P. 1
makro iktisat.pdf

makro iktisat.pdf

|Views: 10|Likes:
Yayınlayan: Mehmet Boynukara

More info:

Published by: Mehmet Boynukara on Jul 13, 2013
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/07/2015

pdf

text

original

İSTANBUL BİLGİ ÜNIVERSİTESİ

Asaf Savaş Akat

Makroiktisat
Ders Notları Istanbul, 2007
http://akat.bilgi.edu.tr

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

1

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

2

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

3

Toplum ve kurumlar
Birinci Kitap
• ønsanlar toplum halinde yaúar • Toplum bireylerden oluúur ama onu oluúturan bireylerin toplamÕndan ibaret de÷ildir • ønsanlarÕ birarada yaúayan di÷er canlÕ topluluklarÕndan ayÕrdeden unsur toplumsal kurumlardÕr • KurumlarÕ insanlar kurar, yönetir ve geliútirir • ønsan topluluklarÕ tarÕmla yerleúik düzene geçti • Yerleúik düzen üç ihtiyacÕ öne çÕkardÕ – BaúkalarÕna karúÕ korunma – Bireyler arasÕ anlaúmazlÕklarÕn çözümlenmesi – DünyayÕ anlama ve tefsir etme • Devlet ve inanç sistemleri gibi kurumlar bu ihtiyaçlarÕn sonucu ortaya çÕkmÕútÕr

GøRøù VE MODELLER

BAùLARKEN
Kavramlar, Kurumlar
Birinci Bölüm

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

4

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

5

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

6

Toplum ve ekonomi
• Toplumsal faaliyetlerin bir bölümü insanlarÕn gÕda, barÕnma, giyinme, vs. günlük ihtiyaçlarÕnÕn giderilmesine yöneliktir • Bunlara bugün üretim ve ekonomi diyoruz • Son birkaç yüzyÕla kadar toplumsal üretim esas itibari ile tarÕmda gerçekleúiyordu • Bu uzun tarih kesidinde üretim vardÕr ama bugünkü anlamÕ ile ekonomiden söz edemeyiz • TarÕm toplumlarÕnda iúbölümü ve ticaret azdÕ • Aileler yada küçük topluluklar özünde kendi tüketimleri için üretim yapÕyordu • Toplumda savaú ve din ekonomiden çok daha önemli faaliyetlerdi

Sanayi toplumu
• Son üç yüzyÕlda insan toplumlarÕ “sanayi devrimi” adÕ verilen büyük bir atÕlÕmÕ gerçekleútirdi • Do÷al enerji güçleri daha yo÷un kullanÕldÕ • Bilimde, teknolojide, üretkenlikte havsalanÕn almayaca÷Õ düzeyde geliúmeler yaúandÕ • Toplam üretimde tarÕmÕn payÕ giderek çok düútü • Üretkenlikle birlikte toplumsal refah arttÕ; ortalama yaúam süresi uzadÕ; e÷itim düzeyi yükseldi • Kentler büyüdü megakentlere dönüútü • TarÕm toplumlarÕnÕn kendi kendine yeterli küçük insan topluluklarÕnÕn yerini küreselleúme aldÕ • Böylece ekonomi toplumsal faaliyetlerin en önemlisi haline geldi

Piyasa ekonomisi
• Sanayi devriminin gerisinde modern ekonominin iki kurucu unsuru vardÕr: mülkiyet haklarÕ ve piyasa • Özel mülkiyet bireyin üretti÷i zenginli÷e keyfi úekilde birilerinin el koymasÕnÕ engeller • Piyasa ise bireylerin ürünlerini özgürce di÷er bireylerle mübadele etmelerine olanak sa÷lar • Özel mülkiyet ve piyasalar ancak ve ancak tarafsÕz ve etkin bir hukuk sistemi ile mümkündür • Sanayi devrimi ile demokrasinin aynÕ mekanda, yani øngiltere’de ortaya çÕkmasÕ bir raslantÕ de÷ildir • øktisat biliminin öncüleri Adam Smith ve David Ricardo da Büyük Britanya’da yaúadÕ • øktisat teorisi piyasa ekonomisinin teorisidir

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

7

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

8

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

9

Piyasa nedir?
• Piyasa (pazar) sözcü÷ü alÕcÕ ve satÕcÕlarÕn úu yada bu úekilde temasa geçti÷i tüm durumlar için kullanÕlÕr • BazÕ piyasalar sÕkÕ kurallara ba÷lanmÕútÕr • Örne÷in hisse senedi yada ham madde borsalarÕnda alÕcÕ ve satÕcÕlar bir mekanda buluúur • Di÷erleri çok daha mu÷laktÕr • BuzdolabÕnÕn yada televizyonun borsasÕ yoktur ama alÕcÕlar aradÕklarÕ malÕn nerede bulunaca÷ÕnÕ bilir • BazÕ piyasalar tanÕm icabÕ mekan içinde tanÕmlanmak zorundadÕr • Genel bir konut piyasasÕ yoktur; her kentin, her mahallenin ayrÕ bir konut piyasasÕ vardÕr • Piyasa ekonomisi tüm mal ve hizmetleri kapsar

Görünmez el
• Piyasa ekonomisi fevkalede ilginç bir yapÕdÕr • Çünkü ortalÕkta toplumun kaynaklarÕnÕ da÷Õtan, insanlara neyi nasÕl üreteceklerini yada neyi nasÕl tüketeceklerini söyleyen bir merkezi otorite yoktur • Bireyler üretim, tüketim, tasarruf, vs. ekonomik kararlarÕnÕ kendi çÕkarlarÕnÕ düúünerek alÕrlar • Adam Smith: “yedi÷imiz ekme÷i fÕrÕncÕnÕn bizi doyurma arzusuna borçlu de÷iliz” (1774) • Piyasalarda milyonlarca ba÷ÕmsÕz kararÕn koordinasyonunu adeta bir “görünmez el” tarafÕndan sa÷lanÕr • Piyasa ekonomisi, toplumun kÕt kaynaklarÕnÕ etkin úekilde alternatif kullanÕm alanlarÕna da÷ÕlÕmÕnÕ ademi-merkeziyetçi bir süreçte gerçekleútirir

Arz ve talep
• Ba÷ÕmsÕz bireylerin kararlarÕ piyasada arz ve talep mekanizmasÕ sayesinde birbirine ba÷lanÕr • øktisadÕn en temel kuralÕ arz ve taleptir • Bir mal yada hizmetin talebi artÕnca fiyatÕ yükselir • Fiyat üretici ve tüketicilere o mal yada hizmetin toplum tarafÕndan ne kadar arzulandÕ÷ÕnÕ haber verir • Yüksek fiyattan yararlanmak isteyen üreticiler o mal yada hizmetin üretimini arttÕrÕr • Yüksek fiyatÕ gereksiz gören tüketiciler o mal yada hizmeti kullanmaktan vazgeçer • Bir yandan daha çok kaynak o mal yada hizmetin üretimine kayar • Di÷er yandan onu en çok isteyenler kullanÕr

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

10

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

11

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

12

øktisat ve yöntem
• Toplumsal olaylar çok karmaúÕktÕr • AyrÕca toplum üstünde deney yapma olana÷Õ yoktur • øktisatçÕ anlamaya çalÕútÕ÷Õ olayÕ basitleútirek incelemek için “model” kurar • Model, karmaúÕk gerçe÷in temel özelliklerini saptayan soyut bir laboratuardÕr • Basitleútirme varsayÕmlar aracÕlÕ÷Õ ile yapÕlÕr • Örnek: modern bir ekonomiyi anlamak için önce devletin olmadÕ÷Õ kapalÕ bir ekonomiye bakÕlÕr • Devlet ve dÕú ticaret adÕm adÕm modele eklenir • Profesyonel iktisatçÕ ile sÕradan vatandaú arasÕnda varolan çok sayÕda yanlÕú anlamanÕn önemli nedenlerinden biri soyut modellerin algÕlanmasÕdÕr

Mikro ve makro
• øktisat iki ana bölüme ayrÕlÕr: mikroiktisat ve makroiktisat • Mikroiktisat tekil birey ve firmalarÕn, tekil piyasalarÕn davranÕúlarÕnÕ inceler • Örne÷in bir piyasada rekabet koúullarÕna göre arz ve talep mekanizmasÕnÕn nasÕl çalÕútÕ÷Õna bakar • Rekabetin sa÷lanmasÕ, tüketicinin korunmasÕ, gelir da÷ÕlÕmÕ, vs. mikroiktisadÕn kapsamÕna girer • Makroiktisat ise ekonominin bir bütün olarak davranÕúlarÕ ile ilgilenir • Resesyonlar, krizler, büyük çalkantÕlar ekonomideki bütün piyasalarÕ etkileyecektir • BunlarÕn anlaúÕlmasÕ makroiktisadÕn kapsamÕndadÕr

MakroiktisadÕn zorluklarÕ
• Makroiktisat aynÕ anda hem soyut hem de somut olmak zorundadÕr • Soyut: ekonomilerin davranÕúÕnÕ açÕklayan genel model ve teoriler gereklidir • Somut: teorik çerçeve Türkiye, ABD, AB, vs. fiilen varolan somut ekonomilere uygulanmak zorundadÕr • Halbuki özellikle farklÕ geliúmiúlik düzeyindeki ekonomiler arasÕnda benzemezlikler ço÷u kez benzerliklerden fazladÕr • Maalesef makroiktisadÕn temel teorik çerçevesi geliúmiú ülkelerin karúÕlaútÕ÷Õ sorunlara çözüm ararken oluúmuútur • Türkiye’nin geçmiúi ve bugünü ise çok farklÕdÕr

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

13

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

14

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

15

Temel de÷iúkenler
• Makroiktisat az sayÕda fakat tüm ekonomi ve toplum için fevkalade önemli büyüklükleri izler • GSMH büyüme hÕzÕ: ekonomik faaliyetteki de÷iúimin yön ve hacmi • øúsizlik: iú bulamayanlarÕn sayÕ ve oranÕ • Ödemeler Bilançosu: ekonominin dÕú dünya ile iliúkileri • Enflasyon: fiyatlar genel seviyesindeki de÷iúim • Faiz haddi: paranÕn fiyatÕ • Döviz kuru: dövizin fiyatÕ • Kamu maliyesi: vergiler, kamu harcamalarÕ, bütçe dengesi • Para ve mevduat: para arz ve talebinin de÷iúimi

Temel kurumlar
• Ekonomi yönetimi bir dizi kurumda somutlaúÕr • Maliye BakanlÕ÷Õ: bütçenin hazÕrlanmasÕ, uygulanmasÕ ve vergiler • Hazine: kamu borçlanmasÕ, dÕú ekonomik iliúkiler, mali sektör denetimi • Merkez BankasÕ: para otoritesi, döviz rezervleri, ödemeler bilançosunun izlenmesi • Türkiye østatistik Kurumu: milli gelir, dÕú ticaret, enflasyon, sanayi üretimi, vs. temel veriler • BDDK: bankacÕlÕk sektörü denetiminden sorumlu üst kurul • IFI: UluslararasÕ mali kuruluúlar (IMF ve Dünya BankasÕ)

BazÕ tanÕmlar
SÕk kullanÕlan bazÕ kavramlarÕ tanÕmlayalÕm Boom: GSMH’da hÕzlÕ büyüme Resesyon: GSMH’da kÕsa süreli eksi büyüme Depresyon: GSMH’da uzun süreli eksi büyüme Deflasyon: fiyatlar genel seviyesinde düúüú Maliye politikasÕ: bütçe tarafÕndan temsil edilen kamunun vergileme ve harcama kararlarÕ toplamÕ • Para politikasÕ: Merkez BankasÕ tarafÕndan alÕnan para arzÕ miktarÕ ve faiz haddi kararlarÕ • Döviz kuru politikasÕ: döviz kurunda kamu müdahalesi (olmamasÕ dahil) • DÕú ticaret politikasÕ: mal ve hizmet ihracatÕna kamu müdahaleleri • • • • • •

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

16

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

17

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

18

En basit model: çevrisel akÕm
• MakroiktisadÕn çÕkÕú noktasÕ ekonominin bütünü açÕsÕndan gelir ve harcama akÕmlarÕnÕn analizidir • øúin özü aslÕnda çok basittir • Ekonomideki her harcama mutlaka bir ekonomik aktöre gelir yaratÕr • Ekonomideki her gelir mutlaka bir ekonomik aktörün harcamasÕdÕr • Buna gelir ve harcama çevrisel akÕmÕ deriz • Makroiktisat çevrisel akÕmÕn neden ve nasÕl düzgün çalÕútÕ÷ÕnÕ anlamaya yöneliktir • En basit çevrisel akÕmda mali piyasalarÕ, devleti, para otoritesini, dÕú dünyayÕ ihmal ederiz • Teorinin amacÕ bunlarÕ teker teker ekleyerek gelir harcama dengesini anlamaktÕr

Çevrisel akÕm úemasÕ
Faktör gelirleri (TL) Üretim faktörleri (emek, sermaye, vs)

Milli gelir özdeúli÷i
• Makroiktisat toplam gelirin ve toplam harcamalarÕ izlenmesi üstüne inúa edilmiútir • Toplam gelir dört ana kaleme tahsis edilir: özel tüketim (C), tasarruf (S), vergiler (T) ve ithalat (M) Y=C+S+T+M • Toplam harcama dört ana kalemden oluúur: özel tüketim (C), yatÕrÕm (I), kamu tüketimi (G) ve ihracat (X) Y=C+ I+G+X • øhracat-ithalat farkÕna NX = X – M dersek, temel milli gelir özdeúli÷ini úu úekilde yazabiliriz: Y = C + I + G + NX Y = C + S + T + NX

Haneler
Mal ve hizmetler Harcamalar (TL)

Firmalar

•VarsayÕmlar: •Devlet yok; Finans yok; DÕú dünya yok

yedi fonksiyon ve üç politika de÷iúkeni aúa÷Õdaki temel makro büyüklüklerin belirlenmesini temin edecektir – Reel milli gelir düzeyi (büyüme) – østihdam ve dolayÕsÕ ile iúsizlik – Tüketim ve yatÕrÕm harcamalarÕ (piyasa canlÕlÕ÷Õ) – Fiyat düzeyi (enflasyon) – Faiz haddi – Likidite miktarÕ – Döviz kuru – Ödemeler dengesi (net ihracat ve sermaye akÕmÕ) • Dikkat edilirse. yatÕrÕm ve kamu harcamalarÕ ve net ihracattÕr • Borçlanabilir fonlar piyasasÕ tasarruf arzÕ ile yatÕrÕm talebini yansÕtÕr ve mal-hizmet piyasasÕ içinde zaten mevcuttur • Emek piyasasÕ mal-hizmet talebinin bir sonucu olarak istihdam düzeyini belirler • Para piyasasÕnda likidite talebi ve arzÕ dengelenir • Döviz piyasasÕnda net ihracat ve sermaye akÕmlarÕ sonucu ortaya çÕkan döviz arz ve talebi karúÕ karúÕya gelir Fonksiyonlar • Makroiktisat için yedi çok önemli fonksiyon vardÕr • Bunlar ekonominin temel iliúkilerini özetler • Üretim (F): azami düzeyini üretim fonksiyonu. fiili durumunu ise talep düzeyi belirler • Tüketim (C): gelir yükselince artar. arz ve talebi etkileyen faktörler vardÕr • Öte yandan bazÕ kritik de÷erler iktisat politikasÕ aracÕ olarak kamu otoritesi tarafÕndan saptanÕr • Önce piyasalarÕ kÕsaca tanÕmlayaca÷Õz • Her biri için arz-talep fonksiyonlarÕnÕ verece÷iz • Politika de÷iúkenlerini görece÷iz • Fiyat ve miktar de÷iúkenlerini saptayaca÷Õz • Sonra sistemin nasÕl çalÕútÕ÷ÕnÕ anlataca÷Õz PøYASALAR VE DENGE Gelir-harcama modelleri økinci Bölüm Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 22 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 23 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 24 Piyasalar • Makroiktisat beú ayrÕ piyasa üstüne kurulmuútur • Mal-hizmet piyasasÕ harcamalarÕ ve üretimi özetler • Ana kalemleri GSMH.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 19 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 20 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 21 Ekonomik dalgalanmalar • Çevrisel akÕmÕn bozulmasÕ ile birlikte ekonominin tümünü kapsayan dalgalanmalar oluúur • Bazen harcamalar üretim kapasitesinin sa÷layabilece÷inin üstüne çÕkar: enflasyon • Bazen harcamalar üretim kapasitesinin altÕnda kalÕr: resesyon • Bazen bu dalgalanmalar çok sert olur: kriz • Makroiktisat piyasa ekonomisi için fevkalede önemli üç soruya cevap arayarak geliúmiútir – Çevrisel akÕmÕn düzgün iúleyiúini hangi mekanizmalar sa÷lar? – Çevrisel akÕm ne zaman bozulur? – Bozuldu÷u takdirde tekrar düzgün iúleyiúi için neler yapÕlabilir? Ekonominin iúleyiúi • Ekonominin makro dengesi birbiri ile içiçe çalÕúan bir dizi piyasa aracÕlÕ÷Õ ile gerçekleúir • Bildi÷imiz arz-talep mekanizmasÕ çalÕúÕr • Her piyasada bir denge fiyatÕ ve ona tekabül eden denge miktarÕ belirlenir • Her piyasada. faiz yükselince düúer • Tasarruf (S) : gelir yükselince ve faiz yükselince artar • YatÕrÕm (I) : faiz yükseldikçe azalÕr • Likidite talebi (L) : gelir yükseldikçe ve faiz düútükçe artar • Net ihracat (NX) : reel döviz kuru düútükçe artar • Sermaye akÕmlarÕ (CF) : faiz arttÕkça azalÕr Politika de÷iúkenleri • Piyasa ekonomisinde piyasa dÕúÕnda do÷rudan kamu otoritesinin iradesi ile belirlenen üç temel de÷iúken vardÕr • Para arzÕ: Merkez BankasÕ saptar • Vergiler: Hükümet ve Parlamento tarafÕndan tesbit edilir • Kamu harcamalarÕ: Bütçe ile kararlaútÕrÕlÕr • Özetle bunlar para ve maliye politikalarÕdÕr • Para arzÕ do÷rudan para piyasasÕnÕ etkiler • Vergiler harcanabilir geliri de÷iútirerek mal-hizmet ve borçlanabilir fonlar piyasalarÕnÕ etkiler • Kamu harcamalarÕ da aynÕ úekilde bu iki piyasaya do÷rudan etki yapar Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 25 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 26 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 27 Fiyatlar ve miktarlar • Beú piyasa. bunlar dersin baúÕnda tanÕmladÕ÷ÕmÕz temel makro de÷iúkenlerdir • • • • • Ekonomide denge øktisatta “denge” kavramÕ son derece önemlidir ølk baúta soyut gibi duracaktÕr ama çok yararlÕdÕr FonksiyonlarÕ ve politika de÷iúkenlerini veri alalÕm Piyasalar bunlarla tutarlÕ de÷iúkenleri bulacaktÕr Dengede úunlar ortaya çÕkar: – Harcama ve üretimi birbirine eúitleyen gelir – Tasarrufu yatÕrÕma ve aynÕ anda likidite talebini para arzÕna eúitleyen faiz haddi – Para talep ve arzÕnÕ eúitleyen fiyat düzeyi – Net ihracatÕ sermaye akÕmÕna eúitleyen döviz kuru • Dengenin anlamÕnÕ yakalamak için dengeden sapma halinde temel de÷iúkenlerdeki de÷iúimi izlemek yararlÕ olacaktÕr Bütçe açÕk veriyor • Hükümet harcama artÕúÕ yada vergi indirimi ile dengede olan bütçenin açÕk vermesine neden olsun • Toplam talep arttÕ÷Õndan milli gelir yükselecektir • Özel yatÕrÕmlar düúerken faiz artacaktÕr • Yüksek faiz sermaye akÕmÕnÕ cazip kÕlaca÷Õndan ülke parasÕ (kur) de÷er kazanacaktÕr • DolayÕsÕ ile ihracat azalÕrken ithalat artacaktÕr • Bu olayÕn mantÕ÷Õ nedir? • Ekonomide biri ek harcama yapmaktadÕr • Ek harcamanÕn bir bölümü ek üretimle karúÕlanÕr • Yetmedi÷inden birileri harcamalarÕnÕ kÕsar (faiz) • Ama aynÕ anda ekonomi dÕúarÕdan daha çok kaynak kullanÕr (kur) . tüketim.

tasarruf ve yatÕrÕm kararlarÕ farklÕ ekonomik aktörler tarafÕndan alÕnmaktadÕr • Makroiktisat teorisinin ilk ama en önemli sorusu budur: bir ekonomide yatÕrÕm harcamalarÕnÕn tasarruflara eúit olmasÕnÕ hangi mekanizmalar ve nasÕl temin eder? • øki zÕt hipotez vardÕr: Klasik ve Keynesyen Klasikler: faiz haddi • Klasik yaklaúÕm milli gelirin (Y) harcama kararlarÕndan ba÷ÕmsÕz úekilde sabit oldu÷unu kabul eder • Üretimi sermaye. teknoloji. döviz kuru yoktur – Hatta. yani reel ve nominal ayÕrÕmÕ gereksizdir – Ekonomi dÕúa kapalÕdÕr: dÕú ticaret. sermaye hareketi. vs. büyüme hÕzlanÕr ve dÕú açÕk büyür Para arzÕ sabit tutulursa bir süre sonra yüksek faiz a÷Õr basar ve ekonomi tekrar yavaúlar DolayÕsÕ ile enflasyon olmaz Bütçe açÕ÷Õ sonrasÕ faizin yükselmesini engellemek için para politikasÕ da gevúetilirse durum de÷iúir Harcama iki yanlÕ arttÕ÷Õndan toplam talep üretim kapasitesinin üstüne çÕkar Mal-hizmet ve faktör fiyatlarÕ yükselir (enflasyon) Bir ekonomide para basmadan enflasyon olamayaca÷ÕnÕn anlaúÕlmasÕ çok önemlidir Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 31 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 32 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 33 Enflasyon-büyüme açmazÕ • Analizin ilginç bir sonucuna geldik • KÕsa dönemde. tanÕm icabÕ bu eúitlik yatÕrÕm harcamalarÕnÕn tam tasarruf kadar olmasÕ ile mümkündür S=I • Halbuki. emek. devlet yoktur GELøR VE HARCAMA TEORøSø ølk model: Klasikler ve Keynes Üçüncü Bölüm Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 34 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 35 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 36 Milli gelir özdeúli÷i • GSYøH’nÕn aynÕ anda ekonominin toplam gelirini ve toplam harcamalarÕ yansÕttÕ÷ÕnÕ hatÕrlayalÕm Y = C + I + G + NX Y = C + S + T + NX • KapalÕ ekonomi varsayÕmÕ ile Net øhracat kalemi özeúlikten düúür Y=C+ I+G Y=C+S+T • Devleti de soyutlayÕnca özdeúlik daha da basitleúir Y=C+ I Y=C+S • Bu basit iliúki bize bazÕ temel konularda ipuçlarÕ sa÷layacaktÕr Tasarruf = YatÕrÕm • Çevrisel akÕmÕn düzgün iúleyici için kazanÕlan gelirin tümünün harcanmasÕ gerekir • Tüketim her iki denklemde varoldu÷una göre. (üretim fonksiyonu) belirler • YatÕrÕmlar faiz haddinin (i) azalan bir fonksiyonudur: faiz düúünce yatÕrÕm harcamalarÕ yükselir I=I(i) • Tasarruflar faiz haddinin artan bir fonksiyonudur: faiz yükselince tasarruflar artar S=S(i) • Tasarruf arzÕ ve yatÕrÕm talebi borçverilebilir fonlar piyasasÕnda biraraya gelir • Faizdeki hareket piyasayÕ dengeye getirir . hükümetler için bütçe açÕ÷Õ ve gevúek para politikalarÕ yolu ile bir süre büyümeyi hÕzlandÕrmak mümkün duruyor • ølave büyüme iúsizlik sorununu da hafifletecektir • Ancak ekonomide hiç bir úey bedava de÷ildir • HÕzlanan büyüme ve azalan iúsizli÷in bedeli dÕú açÕk ve yükselen enflasyondur • 1950 sonrasÕnda makroiktisatta en çok tartÕúÕlan konu bu olmuútur • øúsizli÷in azalmasÕ u÷runa daha yüksek enflasyona razÕ olalÕm mÕ? • Bu sorunun cevabÕ çok önemlidir Model ve gerçek • øktisadi olaylarÕn karmaúÕklÕ÷Õ teoriyi soyut modeller üstünde çalÕúmaya mecbur eder • Böylece nisbeten basit kavramsal yapÕlar aracÕlÕ÷Õ ile temel iliúkiler açÕ÷a çÕkartÕlÕr • Gerçe÷e yaklaúmak için kÕsÕtlayÕcÕ varsayÕmlar adÕm adÕm gevúetilir • ølk modelimiz olayÕ çok basit bir ekonomi üzerinde izleme olana÷ÕnÕ yaratmaktadÕr – Enflasyon yoktur ve olmasÕ söz konusu de÷ildir.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 28 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 29 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 30 Para basÕlÕyor • Merkez BankasÕ para basarak likiditeyi bollaútÕrsÕn • Para piyasasÕnda faiz düúecektir • YatÕrÕm ve tüketim harcamalarÕ artaca÷Õndan milli gelir yükselecektir • Düúük faiz sermaye çÕkÕúÕnÕ teúvik edece÷inden kur de÷er kaybedecektir • Düúük kur ihracatÕ arttÕrÕp ithalatÕ azaltacaktÕr • Bu olayÕn mantÕ÷Õ nedir? • Likiditenin bollaúmasÕ harcamalarÕ ve oradan milli geliri yükseltiyor • Kurun de÷er kaybetmesi tekrar harcama arttÕrÕcÕ etki yapÕyor • Risk: talep ve kur artÕúÕ enflasyona neden olabilir Beklentiler bozuluyor • Bu basit modele beklentileri ekleyerek gerçe÷e biraz daha yaklaútÕrabiliriz • Beklentiler özellikle sermaye akÕmlarÕ için çok önemlidir • Ekonomik aktörleri korkutan bir olay olsun • øki piyasa etkilenir: likidite talebi artar ve sermaye çÕkÕúÕ hÕzlanÕr • Faiz yükselirken kur de÷er kaybeder • Faiz yükseliúi harcamalarÕ ve milli geliri azaltÕr • Kurun de÷er kaybÕ maliyet enflasyonuna neden olarak karamsarlÕ÷Õ arttÕrÕr • Neticede milli gelir düúer. kur de÷er kaybeder (size birúeyler hatÕrlatÕyor mu?) • • • • • • • • • Ne zaman enflasyon olur? Analizden çÕkardÕ÷ÕmÕz bir gözlem önemlidir Bütçe açÕklarÕ tek baúÕna enflasyon yaratmÕyor Faiz yükselir. faiz yükselir.

Keynesyen analiz ise úu yada bu úekilde çevrisel akÕmÕn kÕrÕldÕ÷Õ resesyon ve depresyon dönemlerine uygun düúmektedir Modele devlet giriyor • ùimdi modeli gerçekli÷e do÷ru bir adÕm daha yaklaútÕrmak için devleti ekleyebiliriz • Devlet milli gelir özdeúli÷ine vergiler (T) ve kamu harcamalarÕ (G) ile dahil olur Y=C+ I+G Y=C+S+T • Tasarruf-yatÕrÕm eúitli÷ini kullanarak I=Y–C–G I=S S=(Y–T–C)+(T–G) • Kamu ve özel tasarruflarÕ ayÕredebiliriz Sp = ( Y – T – C ) = özel tasarruf Sg = ( T – G ) = kamu tasarrufu Tasarruf: özel ve kamu • Özel tasarruf: gelirden vergiler ve tüketim çÕktÕktan sonra kalan bölümdür Sp = ( Y – T – C ) • Kamu tasarrufu kamu harcamalarÕ yapÕldÕktan sonra kamuya kalan vergi gelirleridir Sg = ( T – G ) • ( T – G ) kamu bütçesi dengesidir: e÷er bütçe açÕ÷Õ varsa Sg negatif olacaktÕr • Tasarruf daima yatÕrÕma eúittir ama özel tasarruf bütçe iliúkisini bütçe dengesi belirler S=I+(G–T) • TanÕm icabÕ. C = 40 TL ve S = 10 TL çÕkar • Yani 50 TL gelir üretildi÷inde 60 TL harcama gelmektedir.200 trl.6 Y 45O 50 TL 75 TL 100 TL Uretilen gelir Y Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 43 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 44 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 45 Kim haklÕ? • Uzun dönemde milli gelir verimlilik ve onu belirleyen üretim faktörleri tarafÕndan kÕsÕtlanÕr • Bunlar de÷iúmeden sadece toplam talepte artÕú olmasÕ ekonominin daha fazla üretim yapmasÕna sa÷layamaz • KÕsa dönemde durum farklÕdÕr.6 • Çarpan katsayÕsÕ 1 / ( 1 – 0.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 37 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 38 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 39 Borçverilebilir fonlar piyasasÕnda denge Faiz haddi Tasarruf Tam istihdam kuraldÕr • Modelin anlamÕ çok açÕktÕr • Çevrisel akÕm daima düzgün iúler çünkü tasarruflardaki bir artÕú yada yatÕrÕmlardaki bir azalÕú halinde faiz haddi düúecek ve tasarruf-yatÕrÕm eúitli÷i sa÷lanacaktÕr • Bu durumda üretilebilecek milli gelirin çevrisel akÕmda bir bozulma nedeni yani talep yetersizli÷i yüzünden üretilememesi diye bir durum söz konusu olamaz • Ekonomi daima emek dahil tüm kaynaklarÕnÕn tam kullanÕldÕ÷Õ bir dengededir • Eksi büyüme yada yaygÕn iúsizlik gibi durumlar varsa nedenleri baúka yerlerde aranmalÕdÕr Keynes: eksik istihdam • Keynes için üretim fonksiyonu sadece ekonominin üretim kapasitesini sÕnÕrlar. toplam talep yetersiz kalÕrsa ekonomi kapasitesinin altÕnda üretim yapabilir • Bu takdirde talep artÕúÕ geliri de yükseltecektir • Klasik model uzun döneme ve genel duruma. Y = 75 TL. ekonomideki toplam harcama (H) toplam gelire eúit olmak zorundadÕr H = (D + EY) + I = Y • Bu denklemi açÕnca Y = (D + I) x 1 / (1 .5 • I = 20 TL ise. Borçverilebilir Fonlar (trilyon TL) Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 40 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 41 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 42 Gelir-harcama modeli • Tasarruf gelirin tüketilmeyen kÕsmÕdÕr • DolayÕsÕ ile tüketim fonksiyonu aslÕnda tasarrufu belirler C = C ( Y ) = D + EY S = Y – C = .D + (1 . S = 20 TL • Tersinden gidip Y = 100 TL haline bakalÕm: bu durumda C = 70 TL ve S = 30 TL buluruz • Yani 100 TL gelir üretildi÷inde sadece 90 TL harcama yapÕlmaktadÕr: ürettiklerini satamayan üreticiler mutlaka üretimi düúüreceklerdir • Y = 50 TL olsa. her hangi bir anda üretilen miktar ise talebe ba÷lÕdÕr • Keynesyen modelde Y sabit de÷il de÷iúkendir • YatÕrÕm harcamalarÕ müteúebbislerin yÕrtÕcÕlÕ÷Õ. C = 55 TL. kapalÕ ekonomide kamu açÕ÷Õ özel tasarruflarla finanse edilir . ona eúit tasarrufu sa÷layacak milli gelir düzeyi tekabül eder • Denge noktasÕnda pekala iúsizlik olabilir 5% YatÕrÕm 0 TL 1.E ) Y • Dengede.E ) • Milli gelir otonom harcamalara ve tüketim e÷ilimi tarafÕndan belirlenir • 1 / (1 .6 ) = 2. üretim artÕúÕ kaçÕnÕlmazdÕr Harcanan gelir H Gelir-harcama dengesi daraltÕcÕ açÕk H = C + 20 75 TL geniúletici açÕk C = 10 + 0. teknolojik de÷iúim gibi dÕúsal nedenlerin etkisinde dÕúsal bir veri kabul edilir I=I • Tasarruflar milli gelirin artan bir fonksiyonudur (Y – C) = S = S ( Y ) • Her yatÕrÕm harcamasÕ düzeyine.E ) = Çarpan KatsayÕsÕdÕr SayÕsal örnek • Tüketim fonksiyonunun iki parametresi D = 10 TL ve E = 0.

yani ek harcamayÕ finanse edecek olan ek tasarruf bizzat ek harcama sayesinde oluúmaktadÕr • Talep yetersizli÷i durumlarÕnda Keynes’in bütçe açÕ÷Õ tavsiye etmesi bu analize dayanmaktadÕr • Modelde “crowding out” yoktur Harcanan gelir H Ho Gelir-harcama dengesi C+I+G C+I C 45O Yo Uretilen gelir Y Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 52 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 53 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 54 ølk de÷erlendirme • Basit bir model aracÕlÕ÷Õ ile makroiktisatÕn bazÕ temel kavramlarÕnÕ açÕkladÕk • øki farklÕ yaklaúÕm birbirine zÕt sonuçlara ulaúÕyor • øktisatçÕlarÕn büyük ço÷unlu÷u her ikisini de kabul etme e÷ilimindedir • Klasik ö÷reti uzun dönemde ve ekonominin kapasite sÕnÕrÕnda oldu÷u durumlarda geçerlidir • Keynesyen ö÷reti kÕsa dönemde ve ekonomide kullanÕlmayan kapasitenin varlÕ÷Õnda anlamlÕdÕr • Dikkat: gerçek ekonomiler çok daha karmaúÕktÕr • Para ve enflasyon.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 46 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 47 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 48 Klasikler ve devlet • Klasik modelde tasarruf arzÕ kamu tasarrufunu da kapsar S=(Y–T–C)+(T–G) • Tasarruf gene faiz haddinin artan fonksiyonudur • YatÕrÕm gene faiz haddinin azalan fonksiyonudur • Faiz haddi tasarruf ve yatÕrÕm miktarlarÕ arasÕndaki eúitli÷i sa÷layarak çevrisel akÕmÕn düzenli akÕúÕnÕ temin eder • Örne÷in yatÕrÕmlarda bir artÕú faiz haddinin yükselmesi ile sonuçlanÕr • Bir yandan yüksek faiz özel tasarruflarÕ arttÕrÕr • Di÷er yandan bazÕ yatÕrÕmlardan vazgeçilir • Böylece tasarruf ve yatÕrÕm birbirine eúitlenir Kamu açÕ÷Õ ve “crowding out” • Klasik modelin kamu dengesi ile ilgili çok önemli bir sonucu vardÕr • Kamu açÕ÷Õnda ani bir artÕú varsayalÕm: toplam tasarruflar azalacaktÕr (tasarruf e÷risi sola kayar) • Bu durumda faiz yükselir • Yüksek faiz yatÕrÕmlarÕn düúmesine neden olur ve piyasa dengeye gelir • Kamu açÕ÷Õ özel yatÕrÕmlarÕ piyasadan kovmaktadÕr (crowding out) • YatÕrÕmdaki düúüú kamu açÕ÷Õndaki artÕútan daha küçüktür: faizin yükselmesi tasarrufu arttÕrÕr • Klasik yaklaúÕm. G) denge milli gelirini belirler Y = (D + I + G ) x 1 / (1 . daha gidilecek çok yol vardÕr • Önce iúsizlik sorununun ayrÕntÕlarÕna bakalÕm øúsizlik sorunu • Klasik ve Keynesyen modeller arasÕndaki temel fark kÕsa dönemde konjonktürel iúsizli÷in mevcudiyetidir • Daha 19uncu yüzyÕlÕn ikinci yarÕsÕndan itibaren ekonominin yavaúladÕ÷Õ dönemlerde kütlesel iúsizli÷in oluútu÷u gözlemleniyordu • Halbuki klasik teoriye göre yaygÕn iúsizlik olamazdÕ • øúsizlik halinde ücretlerin düúmesi emek piyasasÕnÕ tam istihdamda dengeye getirecekti • Ama Büyük Buhran sÕrasÕnda ABD’de iúsizlik oranÕ1929’dan 1933’e % 3’den yüzde 25’e çÕkmÕútÕ • Emek piyasasÕnÕn teorinin öngördü÷ü úekilde çalÕúmadÕ÷Õ çok açÕktÕ • Keynes modeli bu somut gerçe÷i yansÕtÕyordu øùSøZLøK VE øKTøSAT TEORøSø Fiyat ve ücret esnekli÷i/yapÕúkanlÕ÷Õ Dördüncü Bölüm .. .E ) • Modelin mantÕ÷Õ devletin eklenmesi ile de÷iúmez • Ekonomi talep kadar üretim yaparak dengeye gelmektedir Keynes ve kamu açÕ÷Õ • Keynesyen analiz için kamu açÕ÷ÕnÕn etkisi klasiklerin tam zÕttÕdÕr • Ekonomide tasarruf fazlasÕ nedeni ile kaynaklarÕn tam kullanÕlmadÕ÷ÕnÕ kabul edelim • Bu durumda kamu harcamalarÕndaki bir artÕú toplam harcamada (H) bir yükselmeye tekabül etti÷inden milli gelir (Y) artacaktÕr • Ek harcama çarpan katsayÕsÕ ile ek gelir yaratmakta.. dÕú denge. mali piyasalarda sorunlar...denge faiz haddi yükseliyor. vs. Demand TL 800 0 3. S2 S1 1...200 Borçverilebilir Fonlar (TL trilyon) Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 49 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 50 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 51 Keynes ve devlet • Devlet Keynesyen modele kamu harcamalarÕ G ve vergiler T yolu ile girer • Kamu harcamalarÕ milli gelir düzeyinden ba÷ÕmsÕz kabul edilir (otonom harcama) • Bu durumda toplam harcama úöyledir: H=C+I+G • Tüketim fonksiyonunun de÷iúmedi÷i kabul edilince...ve özel yatÕrÕmda kullanÕlabilecek kaynaklar azalÕyor TL 1. . 500 TL bütçe açÕ÷Õ borçlanabilir fon arzÕnÕ azaltÕyor. yatÕrÕmlarÕ ve böylece büyümeyi engelledi÷i için kamu açÕklarÕna karúÕdÕr Kamu açÕ÷Õ ve crowding out Faiz Haddi 6% 5% 2. çarpan katsayÕsÕ ve üç ba÷ÕmsÕz (otonom) harcama (D. I.

vs. bulunur W/P Reel Ücret W/P YapÕúkan ücretler ve iúsizlik Emek ArzÕ øúsizlik Etkinlik ücretleri • Ampirik gözlemler reel ücretin tam istihdam denge düzeyinin üstünde kalmasÕnÕ sendikalar yada asgari ücret gibi piyasa-dÕúÕ unsurlara atfetmenin gerçekçi olmadÕ÷ÕnÕ göstermiútir • “Etkinlik ücreti” teorisi reel ücretin iúsizli÷e ra÷men düúmemesinin firmalarÕn kar maksimizasyonu ile tutarlÕ oldu÷unu gösterir • øúçilerin e÷itimi pahalÕdÕr ve yeni iúçi ek maliyet getirir (uzun süreli çalÕúmayÕ teúvik) • Yüksek ücret daha kaliteli iúçilerin müracaat etmesini temin eder (adverse selection) • Yüksek ücret iúçileri iúyerinde üretim sürecine daha gönüllü úekilde katÕlmaya teúvik eder (moral hasard) Emek talebi Ntalep Narz østihdamY Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 61 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 62 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 63 YapÕúkan fiyatlar • Emek piyasasÕnda fiyat sinyalinin yapÕúkanlÕk nedeni ile çalÕúmadÕ÷Õ kabul edilince aynÕ mantÕ÷Õ baúka piyasalara da uygulamanÕn yolu açÕlÕr • Mal ve hizmet piyasasÕnda fiyatlarÕn yapÕúkan olmasÕ hali de ekonomide sürtünme (friction) yaratarak genel bir eksik istihdam dengesine yol açabilir • Ekonomide tam rekabetin kural de÷il istisna oldu÷u bilinmektedir • Pek çok sektörde arz fazlasÕ halinde kÕsa dönemde fiyatlar düúmemekte fakat üretim kÕsÕlmaktadÕr (markets don’t clear) • Üretimin gerilemesi beraberinde konjonktürel iúsizli÷i getirecektir YapÕúkanlÕk ve makro teori • Makro ders kitaplarÕ klasik ve Keynes ayÕrÕmÕnÕ ücret ve fiyatlarÕn esnekli÷i yada yapÕúkanlÕ÷Õ úeklinde yapÕyorlar • Esnek fiyat modelleri kÕsa dönem dalgalanmalarÕ ve dolayÕsÕ ile konjonktürel iúsizli÷i ihmal ediyor • Ekonominin uzun dönem davranÕúÕnÕ inceliyor • Yani klasik modele tekabül ediyor • YapÕúkan fiyat modelleri ekonominin uzun dönem davranÕúÕnÕn esnek fiyat modelleri tarafÕndan açÕklandÕ÷ÕnÕ kabul ediyor • Buna karúÕlÕk iúsizlik gibi kÕsa dönem dalgalanmalarÕ açÕklÕyor • Keynesyen modelin genel haline tekabül ediyor PARA Temel kavramlar Beúinci Bölüm . asgari ücrette.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 55 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 56 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 57 Emek piyasasÕ • Makroekonomik anlamda istihdam ve iúsizlik emek piyasasÕnda belirlenir • Emek arzÕnÕ reel ücretin artan bir fonksiyonu kabul edebiliriz • Rekabetçi firmalardan oluúan bir ekonomide emek talebi eme÷in marjinal ürününü yansÕtacaktÕr • Reel ücret marjinal ürünün altÕnda oldu÷u sürece firmalar ücretli almayÕ sürdürecektir • Emek arzÕ ile talebinin kesiúti÷i noktada hem ortalama reel ücret hem de ekonomideki istihdam miktarÕ belirlenir • Rekabet koúullarÕnda denge reel ücretinde iú arayan herkes tanÕm icabÕ istihdam edilir Reel Ücret Emek piyasasÕnda denge Emek arzÕ øúsizli÷in sonuçlarÕ • øúsizlik olgusu piyasa ekonomisi açÕsÕndan ciddi sÕkÕntÕlara yola açar • Fiilen varlÕ÷Õ piyasa sisteminin etkin iúledi÷i úeklindeki inancÕ zedeler • øúsizlikle mücadele adÕna devletin ekonomiye müdahalesine meúruiyet sa÷lar • Arz-talep mekanizmasÕ üstüne inúa edilmiú tüm iktisat teorisinin geçerlili÷ine gölge düúürür • Ücreti eme÷in marjinal verimine ba÷layan gelir da÷ÕlÕmÕ teorisini derinden yaralar • Keynes sonrasÕ makro teorinin temel hedeflerinden biri Keynes’in eksik istihdam dengesi ile fiyat mekanizmasÕnÕ ba÷daútÕrmaktÕr W/P Emek talebi = Eme÷in marjinal ürünü 0 N østihdam Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 58 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 59 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 60 YapÕúkan ücretler • Fiyat mekanizmasÕ ile iúsizlik olgusun ba÷daútÕrmanÕn en basit yolu reel ücretin úu yada bu úekilde piyasa dÕúÕnda yani emek arz ve talebinden ba÷ÕmsÕz belirlendi÷ini kabul etmektir • Emek talebinin düúmesi halinde reel ücret fiyat sinyali fonksiyonunu yerine getirmez • øúsizli÷in nedeni reel ücretin piyasa denge reel ücretinin üstünde olmasÕdÕr • YapÕúkan ücret arz fazlasÕna ra÷men reel ücretin düúmemesidir (non-clearing market) • En kolay tefsir emek piyasasÕnda rekabet eksikli÷i (imperfection) oldu÷udur • Kabahat sendikalarda.

vs. vs. • Yani para talebi e÷risi fiyatlar genel seviyesine göre azalan e÷imlidir . Toplam para arzÕ = TL = TL = TL = TL 100.9 x $90.90 [=0.000.00 90. borsada kote edilmiú hisse senetleri.00] 81.9 x $81.00 TL 90. gümüú. Japonya.00] 72. borsada kote olmayan úirketlerde hisseler.Yükümlülük TL 90.00 [=0.00 Mevduat TL 90.9 x $100.00 Toplam VarlÕk TL 100.00 Para çarpanÕ • 100 TL ek para basÕlan bir ekonomide sonunda ne kadar para yaratÕlÕr? • BankalarÕn rezerv tutma oranÕnÕn tersi kadar M=1/R • BankalarÕn rezerv tutma oranÕ M = % 10 ise.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 64 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 65 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 66 Para nedir? • Ekonomik aktörlerin mal ve hizmet alÕm-satÕmÕnda düzenli úekilde kullandÕklarÕ varlÕklara “para” denir • Mal ve hizmet satanlarÕn ödeme aracÕ olarak kabul ettikleri her úey paradÕr • Tarih boyunca.00 Top. para en likit varlÕktÕr: cebimizdeki banknotlar baúka bir úeye dönüútürme gerekmeden ödeme aracÕdÕr • Vadesiz mevduat ve likit fonlar da likit varlÕklardÕr • Vadeli mevduat.00 Kredi TL 81. aynÕ miktar dolaúÕmdaki para ile daha büyük bir para arzÕnÕn elde edilmesi anlamÕna gelir • Para çarpanÕ da yakÕn geçmiúte sürekli artmÕútÕr ParanÕn de÷eri ve para talebi • ParanÕn de÷erini nasÕl ölçeriz? • Bir birim paranÕn farklÕ dönemlerde satÕn aldÕ÷Õ mal ve hizmet sepetini karúÕlaútÕrarak • Baúka türlü söylersek.00 Rezerv TL 9. AB. altÕn) Kanuni para • Bugün para olarak kullanÕlan banknot ve bozukluklarÕn kendi de÷erleri yok kadar azdÕr • Kanuni para (fiat money) devletin çÕkardÕ÷Õ kanunlar sonucu mübadele aracÕ olarak kullanÕlÕr • Bütün dünya ekonomilerinin (ABD. enflasyon. iúbölümü ve mübadele daima paranÕn keúfedilmesi ile sonuçlanmaúdÕr • ParanÕn üç ana iúlevi vardÕr: – Mübadele aracÕdÕr – Hesap birimidir – Servet saklama aracÕdÕr • 20.Yükümlülük Toplam VarlÕk TL 100. para çarpanÕ M = 10 olacaktÕr ølk mevduat A BankasÕ kredisi B BankasÕ kredisi C BankasÕ kredisi Vs. hayat sigortasÕ poliçeleri likit varlÕk de÷ildirler Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 67 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 68 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 69 Bankalar da para yaratÕr Banka sistemi de mevduat-para yaratabilir Bankalar kredi açtÕkça para arzÕ artar Bu süreci anlamak için banka bilançolarÕna bakÕlÕr Mevduat hem varlÕk hem de yükümlülük oluúturur Krediler varlÕk oluúturur Bir bankanÕn verdi÷i kredi kendinde yada bir baúka bankada mevduat halini alÕr • BasÕlan bir birim TL için bankacÕlÕk sisteminde yaratÕlan paranÕn miktarÕnÕ bize para çarpanÕ verir • Geri planda bankalarÕn mevduata % 100’ün altÕnda nakit karúÕlÕk tutmalarÕ yatar • Vadeli çek ve bono gibi kÕymetli ka÷Õtlar da bankadÕúÕ özel kesim tarafÕndan yaratÕlan paradÕr • • • • • • VarlÕk øki bankanÕn bilançolarÕ A BankasÕ Yükümlülük Mevduat TL 100. yükümlülük artÕúÕ para arzÕ artÕúÕna eúittir DolaúÕm hÕzÕ ve mali derinleúme • ParanÕn dolaúÕm hÕzÕ para arzÕnÕn cari fiyatlarla (nominal) GSMH’ya bölünmesi ile elde edilir • KÕsa dönemde oynak olabilir fakat uzun dönemde belirli bir e÷ilimi izler • Türkiye’de M2Y+R bölü nominal GSMH yakÕn geçmiúte sürekli yükselmektedir • Bu olgu mali piyasalarÕn derinlik kazanmasÕ iúaretidir • Para çarpanÕ da aynÕ olayÕn iyi bir ölçüsüdür • Mali sistemin büyümesi. mal.00 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 70 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 71 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 72 Para arzÕ ve para politikasÕ • MB’nÕn ekonomideki para miktarÕnÕ (para arzÕnÕ) kontrol etmesine para politikasÕ denir • MB’nin elinde dört ana araç vardÕr – AçÕk piyasa iúlemleri – APø – tahvil piyasasÕnda bono-tahvil alÕm-satÕmÕ ile likiditeyi ayarlar – Döviz (FX) iúlemleri – döviz alÕm satÕmÕ – Banka karúÕlÕk oranlarÕnÕn de÷iútirilmesi: para çarpanÕ büyük yada küçülür – øskonto haddinin (fonlama faizi) de÷iútirilmesi: Mali sistem – MB borç kararlarÕnÕ etkiler • Dikkat: para arzÕndaki de÷iúim MB’nin TL yükümlülüklerindeki de÷iúimdir. vs.00 Top.inci yüzyÕl baúlarÕna kadar bu iúlevleri bizzat kendilerinin de÷erli olan madenler ifa etmiútir (bakÕr. altÕn. Vs. = TL 1.) paralarÕ “kanuni para” statüsündedir • Bir ülke içinde yapÕlan ödemelerde o ülke parasÕnÕ kabul etmek hukuki bir zorunluluktur (legal tender) • Türkiye’de Merkez BankasÕnÕn çÕkardÕ÷Õ banknotlarÕ tüm ödemelerde kabul etmek zorundayÕz • FiyatlarÕ baúka herhangi bir úeye ba÷layabiliriz (döviz. paranÕn de÷eri Vm fiyatlar genel seviyesi P‘nin tersidir Vm = 1 / P • Dikkat: bu hali ile paranÕn de÷eri sadece aynÕ ülke parasÕnÕn iki ayrÕ dönemdeki satÕn alma gücünü karúÕlaútÕrmak için kullanÕlabilir • Para talebi paranÕn de÷erinin azalan bir fonksiyonudur: paranÕn de÷eri arttÕkça daha az para talep edilir. herhangi bir varlÕ÷Õn ekonominin mübadele aracÕna dönüúme kolaylÕ÷ÕdÕr • Likiditenin avantajÕ riskinin az olmasÕdÕr • TanÕm icabÕ.) ama TL dÕúÕnda bir ödeme aracÕ talep edemeyiz Likidite • Likidite kavramÕ paranÕn anlaúÕlmasÕnÕ kolaylaútÕrÕr • Likidite.00] vs.00 Kredi TL 90.00 B BankasÕ VarlÕk Yükümlülük Rezerv TL 10. yatÕrÕm fonlarÕ daha az likit varlÕklardÕr • Gayrimenkul.00 [=0.

