudan ilikiyi kurmu oldular. in, Bat kltrne ve tekniine aldktan sonra Yanltmaclarn dnceleri ve Yeni Mohistlerin (Neo Mohistlerin) savunmalar yeniden b yk ilgi toplamtr, nk Yanltmaclarn bilgi uruna bilgi araylarnn ve bilginin uygulanyla ilgilenmeyilerinin Bat bilimine olduka benzeyen bir yan vardr. (45) Eski in'de ise bu akmlar uzun sre yaayamamlardr.

4. YASAKILAR Bu ad altnda toplanan dnrler de in felsefesi nin yine bu eski dneminde ortaya kmlardr. Bu kimseler, bir lkenin baaryla ynetilebilmesi iin Konfys un ve izdelerinin tledii gibi halka iyi rnek olmann ve bundan sonrasn trele re ve geleneklere brakmann yeterli olmadn ile ri srm ve en ince ayrntlara varncaya dek iyi ta sarlanm buyurucu ve dzenleyici yasalar ve ya-

KONFYS'N BYK RENCLER

saklar koymak ve bylece herkesin doru yolda ol masn salamak gerektiini bildirmilerdir. Grleri ve ilkeleri ounlukla Konfyslnkilere benzer. Pek ok grte birleen ve benzeen bu iki retinin kaynaaca ve uzlaaca yerde birbirine acmaszca saldrd grlm tr. Yneticilere yaranarak glendikleri ve yne timde etkin bir konuma geldikleri bir srada, Ya saklarn (Legalistlerin) 213 ylnn Byk Ki tap Yangnn karanlarn ve krkleyenlerin ba nda olduklar biliniyor. O dnemde bir hkmda rn buyruuyla resmi kitaplklardan Konfyslkle ilgili btn yazlar karlarak yaklm, ve bu yasak kitaplar evlerinde bulunduran kimseler iin de ar cezalar konmutu. Birka yrekli renci ve bilgin canlar pahas na ellerindeki kitaplar saklamasayd, bundan bir sonraki hanedan dneminde eskisinden daha da parlak ve grkemli olarak yeniden canlanacak ve etkisi daha yzyllarca srecek olan Konfys lk olmayacakt.

IV. KONFYS'N BYK RENCLER


1. MENSYS Konfys'n btn rencileri iinde in'de en b yk ne kavumu olan Meng Tse'dir. (meng zi..) 157

LKA FELSEFES

Mencius bu adn Latinceletirilmi biimidir. - 371 ile 289 yllar arasnda yaamtr. Ustasnn retisine iki adan katkda bulun mutur. Bu katklardan birincisi, insann doas zerine belirli grler ortaya atarak, Konfysle psikolojik bir dayanak getirmeye almas, ve kincisi, beylerin danman olarak yeni politik grler ileri srmesidir. Meng Tse'nin insan zerine gr yaln ve aktr: "insan doutan iyidir." - "Aa doru akan su gibi insann eilimi iyilie dorudur." (46) Doru yolu bulmak iin, vicdanmzn sesine, bizde doutan var olan o deerli doal bilgiye kulak ver meliyiz. Doruyu bulmak iin (Lao Tse'nin nerdii gibi) doay gzlemlememiz gerekmez, eski bilgeler de "bizim gibi insan" olduklarna gre onlar kendi mize rnek almamz da gerekli deildir, uyum iin de yaamann anahtar kendi iimizdedir ve biz uyum iinde yaarsak toplum dzeni de kendiliin den en iyi biimde kurulur. nsanlar - bunu Mensiys de gryor - ilerin deki doal eilime uygun dmeyen ktlkler ya parlarsa bunun nedenini - her insan doas gerei iyiye ve gzele ynelmek istedii ve vicdannn se siyle uyarldna gre - ieride, insanlarn doal eilimlerinde ve kiiliklerinde deil, darda, yan l uygulamalarda, hakszlklarda, dzen bozuklu unun kiiyi ittii bataklkta ve yneticilerin yeter sizliinde aramak gerekir. Bylece Mensiys un g rleri siyasete kayyor ve iyiliin bu inanl savu nucusu bir toplum dzeni eletiricisi ve - tutucu
158

KONFYS'N BYK RENCLER

Konfysln snrlar dna kmadan ola bildiince - keskin bir devrimci kesiliyor. Bu duru mun benzerini ok sonralar Bat felsefesinde de (zellikle Rousseau'da) gryoruz. Mensiys un si yaset alannda sylediklerinin ou, szgelimi "Hi bir zaman sava iyi olmamtr." - diyerek sa vaa kar k, gsteri ve savurganla kar tu tumu ustasnn izinden gittiini belli eder. Onu Konfys'ten ayran yan ise halk ile yneticiler arasndaki ilikiyi baka bir adan grmesidir. Monariyi (mutlakiyet) demokrasiye yeler, nk, ona gre, bir demokraside herkesin iyi ei tilmi olmas gerekir, oysa monaride bir hkmdarn doru yola sokulmasyla az ok ie yarayan bir toplum dzeni rahatlkla kurulabilir. Ancak Mensiys'e gre, nemli olan halktr, halkn iyilii iin almaktr, hkmdar ise hi nemli deildir. Bu rada u sert uyary yapyor: Halkn iyilii iin al mayan, grevini yapmayan bir hkmdar tahttan indirmeye, hatta ldrtmeye almak halkn hak k hatta grevidir. "Mensiys demiti ki: Hkmdar byk yan llklar yapyorsa, ondan bunlar dzeltmesi iste nir, hi oral olmazsa yerine baka bir hkm dar getirilir. - Mensiys yle konutu: 'Zindancba zindanda dzeni salayamyorsa, ne yapma l?' Hkmdar dedi ki: 'Deitirilmeli!' Mensiys konumasn yle srdrd: 'Btn lkede dzen bozulmusa, ne yapmal?' Hkmdar yanndakile re dnd ve baka eylerden konumaya bala d.... " (47)
159

LKA FELSEFES

Halkn devrim hakk retisi yznden Men siys tahmin edilebilecei gibi yneticilerden pek ilgi grmedi. Yazlar ve resmi, zaman zaman Konfys tapnaklardan bile karld. Ne var ki, in tarihine bakacak olursak halkn sk sk onun gstermi olduu yoldan yrdn grrz.

2. HSN TSE 395 ile 288 yllan arasnda yaam olan Hsn Tse (xn zi..), insann doas konusunda, ada Mensiys un grnn tam tersini ileri srm tr. "nsan doutan ktdr. yilii yapmacktr. nk insan, doar domaz isteklerle dolar, ka rn dnr. Bunlarn ardnda kounca da kavga grlt balar, hogr ve iyilik biter. nsan doar domaz gzyle ve kulayla renkleri, sesleri alg lar, isteklenir, bunlarn ardnda kounca da d zensizlik ve edepsizlik olur, tre ve doruluk kal maz. te, insan kendi eilimine kaplrsa, istekle rin, dlerin ardnda lgnca koarsa, iti kak ve sava olur, herkes arr kalr, dzen bozulur ve yerini kargaaya brakr. Bunun iin; hogr ve iyilik olmas, dzene uyulmas ve her eyin yolun da gitmesi iin, eitim ister, treler ve yasalar gere kir. Bu adan baklnca insann doutan kt ol duu ve iyiliinin yapmack olduu, iyice anla lr." 48 nsan doas, eitim ve yasalarla ilgili grle rinde olduu gibi Hsn Tse'nin iinde yaadmz
160

KONFYS'N BYK RENCLER

doayla ilgili grleri de yine Mensiys'nkilerle tam bir kartlk oluturur. Mensiys'n dmz daki doaya pek nem vermemesine ve kendi i do amz dinlememizi nermesine karlk Hsn Tse insanlarn doaya egemen olmalarn ister. "Hem doay versin hem de kayglanrsn Niin onu ynlendirmemen yola getirmemeli? Katlanarak doaya uyarsn, ilahiler dzersin: Niin kendimize uydurmamak, ie yarar klmamal? Saygyla mevsimleri izlersin i yapmak iin gzlersin Niin her mevsime gre uygun iler bulmamal? Varlklar seversin onlara akn akn bakarsn Niin iimize geldii gibi biimlememeli, yontmamal? Varlklarn dzeni nedir diye kafa yorarsn Niin boa gitmelerini nlememeli dzenlememeli ? Hereyin neden yaratldn bouna arar durursun: Niin yaratmamal ve yaratlanlardan yararlanmamal?...."(49)

3. UNG YUNG KTABI l ve Denge ya da Altn Orta retisi Kon fys'te erdem konusunu ele aldmz zaman
161

LKA FELSEFES

karmza kmt. Kung ustann bir torununun yazm olduu ung Yung'ta (zhng yng) den ge konusuna metafizik (fiziktesi) asndan bir yaklam grlr. Altn Ortann burada yalnz ca erdemli ve bilgece bir davran iin ynlendi rici bir l deil, ayn zamanda kapsaml bir varolu ilkesi olduu anlalr - ancak bu grn ne kadarnn Konfys'e ne kadarnn torununa ait olduu belli deildir. Uyum (denge) burada tm evreni kapsayan bir yasa olarak beliriyor. "zmz uyum iinde olur ve uyum her yan kap larsa o zaman evren iindeki her ey uyum iin de olur ve her ey uyum iinde byr ve olgunlar." Evrenin iindeki her eyi kavrayan uyumu biz insanlar kendi iimizde bulmalyz. "Kendi kendi ne doru olmak, bu gn yasasdr; kendi kendi ne doru olmaya almak, bu ise insann yasas dr." (50) ung Yung'un erdem anlayn aklayan ok yce blmler vardr. "Yce kii her eyi kendisinden bekler, sradan kii her eyi bakalarndan bekler."(51) "Yce kii yle iler yapar ki, ileri her zaman herkese beenilir; yle davranr ki, davran her zaman yasa gibi benimsenir; ve yle konuur ki, szleri atasz gibi olur."(52) Bu davran ilkesi Immanuel Kant'da da ok benzer bir biimde dile getirilmitir.
162

BUNDAN SONRAK GELMELERE TOPLU BAKI

V. BUNDAN SONRAK GELMELERE TOPLU BAKI VE DEERLENDRME


Konfysn rencilerini Eski in felsefesiyle il gili bu zetin sonuna koyduk, nk onlarn sr drd ve gelitirdii Konfyslk, in d ncesini bundan sonra gnmze kadar derinden etkileyen ve glgesinde brakan akm olmutur. imdi de, bu en eski dnemden sonra gelen ve 20. yzyla dek sren yaklak iki bin yllk bir sre yi toplu bir bakla yalnz birka ana geliim izgisi ne bakarak zetlemeye alalm. 1. N ORTAAINDA FELSEFE Aa yukar 200 ile S 1000 yllar arasnda uza nan in Ortaann, in felsefesinin karanlk bir a olduu sylenmitir.(53) Bu ada Konfys lk resmi gr ve bir tren olarak dondurulmu tur. Taoculuk daha nce de deindiimiz gibi geri ledike gerilemi ve simya ve bo inanlar batana saplanmtr. Eski Deiimler Kitab ( ing) ta mamlayc ve aklayc yorumlar bolluu iinde bo ulmu, ve gizemli l birimlerden (Trigramm) ge lecei nceden bilmeye alan ve devlet ilerinde bile sk sk bavurulan ok kapsaml ve ayrntl bir yalanc bilim dal tremitir. Bu kadar uzun bir dnemi ana izgileriyle bile olsa burada anlatmay baarabilmek iin pek ok

LKA FELSEFES

konuyu atlamamz gerekir. in Ortaanda Kon fys ya da Lao Tse kadar nemli dnrleri bo una aryoruz ve in Eski anda olduu gibi gr ve cokulu dnce akmlarna pek rastlayamyoruz, ama in dncesinin de yerinde saydn sylemek yanl olur. Bu ada daha ou Konfys ve az Taocu olan ve in felsefesinin klasik ge leneinden esinlenen ve getirdikleri kimi yenilik lerle dncelere yn veren dnrler yetimitir. Konfyslkle ilgili kitaplarn yakld B yk Yangnda Mo Tse'nin ve izdelerinin yazlar da sulanm ve yanmt. Ksa bir sre sonra yeni den canlanarak parlayan Konfysle karlk Mohizm toparlanp bir daha kendine gelememitir. Bunun iin de Konfyslk ve Taoculuk Ortaa n arl duyulan akmlar olmu, ve bunlarn ya nma Hindistan'dan gelerek in'de uygun bir ortam bulup yaylan Budaclk, nc akm olarak yer lemitir. Bu akmn evrimini ayr ayr inceleye meyeceiz, ancak bu uzun srecin btnne tepe den bir gz atarak zellikle u ilgi ekici gelime ye deinmek istiyoruz: Ortaan karanlyla tam bir kartlk oluturan ve Van ung'la dorua kan eletirici akm; Yin Yang retisinin giderek artan nemi, kart akmlarn birbirlerine yaklamalar ve bir arada yaayabilmeleri; ve son olarak Budac ln in'de bir deiime uram olmas. a) Van ung S ilk yzylda yaam olan Van ung (wa..n zhng), etkisi yzyllarca srm olan bir akmn
164

BUNDAN SONRAK GELMELERE TOPLU BAKI

badr. Van ung, Ortaada artk iyice donmaya yz tutmu olan Konfysle keskin ve yerini bulan eletiriler yneltmitir. Baary ve akl da yanak olarak alm ve her trl bo inanca korku suzca saldrmtr. imei Tanrnn fkesi olarak gren, ve her fe laketi Gn gnderdii bir ceza olarak deerlen diren sama ve bo inanlar, ve ruhlarla ilgili her trl inanc alaya alr ve Konfysln, in'in eski ve sylencelerle abartlm gemiinin u ana her bakmdan stn olduu kansn eletirir. y le seslenir, "Gn ekinleri yalnz insanlara yi yecek olsun diye yetitirdiini dnmek, G in sanlarn hizmetisi durumuna drp aala mak olur." lmszlk inancn da yerer ve Tan rnn diledii olur diye dnmenin de yanll n belirtir, "nk", der, "Gk, her eyi diledii gi bi yaratm olsayd, insanlara birbirlerini sev meyi retirdi, soymay ve ldrmeyi deil." (54) Van ung'un keskin, gereki ve aklc yakla m ve eletirisi geleneksel metinlerin daha yakn dan incelenmesine ve siyasette daha esnek ve ger eki bir tutumun yerlemesine yol at. Ancak Konfysln kat ve tartlmaz bir gr ola rak donmasnn ve Taoculuun gnden gne gerile mesinin nne geilemedi. b) Yin Yang retisi Eski Deiimler Kitabndan ( ing), yaratlm her eyin, biri etkin ve erkek (yang), biri edilgen ve dii (yin) olmak zere birbirini tamamlayan iki kar
165

LKA FELSEFES

t ilkeye dayand dncesi kyordu. in Orta anda, belki bu yukarda ad geen kitaba ok nem verildii iin, ancak daha ok, olaslkla, in lilerin kartlklar uzlatrma, badatrma ve yu muatma eilimine ok uygun dt iin Yin Yang retisi neredeyse tm in felsefesinin e kirdei oldu. Ayr bir felsefe akm olarak deil de (bir zamanlar byle bir akm da varm), yeni bir yo rum olarak, egemen Konfys ve Taocu akm larca benimsenen bu reti, pek ok dncenin oda ve yaradl aklama giriimlerinin dayana oldu. in Ortaann balarnda Konfys filo zof Tung ung u (do.. ng zhng sh) bize unu retiyor: "Her eyin yin ve yang'la tamamland g rlr..... Efendi ve uak, baba ve oul, koca ve kar, btn bunlarn ardnda yin yang vardr. Efendi yangtr uak yin, baba yangtr, oul yin. Koca yang'tr kar yin " (55) Benzer dncelere Taocu Huainan Tse de de rastlyoruz. Hatta eletirici Van ung'tan da yaradlan her eyin Yin'le Yang n birbirine gemesiyle olutuunu reniyoruz.(56) Yin Yang retisi, birbirini hep itmi, dlam olan akmlar birbirine yaklatran ve bartran or tak bir reti durumuna gelmitir.

2. N'DE BUDACILIK Budaclk, S ilk yzyl iinde - Hristiyanln Ak deniz yresinde yaylmaya balad srada - mpa-

BUNDAN SONRAK GELMELERE TOPLU BAKI

rator Ming-tinin zamannda in'e girmitir. Sy lenceye gre imparator dnde, Buda olarak yo rumlanan altn bir tanr heykelini saraynn stn de szlrken grm ve bu dn etkisi altnda kalarak Budac keileri Hindistan'dan lkesine getirtmi. Zaman zaman kovulmalarna karn bu keilerin says gn getike artm. Yine ayn d nemde Budac haclar da in'den Hindistan'a yol culuk etmeye balamlar. Bylece Hint ve in kl tr arasnda bir kpr kurulmutur. Hint Budac klasik yaznndan inceye eviriler yaplm ve bu sayede Hindistanda kayp olan birka yapt yok ol maktan kurtulmutur. Budac tapmaklar in mi marisini, Budac resim ve heykeller de in resim ve heykel sanatn derinden etkilemi ve zenginletirmitir. (57) Zamanla Hint Budaclnn btn akmlar in'e sokulmu, ancak yalnzca, in halk nn kiilik yapsna uygun olan ya da ona uymay baaran Budac akmlar kalc olabilmilerdir. Bu elemeyle - zellikle bunu vurgulamak gerekir - in lilerin beenisi, eilimi, yatkn olduklar bak a lan daha belirgin olarak ortaya konmutur. Arya kaan ve uzlamaz bir tutumu olan akmlar in'de barnamamlardr. inlilerin Altn Ortaya yneldiklerini, ar ulan ve kartlklar daha yksek bir uyum iinde birletirerek dengelemeye, uzlatrmaya altklarn eski in felsefesini incelerken grmtk. Bu uzlatrma abas Konfysln pusulas ol duu gibi, "Tao hem ortada olandr hem de olma yandr." diyen Lao Tse'de de vardr, ve Yin Yang retisiyle ilenerek son biimini almtr. in Orta167

LKA FELSEFES

a felsefesi de, bir bakma ayr ayr ynlere eilimi olan akmlarn birletirilmesi denemesi olarak ni telenebilir. in'de gnmze dek yaayabilmi olan be nemli Budac akmn hepsinin de arlklardan kandn, gnlk yaama bo vermediini gr yoruz. Bunlar iinde en zgn olan da Hint Budac l blmnde daha nce deinmi olduumuz - ve daha ok in dncesinin bir rn olan - Zen Budacldr.

3. YEN KONFYSLK DNEM Kapal, tutucu ve egemen dnce yaplar yeni ve gl akmlarn basksyla karlanca ou kez sarslp yklr. Ancak, eski yap yeterince dayank l ve esnek ise, yeni dncelerin olumlu bir etkisi olur ve eski yap kendisini yenileyerek, direncini arttrarak eskisinden daha da salam ve pekimi olarak ayakta kalmay baarr. Daha nce Hindis tanda Budacln ve teki gelenee kar sistemle rin ortaya kyla eski Veda geleneine dayanan Brahman dininin kendini toparlayarak yeniden bir ykseli dnemine girdiini grmtk. Avrupa'da da Reformasyon hareketinin getirdii sarsntdan sonra Katolik Kilisesinin kendisine eki dzen ve rerek yeniden glendiini biliyoruz. Budacln in'de de yine byle bir etkisi olmutur. in halk artk yerlemi, oturmu, kendine zg kiiliiyle gerekte ve znde kendisine yabanc - bu yeni ak m kendisine benzetmeyi ve kendi kltrne kata168

BUNDAN SONRAK GELMELERE TOPLU BAKI

rak zmsemeyi baarmtr. Ne var ki Konf yslk de, Budacla keskin eletiriler ynelt mekten geri durmam ve 20. yzyla dek sren, srekli bir gelime ve yenilenme sreci iinde kendisini gelitirmitir. Yeni Konfyslk Or taadan sonra gelen ve 1911 devrimine dek sren Yeni a in felsefesidir; ve bu konunun banda szn ettiimiz senfoninin nc blmn oluturur. Konfys kafa yaps, Budacla yneltilen eletirilerde aka belli oluyor: Budaclk dnyaya srt evirdii iin yanlg iindedir: nk insan ai lesiyle balarn koparsa bile ayan bu dnyaya bastka toplumun etkisinden kurtulamaz. Nite kim, Budaclarn da toplum iinde yaamaktan kurtulamad grlmyor mu? Yurtlarn ve ya knlarn brakp gitseler de manastrlarnda, r gtlerinde bir toplum dzeni kurmuyorlar m? Us ta rak ilikisine girmiyorlar m?- - Budaclarn lmden ve genedoumdan korkusu da bencil ol duklarn gsterir, topluma kar ykmllkler den ve sorumluluklardan kamak korkaka ve k nanacak bir davrantr. - inde yaadmz dnya gereini yadsmak ok samadr: Budaclar yiye cekleri, giyecekleri ve yaam gereksinimlerini nemsemiyorlarm, ama her gn bunlara gerek duyuyorlar. - Her eyden nce, Budacln yaratl m her eyin bo olduunu sylemesi dnya gere ini iyi anlayamadn gsterir.(58) Bu eletiriler den in insannn eiliminin br dnyaya deil de bu dnyaya doru olduu aka grlyor. Uzun sren Yeni Konfyslk akm in imparator

LKA FELSEFES

soylarnn hkm srd dnemlere gre blm lere ayrlr. Sung (sng) hanedan zamannda (S 9601279) en ilgin ve ayn zamanda Yeni Konfys lk akmnn en nemli dnr olan u Hsi (zh xi..), 1130 ve 1200 yllar arasnda yaamtr. u Hsi, Yeni Konfysln nde gelen kaynakla rndan birini oluturan almasnda, Konfys lkle ilgili eski yeni tm yazn ve klasikleri gz den geirmi ve salam bir yap kurarak yeniden deerlendirmi ve gelitirmitir. Bu bakmdan o, Hintli ankara'ya (Shankara) ya da Aquina'l Thomas'a benzetilir. u Hsi'nin felsefesinin iki ana kavramndan bi ri, evrenin iindeki akl, Li (li"), teki bunun kar sndaki madde/enerji i'dir (j). Bu kartlk Yin ve Yang ilkesiyle de badar. Li ve inin srekli bir etkileim ve birbirinden kopmaz bir iliki iinde olduu dnlr. "Yer ve Gkte Li vardr, i vardr. - Liyi ele alrsak, biimler asndan o stteki ldr, var lklar treten kktr. - i'yi ele alrsak, o biimler asndan alttaki varlktr, varlklarn tredii z dr. - Li, i'den hi bir zaman ayr olamaz. Yine de biimler asndan Li stte olandr, i ise altta olandr. - unu sylemek gerekir, balangta Li ve i'nin ncesi ve sonras yoktu; ancak hangisinin daha nce olduu aratrlrsa, unu sylemek gere kir, Li daha nce olandr. - Yine de, Li bir bana var olabilen ayr bir varlk olamaz, o i'nin iinde ierilmitir. i olmasayd, Li tutunacak bir yer bula mazd. - Bu Li olduka, yer ve gk de olur. Yine Li ol170

BUNDAN SONRAK GELMELERE TOPLU BAKI

mazsa her eyin biimini borlu olduu i olama yaca gibi yer gk de olmaz. - Yer gk olursa, o za man yer gk iinde bu ikisi vardr, varlklar olursa, o zaman varlklarn hatta ayr ayr her birinin iin de bu ikisi vardr." (59) u Hsi'nin yannda baka dnrlerin de boy gsterdii Sung dnemi felsefesi aklc (rasyonalist) akm diye adlandrlr. Yeni Konfysln ikinci dnemi olan Ming (ming) dnemi, adn 1368-1644 yllar ara snda hkm srm olan Ming hanedanndan alr. Bu dnemin ba eken dnr ise 1473 ve 1529 yllar arasnda yaam olan ve u Hsiye kar kan Vang Yang Ming'dir (wng yang ming, ya da vng sho..u ren). Yeni Konfyslk onunla bir likte maddeci grlere arlk vermeyi brakm tr. 1644ten 1911'e kadar olan ung (qing) dne mi Yeni Konfysln nc ve son dnemi dir. Bu dnemin en nl dnr ise Tai Tung Yan dr (di dng yuan, 1723-1777). Bu akm, Kon fysln eski yeni grlerini baarl sonu lara ve uygulamalara yol amas asndan deer lendirmi ve bu nedenle de uygulamac akm diye anlmtr. Konfys felsefenin son gelimelerine bir gz atan bu ksa ve skk zetin sonunda ung Yungun yazarnn ve Konfys'n torununun Atasn gklere karan u parasna burada yer vermeden geemeyiz. "O, her eyi kavrad, sard, destekledii ve iinde barndrd iin yer gk gibidir.

LKA FELSEFES

Srekli ilerleyen ve dnyay deitiren drt mevsim gibidir. Birbiri ardndan parlayarak orta l aydnlatan gne ve ay gibidir. Gk gibi her e yi kucaklar, usuz bucakszdr. Gr bir kaynak gibi grl grl akar, bitmez tkenmez. Uzaktan grld m, herkes saygyla selam durur: konutu mu, herkes szne inanr; bir i yap t m, herkes beenir. Bunun iin, n Ortann lkesinin her kesi ne yaylmtr, yaban illere bile ulamtr.... ite bunun iin: O, Gk gibidir."(60)

4. N FELSEFESNN ZELLKLER VE NEM in felsefesini incelerken gzmze arpm olan kimi zellikleri sralayalm: 1. in felsefesinin zellikleri arasnda en bata uyum dncesini saymak gerekir. zellikle Konfyslkte, ama yalnz onda deil, hemen hemen btn akmlarda hep, uyum iindeki bir denge durumunu anlatmaya yarayan l, den ge, altn orta gibi kavramlarla karlayoruz. 2. Btn in felsefe akmlarnda insann ve evrenin uyum iinde olduu dncesine yer veril diini gryoruz. 3. Ayrca, ve en ok Lao Tse'de, insan ve doa nn uyum iinde olmas dncesi de ileniyor. 4. Uyumlu ve yumuak olma eilimindeki in lilerin her trl arlktan ve tek yanl olutan ka172

BUNDAN SONRAK GELMELERE TOPLU BAKI

ndklar sylenebilir. Ya u ya bunun yerini her yerde hem o hem bu almtr. Kar ulara ynel me bir dengeleme abas olarak grlm ve her e ye yukardan baklarak tm kartlklarn bir b tnlk ve denge iinde bir arada durduu anlatl m ve gsterilmitir. 5. Buradan da birbirini karlkl etkileyerek dengeyi kuran iki ilkenin varl dncesine ula lr. Etkin Yang ile edilgen Yin'e, biimleyen Li ile biimlenen i'ye neredeyse tm akmlarda yer verilmitir. 6. Kartlklar yok etmeden uzlatrma, ve ba ra ulama eilimi inlileri yle hogrl klm tr ki Batllar bunun enginliini anlamakta glk ekmilerdir. Bir in atasz yle der: " din, bir aile." Bu sz, dinin (ya da - din ve felsefe ayrm Hindis tan'da olduu gibi burada da kesin olmadna gre - felsefenin) yani Konfyslk, Taoculuk ve Budacln bir arada, bar ve uyum iinde yaa dklarn belirtmektedir. Bu nn bir ailenin bi reyleri gibi yan yana yaamalar, aralarnda gr ayrlklar olmad anlamna gelmez, gr ayr lklar pek oktur, tartmalar da olmutur. Ancak bir ka olay dnda zorla, baskyla grleri ve inanlar dayatma giriimleri grlmemitir. G rleri zorla ve baskyla kabul ettirme gibi bir uygu lamann in'de pek grlmemi olmasnn bir nede ni de inlilerin bir tek dinle yetinmemeleridir. Yal nz Konfys, Taocu ve Budac din adamlar dinlerine sk skya bal kalmlardr, halk ise, ii

LKA FELSEFES

ne geldii gibi ve duruma gre, bir ona bir buna ba vurmu ve zellikle zc durumlarda Budaclar semitir.(61) 7. Bu kadar ar bir hogry adamsendeci bir tutumdan ayrt etmek gtr. Buradaki hog rnn nitelii Hindistandakinden de deiiktir. Hindistan'da, herkes kendi yolundan giderek kur tulua varabilir - u ya da bu yol yce geree gt ren yollardan yalnzca biri olabilir, biiminde bir gr ve hogr yaygndr ama, her Hintli yalnz bir dine balanr. Eski inlilerde grlen trdeki bir hogr ve anlay ancak yaamn amacn - Hintlilerde oldu unun tam tersine - bu dnyada gren ve arayan es nek bir tutumun rn olabilir. in dncesi dn yaya dnktr. 8. Bu son zellikle ilgili olarak in dncesi nin insancl (hmanist) olduu da grlmektedir. Hi bir inli dnce sistemi yoktur ki insana ar lk vermemi olsun. Bu durum baka baka biim lerde de olsa ayn lde, eski in dncesinin iki ana akm olan Konfyslk ve Taoculuk iin de geerlidir. Her ikisinin de arlk verdii konu in san yaamdr: Burada aralarndaki fark, Konfys un insann kendi kendini gelitirerek, eiterek olgunlamasn istemesi, Lao Tse'nin ise anlaml bir yaam iin doaya, doa yasalarna uymaya nem vermesidir. Batl aratrmaclar bu iki akm arasnda derin ayrlklar grmeye ve gstermeye alrken inli bilgeler hep ortak ynleri vurgula mlardr. (62)
174

BUNDAN SONRAK GELMELERE TOPLU BAKI

9. Azla yetinme, ll olma, i bar, ve i ra hatl inlilere gre insan mutluluunun vazgeil mez eleridir. 10. nsan doasnn nitelii bakmndan Meng Tse'nin (Mensiys un) u szn onaylayabilecek dnrler ounluktadr: nsan doutan iyi dir. 11. Bilmek uruna bilmek, salt bilgiye ulama abas pek nem kazanmamtr. in felsefesi daha ok kiiyi doru davran ve tutuma ynlendirmeyi amalamtr. Bu bakmdan daha ok ahlak konusu (ethik) arlk kazanmtr. 12. in dnrleri insan yalnz doal evre siyle birlikte deil ailesi, toplumu ve devletiyle bir btn olarak grdklerinden in felsefesi ayn za manda siyaset felsefesini (Politik) ve toplum felse fesini (Sozialphilosophie) ilgilendirir. 13. in kltr gibi in dncesi de kapal bir ortamda gelimi ve kendi yayla kavrulmutur. Son zamanlara dek Budaclk, yabanc bir lkeden gelip de in'de tutunarak yaylabilmi olan tek d nce akm olarak kalmtr. Bu kapalln ve kendi kendine yetme zelliinin in'in tarihinden ve corafyasndan m kaynakland, yoksa inlile rin kiilik zellii mi olduunu belirlemek kolay de ildir. Yalnz bu ie kapanklk ve da alamama genel bir zellik olarak saylagelmitir. Ne var ki, Bat'da yaayan ve alan inlilerin deien koul lara alacak bir kolaylkla uyum salayabildikle ri de gzlemlenmitir.
175

LKA FELSEFES

indeki devrimin ve kkl deiimlerin in d nce ve felsefesini nereye gtreceini, bu lkeyi yakndan tanyan nemli uzmanlar bilemedii gibi her halde inlilerin kendileri de bilemiyorlardr. Ancak, yukarda saym olduumuz ve inlilerin iine ilemi olan zelliklerle badamad srece yabanc bir ideolojinin, ne denli tutarl ve etkili olursa olsun, etkisini ok uzun bir sre srdrecei ne inanmak gtr. in felsefe ve in kltrnn nemini Batllar olduka ge anlamaya balamlardr. nl gezgin Marco Polo Venedikli tccarlarla birlikte 13. yzyln sonlarna doru n Asya ze rinden in'e gitmi, in mparatorunun huzuruna bile kmtr. Uzunca bir sre in'de kaldktan sonra lkesine dnm ve bu uzak lkeyi, oradaki kalabalk kentleri, ilginlikleri, ileri kltr anlat mtr, ancak anlattklar deli samas, uydurma diye alaya alnm, nemsenmemitir. Verdii bil giler uzun sre kltr tarihinde bir aralk aralanp kapanan bir perde gibi kalmtr. Leibniz, bu uzak lkenin yksek ve gelimi bir kltr olduunu anlayan ilk nemli Batl d nrdr. in ve Avrupa arasnda bir kltr al veriinin balatlmas ve bu amala in'e giden bir yol alabilmesi iin Rus an katnda giriimlerde bulunmutur. Bat ve in'in ahlak anlayn birbi riyle karlatrm ve u sonuca varmtr: "te iinde bulunduumuz durum. Ahlakn k ar tk o llere vard ki bize bir an nce inli misyo nerlerin gnderilmesini gerekli buluyorum. Ve u kandaym: Halklarn hangisinin stn olduunu
176

BUNDAN SONRAK GELMELERE TOPLU BAKI

belirlemek zere bilge bir kii hakem seilse, altn elma inlilere verilirdi. "(63) 18. yzylda Bat'da in bahe dzenlemesi, porselenleri ve benzeri in sanatlar - Chinoise rie - youn bir ilgi grnce in yazn ve felsefesi zerine de bilgi toplanmaya baland. Hallenli filozof Christian Wolff, Diderot, Voltaire ve Goethe, in felsefesini incelemiler ve hayranlklarn dile getirmilerdir. Diderot yle yazyor: "Bu halk ya, ahlak, sanat, bilgelik ve siyaset bilgisi bakmndan teki halklarn hep sinden stndr....." Voltaire'in yargs ise yle: "nsann in'in gerekten de dnyada bugne dek grlm en stn dzeni kurmu olduunu anlamas iin in hayran olmas gerekmez...."
(64)

amzn ok ynl ve ak fikirli dnrle rinden biri olan Graf Herrmann Keyserling un lar yazmtr: "Bugne dek, doallktan uzakla mayan en yetkin insan, in dourmutur. a da Bat, bir yapma etme kltr yaratmsa, Eski in de bugne dek bilinen en yksek olma kltrn yaratmtr..." (65) Bu kltre, inli dnrlerin katks byk olmutur.

ESK YUNAN FELSEFES

ESK YUNAN FELSEFES

Yunanistan topraklarna, burada gelimi olan fel sefeyi incelemek zere d gcmzle ayak bas tmzda, iinde bulunduumuz kltr ortamna zaman bakmndan az, yer bakmndansa ok yak lam olduumuzu grrz. Unutmamak gerekir ki, ilk blmde ele aldmz Hint ve in dnce si, hem bizden yer ve zaman bakmndan olduka uzakta, hem de da kapal ve bizimkine pek ben zemeyen kltr ortamlarnda - ya da daha dorusu bizim felsefemiz onlarnkine pek benzemeyen bir kltr ortamnda - gelimi, ve karlkl youn ili ki ve etkileim ancak tarihin yakn dnemlerinde balamtr. Oysa, Eski Yunanllardan ve Yunan dncesinden zaman zaman gr ve cokun, za man zaman hafif ve yava akan, ancak hi bir za man kesilmeyen bir dnce akm ve gelenei g nmze ulamaktadr. Yunan felsefesinin temelini atan filozoflar bizim felsefemizin (Bat felsefesinin) de atalar saylrlar. Bakmz, imdi bizi ilgilendiren bu eski aa, Akdeniz'in dousuna evirdiimizde Eski Msrlla181

LKA FELSEFES

rn, Asurlularn, Babillilerin ve Giritlilerin - felsefe diye nitelenebilecek dnceler gelitirip gelitir mediklerini pek bilemiyoruz - grkemli uygarlkla rnn ya duraklama ve donuklamayla yava yava canllklarn yitirmekte olduunu ya da anszn ge len lmle yklarak gemiin karanlklarna g mlmeye yz tuttuunu gryoruz. Biraz nce dn ya tarih sahnesine km olan Yunanllar ise, ken di uygarlklarnn en parlak dnemine, Periklesin Altn ana. yaklamak zereler. Etkinlikleri ti caret ve deniz yoluyla Akdeniz'i eviren tm kyla ra, batda - Eski a gemicilerinin Karanlk Kap diye adlandrarak gemeyi gze alamadklar - Ce belitark Boazna ve douda Karadeniz'e varnca ya dek geni bir alana yaylm. spanya kylarn da, Fransa'nn gneyinde, Kuzey Afrika'da, Gney talya ve Sicilya'da ve en nemlileri de, Ege adalar zinciriyle ulalan Bat Anadolu'da kurulmu olan Yunan kolonileri ve kentleri yepyeni ve geni bir so lukla Eski Dnyaya alyorlar. Buralara deniz yolu ve ticaretle gelen bolluk ve zenginliin hazrlad elverili ortamda, eitim ve kltrn de giderek nem kazand anlalyor. Deniz ve denizcilik, tarihte hep grld gibi, insanlar yabanc uygarlklar ve deiik dnce bi imleriyle tantrm ve dncenin nnde engin ufuklar amtr. (ada tekniin ve ulamn ola naklarnn bulunmad o alarda yelkenlilerle ulamn, uzun ve yorucu kara yolculuklaryla kar latrlamayacak stnlkleri olduu besbellidir. Ayrca Yunanistan'n denize dik inen dalar ve va dilerle paralanm olmas bu lkenin yerlilerini is
182

ESK YUNAN FELSEFES

ter istemez ve doal olarak denizlere almaya zor lamtr.) Kendi tre ve geleneklerinin, dnce ve inanlarnn doruluundan ilk kuku duyanlar es ki tccar ve gemicilerdi. Birbiriyle elien ve yalnz kendisinin doru olduunu ileri sren bir sr inan, dnce ve yaam biimiyle karlaan bir kimse, sonunda btn bunlarn hepsinden, her ey den kukulanmaz m? Ticaretin canlandrd ky kentlerinde, nce Bat Anadolu kylarnda, daha sonra talya ve spanya'da ve en son olarak da anayurt Yunanis tan'da - ve burada da daha ok Atina'da - dncele rin aka ortaya konabildii ve konuulabildii z gr ve demokratik bir ortam oluur olumaz, felsefe ve bilim filizlenip serpilmeye balad. Btn bu uygun koullar iinde, Dounun eski kltrleriyle youn bir alverite bulunmu ve hatta uygarlklarnn temelini oradan alm olan Eski Yunanllar, bu ok nemli gelime anda baka bir uygarln boyunduruu ya da basks al tna girmeyerek aldklar yabanc dnceleri, bil gileri, etkileri kendilerine yabanclamadan zm semiler ve kendilerine zg bir esneklik ve kvrak lkla deerlendirerek ilemilerdir. Ayrca, derin dncelere ve gzel sanata yatknlk ve ilgi, ola an ve kural d saylmas gereken eylere bile gs terilen geni bir hogr, salkl ve yere salam ba san gereki bir tutum ve ak grllk bir araya gelince felsefi dnce ve araylarn alacak par lay iin gerekli olan tm n koullar olgunlam tr.(1)

LKA FELSEFES

Destanlarda anlatlan ve artk oktan gerilerde kalm olan Yunan eski an Homer in (Almanca, ngilizce: Homer; Franszca: Homre; Yunanca: Ho meros) lmsz lyada ve Odisse'sinden (Odisseia) ok iyi reniyoruz; bunlardan ve Hesiod'un (Hesiodos) Theogonia sndan (Tanrlarn Oluumu) - ve daha baka kaynaklardan Eski Yunanllarn inanlar ve dini zerine de yeterli bilgi edinebiliyo ruz. Ancak Yunan felsefesinin anlalmas ve ak lanabilmesi iin eski dinlerin ve inanlarn incelen mesi, rnein Hint felsefesinde olduu kadar nem li ve gerekli deildir. Batl bir aydn, eski Yunanllarn din ve mito lojisinden sz alnca hemen Homer dininin prl prl gnn Tanrlar katn anmsar. Eski Yunan dinine sonradan yaktrlm olan adyla Homer dini dedik, nk bu Eski Yunan dini zerine olan bilgilerimizin ou, sylenceye gre kr ama gnl gz ak olan bu bilgenin anlattklarndan kay naklanmaktadr; ve onun, kimi Tanrlarn kiilik lerinin yaratlmasnda ve Yunan Tanrlar gnde yerini almasnda ne lde etkili olduunu belirle mek olanakszsa da byk bir pay olduu sezil mektedir. Gzel, ekici, insanca davranan ve insan andran ve adlan anlnca bir Yunanlnn ezilip b zlmeden kendini rahat ve zgr hissedebildii bu Tanrlarn aydnlk gnn karsnda belki de ok eski alardan kalma karanlk ve gizemli dini akmlar ve gelenekler, bizim imdi inceleyeceimiz ada da etkilerini ve varlklarn ayn arlktaki bir kart etki olarak srdryorlard. Yunan k kenli olmad sanlan bu kart alt akmlar b184

ESK YUNAN FELSEFES

yk bir olaslkla Doudan Yunanistan'a sokulmu lardr. Bunlar, bu dnyay ve aydnl soluyan Homer dinine karlk, karanla, gizlilie ve br dnyaya yneliktiler ve ruh, gnah karma, gnahlardan arnma gibi kavramlar gelitirmiler di. Bu yndeki akmlar - Eleusin Misterleri, Diyonizos (Dionyssos) Klt, Orfecilik (Orphik) - gi zemli ve da kapal retiler ve gelenekler olarak yaamlardr ve bu durum onlardan gnmze ni in pek az bilgi kalm olduunun da bir aklamas dr. Yunanllarn - daha sonra Romallarn da - ol duka geni bir kesimi bu akmlarn etkisi altnday d. Felsefede ise bu akmlardan gelen elerin ve et kilerin nce Pisagor'da (Pythagoras), Platon'da ve daha sonralar Yeni Platonculukta ok ynl ve de rin izleri kalmtr. Dini yaamn daha iyi anlalabilmesi iin u bilgiyi de vermeliyiz: Eski Yunanllar hi bir za man, ne bata ne de daha sonralar, Hindistan'daki ya da Msr'daki gibi toplum iinde nemli bir yeri ve arl olan gl bir rahipler snf tanmam tr. Yunanl rahipler, genellikle, zgr dncenin ve felsefenin geliimine karmamlar ve bu sreci ne Msrl rahipler gibi baltalamlar ne de Hintli rahipler gibi nemli katklarla ynlendirmilerdir. Yunan dncesinin dini geleneklerin etkisin den yava yava syrlmaya balamas ve onlarn dar bak alarn, - kitabmzn banda belirttii miz gibi tam anlamyla bir felsefeden sz edilebil mesi iin gerekli olan - zgr ve aklc dnceye da yanarak eletirmeyi, ve doay gene doal neden lerle aklamay denemesi 550 yllarna rastlar.