Çin – DÕú açÕkla ba÷lantÕlÕ de÷ildir: ABD – Kanuni (fiat) paranÕn de÷eri insanlarÕn ve piyasalarÕn o paraya ne kadar güvendiklerine ba÷lÕdÕr • Güveni ekonomik politikalarÕn ciddiyeti ve yönetimlerin sorumluluk duygusu tesis eder • Geçmiúinde enflasyon ve kriz olmayan ülkenin parasÕ sa÷lam olur çünkü güvenilir (øsviçre) 1.33 A ParanÕn Denge de÷eri Denge fiyat düzeyi 4 Para talebi 2 1/4 (düúük) 0 MB’nÕn saptadÕ÷Õ Para miktarÕ Para miktarÕ (yüksek) Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 76 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 77 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 78 Enflasyon parasal bir olaydÕr • Enflasyon dünyanÕn her yerinde ve her zaman esas itibariyle parasal bir olaydÕr • Baúka deyiúle. Singapur – Kiúi baúÕna gelirle bir iliúkisi yoktur: MÕsÕr. askeri güç önemsizdir: øsviçre. nominal GSMH gibi parasal büyüklüklerdir • ParanÕn tarafsÕzlÕ÷Õ para miktarÕndaki de÷iúmenin reel de÷iúkenleri etkilememesidir • Klasik “dichotomy” ve paranÕn tarafsÕzlÕ÷Õ miktar teorisinin mantiki sonuçlarÕdÕr Kanuni para açmazÕ • Kanuni para iktisat politikasÕna önemli bir imkan ve aynÕ anda ciddi bir risk getirir • Çünkü kanuni paranÕn arzÕ istendi÷i gibi ve sÕnÕrsÕz úekilde attÕrÕlabilir • Kanuni para ekonomide bir daralma halinde para basarak resesyonun reel zararÕ hafifletme fÕrsatÕnÕ sa÷lar • Ancak dikkat edilmedi÷i takdirde ekonomide enflasyona yol açÕlabilir • Enflasyon ise uzun dönemde fiyat mekanizmasÕnÕn iúleyiúini bozarak kaynak da÷ÕlÕmÕnda israfa yol açar • Yani uzun dönem büyüme hÕzÕnÕ düúürerek reel ekonomiye fevkalede yüksek maliyetler yükler . P de iki katÕ olur Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 79 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 80 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 81 Miktar teorisi: de÷erlendirme • Miktar teorisinin iki hayati varsayÕmÕ vardÕr – DolaúÕm hÕzÕ istikrarlÕ olmalÕdÕr – Gelir esas itibariyle üretim fonksiyonu tarafÕndan belirlenmelidir • økisi de uzun dönem için makul kabul edilebilir • KÕsa dönemde ise ikisi de de÷iúebilir • En az birkaç yÕlÕ kapsayan uzun dönemde miktar teorisinin geçerli oldu÷u genellikle iktisatçÕlar arasÕnda kabul görür • Daha kÕsa sürelerde ise para politikasÕ (para miktarÕ) ile gelir düzeyi arasÕnda bir iliúki mevcuttur • Türkiye’de TÜFE ile M2Y+R arasÕndaki yakÕn iliúki miktar teorisini do÷ruluyor (1985-2001) ParanÕn tarafsÕzlÕ÷Õ • Klasik iktisatçÕlar reel büyüklüklerin para arzÕndan etkilenmedi÷ini önermiúlerdir • Klasik “dichotomy” ekonomide reel ve nominal de÷iúkenlerin ayrÕúmasÕna denir • Büyüme. büyüklük. Hindistan. reel ücret. fiyat düzeyi P’deki de÷iúme para arzÕ M’deki de÷iúmeye eúit olacaktÕr • Örne÷in M iki katÕna çÕkarsa. nisbi fiyatlar. gibi reel de÷iúkenler fiziki yada sabit ölçülerle hesaplanÕr • Nominal de÷iúkenler ise nominal ücret. öncelikle ekonominin mübadele aracÕnÕn (para) de÷eri ile ilgilidir • Enflasyon Merkez BankasÕnÕn para talebinin üzerinde para basmasÕ sonucu oluúur • BasÕlan para mal ve hizmet piyasalarÕnda talep fazlasÕ yaratarak fiyatlarÕ yükseltir • Fiyatlardaki artÕú para talebini arttÕrdÕ÷Õndan basÕlan paraya tekrar talep oluúturur • Para miktarÕndaki de÷iúmenin fiyatlarÕ hangi mekanizmalarla ve nasÕl bir zaman profili içinde de÷iútirdi÷i makroiktisadÕn önemli bir konusudur “Beylik hakkÕ” • Devletin para basma tekeli sayesinde elde etti÷i gelire “beylik hakkÕ” (seignorage) denir • Osman Bey Beyli÷ini hutbe okutup sikke bastÕrarak ilan etmiúti • Darphane bastÕ÷Õ sikkenin kÕymetli maden muhtevasÕnÕ garanti ederken bir pay alÕrdÕ (beylik hakkÕ) • Banknotlar Merkez BankasÕna verilen faizsiz borçtur • Reel gelir arttÕkça kullanÕlan para da artaca÷Õndan Merkez BankasÕ ek gelir elde eder • Enflasyon olgusunun geri planÕnda devletin daha fazla “seignorage” geliri elde etme çabasÕ yatar • Bu bakÕma enflasyon elinde para tutmak zorunda kalanlardan alÕnan bir vergidir Miktar Teorisi • Para miktarÕ ile fiyat düzeyi arasÕndaki birebir iliúki iktisadÕn en eski teorilerinden birini oluúturur • ParanÕn miktar teorisi (Quantity Theory of Money) ekonomide para miktarÕnÕn paranÕn de÷erini belirledi÷ini ifade eder • Para arzÕ ile paranÕn dolaúÕm hÕzÕnÕn çarpÕmÕ bize fiyat düzeyi çarpÕ reel geliri verir MxV=PxY • Denklemin sa÷ tarafÕ nominal GSMH’dÕr • E÷er V ve Y’nin sabit oldu÷unu düúünürsek. yatÕrÕm. vs. Danimarka.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 75 Para talebi ParanÕn De÷eri (Yüksek) 1 ParanÕn De÷eri Fiyat Düzeyi 1 (Düúük) 3/4 3/4 1/2 1/4 (Düúük) 0 1. istiham.33 2 4 Para talebi Para miktarÕ (Yüksek) 1/2 (yüksek) 1 Para arz ve talebi dengesi Para arzÕ Fiyat Düzeyi 1 (düúük) ParayÕ ne de÷erli kÕlar? • Bir para ne zaman “sa÷lam” olur? • Bu konuda çok illüzyon mevcuttur – Nüfus.

tasarruf S. nominal faiz haddi i. Y0) S( r . sonra AD-AS modelini inceleyece÷iz LM-IS: piyasalar • Model üç piyasanÕn karúÕlÕklÕ iliúkilerini özetler ve nasÕl aynÕ anda dengeye geldiklerini araútÕrÕr • Mal ve hizmet piyasasÕ: toplam harcama ve gelir denklemi ifade eder Y=C+I+G=H • Reel milli gelirin büyüklü÷ü bu piyasada belirlenir • Borçverilebilir fonlar piyasasÕ: tasarruf-yatÕrÕm eúitli÷i özetler S=I+(G–T) • Reel faiz haddi bu piyasada belirlenir • Para piyasasÕ: para arz ve talebinin eúitlenmesidir Ms = Md • Reel faiz haddi bu piyasada da belirlenir Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 88 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 89 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 90 YatÕrÕm ve tasarruf • Klasikler için yatÕrÕm ve tasarruf reel faiz haddinin fonksiyonu idi • Keynes tasarrufu milli gelirin fonksiyonu yaparken yatÕrÕmÕ dÕúarÕdan belirliyordu • Her iki yaklaúÕmÕ birleútirebiliriz • Tasarruf: reel faiz ve gelirin fonksiyonudur S = S ( r. FAøZ VE FøYATLAR LM-IS ve AD-AS Modelleri AltÕncÕ Bölüm Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 85 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 86 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 87 VarsayÕmlar • Üçüncü Bölümdeki modeli parayÕ da dahil ederek yeniden ele alÕyoruz • KapalÕ ekonomi varsayÕmÕnÕ sürdürüyoruz: ekonomi dÕú dünyaya sonra açÕlacak • Amaç. • Politika de÷iúkeni: para arzÕ Ms. vs. enflasyonun da olabildi÷i bir kapalÕ ekonomide çevrisel akÕmÕn kÕsa ve uzun dönemde düzgün iúleyiúini anlamaktÕr • Neleri arÕyoruz? • Reel de÷iúken: milli gelir düzeyi Y . Y1) IS e÷risi • Üç farklÕ gelir düzeyi aldÕk Y 1> Y0 > Y2 • Daha yüksek gelir daha fazla tasarruf anlamÕna geldi÷inden tasarruf e÷risini yukarÕ kaydÕrdÕ • Böylece her gelir düzeyinde borçlanabilir fonlar piyasasÕnda farklÕ bir denge oluútu • Buna göre artÕk Y ile r arasÕnda bir iliúki kurabiliriz • Ceteris paribus. kamu dengesi (T-G) øki model • Bütün de÷iúkenleri aynÕ modelde görmek iúleri karÕútÕrcaktÕr • øki ayrÕ model kuraca÷Õz • LM-IS (Liquidity Money – Investment Saving) modelinde fiyat düzeyi P model dÕúÕndan verilir • Reel gelir Y ve reel faiz r model içinde belirlenir • Toplam talep – toplam arz (AD-AS: Aggregate Demand – Aggregate Supply) modelinde reel faiz haddi r dÕúarÕdan verilir • Reel gelir Y ve fiyat düzeyi P model içinde belirlenir • Önce LM-IS modelini. Y arttÕkça r düúmektedir • IS e÷risi farklÕ gelir düzeylerinde borçlanabilir fonlar piyasasÕnÕ dengeye getiren reel faiz haddi r’yi göstermektedir • Bütçe dengesi (T – G) ve tüketim ve yatÕrÕm fonksiyonlarÕ veridir Y1> Y0 > Y2 I(r) 0 S2=I2 S0=I0 S1=I 1 Borçverilebilir Fonlar (trilyon TL) . yani enflasyondaki yükselmenin kÕsa sürece÷i kabul ediliyordu • Modellerin esas amacÕ reel gelirdeki ve istihdamdaki dalgalanmalarÕn nedenlerinin teúhis ve tedavisi idi • Enflasyon modellere dahil edilmesi 1970’li yÕllarda enflasyonun yükselmesinden sonradÕr • Enflasyon analizi son yirmi yÕlda makro teoride önemli bir dönüúüme neden olmuútur MøLLø GELøR.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 82 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 83 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 84 Parasal çapa sorunu • Miktar teorisi ile ekonomide nominal büyüklüklerin para miktarÕ tarafÕndan belirlendi÷ini gördük • Enflasyon bütün nominal büyüklüklerin beraberce hÕzlÕ artÕú trendine girmeleridir • Bu takdirde nominal büyüklükler ekonomik iúlevlerini yerine getiremezler • Ekonominin nominal büyüklükler için bir çapaya ihtiyacÕ vardÕr • AltÕn StandardÕ bu çapayÕ kendili÷inden sa÷lar • Kanuni para ile birlikte iktisatçÕlar bir nominal (parasal) çapa arayÕúÕna girmiúlerdir • ølk akla gelen para arzÕ yani Merkez BankasÕnÕn ekonomiye zerketti÷i para miktarÕdÕr Gelir-harcama modellerinde para • Gelir ve harcama modelleri ufukta enflasyon tehlikesinin mevcut olmadÕ÷Õ ortamlarda geliútirildi • Fiyatlar genel düzeyini sabit almak makul bir varsayÕmdÕ • Fiyat artÕúlarÕnÕn varlÕ÷Õ halinde dahi. yatÕrÕm I. Y ) • YatÕrÕm: reel faizin fonksiyonudur I=I(r) • Borçverilebilir fonlar piyasasÕ denge koúulu aynÕdÕr: S=I • Dikkat: her gelir Y düzeyine farklÕ bir tasarruf arzÕ e÷risi tekabül edecektir Faiz haddi r2 r0 r1 Tasarruf-yatÕrÕm dengesi S( r . reel para talebi M/P • Nominal de÷iúken: fiyatlar genel düzeyi P. faiz haddi r. Y2) S( r . bunun geçici oldu÷u. nominal gelir P x Y.

yatÕrÕm fonksiyonunda bir de÷iúme de IS e÷risini kaydÕracaktÕr • IS e÷risi. Y2) MS M( r . reel faiz haddi. tüketim e÷iliminin düúmesi halinde aúa÷Õ (IS2) kayacaktÕr r Faiz haddi IS e÷risinde kayma Ip or Cp r0 In or Gn r0 r1 IS1 IS2 Y2 Y0 Y1 I=S Y2 Y0 Y1 Milli gelir IS0 Milli gelir Y Y Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 94 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 95 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 96 Likidite talebi • Bir önceki bölümde para talebi Md ile fiyatlar genel seviyesi P arasÕnda iliúki kurduk • “øúlem saiki ile para talebi” reel gelirin ve fiyat düzeyinin artan fonksiyonudur (miktar teorisi) Mdt = (1 / V) x (P x Y) = Md ( Y . E ) • Örne÷in para arzÕ artÕnca LM aúa÷Õ (LM2).Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 91 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 92 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 93 IS e÷risi r Faiz haddi r2 IS e÷risinde kayma • Tasarruf-yatÕrÕm denkli÷ine geri dönelim S=(Y–C–T)+(T–G) • Tüketim fonksiyonunda. vergilerde yada kamu harcamalarÕnda bir de÷iúiklik IS e÷risini kaydÕracaktÕr • AynÕ úekilde. savaú haline. reel gelir ve fiyatlar arasÕndaki iliúkiyi açalÕm – P ve r sabit iken. vs. P ) • Ancak. Y1) M( r . Y0) Para miktarÕ M Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 97 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 98 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 99 LM e÷risi r Faiz haddi r1 LM e÷risinde kayma L=M LM e÷risinde kayma r Faiz haddi r1 r0 r2 Y2 Y0 Y1 Milli gelir Y • Para piyasasÕ para arzÕ ve likidite talebindeki de÷iúmelerden etkilenmektedir • Para arzÕndaki her de÷iúme LM e÷risini kaydÕrÕr • Likidite talebi çok sayÕda de÷iúkenden etkilenir • Örne÷in enflasyon beklentilerine. MS . gelirdeki artÕú reel ve nominal para talebinin arttÕrÕr – Y ve r sabit iken fiyatlardaki artÕú nominal para talebini arttÕrÕr – Y ve P sabit iken faizlerdeki bir artÕú nominal ve reel para talebini düúürür • Para piyasasÕ MB’nÕn kontrolündeki para arzÕ ile para talebi eúitlenince dengededir M d = Ms • FarklÕ gelir düzeylerine (Y2> Y0 > Y1) tekabül eden para piyasasÕ dengelerini saptayarak LM e÷risine ulaúÕrÕz Faiz haddi Para piyasasÕnda denge r Y1> Y0 > Y2 r1 r0 r2 M( r . tüketim ve yatÕrÕm fonksiyonlarÕ ve kamu dengesi sabit iken faiz haddi ile gelir arasÕndaki iliúkiyi vermektedir r = IS (Y~C . T . paranÕn fÕrsat maliyeti kaybedilen faizdir • “Likidite talebi” nominal faiz haddinin azalan bir fonksiyonudur Mdl = Md ( i ) • Nominal faiz haddi = reel faiz haddi + enflasyon • Bu durumda toplam reel para talebini gelirin ve reel faizin fonksiyonu olarak yazabiliriz (M / P)d = Md ( r . I . Y ) Para piyasasÕnda denge • Reel para talebi. beklentilerin kötüleúmesi halinde ise yukarÕ (LM1) kayacaktÕr LM1 Ep LM0 MSn LM2 r0 r2 Y0 Milli gelir Y . siyasi istikrarsÕzlÕ÷a. G ) • Örne÷in kamu açÕ÷ÕnÕn büyümesi halinde IS yukarÕ (IS1). göre likit olma arzusu de÷iúecektir • LM e÷risi para piyasasÕnda faiz haddi ile gelir arasÕndaki iliúkiyi vermektedir (E = beklentiler) r = LM (Y~V.

sa÷a kayÕúta reel faiz yükselir sola kayÕúta düúer • Para politikasÕ: gevúemesi halinde e÷ri sa÷a. r0 ) – Mal-hizmet piyasasÕnda harcama ve gelir eúittir – Borçlanabilir fonlar piyasasÕnda tasarruf ve yatÕrÕm+kamu açÕ÷Õ eúittir – Para piyasasÕnda para arzÕ ve likidite talebi eúittir • Tüm di÷er gelir ve faiz düzeylerinde bir yada birkaç piyasa denge dÕúÕnda olacaktÕr • Model faizi ve gelir düzeyini eúanlÕ belirlemektedir r Faiz haddi LM-IS dengesi LM Para ve maliye politikasÕ • Maliye polikasÕnÕn gevúedi÷ini kabul edelim: kamu açÕ÷Õ büyüyecektir ve IS e÷risi yukarÕ do÷ru kayar • MB para arzÕnÕ sabit tutarsa. azalÕú ise sola kaydÕrÕr • Maliye politikasÕ: gevúemesi halinde (daha büyük G yada daha küçük T) e÷ri sa÷a. x eksenine ise milli gelir Y konur • Toplam talep e÷risi P’nin azalan bir fonksiyonudur • Toplam arz e÷risi P’nin artan bir fonksiyonudur • Toplam arz ve toplam talep e÷rilerinin kesiúti÷i noktada hem milli gelir düzeyi hem de fiyatlar genel seviyesi belirlenmektedir • Toplam arz e÷risinde uzun ve kÕsa dönemi ayÕrdederek uzun dönemde hem üretim fonksiyonu tahdidini hem de kÕsa dönemdeki dalgalanmalarÕ bir arada açÕklamak mümkün olabilecektir LM0 LM1 r0 IS1 IS0 Y0 Y1 Milli gelir Y Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 106 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 107 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 108 Toplam talep .T) • P’nin gerilemesi. fiyat düzeyinin fonksiyonudur Y=F(P|C. yatÕrÕm ve devlet harcamalarÕ toplamÕdÕr (açÕk ekonomide net ihracat NX eklenir) Y=C+I+G • Tüketim ve yatÕrÕm fonksiyonlarÕ ve maliye politikasÕ sabit iken. firmalarÕ ve devletin her fiyatta mal ve hizmet talebini göstermektedir • KapalÕ ekonomide toplam talep tüketim.I.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 100 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 101 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 102 LM-IS dengesi • øki e÷ri aynÕ eksenlere sahiptir: aynÕ úekil üstünde bir araya getirebiliriz • øki e÷rinin kesiúti÷i noktadaki reel gelir Y ve reel faiz haddi r hem borçverilebilir fonlar hem de para piyasasÕnda aynÕ anda dengeyi sa÷lamaktadÕr • Denge gelir ve faiz düzeylerinde (Y0 . faizler yükselirken gelir artar • E÷er aynÕ anda MB para politikasÕnÕ gevúetirse LM e÷risi de aúa÷Õ kayaca÷Õndan gelir artÕúÕ daha da yüksek olur ama faiz de÷iúmez • MB para politikasÕnÕ sÕkarsa gelir sabit kalÕr ama faizler daha da yükselir • Siyasi istikrarsÕzlÕk sonucu beklentilerde bir kötüleúme ve tüketim e÷iliminin düúmesi aynÕ anda olursa IS aúa÷Õ LM yukarÕ kayaca÷Õndan gelir mutlaka düúer r0 IS Y0 Milli gelir Y Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 103 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 104 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 105 Gevúek maliye ve para politikasÕ r Faiz haddi LM-IS: de÷erlendirme • Model Klasikler-Keynes zÕtlÕ÷ÕnÕ bir arayol bularak çözmeye çalÕúÕyor • Klasik ekolün bir yandan kÕsa dönemde geliri sabit tutmaktan vazgeçmesi di÷er yandan Keynes’in likidite talebini kavramÕnÕ kabul etmesi demektir • KÕsa dönemde gelir dalgalanmalarÕ ve faiz haddinin para piyasalarÕndan etkilenmesi yaúamla uyumludur • O nedenle makroiktisadÕn temel iliúkilerini açÕklamakta yararlÕdÕr • Büyük zafiyeti fiyat düzeyini dÕúarÕdan almasÕdÕr • Keynesyen iktisatçÕlar IS-LM yerine fiyat düzeyini kullanan toplam talep-toplam arz analizini geliútirmiúlerdir Toplam talep – toplam arz • Model. toplam talep. düúüú sola kaydÕrÕr • YatÕrÕm e÷iliminin de÷iúmesi: yatÕrÕm arzusunda artÕú e÷riyi sa÷a. sÕkÕlmasÕ halinde sola kayar • Para politikasÕ gevúeyince reel faiz düúer.AD • Toplam talep e÷risi hanelerin. sÕkÕlÕnca yükselir P Fiyat Düzeyi Toplam talep e÷risi SÕkÕ iktisat politikasÕ Gevúek iktisat politikasÕ P1 AD3 P2 AD2 AD1 Y2 Milli gelir Y1 Y . serveti arttÕrarak ve faizi düúürerek reel talebi arttÕrÕr (negatif e÷imli e÷ri) • Sabitler de÷iúince AD e÷risi kayar Toplam talepte kayma • Tüketim fonksiyonun de÷iúmesi: tüketim e÷ilimindeki artÕú e÷riyi sa÷a. sÕkÕlmasÕ halinde sola kayar • Her üçünde çarpan katsayÕsÕ iúler. gelir düzeyi-enflasyon iliúkisini arz-talep dengesi aracÕlÕ÷Õ ile açÕklamaktadÕr • ùekil üstünde düúünelim: y eksenine fiyatlar genel seviyesi P.G.

LRAS) aynÕ noktada kesiúmiyorsa çevrisel akÕmÕn düzgün iúleyiúi bozulmuútur • E÷er fiili milli gelir uzun dönem (tam istihdam) düzeyinin altÕnda ise resesyon. enflasyon beklentilerinde kötümserlik neden olabilir • Yeni dengede milli gelir düúerken fiyatlar yükselecektir: stagflasyon • Resesyona karúÕ için devletin iktisat politikasÕnÕn gevúetti÷ini varsayalÕm (accomodating policy) • Toplam talep sa÷a kayar: yeni uzun dönem dengesinde milli gelir aynÕ ama fiyatlar daha yüksektir • Resesyonu engellemenin bedeli enflasyondur A P0 SRAS1 B P1 P2 AD1 Y1 Y0 C AD0 Milli gelir Y .üstünde ise enflasyon söz konusudur P Fiyat Düzeyi Uzun dönem dengesi LRAS SRAS Resesyonun iki nedeni • Uzun dönem dengeden sapma ya toplam talebin (talep úoku) yada kÕsa dönem toplam arzÕn (arz úoku) do÷ru yerde olmamasÕndan kaynaklanacaktÕr • Her iki durumda iktisat politikasÕnÕn tepkisi büyük önem taúÕr • Hükümet.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 109 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 110 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 111 Toplam arz . neden olabilir • Hem milli gelir Y hem de fiyat düzeyi P düúer • Hükümetin resesyona para ve maliye politikasÕ ile müdahale etmedi÷ini kabul edelim • øúsizlik ücretleri düúürecek ve zaman içinde kÕsa dönem toplam arz e÷risi de sola kayacaktÕr • Bu úekilde ekonomi yeni uzun dönem dengesine aynÕ milli gelir fakat daha düúük fiyat düzeyi ile ulaúacaktÕr • AD’de sola kayma ile oluúan resesyon SRAS’Õn sola kaymasÕna yol açarak dengeyi sa÷lamaktadÕr P Fiyat Düzeyi Talep kökenli resesyon LRAS SRAS0 Olumsuz toplam arz úoku • Toplam arzda olumsuz úok maliyet yapÕsÕnda artÕú yani SRAS e÷risinin sola kaymasÕdÕr • AçÕk ekonomide devalüasyon. do÷al kaynak fiyatlarÕnda ani bir artÕú. vergilerde. bir resesyonun ortaya çÕkmasÕ halinde para ve maliye politikalarÕnÕ kullanarak müdahale edebilir • Yada hiç bir úey yapmadan piyasalarÕn ekonomiyi tekrar dengeye getirmesini bekleyebilir • ùokun talepten yada arzdan gelmesine göre farklÕ sonuçlar ortaya çÕkacaktÕr • Örneklere bakalÕm P0 AD Milli gelir Y0 Y Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 115 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 116 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 117 Toplam talepte düúüú • Toplam talep e÷risinin sola kaymasÕ ile baúlayalÕm • Siyasi istikrarsÕzlÕk. vs. SRAS. tüketici-yatÕrÕmcÕnÕn karamsarlÕ÷Õ.LRAS P Fiyat Düzeyi SRAS3 SRAS1 SRAS2 LRAS1 LRAS2 Ekonomik büyüme P2 P2 P1 Maliyet düúüyor P1 Y1 Y2 Milli gelir Y Y1 Y2 Milli gelir Y Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 112 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 113 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 114 Uzun dönem dengesi • Toplam talep e÷risinin kÕsa ve uzun dönem toplam arz ile aynÕ noktada kesiúmesi ekonominin uzun dönem dengesidir • Milli gelir tam istihdam düzeyindedir • Fiyatlar üstünde artÕú yada azalÕú baskÕsÕ yoktur • Uzun dönem denge makroekonomik istikrar anlamÕna gelmektedir • E÷er her üç e÷ri (AD. kamu ve do÷al kaynak fiyatlarÕnda de÷iúim.AS • Toplam arz e÷risi firmalarÕn her fiyatta mal ve hizmet üretim ve arzÕnÕ göstermektedir • Uzun dönemde üretim fonksiyonu tarafÕndan belirlenir: LRAS dikeydir (klasikler) • KÕsa dönemde toplam arz fiyat düzeyindeki de÷iúmeden etkilenir: SRAS pozitif e÷imlidir • Yatay SRAS e÷risi basit Keynesyen modeli verir • SRAS ekonominin maliyet yapÕsÕnÕ yansÕtÕr: daha fazla üretim maliyeti yükselterek mümkündür • Ücretlerde.SRAS P Fiyat Düzeyi Maliyet artÕyor Uzun dönem toplam arz . verimlilik artÕúÕ ve fiyat beklentilerindeki de÷iúme halinde kÕsa dönem toplam arz e÷risi aúa÷Õ yada yukarÕ kayar KÕsa dönem toplam arz .

kÕsa dönem toplam arz e÷risinin pozitif e÷ilimi teoride bazÕ sorunlar çÕkartmaktadÕr ama sa÷duyu ile tutarlÕdÕr • Önemli bir sorun. hÕzlÕ olmaz • Talebin canlandÕrÕlmasÕ ise çabuk sonuç verir • Resesyon-enflasyon açmazÕ çok önemlidir Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 121 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 122 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 123 AçÕk ekonomi AÇIK EKONOMø Döviz kuru ve LM-IS ve AD-AS modelleri Yedinci Bölüm • ArtÕk kapalÕ ekonomi varsayÕmÕnÕ terkederek açÕk ekonominin iúleyiúine bakabiliriz • Bir ekonominin açÕk yada kapalÕ olmasÕ iki ayrÕ sürece tekabül eder • DÕú ticaret akÕmlarÕ: ülke dÕúÕna mal ve hizmet satÕlmasÕ ve ülke dÕúÕndan mal ve hizmet satÕn alÕnmasÕdÕr • Sermaye akÕmlarÕ: ülke dÕúÕnda varlÕk satÕn alÕnmasÕ ve ülke dÕúÕna varlÕk satÕlmasÕdÕr • AçÕk ekonomiler dünya mal-hizmet piyasalarÕnda ve dünya sermaye piyasalarÕnda yer alÕrlar • Bu husus çok önemlidir: açÕk ekonomi. tam tersine onu tamamlar • Toplam talep e÷risinin negatif. hem mal ve hizmet hem de sermaye akÕmlarÕnÕ kapsar AçÕk ekonomide tasarruf-yatÕrÕm • Milli gelir denklemini hatÕrlayalÕm Y = C + I + G + NX • Ödemeler Dengesinden NX = CF • Buna göre açÕk ekonomide tasarruf Y – C – G = I + NX S = I + NX = I + CF Tasarruf = øç yatÕrÕm + Net sermaye hareketi • ArtÕ CF (cari denge fazlasÕ) yurt dÕúÕna net sermaye çÕkÕúÕdÕr ve tasarrufun iç yatÕrÕmdan daha yüksek olmasÕdÕr • Eksi CF (cari denge açÕ÷Õ) yurt dÕúÕndan sermaye giriúidir tasarrufun iç yatÕrÕmdan daha küçük olmasÕdÕr Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 124 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 125 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 126 øç ve dÕú tasarruf • YukarÕdaki sonuç çok önemlidir • AçÕk ekonomide tasarruf-yatÕrÕm iliúkisini yeniden ifade edebiliriz • AçÕk ekonomi.CF = . TL nominal olarak de÷er kazanmÕútÕr • AynÕ miktar TL ile daha az döviz alabiliyorsak TL nominal olarak de÷er kaybetmiútir • Devalüasyon ve revalüasyon aynÕ anlama gelir fakat sadece sabit kur rejimleri için kullanÕlÕr • Nominal de÷iúimi iki ülke arasÕndaki enflasyon farklarÕ ile karúÕlaútÕrarak reel döviz kuru bulunur • Türkiye’de bu hesabÕ TCMB yaparak (TartÕlÕ Efektif Reel Kur – TERK) yayÕnlamaktadÕr • Nominal de÷iúime ve enflasyon farklarÕna göre bir ülke parasÕnÕn reel olarak aúÕrÕ-de÷erli yada düúükde÷erli oldu÷u söylenebilir • DolayÕsÕ ile yatÕrÕm toplam tasarrufa eúitlenir ST = S D + S F = I • + SF = . iç tasarrufun iç yatÕrÕmdan farklÕ olabilmesine olanak tanÕr • AçÕk ekonomide toplam tasarruf iç ve dÕú tasarruf toplamÕdÕr S T = S D + SF Toplam Tasarruf = øç Tasarruf + DÕú Tasarruf Döviz kurlarÕ • Döviz kurlarÕ açÕk ekonominin en önemli fiyatlar arasÕnda yer alÕr • Biri gözlenen di÷eri hesaplanan üç farklÕ kur – Nominal döviz kuru (fiilen varolan) – Reel döviz kuru (enflasyondan arÕndÕrÕlmÕú) – SatÕn alma gücü paritesi döviz kuru (nisbi fiyat farklÕlÕklarÕndan arÕndÕrÕlmÕú) • Nominal döviz kuru bir birim ülke parasÕnÕn satÕn aldÕ÷Õ yabancÕ para miktarÕdÕr • Örnek: 1 $ = 1. 1.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 118 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 119 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 120 Olumsuz arz úoku P Fiyat Düzeyi Resesyon ve iktisat politikasÕ SRAS1 AD-AS: de÷erlendirme • Keynesyenler tarafÕndan en yaygÕn kullanÕlan modeldir • Ekonomide esas sorun enflasyon yada enflasyon tehdidi ise.35 YTL AmerikalÕlar için kurdur. fiyatlarÕn artÕú hÕzÕ (enflasyon) yerine mutlak düzeyi ile çalÕúmasÕdÕr • Resesyonla mücadele ile enflasyon arasÕndaki çeliúkiyi net göstermektedir LRAS C P2 P1 P0 AD0 Y1 Y0 SRAS0 B A AD1 Milli gelir Y • Ekonomiden kaynaklanan iki resesyon durumunda iktisat politikasÕnÕn farklÕ iki úeklini gördük • Birúey yapmadan beklemek: resesyon SRAS e÷risine sola kaydÕrarak kendi kendini tedavi etmektedir • Maliye ve para politikasÕnÕ kullanmak: toplam talepteki artÕúla resesyondan çÕkÕlÕr ama fiyatlarÕn yükselmesi söz konusudur • ølki daha arzulanÕr bir yol gibi duruyor ancak zamanlama açÕsÕndan önemli bir sorun vardÕr • KÕsa dönem toplam arz e÷risinde aúa÷Õ (sa÷a) kayÕú uzun zaman ister.00 YTL = 0. LM-IS’e kÕyasla daha anlamlÕdÕr • LM-IS modeli ile çeliúmez.NX (yani cari denge açÕ÷Õ) • DÕú tasarruf yüksek yatÕrÕmÕ finanse eder .74 $ Türkler için kurdur • Yüksek enflasyon nedeni ile Türkiye’de döviz kuru ters kullanÕlmaktadÕr Döviz kurunda de÷iúim • AynÕ miktar TL ile daha çok döviz alabiliyorsak.

arz talepten yüksek ise (TL bollu÷u) TL de÷er kaybeder rer Reel döviz kuru Döviz piyasasÕnda denge CF Sermaye hareketleri ve faiz haddi • øki piyasa arasÕndaki ba÷: net sermaye akÕmÕ CF • Net dÕú tasarruf faiz haddine göre borçlanabilir fonlar piyasasÕnda belirlenir ama sonucu mutlaka döviz piyasasÕnda görülür • Net sermaye hareketini ne belirler? • Ana belirleyici reel faiz haddidir • øç faiz haddi yükseldikçe TL varlÕklarÕ cazip olmakta. aksi halde ticaret karlÕ olacaktÕr • Ancak hizmetler için bu mümkün de÷ildir • Dünya bankasÕ ülke fiyat yapÕlarÕnÕ karúÕlaútÕrarak SatÕn Alma Gücü Paritesi kurlarÕ (PPP) hesaplar ve yayÕnlar Nominal kur ve enflasyon • Nominal kurlarÕn seyrini izledi÷imiz zaman. talep arzdan yüksek ise (döviz bollu÷u) TL de÷er kazanÕr.200 trl. TL talebi negatiftir dolayÕsÕ ile TL arzÕ da negatiftir (yani sermaye hesabÕnda fazla vardÕr) • E÷er dengede net ihracat artÕ ise (cari dengede fazla). kurdan ba÷ÕmsÕzdÕr: CF e÷risi dikeydir • Dikkat: NX ve CF eksi yada artÕ olabilir (cari iúlemler dengesi açÕk yada fazla verebilir) 5% YatÕrÕm ( I) 0 TL 1. TL arzÕ pozitiftir dolayÕsÕ ile TL arzÕ da pozitiftir (yani sermaye hesabÕnda açÕk vardÕr) • Denge dÕúÕnda. uzun dönemde ülkeler arasÕndaki enflasyon farklarÕnÕn bire bir nominal kurlara yansÕdÕ÷ÕnÕ görürüz • Yüksek enflasyonlu ülkelerde nominal kurlar sürekli de÷er kaybeder • Düúük enflasyonlu ülkelerde nominal kurlar sürekli de÷er kazanÕr • Genellikle uzun dönemde nominal kurdaki de÷iúimin tümü enflasyon farkÕ tarafÕndan açÕklanÕr • Ancak satÕn alma gücü paritesi hipotezi cari denge a÷ÕrlÕklÕdÕr • KÕsa dönemde sermaye hareketleri nominal kurun belirlenmesinde çok etkilidir AçÕk ekonomide denge: klasik model • Önce basit bir model üstünde tasarruf. heryerde fiyatlarÕ eúitleyecek úekilde belirlenir. iki piyasa (borçverilebilir fonlar piyasasÕ ve döviz piyasasÕ) ve iki de÷iúken (reel faiz ve reel kur) olacaktÕr • De÷iúkenler iki piyasada birden belirlenecektir • Borçverilebilir fonlar piyasasÕnÕ ve döviz piyasasÕnÕ tek tek ele aldÕktan sonra ekonominin dengesini saptayaca÷Õz • Dikkat: döviz kuru piyasada oluúuyor (serbest kur rejimi). dÕú açÕk. bu da dÕú tasarrufu dÕú yatÕrÕmÕ eksiye çevirmektedir • øç faiz haddi düútükçe tersi olacaktÕr • CF faiz haddinin azalan bir fonksiyonudur • CF e÷risinin istikrarÕ makroiktisat açÕsÕndan fevkalade önemlidir rer0 NX Döviz piyasÕnda TL miktarÕ .Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 127 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 128 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 129 SatÕn alma gücü paritesi • Reel döviz kurlarÕnÕ ne belirler? • Uzun dönem için en eski ve yaygÕn hipotez reel kurlarÕn satÕn alma gücü paritesine göre belirlendi÷idir • MantÕ÷Õ basittir: uzun dönemde dÕú ticarete konu olan bir ürün (tradeables) her yerde aynÕ fiyata satÕlmalÕdÕr • Reel kurlar. Borçverilebilir Fonlar (trilyon TL) Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 133 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 134 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 135 Döviz piyasasÕnda denge • Reel döviz kuru döviz piyasasÕnda TL talep ve arzÕnÕn eúitlenmesini temin eder • Denge kurunda. sabit kur rejimine sonra bakaca÷Õz Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 130 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 131 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 132 Borçverilebilir fonlar piyasasÕ • AçÕk ekonomide iç tasarruf özel ve kamu tasarrufu toplamÕdÕr Sd = Y – C – G = ( Y – T – C) + ( T – G ) • DÕú tasarruf eklenince toplam tasarruf bulunur S = Sd + Sf = Sd + CF • Borçverilebilir fonlar piyasasÕna tasarruf arz edilir • øç yatÕrÕm borçverilebilir fonlar piyasasÕnda taleptir • AçÕk ekonomide iç ve dÕú tasarruf iç yatÕrÕma eúittir S = Sd + CF = I • Bu eúitli÷i denge reel faiz haddi temin eder • Reel faiz haddi iç tasarruf artÕ sermaye akÕmÕnÕn iç yatÕrÕma eúit hale gelmesini sa÷layacak düzeyde oluúur Borçverilebilir fonlar piyasasÕnda denge Faiz haddi Tasarruf ( Sd + CF ) Döviz piyasasÕnda arz ve talep • Döviz piyasasÕnda arz ve talep Net øhracat NX ve Net Sermaye Hareketi NFI kökenlidir (NX = CF) • NX (cari iúlemler dengesi) döviz piyasasÕnda TL talebini temsil eder (net ihracattan gelen döviz bozduruluyor) • TL’nin reel de÷er kaybÕ TL talebini arttÕrÕr: NX e÷risi negatif e÷imlidir • CF (sermaye hesabÕ dengesi) döviz piyasasÕnda TL arzÕnÕ temsil eder (dÕú yatÕrÕm için döviz alÕnÕyor) • CF borçverilebilir fonlar piyasasÕnda belirlenir. yatÕrÕm. net ihracattan gelen TL talebi net sermaye hareketinden gelen TL arzÕna eúittir • E÷er dengede net ihracat eksi ise (cari dengede açÕk). reel faiz ve reel kur iliúkisine bakalÕm • Modelde klasik varsayÕmÕ kullanaca÷Õz: milli gelir üretim fonksiyonu tarafÕndan belirlenir • Bu durumda.

yatÕrÕm ve maliye politikasÕnÕn etkisi klasik modele benzer ancak úimdi milli gelir de aynÕ yönde hareket edecektir Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 142 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 143 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 144 AçÕk ekonomide denge (a) LM-IS dengesi Reel Faiz r LM Reel faiz r (b) Net sermaye hareketi Para politikasÕ ve mali kriz • Para politikasÕnÕn dengeye etkisine bakalÕm • Gevúek para politikasÕ reel faizi düúürür ve buradan TL’nin de÷er kaybÕna yol açarken aynÕ anda milli gelir artacaktÕr • Düúük faiz ve kur. r1 . TL arzÕ fazla ise azalacaktÕr • Rezerv de÷iúmesi MB’nÕn para arzÕnÕ denetlemesini zorlaútÕracaktÕr (FX iúlemleri) • Sabit kur rejiminde para politikasÕ etkili de÷ildir r1 IS Y1 Milli gelir Y r1 CF Net sermaye Hareketi TL Reel Döviz Kuru Arz (CF) E1 Talep (NX) TL miktarÕ (c) Döviz piyasasÕ . reel faizin döviz kuru üstünden net ihracatÕ yani gelir düzeyini etkilemesidir • Örne÷in reel faizin dengenin altÕnda oldu÷unu varsayalÕm • Bir yandan düúük faiz yatÕrÕmlarÕ arttÕrdÕ÷Õndan harcama ve milil gelir artacaktÕr • Öte yandan TL de÷er kaybedece÷inden net ihracat artÕúÕ da milli geliri olumlu etkileyecektir • Tüketim. E ve Y düúer • EúanlÕ ekonomik daralma.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 136 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 137 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 138 Sermaye hareketleri ve reel faiz r Reel faiz haddi AçÕk ekonomide denge • øki de÷iúken. E1 • Klasik açÕk ekonomi modeli ile aradaki önemli fark. úimdi net sermaye hareketi eklendi • LM e÷risi uygulanan kur rejiminden etkilenir: açÕk ekonomide kur rejimi (sabit versus serbest kur) para arzÕnÕn kontrolünde çok farklÕ etki yapar • Serbest kur rejiminde LM e÷risi kapalÕ ekonomi ile aynÕ özellikleri gösterir • Dengede. maliye politikasÕnÕn gevúemesi: reel faiz yükselir ve TL de÷er kazanÕr • Ekonomide harcama artÕnca toplam arzÕ arttÕrmanÕn tek yolu ithalattÕr ve kur onu sa÷lar • DÕú talepte de÷iúme: sadece kuru etkiler (faiz sabit) • CF e÷risinde ani bir yukarÕ kayma (güven bunalÕmÕ) hem reel faiz artar hem de TL de÷er kaybeder (ùubat 2001?) Reel Faiz r AçÕk ekonomide denge (a) Borçlanabilir fonlar piyasasÕ Arz (Sd + CF) Reel faiz r (b) Net sermaye hareketi r1 Talep (I) Borçlanabilr Fonlar miktarÕ TL r 1 CF Net sermaye Hareketi TL Reel Döviz Kuru Arz (CF) CF Cari iúlemler dengesi açÕ÷Õ CF = 0 Cari iúlemler dengesi fazlasÕ Döviz piyasÕnda TL miktarÕ E1 Talep (NX TL miktarÕ (c) Döviz piyasasÕ Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 139 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 140 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 141 Klasik açÕk ekonomi: de÷erlendirme • Model basit úekilde kur-faiz iliúkisini anlamaya yardÕmcÕdÕr • Milli gelirin sabit tutulmasÕ analizi kÕsÕtlamaktadÕr • Kur ve faiz reeldir. nominal faiz ve kur yoktur • Para politikasÕ yoktur (klasik “dichotomy”) • AçÕk ekonomide kurun esas itibariyle tasarrufyatÕrÕm iliúkisi ve yerli para-döviz tercihleri ile belirlenmesi önemli bir sonuçtur • Modele likidite tercihi ve para politikasÕ eklenince açÕk ekonomi için LM-IS modeline geçilir • Böylece milli gelir Y de modelin içsel de÷iúkeni halini alÕr AçÕk ekonomide LM-IS • HatÕrlayalÕm: LM-IS modeli borçlanabilir fonlar ve para piyasasÕndan oluúuyordu • AçÕk ekonomide CF (net sermaye hareketi) ve döviz piyasasÕ ekleniyor • KapalÕ ekonomi LM e÷risinde sadece iç para talebi vardÕ. bir yandan yatÕrÕmÕ di÷er yandan net ihracatÕ arttÕrarak geliri olumlu etkiler • Güven bunalÕmÕ yada benzer nedenle likidite ve döviz talebinde eúanlÕ ani artÕúlar düúünelim • LM e÷risi hem iç likidide talebinde hem de sermaye çÕkÕúÕndaki artÕúla yukarÕ kayar • Üçlü etkisi vardÕr: r artar. enflasyon. maliye politikasÕ ve dÕú talep veri iken. milli gelir. yüksek faiz ve devalüasyon bir “mali krize” iúaret eder Sabit kur rejimi • Döviz kurunun piyasada belirlenmesi varsayÕmÕnÕ bugün için gerçekçidir ama geçmiúte çok sayÕda ülke sabit kur rejimini seçmiúti • Sabit kur rejiminde döviz piyasasÕnda arz ve talep dengesizli÷i halinde piyasa kurun de÷iúmesi ile dengeye gelemez • Bu durumda arz-talep farkÕ MB rezervleri tarafÕndan karúÕlanacaktÕr • TL talebi fazla ise rezervler artacak. iki piyasada aralarÕndaki ba÷Õ kuran net sermaye hareketleri fonksiyonu ile belirlenir • Tüketim ve yatÕrÕm fonksiyonlarÕ. reel faiz ve reel döviz kuru eúanlÕ belirlenir AçÕk ekonomide LM-IS dengesi • Denge büyüklükleri: Y1 . reel faiz düzeyi döviz kurunu belirler • Tüketim ve yatÕrÕmÕn artmasÕ.

kur düútükçe net ihracat artar. kur düúüyor • Düúük kur NX üstünden toplam talebi arttÕrÕr (AD sa÷a kayÕyor) • Düúük kur ithal girdi maliyetleri üstünden toplam arzÕ azaltÕr (SRAS sola kayÕyor) • Her ikisi enflasyonisttir: fiyatlar artar • Gelire etkisi belirsizdir: hangi e÷rinin daha çok kaydÕ÷Õna ba÷lÕ olarak gelir artabilir. her para arzÕ miktarÕna bir tek milli gelir düzeyi tekabül eder rer CF Rezerv kaybÕ rer1 rer2 Rezerv artÕúÕ NX Döviz piyasÕnda TL miktarÕ NX1 CF NX2 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 148 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 149 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 150 Küçük açÕk ülkede LM-IS dengesi rer Reel döviz kuru rer1 PolitikalarÕn etkinli÷i • Küçük açÕk ülkede makro politikalarÕn etkinli÷i kur rejimine göre çok farklÕ olacaktÕr • DalgalÕ kur rejiminde maliye politikasÕ etkin de÷ildir • Kamu açÕklarÕ sadece döviz kurunu etkiler • Buna karúÕlÕk para politikasÕ etkilidir: gevúek para politikasÕ (LM sa÷a kayÕyor) kurun düúmesi ile birlikte net ihracat üstünden milli geliri arttÕrÕr • Sabit kur rejiminde durum tam tersidir • Gevúek maliye politikasÕ faizi yukarÕ itince. x ekseni gene milli geliri temsil eder Küçük açÕk ülkede IS-LM • Aúa÷Õdaki analize Mundell-Fleming modeli denir • Mal ve finans piyasasÕnÕ özetleyen IS e÷risi döviz kurunun azalan bir fonksiyonu olacaktÕr • Bir: reel faiz dÕúarÕdan verilmiútir dolayÕsÕ ile kur oynamalarÕ harcamalarÕ etkilemez • øki: kur yükseldikçe net ihracat azalÕr. yani enflasyon olgusunu kapsayamamasÕ en büyük eksikli÷idir • O açÕdan toplam talep-toplam arz analizi ile birlikte götürülmesi daha yararlÕdÕr LM0 LM1 Gevúek para politikasÕ rer0 Gevúek maliye politisasÕ rer2 IS1 IS0 Y2 Y0 Milli gelir Y Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 151 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 152 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 153 AçÕk ekonomide AD-AS • SÕra toplam talep-toplam arz modelinin açÕk ekonomide iúleyiúine geldi • Döviz kurunda de÷iúme hem toplam talebi hem de toplam arzÕ etkileyecektir • Örnek: para ve maliye politikasÕ sabit. devreye enflasyonun girmesi ile kapalÕ ekonomiye kÕyasla daha da ciddi sorunlara yol açmaktadÕr AçÕk ekonomide olumsuz arz úoku P Fiyat Düzeyi LRAS SRAS2 SRAS1 P3 P2 P1 P0 C B A SRAS0 AD0 Y1 Y0 AD1 Milli gelir Y . döviz kuru ve milli gelir düzeyi arasÕndaki iliúki makroiktisat için çok önemlidir • øliúkinin kur rejimine ve sermayenin akÕúkanlÕk derecesine ba÷lÕ oldu÷u anlaúÕlmaktadÕr • Kur rejimi ve sermaye akÕúkanlÕ÷Õ özellikle maliye ve para politikalarÕnÕn etkinli÷ini belirlemektedir • Güven sorununu ve ülke parasÕna ani bir saldÕrÕyÕ kavramsallaútÕrma olana÷ÕnÕ vermektedir • Modelin sadece reel büyüklüklerle çalÕúmasÕ. azalabilir. küçük ülkede faizin büyük ülke faizine eúit olmasÕnÕ sa÷layacaktÕr • Bu durumda küçük ülkede faiz LM-IS e÷rileri tarafÕndan belirlenmez. Hollanda-Almanya gibi. enflasyon ve dÕú açÕk artar • Döviz talebindeki artÕú kuru düúürür ve SRAS tekrar sola kayar (enflasyon hÕzlanÕr) • AçÕk ekonomide olumsuz arz úoku. büyük bir ekonomi ile bütünleúmiú küçük ülkeler örne÷i • Konvertibilite.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 145 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 146 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 147 Sabit kurda döviz piyasasÕ Reel döviz kuru Küçük açÕk ülkede denge • Bir baúka özel hale bakabiliriz: küçük açÕk ülke (SOE) yada tam sermaye seyyaliyeti (perfect capital mobility) • Kanada-ABD. para arz ve talebi sabitlenir. dÕú kaynak (sÕcak para) MB rezervine girer ve para arzÕ artar (LM sa÷a kayar) • Gevúek para politikasÕnda para rezervi eriterek MB’na geri döner (LM de÷iúmez) AçÕk ekonomide LM-IS: de÷erlendirme • Faiz haddi. LM-IS analizini reel döviz kuru ile yapmak olana÷Õ oluúur • Yani y eksenine reel faiz yerine reel döviz kuru konur. dÕúarÕdan verilir • Onun yerine. sabit kalabilir AçÕk ekonomide olumsuz arz úoku • Petrol ithalatçÕsÕ ülke için petrol fiyatlarÕndaki ani bir artÕúÕn etkisini izleyelim • Toplam arz azalÕr (SRAS sola kayar) ve kÕsa dönemde stagflasyon görülür • Petrole ödenen ek döviz resesyonla kÕsÕlan ithalat sayesinde karúÕlanÕr • Para (maliye) politikasÕ gevúetilirse toplam talebi yukarÕ kayar. yani kurun düúmesi toplam harcamayÕ arttÕrÕr • Para piyasasÕnÕ özetleyen LM e÷risi dikeydir • Faiz dÕúarÕndan verilince. gelir. yani para talebi kurdan ba÷ÕmsÕzdÕr • Dikkat: faiz sabit oldu÷una göre.

üçüncüsü ise maliyet enflasyonunu ifade etmektedir • Maliyet enflasyonunu soyutlayalÕm • AynÕ konjonktürde farklÕ beklentilere farklÕ Phillips e÷rileri ve enflasyon oranlarÕ tekabül edecektir S1 S0 S2 Beklentiler ve Phillips e÷risi Enflasyon % Se1 >Se0 > Se2 Se2 Se0 Se1 00 øúsizlik oranÕ % . düúük iúsizlik oranlarÕnda ise daha yüksek enflasyon gözlemlemiúti • øúsizlik oranÕnÕn ekonominin büyüme hÕzÕnÕn iyi bir göstergesi oldu÷unu kabul edebiliriz • øktisat politikasÕnÕ yapanlar enflasyonla büyüme arasÕnda tercih zorunlulu÷u ile karúÕ karúÕyadÕr • Enflasyonda bir yükselmeyi kabul ederek maliye ve para politikalarÕ aracÕlÕ÷Õ ile büyüme hÕzlandÕrÕlabilir • Enflasyonu düúürmek ancak büyümeden fedakarlÕk ederek mümkündür Enflasyon % Phillips e÷risi ABD’de makro politika • 1960’lÕ yÕllarda.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 154 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 155 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 156 AçÕk ekonomi: de÷erlendirme • AçÕk ekonomi hem mal-hizmet piyasasÕnÕ (ihracat ve ithalat) hem de sermaye piyasasÕnÕ (sermaye hareketleri) kapsamaktadÕr • Döviz piyasasÕ hem cari iúlemler dengesinden hem sermaye dengesinden gelen döviz arz-talebi tarafÕndan belirlenir • AçÕk ekonomide maliye ve para politikalarÕnÕn etkinli÷i ve iúleyiúi kapalÕ ekonomiden farklÕ ve daha karmaúÕktÕr • AçÕk ekonomide klasik analizle Keynesyenler arasÕndaki farklÕlÕk azalÕr • Döviz kurundaki dalgalanmalar enflasyon-büyüme arasÕndaki gerginli÷i arttÕrÕcÕ yönde etki yapar Büyüme-enflasyon açmazÕ • Toplam talebin toplam arzdan daha hÕzlÕ artmasÕ halinde fiyat düzeyinin yükseldi÷ini.5’dan yüzde 5’e) iúsizlik oranÕnÕn % 7’den % 4’ün altÕna indirilmesine olanak verdi • Ancak.E (u – un ) + Q • ølk kalem beklentiyi. toplam arzÕ zorlayan (LRAS’nÕn sa÷Õndaki) talep düzeyinin enflasyona yol açmasÕdÕr • Buna karúÕlÕk Türkiye dahil pek çok ekonomide hÕzlÕ büyüme ile enflasyonun geriledi÷i dönemler kadar stagflasyon dönemlerine raslanmaktadÕr • Enflasyonla büyüme arasÕndaki kÕsa dönemli karmaúÕk iliúkinin ortaya çÕkartÕlmasÕ o bakÕma çok önemlidir • Her büyüme enflasyonist midir? Her küçülme enflasyonu düúürür mü? ENFLASYONUN ANALøZø øktisat politikasÕ açmazlarÕna giriú Sekizinci Bölüm Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 157 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 158 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 159 Phillips e÷risi • Enflasyon-büyüme iliúkisini gösteren önemli bir analitik ve ampirik araç Phillips e÷risidir • Phillips. øngiltere’de yüksek iúsizlik oranlarÕnda daha düúük enflasyon. ikincisi talep enflasyonunu. aksi halde ise fiyat düzeyinin düútü÷ünü gördük • Genel kural. Keynesyen iktisatçÕlarÕn önerileri çerçevesinde ABD yönetimleri Phillips e÷risini makro politikalarda kullandÕlar • øúsizli÷i düúürmek için enflasyonda küçük artÕúlar göze alÕnÕp toplam talep canlÕ tutuldu • 1961-1969 arasÕnda ekonomi aynen Phillips e÷risinin öngördü÷ü gibi davrandÕ • Enflasyondaki küçük artÕúlar (sekiz yÕlda % 1. 1970’den itibaren bu iliúki bozuldu • Enflasyondaki artÕú sürerken iúsizlik tekrar yükselmeye baúladÕ øúsizlik oranÕ % Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 161 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 162 ABD’de Phillips e÷risi 10 Enflasyon oranÕ % 8 6 4 2 1973 1971 1969 1970 1968 1972 1967 1966 1962 1965 1961 1964 1963 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 øúsizlik oranÕ % Phillips e÷risinde kayma • Basit bir soru: Phillips e÷risi nasÕl kayar? • Cevap enflasyon dinami÷ini anlamayÕ sa÷lar • Üç unsuru ayÕrdedelim – Beklenen enflasyon (Se) – Beklenen satÕúlarÕn gerçekleúme oranÕ (u – un) – Arz kökenli úoklar (Q) • Fiili enflasyonu úu formül verecektir S = Se .

sermaye hareketleri. gerçekleúen enflasyonla iúsizlik arasÕndaki ters iliúki sürer • KÕsa-dönem Phillips e÷rileri (SRPC) enflasyonla büyüme arasÕndaki ola÷an iliúkiyi yansÕtÕr • Enflasyon beklentilerindeki de÷iúim kÕsa dönem Phillips e÷rilerini kaydÕrÕr • Uzun dönemde enflasyon düzeyinin konjonktürel iúsizli÷e etkisi yoktur • Uzun dönem Phillips e÷risi (LRPC) dikeydir • Uzun dönemde tam istihdam düzeyi her enflasyon düzeyi ile tutarlÕ hale gelir S3 Uzun dönem Phillips e÷risi Enflasyon % Enflasyonda “inertia” • Basit bir varsayÕm yapalÕm: beklentiler bir önceki dönem enflasyona göre oluúsun: Se = S-1 • Ekonomi uzun dönem dengesinde olsun: u – un = 0 • Arz úoku olmasÕn • Formülden enflasyonun de÷iúmeden sürece÷ini buluruz: S = S-1 • Bu durumda enflasyonun nedeni talep fazlasÕ olamaz çünkü yoktur • Enflasyon. para talebi ve faiz arasÕndaki iliúkiyi gözden geçirmek gerekir Para arzÕnÕn denetimi • MB’nÕn para arzÕ miktarÕ üstündeki fiili denetimi herzaman yeterince hassas de÷ildir • øki önemli sorunun altÕnÕ çizelim • Hanelerin ve firmalarÕn arzuladÕklarÕ mevduat/nakit oranÕ hÕzla yükselebilir yada düúebilir • AynÕ úekilde bankalarÕn kredi/mevduat oranÕ da piyasa koúullarÕna ba÷lÕ olarak hÕzla de÷iúebilir • Bu durumda para tabanÕ sabit iken ekonomideki para arzÕnÕn artmasÕ yada azalmasÕ mümkündür • Para miktarÕnÕ denetleme sorunlarÕnÕn anlaúÕlmasÕ sonucu MB’larÕ para politikasÕnda a÷ÕrlÕ÷Õ faiz oranlarÕna vermiúlerdir • Yani faiz haddi para arzÕnÕ belirler Enflasyon ve para politikasÕ • Enflasyonun analizi mutlaka para otoritesinin davranÕúlarÕnÕ kapsamak zorundadÕr • Merkez BankasÕnÕn enflasyon karúÕsÕndaki tavrÕ enflasyonun ve dolayÕsÕ ile ekonomik konjonktürün en önemli belirleyicisi olacaktÕr • øktisatçÕlarÕn parasal çapa arayÕúÕna Beúinci Bölümde de÷indik • Düúük enflasyonlu bir ekonomide açÕk yada örtük bir parasal çapa mutlaka mevcuttur • Buna Merkez BankasÕ tepki fonksiyonu diyebiliriz • ùimdi modelin Merkez BankasÕ tepki fonksiyonunu içselleútirecek úekilde yeniden tanÕmlanmasÕ gerekecektir . fedakarlÕk oranÕ sÕfÕr olacaktÕr: maliyetsiz dezenflasyon Rasyonel beklentiler • Makro politikanÕn amaçlanan sonuçlarÕ sa÷lamasÕ beklentileri nasÕl etkiledi÷ine ba÷lÕdÕr • Ekonomik aktörler beklentilerini nasÕl oluúturur? • Rasyonel beklentiler ekolü.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 163 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 164 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 165 Uzun dönem Phillips e÷risi • Phillips e÷risi AD-AS modelinin farklÕ bir sunuúu olarak düúünülebilir • Her enflasyon beklentisi düzeyinde. kayÕt-dÕúÕ ekonomi gibi etkenler para talebini istikrarsÕz hale getirebilir • Yeni mali enstrümanlar açÕk ekonomilerde MB denetimi dÕúÕndaki para-benzeri varlÕklarÕ arttÕrmÕútÕr • Düúük enflasyonlu ülkelerde bile kÕsa dönemde paranÕn dolaúÕm hÕzÕnda ve para talebinde büyük oynamalar izlenmektedir • Para talebinin ve dolaúÕm hÕzÕnÕn çabuk ve beklenmedik yönde de÷iúmesi MB ve para politikasÕ için önemli sorunlar yaratÕr • Para arzÕ. hükümetin dezenflasyon kararlÕlÕ÷Õ varsa piyasalar bunu algÕlayaca÷Õndan dezenflasyonun fedakarlÕk oranÕ düúük olacaktÕr Çoklu denge • “Çoklu denge” makroiktisatta beklentilerin önemini gösteren bir di÷er önemli kavramdÕr • AynÕ reel politikalar ve büyüklüklerle. bir önceki dönemdeki enflasyon bu dönem de beklendi÷i için süregelmektedir • Enflasyonun nedeni geçmiú enflasyondur • Demek ki enflasyonu düúürmek uzun ve zahmetli bir süreç olacaktÕr LRPC S2 SRPC3 S1 SRPC1 NF SRPC2 øúsizlik oranÕ % Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 166 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 167 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 168 Dezenflasyon ve fedakarlÕk oranÕ • Inertia yüksek enflasyonun düúürülmesini çok zorlaútÕran bir unsurdur • Dezenflasyon: enflasyonla mücadele süreci • Bir yöntem. piyasalarÕn hükümetin uyguladÕ÷Õ politikalarÕn mantiki sonuçlarÕnÕ beklentilerine dahil edeceklerini önerir • Bu durumda geniúleyici politikalar enflasyon beklentisini de÷iútirerek Phillips e÷risinin kaymasÕna yol açar • Yani enflasyon yükselirken iúsizlik azalmaz • AynÕ úekilde. para ikamesi. tek seferde beklentilerin tek haneye indirilmesidir • Bu yapÕlabilirse. beklentilere ba÷lÕ olarak ekonomi biri kötü di÷eri iyi iki ayrÕ noktada dengeye gelebilir • IS-LM modelinde iki fonksiyon üstünde izleyebiliriz • Sermaye akÕmlarÕ ve likitide talebi • Güvensizlik sonucu bu fonksiyonlarda istikrarsÕzlÕk ve yüksek volatilite oluúursa ekonomi biri iyi di÷eri kötü denge arasÕnda hÕzla gidip gelecektir • Kronik (yüksek ama nisbeten istikrarlÕ) enflasyon da bir kötü denge örne÷idir: ekonomi düúük enflasyona indi÷i takdirde orada kalabilecek özelliklere sahiptir Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 169 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 170 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 171 Para talebinde istikrarsÕzlÕk • Teknolojik yenilikler. yÕllarca ekonomiyi resesyonda tutarak beklentilerin tek haneye gerilemesini sa÷lamaktÕr • Ekonomi dezenflasyon boyunca potansiyelinin altÕnda büyümek zorundadÕr • Dezenflasyon nedeni ile kaybedilen milli gelir fedakarlÕk oranÕnÕ verir • økinci yöntem.

büyümenin yavaúlamasÕ ve enflasyondaki düúüú ise düúürecektir 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 0 Enflasyon ve faiz haddi øskonto haddi % Taylor kuralÕ 6 5 4 3 2 1 0 Büyüme ve faiz haddi øskonto haddi % Taylor kuralÕ 1 2 3 4 5 6 -3 -2 -1 0 1 2 3 Enflasyon % Ortalama Büyüme HÕzÕndan Sapma % Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 175 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 176 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 177 AD-IA modeli • Taylor’un modeli AD-AS modeline alternatiftir • Eksenler daha gerçekçi hale getirilmektedir • Dikey eksende Phillips e÷risindeki gibi yÕllÕk enflasyon oranÕ vardÕr • Yatay eksende ekonominin ortalama büyüme hÕzÕ ve bundan sapmalar yer almaktadÕr • Toplam Talep (AD) e÷risi negatif e÷imlidir: ceteris paribus enflasyondaki düúüú reel talebi arttÕrÕr • Keynesyen gelir-harcama modeli kullanÕlÕr • MantÕ÷Õ úöyledir: enflasyon düúünce Merkez BankasÕ tepki fonksiyonu gere÷i faiz indirmektedir • Düúük faiz toplam talebi ve oradan büyüme hÕzÕnÕ yükseltmektedir AD e÷rileri ve potansiyel GSMH Enflasyon % Enflasyon-uyarlama çizgisi • Modelde kÕsa dönem toplam arz (SRAS) yoktur • Onun yerini enflasyon-uyarlama çizgisi IA (Inflation Adjustment)almaktadÕr • IA herhangi bir andaki fiili enflasyonu ifade eder • IA çizgisi yataydÕr: ekonomik aktörler reel gelir de÷iúirken fiyat ve ücretleri enflasyonu sabit tutacak úekilde uyarlar • øki neden sayabiliriz • Enflasyonda inertia enflasyon beklentilerinin kÕsa dönemde de÷iúmemesi demektir • Ücret ve fiyatlardaki yapÕúkanlÕk kÕsa dönemde reel gelirdeki oynamalarÕn nominal de÷iúkenlere etkisini kÕsÕtlar Potansiyel Reel GSMH (Ortalama Büyüme HÕzÕ) AD1 AD2 AD3 Ortalama reel GSMH büyüme hÕzÕndan % sapma Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 178 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 179 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 180 AD-IA modelinde denge Enflasyon % Modelin iúleyiúi • Modelin iúleyiúini anlamak için fiili enflasyonun Merkez BankasÕ tepki fonksiyonunda öngörülenden yüksek oldu÷unu kabul edelim • IA e÷risi uzun dönem denge e÷risinin üstündedir • DolayÕsÕ ile büyüme potansiyelin altÕndadÕr • Talep yetersizli÷i mal-hizmet ve faktör fiyatlarÕnÕ düúürücü yönde baskÕ yapar • Enflasyon gerileyince IA çizgisi aúa÷Õya kayar • Enflasyon düútükçe Merkez BankasÕ faizleri düúürür • Toplam talepteki artÕú ekonomiyi arzulanan enflasyonda potansiyel büyüme hÕzÕna taúÕr • Düúük enflasyon için aynÕ mekanizma tersine çalÕúacaktÕr Genel de÷erlendirme • Yüksek enflasyon.5 [ ( Y – Y ) / Y ] • E÷er enflasyon % 2 ve büyüme potansiyele eúit ise iskonto haddi % 4 olacaktÕr • Enflasyondaki artÕú ve büyümedeki hÕzlanma iskonto haddini arttÕracak.5 (S – 2. Fed BaúkanÕ Greenspan’Õn bu kuralÕ uyguladÕ÷Õ söylenir • Kural MB iskonto haddini enflasyonun ve milli gelirin hedef büyüklüklerden sapmasÕna ba÷lar id = S + 2.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 172 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 173 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 174 John Taylor’un kuralÕ • John Taylor Stanford Üniversitesi eski ö÷retim üyesi ve halen ABD Hazine Bakan yardÕmcÕsÕdÕr • ABD için önerdi÷i basit para politikasÕ kuralÕ ile ünlüdür.0 + 0. belirsizlik ve güven (credibility) sorunlar istikrarlÕ ortamlar için üretilen teorik araçlarÕn geçerlili÷ini kÕsÕtlar • LM-IS ve AD-AS analizleri düúük enflasyonlu/istikrarlÕ ekonomilerde anlamlÕ úekilde kullanÕlabilir • Phillips e÷rileri enflasyonun analizine çok önemli katkÕlar yapmÕútÕr • Enflasyonla birlikte makro teoride beklentilerin rolü ve önemi çok artmÕútÕr • Enflasyon olgusu para otoritesinin aktif bir aktör olarak analize katÕlmasÕnÕ gerektirmektedir • AD-IA modeli bu bakÕma hem ilginç hem de çok yararlÕdÕr Ortalama büyüme hÕzÕ Hedef enflasyon IA AD Ortalama büyüme hÕzÕndan % sapma . para ikamesi.0 ) – 0.

amortisman ' k = s f(k) Gk • Sadece amortismanÕn üstünde yatÕrÕm sermaye sto÷unu arttÕracaktÕr Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 187 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 188 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 189 • Büyüme teorisinde iktisadÕn temel kavramlarÕndan biri olan denge kavramÕnÕ kullanamayÕz • Normal statik dengede tüm de÷iúim sona erer • Büyüyen bir ekonomide tanÕm icabÕ sermaye sto÷unda de÷iúim (artÕú) olmak zorundadÕr • Statik analizin denge kavramÕnÕn yerini alacak yeni bir kavram gerekir • Steady-state büyüme teorisinde denge muadilidir • Steady-state çalÕúan baúÕna sermaye ve di÷er büyüklükler sabit iken sermaye sto÷unun arttÕ÷Õ hali özetler • Modelde ' k = 0 hali steady-state durumudur • Bir sonraki úekilde steady state gösteriliyor Steady-state Solow modelinde steady-state YatÕrÕm. úeklindeki artÕúlara iúaret eder • Amortisman sermaye sto÷unda eskime ve bozulma sonucu gerçekleúen azalmaya iúaret eder • Amortisman oranÕ G sermaye sto÷undaki erimeyi bir yüzde oran olarak gösterir Sermaye sto÷unda de÷iúme = yatÕrÕm .1) y=f(k) • Üretim fonksiyonunun e÷imi sermayenin marjinal ürünüdür (MPK) MPK = f (k + 1 ) – f ( k ) Mal ve hizmet talebi • Model basittir: dÕú ticaret ve devlet yoktur • Mal ve hizmet talebi tüketim ve yatÕrÕm harcamalarÕndan oluúur • ÇalÕúan baúÕna toplam talebi úöyle yazabiliriz y=c+i • Gelirin sabit bir s oranÕ tasarruf edilir c=(1–s)y . makina. yani di÷er k de÷erlerinde çalÕúan baúÕna sermaye sto÷u buna göre azalacak yada artacaktÕr • Ekonominin steady-state durumuna gelmesini sayÕsal örnekler üstünde izlemek mümkündür Üretim f(k) y* Amortisman G k* i* G k* YatÕrÕm sf (k ) k* ÇalÕúan baúÕna sermaye sto÷u k .(0<s<1) • Tasarruf-yatÕrÕm eúitli÷i kolayca hesaplanÕr y=(1–s)y+i i=sy i = s f( k ) • Son denklem sermaye birikimini mevcut sermaye sto÷u ile iliúkilendirmektedir Sermaye sto÷unda artÕú • ÇalÕúan baúÕna sermaye sto÷u ekonominin üretti÷i gelirin temel belirleyicisidir • Sermaye sto÷u iki faktörün etkisi altÕndadÕr • YatÕrÕm sermaye sto÷unda yeni teçhizat. vs. amortisman ve üretim Steady-state’in özellikleri • Ekonomi bir kere çalÕúan baúÕna sermaye sto÷u k* düzeyine ulaúÕnca k’de artÕk de÷iúme olmaz • Nüfus artÕúÕ ve teknolojik geliúmenin olmadÕ÷Õ bu basit modelde çalÕúan baúÕna sermaye sto÷u steadystate durumunda sabit kalmaktadÕr • Ancak gayrisafi yatÕrÕm pozitiftir ve amortisman miktarÕna eúittir • Tüm di÷er k de÷erlerinde yatÕrÕmlar amortisman tutarÕnÕn ya altÕnda yada üstünde olacak.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 181 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 182 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 183 Büyüme gerçe÷i • Son iki yüzyÕlÕn en belirgin ekonomik özelli÷i toplam ve kiúi baúÕna üretimde yaúanan büyük artÕúlardÕr • Tüm dünya ülkelerinde bugün ulaúÕlan gelir düzeyi kalitesi birkaç nesil öncesinin çok üstündedir • Buna karúÕlÕk kÕtalar.zL) • Bu durumda bütün büyüklükleri emek gücü L ile bölerek çalÕúan baúÕna yazabiliriz Y/L=F(K/L. bölgeler ve ülkeler arasÕnda insanlarÕn yaúam kalitesinde çarpÕcÕ farklar görülmektedir • Milli gelirde görülen kÕsa dönemli dalgalanmalarÕn önemi dönem uzadÕkça azalmaktadÕr • Uzun dönemde ise milli gelirin büyüme hÕzÕ toplumlarÕn yaúam kalitesinin nihai belirleyicisi olmaktadÕr Solow’un büyüme modeli • Nobel ödüllü iktisatçÕ Robert Solow 1950’lerin ikinci yarÕsÕnda büyüme teorisinin temel çerçevesini geliútirdi • Bugünün büyüme teorisinin önemli bölümü Solow’un ilk büyüme modelinden türetilmiútir • Model üretim faktörlerinin (emek ve sermaye) miktarÕndaki artÕú ve üretim teknolojisindeki de÷iúim ile toplam ve kiúi baúÕna gelir arasÕndaki iliúkiyi araútÕrmaktadÕr • Önce sermaye birikimin kayna÷Õ olan tasarrufun büyümeye etkisine bakaca÷Õz • Sonra nüfus artÕúÕnÕ ve teknolojik geliúmeyi ekleyece÷iz BÜYÜME TEORøSø Solow modeli Dokuzuncu Bölüm Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 184 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 185 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 186 Mal ve hizmet arzÕ • Mal ve hizmet piyasasÕ ile baúlayalÕm • Sermaye ve emek girdileri ile üretilen çÕktÕ arasÕndaki iliúkiyi üretim fonksiyonu verecektir Y=F(K.L) • Solow ölçe÷e göre sabit getiri varsayar zY=F(zK.

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

190

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

191

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

192

Tasarruf ve ekonomik büyüme
• Düúük k düzeyinde baúlayan ülke bir süre yüksek büyüme hÕzlarÕ tutturacaktÕr • Japonya, Almanya, Kore, vs. örnekleri bu sürece iúaret eder • Tasarruf oranÕ büyüme performansÕnÕn bir di÷er anahtar belirleyicisidir • Daha yüksek tasarruf olanÕna sahip ülkede steady state durumunda çalÕúan baúÕna sermaye sto÷u ve üretim daha yüksektir • Tasarruf oranÕndaki artÕú yatÕrÕm e÷risini yukarÕ, düúüú ise aúa÷Õ kaydÕrÕr • Tasarruf sermaye birikiminin esas kayna÷Õ olarak büyüme ve zenginli÷i etkiler

Tüketimin AltÕn KuralÕ
• Tasarruf önemli bir açmaza tekabül eder • Sermaye birikiminin amacÕ daha fazla üretim de÷il, daha fazla tüketimdir • Toplum tüketim düzeyini maksimum kÕlmak ister • ÇalÕúan baúÕna tüketimi maksimum kÕlan bir steady state çalÕúan baúÕna sermaye sto÷unun varlÕ÷ÕnÕ kanÕtlayabiliriz • Buna Tüketimin AltÕn KuralÕ denir • Çünkü tüm di÷er çalÕúan baúÕna sermaye sto÷u düzeylerinde çalÕúan baúÕna tüketim daha düúük olacaktÕr • Baúka deyiúle optimal bir tasarrruf düzeyi vardÕr • Çok fazla yatÕrÕm da tüketim için zararlÕdÕr

Steady-state’leri karúÕlaútÕralÕm
• Tüketim, üretim eksi yatÕrÕmdÕr • Steady-state durumunda yatÕrÕm sermaye sto÷unun amortismanÕna eúittir • Buradan steady-state durumunu úöyle yazabiliriz c* = f( k* ) - G k* • ÇalÕúan baúÕna tüketim miktarÕnÕ maksimum kÕlan tasarruf oranÕ s nasÕl bulunur? • Matematik açÕdan basit bir sorunla karúÕ karúÕyayÕz: denklemin birinci türevini sÕfÕra eúitleriz • Sermayenin marjinal ürünü MPK’nÕn amortisman oranÕ G‘ya eúitlendi÷i noktada çalÕúan baúÕna tüketim maksimum olur MPK = f (k*gold ) = G

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

193

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

194

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

195

Tüketimin AltÕn KuralÕ
Üretim, amortisman, yatÕrÕm ve tüketim

Tasarruf ve AltÕn Kural
• Basit modelin varsayÕmlarÕ: dÕú ticaret, hükümet, nüfus artÕúÕ ve teknolojik geliúme yok • Bu koúullarda çalÕúan baúÕna tüketimi maksimum kÕlan bir tek tasarruf oranÕ vardÕr • Daha yüksek tasarruf oranlarÕ çalÕúan baúÕna üretimi arttÕrÕr fakat çalÕúan baúÕna tüketimi düúürür • Daha düúük tasarruf oranlarÕ çalÕúan baúÕna hem üretimi hem de tüketimi düúürür • Modelin bu sonucu çok ilginçtir: Solow’un büyüme modelinde yüksek tasarruf oranlarÕ ekonomi açÕsÕndan daima yararlÕ de÷ildir • Gene sayÕsal örnekler yaparak AltÕn KuralÕn iúleyiúini görmek mümkündür

AltÕn Kurala geçiú
• Tüketimin AltÕn Kural dÕúÕ bir dengeden AltÕn Kural dengesine geçiú sÕrasÕnda davranÕúÕ nasÕl olur? • AltÕn Kural dengesine kÕyasla daha yüksek çalÕúan baúÕna sermaye ile baúlanÕrsa, tasarruftaki azalma derhal tüketimin artmasÕ ile sonuçlanÕr • AltÕn Kural dengesine kÕyasla daha az çalÕúan baúÕna sermaye ile baúlanÕrsa, tasarruf oranÕndaki artÕú tüketimde önce düúüú sonra artÕú getirir • økicisi politik olarak zor bir tercihtir: gelecekteki tüketim artÕúÕ için bugün tüketimden fedakarlÕk gerektirir • Azgeliúmiú ülkeler için gelecekteki refah düzeyi bugün vazgeçilen tüketime ba÷lÕdÕr

f (k * )

G k*
c* gold

sgold f (k * )
i gold k* gold
ÇalÕúan baúÕna k * sermaye sto÷u
*

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

196

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

197

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

198

Yetersiz sermaye ile baúlayÕnca
Üretim y

Nüfus artÕúÕ
• Nüfusu de÷iúmez tutan varsayÕmÕ gevúeterek ülke nüfusunun ve emek gücünün sabit oranla artmasÕnÕn etkilerine bakabiliriz • Nüfusun yÕllÕk artÕú hÕzÕna n diyelim • ùimdi artan nüfus için ek sermaye gerekmektedir 'k=i–(G+n)k • ( G + n ) k bize baúabaú yatÕrÕm düzeyini veriyor • Emek gücüne yeni katÕlanlar çalÕúan baúÕna sermaye sto÷u k düzeyinde teçhiz etmek artÕ eski sermaye sto÷unun amortismanÕ için gerekli yatÕrÕm miktarÕna iúaret ediyor • Steady-state koúulu úimdi úöyledir 'k=sf(k)–(G+n)k

Teknolojik geliúme
• Son olarak modele teknolojik geliúmeyi ekliyoruz • Teknolojik geliúme, sermaye ve emek stoklarÕ veri iken toplumun daha fazla mal ve hizmet üretebilmesi anlamÕna gelir • Buna “dÕúsal” (exogenous) teknolojik geliúme diyece÷iz • Sözcü÷ü, daha fazla üretimin ne ölçüde daha verimli makinalardan yada daha vasÕflÕ emek gücünden yada daha etkin yönetimden kaynaklandÕ÷ÕnÕ kesin olarak saptamanÕn zorlu÷u anlamÕna kullanÕyoruz • Geliúmiú ülkelerde, kiúi baúÕna gelirin yükselmesinin neredeyse tümü teknolojik geliúme sonucu emek verimlili÷inde sa÷lanan artÕúlardan kaynaklanÕr

Tüketim c

YatÕrÕm i Zaman

t0

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

199

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

200

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

201

Eme÷in etkinli÷i
• DÕúsal teknolojik geliúmeyi Solow modeline kolayca dahil etmenin yolu eme÷in verimlili÷ini arttÕran bir faktör úeklinde ele almaktÕr • Üretim fonksiyonun úöyle yeniden yazalÕm Y=F(K,LxE) • L x E ifadesi efektif iúçi sayÕsÕnÕ veriyor: toplam iúçi L ve her iúçinin etkinli÷i E çarpÕmÕ • Eme÷in etkinli÷i E sabit g hÕzÕ ile büyür • Eme÷in verimlili÷ini arttÕran bu teknolojik geliúmeye emek-zenginleútiren (labour-augmenting) teknik geliúme de denir • Emek gücü L nüfusla n hÕzÕnda büyürken, efektif iúçi sayÕsÕ úimdi n + g hÕzÕnda büyümektedir

Teknolojik geliúmede steady-state
• Bütün de÷iúkenler, y, k ve c efektif iúçi için yeniden tanÕmlanmalÕdÕr: (örnek: k = K / L + E ) • Öte yandan teknolojik geliúme hÕzÕ g de steady state denklemine eklenecektir 'k=sf(k)–(G+n+g)k • Sermaye sto÷undaki de÷iúme üç katsayÕ toplamÕna ba÷lÕ olacaktÕr ( G + n + g )k • K’nin sabit kalmasÕ için ekonomi G k yatÕrÕmÕ amortismana, n k yatÕrÕmÕ yeni nüfusa ve g k yatÕrÕmÕ efektif iúçilere yapmak zorundadÕr • DÕúsal teknolojik geliúmenin dahil edilmesi ekonominin uzun dönem steady-state dengesinde önemli bir de÷iúikli÷e yol açmaz

Teknolojik geliúme ve nüfus artÕúÕ
YatÕrÕm ve baúabaú yatÕrÕmÕ

Baúabaú yatÕrÕmÕ YatÕrÕm

(G  n  g )k
sf (k )

k*

Efektif iúçi baúÕna sermaye sto÷u k

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

202

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

203

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

204

Teknolojik geliúmenin etkileri
• Steady-state durumunda efektif çalÕúan baúÕna sermaye ve üretim sabittir • ÇalÕúan baúÕna üretim ise teknolojik geliúme hÕzÕ g ile artmaktadÕr • Toplam üretimin artÕúÕ nüfus artÕú hÕzÕ n artÕ teknolojik geliúme hÕzÕ g’nin toplamÕna eúittir • Solow modeline göre, kiúi baúÕna gelirde sürekli ve devamlÕ artÕúÕ ancak teknolojik geliúme ile mümkündür • AltÕn Kural úimdi úöyle olur MPK = f (k*gold ) = n + G + g • Yada, amortisman oranÕ G denklemin sa÷Õna alÕnÕnca MPK - G = n + g

Steady-state büyüme hÕzlarÕ
De÷iúken
Efektif iúçi baúÕna sermaye Efekfit iúçi baúÕna üretim øúçi baúÕna üretim Toplam üretim

De÷erlendirme
• Solow modeli basit bir yapÕya sahip olmasÕna ra÷men uzun dönemli büyüme olgusunu aydÕnlatan çok önemli ipuçlarÕ vermektedir • Düúük gelirli ülkeler sermaye birikimi ile bir süre çok yüksek büyüme hÕzlarÕ tutturabilir • Bu süreçte tasarruf oranÕ hayatidir • Yüksek gelir düzeyine ulaútÕktan sonra fazla tasarruf ekonomiye zarar verir • Gelecekteki tüketim bugün tüketimden fedakarlÕk yaparak elde edilir • Uzun dönemde kiúi baúÕna gelir artÕúÕ ancak teknolojik geliúme sonucu emek verimlili÷inin yükselmesi ile mümkündür

Sembol

Steady-state büyüme hÕzÕ
0 0 g n+g

k= K / (E x L) y = Y / (E x L) = f ( k ) Y/L=yxE Y=Yx(ExL)

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

205

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

206

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

207

“Politika” sözcü÷ü
økinci Kitap
• Sözcükler ve kavramlar beraberce oluúur: kavramsal çerçeveyi sözcüklerden izleyebiliriz • øngilizce “politics” ve “policy” iki ayrÕ kavramdÕr • Türkçede ikisine de “politika” deniyor • ølki toplumu oluúturan insanlarÕn farklÕ çÕkar, inanç, kiúilik, vs. özelliklerini kamu yönetimine yansÕtÕr • Siyaset ve politik sözcükleri ile ifade edece÷iz • økincisi kamu otoritesinin uyguladÕ÷Õ somut tedbir ve yaptÕrÕmlar kümesine tekabül eder • Politika sözcü÷ünü bu anlamda kullanaca÷Õz • Bu anlama politika siyasetin bir uzantÕsÕdÕr • Makroiktisat do÷allÕkla siyaseti kapsar ama esas ilgi oda÷Õ iktisat politikalarÕdÕr

øKTøSAT POLøTøKALARI

GøRøù
Büyük Buhran ve sonrasÕ
Birinci Bölüm

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

208

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

209

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

210

Ekonomi ve siyaset
• Ekonominin tanÕmÕnda daima ve her yerde siyaset yer almak zorundadÕr • Piyasa ekonomisinin üstüne inúa edildi÷i “özel mülkiyet” ve “piyasa” kurumlarÕnÕ kamu otoritesi yani siyaset oluúturur • Siyasi ve ekonomik rejimi ne olursa olsun, her toplum ekonomik kararlarÕn küçümsenmeyecek bir bölümünü siyaset aracÕlÕ÷Õ ile alÕr • Demokrasilerde nihai karar organÕ seçmendir • Seçmen siyasi partilerin önerdikleri farklÕ iktisat politikalarÕ arasÕnda tercih yapar • Hükümet seçmenden aldÕ÷Õ yetkiye istinaden iktisat politikalarÕnÕ tasarlar ve uygular

Ekonomi ve devlet
• Piyasa ekonomisi ve onu açÕklayan iktisat teorisi ilk kez 18.inci yüzyÕl sonlarÕnda øngiltere’de görüldü • O günden bu yana ekonomi ile ilgili tüm tartÕúmalar kamu otoritesinin (devletin) ekonomideki yerine ve oynamasÕ gereken role odaklanmÕútÕr • Siyaseti temsil eden devletin ekonomik faaliyetlerle ilgisi nasÕl olmalÕdÕr? • Örne÷in özel mülkiyetin ve piyasalarÕn etkin iúleyiúini temin edecek temel kamu iúlevleri (yargÕ, asayiú, korunma) dÕúÕnda ekonomiye müdahale etmesi gerekli midir? YararlÕ mÕdÕr? • Hangi koúullarda gerekli ve yararlÕ olabilir? • Bunlar iktisadÕn önemli siyasi sorunlarÕdÕr

Laisser aller, laisser faire
• Piyasa ekonomisi ekonomik faaliyetlerin devlet denetiminden çÕkartÕlmasÕ ile tesis edildi • Özel mülkiyet ve piyasanÕn tanÕmÕnda devletten izin almadan gerçekleútirilen faaliyetler yatar • Piyasa ekonomisinin özgün ideolojisi liberalizmdir • 19.uncu yüzyÕl baúÕndan itibaren liberaller devletin temel fonksiyonlarÕna çekilmesini savundular • Kamu otoritesinin ekonomik faaliyetlere ve piyasanÕn kendi iç iúleyiúine müdahale etmemesi talebi “bÕrakÕnÕz geçsinler, bÕrakÕnÕz yapsÕnlar” úeklinde sloganlaútÕrÕldÕ • Bir ekonomik olay karúÕsÕnda devletin müdahale etmeyi reddetmesi de bir iktisat politikasÕdÕr

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

211

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

212

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

213

Liberalizm ve iktisat teorisi
• øktisat teorisinin oluúum döneminde iktisat politikasÕ çÕkarsamalarÕ son derece ilginçtir • øktisat teorisi piyasa sisteminin kendi içinde etkin iúledi÷ini kanÕtlar • KÕt toplumsal kaynaklarÕn alternatif kullanÕm alanlarÕna tahsisi en iyi devletin karÕúmadÕ÷Õ bir piyasa mekanizmasÕ aracÕlÕ÷Õ ile gerçekleúir • Devletin müdahalesi ise kaynak da÷ÕlÕmÕnda etkinli÷i bozarak topluma ek yükler getirir • Bu durumda devletin piyasa güçlerinin çalÕúmasÕnÕ beklemekten baúka yapabilece÷i bir úey yoktur • VelhasÕl uzun analizler daima aynÕ sonuca ulaúÕr: sakÕn devlet ekonomiye müdahale etmesin!

PiyasanÕn reddi
• Özel mülkiyet/piyasa ikili-sinin iktisat teorisi tarafÕndan açÕklanan toplumsal yararÕnÕ sorgulayan ideolojiler liberalizmin karúÕsÕnda yer alÕr • Marksizm ve sosyalizm ikiliyi tümü ile reddeder • Kamu mülkiyeti/planlama ikilisi ile zÕt bir toplumsal örgütlenme modeli önerir • Korporatizm ve faúizm ikilinin fiilen içini boúaltÕr • Ekonomik faaliyetleri toplumun müúterek çÕkarlarÕnÕ temsil eden devletin denetimine alÕr • Bu ideolojiler 20.inci yüzyÕlda farklÕ geliúmiúlik düzeyinde pek çok ülkede hayata geçirildi • Ama piyasa ekonomisi karúÕsÕnda tutunamadÕlar • Tarih sahnesinden çekildiler

PiyasanÕn terbiyesi
• Anglo-sakson ülkelerde piyasayÕ tümü ile reddeden sol ve sa÷ ideolojiler taraftar bulmadÕ • Ama piyasa mekanizmasÕnÕn teorinin öngördü÷ü gibi her koúulda mükemmel iúlemedi÷i yani bazÕ hallerde aksadÕ÷Õ (market failure) eleútirileri geliúti • Bunlar özel mülkiyet/piyasa ikilisini bir toplumsal örgütlenme biçimi olarak benimsiyorlar • O açÕdan marksist/sosyalist ve korporatist/faúist ideolojilerden ayrÕúÕyorlar • AynÕ anda piyasa düzeninin aksaklÕklarÕnÕn devlet müdahalesi yolu ile giderilmesini savunuyorlar • PiyasanÕn terbiye edilmesini istiyorlar • DolayÕsÕ ile safkan liberalizme ters düúüyorlar

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

214

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

215

Asaf Savaú Akat

Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007)

216

PiyasanÕn istikrarÕ
• Bir piyasa ekonomisinin bütünü açÕsÕndan derhal görülen aksaklÕk, ekonomik faaliyetlerde zaman içinde büyük dalgalanmalarÕn oluúmasÕdÕr • Daha 19.uncu yüzyÕlda bile øngiltere’de çalÕúan kesimlerin bazen kolay iú bulduklarÕ, bazen ise büyük ço÷unlu÷unun iúsiz kaldÕ÷Õ gözleniyordu • ùu soru kaçÕnÕlmazdÕ: acaba ekonominin tümünde piyasa sistemi aksamakta mÕdÕr? • Baúka türlü soralÕm: bir piyasa ekonomisi kendi haline bÕrakÕldÕ÷Õ takdirde istikrarlÕ davranÕr mÕ? • E÷er istikrarsÕzlÕk yani ekonomik dalgalanmalar piyasanÕn aksamasÕndan kaynaklanÕyorsa, devletin bunlara müdahalesi de meúruiyet kazanacaktÕr

øktisat teorisi ve tarih
• Toplumla ilgili hipotez ve teoriler somut tarihi olay ve süreçlerin içinde oluúur ve geliúir • øktisatçÕ, içinde yaúadÕ÷Õ toplumun güncel sorun ve açmazlarÕna e÷ilir • BunlarÕ elindeki teorik aletlerin açÕklama ve öngörüleri ile karúÕlaútÕrÕr • OnlarÕn iúe yaramamasÕ halinde yeni hipotez ve teoriler arayÕúÕna giriúir • øktisat teorisinin tarihi, o teorinin içinde üretildi÷i ekonominin tarihi ile birebir kesiúir • MakroiktisatÕn ortaya çÕkÕúÕ ve geliúmesi esas itibariyle 1930’larda bütün dünyada yaúanan büyük ekonomik bunalÕmÕn sonucudur

Büyük Buhran
• Piyasa ekonomisi iki asÕrlÕk tarihinin en büyük krizini 1930’larda yaúadÕ • 1929 yÕlÕnda New York borsasÕnda ani ve büyük bir düúüú oldu • Bu olay borsadaki yapay balonun (bubble) patlamasÕ olarak tefsir edildi • Ancak kÕsa sürede dünya ekonomisini etkisi altÕna alan büyük bir talep yetersizli÷ine dönüútü • Baúta ABD, sanayi ülkelerinde milli gelir, dÕú ticaret ve fiyatlarÕn hÕzla gerilerken iúsizlik hÕzla rekor düzeylere tÕrmandÕ • Banka iflaslarÕ krizi derinleútirdi • Büyük Buhran dünya savaúÕna kadar sürdü

0 20.3 12.6 1930’larda Türkiye YÕllar 1929 1930 1931 1932 1933 1934 1935 1936 1937 1938 1939 1940 YÕllÕk büyüme (%) 21. tüketim ve yatÕrÕmlar yüksek.1 8.6 -14. istihdam.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 217 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 218 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 219 1930’larda ABD ekonomisi øúsizlik OranÕ YÕllar (%) 1929 1930 1931 1932 1933 1934 1935 1936 1937 1938 1939 1940 Reel GSMH YÕllÕk Endeksi Büyüme (1929 = 100) (%) Para ArzÕ Endeksi (1929 = 100) Para ArzÕ De÷iúim (%) Fiyat Endeksi (1929=100) Enflasyon (%) Türkiye ve Büyük Buhran -2. vs.5 6.4 -4. piyasanÕn aksadÕ÷ÕnÕ baútan kabul etmesi ve nedenleri araútÕrmasÕ idi • Ekonomi bir kere yüksek iúsizlik düzeyinde dengeye geldi÷inde.9 16. devletin ekonomideki rolü makroiktisat tartÕúmalarÕnÕn merkezine yerleúti Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 223 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 224 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 225 Büyük bölünme • Tüm iktisat politikasÕ kavgalarÕnÕn temeli piyasa ekonomisinin içsel istikrarÕna bakÕú açÕsÕdÕr • Geri planda siyasi felsefeler yatar • Sol (ABD’de liberal) iktisatçÕlar piyasa ekonomisinin özünde istikrarsÕz oldu÷unu ve kendi haline bÕrakÕldÕ÷Õ takdirde üretimde büyük dalgalanmalar yaúanaca÷ÕnÕ önerirler • Sa÷ (ABD’de muhafazakar) iktisatçÕlar piyasa ekonomisinin do÷asÕ gere÷i istikrarlÕ oldu÷unu. para arzÕ.9 -7.5 100 97 91 79 75 82 97 111 116 115 129 149 -3. iúsizlik oranÕ düúüktür • Sonra talep dura÷anlaúÕr ve iúsizlik artmaya baúlar: ekonomi “resesyon” dönemine girer • Bazen resesyon iyice derinleúir ve “depresyona” (Buhran) dönüúür • Çevrim bir süre sonra ekonominin tekrar canlanmasÕ yani yeni bir “boom” dönemimin baúlamasÕ ile biter • Tam bir çevrimin süresi.2 7.1 16.2 8.3 19.0 -6.6 -10.1 10.6 2. bugün makro büyüklük adÕnÕ verdi÷imiz temel de÷iúkenlerde uzmanlaúan yeni bir teori oluútu • Devletin iúsizli÷e ve bunalÕma nasÕl müdahale edebilece÷inin ayrÕntÕlarÕ ilgi oda÷Õ oldu • Do÷allÕkla.5 -11.2 -13.2 22.7 10.3 -1.0 23. salt piyasanÕn kendi iç mekanizmalarÕ ile buradan kurtulma olana÷ÕnÕ da kayberdiyordu • Bu durumda mutlaka kamu otoritesinin (devletin) ekonomiye aktif müdahalesi gerekiyordu • øúsizlikle ancak devlet mücadele edebilirdi MakroiktisadÕn do÷uúu • øktisat teorisinin mikro ve makro adÕ altÕnda ikiye ayrÕúmasÕnÕ Büyük Buhran ve Keynes’e borçluyuz • Büyük Buhran varolan ama bunalÕmÕ açÕklayamayan teorileri eleútiren fikirleri cazip kÕldÕ • Keynes kamu müdahalesinin iúsizlik ve bunalÕmla mücadelede yararlÕ olabilece÷ini gösterdi • Aniden bütçe dengesi.4 Fiyat düzeyi 100 76 65 56 49 51 56 62 64 61 62 78 3.4 11.5 9.3 3.9 -1.9 -14.4 0.1 -9.6 1.0 14. ekonomik faaliyetlerde görülen dönemsel dalgalanmanÕn adÕdÕr • “Boom” döneminde ekonomi hareketlidir: talep.1 25.9 0.6 8. boom ve resesyon dönemlerinin süreleri ve yo÷unlu÷u çevrimden çevrime büyük farklÕlÕklar gösterir KONJONKTÜR POLøTøKALARI øktisat politikalarÕ ve ekonomik istikrar økinci Bölüm .0 9.0 -3. üretimde yaúanan dalgalanmalarÕn ise kamu politikalarÕ hatalarÕndan kaynaklandÕ÷ÕnÕ savunurlar • Tüm teorik ve iktisat politikasÕ kutuplaúmalarÕ bu iki temel tavrÕn uzantÕlarÕdÕr Konjonktür • Konjonktür (business cycle).2 -5.7 25. Faiz ve ParanÕn Genel Teorisi adlÕ kitabÕnÕ yayÕnladÕ • Ana temasÕ.3 14.2 4.3 24.1 17.2 1.4 -5.6 -12. genel kural o teorinin terkedilmesi ve yerine bir baúkasÕnÕn gelmesidir John Maynard Keynes • 1936 yÕlÕnda Cambridge’li iktisatçÕ John Maynard Keynes’in østihdam.2 -1.1 100 97 89 79 78 83 84 84 88 87 85 87 • Büyük BuhranÕn Türkiye ekonomisine etkileri di÷er sanayi ülkeleri kadar tahripkar olmadÕ • 1930’larda ekonomiye tarÕm hakimdi • TarÕm kesiminde piyasadan çok kendi ihtiyaçlarÕ için üretim (subsistence agriculture) yaygÕndÕ • øhracata yönelik üretim yapan bölgeler zarar gördü ama tarÕmsal üretimde artÕú sürdü • Gene de ekonomide büyük bir deflasyon yaúandÕ: 1930’larÕn ilk yarÕsÕnda fiyat düzeyi yarÕ yarÕya geriledi • Bu yÕllarda hükümetin bir kaç kere memur maaúlarÕnda nominal indirime gitmek zorunda kaldÕ÷ÕnÕ hatÕrlatalÕm Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 220 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 221 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 222 Teori ve pratik • 1930’larÕn baúÕnda geçerli iktisat teorisine göre Büyük Buhran teorik olarak mümkün de÷ildi • øúsizlik halinde reel ücretlerin düúmesi ve ekonominin tam istihdama geri dönmesi gerekiyordu • Devletin tek yapabilece÷i sendikalarla mücadele ederek ücretlerin piyasada düúmesini sa÷lamaktÕr • OrtalÕkta dolaúan kamu harcamalarÕnÕ arttÕrarak ekonomiye talep zerketme teklifi yanlÕútÕ çünkü bütçe açÕ÷Õ özel yatÕrÕmlarÕ kovardÕ (crowding out) • Bir teorinin önerileri ile yaúanan somut gerçek arasÕnda böylesine büyük bir uçurum oluúursa.9 GSMH Endeksi 100 102 111 99 115 122 119 146 148 162 174 165 Enflasyon (%) 2.1 18.6 100 90 83 71 69 76 83 95 100 95 103 112 -9.4 -1.0 5.9 -4.3 4.0 6. bir piyasa ekonomisinin eksik istihdam düzeyinde istikrarlÕ bir dengeye gelebilece÷i idi • Yeni teorinin farkÕ.2 14.2 8.2 -24.3 17.3 -2.9 -10. faiz.3 2.9 1.9 9.9 14.7 16.

uygulanmasÕ ve etkisini göstermesi arasÕndaki zaman farkÕna “lags” (gecikme) denir • Aktif konjonktür politikasÕnÕ eleútirenler. kamu borcunun sürdürülebilirli÷i. bir resesyon/iúsizlik ihtimali karúÕsÕnda geniúleyici maliye politikasÕna geçilince Merkez BankasÕ da toplam talepte arzulanan artÕúa izin verecek úekilde para politikasÕnÕ gevúetmelidir • Keynesyenler para politikasÕ için bunun dÕúÕnda bir iúlev öngörmüyorlardÕ Neden pasif politika? • Makroiktisat modellerinin net çÕkarsamalarÕna ra÷men kim konjonktür politikasÕna karúÕ çÕkabilirdi? • Büyük bölünmeyi hatÕrlayÕn: devletin piyasaya her tür müdahalesinden tedirgin olanlar. iúsizli÷e ve enflasyona yol açtÕ÷ÕnÕ açÕklar • AynÕ anda maliye ve para politikasÕ aracÕlÕ÷Õ ile bu úoklarÕn üretime. fiyatlara. gibi konular öne geçmektedir Neden aktif politika? • Çarpan. yani iúsizli÷in düúürülmesine katkÕda bulunacaktÕr Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 232 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 233 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 234 Keynesyen para politikasÕ • Keynesyen iktisatçÕlar için para politikasÕ maliye politikasÕna tabi olmalÕ idi • Savaú sonrasÕndan 1970’lere kadar geçen dönemde ABD’de enflasyonun ve nominal/reel faizlerin çok düúük seyretti÷ini hatÕrlayalÕm • Para otoritesinin görevi konjonktüre göre uygulanan maliye politikasÕnÕn etkin iúleyiúini desteklemektir • Demek ki. yani harcamalarÕnÕ bütçe açÕ÷Õ vermeden fakat devleti büyüterek gerçekleútirdi÷ini kabul edelim • Devletin tasarruf e÷ilimi sÕfÕrdÕr • Normal koúullarda vergi mükellefinin tasarruf e÷ilimini pozitif kabul edebiliriz • Ek verginin devlet tarafÕndan harcanmasÕ fiilen toplam harcamayÕ attÕracak.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 226 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 227 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 228 Konjonktür ve devlet • Devletin konjonktürel dalgalanmalarÕ yumuúatmak yani ekonomiyi daha istikrarlÕ hale getirmek için yapaca÷Õ maliye ve para politikasÕ müdahalelerine konjonktür politikalarÕ adÕ verilir • Dikkat edilirse. olumsuz etkilerinin telafi edilebilece÷ini gösterir • Elde mevcut politika araçlarÕnÕ ekonomik istikrarÕ temin edecek úekilde kullanmamak topluma gereksiz bir maliyet yükleyecektir • DolayÕsÕ ile devlet aktif úekilde konjonktürü denetim altÕna almaya çalÕúmalÕdÕr Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 229 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 230 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 231 Keynes ve maliye politikasÕ • Keynes için Büyük Buhran’la mücadelenin yolu bütçe açÕklarÕndan (maliye politikasÕndan) geçiyordu • Vergiler sabit iken kamu harcamalarÕndaki artÕú çarpan katsayÕsÕ ile talebi ve üretimi canlandÕrÕr • Hatta milli gelirle birlikte vergi gelirleri de yükselece÷inden bütçe açÕ÷Õ küçülebilir • Keynes için kamu harcamasÕnÕn yararÕ bile gereksizdir: devletin birilerine kuyu açtÕrÕp baúkalarÕna doldurtmasÕ ekonomiye refah getirecektir • Piramitlerin inúasÕnÕ bu perspektiften. vs. LM-IS. vergi indirimlerinden daha çok yüksek gelirlilerin yararlanaca÷Õ düúüncesi ile buna sÕcak bakÕlmÕyordu Denk bütçe çarpanÕ • Keynesyen iktisatçÕlarÕn genelde kamu müdahalesinden ve büyük devletten yana olduklarÕ açÕktÕr • Bu yaklaúÕmÕ en iyi gösteren tartÕúmalardan biri 1960’lÕ yÕllarda popüler olan denk bütçe çarpanÕdÕr • Hükümetin harcama kadar vergi artÕúÕ yaptÕ÷ÕnÕ. siyasi felsefeleri gere÷i konjonktür politikalarÕndan rahatsÕz olacaklardÕr • Pasif politika yanlÕlarÕ. AD-AS gibi Keynesyen varsayÕmlar üstüne inúa edilen makroiktisat modelleri aktif konjonktür politikasÕnÕ içerirler • Modeller iç yada dÕú úoklarÕn (talep yada arz) nasÕl resesyona. etkili denetim. AB’de ise % 3 olmuútur • Yüksek enflasyon zaten ekonomik istikrarsÕzlÕk yani gelirde büyük dalgalanmalar ve mali krizler demektir (1994. iúsizli÷i çözmeye yönelik maliye politikasÕ olarak nitelemiúti • Büyük Buhran’Õn özel koúullarÕnÕn da etkisi ile Keynes para politikasÕnÕ genelde ihmal etmiútir Keynesyen politikalar • Savaú sonrasÕndan 1970’lere kadar geçen dönemde Keynesyen iktisatçÕlar ABD’de makro politikalarÕn tasarÕm ve uygulanmasÕnda etkin oldular • Temel politika aracÕ maliye politikasÕ oldu • Ekonominin yavaúladÕ÷Õ dönemlerde bütçe açÕ÷ÕnÕ büyütmek pahasÕna maliye politikasÕ gevúetildi • Genelde bunun gelir da÷ÕlÕmÕnÕ düzeltmeye yönelik kamu transfer ve yatÕrÕm harcamalarÕnÕn arttÕrÕlmasÕ yolu ile gerçekleúmesi tercih ediliyordu • AynÕ bütçe açÕ÷ÕnÕ vergi indirimi ile sa÷lamak mümkün olsa bile. devletin ekonomik dalgalanmaya müdahale etmemesi de bir konjonktür politikasÕdÕr • Konjonktür politikalarÕ iktisatçÕlarÕ ikiye böler • Bir kesim devletin konjonktüre aktif úekilde müdahale etmesini savunur (aktif politika) • Di÷er kesim devletin konjonktürü pasif úekilde izlemesini önerir (pasif politika) • Siyasi felsefedeki ayrÕúma makroiktisada konjonktür politikasÕnda aktif ve pasif tavÕr úeklinde yansÕr Türkiye ile ilgisi • Ele alaca÷ÕmÕz konular Türkiye’de iktisat politikasÕ tartÕúmalarÕndan çok uzaktÕr • Temel nedeni enflasyondur • Konjonktür politikalarÕ enflasyonun tek hanede kaldÕ÷Õ ülkeler için düúünülmüútür • 1990’lÕ yÕllarda ortalama yÕllÕk enflasyon Türkiye’de % 80. özelleútirme. devletin ekonomiye aktif úekilde müdahale ederek ekonomik istikrarÕ arttÕrmakta baúarÕlÕ olamayaca÷ÕnÕ savunur • Pratik argümanlarla yola çÕkta da. eleútiriler tanÕm icabÕ aktif politikanÕn temeli modelleri de kapsar • Politika tartÕúmasÕ bizi kendili÷inden alternatif makroekonomik modellere götürecektir • • • • Reel zaman ve “lags” Modeller teorik (statik) bir zaman boyutunda çalÕúÕr Gerçek hayatta ise her olay reel zamanda gerçekleúir Reel zamanda olaylarÕn oluú süresi önemlidir øktisat politikasÕnÕn etkilerinin ekonomide hissedilmesi de mutlaka bir süre gerektirecektir • PolitikanÕn tasarlanmasÕ. söz konusu gecikmelerin politikanÕn amacÕna ulaúmasÕnÕ engelleyece÷ini önerirler • TasarÕmda. vs. uygulamada ve etkideki gecikmeler politika araçlarÕna göre farklÕ olabilecektir . 1999 ve 2001 krizleri) • Türkiye’de popülizm. büyük bütçe açÕklarÕ. iúsizli÷e.

onlarÕ temel alarak tasarlanan ve uygulanan politikalarÕn ekonomiye istikrar yerine istikrarsÕzlÕk getirmesi ihtimalini yükseltir • Örne÷in ekonomide talep canlÕ iken geçici bir duraklamaya yanlÕúlÕkla resesyon teúhisi konur ise. ekonomiyi oluúturan birimlerin gelecekle ilgili beklentilerinin ekonominin davranÕúÕnda çok önemli bir unsur oldu÷u anlaúÕldÕ • Ekonomik aktörler daima bilinmeyen bir gelecek hakkÕnda karar almak zorundadÕr • KararlarÕ gelecek hakkÕndaki beklentilerini yansÕtÕr • Tüketicinin harcama.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 235 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 236 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 237 TasarÕm ve uygulamada gecikme • øçsel/dÕúsal bir arz/talep úokuna muhatap bir ekonomide iktisat politikasÕnÕn seyrini izleyelim • Fiilen úokun ortaya çÕkmasÕ ile ona karúÕ politika tepkisinin oluúturulmasÕ arasÕnda zaman geçecektir • Buna iktisat politikasÕnÕn tasarÕm ve uygulanmasÕndaki gecikme (inside lag) diyebiliriz • Maliye politikasÕnda bu süre uzundur: genelde altÕ ay-bir yÕla kadar çÕkabilir • Ek bütçenin hazÕrlanmasÕ. politikalarÕn sÕkÕlmasÕ resesyonu derinleútirir Tahminler hep yanÕlÕr • Yüzmilyonlarca karar biriminden oluúan bir ekonominin gelecekteki davranÕúlarÕnÕ önceden hatasÕz saptayabilmek olanaksÕzdÕr • Bütün tersine iddialara ra÷men. boom’da düúer) • Bütçe resesyonda açÕk (gevúek MP) boom’da ise fazla (sÕkÕ MP) verir • Bunlara otomatik istikrar mekanizmalarÕ diyebiliriz (inside lag yoktur) • DolayÕsÕ ile aktif maliye politikasÕna ihtiyaç kalmaz Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 238 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 239 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 240 Teúhis hatalarÕ • Konjonktür politikalarÕnÕn baúarÕsÕ için mutlaka ekonominin bugünün do÷ru teúhis ve yakÕn gelece÷inin do÷ru tahmin edilmesi gerekir • Teúhis ve tahminde hata yapÕlmasÕ. tahmin yapanlar ideoloji yada çÕkarlarÕ itibariyle konjonktür karúÕsÕnda tarafsÕz ve ba÷ÕmsÕz olamazlar • En karmaúÕk matematik/istatistik/ekonometrik modeller ekonominin hayati dönüú noktalarÕnÕ saptamakta yetersiz kalÕr • Öncü göstergeler (leading indicators) konjonktürü her zaman yakalayamaz • Bir tahmincinin sistematik úekilde konjonktürü do÷ru öngörmesi olsa olsa úans eseridir Tahmin hatalarÕ Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 241 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 242 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 243 Beklentilerin önemi • Makroiktisat teorisi geliútikçe. politikalarÕn gevúetilmesi enflasyonu hÕzlandÕrÕr • Yada ekonomi yavaúlarken geçici bir fiyat hareketine enflasyon teúhisi konur ise. faiz düúüúü sonucu ekonomik aktörlerin harcama kararlarÕnÕ de÷iútirmeleri ise aylar alabilir YapÕsal faktörler • Yeniden da÷ÕlÕm politikalarÕ sonucu devletin ekonomik anlamda büyümesi maliye politikasÕnÕn yapÕsÕnÕ da de÷iútirmiútir • Kamu maliyesinde konjonktüre karúÕ kendili÷inden devreye giren mekanizmalar tesis edilmiútir • Vergi gelirleri tanÕm icabÕ konjonktüre ba÷ÕmlÕdÕr • øúsizlik sigortasÕ ise kamu harcamalarÕnÕ konjonktüre ba÷lamÕútÕr (resesyonda artar. firmalarÕ yatÕrÕm ve maliyet kararlarÕ ekonominin seyri hakkÕndaki bekleyiúlerine çok yakÕndan ba÷lÕdÕr • Özellikle faiz. ekonomik aktörlerin kararlarÕnda de÷iúikli÷e yol açarak ekonomiyi etkilemesi de zaman alacaktÕr • Bir politikanÕn amaçladÕ÷Õ etkilerin gerçekleúmesine kadar geçen süreye ekonomiye etkide gecikmeler (outside lags) denir • Maliye politikasÕ için gecikme kÕsa sürelidir • Örne÷in bir harcama artÕúÕ (yada vergi indirimi) anÕnda talebe yansÕyacaktÕr • Para politikasÕ için gecikme süresi uzundur • Örne÷in para arzÕndaki artÕú kendili÷inden talep yaratmaz. enflasyon ve döviz kuru beklentileri mali piyasalarÕn davranÕúÕnÕ çok etkiler • Konjonktür politikasÕ tasarÕm ve uygulamasÕ beklentileri hesaba katmak zorundadÕr Rasyonel beklentiler • Teorinin beklentilere yaklaúÕmÕnda bir sorun vardÕr • Beklentileri modele katabilmek için ekonomik birimlerin davranÕúÕ hakkÕnda varsayÕmlar gerekir • Örne÷in ekonomik birimlerin beklentilerini rasyonel olmayan bir çerçevede oluúturduklarÕnÕ kabul edelim • Bu takdirde bir konjonktür politikasÕ karúÕsÕnda nasÕl davranacaklarÕnÕ öngörmek olanaksÕz hale gelir • O nedenle iktisat teorisinin her aúamasÕnda kullanÕlan rasyonellik postülasÕnÕn beklentilere de uygulanmasÕ zorunludur • AmerikalÕ iktisatçÕ Robert Lucas makroiktisatta “rasyonel beklentiler” okulunu kurarak Nobel iktisat ödülünü kazandÕ Lucas’Õn eleútirisi • Konjonktür politikasÕndaki her de÷iúme tanÕm icabÕ ekonomik birimlerin gelecekle ilgili beklentilerinde de÷iúime yol açar • Beklentilerin de÷iúmesi konjonktür politikasÕnÕn etkinli÷ini düúürebilir yada arttÕrabilir • E÷er konjonktür politikasÕ tasarÕmÕnda beklentilere etkisi hesaba katÕlmazsa politika arzulanan neticeye ulaúamÕyacaktÕr • Örne÷in geniúleyici maliye politikasÕ karúÕsÕnda rasyonel ekonomik aktörler enflasyonda yükselme bekleceklerdir • Bu ise reel talepte arzulanan artÕúÕ engeller • Bu olaya kÕsaca “Lucas’in eleútirisi” denir . mecliste müzakeresi ve kabulü zaman alan zor bir süreçtir • Para politikasÕnÕ anÕnda tasarlamak ve uygulamak mümkündür: tasarÕm ve uygulama gecikmesiz denebilecek kadar kÕsa sürede gerçekleúebilir Ekonomiye etkide gecikme • Politika de÷iúikli÷inin.