LKA FELSEFES

Daha nce, in ve Hint felsefesi ile ilgili blmlerde vermi olduumuz tarihlere bir gz atacak olursak u artc gerekle karlarz: Yunanistan'daki bu uyanma, aydnlanma a, in'de ve Hindis tanda da dncenin parlad bir tarihe, 6. yy.'n ortalarna denk dmektedir. in'de Lao Tse'nin (olaslkla 609 - 517) altnc yzyln orta larna doru dncelerini gelitirmi olduu san lyor. Konfys de yalnz bir kuak sonra onu he men izlemitir. Hindistan'da bu dnemde Caynacln kurucusu olan Mahavira (olaslkla 599 527), Buda (olaslkla 563 - 483) ve daha baka nemli kiiler yaamlardr. Yunanistan'da ise sanki birdenbire gelen bir patlamayla bu dnemde bir dizi dnr ortaya km ve felsefenin (ve hat ta bilimin) temelini atmtr. Bu tabloyu tamamla mak iin yine bu ada, Yahudilerde Yeremiya ( 600 Kuds) ve Hezekiyel ( 580 Babil) apnda peygamberler yetitiini ve Eski ran dininin kuru cusu Zerdt'n de geldiini gz nne getirelim. (Ne var ki bu sonuncunun yaad tarih tartmal dr.) Yeryznn birbirinden ilikisiz ve birbirine kapal olduunu sandmz pek ok uygarlnda ayn zamanda insan dncesinin ileri doru dev bir sray yapm olmas ve bu ad saylan kiiler de aa kmas bizim iin yine ok artc ve ak lanamayan bir olgudur. Tm bunlar bir rastlant olarak niteleyip bir kalemde gemeye vicdanmz elvermez. Bu bilmeceyi zmeye alan almalar ve aklamalar da yeterli ve doyurucu olmaktan uzaktr. Belki de bu rastlant sonsuza dek bir sr
186

ESK YUNAN FELSEFES

olarak kalacaktr. ada bir Alman filozofu bu d nemi Dnya tarihinin ekseni olan dnem (Die Achsenzeit der Weltgeschichte) diye nitelemitir.(2) Yunan felsefesi - ve ondan tremi bir uzant saylabilecek olan Roma felsefesi - bin yllk bir s reyi doldurur. 6. yy.'da balayp S 6. yy.'da sona eren bu a kubak bir inceleme iin, belirgin izgilerle sanki kendiliinden dneme ayrlr. En eski dnem yakn aralarla sralanan ve hep si de - din ve inanlarn etkisinden kurtulmaya al arak bir temel varlk arayan bir dizi dnrle balamaktadr. Bu dnrlerin balatt akm Eski Doa Felsefesi diye adlandrlr. Onlar bir yandan say kavramna dayal gizemci dnceler gelitiren Pisagor (Pythagoras), te yandan da doa felsefesinin yeni akmlar izlemitir. Doay akla maya alan bu dnemin filozoflarnn felsefe yap ma yntemi ise iten geldii gibi, doatan, yani bir eletiri szgecinden geirmeden, neye dayandkla rn belirtmeden dnceler ileri srmekti. Bu ba kmdan da dogmac saylrlar. (3) Bu dnemin felsefelerine toplu olarak, Sokrat'tan (Sokrates) nce olmalarna baklarak, Sokrat ncesi felsefe denir. Bu ilk dnem 600 yllarndan 4. yy. in bana dek srer. Bu ilk dnemden ikinci dneme geildiinde eikte, o zamana dek gelitirilen felsefelerdeki e likileri, tutarszlklar ortaya karan ve bunlarn yetersizliini gstererek Yunan felsefesinin ye titirdii byk dnr iin ortam hazrlayan Yunan Sofistleri beklemektedir. Bir sonraki, bir n187

LKA FELSEFES

cekinin rencisi olan byk filozof, Sokrat (Sokrates), Platon ve Aristo (Aristoteles), Yunan felsefesini doruklara karmtr. Bugn bildiimiz tm felsefe dallan gelitirilmitir: Mantk (Logik), metafizik (fizik tesi), ahlak bilimi (Ethik, trebilim), doa ve toplum felsefesi, estetik (gzellik bili mi) ve eitimbilim (Paedagogik). Yunan felsefesi nin en parlak dnemi saylan ve merkezi Atina ol duu iin Atina dnemi (Attik dnem) diye nitele nen bu dnem Sofistlerin 5. yy.'in ortalarna doru ortaya kyla balar ve Aristo 322 ylnda ln ceye dek srer. Eski Yunanllarn siyasi tarihi gz nne getirilince bu parlak dnemin arlnn Altn an gerilerde kald ve artk kn balad bir zamana rastlad grlr. Baka halklarda da olduu gibi Yunanllar da uygarlkla rnn en parlak ve olgun ana, zgrlklerini ar tk yitirdikleri ve kn glgesi stlerine vurdu u bir srada ulamlardr. "Minerva'nn bayku lar alacakaranlkta kanatlanr!" diyerek Hegel bu durumu zetlemitir. ncelememizde bu dneme en geni yeri ayracaz. nc ve en uzun dnem ise, Aristo'nun lmnden sonra S ilk yzyllarda ya va yava ilerleyen durulma ve zlme srecinin sonundaki tkenie dek srer. Bu dnemde doay aklama abalan nemini giderek yitirmi ve ar lk kazanan akmlar, Stoaclk ve Epikrclk il gilerini tmyle insana ve ahlak konusuna ynelt milerdir. Yine bu dnemde kendini gsteren Ku kucular da gene bu ynde dnmlerdir. Bunlarn ve daha pek ok dnce sisteminin karmn dan da Semecilik (Eklektisizm) tremitir. Yine

ESK YUNAN FELSEFES

bu dnemde, Platoncu dnceler Doulu eler ve dindar bir tutumla karm ve Yeni Platonculuk domutur. Bu nc dnemin felsefesine Aristo Sonras felsefe denir. S 6. yy.'da Yunan felsefesi bamsz ve zgn bir dnce akm olarak tarih sahnesinden tmy le silinmitir. Ancak yanks gnmzde bile hl sryor. Eski Yunan kltr Hristiyanln ya nnda Bat kltrnn ikinci temel direidir.

1. BLM: SOFSTLERE KADAR SOKRAT NCES FELSEFE

Sokrat ncesi filozoflarn hibirinin ne bir yapt ne de herhangi bir yazs tam olarak elimize geme mitir. Bu dnrlerin, ya dncelerini oun lukla yazya geirmedikleri ya da yazdklarnn o unun kaybolduu anlalyor. Durum byleyken, bu adamlarn, Batnn ilk felsefi dncelerini or taya atm olsalar bile, etkilerinin bugne dek sr mesini, hatta bugn bile olduka gl bir biimde duyulmasn aklamak gtr. Bu dnrlerden kalan dolaysz kaynaklar, yani dorudan doruya gelen belgeler para para dr. Bu nedenle de bunlara Sokrat ncesi Paralar (Fragmanlar) denir. Elimizde yalnz bu paralar ol sayd ve eitli dolayl kaynaklar bulunmasayd, bunlarn iinden kamayacak, ne demek istedikle rini anlayamayacaktk. Dolayl kaynaklarn bir blm, kendi grle rini pekitirmek ya da yerli yerine oturtmak iin Aristo'nun balatm olduu gelenee uyan - daha sonraki filozoflarn kendilerinden nceki filozoflara
190

MLETL DOA FLOZOFLARI

yer veren incelemelerinden kmakta; geri kalan blm de - yine Aristo'nun nerisine uyarak - felse fe tarihini bir btn olarak inceleyen ve yazdklar olduu gibi gnmze kalm olan bilginlerin, d nrlerin yaptlarnda bulunmaktadr. rnek ola rak Diogenes Laertios un (S 220) nl filozoflarn retilerini ve yaamlarn anlatan on kitabn sa yabiliriz. Pek ok filozofun belirli bir konudaki re tilerinin sraland eski yaptlara doksografi de (Doxographie; doxa: gr reti; graphein: yaz mak) denir.

I. MLETL DOA FLOZOFLARI


Anadolunun Ege kys boyunca, en becerikli Yu nan boyu olan yonlular on iki ilek ve parlak kent kurdular. Asya'nn ilerinden gelen kervan yollan bu kentlerde sona eriyor ve buralara akan mallar gemilere yklenip o zamanki Eski Dnyann eitli blgelerine gnderiliyordu. Bu mal akmnn yan sra Doudaki uygarlklardan kopup gelen pek ok bulu, bilgi ve reti de, yine bu yolla Yunanllara ulayordu. Gkbilim (astronomi), takvim, arlk lar ve belki de yaz Doudan hep bu yolla nce yonlulara gelmi ve oradan da teki Yunanllara iletil mitir. Bu on iki kentin en gneyde olan, 6. yzyl da nemli bir ticaret liman ve belki de o zamanki Yunan Dnyasnn en zengin kenti olan Miletti (Miletos). inde eitli rklarn, dillerin ve dinlerin
191

LKA FELSEFES

kaynat ite bu kent, Yunan ve ayn zamanda da Bat bilim ve felsefesinin doduu yerdir.

1. THALES Doa filozoflarnn ilki olan Thales, 6. yzyln ilk yarsnda kendisini gstererek nlenmitir. O, ok yer gezmi ve bu arada Msr' da grm olduu anlalan bir tccard. Bundan baka o, bir devlet adam ve ok ynl bir doa aratrmacsyd: olas lkla Doudan ald gkbilim konusundaki bilgile riyle adalarn artarak gne tutulmasn n ceden bilebilmi; mknatslarla uram; ve Msr piramitlerinin gnn belirli bir saatindeki glgesi ne baklarak yksekliinin nasl hesaplanabilece ini gstermi; matematiin pek ok nemli ve biri hla onun adn tayan kuraln koymutur. Ve son olarak da o bir filozoftu ve yakn zamanlara dek eski ve yeni felsefenin atas saylrd. Thales'in matematik ve gkbilim (Astronomi) alanndaki Dou kaynakl bilgileri alp deerlendi ren ilk Yunanl olarak n tartlmaz. Eski Yu nanllara gre Thales Eski Dnyann Yedi Bilgesinden biriydi. adalarndan stn dnme yetenei ve engin bilgisiyle varlklarn z ve ger ek zerine kendince kimi dnceler retmi ol maldr. Eski kaynaklarn bize aktardna gre "En g olan ey nedir?" sorusuna "Kendi kendimi zi tanmak!"; "En kolay ey nedir?" sorusuna "Ba kalarna t vermek!" ve "Tanr nedir?" sorusuna da "Ba sonu olmayandr." diye yant vermi;

MLETL DOA FLOZOFLARI

"Nasl iyi ahlakl oluruz?" diye sorulduunda da "Bakalarnda knadmz eyleri yapmayarak!" demitir.(4) Thales'in nasl bir felsefi reti gelitirmi ol duu belli deildir. Felsefi bir yazs olup olmad da bilinmiyor(5) ve ksa bir sre ncesine dek onun doa felsefesinin ana dncesi olarak gsterilen su temel varlktr, her ey ondan kmtr - d ncesinin bile, son zamanlarda, Thales'ten bir son raki filozofun dncesi olduu kans glenmi tir.

2. ANAXIMANDROS Anaximandros da Miletliydi ve Thales'in ada saylabilecek bir yatayd. 611 ile 549 tarihleri arasnda yaam olabilecei belirtilmektedir.(7) Thales'in ilk filozof olarak n tartmal olduuna gre Anaximandros'tan felsefeyi ayr bir dal olarak diken ilk filozof diye sz aabiliriz. Anaximandros grlerini, Doa zerine baln tad sanlan, ele gememi bir yaz snda aklamtr.(8) Yaradln temel ilkesi ve her trl varln olu nedeni o'na gre belirsizlik ve snrszlkt (apeiron); ve bundan scak ve souk, ya ve kuru gibi belirli durumlar tremiti. Uzay boluunda szldn dnd dnyann n celeri sv (ve scak) durumdayken daha sonra lar kurumaya (ve soumaya) balamasyla canl larn olutuunu ve bunlarn da nce suda yaa dklarn ve sonra da karaya ktklarn (9) sylemi

LKA FELSEFES

ve gnmz biliminin yaradl ve evrim kuram larnn bir parasn daha o ada ortaya atmtr. Balangta dnyay da iine alan byk bir ate emberinin paralannca, bu kez ate saarak dn yann evresinde dnmeye baladn(10) anlatan retisi de gezegenleri ve yldzlar doal sreler le aklamaya giritiini gsterir. Sonsuz yasaya gre belirsiz snrszlktan hep yeni dnyalar kurulur ve bunlar, "iinde bulun duklar zamann hakszlklarna gre birbirlerini cezalandrarak ve birbirlerine ektirerek yine k tklar yere dnerler" diyen szc szcne on dan kalan tek parann sonundaki hi olmazsa bu szde (11) retisinin kopkoyu derinlikleri sezilmek tedir. Martin Heidegger nemli bir yazsn bu s zn anlamna adamtr.(12)

3. ANAXIMENES Miletli Doa filozoflarnn ncs ve Anaximandros'un ada olan ve 527'de ld san lan Anaximenes, havann, tabii szlk anlamy la deil de canlandrc soluk ve hatta bir tr ruh ol duu dncesiyle temel varlk olmas gerektii ni sylemitir. O da evrenin olu ve yok oluunu s rekli bir deiim sreci olarak grm ve retmi tir. Bu Miletlinin retilerindeki ortak olan yan, hepsinin de varln oluumunu zdeki bir temel varla ya da temel bir maddi ilkeye dayandrarak aklamak istemeleridir. Daha sonraki dnemlerin

PlSAGOR VE PSAGORCULAR

Yunan felsefesi iin olduu gibi, bizim iin de bu d nrlerin nemi - bugnk bilimin nda pek o u olduka ilgin grnse de - ortaya attklar g rlerde deil, daha ok, varolu sorunlarna ilk kez n yargsz ve doa gereklerine dayanarak bir aklama getirmeye almalarnda ve varlklarn okluunu tek bir temel ilkeye indirgeme yreklili ini gstermelerindedir.

II. PSAGOR VE PSAGORCULAR


1. PSAGOR'UN YAAMI VE RETS Eski Yunanistan'da bilimin, zellikle de matemati in kurucusu olma nn, Miletliler kadar Pisagor (Pythagoras, Fisagor) da hak etmektedir. Susam (Sisam, Samos) adasnda domu olan bu matema tiki, astronom ve filozof, 580 ile 500 yllan ara snda yaamtr. Eski kaynaklarda belirtildiine gre - ve retilerinden de sezildii gibi - bir gezgin olarak Msr' ve Dounun uzak lkelerini uzun yl lar gezip dolatktan sonra Kroton'da, talya'nn gneyinde bulunan ve bugnk ad Cotrone olan yerde, bir gizemci rgt kurmu, ve bu rgtn ba , bir bilge ve bir retmen olarak etkili olmutur. ekillerin, konusunu Herodot'tan (Herodotos) al d Der Ring des Polykrates (Polikrates'in Yz ) adl balladndan tandmz tiran Polikra195

LKA FELSEFES

tes'in hogrsz ve baskc ynetiminden - yine es ki kaynaklardan rendiimize gre - ekindii iin yurduna dnememitir. Pisagor'un ad en ok, matematikte, dik al bir genin uzun kenarnn karsna gelen ksa kenar larnn zerine yerletirilebilen karelerin toplam nn uzun kenarn zerindeki karelerin toplamna eit olduunu gsteren denklemle birlikte anlr (Pisagor teoremi).(*) Ayrca, bir genin tm alar nn toplamnn iki dik aya eit olduunu da ilk kez onun bulduu ileri srlr. Ne var ki Pisagor matematii bir elence ya da yardmc bir bilim dal olarak grmyordu. O felse fesini bir saylar retisi zerine oturtmutur. Ayrca, yine eski kaynaklarn bildirdiine gre, Pi sagor filozof szcn bizim bildiimiz anlamda kullanan ilk kiiymi. O zamanki gelenee uyarak kendisini sophos (bilge) olarak nitelemekten ka narak alakgnlllkle philosophos (bilgi a , bilgelik seven) sann benimsemi. Pisagorcu reti evrenin gizinin ve yap talar nn saylarda gizli olduu grndedir. Bu reti de, l'den 10'a kadar olan saylara, zellikle de bir btnl simgeleyen ve tm saylar iine alabi
(*) H. von Glasenapp, Hintlilerin saylar ve sfr saysn bugn kul landmz biimde yazmay ok eski alardan beri bildiini ve bu say sisteminin Araplar araclyla btn dnyaya yayldn aklyor. Brahman rahiplerinin daireler, kareler ve genlerden oluan bir sunak yeri yapmnda Pisagor teoreminden yararland Shulva Sutra adndaki eski bir metinden anlalyor. Ancak ulva Sutra'nn yazl tarihi belli deildir. H. v. Glasenapp; Indische Geisteswelt (Hint Kltr), 2. cilt: Wissenschaft und Staatskunst der Hindus (Hintlilerde Bilim ve Devlet Ynetimi) Baden-Baden, 1958; s. 176. "Matematik blm". . N.
196

PSAGOR VE PSAGORCULAR

len 10 saysna, olaanst deerler ve anlamlar katlmtr. Evreni (kainat) belirtebilmek iin kozmos kavramn da ilk kez ortaya atan Pisagor'a gre kozmosun uyumu (armonisi), byk kk her eyin saylara dayanan ilikilerle dzenlenmi olmasna baldr. Bu uyumun varl mzikte aka gr lr. Yine onun, seslerin bir uyum ve tartm iinde s ralannn saylarla olan ilikisini, titreen alg tellerinin uzunluu olarak gsteren ilk kii olduu bilinir. Pisagor evrenin yapsnda ve dzeninde byle saylara dayanan bir uyumun ve ezginin varlna inanmtr. Nasl herhangi bir cisim hareket etti inde byklne ve hzna gre bir ses karrsa gk cisimleri de bizim duyamadmz ancak gk yznn st katlarnda aralksz alnan bir ezgiye elik ederler (Sphaerenmusik). Evrendeki uyumu bir musiki olarak alglayan Pisagor'un bu dnce si yalnz airlere esin kayna olmakla kalmam, fizik ve astronomide de hep yeniden ne srlm tr. nl astronom Kepler de Harmonice Mundi (Dnyann Armonisi) adl bir kitabnda bu konuyu ilemitir. Pisagor'un varoluun gizini Miletliler gibi bir temel varlkta deil, bir temel yasada, varlklar arasndaki saylara dayanan deimez ilikilerde aradn gryoruz. Elemanlarn Periyodik Sis temini ve buna amz biliminin getirdii yorumu bilenler, Pisagor'un dncelerini olaanst bir sezgi ve stn bir bilgelik olarak nitelemekten ken dilerini alamayacaklardr.
197

LKA FELSEFES

Pisagorculukta saylar retisinin yan sra koyu inanlar ve olaslkla Dou kkenli gizemci dnceler, zellikle Hindistan'dakine pek benze yen bir genedoum inanc da bulunmaktadr. Buna gre, kimi zaman hayvan biiminde de doabilen lmsz ruh, srekli olarak ete kemie brnmek te ve uzun bir arnma srecinden gemektedir. Bu nun iin Pisagorcular hayvan ldrmemeyi, kur ban etmemeyi ve et yememeyi kesin bir yasa olarak benimsemilerdi. Yasalara uyum salayarak ve arnarak genedoum zincirinden kurtulmay Hintli retileri andrrcasna - yaamn amac sa yan Pisagorculuun tresine gre nefse hakim ol mak, azla yetinmek ve skntlara katlanmak gere kiyordu.

2. PSAGORCULAR Kesin ve sk yasa ve treler, Pisagor'un kurmu ol duu gizemci rgtn ksa srede da kapal ve sr saklayan bir topluluk, adeta devlet iinde bir devlet olmasna yol at. rgte alnan yeler skntlara katlanacaklarna, azla yetinerek gsterisiz bir ya am sreceklerine, insanlara saldrmadka hay vanlar ldrmeyeceklerine ve her akam, gn bo yunca hangi yasalara uymadklarn, hangi treleri inediklerini dnerek vicdanlarn yoklayacak larna ant ierlerdi.(13) Bundan baka, byklerine kesinkes boyun emekle ve verilen gizli bilgileri kimseye sylememekle de ykmlydler. rgte kadnlar da alnyordu; felsefe, edebiyat ve gzel sa-

PSAGOR VE PSAGORCULAR

natlarda olduu gibi ev ileri ve kadnlara zg ba ka alanlarda da iyi bir eitim gren ve eski alarda ok ynl, ilgin ve gl bir kadn kiiliinin sim gesi olan Pisagorcu kadnlara byk bir ilgi ve sayg gsterilmitir.(14) Ayrca, susarak ve dinleyerek ta mamlanmas gereken be yllk bir eitim de ng rlmt. Bilim dallarnn eitiminin yannda m zik, jimnastik ve saaltm bilgisi de nemli saylyor ve retiliyordu. Ustaya gsterilen saygysa son suzdu, yeni bilgiler, bulular hep ona atfedilir ve bir gr, bir sz vurgulamak ya da kantlamak iin autos epha (kendisi dedi ki) diye sze balanrd. Pisagorcu rgtn siyasete bulamas ve bir sekinler ynetimi oluturma amacyla arln koymas, rgte kar saldrlarn balamasna ve sonunda, Kroton'daki Pisagorcu toplant evinin ya klarak emeklerin havaya gitmesine yol at. Kimi kaynaklara gre Pisagor'un kendisi de pek ok yan dayla birlikte bu yangnda yanarak lm ve ki milerine greyse buradan uzaklaarak ok ileri bir yaa kadar Metapontta yaamtr. Tarih bakmndan Pisagorcularn rgt, dini ve felsefi dnceleri bir arada bir btn olarak ele alan ve bunlar kapal ve iyi eitilmi bir toplum iinde uygulamaya koyan ilgin ve nemli bir giri im olarak kalacaktr. Pisagor'un retilerinin o unu, Philolaos un daha sonraki bir dnemden ka lan yazlarndan reniyoruz; ustann kendisinden ise tek bir satr bile kalmamtr. Ancak Pisagorculuun etkisinin rgtn datlmasyla sona erdii sylenemez. Bu etki dar bir evrenin ok tesine ta arak btn lka boyunca kendini duyurmutur.
199

LKA FELSEFES

Hristiyanln yaylmaya balad yzyllarda bi le kendisini Pisagor geleneine bal sayan Yeni Pisagorculuk (Neu-Pythagoreismus) akmnn bir ara glenerek nem kazandn gryoruz.

III. ELEALILAR
Elea, talyann bat kysnda, bugnk Salerno kentinin gneyindeydi. te burada, yine bir Yunan kolonisinde, Pisagor'un yaad ada, ve buradan kt iin de, Elea Okulu diye adlandrlan bir fel sefe akm geliti. Bu okulun aada kendilerinden sz edeceimiz en nemli dnrnden son iki si kendilerinden bir ncekinin dncelerini ileye rek gelitirmilerdir.

1. KSENOFANES Olaslkla, 570'li yllarda domu ve yine Yunan llarn yerlemi olduu Bat Anadolu'dan km olan Ksenofanes (Xenophanes), Elea'y kendine yurt edininceye dek iir ve ark yazan ve syleyen gezgin bir ozan olarak yllarca Yunan kentlerini bi rer birer dolam ve sonunda Elea'daki filozof oku lunun kurucusu olmutur. Ksenofanes'ten kalan metin paralar daha ok felsefe ierikli, retici ve eitici olduu sanlan byk iirlerden kopmu b lmler ve dizelerdir.
200

ELEALILAR

Ksenofanes, Eski Yunan dinine ve sama inan larna kar felsefenin ilk sarsc ve korkusuz sald rsn balatan kiidir. ok saydaki, insan biimin deki ve insanca zaaflar ve kusurlar bulunan Yu nan tanrlarnn tanr olarak nitelenmesinin bile yakk almayacan belirtmi; Homer (Homeros) ve Hesiod'u (Hesiodos) hrszlk, dolandrclk, ei ni aldatma gibi insanlar arasnda bile irkin ve ayp saylan eyleri tanrlara yaktrmakla sula mtr. Gnmze yalnzca birka paras kalm olan eitici bir iirinde insan biimli (antropomorph) tanr kavramn alaya almaktadr: nsanlar tanr ve tanralarnn kendileri gibi doduunu, insan biiminde olduunu ve bir yerden bir yere y ryebildiim, insanlar gibi giyinip kuandn vb. sanrlar. kzler, atlar ve arslanlarn elleri olsayd ve tanrlarnn resimlerini ve haykellerini yapmay akl etselerdi, insanlar kendi tanrlarn nasl in san biiminde yapyorlarsa, hi kukusuz, onlar da, tanrlarn kz, at ya da arslan biiminde ya pacaklard. Nitekim zenciler tanrlarnn kara de rili ve yass burunlu, Trakyallar ise mavi gzl ve kzl sal olduunu sanrlar. Gerekte, insanlar tanrlar zerine hi bir zaman, hi bir ey bilemedi ler ve hi bir zaman da bilemeyecekler. Ksenofanes'e gre uras kesindir: Bir ok tan r hep bir arada var olamaz, bir tanrnn bir baka tanrya buyurmas dnlemez. En yce ve en iyi olann yalnzca bir tek olmas gerekir. Bu tek ve bir tanr her yerdedir. lmllere ne dnceleri ne de biimi benzer.
201

LKA FELSEFES

En yce tanr Ksenofanese gre tm evrenin birlii ve btnl demektir; bu durumda Ksenofanes'in retisi tmtanrc (pantheist) bir reti olarak nitelenebilir. Ancak ondan artakalan metin ler baka trl yorumlara da aktr. Yunanl dnrler iinde Ksenofanes'in serin kanl ve keskin bir mantkla geree aykr her tr l inanca, Eski Yunan dinine ve bu arada ruh g inancna sava aan ilk dnr olduu sanlmak tadr. Evrenin birliini ve btnln gz nnde bulundurarak ortaya att, bin bir trl grnt nn ardndaki deimez, kalc, ncesiz ve sonrasz tek varlk retisinin tutarl olduunun gsterilme si ve kantlanmas ii, onu izleyen filozoflara d mtr.

2. PARMENIDES 525 ylnda Eleada doup nlenen ve byk bir olaslkla Ksenofanes'in rencisi olan Parmeni des, Elea Okulunun en bata gelen dnrdr. Eski ada en nl filozoflar arasnda saylrd. Ksenofanes'in deien grntler ardndaki dei mez tek varlk dncesini ele alarak tutarl bir d nce yaps oluturmaya almtr. Parmenides'in hangi dnceleri Ksenofanes'ten ald ve hangilerini kendi zgn dnceleri olarak ortaya att belli deildir. Platon diyaloglarndan birinin baln Parmenides koymu, burada, yal Parmenides'i ve rencisi, krk yalarndaki Zenon'u ve
202

ELEALILAR

gen yataki Sokrat' (Sokrates) birbirleriyle sy letirmi, tarttrmtr. Yalnz 150ye yakn dizesi kalm, eitici ve altl l (Hexameter) ile yazlm bir iirde Parmenides'in karanlklar lkesinden Ik Tanras nn (doruluun ve gerein) lkesine yapt yol culuk anlatlr. Bir uta duran doruluk ve bilgi br uta duran grnt ve kuruntuyla kar kar ya getirilmitir. Doru bir bilgi akla dayanarak el de edilebilir. Bu bilgi ise bize varln var olduunu ve yokluun yok olduunu, yani var olmadn bil dirir. Yalnz varlk vardr, yokluk ise yoktur ve yok luun var olmas dnlemez.(15) Varlk yer doldurma, yer kaplama niteliiyle birlikte dnlmekte, bylece bir boluun, bo bir yerin var olabilecei yadsnmaktadr. Bir eyin bir yerden baka bir yere gidebilmesi ya da gtr lebilmesi iin orada bir eyin olmamas, ya da bo bir yer olmas gerekir; bu durumda bir hareketin olabilmesi bo bir yerin olmasna, bir boluun var olmasna baldr, bu ise Parmenides'e gre olanak szdr. Yine benzer biimde, bir oluumun olabilme si iin oluacak olann, daha nce olmam olmas, yani yok olmas gerekir. te, buralarda yakalad elikilerden yola karak Parmenides u arpc ve kesin sonuca varyor: gerekte ne hareket vardr ne de oluum; deimez, kalc bir varlktan baka hi bir ey yoktur. Tm varlk, her eyi kapsad iin bu varlktan bamsz bir dncenin varl da dnlemez. Dnce ve varlk bir btndr. Dnyay srekli oluum, geliim ve hareket iinde gsteren duyula203

LKA FELSEFES

rmz bizi yanltmaktadr. Bu duyular her trl ya nlgnn kaynadr.(16) Sokrat ncesi btn filozoflarda olduu gibi Parmenides'le ilgili gvenilir kaynaklar da blk prk ve eksiktir, kesin sonular karmaya elve rili deildir.

3. ELEALI ZENON Parmenides'in deiimin gerekte var olamayaca n ileri sren retisi ta batan beri eletirileri ve saldrlar kkrtm ve bunlar gittike younla m olmal ki Eleal Zenon (doumu 490) ustas nn retisini savunmay kendisine grev edinmi tir. Parmenides Ksenofanes'ten ne kadar gense Parmenides'ten o kadar gen olan Zenon yle kes kin ve kl krk yaran bir kantlama yntemi geli tirdi ki sonralar Yunanistanda gelierek nem ka zanan diyalektiin kurucusu sayld. Gnmze dorudan doruya ondan gelen yine pek az metin paras kalmtr. Zenon zerine bildiklerimizin ya da bildiimizi sandklarmzn ounu, hatta aa da 1 ve 2 diye sraladmz paradokslar (amazla r) (paradox: para: kart, te; doxein: dnmek) bile Platonun ve Aristo'nun ve baka yazarlarn ya zlarndan reniyoruz. Zenon Parmenides'in ok luu ve deiimi yadsyan retisinin elikili oldu u sulamalarna karlk vermeye alarak, ger ekte varln okluunun ve bir deiimin var sa ylmasnn zmsz elikilere yol aabildiim gstermek istemitir. Bir hareketin olamayacan
204

ELEALILAR

kantlamak iin ortaya att u iki nl paradoksa burada yer verelim: 1. Kaplumbaa ile Ail (Achilles) arasndaki bir kou yarnda kaplumbaa, yara biraz nce balam olsa, yiit Ail hi bir zaman ona yetiemeyecektir. nk, Ail kaplumbaann biraz n ce bulunmu olduu A noktasna geldiinde kap lumbaa bir B noktasna ulam olacaktr, ve Ail bu yere geldiinde kaplumbaa bu kez bu noktay terk etmi ve C noktasna ynelmi olacaktr. Bu bylece srer gider, kaplumbaaya tannm olan ncelik gittike azalr ama hi bir zaman alamaz; bunun iin de Ail kaplumbaay geemez. 2. Havada umakta olan bir ok, uu srasnda her an belirli bir yerde bulunmakta ve orada dur maktadr. Ok uuunun her annda belirli bir yerde duruyorsa hep duruyor demektir. yleyse uan bir ok hareket etmez. Bu durumda hareket diye bir ey olamaz. Zenon'un kendisi de her halde Ail'in kaplum baay geemeyeceine inanmyordu, ancak bu sa vunmasyla Parmenides'e ynelik saldrlar boa karmay, ve ona sataanlarn kendi grlerinde de derin elikiler ve tutarszlklar bulunduunu gstermek istemitir. Zenon'un keskin ve kurnazca savunmalarndaki tutarszlklar ise bizim gz mzden kamamal. Okun utuu sreyi sonsuza yaklaan ksa anlara ayrrsak ok bu anlarn her bi rinde duruyormu gibi grnecektir. Ancak zaman ok ksa arka arkaya sralanan ksa ksa anlardan olumamakta, nitelii gerei tm noktalardan bir sreklilik iinde akmaktadr. Zamann kck
205

LKA FELSEFES

paralara blnebilmesi ancak zihnimizde gerek leebilecek bir ilemdir. Ancak okuyucuyu uyaralm. Zenon'un kantla rn mantk andan rtebilmek iin yine bir kar savn ortaya atlmas gerekir. O zaman ger ekten diyalektik bir sre balam olur. Hi abartmadan unu syleyebiliriz: Zenon'un yzyl larca, kuaktan kuaa mantklar, matematiki leri uratrm olan savunmalar felsefede yeni bir r amtr. Bunlar, en anlaml, ak seik orta da olan gereklerin bile keskin bir gzle eletiri szgecinden geirildiinde, derinlemesine incelen diinde kukulu, tutarsz ve elikili grnebile ceklerini gstermi ve dnrlerin gzlerini aa rak, baklarn keskinletirmitir.

IV. HERAKLT VE 5. YZYILIN DOA FELSEFES


1. HERAKLT imdide, yine olaslkla o artc 6. yzylda (ta rihler kesin deildir), ve hl Yunanllarn ana yur dunun dndaki kolonilerinde, bu kez Anadoluda ki yonya'da, Yunan felsefesinin kurucularndan saylan ve kimilerinin en derin dnr olarak gr d, kimilerininse ok kark ve anlalmaz bul duu bir dnrle tanacaz. O zamanlar ok
206

HERAKLT VE 5. YZYIL DOA FELSEFES

canl bir kent olan ve iinde eski alarn yedi ha rikasndan biri saylan yon tapnann da bulun duu Efes'te (Ephessos), 540 yllarnda, iyi bir ai lede, kendisine sonradan Karanlk ad taklm olan Heraklit (Herakleitos) dnyaya geldi. Toplumdan kaan ve yalnz bana, bana buy ruk yaamay seven Heraklit, kendisine zg dei ik dnceleriyle daha nce gidilmemi yollar a mtr. Dncelerini - eski ada doayla ilgili ya zlara ounlukla konan bir balk olan - Doa ze rine balkl yazsnda sergilemitir. Deiik ben zetmeler ve karlatrmalar ieren, ince elenip sk dokunarak, ok yaln, z ve kesin bir dille yazlm ve bu yzden de olaslkla bile bile st kapal ve ka ranlk braklm anlamlarla dolu bir yazdr bu. Ondan kalm olan hi olmazsa yzden fazla para nn byle karanlk ve gizemli bir havas vardr. He raklit yalannca toplumla ilikisini iyice koparm ve dalarda ot yiyerek bir kank yaam srm tr. Olaslkla o, Batnn tand ilk kank (mn zevi) bilgeydi. ok ey bilmenin yol at bilgilii Heraklit yerer. "Bu kiiyi gelitirmez, gelitirseydi", der, kendisinden nceki dnrlere ta atarak, "Hesiod, Pisagor ve Ksenofanes'in ermi olmalar gere kirdi. nemli olan dnyann gizini saklayan temel dnceyi bulmaktr." Heraklit'te de okluk tesindeki birlik dnce sini grmekteyiz. Ancak o, bunu Parmenides gibi hi deimeden kalan bir varlk, ve oluumlar, de iimleri ve varlklarn okluunu yalnzca bir al datmaca, bir yanlg olarak grmez. O bunun tersi207

LKA FELSEFES

ni, yani her eyin yalnzca bir deiim, srekli bir ak olduunu da ne srmez. te Heraklit burada, hem sonraki yorumcular hem adalar ve bunlar iinde zellikle, onun dncelerini tersyz ederek retisini gelitirmi olabilecei de sanlan Parme nides tarafndan yanl anlalmtr. Ne var ki Heraklit'in u sz sylemi olduu da bir gerektir: "Ayn rmakta iki kez ykanlmaz." (nk bu ara da yeni sular akm, ve biz de ikinci ykanmzda biraz deimiizdir.) Ve u nl sz: 'Her ey gelip geicidir, hi bir ey kalmaz." Bu sz ondan kalan metin paralar iinde bulunmasa da gerek eski kaynaklarda gerek amzn felsefecilerince gr birliiyle ona yaktrlmtr.(18) Heraklit sonsuz deiimin ve zamann gizini kendi derinliklerinde duymutu.(19) Ancak onun igrsnn ycelii bu kadarla kalmaz. O, tm bu sonsuz akn, deiimin ardndaki birlii, birlik iindeki dzeni, yani birlik yasasn grmt. "oklukta birlik ve birlikte okluk!"(20) Evrenin yaratlmadna ve ncesiz zamanlar dan beri var olduuna inanan Heraklit'e gre in sann uymas gereken ilke Logos tur. Byle bir szck nasl evrilebilir? Sz, kelam, mantkl sz, mantk, akl, ilke, yasa yoksa kural m desek? Belki de bu kavram soyut bir evren yasas olarak yo rumlayabiliriz. Ancak tm bu yorumlarn hi biri kesin olamaz. nk Heraklit kulland kavram larn yanl anlalmasnn nne gemek iin hi bir giriimde bulunmamtr. Bu bakmdan onun, daha ok, iinden geldii gibi, doalama dnce ler ortaya att ve bir szcn kendisiyle, o szc-

HERAKLT VE 5. YZYIL DOA FELSEFES

n gsterdii eyi birbirinden ayrmad sylene bilir. Heraklit'in de bir temel varlk, (ya da e) ara y iine girdii ve sonunda Miletliler gibi havay, suyu deil de baka bir temel varl bulduunu g ryoruz. Heraklit, sonsuz yasaya uygun olarak, ev rendeki kartlklar ve kzgnlklar keskinleince duruma gre, parlayarak glenen ve sonra snk leen, derinliklerdeki ateten sz ediyor. Bu atei, bizim dar ya da geni anlamda anladmz ate ola rak deil de, olaslkla derinliklerimizdeki g ya da enerji olarak yorumlamamz gerekecek. Heraklit'in, bu atei ayn zamanda Tanrya benzetmesi ve insan ruhunun da bu atein bir paras olduunu sylemi olmas bu yorumu glendiriyor. Bu derinliklerdeki gle (enerjiyle) aralksz olarak okluklar yaratan bu yce yasa, kartlk larn birliini iinde barndrr. Geliim, kart glerin karlkl oynamasyla olur. "Tanr ise, hem gecedir hem gndzdr, hem yazdr hem gz dr, hem savatr hem bartr, hem bolluktur hem darlktr." Dncenin dnceyle, insann insan la, erkein kadnla, snflarn snflarla, halklarn halklarla sava, evrenin uyumlu btnln salar. Bunun iin sava, atma, her eyin ba, anasdr. Her nesne var olabilmek iin kartna ge reksinim duyar. "attka, ayrlmaya altka daha derin bir anlamda birletiklerini, bir yayl algnn yayyla telleri gibi uyum iinde btnle tiklerini anlayamyorlar."(21) Bunun iin her trl savaa bir son verip, sonsuz bar kurmay zle
209

LKA FELSEFES

yenlerin abalar gerein zn gremeyen bo a balardr. nk yaratc gerilimler sona erer ve durgunluk balarsa lm gelir. Bunun iin bir insa nn elde edebileceklerinin tmn elde etmesi, b tn istediklerine kavumas gzel bir ey deildir. nk sal deerli yapan hastalktr, ktlkle lldnde iyiliin deeri anlalr, alk ekilir se doymann ne olduu bilinir, yorgunluk olmadan dinlenmenin tadna varlamaz. Kartlklarn birbirini gerektirmesi ve birbir leriyle bir arada bir btn olmas dncesini ve bylelikle, bugne dek oluumun gizini zmeye a lan en baarl aklama diye nitelenen diyalektik gelime retisinin ilk modelini ortaya atm olan Heraklit'in bu dncelerinin, lmnden binlerce yl sonra, Hegel'de ve Marxlarn Diyalektik Maddeciliinde (dialektischer Materialismus) yeniden dirildiini gryoruz. (Bu arada, diyalek tik kavramnn iki ayr anlamda kullanlabilecei ni belirtmeliyiz: Eski Yunanllarn anlad ilk bii miyle diyalektik, bir dncenin karlkl tartma sonunda kantlanmas sanatdr, - bu szck Yu nanca tartma, syleme, szcnden tremitir. amzda ise diyalektik denince, bir geliim, bir oluum srecini balatan eliik ilikilerin, gle rin karlkl atma, uzlama sonucu baka bir balamda yeniden dengelenmesi ve yenilenmesi srecini aklayan bir evrim retisi akla gelir. - Bu durumda diyalektiin kiiler (filozoflar) arasndaki tartma ya da ekimeden, nesneler, gler arasn daki tartma ya da atmaya dnt anlal yor.)
210

HERAKLT VE 5. YZYIL DOA FELSEFES

Logosu, zgrce, insan da iine alan evren deki her eye egemen akl diye yorumlayabilirsek ruhun lmden sonra "karanlkta snen bir k gi bi" snerek ona dndn syleyen Heraklitin ok tanrl Yunan inan dnyasndan uzaklaarak iinde her eyi barndran ve tm kartlklarn kalkt tek bir Tanr dncesine ulam olduu nu ileri srebiliriz. Heraklit bu adm bilinli olarak atmam olsa bile onun u sz bu ynde ilerlemi olduunu gsterir: Tanr iin her ey iyi ve doru dur. insanlar birine doru, birine yanl, birine k t, birine iyi derler." "Ben kendi kendimi aradm", diyerek kendi sinden vnerek sz eden Heraklit, kendisinden n ceki dnrler gibi yalnz insann derinliklerini aratrmakla kalmam, insan ve insan davran larn varoluun derin anlam iindeki yerine oturt maya da almtr. (22) Heraklit'ten sonra Yunan dncesi bylesi bir enginlie ve derinlie ancak Platon ve Aristo'yla ye niden ulaabilmitir. Heraklit'in nemi bir akmn ncs olmasndan deil - byle bir akm da bir za manlar varm - gnmze dek sren etkisinden bellidir. Onun ortaya att Logos kavram Hris tiyan din biliminin nemli kavramlarndan biri ol mutur. Onun kartlklarn birlii retisinin Hegel'de yeniden ele alndna deinmitik. Her bert Spencer'in ortaya att geliim retisinde de Herakliti anmsatan pek ok yan bulunmaktadr. Heraklit'in sava her eyin ba olarak gren d ncesi Nietzsche ve Darwin de yeniden belirir.
211

LKA FELSEFES

Koyu, gizemli karanlklar ardnda gizlenmi olan bu dnrden felsefe tarihine kalan metin paralan, hl tam olarak ortaya kmam, kk ok eski ve derin bir bilgeliin zn aktan kesik damarlar gibi durmaktadr.