68 3.22 1.53 3.27 1.13 3. ABD ekonomisi stagflasyonla karúÕ karúÕya kaldÕ • Enflasyon-karúÕtÕ teori ve politikalara ilgi arttÕ ABD: 1990’larda istikrar • øktisatçÕlarÕn büyük bölümü 1990’lÕ yÕllarda Amerikan ekonomisinin geçmiúe kÕyasla daha istikrarlÕ oldu÷unu kabul eder • Ekonomik istikrarÕ ölçmenin bir yolu farklÕ dönemler için temel de÷iúkenlerin ortalamalarÕnÕ ve standart sapmalarÕnÕ karúÕlaútÕrmaktÕr • Temel de÷iúkenden kasdedilen büyüme hÕzÕ.33 1. iktisat politikasÕnÕn yöntemi ve araçlarÕ üstünde yaúandÕ • Konjonktür politikasÕnÕ uygulayan kamu otoritesinin sahip olaca÷Õ serbest manevra alanÕnÕn kapsamÕ ve geniúli÷i konusunda zÕt tavÕrlar oluútu • Sorunu iki soru aracÕlÕ÷Õ ile açÕklayabiliriz • Konjonktür politikalarÕnÕn hedeflerini ve enstrümanlarÕnÕ kim ve nasÕl seçecektir? • Hedef ve enstrümanlarÕn kamu otoritesi tarafÕndan ekonomik aktörlere önceden açÕklanmasÕ gerekir mi? • Bu iki soruya verilen cevaplar savaú sonrasÕ makro ekonominin di÷er polemi÷ini tanÕmlar Esneklik mi? Kural mÕ? • TartÕúmanÕn oda÷Õ para politikasÕnÕn tasarÕm ve uygulanma yöntemi ve enstrümanlarÕdÕr • Aktif konjonktür politikasÕndan yana olanlar para politikasÕnÕn ekonominin ihtiyaçlarÕna göre Merkez BankasÕ tarafÕndan esnek úekilde belirlenmesi ister (discretionary policy) • Pasif konjonktür politikasÕndan yana olanlar Merkez BankasÕnÕn uygulayaca÷Õ para politikasÕnÕn önceden açÕklanan ve bilinen kurallara ba÷lanmasÕnÕ önerirler (rules-based policy) • Para politikasÕnÕ kurala ba÷lama çabasÕ kanuni para ortamÕnda enflasyonu denetim altÕna alacak parasal çapa arayÕúÕnÕn bir uzantÕsÕdÕr .51 1.18 3. enflasyonu ikinci plana atÕyorlardÕ • Konjonktür politikasÕndan gelen talep úoku petrol fiyatlarÕndaki artÕútan gelen arz úoku ile birleúince.43 2.56 1950'ler 1960'lar 1970'ler 1980'ler 1990'lar ønançlar ve çÕkarlar MONETARøZMøN YÜKSELøùø Enflasyon ve para politikasÕ Üçüncü Bölüm • Devletin konjonktüre müdahalesi karúÕsÕndaki tavrÕn siyaset felsefesi boyutunu daha önce belirttik • Piyasaya úüphe ile bakanlarÕn müdahaleyi destekledi÷ini.00 1.07 2. toplumsal ve siyasi sorun kabul edecektir • Keynesyen iktisatçÕlarÕn genellikle sol partiler.12 4. enflasyon ve iúsizliktir • 1990’larda güçlü büyümeye ra÷men ortalama enflasyon ve iúsizlik düúük kaldÕ • Her üç de÷iúkenin standart sapmasÕ 1990’larda daha az dalgalanmaya iúaret etmektedir • Yani daha küçüktür Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 247 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 248 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 249 ABD: 1990’larda istikrar Hepsi % Reel GSMH büyümesi Ortalama Standart sapma ENFLASYON Ortalama Standart sapma øùSøZLøK Ortalama Standart sapma 4.05 2.02 2.48 5.03 1. karúÕtlarÕnÕn ise sa÷ partiler nezdinde popüler olmalarÕnÕ bu perspektiften de görebiliriz • TartÕúma para politikasÕnda yo÷unlaúacaktÕr øktisat politikasÕnda yöntem • Konjonktür politikasÕndaki aktif/pasif kutuplaúmasÕna simetrik bir bölünme.29 4.89 4.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 244 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 245 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 246 Fiilen ne oldu? • Savaú sonrasÕ uygulanan konjonktür politikalarÕ ekonominin istikrarÕnÕ arttÕrdÕ mÕ? • øktisatta ampirik veriler genellikle teorilerin kabulü ve reddi için yetersiz kalÕr • Aktif politikayÕ savunanlar devlet müdahalesinin ekonomik dalgalanmalarÕ yumuúattÕ÷ÕnÕ iddia eder • Aktif politikayÕ eleútirenlerin bir bölümü bunu büyük devlette maliye politikasÕnÕn kendili÷inden konjonktürü dengelemesine (automatic stabilisers) ba÷lar • Son elli yÕlda ekonomiye nisbi istikrar gelmedi÷ini.28 2.78 1.48 7.07 6.09 2. devlete úüphe ile bakanlarÕn ise müdahaleye karúÕ çÕktÕ÷ÕnÕ söyledik • øktisatçÕlar arasÕndaki bölünme sadece piyasa ekonomisinin içsel istikrarÕ hakkÕndaki görüúlerden mi kaynaklanÕr? • Ekonomi inançlar kadar çÕkarlarÕn alanÕdÕr • Devletin piyasaya her müdahalesi bazÕ toplumsal kesimlerin çÕkarÕna di÷erlerinin zararÕna olacaktÕr • øktisat politikasÕna yaklaúÕmlarÕn toplumdaki çeliúen ekonomik çÕkarlardan etkilenmesi kaçÕnÕlmazdÕr Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 250 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 251 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 252 øúsizlik ve enflasyon • Siyasi partilerin enflasyon-iúsizlik ikilemi karúÕsÕndaki tercihleri ile seçmen tabanlarÕ arasÕnda birebir iliúki bulabiliriz • ÇalÕúan kesimlerin deste÷ini alan sol partiler iúsizli÷i daima enflasyondan daha büyük bir ekonomik. toplumsal ve siyasi sorun kabul edecektir • øúaleminin deste÷ini alan sa÷ partiler enflasyonu daima iúsizlikten daha büyük bir ekonomik.76 1.44 2.72 5.80 3.16 7.66 3. sadece istatistiki verilerin daha iyi toplanmasÕnÕn yarattÕ÷Õ bir optik yanÕlgÕ oldu÷unu ampirik olarak destekleyerek iddia edenler bile vardÕr Keynesyenler ve enflasyon • ABD’de aktif maliye politikasÕna dayanan Keynesyen yaklaúÕm 1970’lerin sonunda sÕkÕútÕ • Geri planda enflasyonun yükselmesi yatÕyordu • 1970’lerin baúÕnda Vietnam savaúÕ ve refah devletini kurma çabalarÕ kamu maliyesini zorlamÕútÕ • 1970’lerin ikinci yarÕsÕda petrol fiyatlarÕnda yaúanan büyük artÕú maliyet enflasyonunu hÕzlandÕrdÕ • Keynesyenler enflasyon-iúsizlik ikileminde a÷ÕrlÕ÷Õ iúsizli÷e veriyor.

Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 253 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 254 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 255 Siyasete güvensizlik • AyrÕúma piyasa ve devlet müdahalesi karúÕsÕndaki zÕt siyaset felsefesi tavÕrlarÕnÕn bir baúta tezahürüdür • Piyasa yanlÕlarÕ kamu otoritesinin yetkilerini mümkün oldu÷u kadar kÕsÕtlamaya çalÕúÕrlar • Çünkü ilke olarak siyasi kadrolarÕn bu yetkileri kötüye kullanacaklarÕna inanÕrlar • Hükümetler kendilerine verilen sÕnÕrsÕz para basma yetkisini siyasi amaçlarÕ için suistimal edeceklerdir • Böylece piyasa ekonomisinin istikrarlÕ iúleyiúi hükümetlerin seçim kazanmaya yönelik siyasi hesaplarÕ ile bozulacaktÕr (political business cycle) • DolayÕsÕ hükümetin sÕnÕrsÕz para basma yetkisini kÕsÕtlayan para politikasÕ kurallarÕ tesis edilmelidir Milton Friedman • Bir parasal kural yolu ile ekonomiye parasal çapa getirme önerisi ilk Chicago’lu Nobel ödüllü iktisatçÕ Milton Friedman’dan gelmiútir • Friedman’Õn modern makroiktisadÕn oluúmasÕnda Keynes kadar etkili oldu÷unu söylenebilir • Friedman’la birlikte Keynesyenler tarafÕndan ihmal edilen hatta küçümsenen para politikalarÕ iktisat politikasÕ tartÕúmalarÕnda öne çÕkmÕútÕr • Ana tezi. ekonominin ola÷an iúsizlik oranÕnÕn ne oldu÷u konusunun özel bir önem kazandÕ÷ÕnÕ görür • Her piyasa ekonomisi kendi özelliklerine göre bir miktar yapÕsal ve geçici iúsizlik üretir • Bu iúsizlere konjonktür politikalarÕ ile istihdam sa÷lamak mümkün de÷ildir: yapÕsal çözümler gerekir • Do÷al iúsizlik oranÕ (Natural Rate of Unemployment NRU) konjonktür politikasÕ ile düúürülemeyen yapÕsal ve geçici iúsizlik düzeyidir • Teorik olarak tanÕmÕ nisbeten kolaydÕr • Pratikte hangi iúsizlik düzeyinin olumlu bir konjonktürde bile erimeyece÷ini saptamak çok zordur . uzun dönem reel büyüme hÕzÕ % 2 iken nominal GSMH % 3 artarsa enflasyon % 1’de kalacaktÕr Para kuralÕnÕn anlamÕ • Monetarizmin ve para kurallarÕnÕn cazibesi teorik ve teknik gücünden kaynaklanmaz • øúin teknik boyutu ikincildir • KuralÕn öncelikli amacÕ siyasi otoritenin para yaratma yetkisini kÕsÕtlayarak bütçe açÕklarÕnÕ denetim altÕna almaktÕr • Kural aynÕ zaman beklentilerle ilgili sorunlarÕ da çözecektir • DolayÕsÕ ile ekonominin enflasyonist bir sarmala düúmesini engelleyecektir • Yani Keynesyen konjonktür politikalarÕnÕn içerdi÷i gevúek bütçe tahdidinin ve aktivizmin tam tersine tekabül etmektedir Ekonomik istikrar ve siyaset • ABD’de ve di÷er geliúmiú ülkelerde bir partinin siyasi yelpazedeki yeri makroekonomik tartÕúmalardaki tavrÕ hakkÕnda önemli ipuçlarÕ taúÕr • ABD’de Demokratlar ve AB’de sol partiler iúsizli÷e karúÕ daha duyarlÕdÕr • Vergileri ve kamu harcamalarÕnÕ arttÕrmaya (bütçe açÕklarÕna) daha yatkÕndÕrr • ABD’de Cumhuriyetçiler ve AB’de sa÷ partiler enflasyon karúÕ daha duyarlÕdÕr • Vergileri ve kamu harcamalarÕnÕ indirmeye (denk bütçeye) daha yatkÕndÕr • Merkez BankacÕlar yaptÕklarÕ iúin do÷al gere÷i olarak daha muhazafakar içgülere sahiptir Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 259 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 260 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 261 ABD’de politika ve konjoktür øúsizlik ve para kuralÕ • øúsizlik oranÕnÕ da kapsayan bir para politikasÕ kuralÕ Keynesyenler için ilginçtir • Monetarist para kuralÕ para arzÕnÕn konjonktürden ba÷ÕmsÕz úekilde hep % 3 artmasÕdÕr • Monetarist kurala iúsizlik düzeyini ekleyerek konjontüre duyarlÕlÕ÷Õ arttÕrÕlabilir • Normal iúsizlik oranÕ % 6 olan bir ekonomi alalÕm • øúsizlik bu oranÕn üstüne çÕkÕnca para arzÕ artÕúÕnÕ yukarÕ. yavaúladÕ÷Õ dönemlerde ise gevúemesi anlamÕna gelmektedir • Örne÷in yÕllÕk sabit para arzÕ artÕú hÕzÕ % 3 olarak saptanÕrsa. para miktarÕ ile enflasyon arasÕndaki iliúkinin bir politika aracÕ haline dönüúebilece÷idir • Friedman ve kurucusu/mensubu oldu÷u Chicago okulu genelde piyasanÕn üstünlü÷ünü savunur ve ekonomiye kamu müdahalesini eleútirir Monetarizm • Kurala ba÷lÕ pasif konjonktür politikalarÕ savunan iktisat okuluna “monetarizm” denmektedir • ølk monetarist kuralÕ Friedman vazetmiútir • Para arzÕ artÕú hÕzÕ önceden saptanarak açÕklanmalÕ ve konjonktürden ba÷ÕmsÕz olarak sabit kalmalÕdÕr • Kural kendili÷inden ekonominin hÕzlandÕ÷Õ dönemlerde para politikasÕnÕn kÕsÕlmasÕ. altÕna inmesi halinde ise aúa÷Õ çekecek bir formülasyon aúa÷ÕdadÕr Para artÕú hÕzÕ = % 3 + (iúsizlik oranÕ – % 6) • Yeni kuralda normal (do÷al) iúsizlik oranÕnÕn tesbiti büyük önem kazanmaktadÕr Do÷al iúsizlik oranÕ – NRU • ABD’de iktisat politikasÕ tartÕúmalarÕnÕ izleyen bir gözlemci. % 2’lik uzun dönem büyüme hÕzÕna sahip bir ekonomide enflasyon % 1’le sÕnÕrlÕ kalacaktÕr • Friedman bu basit kuralÕn ekonomik dalgalanmalarÕ asgariye indirece÷i kanÕsÕndadÕr Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 256 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 257 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 258 Miktar teorisinin sorunlarÕ • Teorik gücüne karúÕlÕk miktar teorisinin özellikle kÕsa dönemde ciddi pratik sorunlarÕ vardÕr • Uygulamada para arzÕnÕn hangi likit varlÕklarÕ kapsamasÕ gerekti÷i o kadar net de÷ildir • Ampirik gözlemler tüm para arzÕ tanÕmlarÕ için paranÕn dolaúÕm hÕzÕnÕn kÕsa ve uzun dönem volatilitesinin yüksek oldu÷unu göstermiútir • Friedman bunun üzerine para politikasÕnÕn para arzÕ yerine nominal GSMH’nÕn artÕú hÕzÕnÕ sabit tutacak úekilde yürütülmesini önerdi • AynÕ sayÕsal örnekte.

S ) = u + J S2 • Denklemdeki J katsayÕsÕ Merkez BankasÕnÕn enflasyon karúÕtlÕ÷ÕnÕ ölçmektedir: J büyüdükçe tepki fonksiyonunda enflasyonun etkisi artmaktadÕr • Düúük J düzeylerinde. ekonomiler daima daha önce raslanmayan türden olumsuz ekonomik úoklarla karúÕlaúÕr • Bu tür olaylar para otoritesinin gücünü kurallarla kÕsÕtlamak ekonomiye gereksiz zararlar verebilir • Keynesyen eleútiri haklÕ ve makul durmaktadÕr • Monetarist iktisatçÕlarÕn Keynesyen eleútiriye cevabÕ söz konusu esnekli÷in ciddi bir yapÕsal zafiyet taúÕdÕ÷ÕnÕ kanÕtlamak oldu • Zaman içinde tutarsÕzlÕk (time inconsistency) yada cayma etkisi iktisat teorisini zenginleútirmiútir Cayma etkisi • Teorik bir örnekle olayÕ izleyelim • Para otoritesi bir politika tasarlÕyor ve açÕklÕyor • Piyasalar bu açÕklamayÕ ciddiye alÕyor ve özel kesim bu politika ile uyumlu kararlar alÕyor • Soru úudur: acaba bu koúullarda para otoritesinin açÕkladÕ÷Õ politikadan caymasÕ onun çÕkarÕna mÕdÕr? • Bir an için çÕkarÕna oldu÷unu kabul edelim • Para otoritesi açÕkladÕ÷Õ politikadan cayacaktÕr • ùu halde özel kesim kararlarÕnÕ alÕrken açÕklanan politikadan cayÕlmasÕ riskini de hesaba katmak zorundadÕr • Bu riskin varlÕ÷Õ para politikasÕnÕn ikna gücünü yani etkinli÷ini azaltÕcÕ etki yapacaktÕr Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 265 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 266 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 267 Cayma etkisi örnekleri • Ekonomi dÕúÕndan da örnekler verilebilir • YatÕrÕmlarÕ teúvik için vergi indirimi getiriliyor • YatÕrÕmlar gerçekleúince. azalmalarÕ ise mutlu edecektir • Do÷allÕkla enflasyon ve iúsizli÷in para otoritesinin tepki fonksiyonundaki a÷ÕrlÕklarÕ eúit olmayabilir Merkez BankasÕ tepki fonksiyonu • Merkez BankasÕnÕn iúsizlik u ve enflasyon S arasÕndaki ters iliúkiyi aúa÷Õdaki tepki fonksiyonu ile de÷erlendirdi÷ini kabul edelim L ( u . di÷eri ise iúsizliktir • Her ikisinin de artmasÕ Merkez BankasÕnÕ mutsuz. piyasalarÕn Merkez BankasÕnÕn enflasyon hedefini kabullenmesinden sonra hedeften cayma iúsizli÷in azalmasÕ yolu ile MB’nÕn faydasÕnÕ arttÕrÕr • Yani cayma para otoritesinin çÕkarÕnadÕr • Sadece yüksek J halinde cayma çÕkarÕna de÷ildir Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 268 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 269 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 270 Cayma etkisinin anlamÕ • Teorinin içerdi÷i monetarist tavrÕ iyi anlamalÕyÕz • Merkez BankasÕnÕn amaçlarÕ arasÕna iúsizli÷in de katÕlmasÕ yanlÕútÕr • Para politikasÕ sadece fiyat istikrarÕnÕ hedeflemelidir • Aksi takdirde. enflasyon ve MB davranÕúÕ açÕsÕndan daha genel bir soruna iúaret etmektedir • Rasyonel beklentiler teorisini ve Phillips e÷rilerinin nasÕl kaydÕ÷ÕnÕ hatÕrlayalÕm • Hükümet yada Merkez BankasÕnÕn fiili enflasyonun altÕnda bir hedef saptadÕ÷ÕnÕ kabul edelim • E÷er piyasalar enflasyon hedefini ciddiye alÕr yani para otoritesinin daha sonra hedeften caymayaca÷Õna güvenirlerse Phillips e÷risi aúa÷Õya kayacaktÕr • Bu ise bir resesyon ve üretim kaybÕ yaúanmadan enflasyonun indirilmesini temin edecektir • Para politikasÕnda esneklik ancak güvenilirlikle birlikte yararlÕ olacaktÕr Güven hayatidir • Güven duygusu ancak ve ancak vaadedilen hedeflere götürecek politikalarÕn gere÷inde o politikalardan zarar görenlerlerden gelen eleútirilere ra÷men kararlÕlÕkla uygulanmasÕ ile sa÷lanÕr • Güvenin tesisi zaman alacaktÕr • Bir tek cayma olayÕ bile piyasalar tarafÕndan uzun süre hatÕrlanacaktÕr • Düúük enflasyon hedefi açÕkladÕktan sonra piyasalarÕn inandÕ÷ÕnÕ görüp bu fÕrsatÕ iúsizlikle mücadele için kullanmanÕn fÕrsat maliyeti yüksektir • Bir daha düúük enflasyon hedefine güvenilmez • Örne÷in ùubat 2001 krizinden sonra Türkiye’de döviz kurunu tekrar sabitleme olana÷Õ kalmamÕútÕr . para politikasÕ kuralÕnÕn iktisat politikasÕnÕ yürütenlerin elinden tüm esnekli÷i almasÕdÕr • Halbuki. enflasyonu hÕzlandÕrmayan iúsizlik oranÕ önemlidir • Enflasyonu hÕzlandÕrmayan iúsizlik oranÕ (Non Accelerating Inflation Rate of Unemployment – NAIRU) kÕsa sürede NRU’nun yerine geçmiútir • Bu durumda iúsizli÷in bu düzeyin üstüne çÕkmasÕ halinde para arzÕ artÕú hÕzÕnÕn artmasÕ (para politikasÕnÕn gevúetilmesi) enflasyon açÕsÕndan bir risk taúÕmamaktadÕr Esnek politika ve sÕnÕrlarÕ • Monetarizme karúÕ Keynesyenlerin en önemli argümanÕ. monetaristler yüksek tutulmasÕnÕ tercih eder • Polemi÷e çözüm gene monetarist iktisatçÕlardan gelmiútir • Amaç enflasyonu engellemek oldu÷una göre. piyasalar Merkez BankasÕnÕn açÕkladÕ÷Õ enflasyon hedefinden iúsizli÷i azaltmak için ileride cayaca÷ÕnÕ hesaplar • Cayma riski enflasyon beklentilerini yüksek tutar • Bu durumda mali piyasalarda nominal faizler de yüksek enflasyon beklentilerine göre oluúur • Yüksek faiz ise tüketim ve yatÕrÕm harcamalarÕnÕ kÕsar • Esneklik amaçlananÕn tam tersi etki yapar Güvenilirlik (credibility) • Cayma etkisi. vergi gelirlerini arttÕrmak için o indirimi kaldÕrmak hükümetin çÕkarÕnadÕr • Anne çocu÷un bazÕ davranÕúlarÕnÕ cezalandÕraca÷ÕnÕ açÕklÕyor • Çocuk bunlarÕ yapsa bile aile affetme yoluna gidebilir: ceza vermek anne için de tatsÕzdÕr • Ö÷retmen ö÷rencilerini daha çok çalÕútÕrmak için dönem sonunda zor bir sÕnav yapaca÷ÕnÕ söylüyor • Ö÷renciler hakikaten iyi çalÕúÕrsa ö÷retmen sÕnavÕ yapmadÕ÷Õ taktirde sÕnav ka÷ÕtlarÕ okuma küleftinden kurtulacaktÕr Tepki fonksiyonu • Cayma etkisinin teorisi kamu otoritesinin kendi seçti÷i bir hedefe ulaúmasÕnÕn sa÷ladÕ÷Õ fayda/refah (utility) üstüne inúa edilmiútir • Kamu otoritesinin faydasÕ bir kayÕp fonksiyonu (loss function) tarafÕndan ölçülür • Buna kamu otoritesinin tepki fonksiyonu da denir • Örne÷in Merkez BankasÕnÕn tepki fonksiyonu iki temel de÷iúkenden oluúur • Biri enflasyon.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 262 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 263 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 264 Enflasyonu arttÕrmayan iúsizlik • Keynesyenler para kuralÕnda do÷al iúsizlik oranÕnÕn düúük.

Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 271 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 272 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 273 Parasal çapa olarak enflasyon • 1980’lerde önerilen para kurallarÕnÕn pratik sorunlarÕ giderek daha belirgin hale gelmeye baúladÕ • ParanÕn dolaúÕm hÕzÕnda arzulanandan daha fazla dalgalanma saptandÕ: böylece para arzÕ artÕúÕ kurallarÕ kÕsa dönemde bile anlamsÕzlaútÕ • Nominal GSMH üç ile altÕ ay gecikme ile yayÕnlandÕ÷Õndan para politikasÕnÕ de÷erlendirmeyi zorlaútÕrÕyordu • Bu koúullarda do÷rudan enflasyonun bir parasal çapa olarak kullanÕlmasÕ önerileri güçlendi • Bu öneri ilk bakÕúta çevrisel durabilir: enflasyonun çapasÕ enflasyon oluyor • AslÕnda sorunu cepheden gö÷üslemeyi sa÷lar Enflasyon hedeflemesi • 1990’larda artan sayÕda Merkez BankasÕ di÷er nominal göstergelerin kontrolü yerine do÷rudan enflasyonu hedeflemeye baúladÕ • Genellikle hedefi hükümet tayin eder • Merkez BankasÕ bu hedefin tutturulmasÕnÕ temin edecek para politikasÕnÕ uygulamakla sorumludur • Bu yöntem para otoritesinden hesap sorabilmeyi (accountability) kolaylaútÕrÕr • Hedeften sapmanÕn görünülürlü÷ü yüksektir • Yeni Zelanda.5 ( Enflasyon – 2. deflasyonun mali serveti arttÕrarak tüketimi olumlu etkileyece÷ini söyler (Pigou etkisi) • 1930’larda fiyat düúüúlerinin ekonomiyi canlandÕraca÷Õna inanÕlÕyordu. IS e÷risindeki aúa÷Õ kaymalar ekonomiyi depresyona sokmuútur • Monetarist iktisatçÕlar Büyük BuhranÕ para politikasÕnda yapÕlan hatalarla açÕklar • Depresyon LM e÷risindeki kayma ile oluúmuútur • Buna ek olarak fiyatlarÕn düúmesinin (deflasyon) bunalÕmÕ derinleútiren esas neden oldu÷unu söyleyenler de vardÕr IS úoklarÕ • 1929’da borsadaki çöküú büyük servet kaybÕna yol açarak insanlarÕ tüketimlerini kÕsmaya ve tasarruflarÕnÕ arttÕrmaya itti (tüketim e÷ilimi düúüyor) • Konut yatÕrÕmlarÕ bir önceki dönemde yaratÕlan arz fazlasÕ nedeni ile çöktü (yatÕrÕm e÷ilimi azalÕyor) • YaygÕn banka iflaslarÕ mali kesimi küçülttü (credit crunch) ve tüketici güvenini zedeledi • Hükümet resesyonun yol açtÕ÷Õ vergi geliri kaybÕnÕ telafi etmek için vergileri arttÕrma ve kamu harcamalarÕnÕ kÕsma yoluna gitti (sÕkÕ maliye politikasÕ) • Bu úekilde bir kÕsÕr döngü baúladÕ • SÕradan bir resesyon on yÕl süren Büyük Buhran’a dönüútü Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 277 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 278 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 279 LM úoklarÕ • 1929’dan 1933’e para arzÕ nominal olarak % 25 düútü • Bunun gerisinde Federal Reserve Board’un yanlÕú kararlarÕ yatÕyordu • Para arzÕnÕn azalmasÕ LM e÷risinde yukarÕ do÷ru bir kayma yani toplam talebin düúmesi demektir • Milton Friedman Büyük BuhranÕ tümü ile gereksiz derecede sÕkÕ para politikasÕna atfetmektedir • Keynesyenler depresyon boyunca faiz hadlerinin çok düúük kaldÕ÷Õ ve fiyatlardaki gerileme sonucu reel para miktarÕnÕn azalmadÕ÷Õ eleútirisini getirir • Para politikasÕ hatalarÕnÕn da Büyük Buhrana katkÕda bulundu÷u görülmektedir Buhran ve deflasyon • Acaba fiyatlardaki hÕzlÕ düúüúler yani deflasyon uzun bir depresyonun nedeni olabilir mi? • FiyatlarÕ sabit tutan LM-IS analizi kullanÕlamaz • Klasik analiz.NFFR) enflasyona ve tam istihdam üretiminden sapmaya [( Y – Y ) / Y ] ba÷lar NFFR = Enflasyon + 2 % + 0. øspanya ve øngiltere enflasyon hedeflemesine geçtiler • Türkiye de enflasyon hedeflemesine geçmeye hazÕrlanÕyor Enflasyon hedeflemesi ve úeffaflÕk • ølk bakÕúta enflasyon hedeflemesi Merkez BankasÕnÕ enstrüman seçiminde serbest bÕrakmaktadÕr • Bu bakÕma esnek politikaya daha yakÕndÕr • Ancak. øsveç. hedefe asgari maliyetle ulaúabilmek için piyasalarÕn ikna edilmesi zorunlulu÷u sürmektedir • Bu ise para otoritesinin neyi ve neden yaptÕ÷ÕnÕn piyasalar tarafÕndan kolay izlenmesi ile mümkündür • Yani enflasyon hedeflemesinin baúarÕsÕ için para politikasÕnda úeffaflÕk önkoúuldur • Para kuralÕnun tanÕm icabÕ úeffaf ve piyasalar tarafÕndan kolay izlenme özelliklerine sahip oldu÷unu hatÕrlayalÕm • Enflasyon hedeflemesi de bir para kuralÕ gerektirir Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 274 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 275 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 276 Taylor’un para politikasÕ kuralÕ • Halen ABD Hazine bakan yardÕmcÕsÕ John Taylor böyle bir para kuralÕ önermiútir • FED baúkanÕ Alan Greenspan’in bu kuralÕ uyguladÕ÷Õ rivayet edilir • Taylor kuralÕ kÕsa dönem faizleri (Nominal Federal Funds Rate . iç çekiúme ve yanlÕú müúevviklerdir • Bütün bu zafiyetlere ra÷men toplumlarÕn iktisatçÕnÕn tavsiyelerine kulak vermesi ilginçtir . øsrail.0 ) – 0. artÕk farklÕ düúünülüyor • Nominal faizler tanÕm icabÕ eksi olamayaca÷Õna göre deflasyon reel faizi yükselterek toplam talebi kÕsÕcÕ etki yapacaktÕr • Bir resesyona karúÕ para politikasÕnÕ kullanma olana÷ÕnÕ kaldÕrdÕ÷Õ ölçüde deflasyonun ekonomi için ciddi bir tehlike oldu÷unu düúünenler çoktur Belirsizlik içinde politika • Teorinin konjonktürle mücadeledeki rolü sÕnÕrlÕdÕr • øktisat politikalarÕ daima teorik modellerden çok daha karmaúÕk bir dünyada uygulanÕr • DünyanÕn koúullarÕ teorinin izleyebilece÷inden çok daha hÕzlÕ de÷iúir • Siyasi ve sosyolojik unsurlar. Finlandiya.5 ( Üretimde sapma) • Greenspan tarafÕndan fiilen tesbit edilen faizler formülün öngörüdükleri ile adeta aynÕdÕr Büyük Buhran’Õn nedeni • Keynesyenlerle monetaristler arasÕnda 1950’lerden bu yana süregelen bir sÕcak tartÕúma alanÕ da Büyük BuhranÕn nedenleridir • Keynesyen iktisatçÕlar Büyük BuhranÕ talep yetersizli÷ine ba÷larlar • LM-IS analizini kullanÕrsak. Kanada. zihniyetler ve kiúilikler gerçek dünyada hayati role sahiptir • PolitikayÕ tasarlayan ve uygulayanlarÕn ille yetenekli ve bilgili olmalarÕ gerekmez • Bürokratik hiyerarúilerde kural hareketsizlik.

6 Egypt. Arab Rep.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 280 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 281 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 282 “Çoktan ölmüú bir iktisatçÕ.3 Germany 14.” • Keynes aúa÷Õdaki ünlü bölümü 1936’da yazmÕútÕ “.7 Greece 26. 18. dünyayÕ aslÕnda onlar yönetir..8 22.0 Poland 35.2 65. veraset ve intikal vergisi. devletin elde edece÷i tüm vergi ve di÷er gelirlerini ve yapaca÷Õ tüm harcamalarÕ kapsar • Teorik olarak kamu otoritesinin bütçe dÕúÕnda gelir elde etmesi yada harcama yapmasÕ mümkün de÷ildir • Bütçenin birli÷i (tevhid) ilkesine göre kamu gelirleri önceden belirli harcamalara tahsis edilemezler. Petrol Ürünleri Vergisi.0 Israel 36.. geliúmiú-azgeliúmiú.4 Brazil 16. profits and capital (% of current revenue) gains United States 55.1 -3.6 13. Social security taxes 40.6 43. büyük-küçük bütün dünya ekonomileri için fevkalade önemlidir • Makroekonomik modelerde maliye politikasÕnÕn ekonomik konjonktüre büyük etki yaptÕ÷ÕnÕ gördük • Örne÷in kamunun ek harcama yapabilmesi bir resesyonun hasarÕnÕ hafifletmektedir • Öte yanda hem vatandaúlar hem de mali piyasalar genellikle kamu açÕklarÕndan ve kamu borcundan tedirgin olurlar • Kamu maliyesinin oluúabilecek zafiyetlerin ekonomiye çok büyük maliyetler getirebilece÷i Türkiye’nin deneyiminden iyi bilinmektedir Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 283 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 284 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 285 Devlet bütçesi • Kamu maliyesi devlet bütçesinde somutlaúÕr • Bütçe.7 0. Gerçekten.0 0. vs. do÷ru olduklarÕ kadar yanlÕú olduklarÕnda.. Özel Tüketim Vergisi.9 -13.1 Argentina 8.9 27. Banka Muamele Vergisi.6 0.4 58.7 Greece 32.7 42.2 33.9 0.7 73.2 France 19.5 59.6 Mexico 13.8 16.7 Turkey 11.6 18.3 60.2 0. çÕlgÕnlÕklarÕnÕ aslÕnda bir akademisyenin yÕllar öncesinde karaladÕ÷Õ satÕrlardan damÕtmÕúlardÕr.5 Source: World Bank 1997 41.1 80.2 17.4 19. genellikle anlaúÕldÕ÷Õndan çok daha güçlüdürler..6 0. Boúlukta sesler duyan iktidardaki deliler.1 36. vs.0 70.9 35.6 27.4 32.” • Sanayi devrimi öncesinde hakim ekonomik faaliyet alanÕ olarak topraktan ve tarÕmdan vergi alÕnÕrdÕ • Örne÷in OsmanlÕ Devletinde aúar vergisi (öúür = onda bir) en önemli varidat kayna÷Õ idi • Piyasa ekonomileri tüm iktisadi faaliyetlerden ve çok farklÕ yöntemlerle vergi toplama olana÷Õna sahiptir Vergilerdeki artÕú • 20.8 45.1 Germany 23. satÕú ve ithalatÕ sÕrasÕndaki iúlemlerden alÕnÕr: KDV. tümü bütçe havuzunda birleútikten sonra harcanÕrlar • Bütçe’yi genelde yürütme organÕ (hükümet) hazÕrlar • Yasama organÕ (Meclis) tarafÕndan onaylanmasÕ ile yürürlü÷e girer (Türkiye’de Bütçe Kanunu) • Fiili uygulama ülkede kanun hakimiyetinin ne ölçüde varoldu÷una göre farklÕ úekillerde olabilecektir Vergiler • Devlet toplumun ödedi÷i kaynaklarla hizmet verir • Vergi olayÕ binlerce yÕl önce insano÷lunun devleti keúfetmesine kadar geri gider • Devletin oldu÷u her yerde vergi vardÕr • Benjamin Franklin’in ABD’nin kuruluú günlerinde söyledi÷i gibi.7 4. Arab Rep. yanlÕú olanlar da dahil.6 67.4 France 37..5 20.1 18.4 28.9 0.4 51.6 2.0 30. øktisatçÕlarÕn ve siyasi filozoflarÕn fikirleri.0 20.3 Portugal 26.8 48.0 -1.8 United Kingdom 32.7 Israel 36.5 India 10.6 31.9 Others inc.5 30.4 -5.8 Sweden 35.3 Vergi türleri • Üstüne salÕnan iktisadi büyüklü÷ün cinsine ve kullanÕlan yönteme göre vergileri ayÕrdedebiliriz • Do÷rudan vergiler hakiki ve hükmi úahÕslarÕn elde ettikleri gelir üzerinden alÕnÕr: gelir vergisi ve kurumlar vergisi • Sosyal güvenlik kurumlarÕna yapÕlan prim.4 9.3 Italy 35.1 37.4 33.8 19.0 77.6 7.5 71.2 9.1 35. • Servet vergiler varlÕklardan alÕnÕr: bina vergisi.0 12. araç vergisi. vs.6 Total of income On goods On plus social and internation security services al trade 95.1 United Kingdom 37.7 67.1 2.0 74. Kendilerini entellektüel etkilerden muaf zanneden pragmatik insanlar genellikle çoktan ölmüú bir iktisatçÕnÕn esirleridir.4 1. insanlarÕ günlük yaúamÕnÕ tahmin edildi÷inden çok daha fazla etkiler Kamu maliyesinin önemi DEVLET BÜTÇESø Maliye politikasÕnÕn ayrÕntÕlarÕ Dördüncü Bölüm • Kamu maliyesinin yapÕsÕ ve sa÷lÕ÷Õ.7 11.3 51. Dünyada vergilerin da÷ÕlÕmÕ On income.. ödemeleri de do÷rudan vergilerdir • DolaylÕ vergiler mal ve hizmetlerin üretim.5 5.7 42.8 7...9 Argentina 13.1 0. zengin-fakir.7 38.6 50.8 -0.5 3.6 India 20. 21.6 38.7 34.8 -22. “hayatta sadece iki úey kesindir: ölüm ve vergiler.0 64. • øktisadi fikirler.5 Egypt.0 United States 17.2 12.6 Sweden 11.5 Turkey 35.5 71.4 Brazil 14.9 5.6 3.7 35.4 21.6 40.0 54.inci yüzyÕlda tüm dünyada devletin ekonomideki a÷ÕrlÕ÷ÕnÕn arttÕ÷ÕnÕ izliyoruz • Vergi gelirlerinin GSMH’ya oranÕ bir ekonomide devletin büyüklü÷ünü ölçmenin sa÷lam bir yoludur • Bu oran ülkeden ülkeye ve dönemden döneme de÷iúim gösterir • Geliúmiú ülkelerde oran daha yüksektir • Devletin büyümesi ekonomik ve toplumsal alanda üstlendi÷i sorumlulu÷un geniúlemesi ile eúanlÕ olarak gerçekleúmiútir • AynÕ geliúmiúlik düzeyindeki ülkelerde bile devletin ekonomideki rolüne ba÷lÕ olarak büyük farklar görülmektedir Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 286 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 287 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 288 Dünyada vergi gelirleri Tax revenue (% of GDP) 1988 Italy 35.9 22.1 Change ( %) 17.4 -10.5 31.1 26.9 •Citizens pay more taxes in developed countries •US has a lower tax rate than European countires •Tax revenues are rising rapidly in Turkey from a low starting point .9 Mexico 30.8 57.

sa÷lÕk ve issizlik sigortasÕ) gibi ana kalemlerden oluúur • Bunun dÕúÕnda yatÕrÕm harcamalarÕ da vardÕr Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 292 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 293 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 294 Bütçe dengesi • Toplam kamu harcamasÕnÕ faiz-dÕúÕ harcama ve faiz harcamalarÕ úeklinde ikiye ayÕrabiliriz • Faiz-dÕúÕ denge bütçe gelirlerinden faiz-dÕúÕ harcamalarÕn çÕkartÕlmasÕ ile bulunur Faiz-dÕúÕ denge = Gelir – Faiz-dÕúÕ harcama • Bütçe dengesi gelirlerle toplam harcama arasÕndaki farktÕr = Gelir – Harcama • Kamu borcunun milli gelire oranÕ.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 289 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 290 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 291 Vergide etkinlik ve hakkaniyet • Piyasa ekonomisinin en tartÕúmalÕ konusu kamu hizmetlerinin finansmanÕna vatandaúlarÕn nasÕl katÕlaca÷Õ yani vergi politikasÕdÕr • Ekonomik mantÕk. enerji. vs. enflasyon ve reel faizler yükseldikçe faiz-dÕúÕ denge/bütçe dengesi ayÕrÕmÕnÕn önemi de artar • Gelirlerin giderlerden büyük yada küçük olmasÕ halinde bütçe fazla yada açÕk verir • Eúitlik haline denk bütçe denir Kamu kesimi borçlanma gereksinimi • Savaú sonrasÕ dönemde genelde bütçelerin açÕk vermesi yeni bir terim ortaya çÕkarmÕútÕr • Kamu kesimi borçlanma gereksinimi – KKBG (PSBR Public Sector Borrowing Requirement) bütçe açÕ÷ÕnÕn bir baúka adÕdÕr • Devletin bütçedeki açÕk kadar borçlanma zorunlulu÷una iúaret etmektedir • KKBG nominal bir büyüklüktür yani enflasyondan etkilenecektir • Borçlanma enstrümanlarÕ karúÕsÕnda tarafsÕzdÕr: devlet bu borcu mali piyasalarda alabilece÷i gibi Merkez BankasÕndan (para basarak) da temin edebilir Enflasyonun bütçeye etkisi • Enflasyon bütçede faiz ödemelerinin nominal muhasebeleútirilmesi nedeni ile ciddi sorunlar yaratÕr • Devlet kendi parasÕ ile borçlanmÕú olsun • Nominal faiz haddini hatÕrlayalÕm i=r+S • Faiz ödemesini kamu borcu D ile çarparak buluruz iD=rD+SD • S pozitif ise. hizmet yada faktör karúÕlÕ÷Õ olmayan harcamalardÕr • Borç faizi. kira. yakÕt. reel faiz ödemeleri nominal faiz ödemelerinden küçük olacaktÕr • Enfasyon yükseldikçe. sübvansiyonlar. sosyal güvenlik harcamalarÕ (emeklilik. reel faizler ise enflasyon beklentilerinin yükselmesi sonucu artar Kamu harcamalarÕ • Vergi kamu harcamalarÕnÕn finansmanÕ için alÕnÕr • Kamu tüketimi devletin satÕn aldÕ÷Õ mal. kÕrtasiye. teúvikler. resesyon dönemlerinde bütçe açÕklarÕna fakat boom dönemlerinde bütçe fazlalarÕna neden olabilir • Bu sorunu “konjonktüre göre düzeltilmiú” bütçe dengesi tanÕmlayarak çözebiliriz • Konjonktürün bütçe gelir ve giderlerinde yarattÕ÷Õ net artÕú/azalÕú hesaplanarak bütçe dengesine eklenir • Buna yapÕsal bütçe dengesi de diyebiliriz • Bütçe denkli÷i bir konjonktür çevrimini kapsayacak úekilde yeniden tanÕmlanÕr • Keynesyenler bu anlama denk bütçeyi kabul eder . verginin ekonomik etkinli÷e en az zarar verecek úekilde ve asgari ekonomik maliyetle toplanmasÕnÕ gerektirir • Toplumsal hakkaniyet duygusu ise vergi politikasÕnÕn piyasa ekonomisinin yarattÕ÷Õ gelir da÷ÕlÕmÕ bozukluklarÕnÕn düzeltilmesi için kullanÕlmasÕnÕ ister • Bu iki ilke pratikte birbiri ile çeliúir • Müterakki gelir ve servet vergileri ikinci ilkeyi tatmin eder ama ilki ile uyumsuzdur • DolaylÕ vergiler ilkini sa÷lar ama ikinciyi bozar Vergi ve konjonktür politikasÕ • Vergi yapÕsÕ maliye politikasÕnÕn konjontüre karúÕ kullanÕlmasÕnÕ da etkiler • Do÷rudan vergilerin a÷ÕrlÕk taúÕdÕ÷Õ bir ekonomide maliye politikasÕnÕn vergi artÕúÕ yolu ile kÕsÕlmasÕ fiyatlara yansÕmaz yani enflasyonu etkilemez • Vergi yapÕsÕ dolaylÕ vergilere dayanan bir ekonomide ise maliye politikasÕnÕn vergi artÕúÕ yolu ile kÕsÕlmasÕ fiyatlara yansÕr yani enflasyonist bir etki yapar • SÕkÕ maliye politikasÕ ilkinde kÕsa dönemde nominal ve reel faizleri düúürür • økincisinde kÕsa dönemde nominal faizler do÷rudan enflasyona paralel. bütçede görünen nominal faiz ödemeleri ile hesaplanan reel faiz ödemeleri arasÕndaki uçurum büyüyecektir • SÕfÕr enflasyonda bu sorun ortadan kalkar Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 295 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 296 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 297 Bütçede enflasyon muhasebesi • Bütçede görünen nominal faiz ödemelerinden enflasyon etkisinin ayÕklanmasÕ bütçeye enflasyon muhasebesi uygulanmasÕ anlamÕna gelir • Buna parasal düzeltme de denilmektedir • Pratikte zor bir iúlemdir • Kamu borcu farklÕ vade ve nominal faiz taúÕyan tahvil ve bonolardan oluúmaktadÕr • Bir bölümü dönem içinde geri ödenmiútir • Önce kamu borcunun ortalama (paçal) faizinin hesaplanmasÕ gerekir • AyrÕca hangi fiyat endeksinin kullanÕlaca÷Õ da önemlidir • GSMH deflatörü tercih edilmelidir Reel (operasyonel) bütçe dengesi • Nominal faiz ödemelerinden enflasyon düzeltmesini çÕkartÕnca reel faiz ödemeleri elde edilir • Faiz-dÕúÕ harcamalarÕ reel faiz ödemeleri ile toplayÕnca reel bütçe harcamalarÕna ulaúÕrÕz • Bütçe gelirlerinden reel bütçe harcamalarÕ çÕkartÕlÕnca reel bütçe dengesi ortaya çÕkar • “Operasyonel denge” de denir • Enflasyonun sÕfÕr fakat geri kalan herúeyin (özellikle reel faizlerin) aynÕ oldu÷u duruma tekabül eder • Enflasyon düzeltmesi yapÕldÕktan sonra nominal bütçe açÕ÷Õ reel bütçe fazlasÕna dönüúebilir • Maliye politikasÕnÕ operasyonel denge ile de÷erlendirmek (sÕkÕ yada gevúek) gerekir Bütçe ve konjontür • Herhangi bir dönemin reel bütçe dengesi ekonomik konjonktüre ba÷ÕmlÕdÕr • Gelir ve harcamalarÕn konjonktürden etkilenmesi. hizmet ve üretim faktörlerine yaptÕ÷Õ ödemelerdir • Ücret/maaú ödemeleri ve cari harcamalardan (araç.) oluúur • Kamu tüketiminin GSMH’ya oranÕ klasik anlamda devletin büyüklü÷ünün bir ölçüsüdür • Transfer harcamalarÕ bir mal.

net borç hesaplanÕrken di÷er kamu kurumlarÕnÕn üçüncü úahÕslara muhtemel yükümlülüklerinin de netleútirilmesi gerekir Vade kökenli sorunlar • Kamu borcu vadesi bir yÕldan uzun tahvillerden oluúuyorsa borç miktarÕnÕn ve yÕllÕk faiz ödemelerinin hesaplanmasÕ kolaydÕr • Bir yÕlÕn altÕnda vadeye sahip iskontolo Hazine bonolarÕ sorunlar yaratÕr • Hazine bonosunun nominal de÷eri birikmiú faizi ile günlük de÷erinden yüksektir • DolayÕsÕ ile kamu borcu oldu÷undan yüksek durur • Faiz ödemesi bononun itfasÕnda yazÕlÕr halbuki bir önceki bütçe dönemine ait olabilir • Ocak 2004’de yapÕlan bir yÕllÕk bononun faizi 2005’e girecek. neticede kamu borcunu bütçe açÕklarÕ arttÕrÕr • Son yarÕm yüzyÕlda refah devleti ile birlikte sosyal amaçlÕ kamu harcamalarÕndaki artÕú bütçe açÕklarÕn büyütmüú ve kamu borcununun rekor düzeylere tÕrmanmasÕna neden olmuútur KAMU BORCU TanÕmÕ ve dinamikleri Beúinci Bölüm Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 304 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 305 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 306 Kamu borcunun ölçülmesi • Mutlak borç sayÕlarÕ gerek ülkeler gerek aynÕ ülkede iki ayrÕ dönem arasÕnda karúÕlaútÕrma yapmak için yetersizdir • O nedenle kamu borcunun ülke GSMH’na oranÕ (borç oranÕ) alÕnÕr • Borç oranÕ nüfus ve büyüme ile ilgili ölçme sorunlarÕnÕ çözmeye ve kamu borcunu ülkenin üretim gücü ile iliúkilendirmeye olanak tanÕr • Kamu borcunun mutlak de÷erlerinde de ölçme ve tanÕm sorunlarÕ vardÕr • O açÕdan borç miktarÕ ve oranÕ dikkatle hesaplanmasÕ gereken bir büyüklüktür • Aksi halde büyük yanlÕú anlamalar ortaya çÕkabilir Brüt ve net borç • En kolay elde edilen kamu borcu sayÕsÕ devletin brüt borcudur • Brüt borç devlet hazinesinin kayÕt altÕndaki borç yükümlülükleri toplamÕdÕr • Ancak bu borcun alacaklÕlarÕ arasÕnda hazine dÕúÕndaki baúka kamu kurum ve kuruluúlarÕ olabilir • Kamuya ait kamu alacaklÕlarÕ arasÕnda özellikle Merkez BankasÕ yer alÕr • Hazinenin toplam borcundan di÷er kamu kurumlarÕnÕn alacaklarÕ düúülerek net borç elde edilir • Do÷allÕkla. reel de÷iúim de reel bütçe açÕ÷Õna eúit olacaktÕr • Devletin bütçe dÕúÕnda gelir ve harcamasÕ yapmasÕ bu özdeúli÷i bozacaktÕr • Bu tanÕmlar kamu borcunun tümü yerli para cinsinden ise do÷rudur • Ancak o takdirde geçmiú dönem bütçe açÕklarÕnÕ toplayÕnca o andaki kamu borcu sto÷una ulaúÕlÕr Kamu borcunun tarihi • Devletler gelirlerinden daha fazla harcama yapmak için özel kesimden hep borç aldÕlar • Eskiden pahalÕ savaúlar borçla finanse edilirdi • Devletlere borç veren büyük bankerler vardÕ (OsmanlÕ devletinde “Galata Bankerleri”) • 20.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 298 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 299 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 300 Maliye politikasÕ kurallarÕ • Çok sayÕda ülkede hükümetlerin bütçe açÕ÷Õ vermesine hukuki kÕsÕtlar aranmÕútÕr • “Denk bütçe kanunlarÕ” pratik de÷ildir: kanunu çÕkartan Meclis daima baúka bir kararla iptal edebilir • KÕsa dönemde konjonktür dalgalanmasÕnÕ hafifletecek bütçe açÕklarÕna (ve fazlalarÕna) ihtiyaç vardÕr • “Maastricht kriterleri” bir maliye politikasÕ kuralÕ örne÷idir • Euro bölgesi ülkeleri bütçe açÕ÷Õna (GSMH’nÕn % 3’ü) ve kamu borcuna (GSMH’nÕn % 60’Õ) üst sÕnÕr koymayÕ kabul etmiúlerdir • SÕnÕrÕ geçen ülkeler çok büyük cezalar ödemeye mecburdur Anayasal iktisat • Daha kalÕcÕ bir kÕsÕtlama. bir dönemdeki bütçe dengesinin o dönem kamu borcunda gerçekleúen de÷iúimine eúit olmasÕ gerekir • Yani kamu borcundaki nominal de÷iúim nominal bütçe açÕ÷Õna.inci yüzyÕlda bile savaúÕn finansman kamu borcunda hÕzlÕ artÕúÕn temel nedenidir • Savaú yada barÕú. bütçe dengesi ile ilgili hükümlerin ülke anayasasÕnda yer almasÕdÕr • AnayasayÕ de÷iútirmek her ülkede zor bir süreçtir • “Anayasal iktisat” meclis ve hükümetin bütçe yapma yetkisinin anayasa aracÕlÕ÷Õ ile denetimlenmesini /kÕsÕtlanmasÕnÕ önerir • ABD’nin ciddi bütçe açÕklarÕ verdi÷i 1980’lerde muhafazakar Amerikan sa÷Õnda popüler oldu • Olabilecek en rijit maliye politikasÕ kuralÕdÕr • Beklenece÷i gibi sa÷-sol ayÕrÕmÕ olmaksÕzÕn siyasi partiler bu görüúe pek iltifat etmediler • Beklenmedik olaylar karúÕsÕnda kamu otoritesinin bütçe açÕ÷Õ verebilme hakkÕna sahip çÕktÕlar Bütçe ve kamu bilançosu • ùirketlerde iki ayrÕ muhasebe yöntemi vardÕr • Kar-zarar hesabÕ devlet bütçesi gibi úirketin gelirgider akÕmlarÕnÕ özetler • ùirket bilançosu ise úirketin bir tarihteki varlÕk ve yükümlülüklerinin stok de÷erlerini yansÕtÕr • Bütçe dengesi devletin varlÕk ve yükümlülük sto÷unda iki dönem arasÕ de÷iúime eúit olacaktÕr • Bilanço mantÕ÷Õ bütçeyi bakÕúÕ zenginleútirir • Örne÷in bütçe açÕ÷ÕnÕn nedeni varlÕk artÕúÕ olabilir • Yada bütçe fazlasÕnÕn gerisinde varlÕk satÕúÕ olabilir • ùirketlerde oldu÷u gibi devlet bütçesine devletin varlÕk-yükümlülük bilançosunun eklenmesi kamu maliyesinde úeffaflÕ÷Õ arttÕracaktÕr Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 301 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 302 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 303 Kamu borcunun tanÕmÕ • Kamu borcuna bilanço mantÕ÷Õ ile yaklaúabiliriz • Teorik olarak. buna karúÕlÕk kamu borcu Ocak 2004’de nominal ihale (faiz dahil) tutarÕnda artacaktÕr .