2. EMPEDOKLES 490 ylnda Sicilya'da Akragas'ta (Agrigent) do an Empedokles bir devlet adam, ozan, gizemci, byc, otac, hekim ve bir filozof olarak ok ynl bir kiilikle ileri atlmsa da felsefe tarihine dei ik ve zgn bir dnr olarak deil de daha ok kendisinden nce gelen dncelerden semeler, derlemeler yapan ve bunlar yeni bir btnlk iin de bir araya getirmeye alan bir semeci, derlemeci (eklektik) olarak girmitir. Empedokles'in para lan gnmze kalm olan retici bir iirinde ok gzel, tumturakl bir biimde Pisagor'un da savun duu ve Hint felsefesini incelerken grm olduu muz genedoum dncesi ilenmitir. Yine He raklit ve baka dnrlerin gelitirdii dzenli olu ve yok olu dngsn anlatan dnceleri Empedokles'te de buluyoruz. Ancak ilk kez Empedokles'in ortaya att kimi dnceler ona felsefe tarihinde kalc bir yer ayrlmasn salamtr. Bunlardan nemli olanlarna burada ksaca dei nelim: 1. Miletli doa filozoflar nce suyu, sonra havay, Heraklit ise atei temel varlk olarak grmt. Eleallar ise daha ok yer kavramna
212

HERAKLT VE 5. YZYIL DOA FELSEFES

arlk vermilerdi. Empedokles imdi ilk kez bu drt temel varl varoluun eleri - hava, su, top rak ve ate - olarak yan yana getirmi, halk arasn da da zamanla kk salm ve gnmze dek gelmi olan birbirini tamamlayan drt temel e (drt un sur, ansr- erba) fikrini ortaya atmtr. Bylece, yalnz bir eyi temel varlk olarak gren eski doa felsefesine de bir son vermitir.(23) 2. Empedokles, varlklar ve oluumlar biim lendiren ve ynlendiren, biri birletirici ve biri ay rc olmak zere iki kart g bulunduunu syle mi, ve bu gleri sevgi ve nefret (ekici ve itici g) diye adlandrmtr. Dnyann ve olaylarn gelii minde bu glerden kimi zaman biri, kimi zaman teki egemen olur. Kimi zaman tm eler sevgiyle dolu olarak grkemli bir biimde bir araya gelir, ki mi zaman da kzgnlkla para para dalrlar. Bu iki ar durum arasnda varlklarn oluum ve yok olu dngs gerekleir.(24) 3. Varlklarn ve canllarn ortaya k Empedokles'e gre yle olmutur: nce aa, sonra yk sek (gelimi) yaratklar... nce bitkiler ve hayvan lar, sonra da insanlar... nce hem erkek hem dii olan canllar sonra da erkek ve dii diye ayrlan can llar... Tm bunlar daha sonraki evrim retilerinin ve oluum kuramlarnn temelindeki dncelerin ilk kprtlardr. 4. Bilgi edinebilmek, bir eyi bilebilmek iin Empedokles u ilkeyi ortaya koyar: D dnyadaki her e bizim iimizdeki benzer bir eye karlk geldii iin alglanabilir. Bu dnceyi Goethe'nin u dizelerinde de buluyoruz:

LKA FELSEFES

"Gnee benzemeseydi gz, Grr myd gn n hi! Empedokles daha saken evresinde oluan sylenceleri glendirmek ve tanrya yaknln vurgulamak iin - ki o buna yrekten inanyormu kendisini, antik kaynaklarn anlattna gre, Etna yanardann azndan ieri atm ve bylece gr kemli bir lmle ycelmek istemi. Ne var ki, ya narda onun byle, hi bir iz brakmadan yok olmak istemesine izin vermemi ve ayakkablarndan bi rini tkrm.

3. LEUKPP VE DEMOKRT'N ATOM RETS Yunan doa felsefesinin en nemli filozoflarndan biri olan Leukipp (Leukippos) zerine ok az ey bi liyoruz. Onun ya Miletli ya da Abderra'l olduu sa nlyor. Trakya'da Ege kysnda bulunan Abderra'da 5. yzyln ortalarnda yaam ve bura da almtr. Kendisinden kalan tek metin para snda unlar yazldr: "Hi bir ey dzensiz olu maz, her oluumda bir anlam ve bir gereklilik var dr." (26) Neden sonu yasas (Kausalgesetz, ne densellik yasas) her halde ilk kez bu szle en kesin ve zl bir biimde dile getirilmitir. Leukipp in atom retisini, onun rettiklerinin tmn kendi
(*) "War das Auge nicht sonnenhaft, Die Sonne knnt' es nie erblicken. "
214

HERAKLT VE 5. YZYIL DOA FELSEFES

retileri iine katm olan yetenekli rencisi Demokritos'tan reniyoruz. Demokritos da Abderralyd. retmeninin bu lunduu bu kentte domu ve 470 ile 360 yllar arasnda - 109 yana kadar - yaamtr. Bu adn, bir yle bir byle, bir Demokritos bir Demokrit olarak yazlmas konusuna gelince unlar belirtmemiz yararl olacak. Bu adn Yunancas Demokritos ve Latincesi Democritus'tur. Her iki dilde de ikinci hece olan o vurgulanr. Son eki, ya ni os ya da us ekini atma ve nc heceyi vur gulama eilimi bize Franszcadan gemitir. Dilde titizliin bir gerei olarak Yunanca adlan Yunanca biimiyle kullanmak belki daha doru olurdu. Bu durum daha baka pek ok Yunanca ad iin de ge erlidir. rnein Yunancas Hesiodos olan adn Franszcas Hesiode'dur. Bu ad bu nedenle Hesiod biimiyle Almancaya girmitir. imdi, bu konuya bylece deindikten sonra Demokrit demeyi yeli yoruz, nk bu adn Bat dillerindeki en yaygn ya zl ve syleni biimi budur. Bu ve buna benzer du rumlarda bizce en doru yol bir adn bir dilde yerle mi biimini kullanmaktr. Graeca graece (Yunancalar Yunanca) ilkesini tutarllk ve bilimsel ti tizlikle uygulamaya ve dilde yerletirmeye al mann, orta okullarda Yunanca eitiminin olduka gerilemi olduu gnmzde anlaml ve baarl olacana inanmak gtr. Demokrit byk servetini uzak lkelere, Msr, ran, ve Hindistana yolculuklar yapmak iin harca m. Kendisini yle tantmtr:"Ben ki adala rm iinde yeryznn en uzak kelerini gezmi ve
215

LKA FELSEFES

aratrm ve en ok lke grm, ve en ok bilge kii tanyp dinlemi olan kiiyim..." (27) Abderra'ya dndkten sonra gz tok ve artk gezmeye doymu bir kimse olarak alakgnlllk le bir keye ekilmi, ve kendini yalnzca renime ve dnmeye adayarak yaamtr. Siyasi tart malardan ekimelerden uzak durmu ve bir okul da kurmamtr. Eski kaynaklardan Demokrit'in almalarnn matematik, fizik, astronomi, gemi cilik, corafya, anatomi, fizyoloji, psikoloji, tp, mu siki ve felsefe konularn kapsadn renince ok ynl bir kiilikle kar karya olduumuzu anl yoruz. (28) Demokrit Leukipp'in rettiklerini tutar l bir sistem iinde gelitirmitir. Bo ve Dolu - Eleal filozoflar ve en bata Par menides tmyle bo olan bir yerin varln gerek tiren devinim, deiim, oluum, zm gibi geli melerin ve okluun gerekte olamayacan gs termeye alm ve bir boluun var olmasn ola naksz ve anlamsz grdklerinden devinimi, geli imi vb. yadsmaya ve yalnzca deimez tek bir varln varlm tanmaya ynelmilerdi. Demok rit de yokluktan somut bir varln oluamayaca grndeydi, yoksa Leukipp'in her trl oluu mun bir gerekeye dayandrlmas ilkesine ters dm olurdu. te yandan Eleallar gibi devi min ve okluu btnyle yadsmay da anlaml bulmuyordu. Bu nedenle Parmenides'e karn, bo bir yerin var olabileceini kabul etti. Leukipp ve Demokrit'e gre evren bo yerleri dolduran bir dizi doludan, ii dolu varlklardan oluuyordu.(29)
216

HERAKLT VE 5. YZYIL DOA FELSEFES

Atomlar - Ancak boluu dolduran doluluk tek bir varlk, bir btn deildir. Bu doluluk kck ve kkl yznden de duyularla alglanamayan saysz paracklardan oluur. Bu parackla rn da ii bo deildir, bunlar bulunduklar yeri t myle doldururlar, ayrca paralanmazlar. Bu ne denle de bunlara a-tom, yani paralanmaz, b lnmez denmitir. Bylece bu kavram bilimsel tar tmaya ilk kez Leukipp ve Demokrit tarafndan atlmtr. Onlar bu kavramn ileride gerek uygula ma, gerek kuram asndan ne byk bir neme ka vuacan o zaman bilemezlerdi. Atomlar yok olmaz, deimez. Hepsi ayn zden yaplmtr.' Yalnz byklkleri ve buna bal ola rak arlklar deiik olabilir. Varl oluturan btn bileimler ayr ayr atomlarn bir araya gel mesiyle oluur. Yok olu ve zl bir araya gelmi atomlarn birbirinden ayrlmas demektir.(30) Atomlar yaratlmamlardr ve hi bir zaman bozul mazlar, saylarysa sonsuzdur. Birincil ve ikincil nitelikler - Btn varlklarn birbirinden deiik oluu, varlklarn biimlerinin, konumlarnn, byklklerinin, atomlarnn dizili inin vb. deiik oluuna baldr. Ancak yalnzca arlk, younluk, etki geirmezlik ve katlk nes nelerin temel nitelikleri, ya da sonradan verilmi olan adyla birincil (primr) nitelikleridir. Renk, s, koku, tad, ses bize bir nesnenin en nemli nite likleri gibi grnse de tm bunlar, nesnel (objektif) olmayan, znel (sbjektif), yani kiiye gre deien, bizim duyularmzla alglama yeteneimize bal olup nesnelere eklediimiz, ve gerekte o nesnele
217

LKA FELSEFES

rin znde bulunmayan ikincil (sekundr) nite liklerdir. Tatllk, aclk, renk tm bunlar hep g recedir (izafi, relativ), kiiye ve duruma gre dei ir. Gerekte yalnzca atomlar ve boluk vardr. (31) Atomlarn devinimi - Sonsuz zamanlardan be ri saysz atom arlk (ekim) yasasna gre sonsuz bolukta devinmektedir. Bunlarn birbirleriyle ar pmasyla dnler ve salnmlar olur ve bir eki me kaplan atomlarn bir araya toplanmas ve bi rikmesiyle atom ktleleri oluur. Birbirlerine ben zeyenler bir araya gelerek birbirlerine eklenirler. Bylece gzle grnen varlklar ortaya kar ve bu yolla dnyalar oluur ve yok olur. Bunlardan birin de biz de yayoruz. Bu durumda dnyann oluma s iin dzenleyici, tasarlayc ve ynetici bir ruha gerek olmad gibi sevgi ve kzgnlk gibi devindirici glere de gerek yoktur. Yine tm bunlar yazgy la (kaderle) aklamann gerei de yoktur. Demok rit yazgy (kaderi) tmden yadsr ve gelecei bilme ye almay bilgisizlii rtmeye yarayan yanltc bir ura olarak niteler. Her ey varln ierdii ve bal olduu kesin neden ve sonu ilikisiyle belir lenmitir. nsan ruhu - nsann bedeni gibi ruhu da atom lardan oluur. Ruh bu bakmdan ok ince, maddeye yakn bir eydir. lmden sonra ruh atomlar da dalr. Ahlak Anlay (Ethik) - nsanlarn ulaabile cei mutluluk, sevinle dolu bir rahatlktr (atara xia). Buna gtren yol ise kendimizi dinlemek, ta nmak, duygularmz, isteklerimizi dizginlemek ve yce duygu ve deerlerin deerini bilmektir. "Kaba
218

HERAKLT VE 5. YZYIL DOA FELSEFES

g yk hayvanlarna yakr, insanlarn soylulu una yakan ise dnce gcdr. Ve, "ran tah tna kacama (geometride) bir kant bulaym daha iyi."(32) Grld gibi Demokrit'in ahlak konusunda ki grleri ereti kalmakta doa felsefesiyle tutar l bir btnlk oluturmamaktadr. Ancak onun do a felsefesi ok tutarl bir dnce yaps olarak sa pasalam durmaktadr ve maddeci (materyalist) gr diye adlandrlr. nk onun dnyasnda yalnzca madde vardr ve bu eski alarn klasik maddeci (materyalist) anlaydr. Bu anlalma dan tm sonraki gelimeler ve dnceler anlala maz. Demokrit'in etkisi ise hi azalmayan kesinti siz bir izgiyle gelerek amzn biliminin evren anlayna balanmtr. Belki de bu reti doruu na amzn bilimiyle ulamtr. Ancak atom ola rak adlandrlan en kk varlklarn bile bugn artk paralanabildii biliniyor. Bu yzden de De mokrit'in atomlarn belki de gnmzn atomla rndan daha da kk varlk eleri olarak dn mek daha doru olacaktr. Demokritin, ahlak grn atom retisiyle tutarl bir biimde ilikilendirmeye almam ol duu grlyor. Bu nedenle ona eski doa felsefesi iinde yer verilmitir.

4. ANAXAGORAS Anaxagoras da buraya dek zerinde durduumuz btn Eski Yunan dnrleri gibi Yunan kolonile
219

LKA FELSEFES

rinden birinde yetimitir. 500 yllarnda Ana dolu'da Klazomenai'da (bugn Urla) dodu. O felse feyi en yksek doruklara karacak olan kente, Ati na'ya gtren kiidir. Anaxagoras zamannda Ati na'da felsefenin gelimesi iin ortamn hi uygun ol mad, hem onun hem de ondan sonra Sokrat'n ok ar bir sulamayla yarglanm olmasndan bellidir. Buradan da, zgr dncenin, ilk nce Anado lu'da, Gney talya'da ve Yunanllarn Trakya'daki kentlerinde gelimi olmasnn bir rastlant olma d anlalr. Anayurt Yunanistanda egemen olan tutucu, kapal ve dar grlerin uzandaki zgr ortamlarda zgr dncelerin ve dnce akmla rnn ok daha kolay gelimi ve glenebilmi ol duu aka grlyor. Anaxagoras daha ok gkyzndeki oluumlar la ilgilenmi ve bunlar doast glerle deilde gereki bir yaklamla aklamaya almtr. Anaxagoras bu yzden, Atina'da tutucu ve banaz evrelere ylesine ters dm ki sonunda Tanrta nmazlk sulamasyla yarglanm ve kendisine yaknlk gsteren devlet adam Perikles bile onun lm cezasna arptrlmasn nleyememi. dam dan ancak Atina'dan kaarak kurtulabilmi. Anaxagoras'in felsefi grleri teki doac filozoflarnkine benzer. Eski Miletliler temel varln bir, Empedokles drt, ve atomcu reti de varlkla rn yap talarnn nicelik bakmndan saysz olduunu retirken, Anaxagoras birbirinden ni telik bakmndan farkl saysz temel varlk bu
220

HERAKLT VE 5. YZYIL DOA FELSEFES

lunduu dncesini ortaya atm ve bunlar da tohumlar ya da ekirdekler diye adlandrmtr. Anaxagoras'i teki doac dnrlerden kesin olarak ayran dnce, ilk kez onun ortaya atm ol duu soyut bir felsefi ilkedir: Nous. Dnen, akl c, her eye gc yeten, belirli bir kiilii olmayan bir ruh dncesi... Yalnz bana var olabilen, hi bir eyle kirlenmeyen, en z ve en saf olan bu ruh, balangtaki kargaadan (kaos, Chaos) gzel, an laml ve dzenli bir evrenin olumasn salamtr. Ancak, bundan sonra Anaxagoras'a gre, Nous'un yaratc etkinlii sona ermitir. Nesnelerin, olu umlarn, varlklarn her birinin neden yle deil de byle olduklarnn aratrlmasnda doaya ve neden sonu ilikilerine dayanmak gerekir. (Halkn, kkl bir inanca gre Tanrlarla ilikilendirdii gnei, kor halinde bir ta yn diye niteleme si onun Tanrtanmazlkla sulanmasnn nedeni dir.) yle anlalyor ki, Anaxagoras, Tanrya benzetilebilecek olan Nous'u, yalnz ilk ivmeyle yarad l balatan ve bundan sonraki olaylar, oluumla r, geliimleri kendi akna, oluruna brakan yce bir g olarak gryordu. leride greceimiz gibi maddeyi yaratan, biimleyen ve yneten bir ruhun var olmas gerektiini dnen Aristo, Anaxagoras iin unlar sylemitir: ''Sokrat'tan nceki filozof lar iinde o, dnyay dzenleyen bir ruh dnce siyle, sarholar arasnda kalm, ayk bir kimse gi biydi. "(33)

221

2. BLM: YUNAN FELSEFESNN PARLAK DNEM


I. SOFSTLER 1. GENEL BLGLER 6. ve 5. yzyllarda, Yunanllarn yaad yer lerde zgr dnce uyanm ve pek ok yeni, dei ik ve zgn dnce ve gr, dnen ve yaratan kafalarda gerei aklamaya alan felsefi yaplar olarak biimlenmitir. Bu dnemde dnce tari hinde ei grlmemi oluumlara, geliimlere yol alm ve trl trl doa ve evren aklamalar sanki yeni eyler bulmann ve syleyebilmenin ver dii cokuyla bir biri ardndan ortaya atlmtr. Yunan felsefesinin ve ayn zamanda Bat felsefesi nin tm akmlarnn, dallarnn kkleri ve ncleri buradadr. Felsefenin sorunlarnn ve konularnn amzn sanayi uygarlnn kard sorunlar bir yana braklacak olursa - neredeyse tmnn ilk kez bu ada ortaya atldn, zlememi olsa bile hi olmazsa dile getirildiini sylemek yanl
222

SOFSTLER

olmayacaktr. Paralanmam durumundaki gr kemini bizi ancak sezgiyle kavramaya zorlayan ve bu yzden de pek ok yoruma ak olan Sokrat nce si metin paralan, bir trl alamayan grkemli kayalar gibi nmze dikilmitir. Birbiriyle elien bir sr retinin aa yuka r ayn dnemde bir arada ortaya km olmas, imdi, bundan sonraki gelimeleri hazrlayan bir admn atlmasna yol amtr. Dnce sistemle ri, yeni grler ve bunlarla birlikte deiik akla ma olanaklar oaldka, karlatrmalar yap mak ve dnceler arasndaki kartlklar, ben zerlikleri, elikileri bulmak ve gstermek ancak bilgili ve uzman kimselerin altndan kalkabilecei bir i olmutu. Kimi filozoflarn duyularmza bir alglama ve bilgilenme arac olarak duyduklar g vensizlik ve kuku, sonunda yaylm ve bir insann bir ey renip renemeyeceinden bile kukula nanlar oalmt. Sofistler ite byle bir ortamda ie koyuldular. Bu adamlarn olaanst baarlarn neye borlu olduklarn biraz olsun anlayabilmek iin o zamanki Yunanistan'daki yaama ve baz kkl de iimlere bir gz atmak gerekecek. Yunanllarn Perslerle yaptklar, ve kendilerini baaryla savu narak zgrlklerini koruduklar ypratc sava lardan, skntl yllardan sonra btn Yunanis tan'da ve zellikle, siyaset ve kltrn oda olma ya balayan Atina'da, daha ok toplumun st katla rnda giderek artan zenginlik ve bolluk, iyi bir eiti me ve iyi yetimeye byk bir nem verilmesini sa
223

LKA FELSEFES

lad. Kendi grn, bir sekinler topluluu, halk ya da mahkeme nnde, gzel konuarak en inan drc biimde ortaya koyan ve en iyi savunan kimse hakl grlyordu. Devlet adam olmak, toplum iinde ykselmek isteyen herkesin - her yurttaa bu yol akt - salam bir eitim almas ve iyi bir konu mac olarak yetimesi gerekliydi. Bu gereksinimi Sofistler karladlar. Yunanca sophistai szc bilgelik reten anlamna gelir. Balangta bu szcn yalnzca bu anlam vard. Sofistler gezgin retmenler olarak kentten kente dolarlar, para karl eitli konularda, en ok da gzel konuma sanatnda rencilerini ei tirlerdi. Bu aklamalardan da anlalaca gibi ol duka bilgili kimseler olan Sofistler gerek anlam da bir bilge ya da filozof deildiler ve, yarar ve kar salayan dncelere arlk veren ou kimseler gibi onlar da karn doyurmayan kuramlara ve d ncelere pek aldrmazlard. Toplumdaki gelime lerin yan sra, felsefenin iine dt, biraz nce aklamaya altmz aprak ve karmak du rumun da etkisiyle Sofistlerin ou, aradan ok ge meden, her zaman iin geerli, her lye gre do ru, tartlmaz bir bilgi elde etmenin olanaksz ol duunu yaymaya ve retmeye baladlar. Buna ek olarak, o gne dek sarslmam ve tartlmam olan n yarglar, eski deerler ve inanlar, eitimin yaygnlamasnn ve yabanc kltrlerin, trelerin, dinlerin yakndan tannmasnn kazandrd yeni bak alaryla kknden sarslmaya balamt. Belirli bir durumda hakl olan kimse kesin ola rak aka belirlenemiyorsa o zaman nemli olan,

SOFSTLER

kimin hakl olduu deil kimin hakl grldy d, ve hakl grlen kii de, kendi grn en g zel ve en inandrc biimde konuarak baaryla sa vunan ve kabul ettiren kiiydi. nce doru dn me, gzel konuma konusuna ynelik olan bu ku kucu ve karc yaklam sonunda doru davran ve dolaysyla ahlak konusuna da yansd. Onlara gre, burada da, belirleyici l, bir davrann ba arl ve yararl grlmesiydi. Bylece Sofistlerin elinde iyi konuma sanat bir inandrma deil bir kandrma arac olarak geliti. Ayrm yapmadan Herkesi gzeten, yan tutmayan yasalar geersiz ve yanlt, yalnzca glnn, gc yetenin yasas ge erli olmalyd. Gnmze dorudan doruya Sofistlerden ge len pek az belge kalm olduu iin daha imdiden yazlarndan burada alnt yapmak istediimiz Pla ton, bir Sofistin konuma sanat (hitabet, Rhetorik) zerine grlerini bize yle aktaryor: "Bir kii gzel konuarak, mahkemede yarglara, sekinle rin meclislerinde sekinlere, halk topluluklar nnde halka grlerini alayabiliyor, bakala rn ynlendirebiliyorsa ... ve bu g eer senin eline gemise, o zaman hekim senin uan olur, silah retmenin senin uan olur, dn para aldn tefeci bile bakalarnn parasn kendisine ayrmaz da sana ayrr, nk sen konumasn ve halka s zn dinletmesini bilen kimsesin." (2) Yasa ve treler konusunda yine ayn Sofist un lar sylyor: "Yasa ve treyi gszler ve kuru ka labalklar koymutur... Bylece kendilerinden da
225

LKA FELSEFES

ha gl olan bir kiinin kendi gcne dayanarak bileinin hakkn elde etmesini nlemek isterler ve bu kiiyi ekemeyerek sindirmeye alrlar. Bu nun iin de derler ki, bakalarna verilenden daha ounu istemek, irkindir, hakszdr, ayptr. On lar, yle sanyorum ki, bu giditen pek memnun durlar, nk onlar gsz ve aa olanlardr. Kanmca, doaya gre bile, doruluk ve hak, soylu nun daha ounu, soysuzun daha azn; yetenekli nin daha ounu, yeteneksizin daha azn elde et mesindedir. Pek ok durumda, pek ok canlda bu byle olduu gibi insanlarda, devletlerde ve millet lerde de bu byledir, yani gl olann gl olma yan zerinde egemen olma hakk tannmtr ... yoksa Kserkses (Xerxes) Yunanistan zerine yr d zaman baka bir hakka m dayanyordu? ... Bu duruma daha binlerce kant bulunabilir. Do rusu, bu gl adamlar doaya uygun davranyor lar, ve - Zeus akna - glerini doann gerek ya sasndan alyorlar ve bizim, yeteneklileri ve glleri daha ocuk yalarnda ezen, arslanlar ehlile tirir gibi uyuturmaya, sindirmeye yarayan ve eit liin iyi ve gzel bir ey olduunu alayan yrr lkteki arpk yasalarmzdan ve trelerimizden deil! Ve yine derim ki, bir kii silkinerek kendine gelir ve ayaa kalkarsa ve yeterli gc kendinde bu lursa o zaman o kii, doaya kar gelen tm uyu turucu ve alanm deerlerimizi, yarglarmz aar, btn engelleri birer birer ykar, zincirleri k rar, yazl yasalar yrtarak ayaklar altna alr. Bi zim klemiz olmas gereken bir kii bir gn bamza geer ve efendimiz olursa, ite o zaman onun
226

SOFSTLER

gcnn gz kamatrc parlaklnda doann yasas yansr." (3) Doruluk ve hakllk zerine kaypak grleri bir yana, Sofistlerin verdikleri eitim karlnda da hi de az bir para almadklarn - ve Eski Yunan llarda para kazanmaya ynelik uralarn aa grldn - gz nnde bulundurursak Sofist adnn niin ksa srede lekelenerek olumsuz bir armla anld anlalr. Bu olumsuz arm, Sofistlere kar sava am olan Platon gnmze tamtr.

2. PROTAGORAS

VE GORGAS

Sofistlerin, ortak bir grte birleen bir dn ce akm balattklar ileri srlemez, onlar bir birlerinden kopuk, bamsz, ounlukla birbirleri ne pek benzemeyen, apayr grleri ve kiilikleri olan retmenler olarak kaldlar. Yukarda, So fistleri tantmak iin verilmi olan bilgiler bu ba kmdan Sofistlerin yalnz bir kesimi iin doru dur. Sofistlerin en nemlisi 480'le 410 yllar ara snda yaam olan Abderra'l Protagoras't. lk So fistlerden biri olarak Yunanistan' bir batan bir ba a dolam olan Protagoras, mahkeme nnde hakl kmak ve politika yapmak iin nasl konu mak, bir gr en etkili biimde nasl savunmak gerektiini reterek daha ok Atina'da byk bir ne ve servete kavutu.
227

LKA FELSEFES

Protagoras'n ok nl ve bugn artk bir atas z gibi sylenen bir sz yledir: "insan her eyin lsdr. Olanlar oluuyla olmayanlar olmay yla." Bunun anlam u: Kesin ve son (mutlak, absolut) bir gerek yoktur, yalnz greceli (izafi, relativ) bir gerek vardr; bir kiiye gre her zaman ge erli, nesnel (objektiv) bir gerek yoktur, yalnz ki iye gre deiebilen, znel (subjektiv) bir gerek vardr. Hatta Protagoras bu szyle unu da syle mek istemi olmal, her eyin ls olan insan, herhangi bir insan deil - ki bu yine bir tr genel bir l olurdu - belirli bir sz sylemi olan belirli bir insandr. nk ayn sz bir kii iin doru, bir ba kas iin yanl olabilir; bu, o szn kimin tarafn dan ve hangi koullar altnda sylenmi olduuna baldr. Bu retiyi gelitirmek iin Protagoras, Heraklit'in sonsuz ak ve kartlklarn birlii d ncesinden de yararlanmtr. Protagorasn kkl kukuculuu din konusu nu da kapsar. Eski kaynaklara gre onun bir yazs yle balyormu: "Tanrlarn var olduunu ya da var olmadn bilebilmek, ite bu ok g, ve bunu anlamaya mrmz yetmez." Protagoras da tanr tanmazlkla sulanarak yarglanm ve Atina'dan srlmtr. Protagoras'tan sonra gelen en nl Sofist Leontinoi'lu Gorgias 'tr. O da Protagoras'la ayn ada yaamtr. Yokluk ve Doa adl bir yazsnda Zenon mantna ta kartan bir sz canbazlyla ilk nce, hi bir eyin var olamayacan; kincisi, yine de bir ey varsa onun bilenemeyeceini; ve nc-

SOFSTLER

s, bir ey bilenebilecek olsa bile bu bilginin bildirilemeyeceini yazarak kantlamaya almtr. Ar tk karamsarlk ve kukuculuk bundan da teye g trlebilir mi? Bir Sofist gibi dur durak bilmeden gezip dolamak, karamsar ve kukucu olmak sa lk iin ok yararl olmal ki Gorgias sapasalam ve din kalarak 109 yl yaam.(4)

3. SOFSTLERN NEM Felsefe tarihi asndan Sofistlerin nemi onlarn bize brakm olduu grlerde ve retilerde deil, u baarsndadr. lk olarak Sofistler, yalnzca doa gerekleriyle ilgilenen Yunan felse fesinin bakm toplum ve insan zerine evirme yi baarmlardr. kinci olarak, dnceyi de yi ne dncenin konusu durumuna getirmiler ve dncenin snrlarm, olanaklarn ve koullar n aratrmaya, eletirmeye ve zorlamaya bala mlardr. nc ve son olarak, ahlak deerleri ni tmyle aklc bir yaklamla eletirmeye a lmlar ve bylece bu konuyu da felsefi bir a dan ele alabilmenin ve bir felsefe yapsnn iine yerletirmenin yolunu amlardr. Ayrca Sofist ler, gzel yaz ve gzel konumaya verdikleri b yk nemle edebiyatn ve hitabetin, dil ve dilbilgi sinin (Grammatik) ok gelimesini de salamlar dr. Sofist akm (Sophistik) geici bir akmd, ama nemliydi, o olmasayd Atina'da imdi gelimeye balayan felsefe (Attik felsefe) parlayamazd.
229

LKA FELSEFES

II. SOKRAT
1. SOKRAT'IN YAAMI Sokrat (Sokrates) 470 yllarnda bir ta yontu cusunun ve bir ebenin olu olarak Atina'da dnya ya geldi. Sylendiine gre, doduu kenti yalnz askerliini yapmak zere terk etmi ve orduyla bir likte kt seferlerde byk yararlklar gstermi olan Sokrat'n glkleri gslemekte, skntlara katlanmakta stne yokmu. Byle olaanst bir kimsenin d grnnn nasl olduunu anla mak iin gnmze kalm olan tatan bir bstne baktmzda ne yakkl ve kurumlu bir Yunanly la ne de byk bir filozof olduu bir bakta anla lan bir adamla karlarz. Gl ve tknaz bir gvdenin stnde ykselen kocaman ba, yuvar lak yz, yass burnu ve gsterisiz duruuyla bir dnrden ok el emeiyle geinen halktan biri sini andrr ki, kkeni bakmndan o zaten byle biriydi. Babasnn iini rendiyse de srdrmedi ve kars Xantipp'in sulamalarna, drdrna ku lak asmadan, iindeki sese uyarak daha nce grl memi trde bir retmenlik urana kendisini adad. Allahn gn, yoksulluunu gizleyemeyen bir klkla Atina'nn sokaklarnda, alanlarnda dolap durdu. Zamanla evresinde renkli bir renci kala bal topland; bu renciler iinde kentin ileri ge len ailelerinin ocuklar da vard. retim parasz d; Sokrat rencilerinin ve arkadalarnn bala
230

SOKRAT

r ve yardmlaryla geinirdi. retim ura ise batan sona bir soru yant oyunundan baka bir ey deildi. Sokrat rencileriyle, ama daha ok, toplu mun her kesiminden, yolda rastgeldii kimselerle syleirdi. Hep kolay sorularla syleiye giriir ve sonra sras geldiinde yerini bulan sorular sora so ra ve ipin ucunu brakmadan syleiyi yava yava felsefi konulara kaydrrd: Erdem nedir? Doruya nasl ulaabiliriz? En iyi devlet ynetimi nasl ol mal? Bu arada karsndaki kii sktka skr ve sonunda pes ederek bilgisizliini saklayamazd Sokrat'n da istedii zaten buydu. O zamann Atina'sndaki politik duruma bir gz atmadan Sokrat'n bana gelenleri aklaya nlayz. Kent demokrasiyle (demos: halk; kratia: ynetim) ynetiliyordu. Ne var ki Yunan demokra sisinden sz aldnda, halkn byk bir blm n, Atina'da nfusun yandan bile ounu, hi bir hakk olmayan klelerin oluturduunu sylemek gerekir. Kentlerdeki zenginliin byk bir blm onlarn srtndan salanyordu. Yunanl yazarlarn iyi bir devlet ynetiminin nasl olmas gerektii ko nusunda yazdklarn okurken hep aznlktaki kentli soydalardan sz edildiini unutmamalyz. Kimse kleliin byk bir hakszlk olduuna, in sanla smadna deinmemitir. Bu durumu belirttikten sonra unu ileri srebiliriz: Atina'da byk bir tutarllkla uygulanmaya allan de mokrasinin gerekte temelleri rkt. stelik bataki ynetimin yanl uygulamalar, yolsuzluklar, bu gidie bir dur demek isteyenlerin aristokra siye (ariston: en iyi; kratia: ynetim), yani sekin
231

LKA FELSEFES

ler ynetimine zlem duymalarna ve eletirilerini, abalarn hep bu ynde younlatrmalarna ne den oldu. Otuz yla yakn sren ( 431-404) Peleponnes savalar srasnda Atina'da demokrasi yanllaryla, spartallarn ynetim biimi olan se kinler ynetimini, yani aristokrasiyi isteyenler ara snda kyasya bir ekime balad. Sokrat politika ya dorudan doruya bulamamt. Yine de ne srm olduu birtakm grlerle aristokrasi yan llarnn akl hocas sayld. Atina sonunda sparta'ya yenilince bir ynetim deiiklii oldu. Ancak ynetimden uzaklatrlan Demokratlar ksa srede toparlanp yeniden baa geince Sokrat g durumda kald. Tanrtanmaz lkla sulanarak yargland. Onun, kendisine hi yakmayan bu sulamaya kar ylmadan, kork madan kendisini nasl savunmu olduunu Platon bize aktarmtr. Sokrat lme mahkm edildi ve o zamanki uygulamaya gre kendisine sunulan bir anaktan zehir imesi gerekiyordu. Af dilemedi. Yetmi yandayd. Atina'y brakp srgnde yaa mak da istemedi ve bu yzden kendisine gsterilen ka yolundan yararlanmad. Platonun Phaidonundan (5) u dokunakl paray buraya alalm: "Geriye bizler kaldk ve kendi aramzda, duru mumuzu ve sylenmi olan szleri bir kez daha gz den geirdik, sonra bamza gelmi olan bu uur suzlua verdik veritirdik. Bundan byle, babasn yitirmi bir ksz gibi yaammz srdrmek zo runda kaldmz kansnda birletik. O ykandktan ve yanna getirilen ocuklaryla grtkten, - iki kk olu, bir de byk olu var232

SOKRAT

d - ve yakn olan kadnlarla Kriton'un yannda konutuktan, ve onlara syleyeceklerini syledik ten sonra kadnlar ve ocuklarn yollad, ve bizim yanmza geldi. Gne batmak zereydi. nk o ierde uzunca bir sre kalmt. Yanmza gelir gelmez ykand ve oturdu, imdiye dek pek bir ey sylememiti. Bu s rada ieriye On Birlerin adam girdi. Bu kii ona yaklat ve dedi ki: Sokrat! Yukardan gelen buyru a gre kendilerine zehri imeleri gerektiini bil dirdiimde bana kzp sven kimselere iimde duy mu olduum fkeyi sana kar asla duyamam. Se nin ise burada karlatm kimselerin en soylu su, en ycesi ve en iyisi olduunu gryorum ve im di bana kzmayacan da pek iyi biliyorum - nk sen de seni buraya yollayanlarn kimler olduunu pek iyi bilirsin. Kzacaksan onlara kz. imdi sana ne demek iin geldiimi anlamsndr: Elveda! Ar tk deitirilemeyecek olan yazgya sknt ekme den katlanman dilerim. Bu srada alamaya ba lad, dnd ve gitti. Sokrat ise onun arkasndan ba kakald, ve dedi ki: Sana da elveda! Biz de zerimi ze deni yapacaz. Sonra bizlere dnp dedi ki: Bu ne kadar ince bir adam. Bana hep iyi davrand. Benimle ho konutu. ok iyi bir insan. imdi de ardmdan nasl da itenlikle alyor. Haydi Kriton! Biz de ona uyalm, iecek hazrlanm ve sklmsa getirsinler, deilse hazrlansn. Bu srada Kriton dedi ki: Ama Sokrat, darda dalar grnyor, demek ki gne daha batmam, hem, bakalarnn bu iecei artk imeleri gerektii kendilerine bildi rildikten ok sonra, ok ge itiklerini; stelik ok
233

LKA FELSEFES

iyi yemek yediklerini ve iki itiklerini, yanlarna istek duyduklar bir gzeli getirttiklerini biliyo rum; onun iin acele etme, daha erken. Bunun zerine Sokrat dedi ki: Senin szn et tiin o bakalar tabii byle yaparlar Kriton, nk onlar son ana dek bir eyler kazanacaklarn sanr lar. Ben ise onlar gibi yapmayacam, nk ben artk bir az daha ge kalmakla bir ey kazanmay ummuyorum; yaama yapr ve artk elde olmaya n elde tutmaya alrsam kendi gzmde kendimi gln bulurum. Haydi bakalm, beni dinle ve de diimi yap. Bunun zerine Kriton yaknnda duran olana eliyle bir iaret verdi ve bu olan dar kt ve da rda biraz kaldktan sonra daha nce hazrlam olduu iecei bir anakta sunacak olan adam ie ri getirdi. Sokrat bu adam grnce, iyi, dedi, bunu aln ca ne yaplacan pekl bilirsin. - Bir ey yapmak gerekmez, dedi adam, yalnz, bunu itikten sonra burada bacaklarn arlancaya kadar biraz do larsn, sonra uzanrsn ve bu etkisini gsterir. Bunu syledikten sonra Sokrat'a ana uzatt ve o da bunu ald. Ve nemli bir ey deilmi gibi, hi eli titremeden, yzn ekitmeden, renk verme den, her zaman yapt gibi karsndaki adama gzlerini dikerek sordu: Bu ne kadar ? Karlnda ne verelim? - Biz, yalnzca etkili olduunu bildii miz kadarn hazrlyoruz Sokrat, diye adam cevap verdi. Anlyorum, dedi Sokrat. yleyse, imdi bir sakncas yoksa Tanrlara yalvarabilirim. imdi, unu diliyorum: Buradan oraya yolculuk rahat ol
234

SOKRAT

sun ve olacak olan olsun! Bunu der demez zehri i meye balad ve dipdiri ve korkusuz kalarak iip bi tirdi. oumuz bu ana dek alamamak iin kendimi zi tutmay baarmtk; ama onun o eyi imeye baladn ve iip bitirdiini grnce artk daya namadk. Benim bile gzlerimden, damla damla deil, sel gibi yalar boand, yle ki, yzm sak lamak zorunda kaldm. En ok da, byle iyi bir dos tu kaybetmenin verdii acyla kendime acyarak alyordum. Kriton da gz yalarn tutamad iin benden biraz daha nce bir keye ekilmiti. Daha nceden alamaya balam ve alamas ke silmemi olan Apollodoros ise imdi hkrklary la yreklerimizi paralyor, Sokrat dnda hepi mizi aclara bouyordu. O ise dedi ki: Burada ne yapyorsunuz baka ym, ne biim adamlarsnz! Kadnlar bu hataya dmesinler diye yolladm. Birisi lrken sessiz kalmak gerektiini hep iitirdim. Onun iin imdi susun ve metin olun. Bu szleri duyunca ok utandk ve hemen ala may kesip kendimizi toparladk. O ise oda iinde dolayordu ve bacaklarnn arlatn anlayn ca srtst uzand; nk ona zehri veren adam byle sylemiti. Bundan sonra o adam ara sra onun ayaklarn ve bacaklarn yoklamaya bala d. Biraz sonra ayana skca bastrp bir ey hisse dip hissetmediini sordu. O, hayr, dedi. Biraz son ra dizine bastrd ve yava yava yukar doru ka rak bize onun nasl souduunu gstermi oldu. Sonra bir kez daha yoklad ve bize dnp dedi ki, bu
235

LKA FELSEFES

kalbine gelince bu i bitecek. Bedeninin alt blm iyice soumuken o birdenbire zerindeki rty at, nk rtnmt. Dedi ki, ve bunlar da onun son szleriydi: Ay Kriton! Bizim Asklepios'a bir ho roz borcumuz vard. Bunu ona verin. Sakn unut mayn! - Bu yaplacak, dedi Kriton, baka bir ey sylemeyecek misin? Kriton'un bu sorusuna bir karlk vermedi. Biraz sonra titredi ve katlp kal d ve adam onun stndeki rty kaldrd. Gzle ri donmutu. Kriton bunu grnce onun gzlerini ve azn kapad. te, bu bizim dostumuzun sonuydu, ve bizim kanmza gre adalarmz arasnda grdkleri mizin, tandklarmzn ve snadklarmzn en soy lusu, en anlayls ve en dorusu o'ydu."

2. SOKRAT'IN RETS Yazl hi bir ey brakmam olan Sokrat'n reti sini, en bata, Platon, Ksenofon (Xenophon) ve Aristo'dan gnmze kalm olan bilgilere daya narak tm ynleriyle doru olarak ortaya kar mak, felsefe tarihi aratrmalarnn en uratrc konularndan biri olmutur. Sokrat'la ilgili salam ve zgn saylabilecek tm bilgiler bir mantk sz gecinden geirilerek ayklanmaya, dolayl yoldan elde edilmeye allmtr.(6) Bu aratrmalarn ve uramalarn sonunda hi olmazsa Sokrat yn tem (sokratische Methode) belirlenebilmitir, ve biz de bu incelememizde bunun altn izmekle yeti nelim.

SOKRAT

Ksenofon (Xenophon) onu yle anlatyor: "Kendisi hep insanlk zerine konumay severdi. Neyin erdem neyin tanrtanmazlk; neyin gzel neyin irkin; neyin hak neyin hakszlk; neyin an laml neyin anlamsz; neyin yreklilik ve neyin kor kaklk olduunu, ve iyi bir devletin ve devlet ada mnn, ve lke ynetiminin ve lkeyi ynetenlerin nasl olmas gerektiini ve buna benzer daha bir sr eyi, bir kii tm bunlar bilsin de iyi ve soylu bir kii olabilsin diye ele almtr."(7) Sokrat'n yntemi deiik bir sylei ve retim yntemiydi. rencinin sorduu ve retmenin rettii olaan retim ynteminin tam tersiydi onunki. Soruyu soran Sokrat't. O uran annesi nin meslei olan ebelie benzetmi ve "Yce dn celeri douracak olan ben deilim, ben yalnzca bakalarndaki doru dncelerin domasna yardmc olabilirim." demitir. Kendi yntemini gelitirirken Sofistlerin syle i ve tartma ynteminden, yani diyalektiinden ve onlarn hi de yabana atlamayacak mantk oyunlar ve hilelerinden yararlanmtr. Sokrat'n doa zerine ileri srd birka gr bir yana braklacak olursa ilgisini tmyle insan zerinde younlatrm olduu ve bunun iin de Sofistlere benzedii grlr. Konumalar sonunda gelitire rek, srekli vurgulad bir dncenin en yaln bi imi olan u nl zdeyiinde bile Sofistlerin ku kuculuunun ve karamsarlnn izleri vardr: "Bir ey bilmediimi biliyorum!" Delphi khinleri, s rekli hi bir ey bilmediini syleyen bu adamn, Yunanllarn en byk bilgesi olduunu bildirmi237

LKA FELSEFES

lerdir ve onun ortaya k felsefe tarihi asndan da kkl deiimleri balatan bir devrim olarak de erlendirilmitir. Her eyi kantlayabildii iin sonunda hi bir eyi kantlam olmayan ve tm deerleri ve lle ri alt st eden mantk oyunlarn, sz canbazln yozlamam bir halk ocuunun salkl saduyu suyla deerlendirmi ve yalnz bunlara dayanmak istememitir. Bunun iin o, iindeki, daimonion diye adlandrd (Tanrdan gelen) bir sesin ya da esinin (vicdan), onu ynlendirdiine ve ktlk yapmaktan koruduuna inanmt. retisi bir elikiden syrlamamaktadr. Bir yanda o, Tanrlara kar ykmllklerini yerine getirmeyi insann en bata gelen grevleri arasnda sayan, inanc btn bir kii olarak karmza k m ve iindeki o sessiz fakat susturulamayan Tan r sesini, daimonionu, baka trl nasl aklaya can bilememitir. te yanda, bilgiyle erdemi z deletirerek insana zgrce ycelmenin yolunu amtr. Ona gre erdem, igryle, bilgiyle elde edilir. Bir kii doru davranmann ne olduunu bil medii zaman doru davranamaz; yine Sokrat'n kansna gre, bir kii doru davranmann ne oldu unu bildii halde doru davranmamazlk edemez. Herkes kendine en ok yaktn bildii en iyi bi imde davranmaktan baka bir ey yapmadna ve iyi ve erdemli olmak da bundan baka bir ey ol madna gre insanlara doru ve iyi olmann ne ol duunu retmek onlar erdemli yapmak demektir. Erdemin bilgiyle zdeletirilmesi Sokratla ge len bir yeniliktir. O insanlarn bilgisizliklerini yz238

SOKRAT

lerine vurarak kendi kendilerini tanmalarm sa lamak istiyordu. Bir tapmakta taa kazlm olan "Kendi kendini tan (gnothi seauton)" szn yine leyerek karsndakileri hep uyarmtr. nsanlar igryle kendi kendilerini tandklar ve nasl kr ktk ve erdemsiz yaadklarn anladklar za man, erdemli olmay renmeye can atacaklar dr.(8) Sokrat hi bir zaman tanmad, grmedii in sanlara, ya da tm insanla deil, hep karsnda duran, bildii, tand insanlara ynelmi, onlara seslenmitir. Bu insan yontucusunu byk ve tart lmaz szler syleyen bir bilge olarak deil de, da ha ok, insanlara inanan ve insanlar seven bir filo zof olarak anmak gerekir. Ancak o evresinde, daha nce grlmemi yle gl ve sarsc bir etki yap m olmal ki, artk bir daha dinmeyen bir sarsnt glenerek yaylmaya balamtr. Yaknndaki in sanlar nasl derinden etkilemi olduunu yine Sokrat'm rencisi olan Alkibiades'e, Platonun lende, "sylettii" u szlerden de anlyoruz:(9) "Hele bizler, baka nl konumaclar dinledii mizde gryoruz ki onlarn konumalarndan pek bir anlam kmyor. Ne var ki, seni dinlediimiz ya da baka bir konumacdan senin szlerini iittii miz zaman hepimiz kendimizden geiyor, kulak ke siliyoruz. Beyler! Hele hele ben... bu adamn konuma larnn bana ne yaptn ve hl da yapmakta ol duunu and ierek bildirmek isterim. Onun szle rini duyunca yreim, bir Koribant dansn sey239

LKA FELSEFES

rederken olduundan daha ok, kt kt atyor ve gzlerimden yalar geliyor... ve bakalarnn da ok duygulandn gryorum. Yalnz bu adamda kendi iimde aramamam gereken bir ey ler olduunu anladm. Kimseden utanmasam da onun karsnda utancmdan yerin dibine geebi lirim." Sokrat'la ilgili bilgileri rencisi Platondan alrken unu gz nnde bulundurmak gerekecek: Platonun diyaloglarnda (syleilerinde) sylenen leri, gerekte yaam olan Sokrat'n gerekten sy leyip sylemedii tartlmayan bir konu deildir. Kimi aratrmaclara gre(10) Sokrat'n gerek kii liini ve retisini bulup karmak neredeyse ola nakszdr, nk Platonun Sokrat' konuturarak ileri srd grler ve dnceler Sokrat'n de il, gerekte, Platonun kendi grleri ve dnce leridir. Sokrat zerine bilebildiimiz pek az ey oldu unu anlaynca u soruyu sormaktan kendimizi alamayz: Belki erdemli olma asndan bu adam bir devdi, inanlar urunda, doru bildii yolda l mt, ama felsefesinin gerekte ne olduu bile doru drst ortaya konamamken nasl ve niin byle derin ve kalc bir iz brakabilmi?(11) Bunu aklamak gerekir. Bir gre gre, sa ve Hristi yanlk urunda len kimseler gibi Sokrat'n da inand yolda ldne Hristiyanln en eski ya zlarnda sk sk deinilmi olmas onun unutulma masn salamtr. Ancak yukardaki sorunun doru yant yle olmal:
240

PLATON

Sokrat'n kalc etkisinin nedenini, retisinde de il, onun allmn tesindeki, deiik ve arpc kiiliinde ve binlerce yl sonra bile duyulan scak l ve cana yaknlnda ve insanla alad ve ondan sonra artk nem verilen bir deerde arama lyz: Salam bir kiilik! te, Sokrat: inden geldi i iin iyi olan, gnl geni, ii rahat insan...

III. PLATON
1. PLATON'UN YAAMI "Genken, ben de, pek ok kimse gibi, bama buy ruk olur olmaz politikaya atlmay dlyordum. Grdm u gelimeler yznden bu iten sou dum. Bizim o zamanki ynetimimiz biroklarnca aalanyordu, bu yzden de bir gn devrildi. Ba a 51 kii geti... ve bunlarn iinden 30'u snrsz bir yetkiyle iktidar ele geirdi. Bu kiiler arasnda yaknlarm ve tandklarm da vard ve bunlar beni de hemen aralarna almak istediler... Burada gen yata grdklerime bugn artk almaz. Oysa ben o gnlerde sanyordum ki, bu yeni yneticiler hakszlklara bir son verip, dorulua dayanan bir dzen kuracaklar. Bylece merak ve heyecanla ne yapacaklarn bekledim ve grdm ki ksa srede yenisinin ne mal olduu anlalnca eskisi altn gi bi aranr oldu. Bu arada, benim dostum olan ve

LKA FELSEFES

kendisinin o zamann en doru insan olduundan kuku duymadm yal bir adam, Sokrat', ba kalaryla ibirlii yapp, birisini sulamakla ve lme gndermekle grevlendirdiler.... onu bylece kendi amalarna alet etmek istediler. O ise onlara uymad gibi, onlarn kirli ilerine bulamaktansa bana gelebilecek her eyi gze ald. Ben bunlar ve daha baka irkin eyleri grnce, bu iten iren dim, ve bu ktle ynelmilerin arasndan ekil dim. Aradan ok gemeden, bu otuz kii ve onlarla birlikte btn ynetim alaa edildi. Bu yeni gelime zerine, politikaya girmeye yi ne, yalnz bu kez ite biraz daha az umutlanarak, heveslenmeye baladm. Ancak imdi de, yeni yne ticilerden birka, bizim dostumuz Sokrat' en ar ve ona en az yakan bir ulamayla, yani Tanrta nmazlkla utanmadan sulayarak yargladlar ve lme yolladlar, oysa onlarn arkadalarndan birinin, acmaszca sulanarak srgn edilmesin de onun parma yoktu. Ve ben, btn bunlar ve bamza geen yneticileri grnce, ve daha son ra, artk ileri yalarmda yasalar ve treleri, b tn bu olan bitenleri daha iyi anlaynca u kanya kesin olarak vardm: politika yapmak ok g bir imi. nk kafa dengi arkadalar, gvenilir yol dalar olmadan bir i yaplamaz.... Sonra, yasala rn arptlmas ve trelerin bozulmas gn getike yle hzland ki politikaya atlmak iin can atan bir kii olan benim bile, btn bu olaylar, bu babo ve badndrc gidi karsnda iim karard. Yine de, aksaklklarn nasl dzeltilebilecei ve devletle rin daha iyi nasl ynetilebilecei zerine kafa yor242

PLATON

maktan geri durmadm ve bildiklerimi bir gn uygulayabilmek iin hep bir frsat kolladm, ama sonunda unu anladm: btn devletlerin duru mu umutsuz. nk yasalar neredeyse dzeltile meyecek durumda. Olaand bir g bunlar batan aa yeniden dzenlemedike bir i yap lamaz. Bu durumda, gerek felsefeye snyorum, nk yalnz o, kiilerin ve toplumlarn yaamn daki doruluun ne olduunu bize gsterebilir, ve unu bildirmeyi gerekli gryorum: doru ve gerek felsefeye dayananlar devletlerin bana gemedike ya da devletlerin bandakiler tanrlarn yardmy la gerek filozoflar olmadka insanln ektii s kntlar bitmez." Buradan, - aratrmalarn salam kaynaklar arasnda sayd - Platonun bu mektubundan (12), onun zerinde derin izler brakm ve dnceleri ni biimlemi olan birka yaantsn renebiliyo ruz. Platon (Efltun, Latince: Plato) 427 ylnda Atina'nn ileri gelen soylu ailelerinin birinde dn yaya geldi. Yaam yolunda Sokratla karlatn da ve ondan, "edebiyat yapmay brak, felsefeye a l', nerisini aldnda yirmi yandayd. Sekiz yl onun rencisi oldu. Sokrat'n yarglanarak idam edilmesi karsnda duyduu znt ve fkeyle n ce doduu kente srtn dnd ve bir sre Megara'da kald, daha sonra oradan uzun yolculuklara kt. Olaslkla Msr dolaarak oradaki bilgelii, dini ve Msr rahiplerini yakndan tand. Belki de, daha da douya uzanarak Hint bilgeliiyle de tan t, yazlarndaki kimi dnceler Doulu retile-

LKA FELSEFES

rin izlerini tamaktadr. Ama, uzunca bir sre kal d talya'nn gneyindeki ve Sicilya'daki Yunan kolonilerinde, Pisagorcularla iliki kurmu ve on lardan daha sonraki dncelerini ynlendiren pek ok esin alm olmas olasl yksektir. Bir ara Siraksl (Yunanca: Syrakus, talyanca: Siracusa) Tiran Diyonis'in (Dionys) saraynda kalarak ona kendi grlerini alamaya bouna urat. Do duu kente geri dnnce, 387 ylnda, bir bahe de, lmnden sonra Platon Akademisi diye ad landrlan ve yzyllarca ayakta kalan bir okul at. Burada evresinde toplanan rencilerine parasz ders verdi. Kendisini tmyle bu almaya adaya rak ve Siraks'e, devletle ilgili grlerini yaama geirme amacna ulaamad, bir ka baarsz yol culuk daha yaparak seksen yama eriti ve bu yata youn almalarn srdrrken ld.

2. PLATON'UN YAPITLARI Platonun retmeni, Sokrat, retilerini dorudan doruya, konutuu, syletii kimselere aktarma ya alm, ve ondan gnmze tek bir satr yaz kalmamtr. Oysa Platon bize pek ok yaz brak mtr. Aratrmaclarn sonradan araya sokutu rulmu olduu saptanan eklentilerden ve yamalar dan ayklamaya alt bu yazlarn byk bir b lmnn ve birka mektubun Platonun elinden km olduundan kuku duyulmamaktadr. Yine anlaldna gre, Platon dncelerinin, retile rinin yazya geirilmesinden ok, szl olarak akta244

PLATON

rlmasna nem vermiti. stn yetenekli yazarla rn ou gibi, -hi kuku yok ki o da byle biriydiyazarl kmsemitir. (13) retisinin en derin zn, yanl anlalmasn, deer bilmezlerin eline gemesin diye, hi bir zaman bir yazda ortaya ko yamayacan aka bildirmitir: "Bunu hi bir yerde yazmadm ve yazmayacam, nk bu, renilebilen teki bilgiler gibi dile getirilemez; nk bu, ... birdenbire bir kvlcm gibi akar, ve ruhta, kendi kendisini besleyen bir k olur."(14) Ne yapalm, sonradan yetien bizlere, onun fel sefesini anlayabilmek iin yazlarna bakmaktan baka bir kar yol kalmyor; ne var ki, onun k msedii bu yazlar parlaklyla gz kamatr yor. Elli yllk bir sre iinde yazlm olan bu yaz larla ortaya konan konular, Platonun iinde bulun duu zamann deiik koullarna gre ele alnm, ve bu nedenle birok gr zamanla deiime ura mtr. Platon'un btn yaptlar diyaloglar (sylei ler) biimindedir. Sokrat'n lmnden sonra yazl m olan ilk diyaloglarda Sokrat batan sona en nemli kiidir. Daha sonraki diyaloglarn hemen hemen hepsinde, az da olsa Sokrat'a yer verilmitir. Ancak, buralarda yazl olan grlerin gerekten Sokrat'n grleri mi olduu, yoksa Sokratn g l kiiliinden yararlanarak Platon'un kendi g rlerine arlk ve kesinlik kazandrmak m istedi i, iinden klmas g bir sorundur. Platonun adn tayan 34 diyalog vardr. Bun lardan birkann uydurma olduu sanlyor. Diya loglarn en nemlileri unlardr:

LKA FELSEFES

1. Apologia. Sokrat'n, yarglanmas srasn da yapt ve sonradan yazya geirilmi olan sa vunma konumasn ierir. 2. Kriton. Yasalara sayg gsterilmesi zeri nedir. 3. Protagoras. Sofist grlerle bir atma... Burada zellikle erdemin ne olduu ve retilip retilemeyecei konusu ilenmitir. Bu diyalog Platonun ilk yazlar arasnda saylr. (15) 4. Gorgias. Burada da zerinde durulan konu erdemdir. Sofistlerin bencil yaklamlar ve rk ahlak anlaylar sergilenmekte ve yalnz gzel ko numa eitiminin yetersizlii gsterilmektedir. yi ahlakl olmak gerektii vurgulanmakta ve son ola rak, ruhun br dnyadaki servenine deinilmek tedir. 5. Menon. Anlamann ne olduu bir "yeniden anmsama" olarak gsterilmitir. Matematiin nemi... 6. Kratylos. Dil zerine... Bu son diyalog geici bir dnemin, Platonun olgunlama dneminin rnleridir. Bunlarn Platon'un talya'da bulunuunun hemen ardndan ya zlm olduu Pisagorcu retinin belli belirsiz izle rinden seziliyor. Platon, bu yazlarnda kendi zgn dncelerini aka ortaya koyabilecek bir olgun lua daha erimemitir. 7. Symposion. "len". Gzellie ve iyilie y neliin drts olarak Eros gsteriliyor. Alkibiades'in Eros'u en iyi temsil eden bir kii olarak Sokrat' ven szleri burada bulunuyor.
246

PLATON

8. Phaidon. lmszlk zerine. Duyular tesi ve ruhun sonsuzluu. Platoncu idea'lar reti sinin gelitirilmesi. 9. Politeia. Devlet. Platonun en kapsaml ve ierik bakmndan en zengin yapt. Olgunluk dne minin pek ok yl boyunca bunun zerinde alm olduu anlalyor. Kiilerden toplumlara doru ge lien Platoncu felsefenin belli bal btn konulan burada sralanyor. 10. Phaidros. Bu diyalog, idealar retisi ve Platonun (kiiliin) e bln zerine olan d ncelerini gstermesi bakmndan nemlidir. 11. Theaitetos. Bilginin nitelii zerine bir bilgi kuram... 7'den 11'e dein olan yaptlar Platonun olgun luk ann rnleridir. 12. Timaios. Platonun doa felsefesi. Yaa yan canllara varncaya kadar btn doann olu umu zerine grleri... 13. Kritias. Bu yaz tamamlanmamtr. Sy lencelerde yaayan ve Platonun zamanndan on bin yl nce yok olmu Atlantis adasndaki yksek uygarln burada sz geiyor. Bu konu gnmze dek srekli zihinleri kurcalam ve trl trl var saymlara yol amtr. 14. Politikos. Devlet adam. Yal Platon'un politika konusundaki grleri... 15. Yasalar. Platon'un yallk dneminde yazmaya balayp da bitiremedii bu son almas n, lmnden sonra bir rencisi temize ekmitir. Batan sona politikayla ilgili olan bu diyalogta da, devletin salam bir ahlak temeli zerine oturtul-

LKA FELSEFES

mas, ve yurttalarnn iyi eitilmi olmas gerekti i grnn, Platon'un ta batan beri savunduu bir gr olarak deimeden kald anlalyor. Yasalar, Platon'un yallk dnemindeki felsefe sinin ana kaynan oluturur. Felsefi dnceleri ve sorunlar, Platonun gsterdii biimde, diyaloglarla, ortaya koyma yn temine Yunanl, Romal ve daha sonralar Batl dnrlerin sk sk bavurmu olduu biliniyor. Platon'un diyaloglar, Sofistlerin gelitirdii ve Sokrat'n dorua ulatrd diyalektik sylei sa natnn, yani karlkl gr bildirme ve tartma yoluyla bir felsefi dnceyi gelitirme sanatnn, gzel rnekleridir. Felsefi dncelerin bir sistem iinde yaln ve soyut olarak gelitirilmesi yntemi ne karlk, diyaloglar biiminde sunulmasnn, d ncelerin ilgin ve canl klnmas ve daha kolay anlalabilmesi bakmndan, belirli bir stnl vardr. Bir dncenin olumlu ve olumsuz yanlan ve deiik biimleri, deiik kiilik yaps olan kim selerce temsil edilebilir. Diyaloglarn salad bir baka kolaylk da, alevlenen tartmalar, derinle en elikileri, ne olursa olsun bir zme kavutur mak ve sonunda kesin bir gr ileri srmek zorun luluundan yazan kurtarmasdr. Ne var ki bu du rum, bir yazarn tembellii ya da kararszl diye yorumlanarak ho grlmeyebilir, ama yazar Pla ton olunca i deiir, ve bu durumun, dncelerin her zaman kartlklar iinde dalgalanma eilimin de ve hep tartmaya ak olduunu bilen ve susan bir bilgenin gstermi olduu bir incelik olduu se zilir. Platon'un diyaloglar felsefi dnceleri birbi248

PLATON

riyle attrarak ok canl, keskin ve arpc bir bi imde, ustaca dile getirebilmi stn yaptlardr. Bunlar dnya yaznnn lmsz yaptlar arasn da yer almaktadr.

3. NASIL NCELEMEL Platon'un felsefesini sistemli bir biimde nasl ince lemeli? Felsefenin konularn birer birer sralaya rak Platon'un her bir konuya ilikin dncelerini belirleyebiliriz. Ancak byle bir ynteme, yani Pla ton'un dncelerinin yapma bir sistem iine yer letirilerek sunulmasna, dncelerini hi bir za man bir sistem iinde ortaya koymam olduu ve elimizdeki yazlarndan da belirli ve tutarl bir yap ortaya karlamayaca ileri srlerek kar kl mtr. Platon geri, ou eski Yunan dnrleri nin benzetmelere ve imgelere dayanan, dnce bi imini am ve ilk kez olarak felsefi kavramlara da yal bir dille, daha dorusu yerletirdii kavramlar araclyla dncelerini ortaya atmtr, ama, ya zlarnda kulland felsef terimlerin srekli ve de imez olmad ve her yazsnn kavramlarla yeni batan rld de saptanmtr.(16) Platon'un fel sefesini bir sistem iinde inceleme denemesi, ister istemez bir dnce yaps oluturma abasyla so nulanr, bu ise, onun oluturmad ve yabancs olduu bir dnce yaps iine onu sdrmaya a lmak demektir. Platonu bu yntemle incelemeyi deneyen herhangi bir felsefeci ancak kendisine gre doru ve kendi kafasna uygun bir yap olutur249

LKA FELSEFES

maktan teye geemeyecektir. Pek ok filozofun da, kendilerinden nce gelmi gemi filozoflarn d ncelerini kendi bak alarnn nda, kendi ilerine geldii gibi deerlendirmeye, ve kendi fel sefelerinin bir basama olarak gstermeye al tklar, ve hatta bazan daha da ileri giderek, kosko ca felsefe yaznn kendi dncelerinin bir dipnotu durumuna indirgedikleri grlmtr. Bilim bu nedenle, gittike daha ok, doal geli meyi izleme yoluna (genetik ynteme), yani Pla ton'un kiiliinin geliimini gz nnde bulundu ran bir inceleme yntemine bavurmak gereini duymutur. Ancak bu yntemle de ok ince ayrnt lar iinde abucak boulmak iten deildir. Bu yn temle yola kan bilimsel bir incelemeyi baarya ulatrabilmek iin, niin olduunu ve ne olduunu bugn artk bilemediimiz, iinden klmaz birta km olaylarn ve ok kark gelimelerin etkisini, ancak sezgiyle anlamaya alarak, hi bir aamay atlamadan Platon'un i yaantsn ve kiiliinin geliimini, ortaya karmak gerekmektedir. Doru sunu sylemek gerekirse, bu i gtr, ve her felsefe tarihi denemesi yntem sorunlaryla boumak zo rundadr. Burada bu yntem sorunlarna deindik, n k imdi biz de, kitabmzda, ilk kez byle ok kap saml, ok geni alanlara yaylm, ve Platon'un b tn yaptlarndan ortaya kan bir felsefeyi deer lendirmeye kalkm bulunuyoruz. Her dnr kendi elikileri iinde yaayan bir insandr, hi bir dnrn yaptnda amaz bir tutarllk ve kesinlik olamaz. Bir giri kitab olan bu inceleme250

PLATON

mizde yukarda deindiimiz yntemlerin hi biri sini tm incelikleriyle, tutarl bir biimde uygula yamayacaz. Biz ancak, incelememizin giriinde sorduumuz sorulara ve felsefeci olmayan okurlar ilgilendireceini sandmz konulara arlk vere biliriz, ve bu amala, tarihi ereveyi izdikten son ra (ve ilk diyaloglardan pek ounu atlayarak) kar mza kan idealar retisine (metafizik), ve ah lakla ilgili grlere (ethik) ve buradan da politika ya (politik) geeceiz. unu da belirtmek gerekir: Diyaloglar okuyan dikkatli bir okur - zellikle Platon'un yaknlarnn konutuu blmlerde - sk sk, tutarsz yarglar ve yetersiz kantlar bulmakta gecikmeyecektir. Bun larla, (Sokrat'n syletii kimselere yapt gibi) Platonun da (okurlara) bir tuzak m kurduu - yok sa buralardaki tutarszlklar grememi mi olduu - sorusu pek ok aratrmann konusu olmutur. Ki mi felsefe tarihileri de (17) diyaloglar yalnzca bir oyun, - Platon gerek retisini yazl olarak ver mediine gre - felsefe renimine giri iin bir al trma olarak nitelemilerdir. Bu durumda da, onun gerek retisini satr aralarndan, dank notlar dan, ve Aristo'nun verdii bilgilerden derleyerek yeniden kurmay denemek gerekmektedir.

4. ZAMAN VE ORTAM Her dnr gibi Platon da iinde yaad zama nn dnce akmlar iinde yorularak olgunla mtr. Yine, pek ok dnr gibi o da, zamannn
251

LKA FELSEFES

dncelerini olumlu ve olumsuz diye ikiye ayra rak ele alm, bunlarn bir blmn benimsemi ve gelitirmi, bir blmn ise beenmemi ve yk maya, amaya almtr. Bu bakmdan onun d ncelerinin, iinde yaad zaman ve ortam iin de, ald olumlu etkiler ve gsterdii tepkilerle ge limi olduunu syleyebiliriz. Platon'un karsna alarak savat ve ykma ya urat grlerin banda Sofistlerin grle ri (Sophistik) gelir. Diyaloglarnda sz alan Sofist ler nce, grlerini btn aklyla, zgrce orta ya koyarlar, sonra da, bu grler eletirilerek rtlmeye allr. En temel yanl olarak da Protagoras'n, insan her eyin lsdr sz ve her zaman iin geerli bir l bulunamayaca gr gsterilir ve yerilir. Platon, byle bir retinin, fel sefeyi ve erdemi alt st edeceini syler. Sofistlerin gzel konuarak kendi grlerini herkese kabul ettirme yntemlerini de felsefeye aykr bulur. Heraklit'in bize rettii gibi, nasl her varlk, olmak, olumak iin kartn gerektiriyorsa bir fi lozofa da kendisiyle kart grte olan kimseler gereklidir. Platon, acmaszca att Sofistlerin omuzlan zerinde ykseldiini ve dncelerini gelitirebilmek iin gerekte onlara dayandn gzden karmtr. Kendisiyle kart grte olan lar anlay ve serinkanllkla deerlendirmeyi, de mek ki, en byk dnrler bile baaramyor. Platon Sofistlere, - ok yararland ve gelitirmeye a lt diyalektik yntemden baka - zellikle u iki bak asn da borludur.

PLATON

Birincisi; Platon da, doru sanlan ve tartl mayan, yerlemi grlere, bilgilere kukuyla bakabilmitir. Duyularmzn bizi yanlttn ve var lklar bize gerekte olduklar gibi deil de srekli deien grnmleriyle gsterdiini aklar. Biz al gladmz ayn trden pek ok varl birbirleriyle karlatrarak daha genel, daha geni, daha ger eki bir bilgiye gittike daha ok yaklaabiliriz ama, yine de duyularmzn bizi yanltmasndan kurtulamayz, ve bir varln niin byle olduunun gerek nedenlerini anlayamayz. kincisi; yine So fistler gibi o da, atalardan kalma trelere, deerlere kr krne, bilinsizce balanmay ve saygn, b yk bir devlet adamnn her iini doru bulmay eletirir. nk doru olduu sansyla gz kapal bellenmi bilgi gibi bunlarn da ne ve niin byle ol duklar anlalmadka bir deeri olamaz, ve bun larn deerli ve anlaml olabilmeleri iin niin iyi ve niin doru olduklarna ilikin bilinlilik gerekli dir. Grld gibi o, pek ok grte Sofistlerle or taktr. Ancak Platon, zihinlerde yer etmi bilgilerin, tre ve inanlarn yanl ve arpk olmas durumun da gerekli olan tutum ve davran bakmndan So fistlerden keskin izgilerle ayrlr. Sofistler, dn ce ve davran iin her zaman ve her durumda doru ller ve kurallar olmadn sylemilerdi. Oysa, Platon ite, tam burada ie koyulur ve her eyden nce deimez bir l, bir deer bulunduunu, ve buna nasl ulalabileceini gstermek ister; geri kalan her ey bu amaca bir hazrlk (Propaedeutik) saylr. Platon bu bakmdan, kendi felsefesine
253

LKA FELSEFES

olumlu bir etki olarak girmi olan Sokrat'n ura n ve retisini devralr, ancak retmeninin "bir ey bilmediimi biliyorum" szyle yetinmeyerek ok ileri gider ve yalnz dnce ve sezgiyle kavranabilen sonsuz kavramlarda (idea'larda) dnce ve davranlarmz iin kesin bir l bulunduu retisini gelitirir. Platon felsefesini gelitirirken yalnz Sofistler le "tartmakla" kalmam, eski dnrlerle de "arpmtr". Bu arada, zellikle Demokrit'i kar sna alm ve tm varoluun evren aklnn ta sarlanm ii ve kant olduunu ileri srmtr. Platon, evrenin karanlklar iinde gizli, olu nedeni karsnda eski ozanlarla dnrlerin kapld karamsar dnceleri paylamaz ve onun bu konu ya yaklam ve aydnl arayan bir metafizik tir. 5. DEALAR RETS a) Eros dea'lara yalnz iinde felsefeye ynelme istei olan kimse eriebilir. Bu drty Platon Eros di ye adlandrr. O bylece, Yunanca ak, sevgi anla mna gelen - ak Tanrsnn ad da Eros'tur - bu sz ce yce ve ince bir anlam katmtr. Eros, ona g re, duyguyla ve cokuyla incelie doru ycelmektir, bir lmlnn lmszle yneliidir, ve ayn zamanda bu duyguyu bakalarna da tattrma a basdr. Bir gzelle sevime istei Erosun en aa basamadr. Gzellikle ilgili her trl ura, zel
254

PLATON

likle felsefeye bir hazrlk olan mzik ve yaln biim leri reten matematik bizi Eros'a yaklatrr.(18) Bu arada yeri gelmiken unu da belirtelim: Bir kadnla bir erkek arasnda yalnz gzel duygular ve soyut bir sevgi olarak kalan ve cinsel birlemeye dnemeyen bir ilikiyi belirten Platonik ak de yimi, bir yanl anlalmadan kaynaklanmtr. Platon'da bu konuyla ilgili olan yerde yalnz u sz buluyoruz: "Sevgilisinin ruhundan (i gzelliin den) ok vcudunu (d gzelliini) seven bir e kt bir etir." Bu szden, cinsel birleme baya bir ey dir ya da olmamaldr gibi bir anlam karmak g tr. stelik burada szkonusu olan iliki, bir kadn la bir erkek arasndaki iliki deil, o zamanlar Eski Yunanistan'da olaan ve ok yaygn olan ve Platon'un hi utan duymadan, rahatlkla yazya gei rebilmi olduu ecinsel ilikidir.(19) Gzellii aray yalnzca bir balangtr, idea'lara varmak iin ise bir kiide soyut kavram larla dnebilme ya da Platonun deyiiyle diya lektik dnebilme yetenei olmas gerekir. Bu ki inin amacna ulaabilmesi iin Eros drts yerini doru bir ynteme brakmaldr. Gzel konuma, (Rhetorik) inandrma, kandrma, doru yanl bir gr alama yntemidir; diyalektik ise karlk l konuarak, grerek, tartarak, aratrarak doruya, her zaman geerli olan deerlere ynelme yntemidir. Diyalektik yntemle bir yandan zel olan bir grten genel olana, dar olandan geni olana doru klr, te yandan basamak basa mak genel olan bir grten zel ve kiisel olana inilir.
255

LKA FELSEFES

b) dea'lar "Yeraltnda, yukardaki bir aklktan k alan maaraya benzer bir yerde insanlarn bulunduu nu gznn nne getir. Burada onlar kklkle rinden beri bal durumdalar, yle ki, hi bir yere kmldayamyorlar ve bu balar yznden bala rn arkaya eviremiyorlar. Ik ise onlara arkala rndan, yukarda ve uzakta yanan bir ateten geli yor. Bu ate ile atee arkas dnk tutsaklar arasn da, yukarlarda bir yerde, bir yandan br yana bir yol uzanyor. Ve bu yol boyunca adam boyu bir du var ekilmi olduunu dn. Bu duvarn arkasn da birileri duvarn boyunu aacak ykseklikte tu tulmu trl trl biimlerde kaplar tayor ve bu kaplar tayanlarn kimisi konuuyor kimisi susu yor. Bu anlattn ne acayip manzara, dedi o, ve ne garip tutsaklar! Ama, bize benziyorlar, dedim. Ne dersin, bu du rumda, buradaki insanlar, atein nda, kar larndaki maara duvarna yansyan glgelerin den baka bir ey grebilirler mi? Pekiyi, tanan o kaplar ne oluyor? Onlarn da glgesinin maara duvarna yansmas gerekmez mi? Birbirleriyle konuabilselerdi, sence de, bir adla adlandracaklar bu glgelerin, arkalarnda tanan eylerden daha gerek olduunu sanmazlar myd? Ve bu zindan da sesler kardan yanklansayd, yukardaki yol dan geenlerden biri konuunca, nlerinden geen glgeden bakasnn konutuu akllarna gelir miydi? - Ve imdi, ilerinden birinin balarndan
256

PLATON

kurtarldn, dorulmak, dolamak, ban arka ya evirmek, a doru bakmak zorunda brakl dn ve btn bunlarn ona ok ac verdiini ve gzlerini k ald iin daha nce glgelerini gr m olduu eyleri iyi seemediini dn. Ve ona, a doru bakt srada grm olduu eylerin bo eyler olduu, oysa imdi geri dnnce geree daha yakn olduu ve asl imdi gerek varlklarn karsnda bulunduu ve bunun iin de bunlar da ha iyi grebildii anlatlsa buna kanacak mdr? Ve a bakmak zorunda brakld zaman, gzle ri kamaarak acyacak ve ktan kaacak mdr, ve bakmaya alt glgelere geri dnecek midir? Ve bu nndeki glgelerin, daha nce a kar baka rak glkle grebilmi olduu eylerden daha gerek olduuna inanacak mdr ?" Platon'un Devlet adl almasnda yer alan yukardaki bu blm, insann gr asnn dar ve elinin kolunun bal olduunu vurgulayan nl maara benzetmesinin zetidir. (20) Dnyada ya ay tutsakla, duyulannzla algladmz var lklar glgelere benzetilmektedir. Yukarya, a doru ynelmek ve oradaki varlklar grmeye a lmak ise bir cokuyla kanatlanarak idea'lara do ru ycelmek demektir. Nedir bu idea'lar? "Ayn ad la adlandrdmz trl trl varlklar iin bir idea vardr."(21) Yunanca kk anlam resim olan eidos ya da idea, deiik trlerdeki varlklarn z, yaln, te mel, genel ve en gzel biimidir. dea'larn, ayn tr den varlklarn zgnlklerinden ve ayrc zellik lerinden soyutlanarak, belirleyici ortak nitelikle257

LKA FELSEFES

riyle zihnimize yerlemi olan bildiimiz kavramla r olduunu syleyemeyiz. nk idea'lar Platona gre, gerektirler. Hatta maara benzetmesinden de anlald gibi varlklarn tesindeki ve stn deki en son ve en stn gerek bunlardr. Varlklar gelip geicidir, idea'lar ise varlklara biim veren kaynak olarak sonsuza dek kalrlar. Genel olann m, yoksa zel olann m daha ger ek olduu, varlklarla ilgili kavramlarn (idea'larn) yalnzca zihnimizde olumu dnceler olup olmad temel bir felsefe sorunu olarak karm za kmtr. Ortaa felsefesini incelerken bu so runla yine karlaacaz. Platona gre, idea'lar gerein ta kendisidir. Platon'un, yallk yllarn da idea'lar, Pisagorculuktan esinlenerek, saylar la ilikilendirmekten holandn gryoruz. retmeni Sokrat'a karlk Platon grnen doay kendi felsefe sistemi iine alabilmitir. De rin ve ince dnerek, gzelliklere ve yaln biimle re duyarl kalarak eriebileceimiz idea'lar son ve tek gerek olduklarna gre elle tutulabilen somut varlklarn aratrlp incelenmesi Platona gre ikincil nemdeki bir uratr. Bu bakmdan doa bi limleri hi bir zaman kesin olamaz ve hep olaslklar ve varsaymlar dzeyinde kalr. Platon, bu ay gzden karmadan Timaiosta doa konusunu ieren bir denemeye girimitir. dea'lar retisiyle ilgili olarak beliren ba so run udur: Grnen doay oluturan bu glge var lklar neden olumu, neden yaplm? Grnen do adaki elle tutulabilen varlklarn, idea'larn, yal nzca aldatc yansmalar ve grntleri olduu
258

PLATON

anlalyor. Ne var ki, idea'larn yce ve br dnyadaki bir kattan, arptlm, soluk ve silik bir bi imde de olsa, duyularmzla algladmz varlk lar olarak nereye, nasl ve niin yansd pek anla lamyor. dea'larn yannda ikinci bir gerek, bir ilke, bir tr malzeme olmal ki varlklar buraya yan syabilsinler! Platon Timaiosta, bu ikinci ilkeye deinmi ve hi kukusuz Demokrit'ten ald etki lerle bunu (bo) bir yer - olarak nitelemitir. Ancak burada ne demek istediinin anlalabilmesi iin belki de bu dnceyi biraz daha aarak varlklarn davurulmu biimi diye yorumlamak gereke cek. Bylece varlklarn ayr ayr, yan yana ve ar ka arkaya dizilii olgusu da bir lde aklanm olur.(22) Daha geni bir yorumla unu da dnebi liriz, Platon burada belki de bu ikinci ilkenin, Aristo gibi, madde olduunu bildirmek istemiti. (23) Platon'un doa felsefesinin ayrntlarna bura da girmeyeceiz. Ancak ortaya koymu olduu iki ilke arasndaki uurumun kapatlamadan kald besbellidir. Gerekten, byle iki ilkenin saylm olduu grlyorsa da, bunlarn nereden g aldklar ve neyle biimlendikleri, idealarn varlklara niin yansdklan aka belirtilmemitir. Platon cu felsefe ikici (dualist) olarak nitelenebilir, nk o, bu iki ilke arasndaki uurumu kapatmamtr. Bu uurumu kapatmak ve daha tutarl ve an laml ilikiler kurmak iin, belki de daha da tedeki bir nc ilkeye gerek vardr. Yallnda Platon gittike daha gl olarak bir Tanr ya da bir ev ren ruhu (akl) dncesine sarlmtr. O bu d nceyi bir incelemenin konusu yapmam, ve bir
259

LKA FELSEFES

mit (Mythos) olarak ortaya atmtr. Dnce yap larnn tutarlln salamak ve boluklarn dol durabilmek iin onun ara sra mitlere bavurmu olduu grlyor.