gelecekte ödenecek emekli maaúlarÕ devletin yükümlülü÷üdür • Sosyal güvenlik sistemleri genellikle “geldikçe öde” (pay as you go along) sistemi ile bugünkü primlerle bugünün emekli maaúlarÕ öder • Pek çok ülkede emeklilik sistemindeki görünmeyen yükümlülükler görünen kamu borcundan yüksektir • Türkiye’deki görev zararlarÕ da bir baúka gizli yükümlülük örne÷idir (*) Euro üyesi (Maastricht kriteri: % 60) Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 313 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 314 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 315 Nesiller arasÕ muhasebe • Bütçe açÕklarÕ ve yüksek kamu borcu tartÕúmalarÕnda karúÕmÕza iki soru çÕkar • Nesiller arasÕnda gelir da÷ÕlÕmÕnÕ anlamlÕ mÕdÕr? • Kamu borcu nesilden nesile külfet transferi midir? • Bir yaklaúÕm.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 307 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 308 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 309 øç borç – dÕú borç • Sermaye hareketlerinin kÕsÕtlandÕ÷Õ (konvertibilitenin olmadÕ÷Õ) ülkelerde kamunun iç ve dÕú borcu ayÕrdedilir • øç borç ülke içindeki alacaklÕlara olan borçtur • DÕú borç ülke dÕúÕndan alacaklÕlara olan borçtur • Konvertibilite ile birlikte iç-dÕú borç ayÕrÕmÕ fiilen anlamÕnÕ yitirir • øç borcun bir bölümü yabancÕlarÕn (non-residents) elinde olabilir • Buna karúÕlÕk yerliler (residents) dÕú borcun bir bölümünün alacaklÕsÕ olabilirler • Nihayet bazÕ yerliler dÕúarÕdan borçlanarak kamuya iç borç verebilirler Yerli para ve dövizle borç • Sermaye hareketlerinin serbest bÕrakÕlmasÕndan sonra esas ayÕrÕm borcun hangi para cinsinden oldu÷udur • Düúük enflasyonlu (istikrarlÕ) ülkelerde devlet sadece kendi parasÕ ile borçlanÕr • Yüksek enflasyonlu (istikrarsÕz) ülkelerde devlet baúka ülkelerin paralarÕ ile de (döviz) borçlanmak zorunda kalÕr • Kamu borcu içinde yerli para dÕúÕnda para birimlerinin de olmasÕ borç hesaplarÕnÕ iyice karÕútÕrÕr • øktisat teorisinde geliútiren model ve analizlerde daima kamu borcunun ülke parasÕ cinsinden oldu÷u varsayÕmÕ yapÕlÕr Borç oranÕ ve enflasyon • Yüksek enflasyon ortamlarÕnda borç oranÕnÕ hesaplamadan önce nominal GSMH’da düzeltme yapmak gerekir • GSMH akÕm büyüklü÷üdür: deflatör ortalama enflasyonu (Haziran sonu fiyatlarÕ) yansÕtÕr • Kamu borcu stok büyüklü÷üdür: yÕlÕn son günü fiyat düzeyini yansÕtÕr • GSMH’nÕn borç sto÷u ile aynÕ fiyat düzeyine getirilmesi gerekir • Orta-GSMH (centered-GNP) geçen yÕlÕn son yarÕsÕ ve gelecek yÕlÕn ilk yarÕsÕ nominal GSMH de÷erini alarak fiyatlarÕ AralÕk sonu düzeyine getirir • Baúka yöntemler kullanÕlabilir Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 310 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 311 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 312 Dünyada kamu borcu 2001 yÕlÕ Japonya Italya* Belçika* Kanada Yunanistan* Türkiye Danimarka øngiltere ABD Fransa* Borç oranÕ (%) 119 108 105 101 100 75 67 64 62 58 Portekiz* ørlanda* øspanya* Finlandiya* øsveç* Almanya* Avusturya* Hollanda* Avustralya Norveç Borç oranÕ (%) 55 54 53 51 49 46 40 27 26 24 ABD: 1790’dan bugüne kamu borcu Gizli yükümlülükler • Devletin gelecekteki bazÕ yükümlülükleri borç sayÕlarÕna dahil edilmemiú olabilir • Tipik örnek emeklilik sigortasÕ veren kamu sosyal güvenlik kurumlarÕdÕr • E÷er gerekli kaynaklar ayrÕlmamÕúsa. faiz-dÕúÕ denge ile faiz ödemeleri toplamÕna eúittir ¨ D = i D – FDD = KKBG • Denklemi D ile bölelim. yani kamu borcunun sadece her nesil içinde gelir da÷ÕlÕmÕnÕ de÷iútirdi÷idir • Bir baúka yaklaúÕmda kamu borcu bugünün vergi mükelleflerinin yararÕna. yarÕnÕn vergi mükellefleri nin zararÕnadÕr • Do÷allÕkla açÕ÷Õn nereden kaynaklandÕ÷Õ önemlidir: örne÷in e÷itime giden harcamalarÕ ondan yararlanan neslin ödemesi haklÕ görülebilir Kamu borcu neden kötüdür? • øktisatçÕlar kamu borcunun GSMH’ya oranÕnÕn yükselmesini arzulanmÕyan bir durum olarak niteler • Yüksek borç oranÕ hükümetin konjonktüre karúÕ geniúleyici maliye politikasÕ uygulamasÕnÕ engeller • Faiz ödemelerinin kamu gelirlerinden aldÕ÷Õ pay arttÕkça kamu hizmetlerine kalan pay azalÕr • Borcun geri ödenmemesi ihtimali risk primini yani reel faizi yükselterek bir faiz-borç kÕsÕr döngüsünü tetikleyebilir • Kamu borcunun bir bölümü dövizle olan ülkeler döviz kuru riski taúÕrlar • Muhafazakar iktisatçÕlar nezdine kamu borcu özel yatÕrÕmÕ kovdu÷u için (crowding out) zaten kötüdür Borç dinami÷i • Nominal borçtaki de÷iúme. her neslin kendi üretti÷ini kendisinin kullandÕ÷Õ. enflasyon ve reel faizi ekleyelim: borcun büyüme hÕzÕ d enflasyon ʌ artÕ faiz haddi r artÕ faiz-dÕúÕ denge/borç oranÕna fd eúittir d = ʌ + r – fd • Borç oranÕnÕn de÷iúimi į ise bu sayÕdan nominal GSMH büyüme hÕzÕnÕn (ʌ + g) çÕkartÕlmasÕ ile elde edilir į = d – (ʌ + g) = r – (fd + g) • Borç oranÕndaki de÷iúme reel faize. faiz-dÕúÕ denge/borç oranÕna ve reel büyüme hÕzÕna ba÷lÕdÕr .

eninde sonunda bugünün borçlarÕnÕ geri ödemek için vergileri arttÕrmak zorunda kalacaktÕr • Tedbirli vatandaúlar gelecekte artacak vergiler için bugünden harcamalarÕnÕ kÕsacaktÕr • Yani bütçe açÕ÷ÕnÕn yarattÕ÷Õ ek harcamaya eúit bir harcama kÕsÕntÕsÕ yaúanacaktÕr • Ricorducu eúde÷erlik budur Önemli mi? • øktisat teorilerini salt ampirik verilere dayanarak kabul yada reddetmek her zaman mümkün de÷ildir • Genellikle vergi indirimleri yada ek kamu harcamalarÕ tüketim harcamalarÕnÕ tahrik ederek geleneksel görüúle tutarlÕ sonuçlar yaratÕr • Baúka durumlarda. ülke parasÕnÕn de÷erindeki de÷iúmenin borcun milli gelire oranÕnÕ etkilemesidir • Reel kurdaki e de÷iúim ile dövizle borç/GSMH oranÕ çarpÕmÕ dfx Hazine’nin reel kur hareketinden kaynaklanan sermaye karÕnÕ/zararÕnÕ verir • Dövizle borçtan sermaye karÕ/zararÕ eklenerek borç dinami÷inin tam formülü elde edilir r = g + fd + s + e dfx • Ülke parasÕ reel olarak de÷er kazanÕrsa (e > 0) borç oranÕnÕ sabit tutan reel faiz yükselir. enflasyondaki artÕú sürdürülebilir nominal bütçe açÕ÷ÕnÕn milli gelire oranÕnÕ yükseltir • Enflasyonla birlikte nominal bütçe açÕklarÕnÕn büyümesi borç dinami÷i açÕsÕndan bir anlam taúÕmaz Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 319 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 320 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 321 Faiz-dÕúÕ fazla ve borç dinami÷i • Bütçenin faiz-dÕúÕ fazla vermesi halinde sürdürülebilir borç için gerekli reel faiz de÷iúecektir • Sürdürülebilir borç formülünden r = g + fd • Faiz-dÕúÕ denge/borç oranÕ artÕ büyüme hÕzÕ reel faiz haddine eúit yada büyükse borç oranÕ sabit kalÕr • Örne÷in % 80 borç oranÕ. reel faizlerin % 14. zÕttÕ durumda (e < 0) düúer Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 322 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 323 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 324 Kamu borcuna geleneksel bakÕú • øktisatçÕlar kamu borcunu maliye politikasÕnÕn bir yan ürünü olarak görürler • Büyük bölümü ise maliye politikasÕnÕ Keynesyen analiz araçlarÕ ile de÷erlendirir • Daha az vergi yada daha çok kamu harcamasÕ yani daha büyük bütçe açÕ÷Õ anlamÕnda gevúek maliye politikasÕnÕn kÕsa dönemde talebi ve üretimi arttÕraca÷ÕnÕ. r ve fd de÷iúmedi÷i sürece.8’idir • Borç oranÕ küçüldükçe aynÕ faiz-dÕúÕ fazla ile daha yüksek reel faiz ödemek mümkündür Seignorage ve borç dinami÷i • Kamu maliyesinin seignorage gelirini ekleyebiliriz • Bir yöntem Merkez BankasÕnÕn karÕnÕ faiz-dÕúÕ fazlaya girecek úekilde bütçe gelirlerine katmaktÕr • Genellikle seignorage geliri kamu gelirleri dÕúÕnda ayrÕ bir kalem olarak telakki edilir • Seignorage gelirleri/kamu borcu oranÕ formüle eklenince r = g + fd + s • Bu durumda sürdürülebilir borç için gerekli reel faiz haddi daha da yükselecektir • Ya da aynÕ büyüme hÕzÕ ve reel faiz haddi düzeyinde sürdürülebilir bütçe açÕ÷Õ için gerekli faiz-dÕúÕ fazla azalacaktÕr Döviz kuru ve borç dinami÷i • Kamu borcunun bir bölümünün döviz cinsinden olmasÕ borç dinami÷i formülünü karmaúÕklaútÕrÕr • Temel sorun. g. GSMH’nÕn % 6.5’u kadar faiz-dÕúÕ fazla ve % 6 büyüme hÕzÕ için. devletin mali yapÕsÕnÕ ihmal ettiklerini varsayar • Ricardo ise vatandaúlarÕn harcama kararlarÕnÕ alÕrken kamu maliyesini de hesaba kattÕklarÕnÕ önermiútir • Devlet sonsuza kadar açÕk veremeyece÷ine göre. iúsizli÷i azaltaca÷ÕnÕ önerirler • Bu görüúü kabul etmeyen iktisatçÕlar da vardÕr • Bunlardan bir bölümü øngiliz iktisatçÕsÕn David Ricardo’nun 1817’de yapmÕú oldu÷u bir analizden yararlanÕrlar • Ricardo kamu borcunu farklÕ de÷erlendirir Ricardocu eúde÷erlik • Geleneksel görüú bütçe açÕ÷ÕnÕn varlÕ÷Õnda vatandaúlarÕn sadece kendi mali durumlarÕna baktÕ÷ÕnÕ. tüketiciler sanki Ricardocu eúde÷erlilik teoremini anlÕyorcasÕna harcamalarÕnÕ arttÕrmayÕ reddeder • ABD’den Ricardo hipotezine karúÕ örnekler verilebilir • Ama Japonya’da hükümetlerin gevúek maliye politikasÕ ile tüketim harcamalarÕnÕ canlandÕrma çabalarÕ sonuç vermemiútir . reel faiz haddi eksi faiz-dÕúÕ denge/borç oranÕna eúit olmalÕdÕr g = r – fd • Bu basit sonucun çok ilginç sonuçlarÕ vardÕr Sürdürülebilir bütçe açÕ÷Õ • FDD = 0 varsayalÕm • Bütçe faizler dÕúÕnda ne açÕk ne de fazla vermektedir • Bu durumda faiz ödemeleri kadar bir bütçe açÕ÷Õ (KKBG) vardÕr • E÷er reel faiz haddi ekonominin büyüme oranÕna eúitse borç oranÕ sabit kalÕr (küçükse düúer) • Buna “sürdürülebilir bütçe açÕ÷Õ” diyebiliriz • Reel büyüklüklerle çalÕútÕ÷ÕmÕzÕ hatÕrlatalÕm • Sürdürülebilir bütçe açÕ÷ÕnÕn GSMH’ya oranÕ borç oranÕ çarpÕ büyüme hÕzÕna eúittir • Sürdürülebilir borç için sÕk sÕk tekrarlanan bu sonucun faiz-dÕúÕ bütçenin dengede olmasÕ halinde geçerli oldu÷u unutulmamalÕdÕr Sürdürülebilir bütçe açÕ÷Õ ve enflasyon • Borç dinami÷i enflasyonla birlikte yani nominal büyüklükler için de geçerlidir • Enflasyonun varlÕ÷Õ sadece sürdürülebilir açÕ÷Õn nominal de÷erini ve GSMH’ya oranÕnÕ etkiler • Formülü nominal büyüklüklerle yazalÕm ʌ + g = ʌ + r – fd • Sürdürülebilir bütçe açÕ÷Õ nominal GSMH büyüme hÕzÕnÕn borç oranÕ ile çarpÕmÕna eúit olacaktÕr • Di÷er parametreler.1 ve altÕnda kalmasÕ borç oranÕnÕ sabit tutmak için yeterlidir • Sürdürülebilir bütçe açÕ÷Õ GSMH’nÕn % 4.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 316 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 317 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 318 Sürdürülebilir borç • Denklemin en basit çözümü borç oranÕnÕ sabit tutacak büyüklüklerin aranmasÕdÕr • Zaman içinde kamu borcu ile ekonominin üretkenli÷i arasÕndaki iliúkinin de÷iúmemesine “sürdürülebilir borç” denebilir • Nominal açÕdan. borç oranÕnÕn sabit kalmasÕ için į = 0 olmalÕ yani kamu borcu artÕú hÕzÕ d ile GSMH artÕú hÕzÕ (ʌ + g) eúitlenmelidir • Reel açÕdan ise daha da ilginç bir sonuç vardÕr: reel büyüme hÕzÕ.

sÕ÷ mali piyasalar. para ikamesi. yerlilere de döviz yükümlülü÷ü olabilir • øç yükümlülükler TL cinsindendir ve MB’nÕn üçüncü úahÕslara yerli para ile borcunu temsil eder • DolaúÕmdaki para (banknot ve bozukluk) MB’nÕn yükümlülü÷üdür (elinde tutanlara borcudur) • BankalarÕn MB’deki rezervleri (mevduat) ve kamu kurumlarÕnÕn mevduatÕ da yükümlülük kalemleridir • MB’nÕn yükümlülüklerindeki artÕú ekonomide para (likidite) artÕúÕ demektir . yüksek enflasyon. para çÕkarma yetkisi yabancÕ sermayeli özel bir bankaya OsmanlÕ BankasÕ’na verilmiút • Türkiye Cumhuriyet Merkez BankasÕ (TCMB) 1930 yÕlÕnda kuruldu ve 1932’de faaliyete geçti • Federal Reserve Board 1913’de kurulmuútur. Banque de France geçmiúleri 18’inci yüzyÕla giden kuruluúlardÕr TCMB • Genel Kurul yÕlda bir kez toplanÕr (Hazine a÷ÕrlÕklÕ) • Banka Meclisi Genel Kurul tarafÕndan seçilir • Guvernör yada Baúkan Hükümet tarafÕndan beú yÕl için seçilen bankanÕn tepe yöneticisidir • Para PolitikasÕ Kurulu yakÕn geçmiúte para politikasÕnÕ belirlemek üzere tesis edilmiútir • TCMB kanunla para politikasÕnÕ belirlemekte hükümetten ba÷ÕmsÕz hale getirilmiútir • TCMB Bilançosu parasal geliúmeleri özetler • VarlÕk ve yükümlülükleri TL yada döviz cinsinden olabilir • DolaúÕmdaki para TCMB’nÕn yükümlülü÷üdür (borcudur) Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 331 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 332 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 333 Merkez BankasÕ Bilançosu • Ekonominin parasal geliúmeleri Merkez BankasÕnÕn bilançosundan takip edilebilir • Parasal verilerin baúÕnda her hafta internette yayÕnlanan ve medyada haber/inceleme olarak yer alan TCMB Analitik Bilançosu gelir • Mali piyasalar MB bilançosundaki geliúmeleri dikkatle inceler ve izler • Normal úirket bilançolarÕndan biraz farklÕdÕr • Ekonomik aktörlerin para arzÕnÕ ve para politikasÕnÕ daha kolay izlemelerini sa÷layacak úekilde yapÕlandÕrÕlmÕútÕr • Tüm bilançolar gibi varlÕk ve yükümlülüklerden oluúur MB bilançosu: varlÕklar • Analitik bilançoda MB varlÕklarÕ iç varlÕklar ve dÕú varlÕklar diye ikiye ayrÕlÕr • DÕú varlÕklar döviz ve altÕn cinsinden varlÕklardÕr • Bunlara MB’nÕn uluslararasÕ rezervleri de denebilir • Döviz varlÕklarÕnÕn cüzi bir bölümü nakittir.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 325 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 326 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 327 Kamu borcu ve para politikasÕ • øktisatçÕlarÕn büyük bölümü yüksek borç oranlarÕnÕn para politikasÕnÕn etkinli÷ini azalttÕ÷Õna inanÕr • Örne÷in enflasyonla mücadele için sÕkÕ para politikasÕ uygulanmasÕ halinde reel faizlerin artmasÕ bütçeyi çok olumsuz etkiler • Hatta bir borç sarmalÕnÕn oluúmasÕna neden olabilir • Yüksek borç oranÕ hükümeti para basarak (monetizasyon) borçtan kurtulma arayÕúlarÕna teúvik eder • Amaç beklenmeyen yüksek enflasyon aracÕlÕ÷Õ ile kamudan alacaklÕ olanlardan Hazine’ye servet transferi yapmaktÕr • Monetizasyon sürecinin hiperenflasyonla sonuçlanmasÕ ihtimali çok yüksektir Geliúmiú ülkelerde borç sorunu • Kamu borcunun geliúmiú ülkelerde yarattÕ÷Õ sorunlara bakarak baúlayalÕm • Geliúmiú ülkelerde nüfus artÕúÕ durmuú ve tÕptaki geliúmeler sonucu hayat beklentisi yükselmiútir • Toplam nüfus içinde yaúlÕ nüfus oranÕnÕn artmasÕ emeklilik ve sa÷lÕk harcamalarÕnÕn daha küçük bir çalÕúan nüfus tarafÕndan finanse edilmesini gerektirir • Transfer harcamalarÕndaki zorunlu artÕú ileride kamu maliyesini zorlayacak açÕklara neden olacaktÕr • ùimdiden bütçe açÕ÷Õ olan ve kamu borcu yüksek ülkeler ileride gerekecek ek harcamalarÕ yapmakta zorlanacaklardÕr • Bu koúullarda düúük borç oranÕ bir avantajdÕr Geliúen ülkelerde borç sorunu • Geliúen ülkelerde nüfus artÕúÕ hÕzÕ yüksek. ondan önce parayÕ ABD Hazinesi basÕyordu • Buna karúÕlÕk Bank of England. konsolidasyon. moratorium. mali krizler. türü baúka iktisat politikasÕ sorunlarÕna raslanÕr • Türkiye’nin yakÕndan tanÕdÕ÷Õ bu sorunlarÕ ileride ayrÕntÕlÕ úekilde ele alaca÷Õz Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 328 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 329 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 330 Merkez BankasÕ PARA ARZI Merkez BankasÕ ve para AltÕncÕ Bölüm • Kanuni para. büyük kÕsmÕ yurt dÕúÕnda faiz geliri elde eden mali varlÕklardÕr • øç varlÕklar TL cinsindendir • øç varlÕklar MB tarafÕndan Hazine’ye yada di÷er kamu kuruluúlarÕna ve yerli mali kuruluúlara açÕlan TL kredileridir • øç varlÕk artÕúÕ MB’nÕn yerli para ile ekonomiden alacaklarÕnÕn yükselmesi anlamÕna gelir MB bilançosu: yükümlülükler • Analitik bilançoda MB yükümlülükleri de dÕú yükümlülükler ve iç yükümlülükler diye ayrÕlÕr • DÕú yükümlülükler döviz cinsindendir ama ille yabancÕlara olmasÕ gerekmez. dolayÕsÕ ile toplam nüfusta yaúlÕlarÕn payÕ düúüktür • Buna karúÕlÕk bazÕ geliúen ülkelerde büyük bütçe açÕklarÕ giderek yüksek borç oranlarÕna yol açmÕútÕr • østikrarsÕz geliúen ülkelerde kamu borcunun önemli bir bölümü döviz cinsindendir • Yüksek borç oranÕna sahip geliúen ülkelerde genellikle popülizm. kamu otoritesinin para basma tekelini Merkez BankalarÕna devretmesine yol açmÕútÕr • ParanÕn yaratÕlmasÕnÕ neden kamu tekeline alÕnmÕútÕr? Çünkü para basmak dünyanÕn en karlÕ iúidir • Cumhuriyet öncesinde. vs.

8% 1.1-ba-Doviz Olarak Takip Olunan Mevduat P.337 21.2-Ad-Banka Disi Kesimin Mevduati P.0% 52.2-aa-i-Bankamiz Portfoyu A.2-ad-Diger Kalemler A.1% TCMB 42 24 18 42 35 7 3.4% DolaúÕmdaki Para / GSMH (%) 5.5% 6. iç yükümlülüklerde yani ekonomide dolaúan para miktarÕnda de÷iúim demektir • DÕú yükümlülük sabitken MB varlÕklarÕ ve para arzÕ (iç yükümlülük) tanÕm icabÕ beraberce artacaktÕr • Merkez BankasÕ para arzÕnÕ (varlÕklarÕnÕ/iç yükümlülüklerini) tahvil yada döviz alÕm satÕmÕ yada iç mevduat ve kredilerindeki hareketlerle de÷iútirir AçÕk Piyasa øúlemleri – APø • Normal olarak MB’nÕn para arzÕnÕ etkilemekteki en etkin aracÕ AçÕk Piyasa øúlemleridir – APø • APø ikinci el tahvil piyasasÕnda MB’nÕn Hazine tahvili alÕp satma iúlemleridir • MB Hazine tahvili alÕnca hem iç varlÕklarÕ hem de iç yükümlülükleri yani para arzÕ artar: çünkü aldÕ÷Õ tahvile kanuni para öder • MB tahvil satÕnca hem iç varlÕklarÕ hem de iç yükümlülükleri yani para arzÕ azalÕr : çünkü satttÕ÷Õ tahvil karúÕlÕ÷Õnda kanuni para alÕr • Geliúmiú ülke Merkez BankalarÕnÕn para arzÕ miktarÕnÕ denetlemek için en çok kullandÕklarÕ yöntem APø’dir Döviz iúlemleri • MB’nÕn para arzÕnÕ denetlemek kullanabilece÷i bir di÷er yöntem döviz iúlemleridir • MB mali yada di÷er kuruluúlardan döviz alÕnca hem varlÕklarÕ hem de iç yükümlülükleri yani para arzÕ artar: çünkü aldÕ÷Õ dövize kanuni para ödemektedir • MB mali yada di÷er kuruluúlara döviz satÕnca hem varlÕklarÕ hem de iç yükümlülükleri yani para arzÕ azalÕr: çünkü sattÕ÷Õ döviz için kanuni para almaktadÕr • Geliúmiú ülke MB’larÕ bu yöntemi kullanmazlar • Buna karúÕlÕk geliúen ülkelerde çok kullanÕlÕr • Özellikle 2001 öncesinde Türkiye’de MB’nÕn para arzÕnÕ döviz iúlemleri ile denetlemiútir Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 340 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 341 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 342 Zorunlu karúÕlÕklarÕn de÷iútirilmesi • Bankalar topladÕklarÕ mevduatÕn asgari bir oranÕnÕ Merkez BankasÕnda karúÕlÕk tutmak zorundadÕr • BankalarÕn zorunlu karúÕlÕk oranlarÕnÕn de÷iútirilmesi MB’da tuttuklarÕ mevduatÕ dolayÕsÕ ile iç yükümlülükleri yani para arzÕnÕ de÷iútirecektir • Zorunlu karúÕlÕklar aynÕ zamanda para çarpanÕnÕ yani banka sisteminde yaratÕlan likiditeyi etkiler • Örne÷in zorunlu karúÕlÕk artÕúÕnda MB’na ek karúÕlÕk yatÕrabilmek için bankalar kredilerini kÕsarlar • Zorunlu karúÕlÕklarÕn sÕk sÕk de÷iútirilmesi mali sistem açÕsÕndan arzulanÕr bir durum de÷ildir • Zorunlu karúÕlÕklarÕn sistemdeki payÕ düútükçe bir enstrüman olarak yararÕ da azalacaktÕr øskondo haddinin de÷iútirilmesi • øskonto haddi MB’nÕn bankalara kÕsa dönem borçlanmalarÕnda uyguladÕ÷Õ faiz haddidir • Türkiye’de buna gecelik kotasyon da deniyor • øskonto haddinin de÷iúmesi bankalarÕn zorunlu karúÕlÕklarÕnÕ ne ölçüde MB’dan borçlanarak yapacaklarÕnÕ kararÕnÕ etkileyecektir • Banka sistemine açÕlan kredilerin de÷iúmesi iç yükümlülükleri yani para arzÕnÕ de÷iútirir • Para çarpanÕnda aynÕ yönde de÷iúikli÷e neden olur • øskonto haddi geliúmiú ülkeler Merkez BankalarÕ tarafÕndan en çok kullanÕlan para arzÕ denetim enstrümanÕdÕr • Para arzÕnÕn dolaylÕ úekilde denetlenmesini sa÷lar Di÷er parasal göstergeler • Para politikasÕnÕn baúka göstergeleri vardÕr • Net øç VarlÕklar MB’nÕn likidite yaratmasÕnÕn ve para basmasÕnÕn iyi bir göstergesidir • øç varlÕklarÕn denetlenmek istenen bazÕ kalemleri net iç varlÕklarÕ oluúturur • Net DÕú VarlÕklar MB’nÕn döviz ihtiyacÕnÕ gösterir • DÕú varlÕklardan dÕú dünyaya yükümlülükler ve iç bankalara döviz yükümlülükleri çÕkartÕlarak bulunur • Net Döviz Pozisyonu MB’nÕn toplam döviz kuru riskini ifade eder • Döviz varlÕklarÕndan döviz yükümlülükleri çÕkartÕlarak bulunur • IMF ile yapÕlan programlarda bunlarÕn hepsi farklÕ aúamalarda performans kriteri olarak kullanÕlmÕútÕr .2-Aba-Bankalar Zorunlu Karsiliklari Dünyada MB bilançolarÕ • ABD. MB bilançosunun ise pasifinde yer almasÕdÕr • øç yada dÕú varlÕklardaki her de÷iúim.2-Ac-Fon hesaplari P.2-B-DIGER MERKEZ BANKASI PARASI P. AB yani geliúmiú ülke Merkez BankasÕ bilançolarÕ bazÕ müúterek özellikler gösterir • Bilançoda dÕú varlÕklar (uluslararasÕ rezervler) ihmal edilecek derecede küçüktür • øç varlÕklar ise bilançonun büyük kalemidir • øç varlÕklarÕn adeta tümü Hazine’nin çÕkarmÕú oldu÷u borç tahvilleridir • Genellikle dÕú yükümlülük (döviz borçlarÕ) görülmez • øç yükümlülükte en büyük kalem MB’nÕn bastÕ÷Õ dolaúÕmdaki paradÕr • Özellikle ABD’de Merkez BankasÕ (Fed) faiz getiren Hazine tahvilleri karúÕlÕ÷Õnda faizsiz banknot çÕkartan ilginç (ve karlÕ) bir mali kurum olmaktadÕr Dünya: MB bilançolarÕ MøLYAR USD VarlÕklar 614 Döviz VarlÕklarÕ (altÕn dahil & SDR) 27 øç VarlÕklar 587 Yükümlülükler 614 Döviz Yükümlülükleri 0 øç Yükümlülükler 614 DolaúÕmdaki Para 563 KarúÕlaútÕrma GSMH (2000 yÕlÕ) 9646 VarlÕklar / GSMH (%) 6.2-MERKEZ BANKASI PARASI P.8% FX Liabilities/Yükümlülükler (%) 0.1-TOPLAM DOVIZ YUKUMLULUKLERI P.2-ac-TMSF'na Kullandirilan Krediler A.2-a-Nakit Islemler A.2-aa-i-a-5 Kasim 2001 Oncesi DIBS A. Japonya. dÕú yükümlülükler sabit kalÕyorsa.0% DolaúÕmdaki Para/Yükümlülükler (%) 91.YUKUMLULUKLER P.7% 2000 yÕlÕ sonu itibarÕyla Bank Euro ABD area Federal of Rezerv Japan ECB 919 30 889 919 0 919 468 4.4% Germany Bundes Bank 257 94 163 257 0 257 134 2058 12.2-c-IMF Acil Yardim Takip Hesabi(Hazine) P.2% 10.2-Bb-Kamunun TL Mevduati Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 337 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 338 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 339 MB’nÕn para yaratmasÕ • Merkez BankasÕnÕn para arzÕnÕ de÷iútirmesinin bilançosuna nasÕl yansÕdÕ÷ÕnÕ tekrar görelim • Anahtar.2-aa-ii-Diger P.6% 44.8% 83.0% 50.2-aa-Hazine Borclari A.8% 0. kanuni paranÕn ekonomideki tüm di÷er aktörlerin bilançolarÕnÕn aktifinde.2-ab-Bankacilik Sektorune Acilan Nakit Krediler P.2-IC VARLIKLAR A.3% 8.1-a-Dis Yukumlulukler P.2-Aa-Emisyon P.2-Ba-Acik Piyasa Islemleri P.2-b-Degerleme Hesabi A.VARLIKLAR A.2-A-REZERV PARA P.9% 835 397 438 835 13 822 371 6780 12.7 202 20.2-aa-i-b-Ikincil Piyasadan Alinan DIBS A.3% 5.8% A.5% 1.2-Abb-Bankalar serbest Imkani A.1-DIS VARLIKLAR A.2-Ab-Bankalar Mevduati P.5% 0.1-b-Ic Yukumlulukler P.1-bb-Bankalarin Doviz Mevduati P.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 334 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 335 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 336 MB bilançosu: kalemler A.

M2 = M1 + TL vadeli mevduatÕ .0 milyar dolara geriledi • AynÕ dönemde dolaúÕmdaki para miktarÕ artmÕútÕ • Para arzÕnÕ düúüren banka iflaslarÕ sonucu mevduatÕn neredeyse yarÕ yarÕya düúmesi idi • Monetaristler bankalarÕn Fed yönetiminin hatalÕ tutumu sonucunda iflas etti÷ini düúünür • Fed’in nihai borç verici görevini yeterince aktif úekilde yapmamÕútÕr • Tasarrufunu kaybeden insanlarÕn tüketimlerini kÕsmalarÕ depresyonu derinleútirmiútir Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 346 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 347 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 348 Para arzÕ tanÕmlarÕ • Para arzÕ ekonomideki toplam kullanÕlabilir para (likidite) miktarÕdÕr • Önemli bir soru.5 milyar dolardan 19.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 343 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 344 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 345 MB parasÕnÕ ölçülmesi • MB’nÕn yükümlülüklerine bakarak para arzÕnÕn oluúumunu daha iyi anlayabiliriz • DolaúÕmdaki para artÕ bankalarÕn MB’Õ nezdinde zorunlu ve serbest mevduatÕ para tabanÕnÕ oluúturur (base money) • Bütçe dÕúÕ fonlarÕ ve banka-dÕúÕ kesimlerin mevduatÕnÕ para tabanÕ ile toplayarak rezerv parayÕ (reserve money) buluruz • Rezerv paraya MB API net sonucunu ve kamu kesimi mevduatÕnÕ ekleyerek merkez bankasÕ parasÕ (central bank money) elde edilir • MB bunlardan bazÕlarÕnÕ yada tümünü para politikasÕ hedefi olarak alabilir Nihai borç veren • Merkez BankasÕnÕn ekonomide nihai borç verendir (lender of last resort) • E÷er ekonomik aktörler daha çok likidite istiyorsa. cr banka dÕúÕ kesimin para tutma tercihini yansÕtÕr Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 349 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 350 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 351 Para çarpanÕ • øki oranÕ formüle yerleútirir ve B’yi sa÷a alÕrsak M = [ ( cr + 1 ) / (cr + rr) ] x B • Daha da basitleútirmek için m = (cr+1) / (cr+rr) M=mxB • Para tabanÕ B tümü ile MB’nÕn denetimi altÕndadÕr • m katsayÕsÕna para çarpanÕ denir • Para çarpanÕ MB’nÕn denetledi÷i güçlü paranÕn (high-powered money) banka sisteminin mevduat yaratmasÕ yolu ile toplam likiditeye (para arzÕna) dönüúme süratini ifade eder • Baúka bir ifade ile MB para tabanÕnÕ yada karúÕlÕkmevduat oranÕnÕ de÷iútirince toplam para arzÕ da arzuladÕ÷Õ yönde para çarpanÕ kadar de÷iúir BazÕ sonuçlar • MB ve mali sistem tarafÕndan para yaratÕlmasÕnÕn mekanizmasÕnÕ özetleyebiliriz • Para arzÕ M’nin para tabanÕ B’ye oranÕ sabittir yani B’deki yüzde de÷iúim M’yi aynÕ yüzde ile de÷iútirir • KarúÕlÕk-mevduat oranÕ rr küçüldükçe. aynÕ miktar para tabanÕ ile ekonomide daha büyük miktarda likidite (para arzÕ) yaratÕlmasÕ anlamÕna gelir • Mali derinleúme ile para çarpanÕ da büyür .M2Y = M2 + döviz tevdiat hesaplarÕ DTH . aynÕ miktar para tabanÕ B’nin yarattÕ÷Õ para arzÕ M daha büyüktür • Yani karúÕlÕk-mevduat oranÕ rr’de bir düúüú para tabanÕ B sabit iken para arzÕ M’yi arttÕrÕr • Para-mevduat oranÕ cr küçüldükçe.M1 = BM + TL vadesiz mevduatÕ (tasarruf+ticari) .M0 = DolaúÕmdaki para (emisyon) . birinin bu likiditeyi sa÷lamasÕ gerekir • Mevduat sahiplerinin korktuklarÕnÕ ve bankalardan mevduat çektiklerini düúünelim (bank run) • E÷er bankalarÕn nakit borçlanabilece÷i bir kurum yoksa ekonomideki para miktarÕ talebin altÕnda kalÕr ve bankalar mevduat ödeyemez hale gelirler • Banka iflaslarÕ mali sistemi çökertir • Halbuki kanuni para MB’na ihtiyaç duyulan parayÕ basarak bankalara verme yani banka krizini engelleme olana÷ÕnÕ sa÷lamaktadÕr Büyük Buhran’da banka iflaslarÕ • Moneteristlerin 1930’larda yaúanan Büyük Buhran’Õ parasal nedenlerle açÕkladÕklarÕnÕ görmüútük • ABD’de 1929’dan 1933’e toplam para arzÕ 26.Para tabanÕ (BM) = M0 + bankalarÕn MB’deki zorunlu ve serbest mevduatÕ . dolaúÕmdaki banknotlar ve bozukluklar dÕúÕnda dÕúÕnda hangi likit varlÕklarÕn para arzÕ tanÕmÕna girdikleridir • . aynÕ miktar B’nin yarattÕ÷Õ para arzÕ M daha büyüktür • Yani para-mevduat oranÕ cr’de bir düúüú para tabanÕ B sabit iken para arzÕ M’yi arttÕrÕr • Fiili para arzÕ bu parametlerlere ba÷lÕdÕr DolaúÕm hÕzÕ ve mali derinleúme • ParanÕn dolaúÕm hÕzÕ para arzÕnÕn cari fiyatlarla (nominal) GSMH’ya bölünmesi ile elde edilir • KÕsa dönemde oynak olabilir fakat uzun dönemde belirli bir e÷ilimi izler • Örne÷in Türkiye’de M2Y+R bölü nominal GSMH yakÕn geçmiúte sürekli yükselmiútir • Bu olgu mali piyasalarÕn derinlik kazanmasÕnÕn bir iúareti olarak kabul edilir • Para çarpanÕ da aynÕ olayÕn bir baúka ölçüsüdür • Mali sistemin büyümesi.M2Y+R = M2Y + Repo • En yaygÕn kullanÕlan Para TabanÕ ve M2Y+R’dÕr Banka mevduatÕ ve para arzÕ • Para arzÕ ile MB’nÕn yarattÕ÷Õ para arasÕndaki iliúkiyi yakÕndan görme zamanÕ geldi • MB’nÕn yarattÕ÷Õ para C artÕ banka sistemindeki mevduat D toplam para arzÕ M’e eúittir M=C+D • Para tabanÕ ekonomideki banknotlar C artÕ bankalarÕn MB’daki rezervleri R‘e eúittir B=C+R • ølk denklemi ikinci ile bölersek M/B=(C+D)/(C+R) • Sa÷daki terimi D ile bölersek M / B = [ ( C / D + 1 ) ] / [ ( C / D + R / D) ] • Bu ilginç bir denklemdir Temel mevduat oranlarÕ • C / D dolaúÕmdaki paranÕn mevduata oranÕdÕr • Tüketicilerin ve firmalarÕn likit varlÕklarÕ içinde ne ölçüde nakit tutmayÕ arzuladÕklarÕnÕ ifade etmektedir • Buna para-mevduat oranÕ (currency-deposit ratio) cr diyelim • R / D bankalarÕn MB’da tuttuklarÕ karúÕlÕklarÕn mevduata oranÕdÕr • Banka sisteminin ticari koúullarÕ ve kanuni zorunluluklar tarafÕnda belirlenir • Buna karúÕlÕk-mevduat oranÕ (reserve-deposit ratio) rr diylelim • Yani rr banka sisteminin karúÕlÕk ayÕrma tercihini.

enflasyona ve servete ba÷lÕ olacaktÕr Para ikamesi • ParanÕn de÷er saklama iúlevi bizi çok önemli bir kavrama getirir: para ikamesi (dolarizasyon) • Yüksek ve dalgalÕ enflasyonla birlikte ülke parasÕ de÷er saklama iúlevini yapamaz hale gelir • Vatandaúlar nakit varlÕklarÕnÕ beklenmeyen enflasyon ve kur de÷iúmelerine karúÕ korumak için döviz halinde tutmaya baúlar • Döviz mevduatÕ hem yerli para ile mevduattan hem de reel GSMH’dan daha hÕzlÕ büyür • Yerli paranÕn yanÕnda nakit döviz de ekonomide dolaúmaya baúlar • Nakit döviz dolaúÕmÕ ve döviz mevduatÕ MB’nÕn para politikasÕ araçlarÕnÕ ciddi úekilde kÕsÕtlar Para arzÕ ve ekonomi • Para arzÕnda bir de÷iúim ekonomiyi nasÕl etkiler? • Yani para arzÕ de÷iúince ekonomi bir denge noktasÕndan di÷erine hangi mekanizmalarla geçer? • Çünkü ekonomik aktörler tutmayÕ arzuladÕklarÕndan fazla parayÕ ya harcarlar yada borç verirler • Yani para piyasasÕndaki arz fazlasÕ mal ve tahvil piyasasÕna talep fazlasÕ úeklinde yansÕr • ølki talebi arttÕrÕr ikincisi faizler düúürür • Her ikisi de ekonomiyi canlandÕrÕcÕ etki yapar • Para arzÕnÕn yetersiz kalmasÕ halinde ise aynÕ mekanizma tersine iúler • Para piyasasÕndaki talep fazlasÕ mal ve tahvil piyasalarÕnda talep yetersizli÷ine dönüúür ( M / P )d = L ( rs . Se. ekonomide tarÕm kesiminin yaygÕnlÕ÷Õ. vs. W ) • M1 için yetersiz kalabilir ama M2Y+R gibi daha kapsamlÕ para arzÕ tanÕmlarÕ için anlamlÕdÕr Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 358 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 359 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 360 Mikrotemel nedir? • Basit Keynesyen model iki temel makro iliúki üstüne inúa edilmiúti • Nihai tüketim harcamalarÕ gelirin yavaúlayarak artan bir fonksiyonu idi • YatÕrÕm harcamalarÕ faiz haddinden yada gelirden ba÷ÕmsÕz úekilde belirleniyordu (modele dÕúsaldÕ) • Bu iki Keynesyen iliúkinin hangi davranÕúsal varsayÕmlara dayandÕ÷Õ açÕk de÷ildi • Örne÷in makro düzeyde tüketim harcamalarÕnÕn öngörülen úekilde davranmasÕ için mikro düzeyde tüketicilerin onunla uyumlu davranÕúÕnÕ açÕklamak gerekecekti • MakroiktisadÕn mikrotemelleri böylece oluútu Keynesyen tüketim fonksiyonu • Keynes tüketim C ile kullanÕlabilir gelir Y arasÕnda basit bir do÷rusal iliúki kurmuútu C = C + cY ve C > 0 and 0 < c < 1 • C gelir düzeyi sÕfÕra düúse bile toplumun varlÕ÷Õ için gerekli asgari tüketim miktarÕdÕr • Bu fonksiyonun üç özelli÷i vardÕr • Marjinal tüketim e÷ilimi c sÕfÕrla bir arasÕnda yer alÕr • Faiz haddi denklemde yoktur • Ortalama tüketim e÷ilimi APC = C / Y = (C / Y) + c gelir Y arttÕkça azalmaktadÕr • Bunlar Keynes’in tüketicinin davranÕúÕ ile ilgili temel varsayÕmlarÕdÕr MIKROTEMELLER Tüketim ve YatÕrÕm HarcamalarÕ Yedinci Bölüm . ii) hesap birimi. aylÕk. kurumsal etkenler iúlem saiki ile para talebini etkiler Spekülasyon ve likidite talebi • Keynesyen para teorisinde spekülasyon amacÕ ile para tutulmasÕnÕn özel bir yeri vardÕr • Nominal faizlerde bir yükselme bekleyenler tahvil portföylerini boúaltÕp çÕkÕp nakte geçerler • Çünkü faiz yükselince tahvil fiyatlarÕnda oluúacak gerileme sermaye zararÕna neden olur • Düúük faizlerde spekülasyon amaçlÕ para talebinin faiz elastikli÷i çok yükselir • Yani para arzÕndaki artÕú bu amaçla massedilir • Keynes bu ilginç duruma “likidite tuza÷Õ” dedi • Spekülatif amaçlÕ para talebinin varlÕ÷Õ MB’nÕn para arzÕnÕ arttÕrarak nominal faizi düúürme etkinli÷ini kÕsÕtlayabilir Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 355 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 356 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 357 Portföy teorileri • Makroiktisat açÕsÕndan paranÕn servet saklama iúlevi çok önemlidir • Portföy teorileri parayÕ ekonomik aktörlerin varlÕk portföyü içinde bir enstrüman olarak ele alÕr • Para sÕfÕr risk ve sÕfÕr getirisi olan bir varlÕktÕr • Hisse senedi. rb . vs. i ) • Teoride a÷ÕrlÕklÕ olarak bu iki fonksiyon kullanÕlÕr øúlem saiki ile para talebi • øúlem saiki ile para talebi ekonomik aktörlerin günlük ödeme ihtiyaçlarÕnÕ vurgular • Nakit para ve vadesiz mevduat (çek hesaplarÕ) insanlarÕn yaúamÕnÕ kolaylaútÕrÕr • Nominal faiz haddinin yüksek oldu÷u yüksek enflasyonlu ülkelerde nakit yada vadesiz mevduat tutmanÕn fÕrsat maliyeti yükselece÷inden iúlem saiki ile para talebi düúecektir • Nominal faiz haddinin düúük oldu÷u düúük enflasyonlu ülkelerde tersi olacaktÕr • Ücret ödeme dönemleri (haftalÕk.). iii) servet saklama aracÕ • Miktar teorisinde mübadele amacÕ ile para tutulur: yani reel para talebi reel GSMH’nin bir oranÕdÕr ( M / P )d = k Y • IS-LM modeli daha gerçekçi bir varsayÕmla likidite talebinin reel gelirin yanÕnda nominal faiz haddine de ba÷lÕ olaca÷ÕnÕ kabul eder ( M / P )d = L ( Y . gayrimenkul yada tahvil fiyatlarÕ dalgalanÕrken nominal olarak paranÕn de÷eri daima sabit kalÕr • Para talebi di÷er varlÕklarÕn getirisine. çek hukuku.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 352 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 353 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 354 Para talebi • Para arzÕnÕn önemi ekonomide paraya talep olmasÕndan kaynaklanÕr • Ekonomik aktörler neden para talep ederler? • ParanÕn üç iúlevini hatÕrlayalÕm: i) mübadele aracÕ.

Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 361 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 362 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 363 Keynesyen tüketim fonksiyonu Keynes’in faraziyeleri • Faraziye (conjecture): yetersiz veri ile ulaúÕlan sonuç • Keynes’in güvenilir veriler için gerekli bilgisayarlarÕ ve karmaúÕk istatistiki teknikleri yoktu • Gözlemlerine ve içgüdülerine dayanmak zorunda idi • Birinci faraziye: marjinal tüketim e÷ilimi sÕfÕrla bir arasÕnda yer alÕr yani insanlar gelirlerinin ne tümünü tüketir ne de tümünü tasarruf eder • økinci faraziye: ortalama tüketim e÷ilimi gelir yükseldikçe düúer yani daha yüksek gelir düzeyleri daha çok tasarruf yapmayÕ mümkün kÕlar • Üçüncü faraziye: faiz haddi tüketim ve tasarruf kararlarÕ açÕsÕndan önemsizdir çünkü faiz haddi sadece portföy tercihini etkiler Ampirik sonuçlar • ABD ve øngiltere’de yapÕlan ilk ampirik çalÕúmalar Keynes’in faraziyeleri ile aynÕ yönde sonuçlar verdi • Daha yüksek gelire sahip hanelerin tasarruf oranÕ daha düúük gelire sahip ailelerden daha büyüktü • Gelirin azaldÕ÷Õ resesyon yÕllarÕnda GSMH’da tüketim harcamalarÕnÕn payÕ artÕyordu • Tüketim harcamalarÕ. tasarruf ve faiz hadleri arasÕnda anlamlÕ bir iliúki görülmüyordu • Ancak. servet ve tüketim • Modigliani tüketim oranÕnÕ gelir ve servete ba÷lar C/ Y=D(W/ Y)+E • ønsan yaúamÕnÕn iki ayrÕ fazÕ oldu÷unu vurgular • Üretken yaúam fazÕnda gelir yüksektir ve tasarruf yapÕlÕr • Emeklilik döneminde gelir düúüktür ve servetten harcama ile muadil bir tüketim düzeyi tutturulur • Yani ilk fazda servet biriktirilir (tasarruf yapÕlÕr) • økinci fazda servetten yenir (eksi tasarruf yapÕlÕr) • Servetteki de÷iúme uzun dönem tasarruf oranÕnÕ sabit tutacak úekilde kÕsa dönem tüketim fonksiyonundaki kaymalarÕ açÕklar • Yani bilmeceyi çözer Yaúam-çevriminde servet Friedman: sürekli gelir hipotezi • Monetarist Milton Friedman tüketim bilmecesine karúÕ sürekli (permanent) gelir hipotezini önerdi • Çözüm sezgisel düzeyde gene basittir: insanlar kalÕcÕ oldu÷una inanmadÕklarÕ geçici gelir de÷iúimlerini tüketimlerine yansÕtmaz • Geri planda haklÕ bir gözlem vardÕr: gerçek yaúamda insanlarÕn gelirleri düzgün bir çizgi üstünde gitmez. gelirde raslantÕsal ve geçici dalgalanmalar olur • Model gelirde kalÕcÕ ve geçici de÷iúimi ayÕrdeder • Tüketim harcamalarÕ kalÕcÕ (sürekli) gelir düzeyi tarafÕndan belirlenir • Yani kÕsa dönemde boom dönemi gelir artÕúlarÕ kadar resesyon gelir düúüúleri tüketime yansÕmaz . daha sonra Simon Kuznets tarafÕndan yapÕlan kapsamlÕ araútÕrma farklÕ sonuçlar verdi • Kuznets uzun dönemde kiúi baúÕna gelirde büyük artÕúlara ra÷men ortalama tüketim e÷iliminin sabit kaldÕ÷ÕnÕ kanÕtlayarak Nobel ödülünü kazandÕ Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 364 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 365 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 366 Tüketim bilmecesi • Ortada iki çeliúkili gözlem yani bir bilmece vardÕ • Milli gelirde tüketimin payÕ kÕsa ve uzun dönemde zÕt davranÕyordu • KÕsa ve uzun dönemde iki ayrÕ tüketim fonksiyonu oldu÷unu kabul etmek bilmeceyi çözecekti • Keynes’in tüketim fonksiyonu tüketim-gelir iliúkisinin sadece kÕsa dönemdeki davranÕúÕnÕ açÕklar • Uzun dönem için baúka iliúkiler bulmak gerekir • Teorinin içsel tutarlÕlÕ÷Õ tüketim birimi olarak aileyi (hanehalkÕ) almayÕ ve onun davranÕúÕndan hareketle makro tüketim fonksiyona ulaúmayÕ gerektirir • øki çözüm geldi: Modigliani’nin yaúam-çevrimi hipotezi ve Friedman’Õn sürekli gelir hipotezi Tüketim bilmecesine çözüm Modigliani: yaúam-çevrimi hipotezi • Keynesyen iktisatçÕ Franco Modigliani tüketim fonksiyonu çalÕúmalarÕ ile Nobel ödülü aldÕ • Çözümü sezgisel olarak basittir: insanlar yüksek gelirli dönemlerinde düúük gelirli dönemlerinde harcamak üzere tasarruf yapar • Tipik örnek kiúinin çalÕúÕrken emeklilik dönemi tüketim düzeyini korumak için tasarruf yapmasÕdÕr • Yaúam-çevrimi (life-cycle) kavramÕ modern ekonomilerde vatandaúlarÕn bu e÷ilimini yansÕtÕyor • Model tüketim düzeyinin belirlenmesine serveti de ekleyerek çalÕúmaktadÕr • Uzun dönemde gelirle birlikte toplumda servetin artmasÕ tüketim oranÕnÕ sabit tutacaktÕr Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 367 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 368 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 369 Yaú.

olumsuz úoklarÕn ekonomiye etkisi en fazla kÕsa ve yumuúak resesyonlarla sÕnÕrlÕ kalacaktÕr • Tüketiciler harcamayÕ reddetti÷i sürece ekonomiler çok ciddi sorunlarla karúÕ karúÕya kalÕrlar YatÕrÕm harcamalarÕ • YatÕrÕm harcamalarÕnÕn GSMH’daki payÕ tüketime kÕyasla çok daha küçüktür • Genellikle milli gelirin % 15 ile % 30’u arasÕndadÕr • YatÕrÕmlar tüketime kÕyasla daha dalgalÕdÕr • Bazen. makina-teçhizat sÕnÕfÕna girer • Gayrisafi (gross) sermaye oluúumu da denebilir Neoklasik yatÕrÕm fonksiyonu • Sabit sermaye yatÕrÕmlarÕnÕn açÕklanmasÕnda en yaygÕn kullanÕlan hipotez neoklasik yatÕrÕm fonksiyonudur • Burada “neoklasik” sözcü÷ü her üretim faktörünün gelirini marjinal ürününe eúitleyen gelir da÷ÕlÕmÕ teorisine referanstÕr • YatÕrÕm miktarÕnÕ sermayenin marjinal ürünü ve faiz haddi belirler • YatÕrÕmlarÕ reel faiz haddinin azalan fonksiyonu olarak gören klasik yatÕrÕm fonksiyonudur • Faiz haddi yükselince nisbi karlÕlÕ÷Õ az yatÕrÕmlar devreden çÕkaca÷Õndan yatÕrÕm harcamasÕ düúer • Faiz haddi düúünce yatÕrÕm harcamasÕ artar Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 376 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 377 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 378 Borsa ve “Tobin’in q’su” • Nobel ödüllü Keynesyen iktisatçÕ James Tobin farklÕ bir hipotez geliútirmiútir • Tobin borsadaki hisse senedi fiyatÕ hareketleri ile yatÕrÕmlar arasÕnda iliúki kurar • Aúa÷Õdaki formül de÷erinin birden küçük yada büyük olmasÕna göre. yarÕ-mamul ve mamul stoklarÕndaki de÷iúimi kapsar • AyrÕca özel ve kamu yatÕrÕmÕ. elektrik üretiminde kullanÕlan türbinler. makina-teçhizat ve bina-yapÕ yatÕrÕmÕ úeklinde ayÕrÕmlar da mümkündür Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 373 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 374 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 375 ABD: YatÕrÕm verileri Sabit sermaye yatÕrÕmlarÕ • YatÕrÕm harcamalarÕnÕn en büyük kalemidir • FirmalarÕn gelecekte mal-hizmet üretimde kullanmak için her çeúit üretim aracÕ satÕn aldÕklarÕnda yaptÕklarÕ harcamalardÕr • øki alt kategorisi vardÕr: • Makina ve teçhizat harcamalarÕ fabrikalarÕn. vs. etkinli÷i ve sa÷lÕ÷Õ sabit sermaye yatÕrÕmlarÕ açÕsÕndan çok önemlidir • BankacÕlÕk krizleri daima ve her yerde sabit sermaye yatÕrÕm harcamalarÕnda düúüúe neden olmuútur • Büyük Buhran iyi bir örnektir • BankalarÕn bilançolarÕndaki bozulma onlarÕ mevcut kredilerini geri ça÷Õrmaya sevkeder • Borçlu firmalar önce yatÕrÕmlarÕnÕ keser • Kredi sÕkÕúÕklÕ÷Õ (credit crunch) mali kesimden kaynaklanan nedenlerle kredilerin azalmasÕdÕr • Bu durumda örne÷in faizdeki düúüúün yatÕrÕm harcamalarÕnÕ arttÕrmasÕ söz konusu de÷ildir • Çünkü sorun yapÕsaldÕr Konut yatÕrÕmÕ • Konut yatÕrÕmlarÕ yatÕrÕm harcamalarÕnÕn önemli bir kalemidir • GSMH’nÕn % 5 ile % 10’u arasÕnda de÷iúir • ønúaat sektöründe üretim döneminin uzunlu÷u konut piyasasÕnda bir stok ve akÕm ayÕrÕmÕ yaratÕr • KÕsa dönemde konut fiyatlarÕnÕ konut talebi ve konut sto÷u arzÕ tarafÕndan belirlenir • Uzun dönemde konut fiyatlarÕna ba÷lÕ olarak firmalar konut üretimini arttÕrÕr yada azaltÕr • Fiyatlar yükselince konut inúaatÕ artar fakat konutlar bitti÷inde fiyatlar tekrar düúmüú olabilir • Bu nedenle konut inúaatÕnÕn kendi içsel dalgalanma süreci (konjonktürü) vardÕr . vs. içindeki tüm aletler içindir • ønúaat harcamalarÕ makina ve teçhizatÕn içine yerleútirildi÷i tüm yapÕlar içindir • Örnek: barajÕn kendi inúaat harcamasÕdÕr. teçhizat ve binayapÕlarÕ kapsar • Konut yatÕrÕmÕ harcamalarÕ tüketicilerin yada firmalarÕn ikamet yada kiralama amacÕ ile satÕn aldÕklarÕ tüm yeni konutlarÕ kapsar • Stok yatÕrÕmÕ harcamalarÕ firmalarÕn hammadde. transformatörler. düúükse daha az yatÕrÕm yapar q = Mevcut sermayenin yenileme de÷eri • Yüksek piyasa de÷eri firmalar için yatÕrÕm attÕrma iúareti ve teúvikidir • AynÕ zamanda yatÕrÕm harcamasÕnÕn borsa aracÕlÕ÷Õ ile finansmanÕnÕ sa÷lar Mevcut sermayenin piyasa de÷eri Banka krizi ve kredi sÕkÕúÕklÕ÷Õ • Mali kesimin büyüklü÷ü. atölyelerin. hisse fiyatlarÕ yüksekse firmalar daha çok. gelecekte beklenen gelirin ve faiz haddinin tüketim harcamalarÕnÕ etkiledi÷in gösterdi • Makro tüketim harcamalarÕ ile mikro düzeyde ailenin davranÕúlarÕ arasÕndaki tutarlÕlÕk araútÕrÕldÕ • Bütün bunlar basit bir gerçe÷i de÷iútirmez: tüketiciler harcamayÕ sürdürdü÷ü sürece. ofislerin. özellikle resesyonun baúÕnda yatÕrÕmlardaki düúüú toplam gelirdeki düúüúten büyük olabilir • Yani yatÕrÕm harcamalarÕ ekonominin konjonktürel dalgalanmalarÕnÕ büyütücü (amplify) etki yapar • YatÕrÕmlarÕ klasik okulun yaptÕ÷Õ gibi sadece faiz haddine ba÷lamak yada Keynes’deki gibi dÕúsal belirlendiklerini önermek gerçekçi de÷ildir • YatÕrÕm harcamalarÕnÕ oluúturan farklÕ kalemlerin farklÕ davranÕúlarÕnÕ analiz etmek gerekir YatÕrÕm harcamasÕ türleri • Milli gelir muhasebesi üç temel yatÕrÕm harcamasÕnÕ ayÕrdeder • Sabit sermaye yatÕrÕm harcamalarÕ firmalar ve devlet tarafÕndan mal ve hizmet üretimde kullanÕlmak üzere satÕn alÕnan tüm makine.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 370 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 371 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 372 Tüketimin mikrotemelleri: özet • Keynes’in basit tüketim fonksiyonu sadece cari gelirle cari tüketim arasÕnda iliúki kuruyordu • Daha sonra geliútirilen modeller cari gelire ek olarak servetin.

Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 379 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 380 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 381 Konut piyasasÕnda stok ve akÕm Konut talebi ve faiz haddi • Geliúmiú mali piyasalara ve düúük enflasyona sahip ülkelerde konut talebi faiz haddine çok hassastÕr • Çünkü alÕmÕ 20-30 yÕl vadeli konut (ipotek – mortgage) kredileri ile finanse edilir • Pek çok ülkede bu konuda uzmanlaúmÕú mali kurumlar mevcuttur • Uzun dönem faiz haddinde bir düúüú tüketicinin aynÕ de÷erdeki bir konut için ödeyece÷i aylÕk taksidi azaltarak konut satÕn almayÕ teúvik eder • Faiz düúüúü eski borçlulara sermaye kazancÕ getirebilir (yeniden ucuz faizle borçlanma) • Böylece tüketim artÕúÕna neden olabilir • Neticede faiz haddi konut üretimini etkiler Stok yatÕrÕmlarÕ • Ekonomi normal seyrederken hammadde.uncu yüzyÕlÕn baúÕndan Birinci Dünya SavaúÕna kadar dünya ticareti çok hÕzlÕ arttÕ • Bunda dönemin en büyük ekonomik. yarÕmamul ve mamul stoklarÕndaki de÷iúimin büyüklü÷ü ve ekonomiye etkisi ihmal edilebilir düzeydedir • Ancak konjonktürün dönme noktalarÕnda stok de÷iúmeleri ekonomiyi çok etkiler • StoklarÕn mutlak düzeyi yerine de÷iúimi izlenir • Firmalar stoklarÕ zaman içinde üretim ve talep dalgalanmalarÕnÕ düzeltmek için kullanÕrlar • Stoklar bazen üretim faktörü niteli÷i kazanÕr: yedek parçalar teçhizatÕn çabuk tamirini sa÷lar • Özellikle mamul stoklarÕnÕn önemli bir bölümü da÷ÕtÕm kesiminde (toptan ve perakende ticaret) tutulur Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 382 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 383 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 384 HÕzlandÕran modeli • HÕzlandÕran modeli Keynesyenler iktisatçÕlar arasÕnda popülerdir • StoklarÕn gelirin sabit bir oranÕ oldu÷u kabul edilir N=EY • Stok yatÕrÕmÕ stoktaki de÷iúimdir I='N=E'Y • Sonuçlar ilginçtir: gelir sabitse stok yatÕrÕmÕ sÕfÕrdÕr • Ancak gelir aúa÷Õ ve yukarÕ gitti÷inde stok yatÕrÕmÕ da aynÕ yönde de÷iúir • Yani stok yatÕrÕmÕ bir resesyon ve boom’un baúÕnda talep görülen dalgalanmayÕ büyütücü etki yapar • ABD için E katsayÕsÕ 0.2 hesaplanmÕútÕr: talepte 1 $ azalma harcamayÕ tekrar 0. ithalat. ithalat ve net ihracat de÷ildir çünkü sadece mal akÕmÕnÕ ve iki ayrÕ ölçü ile (FOB-CIF) kapsar . merkezi planlama (komünizm) ve Büyük Buhran dünya ticaretini daralttÕ • økinci Dünya SavaúÕ sonrasÕnda ABD’nin dünya ticaretinin desteklemesi yeni bir dönem baúlattÕ • UluslararasÕ ekonomik iliúkiler tekrar hÕzla canlandÕ • Komünizmin çökmesi bu sürece ivme kazandÕrdÕ • Buna karúÕlÕk. makro politika tartÕúmalarÕ uzun süre kapalÕ ekonomi varsayÕmÕna temellendi KÜRESELLEùME AçÕk ekonomide iktisat politikalarÕ Sekizinci Bölüm Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 385 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 386 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 387 Küreselleúmenin anlamÕ • Son on yÕlda küreselleúme sözcü÷ü çok yaygÕn kullanÕm alanÕ buldu • Ama çok farklÕ anlamlar da kazandÕ • øktisatçÕ için küreselleúme milli ekonomilerin artan bütünleúmesi ve karúÕlÕklÕ-ba÷ÕmlÕlÕ÷Õ demektir • Bu süreci aúa÷Õdaki uluslararasÕ akÕmlarla izleriz – Mal akÕmlarÕ (ticaret: ihracat ve ithalat) – Hizmet akÕmlarÕ (görünmeyen ticaret) – Do÷rudan yabancÕ sermaye yatÕrÕmÕ (FDI) – KÕsa ve uzun dönem borçlanma ve finans akÕmÕ – Borsa portföy yatÕrÕmlarÕ • Bu akÕmlardaki artÕú iç iktisat politikalarÕna ciddi tahditler getirmektedir Ödemeler Dengesi (Bilançosu) • Bir ekonominin dÕú dünya ile yaptÕ÷Õ iúlemler Ödemeler Dengesine (bilançosuna) kaydedilir • Türkiye’de ÖD’ni aylÕk olarak TCMB hesaplar ve internette yayÕnlar • Ödemeler Dengesi dört ana kalemden oluúur – Cari iúlemler hesabÕ – Sermaye hesabÕ – Net hata ve noksan – Rezerv de÷iúiklikleri • Bilanço mantÕ÷Õ ile tutarlÕ olarak Ödemeler Dengesi tanÕm icabÕ açÕk yada fazla veremez yani dengededir • ÖD’ni oluúturan kalemlerinin hepsinde açÕk yada fazla olabilir ama açÕk ve fazlalarÕn toplamÕ daima sÕfÕra eúittir øhracat. mal ithalatÕ (Cost Insurance Freight – CIF) ve dÕú ticaret dengesi açÕklanÕr • Bunlar iktisatçÕlarÕn kullandÕ÷Õ anlamda ihracat.2 dolar kÕsmaktadÕr Küreselleúme ve öncesi • 19. mali ve askeri gücü øngiltere’nin liberalizmi savunmasÕ etkili oldu • øki savaú arasÕnda ekonomik milliyetçilik (faúizm). net ihracat • øhracat (X) ülke içinde üretilip ülke dÕúÕna satÕlan mal ve hizmetlerdir • Ithalat (M) ülke dÕúÕnda üretilip ülke içinde satÕlan mal ve hizmetlerdir • Net øhracat (NX) = DÕú Ticaret AçÕ÷Õ ihracatla ithalat arasÕndaki farktÕr • Dikkat: iktisatçÕlar için ihracat ve ithalat kavramlarÕ hizmet ticaretini ve faktör gelirlerini de kapsar • DøE tarafÕndan her ay mal ihracatÕ (Free On Board – FOB).

altÕn.b.1.2. Adjustment: Classification Imports f. 15. navlun. 13.o. øhracat f. Shuttle trade 1.3. D. Uyarlama: Di÷er Mallar 1. 1. 8. GOODS 1. Tamir Gören Mallar 3.’de faaliyete geçti Dünya BankasÕ • Dünya BankasÕna (World Bank) 183 ülke üyedir ve 10. Hizmet ve YatÕrÕm Geliri Goods.b.3. 8. 16.1.Liabilities Equity Securities Debt Securities Other Investment. 11. 13.o. REZERV VARLIKLAR (*) Rezerv VarlÕklar UluslararasÕ Para Fonu Kredileri Ödemeler Dengesi FinansmanÕ E. 13. øúlem Gören Mallar 2. vs – Hizmetler: turizm. 1.f. kar transferi – Cari transferler: iúçi dövizleri. øhracat f.1.1.1. 2.i. øthalat f.1. 9.b. 12. 11. ithalat. Uyarlama: Navlun ve Sigorta1.3. 12.i. 1. 14. 2. 13. döviz geliri yada gideri olmayan döviz giriú ve çÕkÕúlarÕ Sermaye HesabÕna kaydedilir • Sermaye hesabÕ mali iúlemleri kapsar: – YabancÕ do÷rudan sermaye yatÕrÕmlarÕ (FDI) – Portföy yatÕrÕmlarÕ – Uzun dönemli borçlanmalar (1 yÕldan uzun) – KÕsa dönemli borçlanmalar (1 yÕldan kÕsa) • Net sermaye hareketi (CF) ekonominin dÕú dünya ile varlÕk alÕú veriúini özetler ve sermaye hesabÕ dengesi ile özdeútir • Net hata ve noksan kalemi kayna÷Õ bilinmeyen döviz hareketlerini yakalar • MB’nÕn döviz rezerv de÷iúmeleri ÖD’de yer alÕr 2000 yÕlÕ verileri Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 391 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 392 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 393 Cari øúlemler: dÕú ticaret dengesi I . 3.o.3. C. 4. 11.CARø øùLEMLER HESABI ICURRENT ACCOUNT Mal.inci yüzyÕlÕn ikinci yarÕsÕ için temel kurumlarÕ tesis edildi • Biri Keynes’in di÷eri ABD heyetinin olmak üzere iki farklÕ öneri vardÕ: ABD heyeti dolaylÕ AltÕn Sistemi teklifini kabul ettirecek güce sahipti • DolarÕn altÕn muhtevasÕ di÷er MB’larÕ için sabitlendi • Di÷er ülkeler döviz kurlarÕnÕ dolara sabitledi • Dünya BankasÕ Grubu ve UluslararasÕ Para Fonu Washington D.2. 13. 14. Services and Income Dengesi(A+B+C) (A+B+C) Mal ve Hizmet Dengesi (A+B) Goods and Services (A+B) A.2. Uyarlama: Di÷er Mallar 1. General Merchandise Exports f. DIù TøCARET DENGESø A. cari iúlemler açÕ÷Õ (fazlasÕ) ise mal. 5. 12. 13.b. 12.f.b. 2. GENEL DENGE E.2. Repairs on Goods 4.C. 9. 1. 12.1.CARø øùLEMLER HESABI Mal.2. 12.2.2. 3. Adjustment: Coverage 1.Liabilities Monetary Authorities General Government Banks Other sectors Current. Parasal Olmayan AltÕn (net) 4. di÷er hizmetler – YatÕrÕm gelirleri: faiz. 1. 1. D. 4. 7.Assets Portfolio Investment.4.b. sa÷lÕk. 3. 6. Non Monetary Gold (net) Hizmet. 13. 11. 11. bavul. Imports c.o. 13. 12.2. Services and Income (A+B+C) Goods and Services (A+B) GOODS SERVICES Transportation Travel Construction Services Financial Services Other Business Services Government Services Other Services INCOME Direct Investment Portfolio Investment Other Investment CURRENT TRANSFERS A. Goods for Processing 3.1. 10. B.Sermaye ve Finansal Hesaplar NET HATA VE NOKSAN I . 1.1.1.2. 6. YurtdÕúÕnda Do÷rudan YatÕrÕm Yurtiçinde Do÷rudan YatÕrÕm Portföy HesabÕ-VarlÕklar Portföy HesabÕ-Yükümlülükler Hisse Senetleri Borç Senetleri Di÷er YatÕrÕmlar-VarlÕklar Merkez BankasÕ Genel Hükumet Bankalar Di÷er Sektörler Di÷er YatÕrÕmlar-Yükümlülükler Merkez BankasÕ Genel Hükumet Bankalar Di÷er Sektörler Cari. 1.1.1.2. 13. C.2. inúaat. Capital and Financial Account NET ERRORS AND OMMISSIONS GLOBAL BALANCE C. 10. Exports f.11 Almanya Brezilya Rusya Türkiye øspnya DÕú ticaret açÕ÷Õ ve dÕú denge (Milyar USD) Ticaret Dengesi Görünmeyenler Cari øúlemler Dengesi -454 -10 52 -1 61 -27 -40 20 -15 -76 -25 -15 17 22 -434 -25 -24 -26 46 -10 -18 Sermaye hesabÕ • ÖD’de.2. 1. 1.3. 16. Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 394 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 395 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 396 AltÕn Sistemi • Bugünkü kur rejimleri ve uluslararasÕ ödemeler sistemi yeni (savaú-sonrasÕ) geliúmelerdir • Büyük Buhran’a kadar dünya ekonomisinde AltÕn Sistemi (Gold Standard) hüküm sürdü • AltÕn sikkeler için ayrÕca döviz kuruna ihtiyaç yoktur: altÕn her yerde geçerlidir • AltÕn Sisteminde her ülke ka÷Õt parasÕnÕn de÷erini altÕn miktarÕ ile sabitler: ka÷Õt parayÕ bu fiyattan altÕna dönüútürmek MB’nÕn görevidir • Ülkeler arasÕnda ödemeler dengesizlikleri altÕn akÕmlarÕ ile dengelenir • Örne÷in dÕú açÕk varsa altÕn çÕkÕúÕ para arzÕnÕ kÕsÕtlar • Yüksek faiz iç talebi düúürünce dÕú açÕk kapanÕr Bretton Woods AnlaúmasÕ • økinci Dünya SavaúÕ sonrasÕnda yeni uluslararasÕ ödeme sistemi oluúturmak gerekiyordu • 1944 yÕlÕnda ABD’nin New Hampshire eyaletinde Bretton Woods adlÕ küçük bir kasabada yapÕlan toplantÕda uluslararasÕ ekonominin 20.3.o. 13. 15. B. Adjustment: Classification 2.2. 1. D. iyi kamu yönetimi.o.000’i Washington DC’de) • ølk hedefi üye ülkelere kalkÕnmalarÕnda finansman kayna÷Õ sa÷layarak destek olmaktÕ • Savaú sonrasÕnda Marshall planÕ çerçevesinde AvrupanÕn yeniden inúasÕnda önemli rolü oldu • Örne÷in ilk Türk kalkÕnma bankasÕ olan Türkiye Sanayi KalkÕnma BankasÕ Dünya BankasÕ deste÷i ile kurulmuútu • Daha sonraki yÕllarda Dünya BankasÕ kredilerini ekonomik kalkÕnmanÕn e÷itim. 3. 1. Genel Mal Ticareti 1. resmi transferler • DÕú ticaret açÕ÷Õ (fazlasÕ) sadece mal akÕmÕ dengesini.2. yatÕrÕm geliri. 7.1.2. 1. 1. 12. C. D. Hizmet ve YatÕrÕm Geliri Dengesi(A+B+C) Mal ve Hizmet Dengesi (A+B) DIù TøCARET DENGESø HøZMETLER DENGESø TaúÕmacÕlÕk Turizm ønúaat Hizmetleri Finansal Hizmetler Di÷er Ticari Hizmetler Resmi Hizmetler Di÷er Hizmetler YATIRIM GELøRø DENGESø Do÷rudan YatÕrÕmlar Portföy YatÕrÕmlarÕ Di÷er YatÕrÕmlar CARø TRANSFERLER I- CURRENT ACCOUNT Goods. 11. çevre sorunlarÕ gibi toplumsal boyutlarÕna yo÷unlaútÕrmaya baúladÕ .2.4.1. 12. RESERVE ASSETS Reserve Assets Use of Fund Credits and Loans Exceptional Financing CAPITAL ACCOUNT FINANCIAL ACCOUNT Direct Investment Abroad Direct Investment in Turkey Portfolio Investment. Bavul Ticareti 1.Assets Monetary Authorities General Government Banks Other sectors Other Investment. 12.4. transferler B. SERMAYE HESABI FøNANS HESABI Sermaye hesabÕ B. 5. øthalat c.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 388 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 389 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 390 Cari iúlemler hesabÕ • ÖD’nin Cari øúlemler HesabÕ ekonominin döviz gelirlerinin ve giderlerinin tümünü kapsar • DÕú ticaret açÕ÷Õndan daha kapsamlÕ bir ölçüdür • Cari iúlemler dengesi iktisat teorisinin Net øhracat (NX) kavramÕna tekabül eder • Cari iúlemler hesabÕnÕn alt kalemleri: – Mal ticareti: ihracat. hizmet ve faktör akÕmlarÕ toplamÕ dengesini gösterir ABD EU .1.4. A.000 çalÕúanÕ vardÕr (8.1. 2.

35 US$ (AralÕk 2002) • Her üye ülkenin IMF’de borçlanabilece÷i bir kotasÕ vardÕr (SDR cinsinden) • Toplam kotalar 212 milyar SDR’dÕr (280 milyar $) Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 400 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 401 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 402 Standby anlaúmalarÕ • IMF 1946’da kuruldu • ølk IMF kredisini 1947’de Fransa aldÕ • ÖD sorunlarÕ halinde IMF deste÷inin temel çercevesini oluúturan Standby AnlaúmalarÕ (Standby Arrangements) 1952’de standard hale getirildi • øsminden anlaúÕldÕ÷Õ gibi. IMF sorunlu ülkenin yanÕnda yer aldÕ÷ÕnÕ (stand by) ve mali kaynakla destekledi÷ini ilan etmektedir • Anlaúma hükümetin ÖD likidite sorunlarÕnÕ çözmek için aldÕ÷Õ tedbirleri ayrÕntÕlÕ úekilde açÕkladÕ÷Õ bir Niyet Mektubu (Letter of Intend) ile iúler • Mektup IMF’nin øcra Kurulu tarafÕndan onaylanÕnca Standby AnlaúmasÕ yürürlü÷e girer Di÷er IMF kredileri • Supplemental Reserve Facility (SRF) bir baúka IMF kredi biçimidir • MB’nÕn döviz rezervlerini güçlendiren kÕsa vadeli (genellikle bir yÕl ve altÕ) bir imkandÕr • Türkiye’ye KasÕm 2000 likidite krizi sonrasÕnda 8 milyar dolar tutarÕnda SFR verilmiútir • Contingent Credit Lines (CCL) ülke parasÕnÕn de÷erine piyasa güvenini tesis etmek üzere ola÷anüstü koúullar dÕúÕnda kullanÕlmayaca÷Õ varsayÕmÕ ile verilen kredilerdir • Extended Fund Facility (EFF) Standby AnlaúmasÕna ba÷lÕ olarak gerçekleútirilen yapÕsal reformlarÕn finasmanÕ için verilen bir kredidir UluslararasÕ mali kuruluúlarda iktidar • IMF-DB’nda ülkelerin oy gücü grubun sermayesine yaptÕklarÕ katkÕ ile orantÕlÕdÕr • DolayÕsÕ ile en çok sermaye payÕ olan ABD.5 milyar dolardÕr • Türkiye Dünya BankasÕna borçlu ülkeler arasÕnda yer alÕr • Dünya BankasÕnÕn Ankara’da bir bürosu vardÕr UluslararasÕ Para Fonu • UluslararasÕ Para Fonuna (International Monetary Fund IMF) 183 ülke üyedir ve 2. IMF BaúkanÕ ise Avrupa tarafÕndan seçilir • Her iki kurum üst düzeylerde birinci sÕnÕf iktisatçÕlar istihdam eder • Michael Bruno. Kore.500 çalÕúanÕ vardÕr • Üyelerin ödemeler dengesinden kaynaklanan döviz likiditesi sorunlarÕnÕn kÕsa vadeli borçlanma ile hafifletilmesi için tesis edilmiútir • Amaç uluslararasÕ ödemeler sisteminin 1930’larda yaúandÕ÷Õ gibi tekrar çökmesini engellemektir • 1950-70 arasÕnda dünya ekonomisi likidite sÕkÕntÕsÕ çekmeden büyümüútür • 1970’lerden bu yana çok ender geliúmiú ülke IMF’den mali destek istemiútir • Son otuz yÕlda geliúmekte olan ülkelerin IMF ile iliúkileri giderek artmÕútÕr Özel çekme haklarÕ • Bretton Woods’un kurdu÷u sabit döviz kurlarÕ sistemi 1960’larÕn sonunda sürdürülemez hale geldi • Büyük cari iúlemler dengesi açÕklarÕ ve yükselen enflasyon ABD’yi altÕn-dolar paritesini terketmek zorunda bÕraktÕ • Geliúmiú sanayi ülkeleri dalgalÕ kur rejimlerine geçtiler ve IMF hesap birimini yeniden tanÕmladÕ • Yeni hesap birimi Özel Çekme HakkÕdÕr (Special Drawing Right SDR) • SDR=1. Tayland ve Malezya gibi ekonomik mucize yarattÕ÷Õ düúünülen ülkeler de dahil çok sayÕda geliúen ülke mali kriz yaúadÕ • IMF’nin bu krizleri öngörememiú ve engelleyememiú olmasÕ haklÕ olarak eleútirildi • UluslararasÕ mali sistemde köklü bir de÷iúim gündeme geldi • Ancak IMF’nin yerini alacak kurumun yada kurumlarÕn niteli÷inde taraflar anlaúmakta zorlandÕ • Uzun dönemde IMF’nin bir dünya merkez bankasÕ iúlevini yerine getirecek úekilde güçlendirilmesi düúünülebilir • Söylemesi kolay ama yapmasÕ çok zordur Sermaye akÕúkanlÕ÷Õ • Son on yÕla kadar uluslararasÕ sermaye akÕúkanlÕ÷Õ geliúme yolunda ülkelerde kural de÷il istisna idi • 1980’lerin sonundan itibaren çok sayÕda ülke sermaye akÕmlarÕna konan kÕsÕtlamalarÕ kaldÕrdÕlar • Bu sürece “sermaye hesabÕnda serbestleúme” yada konvertibilite denilmektedir • TL 1989’da konvertibilite kazandÕ • Geliúen ülkelerde reel faizlerin yüksek seyretmesi artibraj karlarÕna yönelik kÕsa vadeli sermaye giriúlerini (sÕcak para) teúvik etti • SÕcak para ile finanse edilen popülist politikalar yada yatÕrÕm patlamalarÕ mali istikrarsÕzlÕ÷Õ arttÕrarak krizlerin koúullarÕnÕ hazÕrladÕ . Avrupa ve Japonya en büyük oya da sahiptir • DB BaúkanÕ ABD yönetimi tarafÕndan atanÕr. Anne Krueger ve Joseph Stiglitz (2001 Nobel ödülü) DB’da baú iktisatçÕ idi • Stanley Fischer wuzun süre IMF’de murahhas Baúkan YardÕmcÕsÕ görevini yaptÕ • YakÕn geçmiúte bu göreve Anne Krueger geldi Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 403 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 404 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 405 IMF’ye eleútiriler • IMF’ye farklÕ çevrelerden sÕk sÕk birbiri ile çeliúen yo÷un eleútiriler gelir • Azgeliúmiú ülkelerde popülist hükümetler ve siyasi hareketler IMF’nin talep etti÷i mali disiplinin çalÕúan kesimlere zarar vermesini eleútirir • Geliúmiú ülkelerdeki Keynesyen sol IMF’yi rijit monetarist politikalar uygulayarak ülke koúullarÕnÕ dikkate almamakla suçlar (Stiglitz) • ABD sa÷Õ IMF’yi Amerikan vergi mükellefinin parasÕnÕ azgeliúmiú ülkelerde sorumsuz siyasetçileri kurtarmak için kullanarak ciddi bir ahlaki risk yaratmakla suçlar • BunlarÕn hepsi do÷ru olamaz UluslararasÕ mali mimari • Son on yÕlda.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 397 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 398 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 399 Dünya BankasÕ Grubu • Dünya BankasÕ Grubunda baúka kuruluúlar da vardÕr – International Bank for Reconstruction and Development (IBRD) hükümetlere borç verir – International Finance Corporation (IFC) özel sektör kuruluúlarÕna borç verir ve Türkiye’de çok aktiftir – International Development Association (IDA) sa÷lÕk ve e÷itim gibi sosyal konularda uzmandÕr • 2002 yÕlÕnda Dünya BankasÕ Grubu tarafÕndan verilen yeni krediler toplamÕ 19.

Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 406 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 407 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 408 Küreselleúme üçlemi • Sermaye hesabÕnÕn serbestleúmesi iç makro politika ortamÕnda köklü de÷iúime yol açar • Küreselleúme üçlemi: aúa÷Õdakilerden ikisi denetlenebilir. gevúek (soft) peg denir • Gevúek çünkü MB aslÕnda kuru de÷iútirme (devalüasyon yada revalüasyon) hakkÕna sahiptir • Hukuken ba÷layÕcÕ ve formel geçerlili÷i olan sabit kur rejimine sÕkÕ (hard) peg denir • En tipik örne÷i MB’nÕn özgürlü÷ünü hukuken ba÷layÕcÕ úekilde ortadan kaldÕran Para Kurulu (Currency Board) rejimidir • Para Kurulu sadece döviz karúÕlÕ÷Õnda para basar: dolaúÕmdaki tüm paranÕn döviz karúÕlÕ÷Õ vardÕr • Bu durumda ba÷ÕmsÕz para politikasÕ ve MB’nÕn nihai borç veren iúlevi olamaz Euro ve EMU • Avrupa Para Birli÷i (European Monetary Union – EMU) sÕkÕ peg rejimine bölgesel düzeyde örnektir • EMU üyesi ülkeler milli paralarÕndan vazgeçip kendi aralarÕnda döviz kurunu ebediyen sabitlediler • Milli paralar yeni para birimi Euro ile de÷iútirildi • AynÕ anda Euro geri kalan dünya paralarÕna karúÕ dalgalanmaya bÕrakÕldÕ • Euro bölge içinde (üyeler arasÕnda) olabilecek en sÕkÕ peg rejimine. döviz kurunu koruyabilmek için iç talebi ve büyüme hÕzÕnÕ düúürme pahasÕna sÕkÕ para politikalarÕ uygulamak zorunlulu÷u do÷abilir • Reel kurdaki de÷iúmeler ani ve büyük oranda olur. bölge dÕúÕnda ise dalgalÕ kur rejimine tekabül etmektedir • Geri planda AB içi ticaret artÕúÕnÕn (Tek Pazar) üye ülke üreticileri için sabit kur rejimi zorunlu hale getirmesi yatmaktadÕr Optimal parasal birlik • Bir ülke grubunun tek pazar oluúturmasÕ halinde üyeler arasÕnda dalgalÕ kurun maliyeti çok yüksektir • Grup içinde iç pazar-dÕú pazar ayÕrÕmÕ kalkÕnca kurdaki belirsizlik kaynak da÷ÕlÕmÕnÕ bozar • Grup içinde sabit kur (parasal birlik) bir çözümdür • Buna karúÕlÕk üye ülkeler dÕúsal/içsel úoklarÕ kur de÷iúmesi aracÕlÕ÷Õ ile masetme olana÷ÕnÕ kaybeder • Mukayeseli üstünlü÷ünü yitiren bölge devalüasyon yapamaz • Sistem üretim faktörlerinin o bölgeden mukayeseli üstünlük kazanan bölgeye gitmesi ile çalÕúÕr • Faktörlerin co÷rafi seyyaliyeti parasal birli÷in etkin iúlemesi (optimal) için gerekli koúuldur . TL arzÕ fazla (döviz talep ediliyor) döviz rezervleri azalacaktÕr • Rezerv de÷iúmesi para arzÕnÕ etkiler (FX iúlemleri) Sabit kur ve para politikasÕ • Sabit kur rejimi para politikasÕnÕ kÕsÕtlar • Çünkü kuru belirledi÷i andan itibaren MB’nÕn para arzÕ üstünde denetimi kalmayacaktÕr • Örne÷in para arzÕnÕ kÕsarak faizlerin yükselmesine neden oldu÷unu varsayalÕm (sÕkÕ para politikasÕ) • Yüksek faizin cezbetti÷i sermaye akÕmÕ (sÕcak para?) MB döviz rezervlerini ve yani para arzÕnÕ arttÕrÕr • Döviz talebinde ani bir artÕú varsayalÕm • Rezervlerini yani sabit kuru korumak için MB para arzÕnÕ kÕsacak yani faizlerde artÕúa razÕ olacaktÕr • Sabit kurda para politikasÕ konjonktüre karúÕ reel ekonomiyi gözetme olana÷ÕnÕ kaybeder • Yani kuru korumayÕ hedeflemek zorundadÕr Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 412 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 413 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 414 Gevúek ve sÕkÕ “peg” • Sabit döviz kurunun gerisinde sadece MB’nÕn güvenilirli÷i (credibility) varsa. di÷eri piyasalara bÕrakÕlmalÕdÕr – Sermaye hesabÕnda serbestleúme (konvertibilite) – Ba÷ÕmsÕz para politikasÕ (faiz haddi) – Döviz kuru • Konvertibilite kabul edilince MB ya faizler yada döviz kuru üstünde denetimini kaybeder • Ya da sermaye hareketleri kÕsÕtlanmalÕdÕr • Kamu otoritesi bu tahdidi anlamaz yani konvertibiliteye ra÷men faiz ve kuru denetlemeye kalkarsa sonu genellikle mali krizdir Politika aracÕ tercihi • Küreselleúme üçlemine ülkelerin tepkisi farklÕdÕr • Geliúmiú ülkeler döviz kurunu piyasaya bÕrakarak (dalgalÕ kur) para politikasÕ aracÕnÕ ellerinde tutmayÕ tercih eder • Böylece olumsuz úok halinde faiz haddini kullanma esnekli÷ini korurlar (ba÷ÕmsÕz para politikasÕ) • Konjonktür dalgalanmalarÕna karúÕ para politikasÕ kullanÕldÕ÷Õndan milli gelir volatilitesi düúüktür • Geliúen ülkeler döviz kurunu denetleyip (sabit kur) faizi piyasaya bÕrakmayÕ tercih ettiler • Bu durumda olumsuz úok halinde para politikasÕ kullanÕlamayaca÷Õndan faiz ve milli gelir volatilitesi yüksek olur Sabit kur ve serbest kur • Sabit kurun avantajÕ tüm ekonomik aktörler için belirsizli÷i azaltmasÕdÕr: döviz kazanan kesimlerin uzun dönemli plan yapmalarÕnÕ kolaylaútÕrÕr • Buna mukabil. ekonomide hasar yapar • DalgalÕ kur döviz kazanan ve kullanan kesimler için belirsizli÷i arttÕrÕr • Para politikasÕnÕn iç talebin makul düzeyde tutulmasÕ amaçlÕ kullanÕlmasÕ olana÷ÕnÕ verir • Ani büyük kur hareketleri yaúanmaz Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 409 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 410 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 411 Sabit kur rejimi • Döviz kurunun MB tarafÕndan belirlenmesine sabit kur rejimi (peg yada pegged exchange rate) denir • Döviz kurunu sabitlemek için MB döviz alÕm ve satÕm fiyatlarÕnÕ önceden açÕklar • Nominal döviz kuru sabitlenece÷i gibi bir trend üstünde hareket de edebilir (crawling peg) • Sermaye hareketlerinin kÕsÕtlandÕ÷Õ (konvertibilitenin olmadÕ÷Õ) ekonomiler için tercih edilen kur rejimidir • Sabit döviz kuruna güvenilmesi için MB’nÕn döviz rezervleri yüksek olmalÕdÕr • AyrÕca MB sabit döviz kurunu gere÷inde üretim kaybÕ pahasÕna yüksek faiz hadleri ile desteklemeyi kabul etmelidir Sabit kur ve döviz piyasasÕ • Sabit kur rejiminde döviz piyasasÕnda arz ve talep dengesizli÷i halinde piyasa kurun de÷iúmesi ile dengeye gelemez • Sabit kurda MB açÕkladÕ÷Õ döviz kurunda piyasanÕn tüm döviz ve ülke parasÕ taleplerini karúÕlar • Yani açÕkladÕ÷Õ döviz kurunda kendisine gelen tüm döviz talebi karúÕsÕnda yerli para ve tüm yerli para karúÕsÕnda döviz verir • Döviz arz-talep farkÕ MB rezervlerine yansÕr • TL talebi fazla ise (döviz geliyor) döviz rezervleri artacak.

“arzulanmayan” “tehlikeli” muadili anlamlar yüklenerek kullanÕlmaktadÕr • Siyasi süreç içinde oluúmuú sözcüklerdir • Halktan. – Sa÷lÕk giderleri. okul inúaatÕ.) yöneldikçe kaynak kaybÕ ve popülizmin maliyeti artar Popülist efsaneler (1) • Piyasa ekonomisinin bazÕ temel gerçeklerinin kavranmamasÕ geliúme yolundaki ülkelerde popülizmin yeúermesini mümkün kÕlar • Efsane: üreticilere ve çalÕúanlara kamunun sa÷ladÕ÷Õ nominal gelir artÕúlarÕ gelir da÷ÕlÕmÕnda kalÕcÕ düzelmelere neden olur • Gerçek: üretilen katma de÷erin üstünde nominal gelir sürdürülemez bütçe ve cari iúlemler dengesi açÕklarÕ ile finanse edilir • Efsane: para basmak iç talebi ve milli geliri arttÕrarak ekonomiyi rahatlatÕr • Gerçek: basÕlan para önce dÕú açÕ÷Õ büyütür sonra enflasyonu azdÕrÕr . girdi yoklu÷u nedeni ile üretimin durmasÕ gibi durumlar olmaz • Sermaye hareketleri kÕsÕtlÕ ise kur oynamaz ama döviz ortadan kaybolur (karaborsa) • Döviz bitince ithalat yapÕlamadÕ÷Õndan üretim durur • Giderek tüm mal ve hizmetlerde karaborsa oluúur • Hükümet idari da÷ÕtÕma (narh. kriz öncesinde vatandaútan da döviz talebi gelir • Ülke parasÕ çok hÕzlÕ de÷er kaybeder • Buna karúÕlÕk karaborsa. büyük kütlelerden yana oldu÷unu iddia eden siyasi hareketler verilen addÕr • “HalkçÕlÕk” sözcü÷ü ile eúanlamlÕdÕr • øktisat literatürüne giriúi nisbeten yenidir • ABD’li iktisatçÕlarÕn Latin Amerika’da uygulanan popülist politikalarÕn olumsuz sonuçlarÕna ilgi duymalarÕ sonucudur • øktisat teorisi açÕsÕndan nisbeten iyi tanÕmlanmÕú bir dizi analiz ve iktisat politika önerisine tekabül eder Popülizm Popülizm ve bütçe dengesi • Popülist iktisat politikalarÕnÕn müúterek özelli÷ini basit bir varsayÕm özetler: bütçe açÕ÷Õ ekonomi için ille zararlÕ de÷ildir • “Keynesyen-sol” analizden farkÕ. Konvertibilite öncesi ve sonrasÕ • Sermaye hareketlerinde serbestli÷in varlÕ÷Õ yada yoklu÷u popülist çevrimin sonunu de÷iútirir • Sermaye hareketleri serbest ise. hastane inúaatÕ. vs. vs. gelir da÷ÕlÕmÕ ve konjonktür Dokuzuncu Bölüm • Popülizm ve popülist politika sözcüklerine Türkiyenin iktisat politikasÕ söyleminde sÕk raslanÕyor • Son dönemde “kötü”. vs. KOBø’lere. gelir da÷ÕlÕmÕnÕ düzeltme amacÕnÕn konjonktürün olumsuz etkilerini telafi etmenin önüne geçmesidir • Bütçeye gelir bulmadan sosyal amaçlÕ kamu harcamalarÕnÕn arttÕrÕlmasÕ popülist politikalarÕn tanÕmlayÕcÕ özelli÷idir • Popülist politikalar sa÷ partiler tarafÕndan da (seçim kazanmak/yandaú beslemek için) kullanÕlÕr • Sosyal harcamalarÕn yüksek vergi yükü ile finanse edildi÷i refah devleti (sosyal devlet) farklÕdÕr ve sosyal demokrasinin tanÕmlayÕcÕ özelli÷idir Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 418 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 419 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 420 • Popülist harcama politikalarÕ iki kalemde yo÷unlaúÕr • Kamunun gelir da÷ÕlÕmÕnÕ düzeltmek yada baúka amaçla yaptÕ÷Õ transfer harcamalarÕ arttÕrÕlÕr – Kamu çalÕúanlarÕna yüksek zamlar – Cömert emeklilik olanaklarÕ – Çiftçilere. • Sa÷ e÷ilimli popülist partiler keynesyen konjonktür argümanlarÕ ile (iç talebi canlandÕrmak) iú alemine yönelik teúvik ve sübvansiyonlarÕ arttÕrma yolunu terchih ederler • Ekonomik etkilerinde fark yoktur Popülist politikalar Popülist teori • Popülist politikalarÕn amaçladÕ÷Õ sonuçlarÕ anlamÕna “do÷ru” oldu÷unu söyleyen analizler vardÕr • øki variyantÕ ayÕrdediliriz: – Keynesyen çarpan açÕ÷Õn finansmanÕnÕ sa÷lar – Enflasyon ekonomiye zarar vermez • ølki bilinen Keynesyen mantÕktÕr • Ekonomide kullanÕlmayan kapasitenin varlÕ÷Õ halinde kamu harcamalarÕnda artÕú üretimi ve oradan vergi gelirlerini arttÕracaktÕr • økincisi enflasyonun orta-uzun dönemde yarattÕ÷Õ kaynak maliyetlerinin küçümsenmesidir • Popülist kamu harcamasÕ sayesinde kÕsa dönemde elde edilen gelir da÷ÕlÕmÕ düzelmesinin kalÕcÕ olaca÷Õ kabul edilir Popülist çevrim • Popülizm gelene÷ine sahip ülkeler “popülist çevrim” (cycle) verilen özel bir konjonktür yaúar • Çevrim kamu harcamalarÕnda büyük artÕúlarla baúlar • øç talep canlanÕr. iç talep ve üretim daralÕr • Enflasyondaki ani artÕú düúük gelirlilerin tüm kazançlarÕnÕ geri alÕr: örne÷in reel ücretler popülist çevrim öncesi düzeyin altÕna iner • Ekonomik sorunlar politik istikrarsÕzlÕk getirir • Hükümet destek için IMF’ye baúvurma zorunda kalÕr • IMF’nin reçetesi acÕlÕdÕr: bütçe dengesi. kamu destekleri • Sosyal içerikli kamu yatÕrÕmlarÕ arttÕrÕlÕr – E÷itim giderleri. vs. vs. devalüasyon. büyüme hÕzlanÕr • Enflasyonu denetlemek için kur sabitlenir yani ülke parasÕ de÷er kazanÕr • Talepteki canlÕlÕ÷Õn sürmesi için faizler baskÕ altÕna alÕnÕr yani MB gevúek para politikasÕ uygular • AynÕ anda ortaya çÕkan bütçe ve cari denge açÕklarÕ dÕúarÕdan kÕsa vadeli borçlanma ile karúÕlanÕr • Normal olarak bir popülist çevrim 3 ila 5 yÕl sürer • Sonunda ya bir ödemeler dengesi krizi ya bir istikrar paketi (genellikle ikisi birden) gelir Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 421 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 422 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 423 Popülist krizler • Mali piyasalar eninde sonunda riskleri kavrar • DÕú borçlanma kuruyunca döviz sÕkÕntÕsÕ baúlar • Hükümet sürdürülemez politikalarda israr edince ekonomik kriz kÕsÕr döngüsüne girilir • ùu yada bu úekilde döviz kuru ve maliyet enflasyonu tÕrmanÕr.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 415 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 416 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 417 POPÜLøZM Kamu müdahalesi. faizlerin artmasÕ.

Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 424 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 425 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 426 Popülist efsaneler (2) • Efsane: enflasyonun nedeni üretim yetersizli÷idir ve düúürülmesi için üretimin arttÕrÕlmasÕ gerekir • Gerçek: enflasyon para arzÕnÕn hÕzlÕ artmasÕ ile oluúur. Ind. para basÕldÕkça daha çok para basma zorunlulu÷u do÷ar Popülizmin göstergeleri • Popülist çevrimi teúhis etmek zor de÷ildir – Ülke parasÕ ve döviz cinsinden reel ücret ve gelirlerde ani ve büyük bir yükselme – Kamu harcamalarÕnda büyük artÕú sonucu büyük bütçe açÕklarÕ oluúmasÕ – Reel faizlerin sÕfÕra hatta eksiye gerilemesi – Ülke parasÕnÕn hÕzla de÷er kazanmasÕ – Cari iúlemler dengesinde sürdürülemez açÕklarÕn belirmesi • Bu durumda bir kriz kaçÕnÕlmazdÕr • Bunlardan biri yada birkaçÕ baúka nedenlerle gerçekleúebilir fakat tümünü birden sadece popülist politikalar temin eder Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 427 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 428 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 429 Popülizm ve siyasi yelpaze • Geliúen ülkelerde kendisine “sol” diyen siyasi akÕmlar içinde popülist e÷ilimler çok yaygÕndÕr • Ama kendisini “sa÷da” gören siyasi akÕmlarda da sÕk sÕk popülizme raslanÕr • Geliúmiú ülkelerde popülizm a÷ÕrlÕklÕ olarak “sa÷” siyasi akÕmlarda görülür • Halk ve halkçÕ (volk. Man.) sözcükleri küçük adamÕ büyük güçlere karúÕ korumayÕ vadeden partiler tarafÕndan kullanÕlÕr • Türkiye’de sorumsuz kamu harcamalarÕ ve devasa bütçe açÕklarÕ anlamÕnda popülizm siyasi yelpazenin her köúesinde hakim söylemdir • Yeni yeni yadÕrganmaya baúlanmÕútÕr Popülizm ve küreselleúme • KÕsa dönemde küreselleúmenin ilk etkisi popülist politikalarÕ teúvik edici yönde olmuútur • Konvertibilite sonrasÕnda da döviz kurunun MB denetiminde tutulmasÕ bir popülist çevrimin kÕsa vadeli dÕú borçlanma ile (sÕcak para) finanse edilmesini kolaylaútÕrÕr • Küreselleúme uzun dönemde dalgalÕ kuru gerektirir • DalgalÕ kur rejiminde piyasalar popülist politikalara anÕnda tepki verirler • DolayÕsÕ ile bir süre için dahi olsa yapay bir bolluk ve refah dönemi yaratmak olanaksÕzlaúÕr • Popülist e÷ilimler o nedenle daima konvertibiliteye karúÕ dururlar Türkiye’de popülizm • Türkiye savaú sonrasÕ dönemde üç büyük popülist çevrim yaúamÕútÕr • 1950’de Menderes hükümeti ilk çevrimi baúlattÕ • 1954-57 arasÕndaki döviz sÕkÕntÕsÕ. karaborsa ve üretimin durmasÕ üzerine 1980’de IMF ile yapÕlan Standby AnlaúmasÕ (24 Ocak kararlarÕ) ile sona erdi • 1989’da Özal’Õn sermaye hesabÕnÕn serbestleúmesi (konvertibilite) ile üçüncü çevrim baúladÕ • 1994 krizi ile sona erdi Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 430 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 431 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 432 Popülizm örne÷i: 1989-1993 • Türkiye son tipik popülist çevrimi 1989-93 arasÕnda yaúamÕútÕr • Popülist politikalar ANAP’Õn Mart 1989 yerel seçimlerini kaybetmesi üzerine Özal’Õn kamu maaú ve ücretlerine büyük zamlar vermesi ile baúlamÕútÕr • Artan iç talep 1990’da büyüme hÕzÕnÕ arttÕrÕrken dÕú açÕk rekor düzeylere tÕrmandÕ • 1991’de Körfez savaúÕ iç talep artÕúÕnÕ yavaúlattÕ • Seçim sonrasÕnda gelen Demirel hükümeti popülist politikalarÕ sürdürdü • 1993’de kamu kesiminin operasyonel açÕ÷Õ GSMH’nÕn % 9. vs. populaire. karaborsa ve enflasyon kÕsÕr döngüsü 1958’de IMF ilk önemli Standby AnlaúmasÕ yapÕlmasÕ ile sonuçlandÕ • 1973’de Ecevit hükümeti ikincisini baúlattÕ • 1978-79’da döviz sÕkÕntÕsÕ.1’ine ulaúmÕútÕ • Bütün çabalara ra÷men popülist politikalar ancak dört buçuk yÕl sürdürülebildi • 1993 yazÕnda Tansu Çiller DYP Genel BaúkanÕ ve Baúbakan oldu • Çiller. 1994 Nisan ayÕnda yapÕlacak yerel seçimleri düúünerek faiz ve kuru baskÕ altÕna almayÕ denedi • Dolar 1 Ocak 1994’de 15. hatta üç-haneye çÕkar • Hiperenflasyon vergi gelirlerini de düúürür.000 TL’den Nisan 1994’de 40.000 TL’ye yükseldi • Döviz sÕkÕntÕsÕ oluúmadÕ ama TL’nin de÷erinde büyük düúüú yaúandÕ • Nisan 1994’de IMF ile Standby AnlaúmasÕ imzalandÕ ve istikrar paketi açÕldÕ • 1994’de TEFE artÕúÕ yüzde 150’ye ulaútÕ • Kamu ve özel kesimde reel ücretler % 40 düúerek 1989 öncesi düzeylere geriledi • GSMH 1994’de % 6 küçüldü 1994 krizi % 190 155 120 85 50 88Q1 Reel ücretler 89Q3 91Q1 92Q3 94Q1 95Q3 97Q1 98Q3 00Q1 01Q3 Unit Wage Index Pri. bunlarÕn dÕúÕnda enflasyon yükseldikçe ekonomik büyüme yavaúlar • Efsane: enflasyon büyüme için iyidir • Gerçek: enflasyon uzun dönemde hÕzlÕ büyümenin en büyük düúmanÕdÕr Popülizm ve hiperenflasyon • Latin Amerika ülkelerinde popülist politikalar genellikle hiperenflasyonla sonuçlanmÕútÕr • Çevrimin baúÕnda dÕú borçlanma bütçe açÕ÷ÕnÕ finansmanÕnÕ sa÷ladÕ÷Õndan hÕzlÕ büyümeye ra÷men enflasyon düúüktür (“güzel günler”) • DÕú borçlanma olanaklarÕ kÕsÕtlanÕnca hükümet ile bütçe açÕ÷ÕnÕ monetize eder (para basar) • Enflasyon paradan kaçÕúÕ hÕzlandÕrarak kendi kendini besleyen bir fasit daireye dönüúür • KÕsa süre içinde aylÕk fiyat artÕúlarÕ iki-haneye. üretimle bir ba÷Õ yoktur • Efsane: her koúulda enflasyonda bir yükselmeyi kabul ederek ekonomik büyüme hÕzlandÕrÕlabilir • Gerçek: enflasyonla büyümenin aynÕ yönde hareket etmesi sadece bazÕ özel koúullarda söz konusudur. ($) (1997=100) Productivity Index .

halktan toplanan mevduatÕn özel kesim firmalarÕna yada devlete borç olarak verilmesidir • Birinci ve en önemli risk. toplanan mevduatÕn vadesi ile verilen kredilerin vadesinin aynÕ olmamasÕdÕr • Tüm dünya ülkelerinde banka mevduatlarÕnÕn ortalama vadesi banka kredilerinin ortalama vadesinden daha kÕsadÕr • Buna vade uyumsuzlu÷u (maturity mismatch) denir • Vade uyumsuzlu÷u banka varlÕklarÕnÕn (krediler) ortalama vadesi ile banka yükümlülüklerinin (mevduat) vadesi arasÕndaki zaman farkÕdÕr • Fark büyüdükçe faiz riski artar . enflasyon iki katÕna çÕkarsa. döviz kuru ve enflasyon • Ekonomik faaliyet yavaúlarken faiz. faizler gökyüzüne ulaúÕrsa bu bir ekonomik krizdir Krizin nedenleri • Genelde kamuoyu ekonomik krizden ani ve büyük devalüasyonlarÕ anlar • Popülizmin krizle sonuçlandÕ÷ÕnÕ gördük • Bütün ekonomik krizleri ve büyük devalüasyonlarÕ popülist politikalara atfetmek yanlÕútÕr • Bir ekonomi dÕú borçla finanse etti÷i büyük ve sürdürülemez kamu açÕklarÕ mevcut de÷ilken ekonomik kriz yaúayabilir • Örne÷in “Do÷u Asya kaplanlarÕ” denen Kore. döviz kuru ve enflasyon fazla oynaklÕk göstermiyorsa resesyondur • Üçlüde ani ve büyük hareketler krizi tanÕmlar • Birkaç gün yada hafta içinde ülke parasÕ de÷erinin üçte birini kaybederse. Malezya ve Endonezya’da bütçe açÕklarÕ yoktu ama çok ciddi krizler oldu • Sa÷lÕklÕ bir kamu maliyesine ra÷men krizin nasÕl oluúabilece÷ine bakmak gerekiyor MALø KRøZLER BankacÕlÕk kesimi sorunlarÕ ve konjonktür Onuncu Bölüm Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 439 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 440 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 441 Bilanço krizleri • Büyük kamu açÕklarÕ üstüne inúa edilen popülist politikalarÕn yarattÕ÷Õ dÕú açÕklar bizi “cari iúlemler dengesi krizlerine” götürdü • Krize giden bir di÷er yol mali kesim bilançolarÕnda ciddi bozulmanÕn yaúanmasÕdÕr • Mali kesimdeki sorunlarÕn yarattÕ÷Õ çalkantÕlar bizi “bilanço krizlerine” yada “mali krizlere” götürür • Kasdedilen özellikle banka bilançolarÕnda biriken risklerin taúÕnamaz hale gelmesidir • Bilanço krizlerini anlamak için bankacÕlÕk kesiminin iúleyiúine daha yakÕndan bakmak gerekiyor • BazÕ riskler bankacÕlÕ÷Õn bizzat yapÕsÕnda yer alÕr.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 433 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 434 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 435 Faiz-dÕúÕ bütçe dengesi % 4 3 Reel döviz kuru % 100 BILLION USD 3 Cari iúlemler dengesi 90 2 1 0 1987 -1 1989 1991 1993 1995 1997 1999 1 -1 1987 1989 1991 1993 1995 1997 1999 80 -3 70 -5 60 -2 Primary Balance/GDP 1987 1989 1991 1993 1995 1997 1999 -7 Current Account Balance Real Exchange Rate Index (1982=100) Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 436 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 437 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 438 Krizin tanÕmÕ • Kriz nedir? Örne÷in bir resesyondan farkÕ nedir? Ekonomik açÕdan nasÕl ayÕrdederiz? • Krizi temel makroekonomik göstergelerde süreksizlik denebilecek kadar büyük dalgalanmalar yaúanmasÕ hali diye tanÕmlayabiliriz • Krizde mali göstergeler öne çÕkar: faizler. di÷erleri uygulama göre de÷iúir BankacÕlÕk kesiminin sÕhhati • BankacÕlÕk kesimi geliúmiú yada geliúen tüm ekonomilerin makroekonomik iúleyiúinde ve istikrarÕnda anahtar role sahiptir • Bankalar tasarruf ve yatÕrÕm kararlarÕ arasÕndaki hayati ba÷Õ oluúturur • BankacÕlÕktaki sorunlar çevrisel akÕmÕn düzgün iúleyiúini çok etkiler • Örne÷in bankalar kendi sorunlarÕnÕ çözebilmek için ekonomiye verdikleri kredileri azaltma yoluna gittikleri anda yatÕrÕm ve tüketim harcamalarÕnÕn da düúmesine neden olurlar • øç talepteki gerileme ekonomiyi bir resesyona sokabilir yada resesyonu derinleútirebilir Vade uyumsuzlu÷u • BankacÕlÕ÷Õn özü. Tayland.