6. NSAN VE ERDEM Platona gre insan ruhu u eden oluur: D nceler, duygular (istekler) ve drtler (tutkular). Dncelerin yeri bamzdr, duygularnki gs, drtlerinkiyse belden aasdr. Bunlarn iinde, yalnz dnceler, yani akl, lmsz olan edir, ve bedene girdiinde tekilerle birleir. (24) lmsz insan ruhunun (aklnn) ne ba ne de sonu vardr, ve bu bakmdan o, zde evren ruhuna (aklna) benzemektedir. Bir ey anlayabilmek de mek, ruhun gemite brnd biimlerin ve kar lat durumlarn yeniden anmsanmas demektir. "imdi, sk sk dnyaya geldii ve buradaki ve yeraltndaki her eyi grd ve lmsz olduu iin, ruhun, artk tanmad ey kalmamtr; bu nun iin de, erdemin ve teki eylerin dorusunun ne olduunu kendiliinden bilmesine amamak gerekir, nk bunlar, onun daha nceleri zaten bildii ve imdi anmsad eylerdir; btn doa da her ey birbiriyle ilikili olduuna ve ruh da her eyi tanm olduuna gre, kendisine bir eyin yal nz biraz anmsatlan kiinin geri kalan her eyi, yrekliyse ve ylmadan yorulmadan doruyu ar yorsa, bulup karmas, anmsamas, ya da herke260

PLATON

sin syledii gibi syleyecek olursak, anlamas iin hi bir engel yoktur; nk renmek ve anlamak gerekte anmsama abasndan baka bir ey de ildir." (25) Buradakine benzer szlerinden dolay Platon'un, Eski Hint kkenli dncelerden etkilen mi olduu sanlyor. dealarn en ycesi iyilerin en iyisi idea'sdr. Bu ayn zamanda idea'larn idea's saylr, iyilerin en iyisi her eyin stndedir, eriilmesi gereken en yce amatr. Yaratln da son amacdr. "G ryorum, sen de gryorsun ki, gne, grdkleri mizin yalnz grlebilmesini deil, olumasn da bymesini de beslenmesini de salar, ve o bu olu umun dndadr... Yine byle dnerek diyebi lirsin ki, grdklerimiz yalnz biimlerini deil, va rolularn da zlerini de en iyiye borludurlar, ve o varoluun dndadr ama, gc ve yceliiyle va rolutan stndr." (26) Platonun ahlak anlay (ethik), insanlardaki lmsz ruhun (akln) idea'lara ve en sonunda iyi lerin en iyisi idea'sna eriebilecei dncesinden kaynaklanr. nsanlarn en yce amac duyular te si dnyaya doru yce duygularla ynelerek iyile rin en iyisini kavramak olmaldr. Bedenimiz ve duyularmz bizi balayan zincirlerimizdir; Platon'un u zl deyiine gre: soma, sema - beden (ruhun) mezar()dr. Erdemli olu ruhun bu yce amaca yaklama syla ortaya kan bir durumudur. Grnrdeki varlklar grnmeyen idea'larn kt kopyalar ol
261

LKA FELSEFES

duuna gre, zellikle gzellii arayan sanat, idea'larn kavranmasna yardmc olabilir. Erdem - Sokratta olduu gibi - yalnz bir i grye dayanyorsa gerekten erdemdir. Bu yz den de retilebilir. Platon erdem retisinde de Sokrat' gemi, ve belli belirsiz erdem kavram n u drt belirli erdeme ayrmtr. Bunlar: bil gelik, yreklilik, ll olu ve denge dir. Bu er demlerden ilk ruhun esine karlk gelir. Bilgelik dnmenin erdemi ve yreklilik duygularn erdemidir. ll olu diye evirebildiimiz nc erdemin ise anlamn btn inceliiyle ver mek gtr. Bu szn Yunanca karl olan sophrosyne, lml olmak demektir. Bu, zevk alma ve zevklerden kanma, katlk ve yumuaklk ara snda bir denge kurabilme yeteneidir. Davran lara da bu erdem, yaltaklanarak alalmaktan ve bbrlenerek byklk taslamaktan eit uzaklk taki soylu bir tutum olarak yansr.(27) En son ola rak saylan denge ise btn teki erdemleri kapsar, ve ruhun esiyle erdemler arasndaki en doru ilikiyi kurar.

7. DEVLET Bu blmn bandaki mektubunda, Platon, ok is tedii halde niin politikac olamadn aklam t, ancak onun btn yaam boyunca politikayla il gilendii ve en iyi devlet dzeni nasl olmal diye s rekli kafa yormu olduu grlyor. Platon'un dev let ile ilgili aklamalarnda karmza kan Polis
262

PLATON

kavram, bugn dilimizden drmediimiz poli tika szcnn kkenidir. Yerinde davran, er dem, doruluk gibi Platon'un bireyler iin ngr m olduu ilkeler bir devlet iin daha da byk bir lde geerlidir, ve bunlar ancak o zaman doru anlalabilir ve yaygn ve etkin bir biimde uygula maya dnrler. yi ve doru yoldaki erdemli bir yaamn dnlebilecek en yksek biimi, bir top lumun iyi bir devlette srd iyi, gzel ve erdemli bir yaamdr. Platon'un devlet retisinde olumsuz, ykc ve eletirici bir yaklamla olumlu ve yapc bir yakla m ayrt edilebilir. Birinci yaklamnda zengin ya am deneyimlerine ve gzlemlerine dayanarak o gne dek grlm devlet ynetim biimlerini ele tirir. Konuya ikinci yaklamndaysa ideal bir devletin niteliklerini belirlemeye giriir. Bu iki yak lam aka sergileyen paralara aada yer vere ceiz. a) Devlet Biimlerinin Eletirisi Deiik insan tiplerine uygun deiik devlet yne tim biimleri bulunur, nk bir devlet ynetimini biimleyen, bir devlette yaayan insanlarn kiilik yaplardr, ve bu kiilikler de, bylece oluturmu olduklar ynetim biimlerinden yine etkilenerek yeniden biim alrlar. Platon, devlet ynetim biim lerini ve bunlara uyan kiilikleri ayr ayr incele mitir. Oligari (oligos: az, aznlk; archein: buyur mak) denen ynetim biimi, "zenginliin llme-

LKA FELSEFES

sine dayanr, burada devlet zenginlerin elindedir, fakirler ise ynetime karamaz...(28) Oligarinin nemli sakncas vardr. Bunlardan birincisi: "Bu durumda, bir kimse gemiler iin kaptanlar zenginliklerine bakarak ie alacak olsa, denizcilik ten ne kadar iyi anlarsa anlasn, fakir bir kaptan ie alnmayacaktr. Bunun iin de, onlar eninde sonunda ok kt bir yolculuk beklemektedir... Baka ilerin ynetiminde de bu byle deil mi?... Devlet ilerinde de bu byle deil mi?... Hele devlet ynetimi gibi ok g ve ok nemli bir ite? ..." kinci saknca ise udur: "Byle bir devlet bir par a deil, iki paradr. Bir yanda fakirler bir yanda da zenginler vardr. Ve bu ikisi ayn yerde bir arada yaadklar halde birbirlerine dman kesilirler." ncs: "Bu herkesin bana gelebilir, bir kii tm varln yitirebilir ... bu kii bu devletten (kentten) artk ekip gitsin mi... fakir dmse ..." unu da gz nnde bulundurmak gerekir: "Bir devlette (kentte) dilencilerle karlatmz yerler vardr, gizlenen hrszlar, yankesiciler, tapnak soyguncular ve alp rpmay i edinmi baka uygunsuzlar da eksik olmaz." Bu ynetim biimine uygun kiilik bu ortamda kendiliinden geliir. nk, "Her zaman, geer ake olan ne ise amalanan da o 'dur, geersiz olan bir kede kalr." Bilgelik ve dorulua ynelmek yerine insanlar kar peinde koacaklar, mal mlk edinmeye alacaklardr. Bir yandan azgnlaan istekler, br yandan dilencilik ve alaklk, yce, dengeli ve erdemli bir kiilik idealinden olduka uzak kiiliklerin tremesine yol aacaktr.
264

PLATON

Oligaride balayan snf atmalar, en so nunda demokrasiyi getirir. "Demokrasi, bana so rarsan, sonunda yoksullarn ayaklanmas bastrlamaynca gelir, ve bunlar kar partinin ileri ge lenlerinden bazlarn idam ederler, bazlarn sr gne yollarlar ve geri kalan yurttalara devlet y netiminde ve devlet dairelerinde eitlik salar lar..." Demokraside herkesin dilindeki szck z grlktr. "Her eyden nce halk zgrdr, btn kent zgrlk havasyla ve zgrce konumalarla alkalanr ve herkes can ne istiyorsa onu yapar..." Ve, "demokraside ... kimse orduya katlmaya zorlanamaz. Byle bir devlette sen, gcn kuvvetin yerindeyken bile cann istemiyorsa hi bir grev stlenmeyebilirsin. Hatta, bakalar savarken savaa gitmeyebilirsin ya da herkes bar koruma ya alrken sen bozmaya alabilirsin ... Bu im di, tanrlarn yaayn andran ok elenceli bir yaam saylmaz m? ... Bu ve benzerleri... ite de mokrasinin nitelikleridir, ve bunun iin bu ok ho bir ynetimdir, doru drst bir hkmet bile yok tur, her kafadan bir ses kar, eit olanlara da ol mayanlara da szde eitlik dotlr..." Bu ynetim biimine uygun bir kiilik nasl bir kiiliktir? Baboluk, sorumsuzluk ve adamsendecilik her yana yaylmam mdr? Herkesin eit ve herkesin eit lde zgr olduu bir ortamda gen lik nasl eitilebilir? "retmen bu koullar altnda tir tir titrer ve rencilerine yaranmaya alr, renciler ise retmeni dinlemezler. Ve stelik, gen ler ileri geri konuarak, bilgilik taslayarak yal larla yarrlar, yallar da genlerin arasna kar265

LKA FELSEFES

arak can skc ve bunak olmadklarn gstermek istercesine akalar ve aklabanlklar yaparak gen lere ayak uydurmaya alrlar." "Utanmak aptallk olarak nitelenir ve aala narak kovulur. ll olmak erkeklie yaktrl maz ve svgyle kentten srlr. Dzenli olmak ve ev dzeni kyllere yarar bir hamallk saylr ve o da yaka paa kap dar edilir." Demokrasiyi tyrannis, (tiranlk, despotluk, diktatrlk, bask ynetimi) izler. "Bunun demok rasiye kar bir tepki olduu apaktr." Bu dn m nasl gerekleir? "Oligarinin en yce ama olarak grd ve ortaya kn borlu olduu ey zenginlikti. Ancak, zenginlie doyamadklar ve varlklarna varlk katmak iin uramaktan ba ka bir i gremedikleri iin sonunda yklp gider ler. ... Ve demokraside de, insanlar en yce ama olarak grdkleri eye, zgrle, doymak bilme dikleri ve ar gittikleri iin kendi kendilerinin ku yusunu kazm olurlar..." - "Gerekten de, bir eyde arlk olursa o ey tersyz olur: Mevsimler, bitki ler ve beslenmede bu byle olduu gibi devletlerde de az ok bu byledir. ...Ve bylece, ls karlan zgrlk, yurttalarn her biri iin olduu kadar devlet ynetimi bakmndan da karsndaki eye, baskya ve tutsakla (esarete) dnr." Bu yeni gelime iin bir bakan gereklidir. "Halk hep yetitirdii, sayd ve gl kld bir adam baa geirmemi midir?" Bu kii ise snrsz bir gce kavumann tadna varr varmaz kan gr m yrtc bir hayvan gibi sarho olur. "Hep byle olmam mdr? Kendisine destek veren halka da-

PLATON

yanarak baa gemi olan bu kii, az sonra kendi halknn kann dkmekten ekinmez, ve dzmece sulamalardan zevk alarak insanlar yarglar ... srgn ve lm cezalaryla ezerek onlarn kanna girer. Bu arada borlarn silinecei ve toprak da tlaca aldatmacasyla halk oyalanr. O zaman bu kiinin sonu hi kukusuz yle olur: ya dmanla r tarafndan yok edilir ya da bir tiran, kuzu postu na brnm bir kurt olarak yerinde kalr." b) deal Devlet Nasl drtler, duygular ve dnceler (akl) diye insanlarda e saylabiliyorsa ve dengeyle bu arasndaki doru iliki kuruluyorsa bir devlette de bunun karlnda u ura vardr: doal ge reksinimler ve beslenme iin kazanl iler, saldr lara yreklilikle gs germeye hazr bir savunma ve aklc bir ynetim. Buna gre ii gc olanlar u kesimde toplanabilir: kazanl iler yapanlar, sa valar ya da (Platonun deyiiyle:) bekiler, ve son olarak bataki yneticiler. Denge esi burada da, bu nn anlaml bir ilikiyle bir dzen iine girmesini salar. nsanlar iin akl ne demekse bir devlet iin de yneticiler o demektir. Peki, bu kalbu rst kimseleri nasl bulmal? Platonun yant yle:"Eleyerek!" Bu eleme srecinin balayabilmesi iin nce, zengin fakir ayrm yaplmadan her ocua eitim verilmelidir. Jimnastik (Gymnastik) ve mzik (Musik) ocuklarn eitiminin temel talar olmaldr. Jimnastik bedeni eitir, ocuu yrekli ve dayank
267

LKA FELSEFES

l yapar. Mzik ise ruhu eitir, onu ince ve yumu ak yapar. Bu ikisinin birleimi salam, gzel ve dengeli bir kiiliin olumasna yol aar. Daha sonra, bunlara ek olarak, aritmetik, matematik ve doru dnmeyi reten n almalarla bir par a diyalektik gelir. Ayrca, rencinin aclara, s kntlara katlanmay ve yokluklara almay ren mesi, dayankl ve gl olmas iin eitli uygula malara bavurulur. Yirmi yana gelince, bu gen ler, sk ve ayrcalk tanmayan bir snavdan ge irilir. Yeterli grlmeyenler elenerek en yksek grevler iin aday olmaktan karlar. Geri kalan lar ise bir on yl daha eitilir. Bu srenin sonunda bir elemeden daha geerler. Bu elemeyi de kaza nanlarn felsefede be yllk yksek bir renim grmeleri gerekir. imdi otuz be yana gelmi olan bu adamlarn bu uzun eitimden ve btn bu elemelerden sonra yksek bir grevde baarl ola bilmeleri iin ok byk bir eksiklikleri vardr. Hayat tecrbesi! Hayata atlmal, ve daha bir on be yl boyunca gnlk yaam savanda, elle tutula mayan, gereklememi dlerin, dncelerin de il, kat gereklerin acmasz dnyasnda pimeli, ayakta kalabileceklerini gstermelidirler. Sonun da, elli yanda, olgunlam, bilinlenmi, snan m ve her bakmdan ok iyi eitim grm kii ler olarak boalan yksek grevlere hemen, artk baka bir elemeye gerek kalmadan atanabilirler. nk en iyiler artk belirlenmitir. Bunlar Platon'un dledii filozof kralllar ya da kral filozoflar dr. Hem gl hem de bilge olmak! - Ne byk bir ideal!
268

PLATON

Platon soylu olduu ve Sokrat'n etkisi altnda kald iin aristokratik bir devlet idealini benim semi olmal diye dnebiliriz. Onun nerdii y netim, kelimenin tam anlamyla aristokrasi (ariston: en iyi; kratia: ynetim), yani en iyilerin yne timidir. Ve bu ayn zamanda, bir bakma gerek bir demokrasi saylabilir. nk kimsenin soyuna sopuna baklmaz, kimseye ayrcalk ncelik tann maz, herkese ykselebilmek iin eit olanaklar sa lanmtr. Eer herkes iin frsat eitlii ve eit ko ullar altnda yaam yarna balamak demokrasi demekse, bu daha tutarl bir biimde gerekletiri lemez. Tm engellerine ve glklerine karn byle bir devlet kurulabilmi olsun diyelim, o zaman da, iten gelen elmelerle, trpanlarla kurulan dzen abucak bozulacaktr. Sk elemelerden geerek be lirlenen bu ynetici takm, hi kukusuz ne istedi ini bilen, atlgan, sk adamlardan oluacak, ve bunlar psrk ve yumuak kimseler olmayacaklar dr. gdler, drtler ve gl istekler onlarn da yakasn brakmayacaktr. Devlette byk bir g ele geirdiklerinde, aldklar tm eitime karn herkesin iyiliini dnmek yerine, kendi karla rn kollamak yoluna sapabileceklerdir. Batan karc temel drtler alk ve sevgi, onlar iki yan dan kskaca alacaktr: para ve mal, kadn ve aile. Her iki yandan sktran bu sapkn eilimlerin n alnmaldr. Savalar ve savalar arasnda yetien gelecein yneticileri iin Platon - bu kesimi bekiler diye adlandrmtr - u neride bulunu yor: "Her eyden nce, bunlarn hi birinin, ne olur269

LKA FELSEFES

sa olsun mal mlk edinmemesi gerekir. eri gir mek isteyen birine kilit ve srglerle girii yasakla yan evleri olmamaldr. Skntlara alkn, gz tok savalara neler gerekiyorsa yalnz o nesneleri alsnlar. Yurttalar, bunlarn yllk gereksinimle rine yetecek ve bir sonraki yla hi bir ey artmaya cak miktarda belirli bir vergi versin. Yemeklerini hep birlikte yesinler. Klam askerler gibi birlikte otursunlar. Biz onlara diyeceiz ki: Siz tanrdan ye terince altn ve gm aldnz; tanrnn madeni si zin gnlnzdedir; dnya altn neyinize gerek! Tanr altnnn dnya altnyla kartrlarak aya rnn bozulmasna izin verilmemelidir ... btn kardeleri iinde yalnz onlar altn ve gme el srmesinler, bu madenlerle bir ie girimeyi dlemesinler, bunlar ayn at altnda bulundurma snlar, giysilerinde tamasnlar ya da bunlardan yaplm kaplardan imesinler. Ve bu onlarn kur tuluu olaca gibi devletin de kurtuluu olacak tr... Ancak bunlar bir kez, ev ya da toprak ya da al tn elde edecek olurlarsa o zaman beki deil, mal mlk sahibi olacaklardr. Btn yurttalarn yar dmcs olacak yerde onlardan tiksinecek ve kukulanacaklardr. Kendileri de tiksinti ve kukuyla iz lenecektir. ve d dmanlar karsnda byk bir korkuyla yaayacaklardr. Ve bu onlarn sonu olaca gibi devletin de sonu olacaktr..."(29) Her eylerini paylaan bu bekiler kadnlar da ortaklaa paylaacak, belirli bir kadnla evlenemeyeceklerdir. Bunun iin yle bir dzenlemeye gerek grlmtr: "... bu kadnlarn her biri b
270

PLATON

tn bu erkeklerin her biriyle birlikte olabilecektir. Hi biri birini ayrarak kendine balamayacaktr. ocuklar da ortak olacaktr, nk hi bir baba hangilerinin kendi ocuklar olduunu bilemeyece i gibi ocuklar da babalarnn kim olduunu bile meyeceklerdir. "(30) Uygun birlemelerin oaltlabilmesi iin uy gun kadnlar seilmeli, "... stn erkekler stn ka dnlarla sk sk birlemeli, ve aa kadnlarla aa erkekler olabildiince seyrek bir araya gelmeli dir. Bylece birincilerin ocuklar olacaktr, kinci lerin deil, ve bu topluluk bylece stnln ko ruyacaktr." "Yneticilere diledikleri kadar ok kadnla ev lenme zgrl tanmalyz. Bylece, savalar, salgnlar ve daha baka ykmlar sonunda aa yukar ayn sayda bu tr insanlardan elimizde kalm olur..."(31) Kazanl ilerle uraan kesim, yani geni halk kitlesi mal mlk edinebilecek, dilediince evlenebi lecektir. Buna karlk politika yapamayacak, iine bakacaktr. Buraya unu eklemek gerekecek: Platon'un yallk dneminde yazd Yasalar da daha n ceki devlet retisinde ileri srlen tek yanl ve kat grlerin yumuatlm olduunu ve dn celerinin yaama geirilebilecek duruma geldiini gryoruz. rnein burada, btn ynetim biim lerinin karm olan bir ynetim biimi nerilmi tir.
271

LKA FELSEFES

8. ELETR VE DEERLENDRME a) Platonun Devlet retisinin Eletirisi Platonun devlet retisi yle verilmitir: topya! Olmayacak hayal! yle denmitir: Bu reti doru grler ierse bile uygulanamaz! Platonun ren cisi Aristo bile gizlenemeyen ince bir alayla: "Bu ve daha baka pek ok gr bir sre sonra yeni batan gzden geirilmitir." (32) Bir ynden, nce u eletiri gelmitir: Platon bir erkein doal olarak varlk sahibi olma ve bir ka dnla evlenme igdsn kmsemitir; hem maddi hem de cinsel alanda hi bir zaman gerekle emeyecek ok sk bir komnist uygulamay ner mitir. Ayrca, bir annenin elinden ocuklarn al mak demek, bir kadnn annelik duygusunu ve bu nunla birlikte doalln yok etmek ve onurunu inemek demektir. Devletin kk ve temeli olan, tre ve gelenekleri koruyan aile ocann snmesiy le bir toplumun k kanlmaz olur.(33) Bu gibi - hi kukusuz hafife alnamayacak eletiri ve yergilere kar Platonun savunucular u aklamalarla onu aklamaya almlardr: O bu sk dzeni ancak ok kk ve sekin bir aznlk iin ngrmt. nsanlarn ounun mal, para, seks ve zel aile yaamndan vazgeemeyeceini kendisi de pek iyi bilirdi. stelik, yalln verdii olgunlukla ar ve sakncal grlerini ve nerile rini kendisi deitirmitir. Bundan baka tarihte, Platonun pek ok neri sinin gereklemi ve uygulanm olduu da gr272

PLATON

lyor. Ancak unu gzden karmamak gerekir: Platondaki pek ok dnce amzda ortaya k m olan baskc devletleri artrmaktadr. r nein, rk dnceler (rkn korunmas ve arn mas gibi) Nasyonal Sosyalizmin (Nazi'lerin) gr lerini, her eyi ortaklaa paylama dncesi ko mnist devletlerdeki kimi uygulamalar ve tasar lar, tm toplum katmanlarndan ayrm gzetil meksizin seilerek gelen ynetici takm Katolik ki lisesinin rgtleniini ve Cizvit papazlarnn Para guay'da kurmu olduklar devleti akla getirmekte dir. Platon'un kendisi de kimi dncelerinin eriil mesi g bir ideal olduunun bilincindeydi, ancak bir ideal olarak bu dnceler ona eriilmeye deer, nemli dnceler olarak grnmt: "Gkyz ne byle bir devletin (kentin) idea 's akldr. Gr mek isteyen herkes bunu grebilir, ve bunu grnce de ona ynelir. Byle bir devlet gerek olsun olma sn, gerek olmasa bile ... o bu devletin idea'sn ger ekletirmek isteyecektir, baka bir devletin deil!"
(34)

kinci ve daha ar bir eletiri yledir: Platon politika ve ekonominin birbirinden koparlamayan ilikisini grememitir. Platon'un devletindeki y neticiler ekonomik bir temele dayanmadan politik bir g elde etmilerdir. Oysa bu kimselerin bam sz ve gl deil, ekonomik bakmdan alan ve reten halka baml olmalar gerekir. Tarih bize hep ekonomik gcn uzun dnemde politik gce d ntn kantlamtr. nc eletiri de udur: Platon, gzlemlerine ve deneyimlerine dayanarak demokratik hak ve z273

LKA FELSEFES

grlklerin her zaman kt gelimelere yol aaca m sanm ve bu yzden de kar ynde pek ile ri gitmitir. (sparta ehir-devletindeki uygulama lar gz nnde bulundurarak) rnein, sapkn inanlarn acmaszca kovalanmasn; edebiyat, mzik ve teki gzel sanatlarn eitici, yceltici ve arndrc nitelikleri olmadka ar bir sansrle ynlendirilmesini ya da yasaklanmasn istemiyor mu? Bunun iin kendi halknn daha nce yaratm olduu tm gzellikleri ve sanat bu ltlere vur makta ve, rnein, Homer in destanlarn sakncal bulmaktadr. amzda alm olduumuz derslere bakarak, herhangi bir ynetime sk denetim ve rk uygulamalara (sakatlarn ve yaamaya elverili grlmeyenlerin yok edilmesi gibi) bavurma yet kisi verilemeyeceini artk bilmemiz gerekir. b) Platonun Yunan Dnce Tarihindeki Yeri Ayrntlarnn pek azn bile buraya sdramayacamz Platonun ok kapsaml almas Yunan felsefesinin doruudur. Burada ondan nceki filo zoflarn dnceleri bir bytecin odaklatrd nlar gibi bir noktada birleir. Platon, Sokrat'tan, Sofistlerden pek ok ey alm olduu gibi eski doa filozoflarndan da yararlanmtr. Varlk ve Olu um zerine olan dnceleriyle nceleri Elea'llarn kat, tek varlk grne kaym, daha sonra lar okluk iinde oluum grn de retisine katarak Heraklit'e yaklamtr. (35) Hep akla ve manta dayanm olan aklc Yunan felsefe gelene ini ilk kez Platon, Orfecilik (Orphik) ve Pisagorcu274

PLATON

lukta (Phytagoreismus) aka beliren ruh g, ru hun arn ve kurtuluu gibi inanlarla kaynatrmtr. Ayrca o, sonsuzluk kavram zerinde ciddi ciddi dnm olan dnrlerden biridir. Platonun u sz ahlak konusundaki grle rine de yansr: "Huzuru kalmayacaksa insann, b tn dnyay elde etmesi neye yarar\"(36) Ne var ki, bu sz, Hindistan'da, Upanishad'larda grm ol duumuz gibi dnyay ve dnya ilerini deersiz ve nemsiz sayan bir yoruma aktr. Platondaki bu Doulu bak as, "Yunan kannda yabanc bir kan damlas!" diye nitelenerek eletirilmitir. zellikle, Friedrich Nietzsche bu balamda, Platon'un retisine "ahlak d", "Hristiyanlktan nce Hristiyan", "byk bir dolma! diyerek sal drmtr. "Bu Atinalnn Msrllardan ders alm olmas tuzluya patlamtr...''(37) Gerekten de, Platon kendisinden nceki felse feleri zmseyip zetlemekle kalmam, snr tan mayarak bir adm daha ileri gitmi, ve Yunan halk nn geleneklerinden kopmutur. Gelitirdii re tiyle Platonun Eski Yunan kltrnn temel tala rn gereksiz bulmas kanlmazd: Byk Atinal devlet adamlarn halka doru yolu gsteren, er demli olmaya ynelten kiiler olarak tanmamtr. Yunanllarn sanat deeri ok yksek olan eserleri ni de, sanata duyarl ve gzellik tutkunu bir kimse olmasna ramen, birtakm kesin ltler ve ilke lerle, ak m kara m diyerek ayklamak ve gzden karabilmek iin kendisini ok zorlam olmal dr. (38)
275

LKA FELSEFES

c) Platon Sonras Platon felsefesinin etkisi hl srmektedir, bunun iin de son sz sylenemez. Onun grleri, Antik an sonuna doru birka yzyl boyunca arl n duyurmu olan Yeni Platonculukta yeni bir yo rumla canlandrld. O, Ortaada, gelimeye ba layan Hristiyan Tanrbiliminin (Theologie) ve fel sefesinin en gl kayna ve dayana oldu. Platon Yeni alarn banda da. gerek bir Yeniden Do ula (Renaissance) yeniden ilgi toplad. amz da da gzler yine ona evrilmitir. Platonun bykl, insan psikolojisinin de rinliklerine inerek, ada derinlikler psikolojisi nin (Tiefenpsychologie) baz bulularn daha nce ortaya koymu olmasndan ve evrenle ilgili tm bil gilere ynelmi, ok ynl, salam ve arbal kii liinden de bellidir. "Platon her zaman idealist Fel sefenin kurucusu saylacak ve byle kalacaktr. O, hayattaki ruh dncesinin ncsdr, insan dav ran iin uygun ahlak ilke ve yasalarnn koyucu sudur. nsanln en byk retmenlerinden biri dir, o."(39) Platon, lmnden hemen sonra, yce bir ahenk iinde, sonsuz gzellie ermi, nurlara bo ulmu bir bilge olarak grlmtr. Aristo onu yle anyor: "lmller iinde yalnz o deilse de, en bata o yaamyla ve retici szleriyle bize gstermitir,
276

PLATON

insann nasl hem doru hem de mutlu olabileceini; imdi lmle o da susunca, artk kimse syleyemiyor."(40) Goethe Platon zerine unlar yazmtr: "Pla ton, bir sre dnyada kalmak aklna esmi olan kutlu bir ruh gibidir... O, derinliklere dalar, an cak derinlikleri aratrmaktan ok, kendi kiiliiy le doldurur. Yksekliklere, kkne yine kavuabil mek iin zlemle uzanr. Btn szlerindeki amac sonsuzluktan beri eksiksiz, iyi, doru ve gzel olann arsn her gnlde duyurmaktr."
(41)

Platonu Olimposlulardan birisiymi gibi gs terip gklere karan bu szlerin ar duygulan mayla sylenmi szler olduu bellidir. Onun bs tne baktmzda ise, grdmz o yz, "etin savalarn keskin izlerini tayan ok ciddi bir yz dr." (42) Yzylmzda, (kitabmzn son blmlerinde kendisinden sz edeceimiz) Karl Popper, Die Offene Gesellschaft und Ihre Feinde (Ak Toplum ve Dmanlar) adl yaptnn birinci cildinde, Der Zauber Platons (Platonun Bys) balkl b lmde, Platonu, Bat devlet felsefelerinin, ve bu nunla birlikte tarihimizin, yanl yolda gelimesi nin sorumlusu ve baskc devletlerin babas olarak sulamtr.

277

LKA FELSEFES

IV. ARSTO
1. ARSTO'NUN YAAMI Platonun en byk rencisi ve ayn zamanda raki bi olan bu nl filozof, hekimler yetitiren bir aile den gelmitir. 384 ylnda, Ege kysnda, Trak yallarn eski bir kenti olan Stageira'da dodu. Gen yanda Atina'ya gelerek 20 yl Platonun Akademisinde renci olarak kald. Aristo (Aristo teles), Akademiye girdii zaman altm yalarnda olmas gereken retmeni Platondan en az krk ya gen olduu halde, iki dhinin srtmesinin bek lenen sonucu olarak, gr ayrlklarnn daha ba tan su yzne km olduu syleniyor.(43) Platonun lmnden sonra Aristo, Anadolu'ya geerek, aradan geen zaman iinde Troas blgesi nin beyi olup km olan eski bir okul arkadann yanna, Assos kentine (bugn Behram Kale) gitti, ve orada bu beyin evlatl olan bir kzla evlendi. Yu nanistan' zorla birletirmeyi baarm olan Make donya kral Filip (Philipp) Aristo'yu, olu sken der'in (Alexandros) eitimiyle ilgilenmesi iin sa rayna artt. Sonradan Byk skender diye anlacak olan bu rencisi baa geince, Aristo da Atina'ya geri dnd, ve burada Lykeion (Lyceum, Lyce, Lise) adnda bir okul at. Atina'da ok kapsaml ve geni tutulmu bir aratrma, inceleme ve eitim al masna balad. Her halde Byk skender'den de byk destek gryordu. Zengin bir zel ktphane
278

ARSTO

kurdu, bunun yannda doa aratrma ve inceleme leri iin o zamanki dnyann bitki ve hayvan trle rini kapsayan ok geni bir koleksiyon oluturdu. Sylendiine gre Byk skender bahvanlarna, avclarna, balklarna bulabildikleri deiik bitki ve hayvan trlerini Aristo'ya gndermelerini bu yurmu. Ayrca Aristo karlatrmalar yapabil mek iin eitli devletlerin devlet ynetimine ilikin yasalarn da (hepsi 158 tane!) getirtmi. Kurduu Lisesinin banda 12 yl bulunduktan sonra politik basklara urad. Bu arada, Byk s kender'le olan balar gevemiti. Makedonya poli tikas yanls ve Atina'y bask altnda tutan Byk skenderin dostu olarak tannyor ve kendisine di bileyenler oalyordu. Byk skender'in gen yata lmesi zerine Atina'daki MakedonyalIlar partisine kar olan fke patlak verdi. Aristo da Sokrat gibi Tanrtanmazlkla suland. Kendisini bekleyen idamdan "Atinallara ikinci kez felsefeye kar su ileme frsat vermemek iin" kaarak kurtulabildi. Ertesi yl, 322 ylnda srgnde, alma ortamndan koparlm olmann verdii acyla yalnz bana yaarken ld. Bir toplumun en bilgili ve en deerli kafalarn toplum dna sr mesi ya da yok etmek istemesi yeni bir ey deildir.

2. ARSTO'NUN YAPITLARI lka bilginleri Aristo'nun yzlerce yazsn bilir lerdi. Aristo, uzmanlarn ya da iyi yetimi renci lerin anlayabilecei ar bir dille dersler verdii,
279

LKA FELSEFES

aklamalarda bulunduu gibi, halka ynelik, ra hata anlalabilen eitici konumalar da yapard. Yazlar da yine byle, bir yanda geni kitlelerin s klmadan okuyabilecei, yararlanabilecei biimde yazlm yaptlardan, te yanda da daha ok uzman kimseleri ilgilendirecei ya da okulda ie yarayaca dnlerek geliigzel kaleme alnm bilgiler den oluurdu. lkada, Platonun diyaloglarnn hemen yannda yer alan, Aristo'nun akc bir dille yazlm olan, kitlelere ynelik yaptlar, ne yazk ki tmyle kaybolmutur. Uzmanlar ve renciler iin yazlm yazlarn ise bir blm kalmtr, an cak bunlar bile o kadar kapsaml ve ok ynldr ki onun btn yaptlarnn hepsinin birden ne byk ve ne grkemli olduunu dnmekten kendimizi alamayz. Ne var ki, bize kalan yaptlar kolay anlalmas iin hi bir aba gsterilmeden alakalem yazlm, g okunur, uratrc ve bu yzden de Platon'unkilerin tersine uzun alntlar yapmaya pek elverili olmayan yazlardr. Bunlar yazl tarihlerine gre sralamak olanakszdr. Bunun iin, bilimsel bir in celemeyle uydurma olanlar da ayklandktan sonra elimizde kalanlar, iledikleri konulara gre aa daki gibi u blmlere ayrarak sayabiliriz: ( 4 4 ) I. Mantk (Logik) zerine yazlar: Kategoriler retisi; iki inceleme, Sonu karma ve Kant lama retisi ve Topik (Aristo'nun diyalekti i). Mantkla ilgili bu yazlar daha ilk ada Organon (ara, doru dnme arac) ad altnda toplanmtr.

ARSTO

II. Doa bilimleriyle ilgili yazlar: Fizik (Physik) 8 kitap; Gkyz zerine,Olu ve Yokolu zerine, Meteoroloji. Canllarla ilgili yazlar: Ruh zerine pek ok yaz, (Bellek ve dler zerine olan yazlar da bunlarn arasnda saylr.) Hayvanlarn tanmlanmas, organlar, yaay, remesi konu sunda yazlar. III. Metafizik zerine yazlar: Antik ada Aris to'nun yazlarn oaltan bir yaymc, varolu ne denleriyle ilgili olan yazlar kendi derleminde doa bilimleri (fizik) blmnden sonraki blme koy duu iin bu blme Metaphysik, (Meta Ta Physika; Fizikten Sonras) baln koymutur. Konularn sralanmas iin dnlm olan bu ad, lkan sonlarna doru doatesi (fiziktesi), "doa'nn dnda" saylan konulara ilikin genel bir ad olarak yerlemitir. O zamandan beri metafizik de nilince varlklara salt varolular asndan bakan, "var olan olduu gibi" tanmaya, bilmeye ynelen felsefe dal anlalr. IV. Ahlak zerine yazlar (Ethik): Aristo'nun olu Nicomachos'un adn tayan ahlakbilimin 10 kitab. Nikomahn Ahlak (Nicomachische Ethik). V. Politika zerine: 8 kitap. VI. Gzel Konuma (Rhetorik): zerine 3 kitap, iir zerine 1 kitap. Bilgilerin derlenmesine, dzenlenmesine, ke sin bir manta ve akla nem veren Aristonun gerekiliiyle, edebiyata yatkn, gzellii ve ideal olan arayan Platon'un dleri arasnda derin bir ayrm vardr. Bu ayrm, bu iki filozofun yaptlar karlatrld zaman da aka grlr. Aristo
281

LKA FELSEFES

her eyden nce bir bilim adamdr: O aratrc kii liiyle bilimin btn alanlarna el atmtr. Tm varlklar tanmaya, tanmlamaya girierek var olan her eyi belirli ilkeler altnda felsefi adan aklamaya, anlamaya kalkmam mdr? Bilimin ba tac odur! Dnce ve bilgi alannda klm bir dnyay fetih seferidir onunki. Ve onun baars, ta rihin akn, insanln yazgsn deitirmesi ba kmndan, dnya fatihi olan rencisinin askeri alandaki baarlarndan hi aa kalmaz. Aristo, dnyann bilimle aklanmasnn, bugn artk bizi rkten boyutlara varm olan srecini balatan kiidir. Aristo'nun yaptlarn doru sralama, akla ma ve yorumlama sorunlar bitmez tkenmez, bu sorunlar gnmzde de nmze da gibi ylm tr. 3. MANTIK Aristo, balbana, bamsz bir bilim olan mant (Logik) yaratmtr. Logik, Logos szcnden (Arapa olan mantk ise nutuk ile ayn kkten) tre tilmitir. Ancak Aristo, bu bilime Logik deneceini bilememi, Analytik demi ve daha baka adlar da vermitir. Mantk doru dnmeyi reten bi limdir, daha akas, mantk bize doru dnme nin. biimini, yolunu, yntemini gsterir; dnce lerin ieriiyle ise ilgilenmez. Mantk insann ne dnmesi gerektiini deil, nasl dnmesi, el deki herhangi bir bilgiden yola karak doru so282

ARSTO

nulara, kesin yarglara nasl ulamas gerektiini retir. Yaln ve soyut biimlerle urat iin biimci (formel) bir bilim olan mantk, gerek olgu larla ilgilenen gereki (reel) bilimlerden apayr, bamsz bir bilim daldr. Ayrca, yine insann na sl dndn inceleyen bir baka bilim olan psi kolojiden de dncelerimizin nasl olutuunu de il, nasl olmas gerektiini aratrmas ve belirle mesi bakmndan ayrlr. (45) Aristo mantnn en nemli eleri (Aristo'nun vermi olduu sra biraz deitirilerek) yle srala nabilir: Kavram. Dnebilmek iin kavramlar ister. Bir dncenin mantkl ve doru olabilmesi iin kavramlarn da kesin, yerinde ve doru olmas ge rekir. Ak seik ve bilim iin elverili bu tr kav ramlar nasl elde etmeli? Tanmlayarak! Tanm (Definition, tarif). Her tanmlama aba snda iki ayr yaklama gerek vardr: Bir yandan, tanmlanacak olan ne ise, o ey baka eylerle bir arada, belirlenen ortak zelliklere, niteliklere gre bir snfa sokulur. nsan nedir? nsan bir canldr. br yandan, tanmlanmak istenen eyin, sokul duu snfta bulunan teki eylerden niin ayr ve hangi bakmdan kendine zg ve deiik olduu da aklanmaya allr. nsan akll (konuan, ara lar kullanan ya da ayrc nitelik olarak ne uygun grlmse yle olan) bir canldr. Demek ki bir ta nm, varlklar bir yandan ortak nitelikler arayarak birletirmeye, br yandan da ayrc nitelikler sap tayarak ayrmaya ynelik iki yaklam iermekte dir. ok geni ve daha az geni olan kavramlar var283

LKA FELSEFES

dr. Canl kavram rnein, insan ya da kpek kav ramndan, daha genel ve geni bir kavramdr. Ge nel olan bir kavramdan (snf) yola klarak sz ko nusu olan eyin ayrc nitelikleri, zgnlkleri bi rer birer saylarak, basamak basamak aa inilirse daha dar ancak daha zel ve belirleyici kavramlara (alt snf ya da tr) ulalr; daha da aa inilebiliyorsa, daha da inilir ve sonunda o denli dar ve belir gin bir kavram elde edilir ki artk o eyin daha ay rntl niteliklerle belirlenmesine gerek kalmaz, bu durumda bu kavram artk o eyi ak seik ve iyice kavryor olmaldr. Canl - memeli - kpek - av kpe i - kahverengi tyl av kpei - uzun kahverengi tyl av kpei - bu uzun kahverengi tyl av k pei. Aristo'nun kavram retisi, genel olandan zel olana doru basamaklar birer birer inmeye ve sonra ters ynde ilerleyerek, doru srayla, hi bir basama atlamadan birer birer kmaya byk nem verir. Kategori (Ulam). Felsefede bu terimi ilk kez Aristo kullanmtr. Aristo nce, rasgele setii kavramlarn ilgili olduklar st snflardan doru dan doruya nasl tretilebileceini aratrm, ve bu yolla kk ya da temel olarak grd 10 kategori ye ulamtr. Bunlardan, artk daha da stn bir snf, bir st kavram bulunamayaca ve her eyin bunlara bal olduu kansndayd. Bu kategoriler, herhangi bir eyin hangi bakmlardan gzlemlene bileceini, incelenebileceini gsteren ipulardr sanki. Aristo'nun on kategorisi (makult- aere) unlardr: Tz (Substanz, cevher), nicelik (Quantitaet, kemiyet), nitelik (Qualitaet, keyfiyet), iliki
284

ARSTO

(Relation, nispet), yer, zaman, durum, iyelik, et kileme, etkilenme. Daha sonralar, Aristonun kategorilerden bir kan yukardaki sradan kartm olduunu g ryoruz. stelik bu kategorilerin hepsi nem bak mndan ayn deildir. Bunlarn ilk drd en nemli kategorilerdir, ve bunlarn iinde de en nemlisi tzdr. Tartma ve eletirileri kkrtaca daha batan belli olan bu konu ileride bamz daha da artacaktr. Yeniada Immanuel Kant kategori lerin bir tablosunu karmak iin nemli bir giri imde bulunmutur. Yarg (Urteil, hkm). Kavramlar tmcelerde (nerme, cmle, Satz) bir yarg belirtecek biimde bir araya getirilir, (tabii mantk asndan, hukuk asndan deil!). Her yarg iin en azndan iki kav ram birbiriyle ilikilendirilmelidir. zne (Subjekt) bir bildirimin konusu olan kavramdr. Yklem (Praedikat) ise zneyi ilgilendiren bildirimdir. (Biz burada, btn bunlarn bir dilin - Yunancann! - ya psna nasl smsk bal olduuna dikkat ekmek isteriz.) Aristo, yarglar (nermeleri) eitli alardan ele alr: Evetleyen: "Bu karanfil krmzdr."-, deilleyen: "Bu karanfil krmz deildir.", tmel: "B tn karanfiller solar."; tikel: "Baz karanfiller kok maz." ve tekil: "Bu karanfil sardr." Bu kadarla da kalmaz, ve "Bu karanfil ayor. diyerek bir durum: "Bu karanfil bugn amal." diyerek bir gereklilik; ve "Bu karanfil bugn daha aabilir." diyerek bir olaslk bildiren yarglar da sralar.
285

LKA FELSEFES

Sonuca varma (Schluss, karm, varm, istid lal). Yarglardan bir sonuca varlr. Sonuca varma (karm) retisi Aristo mantnn ekirdeidir. Aristo'ya gre dnceler her zaman yarglardan sonu kara kara ilerler. Bir sonu, "yle bir sz dr ki, ondan belirli koullarda yeni bir anlam kar." (46) Sonu, daha nceki baka yarglardan karlan yeni bir yargdr. Buna gre, sonuca va rm, nkoullara daha dorusu ncllere (Praemisse) dayanlarak son yargya varma ilemidir (Konklusion). Sonuca varma retisinin de zn mantkta tasm (Syllogismus, kyas) ad verilen dnce bi imleri (kalplar) oluturur. Bir tasmda e bu lunur: Bir genel (tmel) st tmce (nerme): "B tn insanlar lmldr. Bir zel (burada tekil) alt tmce: "Sokrat bir insandr." Bunlar ncl tmce lerdir. Sonu tmcesi: "yleyse Sokrat (da) lml dr." Aristo buna benzer daha baka temel tasmlar belirlemeye almtr. Ancak buradaki bir prz belki dikkatli bir okuyucunun gznden kamaz, onun iin, bunu gzlerden saklamaya almaya lm. Bu tr tasmlarn zayf yan uradadr: Sonu ta bildirilen "Sokrat lmldr." yargs gerekte bir ncl olan en st tmcede zaten ierilmiti. n k, Sokrat lml olmasayd, o zaman "Btn in sanlar lmldr" diyen st tmcenin - Sokrat da bir insan olduuna gre - doru olmamas, insanla rn tmn kapsamamas gerekirdi. Kantlama (Beweis, tantlama, ispat). En so nunda sonulardan kantlara ularz. Kant (man-

ARSTO

tkta), bir yarg ieren belirli tmcelerden, birbirini izleyen sonu karmalar sonunda, zorunlu ve tu tarl olarak kan bir tmcedir. Kantlarn dayana olan tmcelerin de salam olup olmad pek nemlidir. Bu durumda, bir kant elde etmek iin gittike daha st ve daha genel olan tmcelere do ru ilerlenir. Bu ilem srdrlrse ksa srede bir st snra arparz, ve artk daha fazla kantlana mayan en genel tmcelerle karlam oluruz. Aristo'ya gre, byle genel tmcelerin dolaysz ve yanlsz olarak kavranmasn salayan bir yete nekle donatlm bulunuyoruz. Bunlarn banda elime) (Kontradiktion, te nakuz) ilkesi gelir. Mantkl dnmenin drt da yanandan ilkini, "Bir ey ayn zamanda ayn ko ullarda hem var hem yok olamaz." ilkesini Aristo aka ortaya koymutur. (Bunu bir de dorudan doruya onun dilinden evirmeye alalm: "Ayn eyin ayn zamanda ayn bakmdan bir bulunup bir bulunmamas olmaz") teki temel ilke de felsefe gelitike, daha sonralar dzgn bir biim de sylenebilmitir. Bunlar srasyla: zdelik (Identitaet, ayniyet) ilkesi: "Bir ey ne ise odur. Her ey kendisinin ayndr, (kendisiyle zdetir)" (a=a); ncy(ortay)dlama ilkesi: "Bir ey ya var dr ya yoktur. Bunun ortas olmaz."; ve yeterli ne den ilkesi: "Her eyin bir nedeni olmaldr." Tmevarm (Induktion). Tek tek (tekil) bilgile ri bir btnlk iinden, tmden (tmelden) yalnz ca, yukarda belirtildii gibi mantk ilkeleri aracl yla karmaya almann, her zaman yeterli ve
287

LKA FELSEFES

yararl olmayacan Aristo bir aratrmac olduu iin pek iyi anlamt. Aratrmalarda ounlukla bunun tersi olan bir yoldan yola kmak gerekir. Ay r ayr gzlemlerden salanan bilgiler, birbirleriyle karlatrlarak, ilikilendirilerek, birletirilerek yava yava, daha geni ve daha kapsaml bilgilere ulalr. Aristo, bunun iin tmevarm yntemini de incelemeye gerek duymutur. Tmdengelim (Deduktion) ynteminde nemli bir bilgi, doru olduu belirlenmi ve olduka geni tutulmu bir bilgiden, manta uygun bir akl y rtmeyle karlabilir (karsanabilir). Oysa tme varm (Induktion) ynteminde, bir bilginin, ilikili olduu ve olabildiince ok saydaki durum ya da ol gu karsnda srekli snanarak dorulanmas ve gittike daha da salamlatrlp pekitirilmesi iin aba gsterilir. imdi u szn doru olup olmad na bir bakalm: "Btn madenler sudan ardr." Bulabildiimiz madenlerin (metallerin) sudan ar olup olmadn birer birer snayarak yargmz pekitirebiliriz: Altn sudan ardr; gm sudan ardr; demir sudan ardr... Ancak bu yolla ke sin ve sarslmaz bir bilgiye hi bir zaman ulaanla yz. nk, bulduumuz madenlerin hepsinin su dan ar olduunu gzlerimizle grsek bile, bir gn sudan hafif bir maden bulunamayaca nereden belli! Uzun aratrmalar sonunda bilgimizin doru olduunu inanla ileri srebiliriz. Ne var ki, sudan daha ar olmayan bir maden de yok deildir! Bu madenin ad potasyum'dur (Kalium, kimyada sim gesi K).(47) Tmevarmla, bir bilginin doru oldu unu varsaymaktan, doru olma olaslnn ok ya
288

ARSTO

da az olduunu sanmaktan kurtulamayz ama, bi lim yine de bu yntemden yararlanmaktan vazge emez. Aristo da, akla gelebilecek btn seenekle rin, almaklarn birer birer gzlemlenmesinin ve doruluunun ayr ayr saptanarak bir yargnn tmevarm yoluyla kesin olarak kantlanmasnn olanaksz olduunu grmt. Bunun iin, tmeva rm yntemini salamlatracak bir dayanak ara m, ve bunu da, neye dayandklar aka belli ol masa bile, kendisinden nce ka byk bilginin be lirli bir gr doru saym olduunu teker teker aratrmakta bulmutur. Byle bir zmn ise salkl olamayaca bellidir. Btn bilginler g r birlii iinde olsa bile hepsi birden yanlyor ola maz m? Tmevarmn bir doay aratrma yntemi olarak hi olmazsa bir stnl varsa, o da, ger ei alglama yeteneimize ve duyularmza g venmesidir. Varlklarn ayrntlarn derin bir il giyle aratran bir aratrmacdan beklenebilece i gibi, Aristo, - Platona karn - duyularmza g venmi ve bunlarla gerei alglayabileceimizi, doru bilgilere ulaabileceimizi aka belirtmi, savunmutur.(48) Hatta, duyularmzn bizi hi bir zaman yanltmayacan ve her trl yanlgnn yalnzca, duyularn salad verilerin zihnimizde yanl ilikilendirilmesinden, yorumlanmasndan kaynaklandn ileri srmtr. Buradan da onun, doru dnme eitimine yani manta niin bu kadar ok nem vermi olduu anlalr.
289

LKA FELSEFES

4. METAFZK a) Tek ve Tm Gerek olan hangisi: Tek olan m yoksa tm olan m? Platon demiti ki, gerek yalnz, bir tm olan idealardr, ok saydaki tek tek varlklar, yalnzca bunlardan tremi yetersiz ve eksikli yansmalar dr. Aristo ise burada onunla ayn gr payla maz. Ona gre, idealarda sakl, sanki br dnyada kalm, tm olan, bir genel kavram olamaz. Tm zerine bir ey syleyeceksek bunu, ancak zaman ve mekan (uzam) iinde gerekten var olan tek tek varlklara bakarak syleyebiliriz: Btn yarglarmz ve varglarmz ancak bunlara ilikin olabilir. Ne var ki, Aristo, daha sonra Ortaa felsefesinde grlecei gibi Nominalist'\er adyla ortaya kan ve Platonun bu konudaki grne sava aan dnrler kadar ileri gitmemitir. Bu dnrler, tmle ilgili kavramlar pek ok saydaki tek tek varlklarn belirli ortak niteliklerinden tretilmi ve yalnzca kafamzn iinde olumu soyutlamalar olarak grmlerdir. Buna karlk Aristo, tmle ilikili kavramlarla gerein zne yaklatmz dnerek, ustasndan o kadar uzaklamamtr. Birbirine benzeyen ancak hi bir zaman ayn ol mayan tek tek varlklara, szgelimi ayr ayr insan lara bakarak, tm insanlar kapsayan bir insan kavram oluturabiliriz. Bu durumda yalnz, tek tek varlklarn karmak okluunun iinden ka bilmemize yarayan yararl bir ara elde etmekle kalmayz, ayn zamanda tek tek varlklarn tesin
290

ARSTO

de ve hepsini birden kavrayan bir geree, tme ulam oluruz. Hem Platon hem de Aristo var oluun bilinebilmesiyle var oluun kendisi arasnda bir birlik, kop maz bir ba olduu kansndadr: yle ki, kavray mzla, konumalarmzla var oluun yapsn ve zn gerekten tmyle kavrayabilmemiz ve g rebilmemiz gerekir. Bu durumda varlkbilim (Ontologie) ve mantk (Logik) (var olu ve kavray) sanki akmakta, birbirlerine kopmaz balarla balanmaktadr. Hristiyan Ortaandaki felsefeyi incelerken burada yatan sorunun yeniden nasl alevlendiini ve ok daha youn atmalara yol am olduunu greceiz. b) Madde ve Biim Grnrdeki aalarn gelip geici olduunu, oy sa btn aalan kapsayan bir kavram olan aa kavramnn yok olan ve deien tek tek aalardan bamsz olarak, etkilenmeden olduu gibi kald n Platon gibi, Aristo da grmt. Salam bir bilgi ye erimek istiyorsak, o zaman bu bilgi rastlantla ra ve srekli deien grnrdeki tek tek varlklara bal olmamal, en temel ve deimez olan gerekle re dayanmaldr. Bu deimez gerei Aristo biimlerde bulmutur. (Bu kavramn, ou zaman, Platonun kullanm olduu eidos, idea szcy le karlanm olduunu gryoruz.) Ancak Aristo'nun anlad anlamda bir biimden sz edebilmek iin biimleyen ve biimle291

LKA FELSEFES

nen eler olduunu varsaymak gerekir. Daha bir biime brnmemi, tmyle biimsiz ve belirsiz olan Aristo madde ya da tz (cevher) diye ad landrr. Btn biimlerden soyutlanm, salt mad denin bir gereklii yoktur. Ancak biimlerin biimleyici etkisi altnda gerek olabilen madde, trl trl olanaklara kavuur. te yandan maddeyi ger ekletiren biimler (Platon'un idea'lar gibi) yalnz maddelerin sonsuzluktan beri var olan temel biim leri deil, bunun da tesinde amalardr (erekleri dir). Madde, Aristo'ya gre, yalnz biimlerin biimleyici etkisi altnda bir gereklik ve g kazanan tmyle edilgen (pasif) bir nesne deildir. nk Aristo, maddenin biimleyici glere diren gs terdiini de bize retir. Bu reti de, her eyin ni in eksiksiz ve kusursuz olmadn ve doann ni in yava yava gelitiini ve alak olandan yk sek olana doru biimlenerek ilerlediini bize ak lar. Bylece madde de, Aristo metafiziinde, az ok etkin ikinci bir ilke olarak ortaya kar. Maddenin bir etkin bir edilgen olarak, eli kili bir biimde ele aln yznden btn sistem iyi anlalamamtr. Bu konuya ilikin olduka ar bir eletiriyi de gz ard edemeyiz. Aristo nce, bal bana bir gerek olarak grlen Platon'un idea'larn, iddetle eletirip kendi sisteminden kovmu, sonra bunlar arka kapdan yine ieri al mtr. nk Aristo'nun biimleri Platon'un re simlerine (idealarna) alacak lde benzemek tedir.
292

ARSTO

c) Varln Drt Nedeni Aristo, madde (Yunanca hyle) ve biim (morphe) ile ilgili grlerini btn Bat felsefesi iin bir temel olarak kalan bir dnce ak iinde ilemitir: Bu temel, Varln Drt Nedeni retisidir. Bunlar, Ortaada Skolastik felsefenin yerle tirmi olduu u Latince adlarla anlr: 1. causa materialis, madde (Bir kurban treni iin ngrlen bir tasn maddesi olan gm). 2. causa formalis, biim (rneimizdeki, g m tasn grnen biimi). 3. causa effciens, oluturan (tas yapm olan gm iisi). 4. causa fnalis, son neden, ne ie yarad ya da ama (gm tasn kurban treni iin ngrlmesi). Bu sralamay pek ok dnrn yan sra, Schopenhauer de ber die Vierfache Wurzel des Satzes vom Zureichenden Grunde (Yeterli Neden lkesinin Drt Kk zerine) adl incelemesiyle onaylamtr. d) Tanrbilim Biimle madde birbirleriyle buluunca etkinlik balar. Madde bir yandan diren gstererek biimleyici glerin etkisi altnda bir biimleni srecine girerken, te yandan da, doas gerei, bir ama, bir son erek olarak stnde duran, en iyi, en gzel, en yce biimlerin ekimine kaplr ve onlara zenir. Biimle madde sonsuzluktan beri birbirlerini s rekli etkilemekte olduklarna gre bu etkileim
293

LKA FELSES

sonsuzlua dek srecektir. Ancak, her etkinlik her zaman, bir etkin bir de edilgen olan eyi gerektir diinden, btn bu etkinlii balatan ilk ivme, da ha nce hi etkilenmemi olduu ve her trl etki nin dnda durduu iin durgun olmas gereken bir gten km olmaldr. Bu ise ancak, maddesi ol mayan en yaln, saltk, katksz biim, z biim ola bilir. z ve yaln biimse kukusuz en yetkin olan dr. En yetkin olan ise, kukusuz yalnz birdir. Aris to bize unu retiyor: Bir olan Tanr salt dnce, salt ruhtur. Tanr en yce ve en yetkin olan neyse yalnz onu dnr. En yetkin olan yalnz kendisi olduuna gre O yalnz kendisini dnr. Bir ele tirmen, Aristo'nun Tanrsn yle benzetmitir: "O dzelmeyecek kadar yetkindir. Bunun iin de, bir ey isteyemez ve kendi kendisini hayran hayran seyretmekten baka bir i de gremez... Aristonun zavall Tanrs! O bir 'roi fainant', - 'Hkm sren ama hkm gemeyen' aylak bir kral gibidir. - Britanyallarn Aristo'yu bu kadar sevmelerine a mamal; nk onun Tanrs, onlarn kralna pek benziyor!" (49) Yukardaki aklamalarla, bu karmakark konunun anlalr bir biimde ortaya konabilmesi nin snrna gelmi bulunuyoruz. Bu konudaki kar klklarn bir blm, Aristo'nun dncelerini zaman zaman gzden geirerek deitirmi olma sndan kmaktadr - bu durumu zellikle Werner Jaeger pek iyi gsterebilmitir.(50) Karkla yol aan ikinci bir neden ise Aristo'nun kullanm oldu u kavramlarn iyi evrilememi ya da doru yorumlanamam olmasdr.
294

ARSTO

Szgelimi, Yunanca ousia kavram ou kez Latince substantia (tz) szcyle evrilmitir, oysa bu, Latince essentia (z) kavramn da iine alan daha geni bir kavramdr. Buna benzer yo rumlama glkleri metafizik'te pek oktur. Hatta metafizik kavram bile akla kavuturulama mtr. Burada meta'nn sonra m (fizikten son ra, mabd it-tabii), yoksa te mi (fizik tesi, ma fevk it-tabii) demek olduu aka anlalamam tr. - Bu balamda Aristo'nun, bazan tek tek varlk lardan oluan varoluu btnl iinde inceledi i, bazan da yalnzca deimez varla - yani Tanrbilime (Theologie - theos: Tanr; logos: bilgi, sz) ilikin grler ileri srd grlr. Metafizik kavram ift anlaml olmaktan bugn bile kurtula bilmi deildir.

5. DOA a) Fizik Aristo'nun bu balk altnda toplanan aklamala rnn bir blm, fizikten ok metafiziin konusu olmas gereken grler, bir blm de daha ok fi zikle ilgili saylabilecek savlar ve soyut dnceler dir. Aristo, fiziin en temel kavramlarn birer birer gzden geirir: yer, zaman, madde, neden, devi nim... Dnyann yapsn ve yap talarn ele alr. Doa bilimleriyle ilgili yazlarnda kendisinden n ce gelmi gemi dnrlerin grlerinin belirtil mesine ve eletirilmesine byk yer ayrlmtr. Ne
295

LKA FELSEFES

var ki, bu eletirilerin ounlukla pek ar kam olduu sylenebilir. Ancak biz, o dnrlerin neler retmi ve hangi grleri savunmu olduklarn az ok belirten bu blmlere pek ok deerli bilgiyi borlu olduumuzu unutmamalyz. Burada, fizik konusuyla ilgili olarak, daha son raki dnrlerin grlerini derinden etkilemi olan yalnz u dnceye yer vereceiz: Doay gz lemledike her yerde, her eyin ardnda artc bir dzen, bir amallk (ereklilik), olduunu grmez likten gelemeyiz. En bykten en ke kadar her ey bir ama (erek, gaye, Yunanca: telos) ile birbiri ne balanmtr. Bu durum, her yerde grlebildi ine gre rastlantyla aklanamaz. O zaman, doa nn derinliklerindeki bu amal oluun gizi, varlk larn olu nedenlerinde, yaratln gerek amacna katkda bulunmalarnda aranamaz m? Doay bu yoldan aklama ura erekbilimin (Teleologie) konusudur. b) Canllk Aamalar Aristonun, Bitkibilim (botanik) ile ilgilenmi ol duu biliniyorsa da, bitkiler zerine kaybolan bir yazs olup olmad kesin olarak belirlenememi tir; ama, onun (sistemli incelemeleri ve karlatr malaryla) hayvanbilimin (zooloji) kurucusu ol duu tartlmaz. Her canlda canlln belirtisi olan bir etkinlik grlr. Bir etkinliin olabilmesi iin, metafizikte de gsterilmi olduu gibi, bir edilgen ey bir de et kin ey olmaldr. Edilgen olan beden, etkin olan ise
296

ARSTO

ruhtur. Bedenle ruh arasndaki iliki maddeyle bi im arasndaki ilikiye benzer. Beden maddeyse, ruh biimdir. Bu bedeni etkileyen ve biimleyen ruhu Aristo, felsefe diline girmi olan entelechie szcyle nitelemitir. Biim nasl madde nin yneldii amasa (erekse), ruh da bedenin varl nn amacdr. Beden ise ruhun aracdr, Organondur. Buradan da organ, organizma (51) szck leri tremitir. Canl varlklarn, yani organizmalarn en alt basamanda bitkiler vardr. Bitkilerin yaamak iin gsterdikleri aba beslenme ve oalma abas dr. Hayvanlar bunlara ek olarak duyularla algla ma ve yer deitirebilme becerisine kavumutur, insanlarda ise btn bunlarn da stnde bir d nme yetenei bulunur. Buna gre, ruh trl dr: Beslenmeyi salayan bitki ruhu, duymay salayan hayvan ruhu ve dnmeyi salayan in san ruhu. Bir st basamaktaki ruh, bir alt basa maktaki ruhu iine almadan var olamaz. te, g rld gibi, ruhbilimdeki (psikolojideki) yeni ge limelerle ortaya atlm olan kiiliin kat kat olu u retisi bu kadar eskidir. Burada Aristo'nun hayvanbilimle ilgili aratr malarnn ayrntlarna giremeyiz. Hem bunlar, o zamann gelimemi gzlemleme yntemleri ve ye tersiz aralaryla elde edilmi, ounlukla eksik ve aksak bilgilerdir. Ancak, arada srada doru ve il gin bilgilere de rastlanr. rnein embriyolojinin konusuna giren yazlarnda Aristo, bu bilim daln daki almalara kaynak olan bilgiler vermitir. Yalnz bu baar bile herhangi bir bilim adamn
297

LKA FELSEFES

lmszletirmeye yeterdi. Oysa, Aristo'nun al malarnn arasnda bunlar nemli bir yer bile tut maz. 6. NSAN, ERDEM, DEVLET a) nsan Hayvanlarda (canllarda) grlen ortak zellikler ve aa duygular asndan, insanlar da hayvanla ra benzer. Ancak btn bunlar onun yksek amac na uydurulmutur. Ellerinden, konuma yetene inden, dik yrynden, beyninin bykln den bunun byle olduu anlalr. nsanlarda aa duygularn etkinliklerine ise ruh katlmtr. (Nous). Daha nce, Aristo'nun duyulara gvendiini belirtmitik. Ancak duyularmz bir eyin nitelikle rinden yalnzca bir blmn alglayabilir: Gz renkleri, kulak sesleri vb. Duyularn salad veri lerin, gerein bir btn olarak anlalmasna ya rayacak bir biimde birletirilmesi ise tek tek duyu larn tesindeki tm duyu ile baarlabilir, biz ise buna akl diyebiliriz, ama Aristo bu duyuyu yre imize yerletirmitir. Ona gre, ruh lmszdr, ve cesetle birlikte yok olmaz. Ancak bedenden soyunmu olan ruhun doumdan nce ve lmden sonra nereye gittiini ve yaayan insanlarda aa duygu ve etkinliklerle nasl birleip de bir kiiliin olumasna yardm et tiini Aristo aka anlatmamtr. (52)
298

ARSTO

b. Erdem Aristo, Yunanl dnrlerin ouna aldrmadan, insann en yce amacnn mutluluk olduundan kuku duymutur. Her canl en olgun ve en yetkin durumuna kendisine zg ve en ok yakan yete neklerinin glenmesi ve gelimesiyle ular. nsan da, her eyden nce akll bir canl olduuna gre, ancak, en bata saylmas gereken yeteneinin, ak lnn gelimesiyle olgunlaabilecektir. Erdemler de bu geree dayanr ve iki trl olur. Birinci tr er demler (ethik), insan aklnn duygular ve igdler zerindeki egemenliiyle ilgilidir. kinciler ise (dianoethik) akln kendisinin gelitirilmesine ve y celtilmesine ynelik erdemlerdir. Daha stn olan erdemler bu sonuncu trden olanlardr. c. Devlet nsan bir zoon politikordur, politik bir canldr. Bu szle daha ok, insann bir toplum, bir devlet iinde, baka insanlarla bir arada yaamak zorun da olduu ve ancak bu yolla var olabilecei ve kendi sini gelitirebilecei anlatlmak istenmitir. Er demli yurttalarn doru trelere ve yasalara daya l iyi bir devlette bir arada gzel gzel yaamalar lks - ki bu Platon'un dyd - Aristo'ya gre de erdemlere ulamann en yce ve gerek yoludur. Toplum iinde yaam bilgisi (politik), uygulama ya dnm erdemli olu bilgisinden (ethik'ten) baka bir ey deildir. Erdemlerin ayr ayr ele al n ve ilenii ethik'in ancak ilk basama ve gerek yaamdan koparlm soyut biimidir. Oysa devlet
299

LKA FELSEFES

retisi (politik), onun yaama ynelmesi, uygula maya dnmesi demektir. Aristo da, ideal devlet dzeninin nasl olmas gerektiini gsterebilmek iin var olan ve gelecekte oluabilecek devlet dzenlerini incelemeye, ara trmaya koyulur. Devlet dzenlerini, daha nceki retilere ters dmeden, ynetenlerin azlna ve okluuna gre e ayrr: Monari (Monarchie, monos: tek; archein: buyurmak) btn ynetimin tek kiinin elinde toplanm olmas; aristokrasi, birka sekin kiinin birden ynetimde sz sahibi olmas; ve polisi, (polys: ok) ounluun yneti mi. Bunlarn yozlam biimleri olarak da tiran'l (tyrannis), oligariyi ve demokrasiyi sayar. Bu devlet ynetim biiminden birinin tekisinden daha stn olup olmadn aka sylemez ve han gisinin uygun olacann ancak bir halkn iinde ya ad zaman ve koulllara gre belirlenebileceini belirtir. ounlukla bu biimlerin salkl bir kar mndan elde edilebilecek karma ynetim biimle rinin baarl olabileceine dikkat eker. zellikle, toplumun orta halli kesiminin devlette arln duyurabilmesine yarayacak bir biimde aristokra sideki ve demokrasideki elerin kartrlmasnn uygun olacana deinir. Bylece bir devlette s reklilik salanm olacak, arlklar ve alkantlar grlmeyecektir. Aristo'nun devlet retisi eksik kalmtr. Pla ton gibi onun da, Yunan ehir devletlerinin dar s nrlarnn dna kamam olduu grlr. yle anlalyor ki, Aristo bu konudaki yerlemi gr lerin dar erevesini kramam, Makedon krallar300

ARSTO

la olan yakn ilikisine ramen, zamann deitii ni ve artk byk imparatorluklar ve krallklar ann baladn ve yeni bir devlet anlaynn gerekli olduunu ya grememi ya da grmek iste memi, zlem ve itenlikle eski Yunan ehir dev letlerinin ideal devlet olarak hep kalacana inan mtr. Klelik ise, btn adalan gibi onun da do kunmad bir konudur. Evlilik, aile ve toplum Aristo'ya gre ok deerlidir. Platon'un, devletin iyilii iin evliliin ve mal mlk edinmenin gz den karlabilecei dncesini yererek bunun hem uygulanamaz olduunu hem de yanl bir devlet anlayndan kaynaklandn belirtmitir. nk devlet (toplum) amalan ayn olan tek tek bireylerin oluturduu bir btn deil, gerekte, amalar her zaman uyumayan deiik toplum kesiminlerinin bir araya gelmesiyle olumu kar mak bir btndr.

7. ELETR VE DEERLENDRME Daha nce de birka eletiriyi gerekli grlen yerle re datmtk. Platon'daki scak, srkleyici ve akc anlatm, dncelerin zgrlk iinde uu mas Aristo'da yoktur ama, onun soukkanl, ger eklere tepeden bakabilen, grebildii gerekleri saptamaya, sralamaya alan, biraz kuru, ancak ince ve keskin szleri, Platon'un ar etkisine kar iyi gelen, dengeleyici ve ok gerekli ikinci bir arlk gibidir.
301

LKA FELSEFES

Mantn nemini ise Aristo belki ok abartm t. Onun yaratm olduu dnce aralarnn bir ie yarayp yaramad tartlabilir. Belki de, ilk kez Aristo'nun rettii kavramlar ve dnce bi imlerini, uzun yzyllar iinde iyice zmsemi ol duumuzdan, imdi bunun nemini pek kavraya myoruz. Ancak bu bilimin temelini onun atm ol duu tartlmaz. Aristo'nun doa bilimleriyle ilgili yazlar yan llarla doludur. zellikle astronomi'yle ilgili olan lar. Ancak, unu unutmamak gerekir; Aristo, ou aratrmalarnda el dememi yeni alanlara dal mt, stelik yararlanabilecei gzlem aralar da, gnmz llerine gre, ok ama ok yetersizdi. "Onun, zaman lmek iin saati, s karlatrma lar iin termometresi, astronomi gzlemleri iin teleskobu, meteoroloji gzlemleri iin barometresi yoktu."(53) Yunanllarn, gelitirdikleri yksek ve derin felsefi dncelerle karlatrldnda de neylere ve aralara dayanmas gereken doa ara trmalarnn ve bilimlerinin, bir orant kurulama yacak kadar az gelimi olmasnn nedenini eski Yunan toplumunun yapsnda aramak gerekir. O alarda el emei gerektiren iler ok aa ve baya iler olarak grlyor ve tmyle klelere yapt rlyordu; kltrl kimseler ise, gnlk retim s relerinin dnda ve uzanda kalmaya alyor ve bunlarn ayrntlaryla pek ilgilenmiyorlard. Aris to'nun bu kadar elverisiz koullar altnda bile doa aratrmalarna kalkm olmas, onun abasnn ve baarsnn bykln apak gsteren bir baka adr.

ARSTO

Aristo, azmsanamayacak kadar ok bilgiyi ilk kez derlemi ve geici de olsa bir dzene sok mutur. Yzyllar boyunca insanlar bilgilerini on dan almlardr, o kadar ki, gerek doay aratr mak akllarna bile gelmemitir. Btn Ortaa felsefesini o beslemitir. Sryaniceye, Arapaya, braniceye ve sonunda Latinceye evrilmi olan yazlan byk ilgi ve saygyla okunmutur. Ele tiriler onun eserinin byklne glge dre mez. Alman felsefe geleneinde Platonu Aristo'dan stn grme eilimi vardr. Buna karlk Anglo sakson dnyasnda Aristo'ya gsterilen ilgi ok da ha byktr. Yzyllarca nemli ngiliz niversite lerinde Aristo'nun Ethik ve Politikinin stne toz kondurmamlardr. Onun gereki, kukucu ve serinkanl kiiliiyle ngilizlere pek benzedii iin mi sevildii, yoksa onlar aradan geen zaman iin de biimleyip kendisine mi benzettii kolay kolay belirlenemez. Biz Ortaada Aristo'ya ne gzle bakldn an lamak iin Dante'nin (lm 1321) Divina Commediasnn (lahi Gldrsnn) Cehennem blmne bir gz atalm.(54) " Sonra grdm bilenlerin ustasn, ben de Kaldrnca bam, kta, prl prl Sayg sunma yarnda da evresinden de Geri kalmayan onunkileri, cvl cvl; Sonra da Platonu, yan banda Sokrat'..."
303

LKSA FELSEFES

V. SOKRATI, PLATONCU VE ARSTOCU OKULLAR


Usta lnce ya da bal da raklar satar. byk ustann nn de ardndan eitli okullarn kurul mu olduunu gryoruz. Antik dnce tarihini derinlemesine renmek isteyenlerin btn bu okullar yakndan tanmas gerekir. Biz ise, incele memizin eksik kalmamas iin bunlar ksaca tant makla yetineceiz.

1. SOKRATILAR (Sokratiker) Sokrat'n btn rencilerinin en iyisi olan Platon'un kurmu olduu okuldan baka okul daha vardr: a) Megarallarn Okulu. Bu okul Atina'dan bir gnlk yolda bulunan Megara'da, (yaklak 430'la 360 yllan arasnda yaam olan ve ayn ad tayan nl matematikiyle kartrlmamas ge reken) klid (Eukleides) tarafndan kurulmutur. klid, Sokrat'n arkadayd. Sokrat lnce Platon onun yanna gitmitir. Bu okulda Eleallarn (Parmenides'in) dnceleriyle Sokrat'nkiler kaynatrlmtr. Platon'un Theaitetosunda klid bir syleiye katlr. Bu okul bir dizi keskin mantk yetitirmitir. Bunlardan biri Stoac Zenon'a u so ruyu soruyor: "Baban tokatlamay braktn m?" Bu yle bir sorudur ki, "evet" demek de "hayr" de mek de ok ayptr. Bir bakas yalanc paradok
304

SOKRATI, PLATONCU VE ARSTOCU

snu (amazn) bulmutur. "Ben yalan sylerim dersem doruyu syler miyim?" Bugn bu paradoks u biimiyle bilinir: "Bir Giritli btn Giritliler ya lancdr dedi!" b) Kirenallarn Okulu, Kuzey Afrika'da, Kyrena'da Aristippos tarafndan kurulmutur. Aristippos, yaamn amacnn erdemli olma ve ol gunlama deil, yaamdan zevk alma olduunu sylemi ve u ann zevkle doya doya yaanmasn nermitir. Akl da, ona gre, yaamn tadnn ka rlmasna yarayan bir ara olmaldr. c) Sinikler, (Kyniker; Kelbiyyun, Arapa kelp: kpek) Bu bir okul deil, Antisthenes in balatt ve bir dizi deiik dnrn kiiliklerinde yans m ve Platon zamanndan ta Romallar zamanna dek srm olan bir akmdr. Siniklerin dayand, "hi bir eye gereksinim duymama" ilkesinden yola klarak davranlar ve dnceleri aklanabilir. Bunlar bir ii ve bir mal olmayan pek yoksul kimse lerdi. g, mal mlk sahibi olmaya da hi abalamazlard. Toplumun deer yarglarn, yurt sevgisi gibi duygularn paylamazlard. Kendilerini dn ya yurtta, gerek kozmopolitler olarak grr lerdi. Bilim, sanat ve felsefe onlara gre anlamszd. Sinik retide her ey ok kolay ve aktr. Schopenhauer'de de grlen "insann neye sahip oldu u deil, ne olduu nemlidir" ya da "da deil ie baklr" dncesini daha o zamanlar ortaya at mlardr. Siniklerin en nls Byk skender'in ada olan Sinoplu Diyojen'dir (Diogenes). Anlatld na gre, dnya fatihi Byk skender ona "Dile
305

LKA FELSEFES

benden ne dilersin?" diye sorunca, o da "Glge etme!" (Glge etme baka ihsan istemem!) diye kar lk vermi. Bunun zerine Byk skender, "s kender olmasaydm Diyojen olmak isterdim." de mi. Diyojen bir fda, bir baka sylentiye gre bir kpek kulbesinde yayormu; tek mal da su imek iin kulland sukabaym. Bir gn bir kpein bir kap kullanmadan su iebildiim g rnce bunu da elinden atm. Bu yzden de ona k pek (Yunanca kyon) adn takmlar. Btn bu akmn ad da, byk bir olaslkla, buradan aln mtr. Almanca zynisch (ngilizce cynical, Fran szca cynique, Latince cynicus) szcnn kke ni de yine buradadr. Halk, bilgeler ve deliler diye ikiye ayrd Siniklerin konumalarn ve szlerini ounlukla saldrgan, ineleyici, utanmaz bul mu olacak ki zynisch szc tm bu anlamlan artrr.(55)

2. PLATONCULAR (Platoniker) Platon'un okulu, lmnden sonra rencileri tara fndan srdrlmtr. Okulun ynetimine nce yeeni Speusippos gelmi, onu Ksenokrates (Xenokrates) izlemitir. Akademide ilk nceleri, Pisa gorcu elere arlk verilerek Platon'un yallk d neminin felsefesi ilenmitir. Akademi, 300 yl larna doru glenmeye ve yaylmaya balayan Kukucu (Septik) felsefenin, son yzyllarda Semeciliin (Eklektisizmin), S ilk yzyllarda ise Yeni Platonculuun yuvas olmutur. Platon'un
306

SOKRATI, PLATONCU VE ARSTOCU

Akademisi S 529 ylnda mparator Jstinyen ta rafndan kapatlmtr. Bu olay, tarihilerden ba zlar lka diye adlandrdmz o eski (antik) alarn, srekli akan zaman iimize geldii gibi paralamak gerektiinden, kesin sonu olan bir d nm noktas olarak deerlendirmilerdir.