ahlaki zafiyetin oluúmasÕnÕ engellemek ve bankalarÕn vade/kur risklerinin sistemik tehlike yaratmayacak düzeylerde seyretmesini sa÷lamak açÕsÕndan hayatidir • Riskleri azaltacak bir tedbir bankalarÕn sermaye yeterlilik oranlarÕnÕ yükseltmektir • Banka özkaynaklarÕnÕn hesaplanmasÕnda varlÕklarÕn gerçekçi úekilde de÷erlendirilmesi çok önemlidir • Yolsuzluk (zayÕf kanun hakimiyeti) bankacÕlÕk kesiminin denetlenmesini zorlaútÕrÕr Küreselleúme ve mali kesim • Küreselleúme süreci bankacÕlÕk kesiminde yapÕsal sorunlarÕ büyütmüútür • Sermaye hareketlerinin serbest kalmasÕ ile birlikte özellikle geliúen ülke bankacÕlÕk kesimlerinde kur riskinde önemli bir artÕú görülmüútür • Konvertibilite geliúen ülke bankalarÕna dÕú bankalardan borçlanÕp içerideki yüksek reel faizlerden yararlanma olana÷ÕnÕ vermiútir • YabancÕ bankalar kendi paralarÕ ile borç verdikleri için kur riski taúÕmadÕklarÕnÕ düúünmüúlerdir • 1990 sonrasÕnda geliúen ülkelerde konvertibiliteye geçiúle mali krizler arasÕnda gözlenen yakÕn ba÷ bu somut olgudan kaynaklanÕr “SÕcak para” ve kur rejimi • Faiz arbitrajÕndan yararlanmak için bir ülkeye giren kÕsa vadeli yabancÕ kaynaklara “sÕcak para” deniyor • SÕcak çünkü geldi÷i hÕzla ülkeden çÕkabiliyor • Türkiye dahil.TL varlÕk halinde. yükümlülü÷ün fonlama maliyeti ödenen faiz artÕ kurdaki de÷iúmenin anaparada yol açtÕ÷Õ de÷iúimdir • Döviz kurunda volatilite bankanÕn büyük anapara (sermaye) karlarÕ/zararlarÕ yazmasÕna neden olur • Beklenmeyen devalüasyonlar döviz varlÕ÷Õ döviz yükümlülü÷ünün altÕnda olan bankalarda (açÕk pozisyon) büyük zararlar demektir Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 445 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 446 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 447 Banka iflaslarÕ • Vade ve kur risklerini iyi yönetemeyen bir banka mevduat sahiplerine karúÕ yükümlülüklerini yerine getiremez hale gelecektir • Teknik olarak iflas etmesi gerekir • Banka iflaslarÕ mevduat sahiplerini tedirgin eder ve bankalardan mevduat çekilmesine yol açar (bank run) • Baúlayan tehlikeli kÕsÕr döngü reel ekonomiyi çok olumsuz etkiler (Büyük Buhran’Õn nedenlerini hatÕrlayalÕm) • Yani hükümetler banka iflaslarÕndan çok çekinir • øflas edecek banka büyüdükçe iflas etmesi zorlaúÕr • “øflas için çok büyük” özdeyiúi bunu özetler Mevduat sigortasÕ • Bir çözüm banka mevduat sahiplerini koruyan tasarruf mevduatÕ sigortasÕdÕr • Normal koúullarda mevduat sigortasÕ banka sistemi tarafÕndan ödenen primlerle finanse edilir • Kriz durumlarÕnda önemli bir bölümü do÷rudan vergi mükellefinin üstünde kalÕr • Sisteme katÕlmak zorunludur • Genel kural önceden saptanan bir tavanÕn altÕnda kalan küçük mevduat sahiplerinin korunmasÕdÕr • Türkiye’de oldu÷u gibi özel koúullarda (1994 krizi) sigorta tüm mevduatÕ kapsayabilir • Mevduat sigortasÕ bankalara hücum tehlikesini ortadan kaldÕrÕr ama baúka sorunlar yaratÕr BankacÕlÕkta “ahlaki zafiyet” • “Ahlaki zafiyet” (moral hasard) son dönemlerde iktisat teorisinde sÕk kullanÕlan bir kavramdÕr • Etkinlik ücretlerinde bir uygulamasÕnÕ gördük • Mevduat sigortasÕ bankacÕlÕk sektöründe benzer bir durum yaratÕr • Nihai riskin vergi mükellefi tarafÕndan yüklenmesi bireysel bankayÕ ve mevduat sahibini aúÕrÕ riskli davranÕúlara teúvik eder • Banka risk yönetimini ihmal ederek yüksek getiri beklentisi ile riskli kredilerini arttÕrÕr • Tasarrufçu likidite sÕkÕntÕsÕ çeken bankalarÕn yüksek faiz teklifini kabul eder • Böylece bir ahlaki zafiyet kÕsÕr döngüsü oluúur Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 448 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 449 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 450 BankalarÕn denetlenmesi • BankacÕlÕk sorunlarÕ. sorunlu geliúen ülkelerin tümünde kÕsa vadeli yabancÕ kaynak kullanÕldÕ÷Õ görülüyor • SÕcak paranÕn iki temel önkoúulu vardÕr – Reel faizler yüksek seyretmelidir – AçÕk yada örtük kur garantisi olmalÕdÕr • økincisi özellikle önemlidir: formel olarak açÕklanmasa bile MB’nÕn para politikasÕnda döviz kurunda istikrara öncelik verece÷i inancÕ olmadan kÕsa vadeli yabancÕ kaynak giriúi çok kÕsÕtlÕ kalÕr • Küreselleúme üçlemini hatÕrlayÕn . fonlama maliyetinde büyük artÕúlar olmasÕ halinde banka kredilerinden zarar edecektir • Faiz haddinde ani ve büyük bir artÕúÕn fonlama maliyetine etkisi mevduat ortalama vadesine ba÷lÕdÕr • Vade kÕsaldÕkça. mali disiplinin sa÷lanmasÕnÕn ve düzgün para politikasÕnÕn makroekonomik istikrar için gerekli fakat yeterli olmadÕ÷ÕnÕ gösterir • BankacÕlÕk kesiminin etkin denetimi. etki artar • Faiz volatilitesinin yükselmesi halinde bankalar mevcut kredilerinden zarar etmeye baúlarlar • Bu olay bankacÕlÕk kesiminin yapÕsÕndan kaynaklanÕr: tüm bankalar için geçerlidir Para cinsi uyumsuzlu÷u • Banka mevduatlarÕ ve kredileri ülke parasÕ cinsinden yada baúka ülkeler paralarÕ cinsinden olabilir • Ülke içinde yabancÕ paralarÕn da kullanÕlmasÕ (para ikamesi yada dolarizasyon) halinde yerleúikler yabancÕ para cinsinden mevduat tutar • Banka yurtiçinde kredi vermek için yurtdÕúÕndan borçlanmaya gidebilir • Neticede her bankanÕn yabancÕ para cinsinden varlÕklarÕ ve yükümlülükleri oluúur • Para cinsi uyumsuzlu÷u (currency mismatch) yabancÕ para yükümlülük ve varlÕklar arasÕndaki farktÕr • Aradaki fark büyüdükçe bankanÕnÕ döviz kurundaki oynamalar karúÕsÕnda riski artar Kur riski ve volatilitesi • Bir banka varlÕk ve yükümlülü÷ünün neden iki farklÕ para cinsinden olmasÕnÕ kabul eder? • Banka aradaki faiz farkÕndan yararlanmak için (arbitraj) bir para cinsinden borçlanÕp baúka bir para ile borç verir • Döviz yükümlülük .Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 442 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 443 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 444 Vade riski ve faiz volatilitesi • BankanÕn mevduata ödedi÷i faiz fonlama maliyetidir • Banka kredi faizlerini fonlama maliyetinin üstünde tesbit eder: aradaki fark bankanÕn karÕdÕr • Genelde kredi faizleri kredi süresince sabit kalÕr • Ancak.

para ve bono piyasalarÕnda ciddi bir eritme (meltdown) ile sonuçlanÕr: kriz gelmiútir Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 454 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 455 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 456 MB’nÕn açmazÕ • Bu süreç içinde MB’na bakmakta yarar var • ødeal durum MB’nÕn yatÕrÕm balonunu zamanÕnda teúhis ederek para politikasÕnÕ sÕkmasÕdÕr • Büyük bir ihtimalle hükümet ve iúalemi tarafÕndan ekonomik büyümeyi engellemekle suçlanacaktÕr • Balon oluútuktan sonra opsiyonlarÕ çok kÕsÕtlÕdÕr • Para politikasÕnÕn kÕsÕlmasÕ reel ekonomide iflaslarÕ arttÕraca÷Õndan banka bilançolarÕnÕ bozacaktÕr • Bunu yapmadÕ÷Õ takdirde ekonominin tam gaz bir mali krize girmesi kaçÕnÕlmazdÕr • MB’larÕ genellikle balonun kendi iç mantÕ÷Õ ile patlamasÕnÕ beklemeyi tercih ederler • VarlÕk fiyatÕ balonlarÕ MB için daima sorundur Mali kriz • Mali kriz. tahvil piyasasÕnda sadece satÕcÕlar gelir • Kur ve faiz engellenemez úekilde yükselmeye baúlar • Bankalar kredilerini geri ça÷ÕrdÕkça reel ekonomiyi çökertir ve kendi bilançolarÕnÕ bozarlar • VarlÕk piyasalarÕndaki balonlar aynÕ úiddette patlar • Hükümetin krizi maliye yada para politikasÕ tedbirleri ile engellemesi mümkün de÷ildir • Buna karúÕlÕk kriz sonrasÕnda önünde farklÕ opsiyonlar mevcuttur Kriz sonrasÕ politika opsiyonlarÕ • Küreselleúme üçlemi gene iúbaúÕndadÕr • Yüksek faiz ve devalüasyon karúÕsÕnda hükümet iki farklÕ yol seçebilir • Biri konvertibiliteyi kaldÕrmaktÕr (Malezya) • Bu takdirde MB hem kuru hem de faizi denetleme olana÷Õna kavuúur: piyasasÕndaki erimeyi durdurur • Di÷eri IMF deste÷i talep etmektir (Kore. hÕzlÕ büyüme canlÕ talebi. vs.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 451 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 452 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 453 Krize giden farklÕ yol • ùimdi mali krizle sonuçlanacak bir konjonktür senaryosu yazalÕm • Temel varsayÕm: kamu maliyesi dengededir ve enflasyon düúüktür (popülist politika yoktur) • Bu durumda ekonomik büyümenin motoru kamu açÕ÷ÕnÕn pompaladÕ÷Õ iç talep de÷ildir • øç talep kamu açÕ÷Õ dÕúÕnda nereden kaynaklanabilir? • Milli gelir özdeúli÷inden nihai tüketim ve yatÕrÕm harcamalarÕndaki artÕúÕn da iç talebin canlÕ seyretmesini sa÷layaca÷ÕnÕ biliyoruz • Tüketim ve yatÕrÕm harcamalarÕnÕn gücü kÕsa dönemde çok olumlu bir konjonktür yaratÕr: ekonomi hÕzla büyür (boom) YatÕrÕm balonu úiúiyor • YatÕrÕm harcamalarÕndaki artÕú hÕzlÕ büyümeyi. büyüme-mali istikrar-sÕcak para fazilet döngüsünün küçülme-enflasyon-iflaslar kÕsÕr döngüsüne dönüútü÷ü andÕr • Birgün döviz piyasasÕna sadece alÕcÕlar. canlÕ talep tekrar yatÕrÕm harcamalarÕnÕn artmasÕnÕ getirir • Büyüme fazilet döngüsü (virtuous cycle) oluúur • Bu duruma yatÕrÕm balonu (investment bubble) adÕ verilir: balon çünkü sürdürülebilirli÷i úüphelidir • Bu süreçte genellikle gayrimenkul fiyatlarÕnda ve borsada (varlÕk piyasalarÕnda – asset markets) benzer bir balon oluúur • øç talepteki canlÕlÕ÷Õn iç faizleri dünya düzeyinin üstünde tutmasÕ banka kesimi aracÕlÕ÷Õ ile kÕsa vadeli dÕú kaynak giriúini (sÕcak para) hÕzlandÕrÕr • Kamu maliyesinde dengeye ra÷men dÕú açÕk büyür Balon nasÕl patlayacak? • DÕú borç verenler eninde sonunda ülke mali kurumlarÕn bilançolarÕndaki kÕrÕlganlÕ÷Õn farkÕna varÕr • DÕú kaynaklar kuruyunca döviz sÕkÕntÕsÕnÕ baúlar • YabancÕlar sistem çökmeden çÕkma derdine düúer • Kur riski yerleúiklerin döviz talebini tetikler • økisi birden döviz talebini patlatÕr • Bu durum Sermaye AkÕmÕ CF e÷risinde yukarÕ do÷ru ciddi bir kaymaya tekabül eder • BankacÕlÕk kesiminde hem vade hem de kur riski realize edilme noktasÕna gelmiútir • Bilanço kökenli sorunlar aniden döviz.) • KÕsa vadeli borçlar IMF kaynaklarÕ ile ikame edilir • Buna karúÕlÕk IMF maliye ve para politikalarÕnÕn sÕkÕlmasÕnÕ talep eder • Ekonomi konvertibilite içinde daha düúük bir reel kur/milli gelir ve daha yüksek enflasyonda yeni dengesine oturur Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 457 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 458 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 459 Stiglitz’in IMF eleútirisi • IMF’nin mali kesim bilançolarÕndaki kÕrÕlganlÕktan kaynaklanan krizlerin tedavisinde popülist krizlerle aynÕ yöntemleri kullanmasÕ eleútirilmiútir • En güçlü eleútiri Nobel ödülü sahibi Dünya BankasÕ eski baú ekonomisti Joseph Stiglitz’den geldi • Stiglitz mali kriz durumunda maliye ve para politikalarÕnÕn sÕkÕlmasÕnÕn krizi derinleútirdi÷ini önerdi • Monetarist yaklaúÕmÕn reel ekonomide kayÕplarÕ a÷ÕrlaútÕrdÕ÷ÕnÕ söyledi • Esas amacÕn bu ülkelere borç veren uluslararasÕ bankalarÕ IMF kredileri ile kurtarmak oldu÷unu iddia etti • IMF bu eleútiriye sert úekilde karúÕ çÕktÕ IMF ve “ahlaki zafiyet” • Stiglitz’in eleútirisi fevkalade önemli bir soruna iúaret etmektedir • Sabit kur rejimi uygulayan ülkeye kendi paralarÕ ile ve yüksek faizle borç veren yabancÕ bankalar iúler sÕkÕútÕ÷Õnda paralarÕnÕ IMF sayesinde geri alacaklarÕnÕ düúünürler mi? • Bu takdirde karúÕmÕzda IMF politikalarÕn yarattÕ÷Õ ciddi bir “ahlaki zafiyet” vardÕr • YabancÕ bankalarÕn elde ettikleri yüksek faiz haksÕzdÕr çünkü bir risk karúÕlÕ÷Õ de÷ildir • YabancÕ bankalarÕn verdikleri borcun batmasÕ riskine katlanmalarÕ do÷ru yaklaúÕmdÕr • Ya borçlu devlet yada kamu bankalarÕ ise? Devlet iflas eder mi? • “Ahlaki zafiyet” sorunsalÕnÕn kamu dÕú borçlarÕna taúÕnmasÕ ilginç bir tartÕúmayÕ gündeme getirir • Geliúen ülkeler mali sistemden dünya ortalamasÕnÕn üstüne faizlerde (yüksek risk primi) dÕú borç alÕr • Döviz likiditesi kaybolunca gene IMF devreye girer • Kamu dÕú borcunu yeniden yapÕlandÕrmayÕ kolaylaútÕran bir yöntem (iflas yada konkordato) dÕú borçta “ahlaki zafiyet” açmazÕnÕ çözecektir • ABD’de muhafazakar (Cumhuriyetçi) kesimler bu eleútiriyi benimser • Buna karúÕlÕk borç veren bankalar ve borç alan devletler itiraz eder: bu ihtimal borçlanma risk primini (faizi) yükseltecektir .

øngiltere. sorunlarÕ ile karúÕlaútÕ • Hükümet hÕzla sorunlarÕn üstüne gitti • Sorunlu bankalar derhal bu konuda uzmanlaúmÕú bir kamu kuruluúuna aktarÕldÕ • SorunlarÕn mali sisteme sÕçramasÕ engellendi • Reel ekonomiyi etkilemesine izin verilmedi÷i için vergi mükellefine nihai maliyeti öngörülen miktarlarÕn bile altÕnda gerçekleúti Japonya’da bankacÕlÕk sorunlarÕ • Japonya 1980’lerin ikinci yarÕsÕnda daha önce anlatÕlana çok benzeyen bir yatÕrÕm ve varlÕk fiyatÕ balonu yaúadÕ • Japon MB’sÕ 1990’larÕn baúÕnda para politikasÕnÕ sÕkarar balonu patlattÕ (mali kriz olmadÕ) • Ama banka bilançolarÕnda büyük sorunlar oluútu • Maliyetin yüksekli÷ini gören Japon hükümeti soruna müdahele etme cesaret ve kararlÕlÕ÷ÕnÕ gösteremedi • Zaman geçtikçe banka bilançolarÕ daha da kötüleúti • Daha sonra yapÕlan daha büyük yardÕmlar yetmedi • Banka kesimi sorunlarÕna müdahalede gecikme Japon ekonomisinin son on yÕldaki çok kötü büyüme performansÕnÕn en önemli nedenlerinden biridir Türkiye’de bankacÕlÕk sorunlarÕ • Türkiye’de 2001’de yaúanan mali krizin kökeninde popülist çevrim (dÕú denge) de÷il bankacÕlÕk kesimi sorunlarÕ yatmaktadÕr • Kamu bankalarÕ Hazine’den alacaklarÕnÕ (görev zararlarÕ) gecelik fonluyordu (vade uyumsuzlu÷u) • Özel bankalar dÕú borç alarak devlete ve kamu bankalarÕna TL sa÷lÕyordu (para cinsi uyumsuzlu÷u) • Gecelik fonlama ile kamu ka÷ÕdÕ taúÕyan özel bankalar da vardÕ (Demirbank) • KasÕm’da likidite krizi kamu bankalarÕnÕn ve kÕsa vadeli kaynakla Hazine bonosu tutanlarÕn.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 460 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 461 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 462 ABD’de bankacÕlÕk sorunlarÕ • BankacÕlÕk kesimi sorunlarÕna geliúmiú ülkelerde de raslanmaktadÕr • 1980’lerin sonunda ABD’ye özgü bir banka biçimi olan Saving and Loan Associations ciddi geri gelmeyen krediler. Macaristan ve Polonya’da 1921-24 arasÕnda fiyatlar genel seviyesinde 100 ile 10 milyar katÕ mertebesinde artÕúlar oldu • Özellikle Alman hiperenflasyonu iyi bilinir • Enflasyonist tehlike ka÷Õt (kanuni) paranÕn yapÕsÕnda daima mevcuttur • Hiperenflasyonun orta sÕnÕfa vurdu÷u darbe bu ülkelerde daha sonra çok vahim sonuçlar do÷uran siyasi çalkantÕlar yaúanmasÕnÕn küçümsenmeyecek nedenlerinden biridir • Geliúmiú ülkelerde baúka hiperenflasyon olmadÕ Savaú sonrasÕ enflasyonu • økinci Dünya SavaúÕ sonrasÕnda. øsviçre gibi ülkelerin hala birkaç yüzyÕl önce tesis edilmiú para birimlerini kullandÕklarÕna dikkat çekelim • Buna karúÕlÕk savaú içinde ülkelerde sÕk sÕk enflasyon görülmüútür • Çünkü fiyatlar genel seviyesinde istikrar (paranÕn de÷erinin korunmasÕ) piyasa ekonomisinin etkin iúleyiúi için çok önemlidir Savaú arasÕ hiperenflasyonlarÕ • Modern dönemin ilk hiperenflasyonlarÕ Birinci Dünya SavaúÕ sonrasÕnda Orta Avrupada yaúanmÕútÕr • Almanya.inci yüzyÕlda Amerika’nÕn keúfi sonrasÕ) – HükümdarÕn darpanede basÕlan sikkedeki kiymetli maden miktarÕnÕ düúürmesi (ta÷úiú) • Her ikisi de geçici. özellikle AltÕn StandardÕnÕn terkedilmesinden sonra (kanuni para) yaygÕnlÕk ve kalÕcÕlÕk kazanmÕútÕr YÜKSEK ENFLASYON Nedir? NasÕl oluúur? Onbirinci Bölüm Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 466 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 467 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 468 Piyasa ekonomisinde enflasyon • Piyasa ekonomilerinde uzun dönemde yüksek enflasyona çok ender raslanÕr • Geliúmiú piyasa ekonomilerinde barÕú döneminde fiyatlar genel seviyesinde hÕzlÕ artÕúlar kural de÷il istisnadÕr • ABD. Kanada. Avusturya. özellikle 1970’ler ve 1980’lerde. ùubat’ta TL’ye saldÕrÕ ise açÕk pozisyonu olan özel bankalarÕn bilançolarÕnda büyük hasar yarattÕ Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 463 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 464 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 465 Kriz göstergeleri • Popülist çevrimin tersine. geliúmiú sanayi ülkelerinde enflasyon uzun dönem e÷ilimlerinin üstüne çÕkmÕútÕr • Bu süreçte 1974-80 arasÕnda petrol fiyatlarÕnÕn 15 katÕ artmÕú olmasÕnÕn büyük etkisi vardÕr • 1990’larda dünyada enflasyon tekrar denetim altÕna alÕnmÕútÕr • Halen dünya ekonomilerinin çok büyük bölümünde enflasyon düúük düzeyde seyretmektedir • Son yÕllarda bazÕ ülkelerde deflasyon ciddi bir sorun olarak görülmeye baúlamÕútÕr (Japonya) • Buna karúÕlÕk bazÕ ülkelerde ve bazÕ dönemlerde çok yüksek enflasyon oranlarÕ görülmüútür . eksi net varlÕk. kÕsmi ve ender olaylardÕr • Enflasyon ka÷Õt para ile. Avusturalya. vs. mali krizlere önceden iúaret eden ekonomik göstergeler bulmak zordur • ølk akla gelen cari iúlemler dengesi açÕ÷ÕdÕr: dÕú fazla ile mali kriz oluúabilece÷i pek düúünülmez • 1998’de Rusya’nÕn dev cari fazlasÕ vardÕ • Ülke parasÕnÕn de÷er kazanmasÕ bir gösterge olabilir • Pek çok ülkede sert bir çalkantÕ yaúanmadan ülke parasÕnÕn de÷er kaybÕna raslanÕr • Kamu borcunun milli gelire ve iç mali piyasaya kÕyasla oranÕn yüksekli÷i önerilebilir • Çok yüksek borç oranÕ ile mali krizle tanÕúmamÕú ülkeler çoktur • Tüm vakalarda geçerli gösterge mevcut de÷ildir Enflasyonun tarihi • Enflasyon tanÕmÕnÕ hatÕrlayalÕm: fiyatlar genel seviyesindeki devamlÕ artÕúlara enflasyon diyoruz • Bugünkü anlamÕ ile enflasyon yeni bir olaydÕr • KÕymetli madenlerin para olarak kullanÕldÕ÷Õ dönemlerde enflasyona iki neden yol açabilir – KÕymetli maden arzÕnda ani bir artÕú (örne÷in 15. yolsuzluk.

0 Dünyada enflasyon: onyÕllar Ortalama 1960-2000 1960s Almanya 3.4 3. yirmi.5 Hollanda 4.2 11.965 6.930 144.9 7.3 0.7 80.0 23.2 (*) Seri 1966 yÕlÕndan baúlamaktadÕr.6 øsviçre 3.4 3.1 9.4 5.4 4.2 14.7 MÕsÕr 9. otuz yÕl gibi uzun süreler boyunca yüksek enflasyon yaúÕyan bir dizi ülke vardÕr • En iyi bilinen örnekler Latin Amerika’dadÕr • Bölgenin üç büyük ekonomisinde (Brezilya.4 TÜFE 2001 1.2 149.5 8.5 7.8 2.1 17.2 1.8 Belçika 3.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 469 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 470 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 471 Yüksek enflasyon ülkeleri • On.7 8.5 29.3 4.7 36. (%) TÜFE 2000 342 382 498 382 581 550 615 757 813 1.5 4.2 Yunanistan 11.6 48.5 ABD 4. Enflasyon (%) 1970s 4.4 6.4 3.3 2.8 1.1 3.5 15.1 Tayland 5.460 27.367 2.5 4.919 Ortalama Enflasyon 3.3 2.4 3.7 1.1 2.8 øngiltere 6.8 3.2 18.3 1980s 1.8 3.4 4.9 76.221.5 4.0 9.6 5.1 3.4 1.8 Fransa 5.3 1990s 2.4 5.5 Kanada 4.2 5.9 Türkiye 36.071.734 1.4 23.1 3.8 68.5 9.8 10.8 Japonya 4.7 0.7 3.6 10.4 1. vergi öncesi reel kar/gelir olmayan hallerde yüksek vergiler ödenebilir • Sermaye kazançlarÕnÕn ve faizlerin yüksek vergilenmesi sermaye piyasasÕnÕn geliúmesini engeller .0 19.1 16.0 7.4 4.5 460.6 1.5 2. Arjantin ve Meksika) uzun süren yüksek enflasyon dönemleri oldu • Arjantin ve Brezilya birden fazla hiperenflasyon sonucu para birimlerini de÷iútirdiler • 1970’lerin ortasÕnda itibaren Türkiye yüksek enflasyon ülkesidir • Kapitalizme geçiú döneminde eski komünist ülkelerde de yüksek enflasyon görülmüútür • BazÕ Afrika ülkelerinde enflasyon hala yüksektir Dünyada enflasyon: uzun dönem TÜFE 1960 Almanya 100 øsviçre 100 Hollanda 100 Belçika 100 ABD 100 Japonya 100 Kanada 100 Tayland 100 Fransa 100 øngiltere 100 Hindistan 100 MÕsÕr 100 Güney Kore (*) 100 Yunanistan 100 Meksika 100 Türkiye 100 Arjantin 100 (*) Seri 1966 yÕlÕndan baúlamaktadÕr.8 7.5 2.4 4.4 Arjantin 101.3 2.3 Meksika 23.9 4.2 10.3 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 472 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 473 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 474 Enflasyonu anlamak • CevaplandÕrÕlmasÕ gereken çok soru vardÕr – Neden bazÕ ülkelerde ve dönemlerde fiyatlar genel seviyesi hÕzla yükselirken baúka ülkelerde ve dönemlerde istikrarlÕ seyreder? – Enflasyonun nedenleri nelerdir? – KÕsa ve uzun dönemde enflasyon ekonominin performansÕnÕ nasÕl etkiler? – Enflasyondan kimler yararlanÕr.1 1.0 1.5 -1.5 4.1 -1.0 2.8 8.9 Hindistan 8.2 2.5 2.5 18.8 8.9 2.7 4.9 4.6 3.7 101.709. kimler zarar görür? – Bir piyasa ekonomisi uzun dönemde enflasyonla yaúayabilir mi? – Enflasyonla mücadele etmek gerekir mi? – Gerekirse nasÕl? Enflasyonun maliyetleri • øktisatçÕlarÕn büyük ço÷unlu÷u yÕlda % 2-3 gibi düúük düzeylerin üstünde enflasyonu tasvip etmez • Az sayÕda iktisatçÕ ise mutlak fiyat düzeyi istikrarÕnÕ (sÕfÕr enflasyon) savunur • øktisatçÕlar enflasyona kaynak israfÕna yol açarak ekonominin uzun dönem ortalama büyüme hÕzÕnÕ düúürdü÷ü için karúÕ çÕkarlar • Bir di÷er neden enflasyonun servet da÷ÕlÕmÕnda yol açabilece÷i keyfi (arbitrary) de÷iúikliklerdir • Enflasyonun iktisatçÕ olmayan kamuoyunda algÕlanma biçimi ile iktisatçÕlar tarafÕndan de÷erlendirilmesi arasÕnda büyük farklar vardÕr • Bu konularÕn ayrÕntÕsÕna inelim Enflasyon ve gelir • øktisadi analizin saptadÕ÷Õ enflasyon maliyetleri sÕradan vatandaúlarÕn inançlarÕ ile çeliúir • Kamuoyundaki genel kanÕ enflasyonun bireylerin gelir ve yaúam standartlarÕnda düúüúe yol açtÕ÷ÕdÕr (hayat pahalÕlÕ÷Õ) • Bu görüú tek kelime ile yanlÕútÕr • Bir mal yada hizmeti satÕn alan kiúiye yüksek gelen fiyat onu satan üretici için yüksek gelirdir • Mal ve hizmetlerin nominal fiyatlarÕ ancak nominal gelirlerle birlikte yükselebilir • TanÕm icabÕ nominal gelirlerdeki artÕú fiyatlarda yaúanan enflasyona eúittir: baúka türlü olmasÕ mümkün de÷ildir Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 475 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 476 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 477 Enflasyon ve kaynak israfÕ • Kösele maliyetleri ekonomik aktörlerin enflasyon karúÕsÕnda para tutmayÕ azaltmalarÕ sonucu de÷er üretmeden kullanÕlan kaynaklara tekübül eder • Enflasyonla birlikte insanlar bankaya daha sÕk giderler ve ayakkabÕlarÕnÕn köselesi yÕpranÕr • Menü maliyetleri sadece enflasyon yüzünden kullanÕlan ek kaynaklara tekabül eder • Düúük enflasyonda fiyat listeleri uzun süreler için geçerli kalÕr • Yüksek enflasyon ortamÕnda fiyatlarÕ sÕk sÕk de÷iútirmek için ek kaynak kullanmak zorunlulu÷u ortaya çÕkar • Bu kaynaklar üretimden alÕkonulmaktadÕr Enflasyon ve fiyat mekanizmasÕ • Enflasyon kaynak da÷ÕlÕmÕnÕn temel aracÕ olan nisbi fiyat göstergelerini bozar • Yükselen nominal gelirler tüketicilere yanlÕú bir zenginlik duygusu vererek tüketim-tasarruf kararlarÕnda yanÕltÕr • Uzun zaman aralÕklarÕnda satÕn alÕnan mallarda tüketiciler do÷ru fiyatÕn ne oldu÷unu unuturlar • Sektörler arasÕnda fiyat ayarlamalarÕnÕn yapÕlÕú sÕklÕ÷Õ çok de÷iúir • Bütün bunlar kaynaklarÕn etkin da÷ÕlÕmÕnÕ engeller • Kaynak da÷ÕlÕmÕnda etkinli÷in azalmasÕ aslÕnda verimlili÷in ve dolayÕsÕ ile hayat standardÕnÕn azalmasÕ demektir Enflasyon ve vergiler • Enflasyon ekonominin vergi yapÕsÕnda ciddi sorunlara yol açar • Sermaye kazançlarÕnda nominal úiúmeye yol açar: sermaye kazançlarÕndan alÕnan vergilerin nominal oranÕ sabit kalsa bile reel oranÕ yükselir • Faiz gelirlerinde nominal úiúmeye yol açar: nominal gelir vergisi oranÕ sabit bile kalsa reel gelir vergisi oranÕ artar • Her iki durumda.419 491.3 4.160 3.4 3.2 Güney Kore (*) 9.3 1.7 2.066.1 4.0 4.4 4.6 1.8 8.5 4.6 0.3 8.

úirketler) enflasyondaki ani tÕrmanmadan karlÕ çÕkar: ödedikleri reel faiz düúer • AlacaklÕlar (mevduat sahibi. “enflasyon daima ve heryerde parasal bir olaydÕr” • Bu ifadeyi iki úekilde tefsir edebiliriz • MB para arzÕnÕ sabit tuttu÷u yada milli gelire paralel úekilde arttÕrdÕ÷Õ takdirde enflasyon olmaz • Enflasyon varsa mutlaka MB para arzÕnÕn milli gelirden daha hÕzlÕ artmasÕna izin vermiútir • Yani enflasyonun nedeni daima para politikasÕdÕr • Do÷ru yaklaúÕm.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 478 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 479 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 480 Para ikamesi (dolarizasyon) • Yüksek enflasyon ülke parasÕnÕn hesap birimi ve servet saklama fonksiyonlarÕnÕ ifa edemez hale gelmesidir • Yüksek enflasyon ortamÕnda ekonomik aktörler eninde sonunda ülke parasÕnÕ güvendikleri bir baúka ülke parasÕ ile ikame etmeye baúlarlar • Bu úekilde kendilerini enflasyondaki beklenmeyen dalgalanmalardan korumaya çalÕúÕrlar • Genellikle dolar ve euro gibi paralar tercih edilir • Mevduat içinde dövizle yada dövize endeksli mevduatÕn payÕ artar • Nakit döviz kullanÕmÕ yaygÕnlaúÕr • Para politikasÕ açÕsÕndan çok vahim sonuçlarÕ vardÕr Beklenmeyen enflasyon • Yüksek enflasyonun yukarÕda sayÕlan maliyetlerinin tümü ekonomik aktörlerin enflasyonu beklemeleri ve do÷ru tahmin etmeleri hali için geçerlidir • Enflasyonda beklenmeyen bir artÕú borçlularla alacaklÕlar arasÕnda normal koúullarda asla kabul edilmeyecek keyfi servet transferine yol açar • Yani beklenmeyen enflasyon toplumsal serveti keyfi úekilde yeniden da÷ÕtÕr • Borçlular (devlet. MB’nÕn enflasyona neden olaca÷ÕnÕ bilmesine ra÷men para politikasÕnÕ gevúek tutmak zorunda bÕrakan koúullarÕn araútÕrÕlmasÕdÕr • Enflasyonla ilgili tartÕúmalarÕn konjonktür politikalarÕnÕn da özünü oluúturdu÷unu biliyoruz Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 484 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 485 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 486 ABD: enflasyon ve para arzÕ Dünya: enflasyon ve para arzÕ Üçüncü Kitap TÜRKøYE EKONOMøSø VERøLERø . bütçe açÕ÷Õ veren bir hükümetin zaten baúka çaresi yoktur • Bu durumda enflasyon para tutanlardan alÕnan bir vergi niteli÷i kazanmaktadÕr (enflasyon vergisi) • Tüm yüksek enflasyon ülkelerinde enflasyonun baúlangÕç nedeni bütçe açÕ÷ÕnÕn MB tarafÕndan finansmanÕdÕr (ilk günah) • Bu koúullarda bütçe açÕ÷ÕnÕn büyüklü÷ü ile para arzÕ artÕú hÕzÕ ve enflasyon birebir iliúkilidir Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 481 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 482 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 483 YalÕn bir mekanizma • Bütçe açÕ÷Õ ekonomide bir aktörün gelirinin üstünde harcama yaptÕ÷Õna iúaret eder • Mal-hizmet piyasasÕnda talep fazlasÕ oluúur • Bütçe açÕ÷Õ MB tarafÕndan karúÕlanmasÕ tüketim harcamalarÕnÕn faizdeki yükselme ile kÕsÕlmasÕ yolunun kapatÕlmasÕdÕr • Ülke parasÕnÕn de÷er kazanmasÕ (ithalat artÕúÕ) mal piyasasÕnda talep fazlasÕnÕ masedebilir ama hizmet piyasasÕnda (non-tradables) talep fazlasÕ sürer • DÕú açÕk korkusu ile kurun de÷er kazanmasÕna izin verilmiyorsa ithal girdi maliyetleri yükselir • Gevúek maliye politikasÕ gevúek para politikasÕ ile birleúince sonuç daima enflasyonun hÕzlanmasÕdÕr Maliyetler ve enflasyon • Üretim faktörü ve temel girdi fiyatlarÕnda artÕúÕn enflasyona etkisi nedir? • Kamuoyunda yaygÕn kanÕ maliyet artÕúlarÕnÕn enflasyonun temel nedenlerinden bir oldu÷udur • AD-AS modeli ile birlikte petrol úokunu inceledik • Faktör talebi mal-hizmet talebinden türevdir • Mal-hizmet piyasasÕnda arz fazlasÕ varsa faktör fiyatlarÕ yükselse bile o düzeyi koruyamaz • Petrol gibi temel girdi fiyatlarÕ ancak faktör fiyatlarÕna yansÕmamasÕ için talep canlÕ tutuldu÷u takdirde mal-hizmet fiyatlarÕna yansÕr • AynÕ mantÕ÷Õ ülke parasÕnÕn de÷er kaybÕ haline de uygulayabiliriz Enflasyon parasal bir olaydÕr • Milton Friedman’Õn dedi÷i gibi. bankalar) enflasyondaki ani tirmanÕútan zararlÕ çÕkar: elde ettikleri reel faiz düúer Enflasyon ve kamu açÕ÷Õ • Bütçe açÕklarÕnÕn mali piyasalardan borçlanma yerine MB kaynaklarÕndan (para basarak) karúÕlanmasÕ enflasyonu yükseltir • Kamunun borçlanaca÷Õ düzeyde geliúmiú mali piyasalar mevcut de÷ilse.

çok sayÕda girdi vardÕr • Ekme÷e ek olarak onlarÕ da GSYøH’ya katarsak birden fazla kere saymÕú oluruz • Katma De÷er satÕúlardan di÷er firmalardan satÕn alÕnan girdilerin de÷eri çÕkartÕlarak elde edilir • Katma de÷er tanÕmÕ icabÕ faktör gelirlerine (ücret. dÕú dünya ile iliúkileri ve mali kurumlarÕn olmadÕ÷Õ sade bir ekonomi düúünelim • Haneler ve firmalar iki temel ekonomik aktör grubudur: üretim firmalarda gerçekleúir • Bunlar iki tür piyasada karúÕ karúÕya gelirler – Mal ve hizmet piyasalarÕ – Üretim faktörleri piyasalarÕ • Bu piyasalarda iki tür akÕm yer alÕr – Reel akÕmlar: mal. Gayrisafi Milli HasÕla. ara mallarÕn piyasa de÷erini hesaba alÕnmaz • GSYøH’nÕn içinde mallar kadar hizmetler de yer alÕr – GÕda. ev temizli÷i. fÕrÕn. Finans yok. vs. elle tutulabilen (tangible) mallardÕr – Saç traúÕ. hizmet ve faktör akÕmlarÕnÕ basit bir model üstünde izleyebiliriz • OlayÕ kavramakta kolaylÕk sa÷lamak üzere devletin. milli gelir muhasebesi tarafÕndan geliútirilen ölçülerdir • Temel hususun unutulmamasÕ gerekir: aynÕ iktisadi olayÕn üç farklÕ vechesi vardÕr – Mal ve hizmetlerin üretimi ve satÕúÕ – Mal ve hizmetlere yapÕlan harcamalar – Mal ve hizmetlerin üretiminden elde edilen faktör gelirleri • Hesaplar bunu gözönüne almak zorundadÕr Haneler Mal ve hizmetler Harcamalar (TL) Firmalar •VarsayÕmlar: •Devlet yok. vs. enerji. e÷itim vs. deterjan. doktor vizitesi.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 487 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 488 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 489 Ekonomide gelir ve harcama • Bir ekonomiyi oluúturan ekonomik birimlerin elde ettikleri toplam gelirin büyüklü÷ünü saptamak pek çok açÕdan iúimize yarar – øki dönem arasÕnda gelirin nasÕl de÷iúti÷ine bakarÕz – Geliri baúka ülkelerle karúÕlaútÕrÕrÕz • Ekonominin tümü açÕsÕndan elde edilen gelir toplamÕ tanÕm icabÕ yapÕlan harcama toplamÕna eúittir çünkü – Her iúlemde bir satÕcÕ ve bir alÕcÕ vardÕr – Harcanan her TL bir satÕcÕ için o kadar gelirdir • Makroiktisat úu basit gerçe÷in üstüne kurulmuútur • Herkesin geliri bir baúkasÕnÕn harcamasÕdÕr. kar. elle tutulmayan (intangible) hizmetlerdir • GSYøH cari dönemde üretilen tüm mal ve hizmetleri kapsar fakat geçmiúte üretilmiú mallarÕn el de÷iútirmesi (ikinci el otomobil yada eski ev alÕm-satÕmÕ) hesaba girmez Katma de÷er üstüne • Milli gelir muhasebesinde önemli bir tehlike nihai mal ve hizmetlerin üretimde kullanÕlah girdilerin çok kere hesaba dahil edilmesidir (çifte kayÕt) • Örne÷in ekme÷in içinde bu÷day. vs. Milli Gelir. faiz ve rant) eúittir • Katma De÷er Vergisi KDV bu sistemle çalÕúÕr • GSYøH katma de÷eri hesaplar . taúÕmacÕlÕk. vs) Makroiktisat ve çevrisel akÕm • MakroiktisadÕn çÕkÕú noktasÕ ekonominin bütünü açÕsÕndan gelir ve harcama akÕmlarÕnÕn analizidir • øúin özü aslÕnda çok basittir • Ekonomideki her harcama mutlaka bir ekonomik aktöre gelir yaratÕr • Ekonomideki her gelir mutlaka bir ekonomik aktörün harcamasÕdÕr • MakroiktisadÕn sorunlarÕ úu úekilde vazedilebilir – Çevrisel akÕmÕn düzgün iúleyiúini hangi mekanizmalar sa÷lar? – Çevrisel akÕm ne zaman bozulur? – Bozuldu÷u takdirde tekrar düzgün iúlemesi için neler yapÕlabilir? Milli gelir muhasebesi • Bir dönem içinde ekonomide üretilen toplam gelirin ve tanÕm icabÕ ona eúit olan toplam harcamanÕn ölçülmesine milli gelir muhasebesi denir • Gayrisafi Yurtiçi HasÕla. herkesin harcamasÕ bir baúkasÕnÕn geliridir Basit çevrisel akÕm • Ekonomideki mal. DÕú dünya yok Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 493 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 494 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 495 GSYøH • Milli gelir muhasebesini Türkiye østatistik Kurumu TÜøK (eski Devlet østatistik Enstitüsü DøE) tutar • DøE çeyrek (üçaylÕk) ve yÕllÕk olarak milli gelir hesaplarÕnÕ yayÕnlar • En önemli milli gelir ölçüsüne Gayrisafi Yurtiçi HasÕladÕr GSYøH denir (Gross Domestic Product GDP) • GSYøH bir dönemde ülke içinde üretilen nihai mal ve hizmetlerin toplam piyasa de÷erini temsil eder • GSYøH ekonomide üretilen ve hukuken serbestçe piyasalarda satÕlan bütün kalemleri kapsar • Buna karúÕlÕk hukuken yasak olmasÕna ra÷men üretilen/satÕlan mallarÕ (uyuúturucu. sermaye. hizmet ve faktör girdileri – Nominal akÕmlar: gelir ve harcama tutarlarÕ MøLLø GELøR Birinci Bölüm Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 490 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 491 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 492 Çevrisel akÕm úemasÕ Faktör gelirleri (TL) Üretim faktörleri (emek. un. giyim. vs.) kapsamaz GSYøH’nÕn özellikleri • GSYøH hesaplanÕrken tüm üretim cari piyasa fiyatlarÕndan hesaba katÕlÕr • GSYøH sadece nihai mallarÕn piyasa de÷erini kapsar. otomobil.

4 6.4 22.3 42. çimento. vs.5 4.2 4. ÖTV. hatta KDV’yi ödemese bile.4 50. vs.3 16.2 1.4 82. kayÕt içine kÕyasla bir miktar kayÕp olabilir ama kamuoyunda tahmin edildi÷inden çok daha küçüktür • TÜøK ana girdi miktarlarÕnÕ (elektrik. ülkede mukim kiúi ve kuruumlarÕn yurt dÕúÕndan gelirleri olabilir: örne÷in yurt dÕúÕndan gelen faiz.7 25.3 1.6 10. gaz.8 1.7 14.1 9.0 19.6 NOMøNAL (Milyar YTL) 2005 GSMH % Pay 46.6 6.7 0.2 16.4 0.) GELøR ÜCRETLER Özel Sektör Kamu Sektörü MAAù Özel Sektör Kamu Sektörü KENDø HESABINA ÇALIùAN RANT KAR Firma-dÕúÕ kar Firma karÕ FAøZ GELøRø Di÷er milli gelir ölçüleri • Net Milli HasÕla NMH ülke sermaye sto÷undaki aúÕnma ve eskimenin (amortisman) GSYøH’dan çÕkartÕlmasÕ ile elde edilir • Milli Gelir MG ifirmalarÕn devlete ödedi÷i dolaylÕ vergilerin (KDV.5 0.2 3. ülke içinde üretilen gelirin bir bölümü yurt dÕúÕnda mukim kiúi ve kurumlara aittir: örne÷in dÕúarÕya yapÕlan faiz ve temettü ödemeleri • AynÕ úekilde.3 7.8 11.9 3.1 36. haneler ve devlet tarafÕndan sermaye mallarÕ.4 4.) di÷er ülkelerle karúÕlaútÕrarak hesap sa÷lamasÕ yapar Gayrisafi Milli HasÕla – GSMH • GSYøH ülke içinde belirli bir dönemde yapÕlan mal ve hizmet üretimini ölçer • Ancak.) NMH’dan çÕkartÕlmasÕ ve devletten aldÕklarÕ sübvansiyonlarÕn eklenmesi ile elde edilir • Kiúisel Gelir hanelerin ve úirket dÕúÕ firmalarÕn elde ettikleri gelirdir: úirketlerin da÷ÕtÕlmamÕú karlarÕ hariçtir • KullanÕlabilir Kiúisel Gelir iKiúisel Gelirden devlete ödenen gelir vergileri indirilip devletten alÕnan transferler eklenerek elde edilir Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 502 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 503 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 504 Reel ve nominal GSMH • Milli gelir muhasebesi daima ve ancak cari fiyatlarla tutulabilir: tersi imkansÕzdÕr • Nominal GSMH mal ve hizmet üretimini o dönemde fiilen geçerli (cari) fiyatlarla hesaplar • Reel GSMH mal ve hizmet üretimini baz alÕnan yÕlÕn (sabit) fiyatlarÕ ile hesaplar • GSMH deflatörü nominal milli geliri sabit fiyatlarla milli gelire dönüútüren enflasyon ölçüsüdür • Halen 1987 yÕlÕ baz alÕnmakta.3 2. yani reel milli gelir 1987 fiyatlarÕ ile hesaplanmaktadÕr • Ülke GSMH’sÕ ile dönemler arasÕ karúÕlaútÕrma yapmak için reel GSMH kullanÕlÕr • Tüm di÷er ölçüler (dolar. Mal.6 2.4 2.2 .3 35.2 20. gaz. su Sanayi Toplam ønsaat Sanayi Toptan ve Parakende Otel ve Lokanta Hizmetleri Ticaret Toplam Ulastirma ve Haberleúme Mali Kuruluúlar Konut Sahipli÷i Serbest Meslek Hizmetleri øzafi Banka Hizmetleri SEKTÖRLER TOPLAMI Devlet Hizmetleri Kar AmacÕ Olmayan Özel Hizmetler TOPLAM Ithalat Vergisi GSYIH (AlÕcÕ FiyatlarÕyla) DÕú Alemden Gelen DÕú Aleme Giden Dis Alem Net Faktör Gelirler ToplamÕ GSMH (AlÕcÕ FiyatlarÕyla) HARCAMA ÖZEL NøHAø TÜKETøM Gida-içki DayanÕklÕ Tüketim MallarÕ YarÕ DayanÕklÕ ve DayanÕksÕz Tük.4 101.5 12.8 15.5 3.8 0.) yanlÕútÕr GSYøH deflatörü • GSYøH deflatörü cari fiyat düzeyini baz yÕl fiyat düzeyi ile karúÕlaútÕran enflasyon ölçüsüdür • Yani deflatör GSYøH açÕsÕndan genel fiyat seviyesinde baz yÕla kÕyasla oluúan de÷iúimi yansÕtÕr • Deflatör aracÕlÕ÷Õ ile GSYøH’da oluúan de÷iúimin fiyat de÷iúmelerinden kaynaklanan bölümünü temizleyerek üretim miktarlarÕndaki de÷iúimi elde ederiz (Nominal G DP19xx ) Real G DP19xx = X 100 (G DP deflator19xx ) G D P d e f la t o r = N o m in a l G D P u100 Real G DP GSMH: Sektörler itibariyle (1) Ciftcilik OrmancÕlÕk BalÕkçÕlÕk TarÕm Toplam TasocakcÕlÕgÕ ømalat Elektrik. temettü ve iúçi dövizleri • Gayrisafi Milli HasÕla (GSMH) bir ülkede yeúleúikler kiúilerin elde ettikleri toplam gelirdir • GSYøH’ya yurt dÕúÕndan net faktör gelirlerinin eklenmesi ile elde edilir • Türkiye açÕsÕndan GSYøH’dan daha iyi bir ölçüdür Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 499 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 500 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 501 GSMH’nÕn bileúkenleri • Tüketim (C) haneler tarafÕndan tüketim amacÕ ile satÕn alÕnan tüm mal ve hizmetleri kapsar (yeni konut hariç) • YatÕrÕm (I) firmalar.8 29.5 89.5 1. Enerji-UlastÕrma-Haberleúme Hizmetler Konut Sahipli÷i DEVLETøN NøHAø TÜKETøM HARCAMALARI Maaú-Ücret Diger Cari GAYRøSAFø SABøT SERMAYE OLUùUMU Kamu Sektörü Makine Techizat Bina ønúaat Bina DÕúÕ ønúaat Özel Sektör Makine Techizat Bina+Konut Insaati STOK DEöøùMELERø Mal ve Hizmet øhracatÕ Mal ve Hizmet øthalatÕ NET øHRACAT GAYRøSAFø YURTøÇø HASILA Istatistiki Hata GSYIH (østatistiki Hata ÇÕk. vs.6 1.7 21.5 1.5 3.0 24.2 20.0 4. binalar (yeni konut dahil) ve stoklar için yapÕlan tüm harcamalarÕ kapsar • Kamu tüketimi (G) yerel ve merkezi idare tarafÕndan satÕn alÕnan tüm mal ve hizmetleri kapsar fakat transfer harcamalarÕ dahil de÷ildir • Net ihracat (NX) mal ve hizmet ihracatÕndan mal ve hizmet ithalatÕnÕn çÕkarÕlmasÕ ile bulunur • Temel makro özdeúlik: Y = C + I + G + NX Milli Muhasebe yöntemleri ÜRETøM Ciftcilik OrmancÕlÕk BalikçÕlÕk TarÕm Toplam TasocakcÕlÕgÕ ømalat Elektrik.6 99. üreticilerin yarattÕ÷Õ katma de÷eri kayÕt içinden kullandÕklarÕ girdilerden hareketle hesaplamak mümkündür • Do÷allÕkla.6 85.2 30.6 414.7 20.3 4.4 25.9 3.2 123.7 0.5 2.8 3.9 17. su Sanayi Toplam ønsaat Sanayi Toptan ve Parakende Otel ve Lokanta Hizmetleri Ticaret Toplam Ulastirma ve Haberleúme Mali Kuruluúlar Konut Sahipli÷i Serbest Meslek Hizmetleri (-)øzafi Banka Hizmetleri SEKTÖRLER TOPLAMI REEL (Trilyon TL) 2005 GSMH % Pay 15.5 71.3 130.6 16.2 4.0 1.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 496 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 497 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 498 GSYøH ve piyasa dÕúÕ üretim • GSYøH piyasaya gitmeden hanelerin üretip do÷rudan tüketti÷i mal ve hizmetleri kapsamaz • øki kadÕn birbirlerine ev iúi yardÕmcÕsÕ olarak giderse GSYøH artacaktÕr • Önemli bir sorun tarÕmda kendi kendine yeterli çiftçiliktir (subsistence agriculture) • Türkiye açÕsÕndan özellikle geçmiúte çok büyük de÷erlere ulaúÕyordu: ana ürünler itibariyle tarÕm üretimi piyasaya çÕkmasa bile GSYøH’ya katÕlmÕútÕr • Muadil bir örnek konut sahipli÷idir • Teorik olarak sadece kiradaki konutlar GSYøH’ye dahil olmasÕ gerekir • Fiilen konut sahipli÷i GSYøH’ye alÕnÕr GSYøH ve kayÕt dÕúÕ ekonomi • Kamuoyunda kayÕt-dÕúÕ ekonominin GSYøH hesaplarÕna dahil olmadÕ÷Õna inanÕlÕr • Bu görüú do÷ru de÷ildir • KayÕt-dÕúÕ vergi idaresi açÕsÕndan bir sorundur • Gelir vergisini.1 0.8 13.7 4.0 10.4 21.