3. ARSTOCULAR (Peripatetiker) Aristo'nun okulunda bulunan st rtl gezinme yerinde (peripatos) gezindikleri iin Aristoculara Peripatetik'ler denmitir.(56) Aristo'nun izdeleri bunlar iinde en bata gelenler Theophrastos, Eudemos ve Aristoxenos tur - okulun bana geince, dorudan doruya felsefeyle deil de daha ok bilim dallaryla, zellikle fizik, matematik ve mzikle uramlardr. Aristo'nun 335 ylnda at bu okulla, Platoncu ve Aristocu gelenekler ayr ayr gelimeye balamtr. Okul pek ok evreler geire rek S 200 yllarna dek ayakta kalabilmitir.

307

3. BLM: ARSTO'DAN SONRA YUNAN VE ROMA FELSEFES

nc perde alnca tarihi dekorun btnyle de imi olduunu gryoruz. Byk skender'in l mnden hemen sonra, kurmu olduu koskoca im paratorluk paralanm, ancak, Yunan kltrnn Yakn Dou lkelerine onun balatt yaylma s reci durmamtr. Byk skender'in imparatorlu unun paralar olan Makedonya, Suriye ve Msr gibi byk devlette ve bunlarn yannda ayakta kalmay baarabilen pek ok irili ufakl krallkta ve ehir devletlerinde Yunanca, saraylarda konuu lan, dn ve yazn dili olarak benimsenen bir dil ol mu; Yunan kltr de eitimin ve renimin te meli saylmtr. Ne var ki, imdi artk Yunan k kenli olmayan halklarn da yadrgamadan paylaa bildii, yaam koullarna, dnya grlerine uy durduu bu kltr, Dou'ya zg grlerin etkisi altnda kkl bir deiime uram, karm, karmam, katm, kaynam ve o zamanki dnya nn bu geni ve nemli blgesinde yaayan insanl308

ARSTO'DAN SONRA YUNAN VE ROMA FELSEFES

n ortak mal, kozmopolit bir kltr olmutur. Bu kltre ancak 19. yzylda, Alman tarihi Droysen'in ortaya att ve nerdii bir ad olan Hele-_ nizm (Hellenismus, Hellas: Yunanistan) ad veril mitir. Bamszln yitirmi olan Atina, daha uzun bir sre bu kltrn, zellikle felsefenin, mer kezi olarak kalm ve Helenist dnyann btn l kelerinden felsefe renimi grmek isteyen ren ciler, bilgi ak uruna yollara denler buraya, Sokrat, Platon ve Aristo'nun ders vermi olduu bu kente gelmilerdir. Atina'nn yannda, en bata s kenderiye (Alexandria) olmak zere, daha baka kentler de kltr merkezleri olarak nem kazan mtr. Helenizm ann, Byk skender'in l mnden (ki bu tarih Aristo'nun lm tarihine ok yakndr), tarihlerin yeni batan saylmasna (yani sann doumuna) dek srd kabul edilir. Bu sralarda, nce btn talyay uzun arp malardan sonra birletiren, sonra da rakibi Kartacay glkle saf d brakan Romann durdurula mayan ykselii balam, ve Roma birer birer He lenist devletleri yutarak, Akdeniz'in dou blm n ele geirmeyi ve sonunda Britanya adalarndan ta Afrika'nn ve Asya'nn ilerine dek genileyecek olan grkemli imparatorluunu kurmay baarm t. Bir yabanc gcn boyunduruundan kp bir bakasnnkine, Makedonyallarnkiden Romallarnkine girmi olan ve politik bakmdan alt edilen Yunanllar, kltr bakmndan ise, ok az abarta rak diyebiliriz ki, teslim olmak yle dursun, daha nce Yakn Douyu fethetmi olduklar gibi imdi de Roma'y fethetmeye balamlard. Romal ozan
309

LKA FELSEFES

Horatius (Almanca Horaz, ngilizce, Franszca Horace), bu gerei, eskilerin ksa ve zl deyiiyle yle dile getirmitir: "Graecia victa Romanum victorem victit." (Malup Yunan muzaffer Roma'ya kar zafer kazanyor.) Yunanl sanatlar ve mimarlar Romaya ar lyordu. Yunan mimarisine yknen tapnaklar ve stnlu yollar zenginleen Romay sslemeye ba lamt. Yunan trajedileri ve komedileri Latinceye evriliyor ve yeni yeni gelien grkemli Latin yaz nn derinden etkiliyordu - ksacas Yunan kltr Helenize edilmi olan Yakn Dou gibi Roma'y da etkisi altna almt. Hele felsefe alannda Yunanl larn egemenliini ve stnln kabul etmek ge rekir. Yunan klasik dneminin felsefesiyle kar latrldnda kkl deiimlerin yaand bu adaki felsefenin olduka deimi, bakalam olduu aka grlr. Bir kez bu felsefe artk su ka tlmam Yunan felsefesi deildir. Romallarn damgasn da yemitir. Bu dnemin nemli felsefe akmlarm yine ounlukla Yunanllar balatmsa da artk bu akmlar, yaylma alanlarn ve nemli izdelerini Roma'da bulmular, en byk ilgiyi bu rada toplamlardr. Bylece arlklar ve vurgular baka alanlara kaydrlmtr. Ancak Eski Yunan felsefesinin glgesi, bylesine geni ve ok ynl bir konuyu dar bir aya indirgemek hi doru deilse de, bu dnemde ok kullanlan zellikle u kavram larla yansmtr: Kozmos. (bir dzen iindeki ev ren dncesi); logos, (her eyi yneten ve varolu un temel ilkesi olan akl); eros, (erdemler ve iyilik le birlikte gzele yneli).
310

ARSTO'DAN SONRA YUNAN VE ROMA FELSEFES

Romallar her eye, daha ok, kullanl ve ya rarl olu asndan bakan, gnlk yaama nem veren bir halkt. Onlardan bize kalan mirasn ba nda her gn kullandmz yaz ve saysz szck geliyorsa da, bu arada, Roma hukukunu ve o zama na dek grlmemi bir dzen ve yetkinlik iinde r gtlenmi bir devletle ilgili bilgileri unutmamal yz. Bu her iki bilimin de temel ald dayanak u dur: Erdemli yurtta ve bu yurttan toplum ve dev let iindeki durumu. Felsefe de bu gidie ayak uy durmu, doa zerine soyut dnceler ve ne ie ya rayaca pek anlalamayan bilgiler yerine, giderek erdem ve ahlak konusuna (ethik) kaymtr. Bu yzden, Helenist felsefenin ve ayn zamanda Roma felsefesinin en parlak anda - bilimin kurucusu olan Aristo deil - "Yunanllara zg" bir tutumla insana ve ahlak konusuna eilen Sokrat ve Platon baa gemitir. Antik an bu son dneminde btn dnyay kavrayan stn bir kavrayla, zden gelen bir ya ratclkla r aan, Yunan felsefesinin parlak d neminin byk dnrlerinin katnda yer alabile cek bir dnre rastlayamyoruz. Birbirleriyle ya nan ve atan sistemlerin says hi de az olmad halde, felsefenin zgnln ve derinliini bir para yitirmi olduunu bile syleyebiliriz. Ancak felsefeye gsterilen ilgi ve verilen nem ok artm tr. yle ki felsefe bu ada din ve sanattan da nemli bir kltr esi olmu, hatta Roma dnya imparatorluunun belkemii saylmtr.(1) Bu du rum, en sonunda Hristiyanlk iyice yerleinceye ve felsefeyi rafa kaldrncaya dek srmtr. - Yalnz
311

LKA FELSEFES

unu da gzden karmayalm, Hristiyanlk da ta rihi geliimi srasnda gzlerden gizlenemeyecek lde bu felsefelerden etkilenmi, payn almtr. Biz imdi burada, bu dnemin en nemli ve en etkili felsefesine, Stoac felsefeye, en geni yeri ay racaz. teki felsefelerden de biraz daha ksa sz edeceiz, ama hi birisini atlamayacaz.

I. STOACILAR (Stoiker)
1. NL STOACILAR Bugn, bir politikacda ya da bir sporcuda Stoac rahatl (stoische Ruhe, heyecan verici bir du rum karsnda rahatlk) var dediimiz zaman bu (Almanca) deyimin Atina'daki bir yapnn adndan, Stoa poikileden geldiini anmsamayz bile. Bu rada, bu Renkli Stunlu Pasajda Kbrs'n Kition kentinden gelmi olan Zenon (Latince, Zeno), renk li bir yaam srdkten sonra kendi felsefe okulunu kurmutur. Ada olan keskin mantk Eleal Zenon'la kartrlmamas iin Stoac (Sundurmac) Zenon adyla anlan ve nlenen bu dnr, kken bakmndan olaslkla hem Yunanl hem de Dou luydu ve 340 ile 260 yllan arasnda yaamtr. Kleanthes ve Chrysippos Stoacln balang d neminin teki iki nl dnrdr. Eski Stoa fel sefesindeki dncelerin hangisinin bu dn312

STOACILAR

rn hangisinden ktn belirlemek ok gtr, nk Stoacln bu ilk dneminin felsefe yaznn dan gnmze yalnzca baz yaz paralan kalm tr. (2) Stoac felsefe Eski Stoa, Orta Stoa ve Yeni Stoa ad verilen dnemlere ayrlr. Orta Stoa'nn en nde gelen dnr Poseidonidos tur. Yeni Stoann dnrleri ise daha nceki dnemlerin Stoaclarndan daha da nldrler. Bunlarn ilki Roma nn en verimli ve yaratc yazarlarndan biri olan Lucius Anneus Seneca dr. S 65 ylnda mpa rator Nero'nun buyruu zerine kendisini ldre rek yaamna son vermitir. Daha sonra mparator Marcus Aurelius (S 121 - 180) ve bir kle olarak domu olan Epiktet (yaklak S 50 -130) gelir. m paratorun ordu birliklerinin banda uzun geceleri ni bekilikle geirirken Yunanca yazm olduu Kendine Bak ve klenin Ahlakn El Kitap Stoacl iyi aklayan ve bu retiyi anlamay kolaylatran giri yazlardr. Daha 12 yandayken Stoacln ilkelerini be nimsemi olan mparator Mark Aurel, bunlara yal nz zel yaamnda deil, bir devlet adam olarak yapt ilerde ve davranlarnda da bal kalm, btn yaam boyunca uymutur. Yreklilik, serin kanllk, sorumluluk tama gibi Stoac erdemler onda en gl bir biimde ve grkemli bir imparator kiiliinde geree dnmtr. Bu kadar byk bir gc elinde tutup da nefsine bu kadar hakim ola bilen bir kiinin eine tarihte bir daha rastlanma mtr. "Asya Avrupa - dnyann bir kesi; koca okyanus - evrende bir damla; Athos (Yunanistan'da
313

LKA FELSEFES

bir da) - yeryznde kck bir nokta; ve imdiki zaman - sonsuzluktan bir an. Bir imparotor bun lar syleyebilmise olduka yksek bir yerlere ge lebilmi demektir. Bu durumda o, dar grlln ve tek yanlln her trlsnden kendisini kurta ran bir bak asna kavumu olmaldr. Ve o, b yk bir gc elde tutmann verdii sarholuktan, kendini byk grme, stn sanma duygusundan, adamsendecilikten, savurganlktan ve rahatln verdii gevemilikten saknma gcn kendinde bulmutur. Derin bir igryle byk bir grev ve sorumluluk stlenmeyi bilmitir. Ondan nce ve sonra byk grevlere gelmi olan kimselerden pek az bu bakmdan ona yaklaabilir. Gsteri ve e lenceden uzak, ounlukla ordusunun konaklad yerlerde, lejyonlarnn arasnda, sade bir asker giy sisi iinde, grev banda, gnlerini gecelerini geir mitir.

2. STOACILIIN YAPISI Stoac felsefe, hi olmazsa en nemli blm olan ahlak retisi (ethik) asndan Sokrat akmlar dan biri olan Siniklere pek yakndr. Ancak Stoac lk eski Siniklerin arlklarn yumuatarak re tiyi geni kitlelerin yadrgamayaca bir biime sokmu, ayrca bilgiye ve bilgili olmaya byk nem vermitir. Hem Siniklere benzeme, hem de onlar ama abas daha bata, Zenonun yetimesi ve gelimesi srasnda beliren bir eilimdir. Zenon Atina'da nce, (Sinoplu Diyojen'inkine benzeyen
314

STOACILAR

fkralarla nlenmi olan) Sinik Krates'e balan m. Ancak, aradan ok gemeden bu retinin bu biimiyle herkes iin uygun olamayacan anla m. Bunun zerine, baka filozoflar da incelemeye koyulmu ve sonunda kendi retisini gelitirmi. Bu retide Sinik dnceler ve baka filozoflarn retileri, rnein Heraklit'inkiler, bir araya getiri lerek birbirleriyle badatrlmtr. Zenon, kendi eliyle yaamna son vermitir. (Baka Stoaclarn da kendilerini ldrdkleri sylenir.) Stoaclar felsefe sistemlerini uzun sre geerli olmu bir ayrmla doru dnme bilgisi (man tk, Logik), doa bilgisi (fizik, Physik) ve ahlak bilgisi (Ethik) diye e ayrmlardr. Bunlarn iinde en byk yer ahlak bilgisine ayrlmtr. Mantk ve fizik ahlak bilgisine gtren basamak lardr. Mantkta, Stoaclar Aristo'nun atm olduu temel zerine bir yap dikmeye almlar, bir de u ayrm gerekli grmlerdir: Rhetorik (hita bet), herkes nnde tek bana konuma (monolog), yani nutuk ekme (sylev) sanatdr; dialektik ise bakalaryla karlkl konuarak (dialog), sylee rek dnme sanatdr. Tek olann m yoksa tm olann m daha gerek olduu sorununda Aris to'nun grne katlrlar. Hatta ondan daha da tu tarl olarak, ayr ayr nesnelerin anlamlandrla rak alglanabilmesinin, daha nce edinilmi olan bilgilere ve deneyimlere bal olduunu savunur lar. Bu bakmdan onlar empirist (grgc, deneyimci, Empiriker) saylrlar. Ruh, onlara gre, do umda, daha zerine yaz yazlmam, yeni alm, tertemiz bir sayfadr (levhadr), tabula rasa. Ya315

LKA FELSEFES

antlarn getirdii deneyimler bu sayfaya yeni d ncelerin, duygulanmalarn, isteklerin kaydedil mesine neden olur. Aristo'nun kategorilerinin say sn ondan drde indirmilerdir. Stoac fizie de ksaca deinelim. Bu fizik, il knce maddecidir (materialist'tir), bu durumda doa, kaba ya da ince olabilen maddelerden oluur. kinci olarak tekidir (monist'tir), son gerei ak layan iki ve daha ok sayda ilke tanmaz, gerek birdir ve bir tek ilkeye dayanabilir. nc olarak bu fizik retisi, Heraklit'in retisinden alnan atei kesin ve dnyann znde ierilmi (imma nent) bir yasa olarak grr. Bu yasa iten ileyen ve etkisini gsteren (yani maddeye kar ve maddenin dnda ayr bir g ve gerek olmayan) biimleyici, belirleyici ve aklc bir gtr. Bunu da Logos, Nous, ruh, gereklilik, yasayla ngrlmlk ya da Tanr (Zeus) diye adlandrrlar. Tm yaratla bu adan baktklar ve Tanrnn varln her yerde, yaayan ve yaanlan tm gereklerde grdkleri iin, doa retilerinin drdnc ve son olarak tmtanrc (pantheist) olduu sylenebilir. Stoaclarn, her yerde olan ve her eyi ynlendiren, dzenleyen Tan r ya da akl dncesini Kleanthes'in Zeusa vg snde de buluyoruz. Pek nl olan bu vg yle balyor:(3) "Ey ad ok anlan sonsuz olan sen lmszlerin en ycesi! Ey yasasyla her yerde egemen doann ulu yneticisi!
316

STOACILAR

Ey Zeus, selam sana benden, btn lmller seslenebiliriz Bir de Baba! diye sana Tanrm senin soyundan gelmiyor muyuz biz Yeryznde nerede bir canl varsa orada yanklanr sesin te bunun iin de isterim vmek sonsuz yceliini senin Gcnn, dnyay epeevre saran ve tm arklar dndren Uyarz, boyun eeriz, oraya gideriz nereye srklersen Kimsenin bkemedii sa elinde smsk tuttuun parlayan Elindir o senin sesini duyuran akan ve ikiye atlayan Ki dnyay sarsc vuruuyla titreten can veren imektir bu te elinde senin bye ke katlan doann ruhu ite odur olan ekilen lmllerin bedenleri iinde Evrenin yce efendisi! Onsuz ne denizlerde ne yeryznde Ne de dnyann gklere varan br ucunda iyilik olmazd O zaman insan aklszlkla arszlkla ktle doymazd Neyse ki sen iyi bilirsin yerinde duramayan durdurmay
317

LKA FELSEFES

Biimsizi biime sokmay ve sevimsizi sevimli yapmay stelik okluu bir edersin, hem kt olan iyi edersin Usuz bucaksz doada sonsuza dek geerli bir yasa dzersin Buna yalnzca lgn olanlar uymak istemez lmllerin"

3. STOACI AHLAK BLGS Tanrnn yasasn yalnzca akll bir yaratk olan in san anlayabilir ve buna bilinli olarak uyabilir. Bu nun iin doaya uygun yaam Stoac ahlakn te mel ilkesidir. nsan doas gerei akll bir yaratk olduuna gre doaya uygun yaam, ayn zamanda akla uygun yaam demektir. Biricik erdem de bu dur. Mutluluk da buradadr. Bunlarn ikisi de e an lamldr. Byle bir erdem iyiliin de ta kendisidir. Bunun karsnda ktlk vardr: Bu da akla ve doaya uy mamak, yani erdemsiz bir yaam srmektir. Bu iki durumun dnda kalan eyler olsa da olur olmasa da: Yaam, salk, varlk, onur ve bunun gibi baka larna sevin ya da kvan veren eyler ve yallk, hastalk, lm, yoksulluk, klelik ve onurunu yitir me gibi bakalarna znt ve korku veren eyler bir Stoacnn gznde ne iyidir ne de ktdr, nemsizdir. Bu durumda gerekte, neyin iyi, neyin kt ve neyin nemsiz olduunu tanmak, anlamak gerekir. Ancak bunu anlamaya, aklmz kullana318

STOACILAR

rak saptamaya alrken nefsimiz ve bizi yanl yola kkrtan isteklerimiz, gizli duygularmz, i gdlerimiz yznden aldanr ve kendi kendimi zi aldatrz, iyi ve doru olan deerlere uymay bi lemeyiz, nemsiz saylmas gereken ya da kt olan eyleri ok nemli ve iyi sanr ve bunlar elde etmek iin kouturur dururuz. Bunun iin, insann en bata gelen grevi kendi kendisine kar savamak tr, nefis mcadelesidir. Yce erdeme ise insan an cak, kendi nefsini krletirse, ruhunu her trl tut kudan, isteklerden tmyle temizler, kurtarrsa eriebilir. Bu duruma Stoaclar isteksizlik, apatheia derler. (Bir psikoloji terimi olan apathynin kkeni buradadr.) Bu aamaya erimi olan kii ise ermitir. zgr olan yalnz odur. O gerekli olan neyse onu bilir ve yapar. Yalnz o kii zengin, do ru, erdemli ve mutlu saylabilir. Ve o kii darda olan eylerden bamszdr ve bir imparator gibi bana buyruktur. Btn teki insanlar - ki bun lar ounluktadr - lgnlardr. Buraya kadar ak lanan dnceler gerekte Siniklerin dnceleri dir. Stoaclar bunlar gelitirmeye alarak - ki bu rada daha ok Romallarn etkisi grlr - bir insa nn uyum ve huzur iinde yaayabilmesi iin, so rumluluklarn bilmesi ve grevlerini yerine getir mesi gerektiini ve bunun eriilmeye deer yce bir ama olduunu belirtmilerdir. reti bu bakmdan iki ynde gelitirilebilmitir: nce, balangtaki retinin nemsiz ya da deersiz saydklarnn (adiaphora) hi olmazsa bir blmne, imdi belirli deerler verilmi ve
319

LKA FELSEFES

bunlar istenmeye deer ve urunda aba harcan mas gereken amalar olarak gsterilmitir. By lece aile, evlilik, devlet, toplum tmyle deersiz ve nemsiz saylmaktan kurtarlmtr. Ancak reti nin ikinci gelime eilimi birincisinden de daha nemlidir: Sinik reti bencildi (egoist'ti). Sinik ermi yalnz kendi i ve d bamszlna, i z grlne nem verir, kendisini kurtarmay d nr, geri kalan hi bir eye, hi kimseye tek mete lik vermezdi. Buna karlk Stoaclar, bilgeler ara sndaki dostlua ve yaknla nem verdikleri gibi toplum yaamyla ilgili olarak da u iki ilkeyi be nimsemilerdi: Adalet ve insan sevgisi - hem de ikisini birden, ve bu, lkada grlmemi iitil memi bir yenilikti. Bu ilkeler btn insanlar, hatta kleleri de, barbarlar da (yani uygar sayl mayan halklar da) kucaklyordu. Bunlar o a iin gerekten devrimci ve ilerici ilkelerdi. n k bu zamana dek insan denince sz konusu olan hep, zgr Yunanl ve Romal yurttalard. Bu ilkeler, tabii bir lde o zamanki toplum yapsn daki deimeler ve siyasi gelimelerle de ilikiliy di. Bu dnemde, Roma mparatorluu daha ncele ri barbar sayd saysz halklar iine almt; ve bunlar da, artk insanca yaamak, haklar elde et mek istiyorlard. Stoaclar yine bu yne doru geli mekte olan Roma Devletler Hukukunu da (Vlkerrecht) etkilemilerdir. Onlar en kapsaml insancl lk (Humanitaet) lksn ortaya atan ve kozmo politlik lksn de (Kosmopolitismus, dnya yurttal lksn) gereki bir biimde savunan kimselerdi.
320

STOACILAR

Stoaclarn erdem anlaylarna da yer veren Kleanthes'in daha nce yukarda ban okumu ol duumuz Zeusa vgs yle sryor: "Bak u lgna! Deli gibi gzelleri elde etmek ister arar Doann efendisinin her yerde geen yasalarn yok sayar Dinlemek duymak istemez ki dinleseydi ne mutlu bir yaam ona Verilecekti ve akl. Oysa imdi saldryor gzel olana Elinden kayor saa sola, savayor kvranyor teki Onur iin. Beriki isteklerini doyurma derdinde halbuki Rahatlamak ehvetle tatl duygular tatmak iin ldryor Bo istekleri sndrme tutkusuyla herkes tutuuyor yanyor Haydi Ey Zeus, sen ki bulutlara sarnmsn, imek aktransn Sen ki hereyi verensin, kurtar insanlar bu byk yanlgnn Andan, ek u bulutlar onlarn ruhlarnn stnden Baba! yle ki uysun sana kolay gelen sk yasalarna onlar da Her eyi yle bir dzenlemisin ki onurlandrdklarnla Yine saygyla analm velim seni btn bu yaptklarnla
321

LKA FELSEFES

lmllere yakan da budur, ne insanlar ne Tanrlar nk Evren sonsuza dek durduka alamaz daha da yksek bir vg Yasalarna uymaya alan szlerimizden, ilerimizden."

4. STOACI FELSEFENN TARH NEM Stoac ahlak retisinin rettii gibi sorumluluk ve grev stlenen, gururlu ve onurlu insan lks Romallarn zellikle iini bilen ynetici kesiminin kiiliine ok uygundu. Roma mparatorluu tari he kartktan sonra da Stoac dnceler Bat fel sefesinde etkisini srdrmtr. Giordano Bruno, Descartes, Spinoza, Locke, Kant, Schiller, Goethe ve daha baka pek ok nlde bu felsefenin izleri g rlr. (4) Dnce tarihi asndan Stoacln Bat da bu sonradan grlm olan etkisinden daha da nemlisi, Hristiyanlk zerindeki etkisidir. Stoac lk azla yetinebilme, dnya varlklarnn ardnda lgnca komama, kendini tutmasn bilme gibi er demlere deer vermi; ayrca tmtanrc bir ilke de olsa Tanrya Baba diye seslenmi ve lke snrla rm aan bir insan sevgisiyle tm insanla sev giyle, anlayla bakabilmitir. Btn bunlar Hris tiyanla yaram ve bu dinin geliebilmesi iin el verili bir ortam hazrlamtr. Ancak, Roma dn yasn artk yava yava ele geirmeye balayan H ristiyanla Stoaclarn hemen arka kt, yardm ettii sanlmasn. Gerekte bunun tam tersi olmu322

EPKRCLER

tur. rnein Stoac Mark Aurel, Hristiyanlara ho gr ve anlayla bakmamtr. Stoaclar, kendile rine gre yorumladklar, eletirebildikleri eski halk inanlarndan vazgememilerdir. Ancak d nce tarihi asndan bakldnda Hristiyanln btn srtmelere ve ekimelere karn, Stoac retiden ve oluan ortamdan yararland gz ard edilemez.

II. EPKRCLER (Epikureer)


Bugn olduu gibi lkada da bir kii iin Epikrc denince rahatna ve elencesine dkn biri ak la gelirdi. nk gerekten de, Epikr n (Epikuros) felsefesi saptrlmaya ok elveriliydi ve, bir insan yaamn yalnz sorumsuzca gnn gn ede rek, gle oynaya zevk ve sefa srerek geirmelidir biimindeki bir yoruma akt. Epikr un kendisi de "keyfine bak!" dememi miydi? Bu nl zdeyiiyle daha ok yaknlar ve dostlar arasnda tatl bir ya am srmeyi nermiti her halde, da gibi devlet so runlaryla boumay, politika yapmay deil. Atina'da Epikr un bahesinde - o burada ya yor ve ders veriyordu - geen nee ve elence dolu yaam, dillere dm ve o daha sa iken - 341 ile 270 yllar arasnda yaad, Susamlyd (Samos) kendisini ekemeyenler "Epikr dpedz lgnca zevkler peinde komay retiyor!" dedikodusunu yaymlard.
323

LKA FELSEFES

Epikrc ahlak retisinin (Ethik) gerekten de sylendii gibi olup olmadna bakmadan nce, onun doru dnme bilgisi (mantk, Logik) ve doa bilgisiyle (Physik) ilgili grlerine ksaca bir gz atalm. Epikr de, mantk ve fizii Stoaclar gibi ahlak retisi iin yardmc bir ara olarak gr mt. Mantk bize yanllardan nasl kanaca mz reten yardmc bir bilgidir, aratr. Fizik de doru davranmamza yardmc olan bir aratr, nk fizik, doadaki olaylar ve varlklar arasnda ki ilikileri aklar ve bunlarn tanrlarn ii olma dn, tanrlarn hi bir ie karmadn kantlar ve bylece bizi yersiz korkulardan kurtarr. Epikr, tam olarak yadsmad tanrlarn dnyalarn tesinde bulunduunu ve bu dnyada olup biten lerle ilgilenmediini bildirir. Yine bunun iin, insan da tanrlar ve eytanlarla ilgilenmemelidir. Fizik her eyden nce dnyay ve gerekleri aklayarak Epikr Demokrit'in atom retisini doru bulmu tu - insann doa st gler karsndaki ezikliini ve byk korkusunu yenmesine yardmc olmaldr ki, insan bu dnyada zgrce, korkusuzca, doya do ya yaamasn bilsin. Demek ki, Epikr bunu ger ekten de nermiti. Epikr insann biricik amac nn mutluluk olduunu syler ve bunu da yle ta nmlar: Yaamn tadn karmak ve aclardan ka nmak! Ancak Epikr, doymak bilmeksizin, s nr tanmakszn lgnca, dncesizce zevkler pe inde komay nermemitir, nk o u gerein farkndayd: Her trl arlk, lszlk ve ta knlk yine geri tepecek, kart olan aclara dne rek sknt verecektir. Bu yzden, mutlulua ulaa324

EPKRCLER

bilmek iin saduyunun gsterdii yoldan yrmek gerekir. Saduyumuz, ll, dengeli kalmamz, i rahatl ve ferahlyla gerek mutlulua ve huzu ra (ataraxia) kavumamz salayacaktr. Epikr, Stoaclardan sanld kadar da uzak deildir. Ya amnn son yllarnda tutulduu ar hastal Sto aclardan hi aa kalmayan bir umursamazlkla, geni yreklilikle, keyfini bozmadan gslemeyi bilmitir. Yararl yaam bilgisi Epikr'e gre ie yarama yan felsefelerden ok daha deerlidir. O, zevkleri ve aclar bedenin ve ruhun zevkleri ve aclan diye ayrr. Bedeninkiler imdiki anda duyulur. Ruh (zihin) ise, u andaki aclara, gemiteki gzel anlar anmsayarak ve gelecekteki gzel durumlar dle yerek kar koyabilir. barn ve huzuru bulan kii tanr ve lm korkusunu yenmi olan kiidir. lnce ne olaca bilinemeyecei iin lm korku sunun da yaayanlar zmemesi gerekir. Epikr un saysz yazlan neredeyse tmyle kayptr. Onun doa zerine olan uzunca bir yaz sndan birka para Vezv yanardann S 47 y lnda patlayarak yok ettii Herkulaneum kentinin klleri arasndan karlmtr. Epikrclkle ilgili bilgilerimizin ounu Ro mal ozan Titus Lucretius Carus un (olaslkla 98 - 55) eitici bir iirinden alyoruz. Romann bir baka nemli ozan da, Quintus Horatius Flaccus ( 65 - 8) Epikrc yaam felsefesine balyd. arklar ak, arap, dosta duygular ve gzel bir yaa ma ilikin bilgelikle doludur.
325

LKA FELSEFES

III. KUKUCULAR (Skeptiker)


Skeptik'ler (Septikler, pheciler) kuku duyanlar demektir. Eldeki bilgilerin doruluundan ve sa lamlndan - Sofistler'den, Montaigne'e, David Hume'a, Albert Camus'ye ve hatta amzn Konstruktivist'lerine dek - kukulananlar her za man olmutur ve hep olacaktr. Kukuculuun zel likle son yzyllarda niin yaylmaya balad n, niin glenerek ayr bir felsefe akm olabildii ni anlayabilmek ve aklayabilmek iin yine o za manki ortam ve koullan gzden geirmek gerekir. Antik an sonlarna doru, birbirinden deiik kltrlerin artk iyice kart bu dnemde, felsefe de, eskiden Sofistlerin ortaya kmasn kolayla trm olan ortam ve koullarn bir benzeri iine yi ne yuvarlanmt. Her yne ekilebilen ok sayda felsefi retinin ortaya km olmas, bu retilerin her birinin kendisini kendi asndan hakl grme si, btn bunlarn hepsinden kuku duyulmasna yol amt. Kukucu felsefe dneme ayrlr. Eski Kukuculuun kurucusu Elis'li Pyrrhondur (yak lak 360 - 270). Orta dnemin Kukucular Pla ton'un Akademisinde yuvalanm olduklar iin on larn Kukuculuuna Akademik Kukuculuk, (Akademische Skepsis) ad verilir. Bunlarn en n de gelenleri Arkesilaos ( 3. yy.) ve Karneades'tir ( 2. yy.). Yeni Kukuculuun kurucusu ise sa'nn doduu sralarda yaam olan. Ainesidemos tur. Yazlan gnmze olduka eksiksiz kalm olan Sextus Empiricus ise bu dnrlerden ok sonra, yaklak S 200 yllarnda yaamtr.
326

KUKUCULAR

lka Kukuculuunun kendine zg reti si tropus retisidir. Tropus'lar gerein ni in aka bilinemeyeceini gsteren kantlardr. Ainesidemos bunlardan on tanesini yle sral yor: (5) 1. Yaratk trlerinin ok sayda oluu; 2. nsanlarn hi birinin brne benzememe si; 3. Duyu yeteneklerinin kiiye gre deiebil mesi; 4. Duygulanmalarn kiiye gre deiebilmesi; 5. Bir varln konumuna, uzaklna, ve iin de bulunduu evreye gre hep baka trl grnebilmesi; 6. Bir varln baka nesnelerle karm olu u; 7. Bir varln okluuna (Quantum) ve bilei mine (Komposition) gre etkisinin deiik olabilmesi; 8. Btn grntlerin ve alglarn grece (relativ) oluu; 9. Bir olayn yinelenmesinin sklna ya da az lna gre etkisinin deiik oluu; 10. Eitimin, alkanlklarn, trelerin, dini ve felsefi grlerin deiik oluu. lkadaki Kukucularn ou, gerein kesin olarak bilinemeyeceini, duruma ve kiiye gre de-

LKA FELSEFES

iebileceini gsteren - ve bilgi kuram asndan bir deeri olan - aklamalaryla, salam gerek ler olarak sunulan yaygn kan ve grleri ku kuyla karlayarak eletirmeye, i olsun diye kal kmamlar, her eyden nce, bir insann kesin deer yarglarna saplanmadan, kendisini, kendi gereini tanmasn, ve sarslmaz i bara, kalc mutlulua ynelmesini salamak istemilerdi. Bu nun iin, ahlak retilerinde onlar da, sonunda, Stoaclar ve Epikrcler'le ayn izgiye gelmiler dir.

IV. SEMECLER (Eklektiker)


1. ROMA SEMECL Saysz halklar iinde barndran koca Roma mpa ratorluunda, o gne dek daha nce grlmemi bir biimde, Romal, Yunanl ve Doulu kltr eleri birbirleriyle kararak, kaynaarak bir arada yo rulup erirken, felsefe alannda da eitli dnce akmlarnn birbirlerinden etkilenmesini, birbirle rine yaklaarak benzemesini yadrgamamak gere kir. Bu ortam ve koullardan baka bir de u iki et ken felsefe sistemlerinin birbiri iinde eritilmesi s recini hzlandrmtr. Bu iki etkenden birincisi u dur: Btn nemli felsefe sistemleri - Stoaclk, Epi krclk, ve bunun yannda daha eski, ancak etkisi hl azalmadan sren Platon ve Aristonun reti328

SEMECLER

leri ve son olarak da btn bu sistemlerin topunu birden karsna alan Kukuculuk (Septisizm) - Yu nanllarca gelitirilmi ve Romallara dardan, sonradan gelmi, yabanc retilerdi. Felsefeyle ilgilenen uyank Romallar btn bu sistemlerin t mne nce dardan, nyargsz bir tutumla yak lamlar, sonra da bunlarn iinden kendileri iin doru ve yararl grdkleri, akla uygun bulduklar dnceleri seip almak istemilerdi. Bunun iin de bu kimselere Eklektikler yani seme yapan lar, Semeciler denmitir. kinci etken, daha nce de deinmi olduumuz gibi Romallarn her eyi kullanllk ve uygulanabilirlik asndan deer lendirme tutkusuydu. Onlar felsefi dncelerin de hep ne ie yarayabileceini dnmekten kendile rini alamamlar, bunun iin de ilerine gelen, ya rarl saydklar dnceleri uradan buradan se meye ve yeni bir balamda, yeni bir yorumla kay natrmaya, birletirmeye uramlard.(6) Roma Semeciliinin (Eklektisizminin) en ba ta saylmas gereken nl ad Yunanistan'da eitim grm, ok iyi bir konumac, devlet adam ve ya zar olan Marcus Tulius Cicero dur ( 106 - 43). Birka nemli yazsnn adn verelim: Akademik ncelemeler, En iyi ve Kt zerine, Grevler zerine, Tanrlarn Doas zerine. Bu yazla rnda Cicero (iero), ok parlak ve gl bir dille, Latinceyi doruklara karan bir ustalkla, dinleyi cilerine, okuyucularna seslenerek kendi felsefi grlerini iletmitir; ok grm ve ok bilgili bir kiiye zg bir kukuculukla eitli felsefe akm larnn dncelerini bir araya getirmitir. Felse329

LKA FELSEFES

fenin grevi yalnz zgn ve deiik sistemlerin sralanmas ve dzenlenmesiyle sona ermediine gre, felsefi dnceleri kitlelere gzel bir dille an latabilmi, retebilmi ve mal edebilmi olan bu yazarn almasn ve baarsn felsefe asndan kmsemek hi doru olmaz.

2. SKENDERYE SEMECL eitli dnce akmlarnn bulumasna, kayna masna ve birbirlerine yaklaarak birlemesine yol aan ortam ve koullar Akdeniz'in dousunda, lk ada kltrn biriktii bir kent olan skenderi ye'de de etkisini gsteriyordu. Antik an en iyi ktphaneleri buradayd. Buras doa bilimlerinin de, zellikle tbbn ocayd. Romada Yunanl ve Romal kltr eleri birbirine karrken, sken deriye'de daha ok Yunanl kltr eleri ile Dou lu eler, bunlar iinde de en ok Yahudi gelenekle ri arasnda youn bir alveri balamt. Eski Ahit (Altes Testament, Ahd-i Atik, Kitab- Mukad desin ncil dndaki blmleri) Yunancaya evril miti (Septuaginta, Yetmi, LXX). skenderi ye'de o sralar gl olan Yahudi toplumu iinde, a n egemen kltrnn dnda kalmak istemeyen Yahudiler kendi dinlerinden kopmadan Helen kl trn de zmsemeye aba gsteriyorlard. Dou Semeciliinin (Eklektisizminin) en nemli dnr skenderiyeli bir Yahudi olan Philon'dur (yaklak 25 - S 50). Roma Semecilerinin ve zellikle Cicero'nun gsterili ve srkle
330

SEMECLER

yici yazlarnn yannda gerek Philon'un gerekse Helenize olmu teki Yahudi dnrlerin yazlar ok snk kalr. Ancak dini kavramlarn ve dn celerin de iin iine katlmasyla, skenderiyeli Semeciler ierik bakmndan, daha derin ve daha ince ve olduka zgn saylabilecek dncelere ula mlardr. Philon ve teki Helenist Yahudiler byk bir engel karsnda bulunuyorlard: Onlar, gerein tmnn kutsal kitaplarnda zaten aklanm ol duuna inanyorlar ve inanlarnn dna kam yorlard. Ancak yine de, Yunan filozoflarnn, en ok da Platon, Aristo ve Stoaclarn yabana atla mayacak dnceler gelitirmi olduunu grmez likten gelemiyorlard. Bu kmazdan kurtulabil mek iin u varsayma drt elle sarldlar: Yunanl lar eski alarda Musa'nn kitabn incelemi ve bil gelii de buradan alm olmalydlar. Yunan felsefe siyle badatrabilmek iin kendi kutsal yazlar nn grnrdeki anlamlarndan gittike uzakla yor ve daha ok benzetmelere ve simgelere dayanan esnek yorumlara doru kayyorlard. Philon'a gre, Yunan felsefesinden de yararla narak benzetmelerle, karlatrmalarla, simgeler le (alegorik olarak) Tanr sznn yorumlan, gerek bir bilgi kaynayd; bu, dorudan doruya Tanrdan gelen aydnlanmayd. Philon'un Tanrs Eski Ahit'teki Tanrdan ba ka trl bir Tanrdr. Bu Tanr insanlara zg tm niteliklerden arnm, soyunmutur. O, belirlene meyen, bilinemeyen ve ulalamayan bir yerde, her eyin stnde durur.(7) Dnyann yaratl srasn-

LKA FELSEFES

da maddeye dokunmak Tanrnn anna ve byk lne yakmazd. Tanr bu yzden, dileinin yeri ne getirilmesi amacyla maddeye biim veren, "... dea'lar diye anlar"(8) aralardan yararlanmtr. Burada Platon'un dealar retisiyle bir balant kurulduunu gryoruz. dea kavramna bir de Lo gos - dnyay yneten akl dncesi - eklenince olaslkla Stoaclar da devreye girmi oluyor. Ne var ki, Stoaclarda Tanr demek olan Logos kavram, Philon'da Tanryla zde deildir. Logos Tanrdan sonra ikinci yeri alr, ve Philon bunu bazan "Tanr nn Olu" diye niteler.(9) Logos, Tanrnn aracs dr, szdr, oludur; ve insanlar adna Tanr kat na ulatrlan szdr. Burada, Hristiyanln da yand baz dncelerin daha nce gelitirilmi olduu grlyor.

V. YEN PLATONCULAR
Antik an sonlarna doru, Hristiyanln hzla nan ykseliine ve ilerleyiine kar savaan, ken disini srekli yemlemeye alan felsefe, son bir kez daha belini dorulttu. Dncelerin birbirine geli igzel yamand, gevek balarla baland ve kavram karmaasna yol aabilen semeci (Eklek tik) retilerinkinden daha baarl bir ileri atlm la olduka kapsaml ve tutarl yeni bir sistem daha oluturuldu. Yeni Platonculuk adndaki bu siste min etkisi S 2. yzyldan 6. yzyla dek srmtr.
332

YEN PLATONCULAR

Yeni Platonculuun kurucusu olarak ad verilen s kenderiyeli Ammonius Sakkas (S 175 - 242) zeri ne neredeyse hi bir ey bilemiyoruz. Onun en b yk rencisi olan Plotinos (Plotin) Yeni Platonculuu gelitirmitir.

1. PLOTNOS Msr'da 205 ylnda domu olan Plotinos iyi bir renim grdkten, uzun gezilere kp grgsn arttrdktan ve aratrmalara adanm yllar geir dikten sonra Roma'ya geldi. Burada bir okul at ve 270 ylnda lnceye dek bu okulu ynetti. mpara tor Gallienus ve einden destek grd. Halk onu saygyla ycelterek byk bir ermi sayd. Plotinos'u grm olan btn tanklar sz birlii ederek onun alakgnll, yumuak, ince, temiz ve kendi ni Tanrya adam bir insan olduunu sylerler. Plotinos'un talya'da, Platon'un ideal devletini, Platonopolis ad verilecek olan bir filozoflar kentini kurma tasars gerekletirilemedi.(10) Toplam sa ys 54 olan yazlar rencisi Porphyrios tarafn dan derlenmi ve dokuzar dokuzar Ennead (ennea: dokuz, dokuzluk) ad verilen alt kitapta top lanarak oaltlmtr. Birinci Ennead ahlakla, kincisi ve ncs dnya ile, drdncs ruhla, beincisi dealarla ve altncs en yksek ilke ve iyi likle ilgilidir. Bu ayrm konulan ancak kabaca be lirtir. Plotinos ve teki Yeni Platoncular kendilerini, bu akmn adndan da anlalaca gibi yeni bir sis333

LKA FELSEFES

temin kurucusu ve izdeleri olarak deil de Platon'un sadk rencileri, onun dncelerini arpt mayan en doru ve gerek yorumcular olarak g rrler. Gerekte ise onlar, yeni bir sistem yaratm lardr. Bu sistem bir lde Platona dayanr ama bir yerde de ondan aka ayrlr, nk bu sistem de her ey birer birer, aama aama birbirini izle yen bir sra iinde tek ve son bir temel ilkeden ka bildii gibi yine bu ilkeye dnebilmektedir. Felsefe tarihileri Plotinosun geliiminde dnem belirlemilerse de retisinin zn, beinci Enneadn giri blmndeki u szlerinde buluyo ruz: "Neydi ruhlara Tanry, babalarn unuttu ran? Ondan gelmilerdi, Onundular, yleyse niin artk Onu ve kendilerini tanyamyorlard? - Ken dilerini bir ey sanmalar, bir ey olmaya alma lar kopuun balangcyd; araya ilk ayrlk gir miti, nk kendi balarna var olmak istemiler di. Ve yalnz kendilerini dnerek ve bir balarna gl olmak isteyerek ters yolda gitmiler ve gitgide Ondan uzaklamlard, Ondan gelmi olduklar n artk iyice unutmulard. Kk yata babala rndan koparlarak alnan ve uzakta bytlen o cuklar gibiydiler; kendilerini de babalarn da bil miyorlard. Ne kendilerini ne de Onu tanyamadk lar, nereden geldiklerini anlayamadklar iin al aldlar. Bir yabancya tapndlar, bir bakasn kendilerinden stn grerek, akn akn saygy la ycelterek kendilerini aaladlar, srt evirdik leri kendi zlerinden tiksindiler. - Bunun iin bu acnacak durumdakilere bir ift szmz olacak. Bunun zerine onlar yine ters yne dnerek doru
334

YEN PLATONCULAR

yola girebilecekler mi ? Geldikleri yne doru ilerle yebilecekler mi, En Yce, lk ve Tek olana dek ycelebilecekler mi? ..."(11) Plotinos'un skenderiyeli Philon'dan da etki lenmi olduu seziliyor. Tek, ilk, sonsuz, yce, iyi, ve en iyi diyerek Plotinosun nitelemeye alt Tanr, Philon'un Tanrsndan daha kesin olarak her trl kartln ve nitelemenin tesindedir. Maddeyle dorudan doruya iliki kurmak - Philonun da belirtmi olduu gibi - Tanrnn anna ve yceliine yakmaz. Ayrca Onun bir ey iste mi ya da bir ey yapm olabileceini dnmek bile samadr, nk O eksizsiz, isteksiz, yetkin, dingin ve durgun olandr. O zaman bu durumda, dnya da Tanrnn isteiyle ya da buyruuyla yara tlm olamaz. Peki ya o zaman nasl yaratlm? "En yce olan doluluundan taarak yaratr. (12) Gne kendi znden bir ey yitirmeden nasl s yayarsa, en yce olan da kendisinin bir yansmas ya da glgesi olan varlklar yaratr. Bu mayla yaratl (Emanation) aama aama gerekleir. Yaratlan varlklar Tanrya yaknlklarna ve uzaklklarna gre bir sraya sokulabilir. Imayla yaratl sresiz bir sretir. Bunun iin zaman s rasna gre deil de nem srasna gre, ilk yarat lan ey Tanrya en yakn olan yce ruhtur. Bu ruh, - Philon'da da grld gibi - Tanrnn kendisi deildir, Tanrdan kmtr ve Platonun idealar'nn bir baka yorumudur. Bundan sonraki aa mada mayla yaratlan ey evren ruhudur, duy gular dnyasdr. Evren ruhuyla, Tanrdan en uzakta duran ve en yetersiz olan, hatta karanl ve
335

LKA FELSEFES

ktl de iinde barndran madde dnyas ara snda saysz ve ayr ayr kiilikleri olan ruhlar bu lunur. Plotinos'un kii ruhu ile evren ruhu ara sndaki ilikiyi ele al biimi Hint felsefesindeki Brahman - Atman retisini artrr. Plotinos, evren ruhunun btn kii ruhlarnda ayr ayr ie rilmi olduunu bildirir. Bylece her kii bir bak ma btn evreni kendi iinde tamaktadr. "Bu nun iin her bir ruh anlasn, btn yaayan varlk lar yaratann, ve onlara yaam frenin kendisi olduunu; tm dnyay besleyenin, denizlerin ve havann ve stelik gkteki yldzlarn ve bu gnein ve bu engin gn yaratcsnn kendisi olduunu; ve btn bunlar dzenleyenin ve bir dng iinde dndrenin kendisi olduunu; ve onun kendisi b tn bu yaratt, dzenledii ve canlandrd var lklardan, daha da ycedir."(13) Plotinos'un insanlar zerine olan grlerinin ve ahlak retisinin tutarl bir biimde gelitirilmi olduu, tm varlklarn aama aama Tanrdan ma yoluyla ktklar ve insan ruhunun kknn Tanrya vard gz nnde bulundurulunca daha iyi anlalr. nsann en yce amac ve mutluluu, Tanrdan km olan ruhunun yeniden Tanrsna kavumasdr. Drt Platoncu erdemi Plotinos da kabul eder, ancak o bunlar yce bir amaca gtren yolda en aa basamaklar olarak grr. Oraya g tren yol gerekte ite yaanan bir yoldur, bu yol da deil, ieri, bir kiinin zne, derinliklerine y nelmitir. Her eyin kayna olan Tanrya ulama yolunda, kl krk yaran diyalektik iyi bir aratr ama, en iyi ara bu deildir. En iyisi kendi iimize

YEN PLATONCULAR

daltr, zmze yani iimizdeki Tanrya yneli tir; ve bu ie dal, btn dnceleri aarak ve yr tarak, bilin tesi bir duruma bizi sokarak, esriklik (Extase) iinde Tanryla birlememizi salar. Plotinos'ta burada, dorudan doruya Tanryla birlemeyi zleyen gizemci (mistik, Mystik) bak asn buluyoruz. Bu tr bir gizemcilik Yunan fel sefesine yabancyd. Oysa, bu bak as Hint felse fesinin temelidir. Yoksa Plotinos bu felsefeyi tan yor muydu? Bir rencisinin bildirdiine gre, Plo tinos, ran zerine dzenlenmi olan bir sefere, ranllarn ve Hintlilerin felsefesini yakndan tan mak amacyla katlm. Ancak umduunu bulama dan geri dnmek zorunda kalm. Onun bu aba s, bu ama uruna tehlikeleri gze almas, hatta hi olmazsa bu sylenti bile, onun bir yerlerden Hint felsefesi zerine bir eyler duymu olabilecei ni akla getiriyor. nsann kendi znde Tanry ve gerei bulabilecei dncesi ortaya atlnca bu tr bir gizemcilik hep karmza kyor: Ploti nos'ta, Hintli bilgelerde ve Ortaan byk gizem cilerinde. 2. YEN PLATONCULUUN VE LKA FELSEFESNN SONU Plotinos'un rencileri Yeni Platonculuu Roma'da srdrdler. Ayrca, banda amblichos 'un (l m S 330) bulunduu bir Suriye okulunda, en nl dnr Proklos (S 410 - 485) olan bir Atina oku lunda Yeni Platonculuk daha bir sre yaad. Artk
337

LKA FELSEFES

yava yava her yerde arln duyurmaya bala m olan Hristiyanlkla, zellikle Yeni Platonculuun Atina okulu, tm benzerliklerine ve ortak d ncelerine karn, en ok da bu yzden - nk her ikisi de bu ada younlaan dini duygularla besle niyorlard - birbirlerini suladlar ve karaladlar. Ve bu da, dine kar kan felsefenin sonu oldu. Ar tk Bat Dou diye paralanm olan Roma mpara torluunun dousunda hkm sren mparator Jstinyen (Justinianus) 529 ylnda Atina'da, ta Platonun zamanndan beri ayakta kalm olan n l Akademiyi kapatt. Akademinin malvarlna el koydu, son yedi retmenini de srgne yollad. Bu rada dinsiz Yunan felsefesinin retilmesini yasak lad. Bat Roma'da ise - 480 ylnda doan ve siyasi nedenlerden tr 525 ylnda Hristiyan Got kral Theoderich'in buyruuyla idam edilen - son Romal ve ilk Skolastik dnr saylan Boethius, d g rnyle Hristiyand; ancak eski dinsiz felsefe ye - Stoaclk ve Yeni Platonculua - iten balyd. Atld zindanda kaleme ald Felsefeyle Avun mak adl yazsnda, son bir kez daha, lka felse fesinin gr ve zgr sesini duyurmutur.

338

NOTLAR
GR 1 Paul A. Schilpp (Hazrlayan) The Library of Living Philo sophers (Yaayan Filozoflar Kitapl), Evanson III, USA, (Seilmi eviriler:) W. Kohlhammer (Yaynevi), Stuttgart. duran Genel Felsefe Tari hi), Leipzig 1906, Cilt I 1. Blm, s. 38; Ayrca bkz. Durant, I, s. 439 4 rnein Rus dilbilimci N.J. Marr (1864- 1935) 5 Deussen, I 1, s. 65 6 Deussen, I 1, s. 65; Durant,, I, s. 420 I 7 Deussen, I 1, s. 72 vs. 8 Glasenapp, Helmut von: Die Philosophie der Inder. Eine Einfhrung in ihre Geschichte und ihre Leh ren (Hintlilerin Felsefesi, retilerine ve Tarihlerine Giri), Stuttgart 1949, s. 25 9 Rigveda, Deussen, I 1, s. 126/127 10 Rigveda, Deussen, 11, s. 97 11 Durant, I, s. 442 12 Schopenhauer, Arthur; Werke (Yaptlar), 6.cilt: Paralipomena, Leipzig 1891, s. 417 13 Wintemitz, Geschichte der indischen Literatur (Hint
339

I. DOU BLGEL HNT Durant, Will; Geschichte der Zivilisation (Uygarln Tarihi); I. cilt: Das Vermchtnis des Ostens (Dounun Miras), (Alman ca Basm), Bern, s. 417 2 Durant, I, s. 439 3 Deussen, Paul; Allgemeine Geschichte der Philosophie mit besonderer Bercksich tigung der Religionen ( Din leri de Gz nnde Bulun 1

LKA FELSEFES Edebiyat Tarihi), Leipzig 1901, s. 243 Deussen, Paul; 60 Upanischads des Veda aus dem Sanskrit (Sanskriteden 60 Upaniad), Leipzig 1897, s. 481 Agy, s. 316 Deussen, I 1, s. 241 ve 247 Catapatha Brahmanam, Deussen, 11, s. 259 Agy., I 1, s. 262 Agy., I 1, s. 286 Agy., II, s. 36 Agy., I 1, s. 90/1 Brihadaranyaka Upanischad, Deussen, I 2, s. 209 Agy., S. 208 Katha Upanischad, Durant, I, s. 454 Brihadaranyaka Upani schad, Deussen, 12, s. 287 Glasenapp, s. 47 Catapatha Brahmanam, Deussen, I 1, s. 365 Deussen, I 1, s. 365 / 366 Brihadaranyaka Upani schad, Deussen, I 2, s. 366 Mundaka Upanischad, Durant, I, s. 457 Deussen, I 2, s. 37 Bkz. Deussen, Bkz. Glasenapp Glasenapp, s. 128 Deussen, I 2, s. 202 Ramayana, Durant, I, s. 459 Bkz. 35. not Deussen, I 3, s. 95 Durant, I, s. 459 Agy., s. 462 41 42 43 44 45 46 47 48 Glasenapp, s. 295 Durant, I, s. 463 Glasenapp, s. 299 Bkz 42. not Deussen, I 3, s. 126 Agy., s. 121 Glasenapp, s. 383/384 Rhys Davids, Dialogues of Buddha (Buda'nn Diyalog lar) III, s. 87; Durant, I, s. 480 Radhakrishnan, Indian Philosophy, cilt I, s. 241; Durant, I, s. 473 Glasenapp, s. 53 Takakusu, Junjiro; Bud dhism as a Philosophy of Thusness (Byleliliin Fel sefesi olarak Budaclk), Philosophy - East and West (Felsefe - Dou Bat), Hazr layan, C. A. Moore, Prince ton 1946 s. 69 Glasenapp, s. 310 Takakusu, Stcherbatskij, s. 70 Glasenapp, s. 312 Takakusu, s. 75 (Resim iin yararlanld.) Glasenapp, s. 312/313 Glasenapp, s. 311 Durant, I, s. 472; Deussen, I 3, s. 171 Durant, I, s. 472; Radhak rishnan s. 421 Durant, I, s. 473; Rhys Da vids III, s. 154 Deussen, I 3, s. 146 Agy., s. 145 Durant, I, s. 476 Agy., s. 481

14

15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40
340

49

50 51

52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64

NOTLAR 65 Agy., s. 547 86 Agy., s. 209 66 Northrop, Filmer S. C. The 87 Agy., s. 228; Durant, I, s. Complementary Emphasis 587/588 of Eastern Intuitive and 89 Bhagavad Gita VI, 11, 14, Western Scientific Philo Durant, I, s. 585 90 Deussen, I 3, s. 586 sophy (Doulu Sezgisinin Bi lime Dayanan Bat Felsefe 91 Durant, I, s. 593 sini Onaylayarak Vurgulay92 Agy. ), C. A. Moore Philosophy 93 Mundaka Upanischad, - East and West, s. 168; Yine Deussen, I 3, s. 669 burada s. 198'de Takaku94 Durant, I, s. 595; Max Ml suya gnderme. ler, Six Systems of Indian 67 Takakusu, s. 96 Philosophy (Hint Felsefesi 68 Takakusu, s. 97 nin Alt Sistemi), s. 181 69 Glasenapp, s. 344 95 Madhusudhana Sarawan, 70 Northrop, S. 199 Deussen, I 3, s. 586 71 Agy., S. 203 96 Glasenapp, s. 6 72 Suzuki, Daisetz Teitaro; An 97 Deussen, 11, s. 35 ve 36 Interpretation of Zen Expe 98 Johnston, Charles; The rience (Zen Yaantsnn bir Great Upanishads (Byk Yorumu), C. A. Moore Phi Upaniad'lar), New York losophy - East and West, s. 1924, cilt I, s. 83 109 ff 73 Takakusu, s. 105 and 106 N * 74 Agy., s. 107 75 Suzuki, s. 110 ff 1 Chang Wing-Tsit, The 76 Durant, I, s. 459 Story of Chinese Philosophy 77 Einleitung zum Yoga Sut(in Felsefesinin yks), ram (Yoga Sutra'ya Giri), C. A. Moore Philosophy Deussen, I 3, s. 5 East and West, s. 24 78 Glasenapp, s. 243 2 Konfucius, Lun-Y, IV, XIX 79 Durant, I, s. 579 3 Durant, I, s. 695 80 Durant, I, s. 577; Keyser4 Deussen, I 3, s. 686 ling'ten alnt, Reisetage 5 Chang Wing-Tsit, s. 26 buch eines Philosophen (Bir 6 Wilhelm, Richard; Kung Filozofun Gezi Gnl) Tse Leben und Lehre (Kung 81 Glasenapp, s. 232 Tse Yaam ve retisi), 82 Agy., s. 250 1925, s. 123 ve 124 83 Agy., s. 197 7 Durant, I, s. 695 84 Deussen, I 3, s. 24 8 Deussen, I 3, s. 690; (Gru85 Glasenapp, s. 211 be'nin evirisinden)
341

LKA FELSEFES 9 Wilhelm, s. 52 ve 113 10 Konfucius, Buch der Riten (Tren Uygulamalar Kita b), Durant, I, s. 718 11 in Tarihisi Sse Ma Tsien'in verdii bilgiler, Deussen, I 3, s. 679/680 12 Agy., s. 693 13 Agy., s. 694 14 Agy., s. 695 (Tao Te King, B lm 32, 41, 25) 15 Agy., s. 695 (Tao Te King, B lm 71) 16 Durant, s. 700 (Lao Tse'den alntlar eviren v. Tscharner, Blm 22, 63, 48, 43) 17 Durant, I, s. 701 (Blm 16, 64) 18 Agy., s. 700 (Blm 16) 19 Deussen, I 3, s. 700 (Blm 78) 20 Agy., s. 701 (Blm 8) 21 Agy., s. 694 (Blm 16) 22 Agy., s. 697 (Bln 9) 23 Agy., s. 698 (Blm 22) 24 Agy. (Blm 13) 25 Agy., s. 604 (Blm 7) 26 Agy., (Blm 47) 27 Agy., s. 700 (Blm 44) 28 Agy., s. 701 (Blm 56) 29 Deussen, I 3, s. 699/700 (B lm 26) 30 Durant, I, s. 609 (Blm 57) 31 Agy., s. 698 (Blm 65) 32 Deussen, I 3, s. 703/704 (B lm 32) 33 Agy., s. 703 (Blm 30) 34 Agy., s. 704 (Blm 80) 35 Agy., s. 696 (Blm 41) 36 Chang Wing-Tsit, s. 38 37 Durant,, I 3, s. 724
342

38 39 40 41 42 43 44 45

46 47 48

49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62

Agy. Chang Wing-Tsit, s. 38 Agy., s. 40 Agy. Agy., s. 41 Agy. Agy., s. 41 Hu Schi, The Development of the logical Method in Anci ent China (Eski in'de Man tk Ynteminin Geliimi), Shanghai 1917/1922 Chang Wing-Tsit, s. 29 Durant, I, s. 731 Agy., s. 732/733; Wilhelm, Richard, Chinese Literatur (in Edebiyat), S. 78 Chang Wing-Tsit, s. 31/32 Agy., s. 33 Durant, I, s. 714/715 Agy., s. 715 Chang Wing-Tsit, s. 50 Agy., s. 50/1 Agy., s. 49 Agy., s. 50 Deussen, I 3 s. 707 Chang Wing-Tsit, s. 54/55 Deussen, 13 s. 708 und 709 Durant, I, s. 722 Deussen, I 3, s. 678 Chang Wing-Tsit, s. 24; (Gnderme:) Hu Schi, The Development of the logical Method in Ancient China (Eski in'de Mantk Ynte minin Geliimi), Shanghai 1917/1922 ve Fung Yu Lan, The History of Chinese Phi losophy (Eski in Felsefesi Tarihi), Peiping 1937

NOTLAR Reichwein A. China und Europa Geistige und knst lerische Beziehungen im XVIII Jahrhundert (in ve Avrupa, 18. yy.da Dnce ve Sanat Alanndaki liki ler), Berlin 1923, s. 89 - Durant, I, s. 718 ve 719 64 Durant, I, s. 683 65 Keyserling, Hermann Graf; Reisetagebuch eines Philo sophen (Bir Filozofun Gezi Gnl), Darmstadt 1919, s. 127, 221 63 5 Zeller, s. 38 6 Leisegang, Hans, Grie chische Philosophie von Thaies bis Platon (Thales'ten Platon'a kadar Yu nan Felsefesi), 1922, s. 29/31 7 Durant, II, s. 175 8 Erdmann, Johann Eduard, Grundri der Geschichte der Philosophie (Felsefe Ta rihinin Anahatlar), (gz den geiren: Clemens), Ber lin Zrich 1930, s. 16 9 Zeller, s. 41 10 Agy., s. 40 11 Erdmann, s. 17 12 Heidegger, Martin, Der Spruch des Anaximander (Anaximandros'un Sz), Holzwege, Frankfurt/M, 1950 13 Diogenes Laertios, Pytha goras 14 Durant,, s. 201 15 Zeller, s. 61 (Fragmanlar 4, 6,1) 16 Agy. 17 Agy., s. 63 18 Durant, II, s. 183; Zeller, s. 67 19 Erdmann, s. 18 20 Agy., s. 19 21 Durant, II, s. 184 22 Erdmann, s. 20 23 Agy., s. 28 24 Zeller, s. 73 25 Erdmann, s. 28/29 26 Diehls A. Die Fragmente der Vorsokratiker (Sokrat ncesi Dnrlerin Frag343

II. ESK YUNAN FELSEFES Genel Bilgiler - Dnemler 1 Zeller, Eduard; Grundri der Geschichte der griechi schen Philosophie (Yunan Felsefe Tarihinin Anahatlan), 12 Basm, (gzden gei ren: Wilhelm Nestle), Leip zig 1920, s. 22 2 Jaspers, Karl; Vom Urs prung und Ziel der Geschich te (Tarihin Kkeni ve Amac zerine) 3 Zeller, s. 29 Sokrat ncesi 4 Durant, II, Das Leben Grie chenlands (Yunanistan'da Yaam), (Uygarlk Tarihi nin II. cildi), Bem, s. 175; Di ogenes Laertios, Thales, VIII

LKA FELSEFES manian), 5 Aufl. 1934, II, s. 81 Agy., II, s. 208 Durant, II, s. 421 Zeller, s. 78 Agy., 79 Diehls, II, s. 168 . Durant, II, s. 412 Erdmann, s. 30 13 14 15 16 Agy., VII 354 C Agy., VII 341 CD Zeller, s. 147 Platon'da kavramlarn geli imi iin bkz.: Friedrich Ast: Lexicon Platonicum, 1838 (tpkbasm: Bonn 1956) rnein, Gaiser Konrad, Platons ungeschriebene Lehre (Platon'un Yazlma m retisi), Stuttgart 1963 Erdmann, s. 55 Lamer, Hans (Ernst Bux ve Wilhelm Schne); Wrter buch der Antike (Antik a Szl), Leipzig 1933, s. 510 Nestle, Platon, Staat (Dev let), s. 205/207 Pek ok yerde; Zeller, s. 153 Erdmann, s. 61 Erdmann, s. 60; Zeller s. 158 Zeller, s. 168 Nestle, Platon, Menon, s. 59 Nestle, Platon, Staat (Dev let), s. 205 Lamer, s. 645 Nestle, Platon, Staat (Dev let), s. 217 vs. (Bu ve bunu izleyen alntlar.) Durant, II, Platon, Staat (Devlet), s. 52 Nestle, Platon, Staat (Dev let), s. 184 Agy., s. 187 Durant,, Will; Die groen Denker (Byk Dnr ler), Zrich 7. Basm 1945, s. 61

27 28 29 30 31 32 33

17

Yunan Felsefesinin Parlak Dnemi 1 Zeller, s. 91 2 Nestle, Wilhelm; Platon, Hauptwerke (Platon, Temel Yaptlar), Platon, Gorgias, Leipzig 1931, s. 19 3 Agy., s. 29/30 4 Zeller, s 94; Durant, II, s. 421 5 Nestle, Platon, Phaidon, s. 108-111 6 Maier, Heinrich; Sokrates, Sein Werk und seine ge schichtliche Stellung (Sok rat, Eseri ve Tarihi nemi), Tbingen 1913, s. 146 vs. Martin Gottfried, Sokra tes, Reinbek, 1967 (Bibli yografya ieriyor.) 7 Durant, II (Xenophon'dan alnt), s. 429 8 Maier, s. 281 9 Nestle, Platon, Symposion, s. 134/135 10 Gigon Olof, Sokrates, Bern 1947 11 Maier, s. 3 12 Nestle, Platon, Briefe (Mek tuplar) VII 324 B - 326 B, s. XV-XVII
344

18 19

20 21 22 23 24 25 26 27 28

29 30 31 32

NOTLAR 33 34 35 36 37 Agy. Agy., 1 Basm, s. 46 Erdmann, s. 57 Nestle, Einleitung (Giri), s. XXV Nietzsche, Friedrich; Gtzendmmerung (Putla rn afa), 1889 Nestle, Einleitung (Giri), s. XXVI Agy., s. XXVII Agy. Erdmann, s. 68 Zeller, s. 135 (Nestle'den alnt) Erdmann, s. 169 ve Durant, Denker, s. 67; Zeller s. 183/184 Zeller, s 186 Bu tanm iin incelememi zin sonlarnda Die neue Lo gik (Yeni Mantk) blm ne bkz. (Trkesi yaynlana cak.) Aristoteles, I. Analytik, 24 b 18; Zeller, s. 197 Schmidt, Wrterbuch (Sz lk), s. 296 Zeller, s. 197 Durant, Denker, s. 70 zellikle, Werner Jger, Aristoteles, Grundlegung einer Geschichte seiner Ent wicklung (Aristo, Geliininin Tarihinin Temellendirilmesi), Berlin 1923 Agy., s. 218 Zeller, s. 224 ff Durant, Denker, s. 72 Dante Alighieri, Gttliche Komdie (lahi Komed ya), Cehennem, IV ar k (Streckfuun evirisin den) Lamer, s. 360 Agy., s. 40

51 52 53 54

38 39 40 41 42 43

55 56

Aristo Sonras 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Erdmannn, s. 85 Zeller, s. 251/252 Durant, II, s. 754 ve 755 Erdmann, s. 89 Deussen, II1, (1911 basm), s. 453 Erdmann, s. 98/99 Deussen, II 1, s. 471 Agy., s. 475 Agy., s. 476 Agy., s. 485 Deussen, II, Enneaden (Ennead'lar) VI 1; s. 490 Deussen, II, Enneaden (Ennead'lar) V 2 1; s. 493 Deussen, II, Enneaden (Enneadlar) V 1 2; s. 498

44 45

46 47 48 49 50

345

DZN
Aciva (ajiva) 64 Adiaphora 319 Agni 40 Agnostisizm 118, 135 Aha-kara 100 Ahimsa 64, 65, 106 Ahlak bkz. Ethik Ainesidemos 326, 327 Akademi 244, 306, 338 Alkibiades 239, 246 Altm Orta 136, 154, 161, 167, 172 Ananda 69, 81 Anaxagoras 219 Anaximandros 193 Anaximenes 194 Antisthenes 305 Apatheia 319 Apeiron 193 Apologia 246 Aquina'h Thomas 170 Aranyakas 39 Aristippos 305 Aristo(teles) 188, 189, 190, 204, 221,236,251,259,272, 276, 278, 307, 308,311,315 Aristocular 307 Aristoxenos 307 Arkesilaos 326 Arya 36, 40 Asanga 88 Astikas 94 Ataraxia 218, 325 Atharvaveda 39 Atheist bkz. Tanrtanmaz Atlantis 247 Atman 46, 49, 60, 99, 109, 335 Atom 98,214, 220, 324 Bhagavad-Gita 96,106, 116 Boethius 338 Brahmacarin 53 Brahman ,44, 46,49, 110, 146, 335 Brahmanas 39, 45 Brahmanizm 44, 58, 60, 83, 94, 104, 116, 168 Brihaspati 60 Bruno Giordano 322 Buda (Buddha) 58,65, 186 Budaclk (Budizm) 59, 65, 95, 100,116,126,164,166,168, 173,175 Byk skender 279, 305, 308 Camus, Albert 326 Causa materialis, formalis, efficiens, finalis 293 Caynaclk (Jainism) 59,63, 70, 106, 186 Chinoiserie 177 Chrysippos 312
347

LKA FELSEFES Cicero 329 Cina'lar (jinas) 63 Civa (jiva) 64 arvaka'lar (Charvakas) 59, 60 i 170, 173 ilecilik 46, 52, 53, 63, 67, 114, 135, 145 in Ortaa 126, 163 u Hsi 170 udra (Chudra) 43 ung Yung 133, 162, 171 Daimonion 238 Dante 303 Darwin 211 Demokritos) 214, 254, 259, 324 Descartes, R6ne 322 Deussen, Paul 56, 117 Deilleme (Negation) 65, 84 Dharma 72, 74 Diderot 177 Dil 17, 25, 36, 50, 95, 122, 246, 285, 308 Din 25,26,38,51,58,69,79,173, 184, 330, 338 Diogenes Laertios 191 Diyalektik 12,90, 206, 210, 248, 255, 268, 315 Diyalog 202, 240,244, 251, 280, 315 Diyojen (Diogenes), Sinoplu 305, 314 Diyonizos (Dyonissos) 185 Doksografi 191 Dokunulmazlar 44 Dokuz Klasik 130 Doa Felsefesi 25,187,191, 206, 212, 247, 259, 274 Drt Yce Gerek 68 Dravid 37 Droysen 309 Duperon, Anquetil 116 Dnsimge (deogram) 123 Eklektikler bkz. Semeciler Eleallar 200, 212, 216, 274, 304 Eleusin Misterleri 185 Emanation 335
348

Empedokles 212, 220 Ennead 333 Epiktet 313 Epikr (Epikuros) 323 Epikrcler 188,323, 328 Eros 246, 254, 310 Ethik 25, 70, 135,145, 198, 229, 260, 299, 318, 323, 333 Eudemos 307 Gandhi, Mahatma 44, 65 Gargi 47 Gautama 97 Genedoum (Reenkarnasyon, Ruhg) 54, 63, 74, 98, 102,119, 169,198, 212, 261 Gizemcilik (Mistisizm) 46, 105, 195, 207, 212, 337 Gnothi seauton 239 Goethe 57, 117, 134, 177, 213, 277, 322 Gorgias 277, 246 Greaca graece 215 Grihasta 53 Gunas 100 Harivarman 88 Hastings, W. 117 Hegel 90, 188, 210 Heidegger, M. 194 Helenizm 308 Heraklit (Herakleitos) 206, 212, 228, 252, 274, 315, 316 Herder 117 Herodot(os) 195 Hesiod(os) 184, 201, 207, 215 Hezekiyel 186 Hristiyanlk 79, 82, 146, 189, 211,240, 275,291,322, 332, 337 Hinayana 82, 88 Homer(os) 184, 201, 274 Horatius 310, 325 Hsn Tse 160 Huainan Tse 166 Hui i 154 Hume, David 326 Hmanist 136, 174, 320

DZN ing (Deiimler Kitab) 126, 130, 163, 165 lamblichos 337 Idea (Platon) 247, 254, 261,273, 290, 292, 332, 335 deal Devlet 267, 273, 300, 301, 333 Indra 40, 42 vara (Ishwara) 112 Jainism bkz. Caynaclk Jaspers, Karl 2 Kanada 97 Kant, Immanuel 29, 111, 162, 285, 322 Kapila 98 Karma 55, 76, 77 Karma Yoga 145 Kameades 326 Kast 43, 49, 53, 59, 80, 104, 116 Kategori 280, 284, 316 Kepler 197 Keyserling 177 Kirenallar 305 Kleanthes 312, 316,321 Konfys (Kung Tse, Kung Fu Tse) 127,128,146,150,154, 157, 162, 171, 186 Konfyslk 127, 134, 151, 155,157,163,165,166, 168, 173,174 Kozmos 197, 310 Krates 315 Kratylos 246 Kritias 247 Kriton 233, 246 Ksenofanes (Xenophanes) 200 Ksenofon (Xenophon) 236 Ksenokrates (Xenokrates) 306 Katriya (Kshatriya) 43, 62 Kukucular (Septikler) 188, 306, 326, 329 Kung Sun Lung 154 Lao Tse 134, 140,154,158,167, 172,174, 186 Leibniz 176 Leukip(pos) 214 Li 170, 173 Li i132 Locke 322 Logos 208, 211, 282, 310, 316, 332 Lucretius 325 Lun Y 133 Lykeion 278, 307 Maddecilik 58, 60,120,171, 210, 219, 316 Mahabharata 96 Mahatma bkz. Gandhi Mahavira 58, 63, 186 Mahayana 82, 89 Manevi Silahlanma (Moral Re armement) 138 Mantk (Logik) 25, 65, 84, 97, 124,134,154, 188, 206, 208, 280,282, 291, 304, 315,324 Mantras 39 Manu 96 Marco Polo 176 Marcus Aurelius 313, 322 Markslk (Marxism) 210 Maara Benzetmesi 256 Max Mller 117 Maya 51, 99, 111 Megarallar 304 Menon 246 Mensiys (Meng Tse) 133,157, 160, 175 Metafizik 24,134,144,162,188, 251, 254, 280, 290, 295 Mimansa 109 Mo Tse 151 Mohizm 126, 151,155, 164 Mohenjo Daro 35 Moka (moksha) 54, 102 Montaigne 326 Nagarjuna 85, 88 Nastikas 94 Nicomachos 281 Nietzsche 119, 211, 275 Nirvana 74, 78, 84, 90 Nominalist'ler 290
349

LKA FELSEFES Nous 221, 316 Nyaya 97 Ontoloji 24, 291 Orfecilik (Orphik) 185, 274 Organon 280, 297 klid (Eukleides) 304 Pannini 95 Parmenides 202, 207, 216, 304 Parva bkz. Mimansa Parya lar (Parias) 44 Patanjali 105 Perikles 182, 220 Peripatetikler bkz Aristocular Phaidon 232, 247 Phaidros 247 Philolaos 199 Philon 330, 335 Pin Yin 126 Pisagor (Pythagoras) 11, 195, 207, 212 Pisagorculuk 185,195,198, 244, 246, 258, 274, 306 Pitaka 69 Platon 185, 188, 202, 204, 225, 227,232,236,240, 278, 280, 281, 290,299,301,303, 304, 306,311,331,332 Platonculuk 189, 304, 332 Platonik Ak 255 Platonopolis 333 Plotinos 333 Politeia 247 Politikos 247 Popper, Kari 277 . Porphyrios 333 Poseidonidos 313 Prakriti 99 Proklos 337 Protagoras 227, 246, 252 Purua (Purusha) 99 Pyrrhon 326 Reenkarnasyon bkz. Genedoum Rigveda 39, 41 Ruhg bkz. Genedoum Sakkas 333
350

Samaveda 39 Sankhya 97, 98 Sannyasi 53 Schelling 117 Schiller 195, 322 Schlegel 117 Schopenhauer 46, 117, 293 Semeciler (Eklektikler) 188, 306, 328 Sekiz Basamakl Yce Yol 68 Seneca 313 Sextus Empiricus 326 Siddharta bkz. Buda Sinikler (Kyniker) 305, 314, 319 Skolastik 338 Sofistler 187,188, 222, 237, 246, 248, 252, 274, 326 Sokrat(es) 187, 190, 203, 220, 230,242, 243, 245,248,251, 254, 258,262,269,279, 286, 303,311 Sokratlar 304, 314 Spencer, H. 211 Speusippos 306 Spinoza 322 Stoaclar 188, 312, 324, 328, 332, 338 Sutras 95, 105, 110, 196 Syadvada 65 Symposion 246 ankara (Shankara) 109, 170 i ing (arklar Kitab) 132 u ing (Belgeler Kitab) 132 Ta Hse (Yce Bilim) 133, 138 Tabula rasa 315 Tai Tung Yan 171 Tanrclk (Theism) 70 Tanrtanmaz (Atheist) 70,100, 120, 237 Tao 141, 143, 167 Tao Te ing 126, 134, 143 Taoculuk 126, 141, 150, 155, 163, 166, 173, 174 Teki (monist) 99, 316 Teleoloji 296 Teng i 137

DZN Thaies 192 Theaitetos 247, 304 Theophrastos 307 Timaios 247, 258 Topik 280 Tropus 327 Tung ung u 166 Tmdengelim (Deduktion) 288 Tmevarm (Induktion) 287 Tmtanrc (Pantheist) 202, 316 Upaniad (Upanishad) 39, 46, 58,95, 99, 109, 117 Vaieika (Vaisheshika) 97 Vaiya'lar (Vaishyas) 43 Van ung 164, 166 Vanaprastha 53 Vang Yang Ming 171 Vasubandhu 87, 88 Veda 37, 58, 72, 94, 98, 109 Vedanta 97, 99,109 Vidya 111 Vinu (Vishnu) 40 Voltaire 177 Wolff, Christian 177 Yagnavalkya 47, 52, 55, 110 Yalanc Paradoksu 304 Yanltmaclar 126, 137,154,156 Yasaklar 126, 156 Yaam Tekerlei 74 Yayurveda 39 Yeni Konfyslk 127, 168 Yeni Platonculuk 185, 189, 276, 306, 332 Yeni Pisagorculuk 200 Yeni Mohizm 126, 155 Yeremiya 186 Yin Yang 126, 131, 164, 165, 167, 170, 173 Yoga 97, 98, 104 Yz Okul 126 Zen Budacl 83,90, 168 Zenon, Eleal 202, 204, 228, 312 Zenon, Stoac 304, 312, 314 Zenonun Paradokslar 204 Zerdt 186 Zoon politikon 299