7 6.0 105 7.8 5.6 -2.7 6.8 8.8 -0.7 7.4 15.2 1.4 0.9 18.2 -3.6 9.1 GSYøH: harcama kalemleri (2) ÖZEL NøHAø TÜKETøM DEVLETøN NøHAø TÜKETøM HARCAMALARI GAYRøSAFø SABøT SERMAYE OLUùUMU øÇ TALEP (stok de÷iúmeleri hariç) Stok De÷iúimi Mal ve Hizmet øhracatÕ Mal ve Hizmet øthalatÕ NET øHRACAT GAYRøSAFø YURT øÇø HASILA (GSYøH) østatistiki Hata GSYøH (østatistiki Hata ÇÕk.0 -1.928 -2.5 32.3 -17.0 11.591 81.2 22.124 2.0 140 28.7 13.2 2.7 27.868 95.8 168 430.2 -24.5 12.9 Özel Sektör Makina Teçhizat YatÕrÕmÕ -1.652 67.2 414.7 576.763 430.3 99.1 1.471 1.7 7.3 6.0 -9.5 4. Mal.9 137 8.3 1.469 22.3 146.982 81.4 15.202 Faktör Gelirleri (Trillion TL) 3.3 2.6 10.818 45.9 Özel binaToplam konut Özel yatÕrÕmÕ YatÕrÕm 8.293 868 1.2 100.4 2.3 -0.013 -1.1 5.5 3.4 23.6 (Milyar $) De÷iúim øndeks 18.0 6.4 0.393 53.0 9.9 3.1 6.1 9.6 487.2 3.2 7.5 6.4 101.5 2.8 14.3 20.9 -31.4 5.0 13.8 7.772 1.8 30.1 24.9 7.9 7.2 9.9 18.3 112 630 60.6 4.3 116 3.0 11.6 77.8 53.2 25.888 7.9 -15.6 34.2 11.4 9.0 9.2 -5.0 71.9 87.5 100.8 10.0 6.7 7.7 -64.4 -2.509.881 11.0 -6.4 17.4 0.4 97 8.4 -3.5 5.4 15.6 10.8 12.8 5.0 3.4 Özel sektör binakonut yatÕrÕmÕ 3.4 28.0 20.0 6.2 103.3 27.6 15.5 89.0 -29.8 -12.8 40.4 28.4 2.5 23.9 3.9 487.836 95.8 2.1 37.8 10.0 4.3 1.3 26.0 -1.9 526 57.709 230 397 634 1.6 2.4 0.8 16.1 7.2 652.669 1.8 51.4 165.574 359.2 28.9 -2.8 Ozel Nihai Konut Sahipli÷i Tüketim 0.3 99.9 3.4 -35.9 30.2 7.7 3.604 55.9 28.9 9.6 Kamu Kesimi Bina ønúaatÕ 1.9 12.2 11.6 2.4 95.5 2.763 29.6 486.9 95.367 1.1 -4.3 11.1 49.1 YatÕrÕmlar Kamu Kesimi Bina-dÕúÕ ønúaatÕ 14.4 20.6 7.047 29.4 12.) Reel (Trilyon TL) 2005 GSYøH % Pay 95.3 6.7 7. de÷iúim Gida-icki MallarÕ 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 1.868 7.6 4.4 13.0 6.583 60.8 -4.7 -1.8 -11.4 9.3 2.6 0.7 2.438 261.762 100.3 2.2 3.6 20.1 4.1 0.8 28.8 6.0 8.7 4.5 Kamu Toplam Bina-dÕúÕ Kamu ønúaatÕ YatÕrÕmÕ 2.3 2.0 49.2 98 7.7 148 124.0 7.5 2.4 100.3 487.3 1.8 15.484 275.8 YatÕrÕmlar Trilyon TL 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Kamu MakinaTeçhizat YatÕrÕmÕ 2.3 5.9 -8.511 487.3 22.4 -5.8 40.2 84 0.609 4.6 6.6 78.1 73.9 16.0 10.4 196 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 GSYøH ve GSMH: TL ve US$ Nominal GSYøH 227 393 630 1.9 21.7 51.9 4.412 277.8 5.7 14.6 Toplam YatÕrÕm Harcamal arÕ 2.6 35.9 -9.2 5.5 -0.0 -15.6 67.8 1.596 176.7 6.6 84 9.3 7.9 9.6 7.4 4.6 7.3 1.6 25.5 6.6 33.6 8.9 7.9 98.1 25.2 1.8 6.9 304 75.8 Ozel Nihai Konut Sahipli÷i Tüketim 4.3 19.7 8.2 -3.3 74.3 130.6 -20.6 481.8 6.0 22.1 -0.5 1.7 27.8 6.5 89 6.5 1.8 111 -4.4 5.3 24.180 6.7 8.2 9.5 -15.1 123 173 173 183 206 149 195 208 218 230 211 229 167 212 276 347 417 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 511 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 512 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 513 Özel nihai tüketim Dayanikli YarÕ DayanÕklÕ Enerjive DayanÕksÕz UlastirmaTüketim % Haberlesme Tük.0 2.0 2.836 52.6 6.1 9.9 1.9 5.8 1.675 421.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 505 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 506 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 507 GSMH: Sektörler itibariyle (2) UlaútÕrma ve Haberleúme Mali Kuruluúlar Konut Sahipli÷i Serbest Meslek Hizmetleri (-)øzafi Banka Hizmetleri Di÷er Sektörler Toplam SEKTÖRLER TOPLAMI Devlet Hizmetleri Kar AmacÕ Olmayan Özel Hizmetler TOPLAM Ithalat Vergisi GSYIH (AlÕcÕ FiyatlarÕyla) DÕú Alemden Gelen DÕú Aleme Giden Dis Alem Net Faktör Gelirler ToplamÕ GSMH (AlÕcÕ FiyatlarÕyla) REEL (Trilyon TL) 2005 GSMH % Pay 19.7 6.6 15.0 11.3 -0.3 5.0 7.4 6.932 486.0 11.3 -1.6 480.0 22.7 14.2 238.2 2.9 3.6 5.2 40.2 -29.3 8.9 0.7 1.8 79.2 -1.9 -0.6 32.0 2.8 1.2 26.3 1.6 30.1 17.8 27.7 16.1 11.1 3.2 -12.3 8.1 5.7 1.032 356.0 GSYøH: harcama kalemleri (1) ÖZEL NøHAø TÜKETøM Gida-içki DayanÕklÕ Tüketim MallarÕ YarÕ DayanÕklÕ ve DayanÕksÕz Tük.511 19.4 23.9 183 487.8 9.5 3.1 11.2 6.2 3.9 4.7 21.7 4.6 14.7 29.0 26.0 6.3 4.0 7.846 81.0 3.1 33.8 100.3 3.8 5.3 1.0 5.1 1.2 8.0 6.4 1.0 11.283 125.0 8.2 47.3 -8.8 1.892 75.3 19.1 1.3 19.3 23.401 GSMH Ortalama $/TL 2.4 1.1 5.2 2.681 428.208 1.8 -0.5 -7.5 10.3 2.2 0.1 11.2 6.2 13.9 22.4 5.4 9.7 -0.4 0.9 Toplam Özel Sektör YatÕrÕmÕ 1.9 4.0 12.5 33.6 5.1 69.8 32.6 85.1 32.7 19.4 8.0 14.3 66.0 -32.1 2.6 28.4 28.6 414.5 13.6 NOMøNAL (Milyar YTL) 2005 GSYøH % Pay 328.1 7.225 81.1 80.0 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 508 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 509 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 510 Nominal ve reel GSYøH 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Nominal GSYøH % GSYøH Reel GSYøH % (Trillion TL) De÷iúim Endeks Deflatör (Trilyon TL) De÷iúim Endeks 227 75.2 -10.7 2.019 5.2 145.1 3.3 -24.3 13.8 -9.9 Gayrisafi Sermaye Oluúumu 18.2 4.8 45.3 1.4 14.5 6.2 100.5 1.6 9.7 15.0 .6 5.7 12.769 78.9 4.3 136.1 22.978 29.6 6.2 3.415 124.1 57.8 2.7 100.2 8.4 22.7 10.1 15.3 21.0 9.1 26.6 20.4 74.8 58.0 6. Gida-icki MallarÕ 21.3 60.1 -0.8 9.3 8.6 16.1 Toplam Kamu Kesimi YatÕrÕmÕ 3.202 13.5 6.3 -15.7 15.9 15.7 21.5 -22.8 2.5 24.2 -10.1 12.1 10.025 GSMH 107 151 151 159 179 130 169 181 189 200 184 199 145 184 240 302 362 % Trilyon TL 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Özel nihai tüketim Dayanikli YarÕ DayanÕklÕ Enerjive DayanÕksÕz UlastirmaTüketim Haberlesme Tük.7 2.8 -8.9 27.6 9.3 5.4 -34.8 -1.3 10 15 19 92 206 557 1.772 28.1 8.0 21.1 7.3 11.4 -30.7 16.5 89.2 6.3 102 393 72.4 6.1 2.7 6.2 5.9 119 7.151 9.8 9.5 7.7 25.8 -3.388 87.6 371.7 % De÷iúim 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Kamu Kesimi MakinaTeçhizat YatÕrÕmÕ -6.6 2.6 -0.9 13.7 30.476 44.7 66.5 6.6 6.9 22.0 63.4 63.7 9.4 -1.3 3.6 8.2 -1.518 78.6 35.9 -15.1 19.8 0.6 Kamu Bina ønúaatÕ 1.1 36.0 129 3.6 -22.344.082 -1.855 14.093 1.2 3.1 4.762 14.4 1.0 4.0 18.8 4.6 10.7 7.9 166.0 120 1.104 1.3 1.3 35.3 91 -5.9 29.8 100.5 147 277.6 7.3 9.1 10.3 -0.3 9.4 24.5 15.583 178. Mal.7 9.6 11.4 3.9 4.2 -9.3 22.8 1.4 6.2 133.225 77.5 8.7 25.2 100.3 10.8 -6.3 2.768 55.6 67.997 3.6 24.8 3.3 11.2 4.2 9.1 1.3 -39.8 14.4 7.7 13.7 -1.6 10.8 10.7 23.9 7.3 95.9 2.0 3.5 12.9 1.9 1.3 1.8 5.5 14.1 -8.579 12.5 25.5 122 7.9 -8.1 62.6 23.3 2.9 2.7 21.3 110 -7.9 10.177 107.3 27.4 10.8 4.7 19.2 3.8 25.1 76.9 4.425.8 0.8 8.1 29.8 10.9 37.1 23.6 9.0 2.2 113 7.5 21.3 10.2 16.2 38.8 -0. Mal.3 27.7 21. Enerji-UlastÕrma-Haberleúme Hizmetler Konut Sahipli÷i DEVLETøN NøHAø TÜKETøM HARCAMALARI Maaú-Ücret Diger Cari GAYRøSAFø SABøT SERMAYE OLUùUMU Kamu Sektörü Makine Techizat Bina ønúaat Bina DÕúÕ ønúaat Özel Sektör Makine Techizat Bina+Konut Insaati øÇ TALEP (stok de÷iúmeleri hariç) REEL (Trilyon TL) 2005 GSYøH % Pay 95.9 -4.2 12.0 Nominal (Milyar YTL) 2005 GSYøH % Pay 328.1 14.5 125 5.0 19.9 12.2 0.0 13.6 31.4 119 7.2 3.2 1.5 10.6 13.1 26.8 29.3 14.3 2.2 10.0 -12.3 26.3 3.5 4.4 12.0 3.6 6.9 10.8 40.8 10.8 22.2 -3.093 73.7 9.0 -0.982 3.6 1.7 -8.6 2.1 2.1 1.5 8.9 11.4 -27.8 4.1 47.7 147.2 3.591 152.772 90.4 2.0 62.0 9.4 12.415 48.9 -4.9 7.8 73.3 8.0 26.2 0.6 27.6 -9.2 5.4 159 178.7 0.8 20.0 1.8 11.3 -29.9 8.7 4.2 -28.7 6.4 6.8 8.2 -49.7 -1.1 3.2 5.7 146.2 3.6 65.1 95.4 24.5 1.2 146.729 50.4 2.6 5.2 131 14.5 76 0.4 16.4 12.5 10.9 8.3 7.6 10.0 0.1 0.2 21.0 12.6 2.5 6.0 51.6 10.228.4 -0.4 147 7.0 -34.6 65.3 11.2 13.6 11.3 843 59.8 3.2 -0.8 13.3 7.2 93.3 29.463 63.6 465.5 66.2 12.9 3.3 8.9 Hizmetler 4.5 27.0 -0.8 3.9 159 359.9 113 1.496.076 625.9 -27.6 130.9 -7.4 60.5 151 52.542 -3.1 14.0 11.6 0.5 10.2 2.7 6.574 55.6 0.8 5.2 7.3 4.1 4.2 1.3 9.9 66.3 146.5 32.7 2.1 Hizmetler 13.5 1.7 11.9 5.3 46.6 2.7 5.3 21.9 7.9 1.6 24.412 43.7 24.5 1.0 10.7 3.8 Özel Makina Teçhizat YatÕrÕmÕ 4.0 2.2 3.9 13.5 100.6 32.1 155 77.9 11.8 11.2 2.0 NOMøNAL (Milyar YTL) 2005 GSMH % Pay 71.4 7.0 21.2 0.3 19.9 60.4 0.6 5.2 -3.2 3.8 -10.1 48.3 24.5 487.8 6.1 1.2 45.2 15.9 1.1 6.6 85.4 50.8 4.3 24.6 51.

6 -15.5 -0.5 116.3 6.8 30.6 154.1 8.5 12.4 -39.0 7.4 124.6 0.9 2.8 2.1 1.6 9.2 6.8 32.8 13.8 28.7 0.3 -7.4 -0.9 8.7 6.0 -5.4 -25.1 0.3 -3.8 7.0 4.9 7.9 3.4 9.4 -10.8 93.1 -5.1 110.9 11.1 14.4 -18.9 114.9 12.9 5.5 91.5 8.1 0.4 103.4 -126.8 125.9 104.5 -0.7 7.1 127.0 19.5 7.5 33.0 8.9 6.2 110.9 -5.4 -0.8 5.1 114.3 2.6 24.5 20.6 14.1 0.1 DÕú Aleme Faktör Gideri 2.3 -9.9 7.6 2.8 -0.5 -35.8 6.4 114.5 136.9 119.1 -1.2 -0.7 9.4 83.0 4.7 11.3 1.0 10.7 8.7 -0.3 0.8 87.3 9.9 112.3 -0.0 109.3 -4.9 -15.8 3.5 7.4 -0.8 14.4 -0.6 4.0 0.4 -5.7 9.7 Ga yrisa fi Yurtiçi Ha sÕla 0.4 0.9 118.5 4.6 116.5 3.4 -3.2 7.8 8.0 -4.6 9.7 7.5 111.5 2.0 -8.5 22.8 119.2 4.0 7.2 3.3 4.5 -6.4 -0.3 112.9 5.3 2.8 -3.4 0.5 116.4 Faktör geliri ve GSMH Trilyon TL 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 GSYøH øç Talep (istatistiki (stok Istatistiki hata dahil) DÕú Talep Hata çÕkÕnca) 76.5 102.8 0.1 110.0 103.7 7.5 8.9 95.0 8.0 8.1 107.0 -5.4 124.2 -0.3 6.3 97.9 -15.6 84.2 -2.5 5.1 1.1 3.1 -4.4 -7.7 4.2 7.3 4.3 -5.4 -0.8 7.4 -0.3 118.4 -2.4 GSYIH (østatistiki Hata ÇÕk.2 1.0 -2.8 73.8 1.1 -8.8 -2.5 1.2 1.1 7.3 6.0 10.8 6.9 7.5 -1.5 136.4 24.2 1.5 -73.9 -5.6 0.8 -21.8 DÕú talep ve GSYøH Trilyon TL 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 øç Talep Mal ve Mal ve (stok Hizmet Hizmet DÕú dahil) øhracatÕ øthalatÕ Talep 76.4 11. øç Talep (stok-dÕúÕ) Stok øç Talep øhracat øthalat DÕú Talep GSYøH Net DÕú Alem Geliri GSMH 2000 4.6 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 520 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 521 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 522 Büyümenin kaynaklarÕ • FarklÕ harcama kalemlerinin toplam talebe ve dolayÕsÕ ile GSMH’daki de÷iúime katkÕlarÕnÕn saptanmasÕ yararlÕdÕr • Her kalemin GSMH’daki payÕ farklÕdÕr: dolayÕsÕ ile sadece de÷iúim oranlarÕ fazla anlam ifade etmez • Her kalemde gerçekleúen de÷iúimin toplam harcama de÷iúiminde payÕ hesaplanÕr • Bulunan sayÕ.7 6.3 -9.5 -2.5 83.4 -0.1 -2.7 0.8 Devletin Nihai øç Talep øç Talep Tüketim (stok Stok (stok HarcamasÕ hariç) De÷iúme dahil) 5.7 -8.9 2.2 -0.1 1. tek baúÕna o kalemdeki de÷iúimin tek baúÕna GSMH’da neden oldu÷u de÷iúimi gösterir • Özellikle stok yatÕrÕmlarÕ ve net dÕú ticaretin (dÕú talep) basit de÷iúim oranlarÕ anlamsÕz olabilir • Büyümeye katkÕ yöntemi ile etkilerini anlaúÕlÕr hale getiririz Büyümenin kaynaklarÕ 2000-05 % Özel Tüketim Kamu Tüketimi Toplam Yat.7 -0.9 5.4 125.4 -3.0 0.2 9.6 5.5 -18.1 12.6 3.9 7.2 7.4 -0.7 0.5 4.9 -6.8 -3.4 1.0 90.6 10.8 -3.7 -8.0 7.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 514 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 515 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 516 Kamu tüketimi ve iç talep Trilyon TL 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Ozel Nihai Tüketim 51.2 -0.7 -4.9 6.6 12.2 87.4 105.6 0.7 27.6 4.0 13.2 0.1 4.0 75.9 6.4 -0.5 9.4 12.6 8.8 -18.3 5.5 9.0 -10.9 3.5 3.2 9.3 -0.9 7.6 0.2 17.3 9.6 -0.4 96.5 2.2 7.6 1.7 5.0 -17.6 84.5 6.4 7.4 0.3 6.8 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 517 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 518 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 519 DÕú talep ve GSYøH % De ÷iúim 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 øç Ta le p Ma l ve Ma l ve DÕú (stok Hizme t Hizme t Ta le p da hil) øhra ca tÕ øtha la tÕ (ka tkÕ) -1.0 0.5 6.2 1.7 -8.4 6.1 8.3 -1.1 5.7 2.4 90.3 9.3 3.5 -1.8 5.0 -19.0 71.4 -8.4 0.6 6.7 9.1 -4.4 0.9 -0.7 9.7 11.4 -0.7 -2.3 8.4 4.9 -47.7 9.4 14.3 -37.1 -18.1 8.5 66.6 4.6 16.5 -12.9 7.0 5.2 -4.2 -5.7 120.4 84.1 14.0 0.4 14.9 22.6 107.4 103.2 13.9 1.6 77.6 9.0 -31.8 1.0 6.3 145.5 7.7 -9.6 Gayrisafi Sabit Sermaye Oluúumu 18.8 1.0 øç Talep (stok hariç) DÕú Talep Stoklar Net Faktör Geliri GSMH .9 5.6 11.3 90.0 103.0 1.1 -4.4 1.0 -2.7 10.3 12.9 6.0 DÕú Alem Net Faktör Gelirleri GSMH 0.7 2.9 3.0 5.8 137.3 2001 2002 -6.9 39.7 5.6 78.5 116.7 -4.2 4.5 5.5 7.5 91.1 6.3 -5.1 127.7 7.2 -13.6 -2.4 146.3 97.4 GSYIH (østa tistiki Ha ta ÇÕk.6 118.9 -2.3 -0.5 7.4 9.4 -2.0 Büyümenin kaynaklarÕ 1988-2005 Büyümeye KatkÕ % 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 -5.5 7.9 33.1 1.0 Kamu tüketimi ve iç talep % De÷iúim 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Ozel Nihai Tüketim -1.4 -0.0 13.7 -20.2 -4.0 103.0 -14.1 0.) 76.7 13.6 35.9 35.0 7.2 -1.7 99.8 40.2 3.0 0.9 1.7 120.0 8.7 6.7 -4.3 9.1 77.0 7.8 -1.9 0.9 -25.8 27.4 47.2 8.3 Devletin Nihai øç Talep Stok øç Talep Tüketim (stok De÷iúme (stok HarcamasÕ hariç) (katkÕ) dahil) 0.2 5.3 86.2 0.6 20.0 -4.7 0.1 120.8 4.1 1.8 79.1 0.8 119.5 -65.1 6.1 14.3 -0.9 90.6 154.6 -3.5 GSMH 1.3 -2.9 4.2 87.4 124.4 89.4 -0.0 Devletin Maaú Devletin Ücret Di÷er Cari harcamasÕ HarcamasÕ 1.0 -7.0 9.2 13.9 113.0 9.9 5.8 -1.1 -9.6 8.1 8.0 0.7 -0.5 14.7 7.8 -18.5 3.8 5.6 91.4 89.8 0.8 -4.8 -18.1 3.7 21.2 -2.3 121.5 83.7 10.7 91.1 10.2 -9.2 -11.9 2003 4.3 4.0 13.0 6.8 6.5 -0.1 -4.3 86.4 -1.2 2.6 118.7 21.2 0.7 15.9 -6.7 7.4 4.6 4.) 0.8 5.7 9.7 22.5 -0.9 0.4 0.6 3.6 -2.1 12.1 13.2 42.9 -6.7 0.5 102.7 25.0 15.1 33.2 11.0 109.4 -38.5 -2.9 2.9 2.0 10.2 -3.2 -4.1 -0.2 24.3 0.6 1.5 9.4 1.8 1.4 8.3 84.6 16.2 6.5 15.3 4.5 4.3 0.5 9.2 5.8 0.1 80.1 127.8 5.3 0.6 91.2 0.5 31.7 2.7 146.2 3.3 -0.1 8.4 1.8 Gayrisafi Yurtiçi Istatistiki HasÕla Hata 76.0 19.3 130.7 104.3 -4.0 5.1 1.3 22.9 -0.4 -24.1 18.9 5.2 9.4 Net Faktör Gelirleri (katkÕ) 1.1 8.8 -0.8 0.0 119.9 1.1 4.7 7.2 2.9 21.9 3.1 110.7 Devletin Devletin Maaú Di÷er Cari Ücret harcamasÕ HarcamasÕ 3.2 10.4 32.5 -1.3 -52.2 123.8 13.5 26.9 -10.2 87.3 0.3 61.5 3.9 28.3 1.3 6.1 -4.5 -1.4 -2.1 46.7 4.6 35.3 5.5 91.3 10.6 -3.5 4.2 -0.8 9.1 5.4 -0.2 -0.8 6.6 84.5 1.4 -0.0 -15.8 109.9 8.8 -5.7 16.7 146.9 2.5 -6.4 1.8 -3.6 -0.5 2.0 88.6 DÕú Aleme Faktör Gideri 0.2 -0.1 12.4 -2.0 1.0 26.0 7.4 -7.6 97.9 66.8 DÕú Alemden Faktör geliri 3.3 3.6 32.8 22.0 9.2 7.6 116.7 54.2 -0.4 5.7 0.4 125.1 7.7 Faktör geliri ve GSMH % De÷iúim 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 GSYøH DÕú øç Talep (istatistiki Alemden (stok DÕú Talep hata Faktör dahil) (katkÕ) çÕkÕnca) geliri -1.8 8.9 3.1 0.6 154.3 90.2 135.5 11.5 -12.7 6.1 5.6 12.2 4.9 9.9 -1.1 -26.2 0.7 112.9 3.5 3.2 13.5 -1.9 -0.9 2004 6.8 0.4 0.3 12.2 -1.9 3.9 113.2 -3.6 -3.8 109.9 7.5 0.9 2005 5.8 -5.3 -1.1 5.7 26.1 5.1 11.0 5.4 2.9 113.4 0.9 -15.2 -7.3 97.0 22.6 6.1 3.4 5.1 141.5 -2.0 7.7 -41.7 120.9 4.8 116.7 7.3 -7.1 0.6 9.8 58.3 9.4 0.3 90.0 -8.4 1.1 147.3 -2.5 -12.2 0.9 116.6 7.5 -1.7 11.4 -2.0 62.9 29.6 5.1 141.4 11.9 -8.2 15.3 1.5 102.9 104.6 2.2 -4.7 9.4 14.6 -0.3 8.6 4.5 -0.0 109.8 3.1 -6.5 -1.8 Gayrisafi Sabit Sermaye Oluúumu 2.4 96.0 106.9 60.8 -15.2 7.1 76.2 14.3 -5.5 7.1 -5.9 -31.1 21.8 -3.8 15.3 10.8 -2.2 1.9 87.8 76.6 2.4 74.7 112.1 18.3 12.1 57.1 14.2 124.6 101.9 6.6 0.4 9.5 100.4 -0.3 24.4 103.8 1.1 8.1 4.4 3.0 10.0 66.4 1.9 9.3 3.2 9.4 -0.3 86.1 4.4 -0.1 -4.0 9.8 5.6 3.6 2.9 118.9 4.2 9.4 -10.1 3.0 3.9 0.4 2.3 -4.4 -0.8 119.6 4.1 119.5 2.4 76.7 15.3 95.0 16.8 2.6 -0.7 -8.9 1.1 141.4 8.2 -0.6 24.0 0.6 85.

2000Q2 2002Q4 2005Q2 Stok De÷.000 Ozel Nihai Tüketim 9.000 12.000 30.000 65.980 930 GSMG PPP ABD % si 100 76 70 55 31 24 24 20 19 14 10 8 5 5 2 Gayrisafi Milli (1) / (2) Gelir (2) % 41.020 7.000 14. (sa÷ eksen) 1992Q4 Kamu Yat.500 8.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 523 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 524 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 525 øç talep ve GSYøH 150000 140000 60000 øç talep ve ihracat 70000 Milyar TL 150000 140000 130000 50000 120000 GÕda-içki tüketimi Milyar TL 95.000 Milyar TL 32.000 2.950 22.000 65.000 8.000 28.Stok (sa÷ eksen) Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 526 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 527 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 528 DayanÕklÕ tüketim mallarÕ Milyar TL 95.680 5.000 10.040 27.500 13.000 18.000 75.000 55.460 9.410 282 6.000 20.000 Ozel Nihai Tüketim Dayanikli Tüketim MallarÕ (sa÷ eksen) Milyar TL 22.000 22.590 8.770 142 3.000 12.000 11.000 1991Q1 1994Q1 1997Q1 2000Q1 2003Q1 Ozel Nihai Tüketim Gida-icki (sa÷ eksen) Milyar TL 130000 120000 110000 100000 30000 40000 110000 100000 90000 90000 80000 70000 1987Q4 1989Q4 1991Q4 1993Q4 1995Q4 1997Q4 1999Q4 2001Q4 2003Q4 2005Q øç Talep GSYøH 20000 80000 10000 1987Q4 70000 2005Q4 1990Q4 1993Q4 1996Q4 1999Q4 2002Q4 1988Q1 Mal ve Hizmet øhracatÕ øç Talep .400 96 37.090 260 3.ve DayanÕksÕz Tük.000 YarÕ dayanÕklÕ ve dayanÕksÕz mallar Milyar TL 95.500 65.500 55.000 85.160 1.500 12.000 26.000 45.000 24.000 45.000 85.620 9.000 55.610 132 3. Mal.000 45.000 75.500 1988Q1 1990Q3 1993Q1 1995Q3 1998Q1 2000Q3 2003Q1 2005Q3 1988Q1 1990Q3 1993Q1 1995Q3 1998Q1 2000Q3 2003Q1 2005Q3 YarÕ Day.000 6.000 4. 2004 ABD Japonya Almanya Yunanistan Arjantin Rusya Meksika Brezilya Türkiye Çin MÕsÕr Hindistan Pakistan Bangladex Nijerya PPP Gayrisafi Milli Gelir (1) 39.720 335 3.750 205 1.100 2.310 315 620 500 600 360 440 450 390 238 GSYøH ve ekonomik refah • GSYøH bir toplumun ekonomik refahÕnÕn en iyi ölçüsüdür • Kiúi baúÕna GSYøH ekonomideki ortalama vatandaúÕn bir yÕl içindeki gelir ve harcamalarÕ toplamÕnÕ temsil eder • Ancak GSYøH bireyin mutlulu÷unun yada yaúam kalitesinin mükemmel bir ölçüsü de÷ildir • En geliúmiú ekonomilerde bile yaúamÕn pek çok önemli yanÕ piyasalar dÕúÕnda gerçekleúir • Örne÷in boú zamanÕn yada temiz bir çevrenin hayatÕmÕza kattÕklarÕ yada toplu taúÕmacÕlÕk gibi kamu hizmetlerinin kalitesi GSYøH tarafÕndan ölçülemez . 1995Q2 1997Q4 Ozel Yat.000 85.120 93 16.000 16.000 75.530 4.500 -5 1987Q4 1990Q2 15 10 5 0 YatÕrÕm harcamalarÕ Trl. TL 35 30 25 20 Milyar TL 14. Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 529 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 530 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 531 UluslararasÕ karúÕlaútÕrmalar • UluslararasÕ karúÕlaútÕrmalarda GSYøH’nÕn nüfusa bölünmesi sonucu elde edilen kiúi baúÕna GSYøH kullanÕlÕr • Mal ve hizmetlerin fiyatlarÕnda ülkeden ülkeye görülen farklÕlÕklar uluslararasÕ karúÕlaútÕrmalarda ek sorunlar yaratÕr • Bir yöntem nominal GSYøH’nin cari döviz kuruna bölünerek dolara çevrilmesidir • Döviz kurlarÕndaki de÷iúmelerden etkilenir • Daha gerçekçi yöntem ülkelerde aynÕ mal ve hizmetlerden oluúan bir sepetin maliyetine bakmaktÕr • SatÕn Alma Gücü Paritesi (Purchasing Power Parity – PPP) Dünya BankasÕ tarafÕndan hesaplanÕr Dünya: kiúi baúÕna GSMH Kiúi BaúÕna dolar.180 81 30.000 20.710 30.290 429 1.000 10.120 3.

30’da bir önceki ayÕn TÜFE de÷iúimi TÜøK tarafÕndan yayÕnlanÕr • østanbul Ticaret OdasÕ øTO gibi tüketici fiyatlarÕ endeksi hesaplayan baúka kurumlar da vardÕr • Dünyada enflasyonun temel ölçüsü olarak tüketici fiyatlarÕ endeksi kabul edilir Fiyat endeksinin hesaplanmasÕ • Bir endeksin oluúturulmasÕnda en önemli unsur farklÕ kalemlerin endeks içindeki a÷ÕrlÕklarÕnÕ belirleyen sepetin saptanmasÕdÕr • TÜøK tüketici fiyat endeksinin a÷ÕrlÕklarÕnÕ büyük bir Tüketici DavranÕúlarÕ AraútÕrmasÕ ile yapar • Bir yÕl boyunca binlerce aile yaptÕklarÕ tüm harcamalarÕ ayrÕntÕlarÕ ile birlikte (nereden alÕndÕ.4 396 1. 1994 ve 2003 temel yÕl de÷iúti • Toptan Eúya FiyatlarÕ Endeksi TEFE DøE tarafÕndan 1981’de yayÕnlamaya baúladÕ • TEFE baz yÕllarÕ 1987 ve 1994’de yenilendi • 2005 yÕlÕnda 2003’ü baz yÕl alan Üretici FiyatlarÕ Endeksi ÜFE devreye girdi TEFE bÕrakÕldÕ .Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 532 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 533 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 534 Dünya: Yaúam Kalitesi Ölçüleri PPP GSMH Do÷umda Beú yaú altÕ Kiúi BaúÕna.4 662 1. yaúam beklentisi ölüm oranÕ dolar (yÕl) (1000 kiúide) 2004 2003 2003 ABD 39710 77 8 Japonya 30040 82 5 Almanya 27950 78 5 Yunanistan 22000 78 5 Arjantin 12460 74 20 Rusya 9620 66 21 Meksika 9590 74 28 Brezilya 8020 69 35 Türkiye 7680 69 39 Çin 5530 71 37 MÕsÕr 4120 69 39 Hindistan 3100 63 87 Pakistan 2160 64 98 Bangladeú 1980 62 69 Nijerya 930 45 198 Yetiúkin okuma yazma bilmeyen oranÕ (15 + yaú) % 2002 0 0 0 9 3 1 10 12 12 9 44 39 51 59 33 Do÷urganlÕk Sabit hat ve oranÕ (KadÕn cep telefonu baúÕna do÷um) (1000 kiúide) 2003 2003 2. 26 malÕ kapsÕyordu • østanbul Ticaret OdasÕ (øTO) 59 mallÕ ilk Toptan Eúya Endeksini 1929’da yayÕnladÕ • Devlet østatistik Enstitüsünün (DøE) ilk Tüketici Fiyat Endeksi TÜFE Ankara için 1955’de yapÕldÕ • 968. markasÕ.1 ] x 100 AylÕk enflasyont = [ Endekst-1 • AynÕ iúlemi bir önceki yÕlÕn aynÕ ayÕ için yaptÕ÷ÕmÕz takdirde endeksteki yÕllÕk de÷iúmeyi (yÕllÕk enflasyonu) elde ederiz AynÕ enflasyon.3 1151 1. vs) kaydederr • BunlarÕn toplanmasÕ ile ortalama ailenin tüketim sepeti elde edilir • Mevcut endeks 2003 yÕlÕnda yapÕlan Tüketici AraútÕrmasÕnÕ kullanmaktadÕr • Bir önceki 1994’de yapÕlmÕútÕ Sepetin maliyeti • TÜøK farklÕ perakende noktalarÕndan ayda üç kere sepetteki mal ve hizmetlerin fiyatlarÕnÕ toplar • Bunlar ortalamasÕ o kalemin aylÕk ortalama fiyatÕdÕr • Her ortalama fiyat o kalemin sepetteki a÷ÕrlÕ÷Õ ile çarpÕlÕr ve tüm kalemler toplanÕr • Bu úekilde sepeti doldurmanÕn o ay için maliyeti hesaplanmÕú olur • Bulunan sayÕ baz yÕl maliyetine bölününce o ayÕn tüketici fiyatlarÕ endeks sayÕsÕ çÕkar • Endeks de÷eri önceki ay yada önceki yÕlÕn aynÕ ayÕ ile bölenerek aylÕk yada yÕllÕk enflasyon elde edilir • Ayni úeyi sepetin alt bölümleri için yaparak farklÕ alt endeksler hesaplanÕr Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 538 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 539 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 540 Endeksle hesaplama • Sepetin bu ay maliyeti baz dönem maliyetine bölünüp 100’le çarpÕlÕnca o ayÕn fiyat endeksi bulunur Sepet Maliyetit x 100 Endekst = Sepet MaliyetiB • Bu ayÕn endeks de÷erini bir önceki aya bölüp 1 çÕkartÕr ve sonucu 100’le çarpÕnca o ayÕn aylÕk enflasyonu bulunur Endekst .1 212 2.3 362 2. 1987.6 32 Fiyat endeksleri • Enflasyon fiyat endeksleri tarafÕndan ölçülür • Ölçülen “fiyatlar genel seviyesindeki” de÷iúimdir • Fiyatlar genel seviyesi çok sayÕda mal ve hizmetin fiyatÕnÕ yansÕtÕr • BunlarÕn bütün içindeki a÷ÕrlÕklarÕ farklÕdÕr • De÷iúim yön ve hÕzlarÕ da farklÕdÕr • Endeksler bu tür heterojen yapÕlarda de÷iúimi ölçmeyi sa÷lar • KullanÕlan yöntem farklÕ kalemlere belirli a÷ÕrlÕklar verilerek bir sepet oluúturmasÕ ve sepetin de÷erindeki de÷iúimin izlenmesidir • Tüketici FiyatlarÕ Endeksi – TÜFE – ve Üretici FiyatlarÕ Endeksi – ÜFE – en önemli endekslerdir FøYAT ENDEKSLERø økinci Bölüm Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 535 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 536 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 537 Tüketici fiyat endeksi – TÜFE • Tüketici fiyat endeksi TÜFE tipik tüketicinin satÕn aldÕ÷Õ mal ve hizmetler sepetinin maliyetini ölçer • Hayat pahalÕlÕ÷ÕnÕn zaman içinde de÷iúimini izlemek için kullanÕlÕr • TÜFE yükseldi÷inde tipik tüketicinin yaúam standardÕnÕ korumak için harcamasÕ gerekli miktar artmaktadÕr • Her ayÕn 3’üncü günü saat 16.2 449 2.9 424 3.9 16 5.3 1442 1.5 44 2. farklÕ ölçüler • KÕsa dönemde anahtar gösterge aylÕk enflasyondur • Bir önceki aya kÕyasla fiyatlar genel seviyesindeki de÷iúimi ifade eder • YÕllÕk enflasyon fiyatlar genel seviyesinde bir yÕlda (oniki ayda) oluúan de÷iúimi ölçer • YÕl sonu enflasyon takvim yÕlÕ içinde (Ocak-AralÕk) fiyatlar genel seviyesindeki de÷iúimi ölçer • Ortalama yÕllÕk enflasyon son oniki ayÕn yÕllÕk enflasyon sayÕlarÕnÕn ortalamasÕdÕr • Bu ölçüler içinde en oynak olan aylÕk enflasyondur.9 71 4. 1978.0 1164 1.1 486 2. en istikrarlÕ seyreden ise ortalama yÕllÕk enflasyondur • KullanÕlan ölçü ihtiyaca göre seçilir Fiyat endekslerinin kÕsa tarihi • østanbul için ilk hayat pahalÕlÕ÷Õ endeksi 1914’de hesaplandÕ.3 1356 2.

4 0.14 35.9 2.9 3.00 May.5 4.1 6.7 -8.99 Oca.49 16.7 4.84 -8. Gaz ve Su (% 5.7 EN AZ ARTIù Bulgur Kömür ücreti Margarin Makarna Yo÷urt Tulum Peyniri Dana eti FÕndÕk içi Sosis Mercimek Müzik seti Televizyon Erkek botu Bayan ayakkabÕsÕ Portakal Palto Erkek kazak Yumurta Çocuk anora÷Õ KarnÕbahar AYLIK % 0.9 23.02 Oca.59 -14.4 -9.0 14.7 35.0 -1.4 8.2 1.7 -3.05 Oca.9 1.6 28.02 Oca.8 3.03 Kas.6 10.2 1.7 8.6 -6.06 6.04 Tem.3 2.2 2.2 5.1 -0.0 -1.5 -0. ÜFE’de sadece ara mal ve girdiler yer alÕr • Örne÷in gömlek ve pantalon TÜFE’de.5 2.3 5.7 ÜFE Ocak 2006 ayrÕntÕlar EN YÜKSEK ARTIù Marul (göbekli) Palamut Mezgit Hamsi Elektrik So÷an (taze) Tütün içeren sigaralar (filtreli) Kurúunsuz motor benzini (95 oktan) Metal yaylÕ yataklar Demir veya çelikten profiller Bu÷daydan elde edilen kepek ve razmol Hampetrol Diú macunu Kuru incir Selülozik boyalar ve vernikler Motorin Patates TatlÕ bisküviler (kakaosuz) Linyit kömürü Pastörize süt AYLIK % 67.1 4.3 14.1 62. .53 3.4 5.98 % AylÕk TEFE/ÜFE ve TÜFE % 100 80 YÕllÕk TEFE/ÜFE ve TÜFE 60 40 20 0 Kas.8 -4.7 0.2 3.01 TÜFE-YILLIK Oca.04 Oca.3 1.98 Oca.14 -5. dolaylÕ vergiler hariç G (F) ve (B) Üretici FiyatlarÕ Endeksi ÜFE • Bütün ekonomilerde üretici firmalar açÕsÕndan enflasyon ölçme amaçlÕ ikinci bir endeks hesaplanÕr • Buna Üretici FiyatlarÕ Endeksi ÜFE adÕ verilir • Türkiye’de 2005 öncesinde Toptan Eúya FiyatlarÕ Endeksi – TEFE bu amaçla kullanÕlÕyordu.1 -0.8 -4.7 -4.0 29.53 -2.03 Eyl.2 2.01 Mar. kumaú.6 25.2 -12.8 -7.5 -15.26 11.4 4.1 -12.7 2.82 4. ømalat Sanayi (% 72.23.1 16.4 5.7 2.3 -8.9 10.13 -8.2 -0.6 3.00 Oca.3 -6.1 -2. BalÕkçÕlÕk (% 0.7 5.36 -3.4 -2.9 4.4 11.5 -2.05 Oca.0 -4.3 28.44 -12.7 -0.07 -6.3 1.3 -8.0 -0.0 9.9 1.9 -2.33 58 13.9 28.25 1. • ÜFE üreticilerin temsili bir sepet malÕn satÕúÕnda kullandÕklarÕ fiyatlardaki de÷iúimi tahmin eder • Sepet anket yöntemi ile saptanÕr • Mevcut sepet TÜFE gibi 2003 yÕlÕnÕ baz almaktadÕr • ÜFE’yi oluúturan beú ana kategori ve a÷ÕrlÕklarÕ úöyledir: tarÕm (% 20.6 9.8 47.2 5.39 -9.4 -4.3 2.03 TEFE-YILLIK Oca.1 4.6 -3.27 -9.98 Eyl.44 16.9 YILLIK % 3.95 73.8 -4.1 6.07) ve Elektrik.4 -10.5 5.39 -19.68 -20.11 39.3 YILLIK % 13.7 -9.7 25.4 29.0 1.9 9.7 2. TÜFE TEFE Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 547 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 548 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 549 Ortalama ve yÕllÕk TÜFE % 135 120 105 90 75 60 45 30 15 0 Sivri biber PatlÕcan Taze balÕklar Çevre vergisi Mücevher Elma Bisküvi Toz úeker Tüp dolum ücreti ÇamaúÕr deterjanlarÕ Benzin Zeytinya÷Õ Sucuk Doktor muayene ücreti TÜFE Ocak 2006 ayrÕntÕlar EN YÜKSEK ARTIù AYLIK % 60.7 4.7 -7.65 8.1 9.5 0.2 4.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 541 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 542 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 543 TÜFE sepetinin bileúimli A÷ÕrlÕk (% ) (2003) TÜFE GÕda ve øçki Giyim Konut Ev EúyalarÕ Sa÷lÕk UlaúÕm øletiúim E÷lence E÷itim Lokantalar Di÷er 100.2 -33.13 -44.3 -0.2 2.7 10.8 -4.8 9.7 -6.9 6.9 4.8 4.71 23. Madencilik (% 1.1 9.2 -15.9 -5.3 1.5 10.77) Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 544 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 545 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 546 ÜFE ve TÜFE ile farkÕ • ÜFE firma girdileri düzeyinde enflasyonu ölçer • Teorik olarak iki endeks arasÕnda ayÕrÕm yapmak kolaydÕr • TÜFE’de sadece tüketicinin satÕn aldÕ÷Õ nihai ürünler.51.2 -16.1 3.5 1.42.0 -34.5 0.6 29.11 3.4 -1.88 EN AZ ARTIù Margarinler TraslÕ çimento (TPÇ) Giyim için suni iplik dokumalar Ka÷ÕtlÕk odun Fruktoz. iplik ÜFE’de olmalÕdÕr • Fiili durum daha karÕúÕktÕr • Sanayi ürünü tüketim mallarÕndan bazÕlarÕ her iki endekste yer alÕr • TarÕm ürünleri ayrÕ bir sorun teúkil eder • TÜFE’nin yarÕsÕndan fazlasÕ hizmetler ve kiradÕr • ÜFE’de hizmetler ve iúyeri kiralarÕ yer almaz 16 14 12 10 8 6 4 2 0 -2 Oca.65 Araç muayene ve emisyon ölçüm ücreti Kasko ve zorunlu trafik sigortasÕ 1987 1989 1991 1993 1995 1997 1999 2001 2003 2005 Sinema bileti Bal Salça Ispanak TÜFE YILLIK TÜFE ORT.1 -10.0 -4.01 -3.9 3.7 6.8 10.3 -8.5 8.8 9.0 YILLIK % 25.1 -8.5 -20.4 3.9 A÷ÕrlÕk (% ) (1994) 100 31.4 3.6 -4.2 2.22 40.3 -16.33 -6.9 4.3 2.1 -3.7 1.6 2. fruktoz úurubu ve izoglikoz Tomruk Ceviz Nohut Çelik kütükler Bayan pantolonu Memba sularÕ Tavuk eti Mandalina Limon Parfümler Portakal Yumurta Pamuktan yatak çarúaflarÕ Bayan ceketi Bayan manto ve kabanlarÕ AYLIK % YILLIK % -0.9 -1.2 0.4 Özel kapsamlÕ TÜFE göstergeleri Grubu KapsamÕ A Mevsimlik ürünler hariç B øúlenmemiú gÕda ürünleri hariç C Enerji hariç D (B) ve (C) E (C) ve alkollü içkiler ile tütün ürünleri hariç F (E) ve fiyatlarÕ yönetilen/yönlendirilen di÷er ürünler.76 -20.99 Tem.2 5.

04 TEFE-m TÜFE-m .0 puan arasÕnda yüksek gösterdi÷ine iúaret ediyor Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 553 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 554 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 555 TÜFE ve GSYøH deflatörü • øktisatçÕlar enflasyonun analizinde TÜFE’yi ve GSYøH deflatörünü kullanÕrlar • økisi arasÕnda önemli farklar mevcuttur • Tüketici FiyatlarÕ Endeksinde – Sadece tüketim mal ve hizmetleri yer alrÕ – øthal mallar dahildir – Sabit bir sepetle hesaplanÕr • Gayrisafi Yurtiçi HasÕla Deflatöründe – øçeride üretilen tüm mal ve hizmetler yer alÕr – øthal mallar yer almaz – Cari yÕlda üretilen mal ve hizmetlerle ölçülür • Türkiye’de ortalama TÜFE ve ortalama TEFE/ÜFE deflatör hakkÕnda bir fikir verir 124 104 84 64 44 24 4 TÜFE.05 Nis. GSYøH DEFLATÖR Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 556 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 557 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 558 TÜFE’de mevsimlik etki 12 % 10 Enflasyon e÷ilimi • Mevsimlik etkiden arÕndÕrma enflasyonun izlenmesinde bazÕ ek olanaklar sa÷lar • Son üç ayÕn mevsimlik etkiden arÕndÕrÕlmÕú enflasyonuna alalÕm • Son üç aydaki enflasyonun önümüzdeki oniki ay boyunca devam edece÷ini kabul edelim • Buna enflasyon e÷ilimi diyebiliriz • YakÕn geçmiúteki enflasyonun yÕllÕk tempoda gidiúatÕnÕ göstermektedir • MB’nÕn yayÕnladÕ÷Õ aylÕk enflasyon raporunda enflasyon e÷ilimine “üçaylÕk hareketli ortalama (yÕllandÕrÕlmÕú.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 550 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 551 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 552 Ölçme sorunlarÕ • TÜFE’de baz yÕl tercihinden ve sepetin bileúiminden kaynaklanan çok ciddi ölçme sorunlarÕ oluúabilir • Örne÷in eski baz yÕlÕn temsili niteli÷i krize rasladÕ÷Õ için (1994) düúüktü • Türkiye’de konut sahipli÷inin yaygÕn olmasÕna ra÷men sepette kira % 20 pay alÕyordu • Sepet yÕllÕk revizyonlara müsait de÷ildi • TEFE dolaylÕ vergi oranlarÕndaki de÷iúimi de kapsÕyordu • BunlarÕn çözülmesi nisbeten kolaydÕr ama çözümü zor baúka ölçme sorunlarÕ da vardÕr • 2003 bazlÕ yeni endekslerde bu sorunlarÕn bir bölümüne çözüm getirildi økame etkisi ve yeni mallar • økame etkisi: sepet saptandÕktan sonra tüketicilerin fiyat de÷iúmelerine tepkilerini yansÕtamaz • Tüketiciler nisbi fiyatÕ yükselen mal ve hizmetler yerine nisbi fiyatÕ düúen mallarÕ ikame eder • Endeks enflasyonu daha yüksek hesaplar • Yeni mallar: sepet baz yÕlÕndan sonra piyasaya giren yeni mallarÕ kapsamaz • Genellikle yeni mallarÕn fiyatlarÕ piyasaya çÕkmalarÕndan sonraki dönemlerde hÕzla düúme e÷ilimi gösterir • Bilgisayarlar.02 Eki.99 % Enflasyon e÷ilimi 1999-2004 8 6 4 2 0 -2 Nis.5-2.03 TÜFE-MD Nis.01 Oca. hatta mümkünse her yÕl de÷iútirmek bu sorunlarÕ hafifletir Kalite de÷iúiminin ölçülmesi • Piyasa ekonomisinde satÕlan mal ve hizmetlerin kalitesinde sürekli iyileúmeler gerçekleúir • Bir malÕn kalitesi yükseliyorsa.03 Nis.04 Eki.02 Eki.04 TÜFE Oca.01 Eki. cep telefonlarÕ iyi örneklerdir • Sepeti çok sÕk.01 Nis.00 Eki. fiyatÕ aynÕ kalsa bile aslÕnda tüketiciye sa÷ladÕ÷Õ refah da artÕyordur • Fiyat artÕúÕ halinde kalitede eúde÷er yada daha da fazla bir artÕú söz konusu olabilir • Kalite de÷iúimini ölçmek fevkalade zordur: sa÷lÕk ve e÷itim gibi hizmetlerde daha belirginlik kazanÕr • Otobüsten metroya geçiúte fiyat artÕúÕ halinde kalite farkÕnÕ nasÕl hesaplayaca÷Õz? • ABD’de yapÕlan araútÕrmalar endeksin enflasyonu yÕllÕk 0.03 ÖøS-m Eki. mevsimsel düzeltme yapÕlmÕú)” adÕ verilmektedir 240 210 180 150 120 90 60 30 0 Eki.05 Eki. TEFE ve GSMH deflatörü % Mevsimlik dalgalanma • AylÕk enflasyonda mevsimlik de÷iúmeler görülür • GÕda maddeleri özellikle taze sebze-meyva fiyatlarÕ mevsime göre çok farklÕ olabilir • E÷itimle ilgili mal ve hizmet fiyatlarÕ özellikle okullarÕn açÕldÕ÷Õ Eylül ayÕnda de÷iúir • BazÕ mal ve hizmetlerin fiyatlarÕ yÕl baúÕnda düzenlenir • Giyim fiyatlarÕ yeni sezonda de÷iúir • AylÕk enflasyonun seyri izlenirken mevsimlik etkiden arÕndÕrÕlma iúlemi yapÕlÕr • FarklÕ mevsimlik etkiyi arÕndÕrma (MA) yöntemleri vardÕr.00 Nis.02 Tem. Tramo-Seats çok popülerdir • østatistik programlarÕnda (eViews) bulunurlar 1987 1989 1991 1993 1995 TEFE ORT 1997 1999 2001 2003 2005 TÜFE ORT.02 Nis.

1997 587 11 1.738 5 21.9 3.430 8 2. Japonya.0 4.76 Amerika 1870 .1 2.1’dir • Türkiye. aynÕ ülkenin de zaman içinde hayat standardÕnda büyük de÷iúmeler olabilmektedir • Zenginli÷in kökeninde ekonomik büyüme ve verimlilik artÕúlarÕ yatmaktadÕr • Bugün fakir ülkeler arasÕnda kiúi baúÕna geliri zengin ülkelerin 19uncu yüzyÕl sonundaki düzeyine ulaúamayanlar mevcuttur • Çok uzun dönemde bazÕ ülkeler hÕzla zenginleúmiú (Japonya).950 6 1.95 Çin 1900 .0 % Reel GSMH 1987-2005 150000 140000 8.3 Nüfus NA 2.) artÕú bunun çok üstündedir 1950-2005 4.3 artmÕútÕr • Kiúi baúÕna reel milli gelirin uzun dönem ortalama büyüme hÕzÕ % 2.6 1950-1960 5.950 12 1.1997 708 9 3. Bangladeú gibi ekonomisi dura÷an kalmamÕútÕr • AyrÕntÕlar bir sonraki tablodadÕr Dönem 1923-2005 1927-2005 1927-1950 1929-1939 1939-1945 1945-1950 Türkiye: büyüme performansÕ GSMH 4.1997 922 7 8.1997 3.6 Yorum Nüfus verileri 1927'de baúlÕyor Savaú yÕllarÕ dahildir Savaú yÕllarÕ dahil Yeniden inúa ve devletçilik SavaúÕn ekonomik faturasÕ Savaú sonrasÕ toparlanma Demokrasi.8 1. vs.41 Meksika 1900 .000 1998 SonrasÕ 3.287 8 6.000 5. doktor sayÕsÕ.050 14 0.4 2.240 9 2.1997 570 12 3.8 3.2 2.8 2.1997 1.1997 537 13 1.4 hÕzÕ (%) Kiúi BaúÕna GSMH NA 2.4 1980-1990 5.34 øngiltere 1870 .0 1937 1947 1957 1967 1977 1987 1997 1.000 90000 1.8 1960-1970 6.5 katÕ artmÕútÕr • Bütün fizik göstergelerde (elektrik.120 7 2.826 1 20.196 6 23.570 10 1. Kore.78 1997 US$ FiyatlarÕyla (SatÕn alma gücü paritesi) Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 562 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 563 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 564 Türkiye’de ekonomik büyüme • 1923 öncesi için güvenilir ve anlamlÕ veri yoktur • 1923-2000 arasÕ (78 yÕl) Türkiye’nin ortalama GSMH büyüme hÕzÕ % 4. DP ekonomiyi dönüútürüyor Demirel ve planlÕ ekonomi Popülizm ve kriz Özal ekonomiyi dÕúa açÕyor øsraf edilen onyÕl Enflasyonla mücedele ve reform Uzun dönemde ölçme sorunlarÕ • Uzun dönemde toplumsal refahtaki artÕúÕ kiúi baúÕna gelir üzerinden izlemek zorlaúÕr • AynÕ úekilde. darbe.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 559 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 560 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 561 Çok uzun dönemde büyüme EKONOMøK BÜYÜME UluslararasÕ karúÕlaútÕrmalar Üçüncü Bölüm • Ülkeler arasÕnda hayat standardÕnda çok büyük farklar oldu÷unu kolayca gözlemliyoruz • Keza.0 2.8 1.1997 1. e÷itim.91 Arjantin 1900 .0 4.4 1.82 Brezilya 1900 .03 Bangladeú 1900 .824 4 9.300 4 1.8 2.520 5 1.000 7.000 80000 0.1997 1.3 1990-2000 3.4 2.000 1927 1950-60 1960-70 1970-80 1980-90 1990-2001 70000 1987Q4 1989Q4 1991Q4 1993Q4 1995Q4 1997Q4 1999Q4 2001Q4 2003Q4 2005Q4 GSMH Kiúi BaúÕÕna GSML Sabit 2004 fiyatlarÕ (PPP USDollars) Dönem Büyüme HÕzÕ Ortalama Büyüme HÕzÕ .9 3.5’tur • Ancak nüfus da yÕllÕk ortalama % 2.000 3.188 2 28.6 5.000 Savaú Dönemi 1978 Krizi 5.33 Pakistan 1900 .5 2. di÷erleri ise zaman içinde gerilemiútir • Çok uzun dönem için ancak sÕnÕrlÕ sayÕda ülkeye bakabiliyoruz Çok uzun dönemde büyüme Kiúi BaúÕna 1900 Kiúi BaúÕna 1997 Büyüme yÕlÕ Reel GSYøH yÕlÕ hÕzÕ Reel GSYøH ÜLKE DÖNEM (baúlangÕç) sÕralama (son) sÕralama (%) Japonya 1890 .2 4. radyo. kriz.860 3 1.3 1.1997 495 14 1.3 2.3 2.0 Tümü ortalama yÕllÕk büyüme Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 565 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 566 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 567 Türkiye: kiúi baúÕna reel GSMH 9.1997 619 10 6.0 130000 120000 110000 100000 6. 1927’de 1581 $’dÕr • 73 yÕlda kiúi baúÕna refah 4.1997 3. SatÕnalma Gücü Paritesini bile kullansak kiúi baúÕna gelirde çok büyük farklara anlam kazandÕrmak her zaman mümkün de÷ildir • Kiúi baúÕna gelirle birlikte gelen nitel de÷iúim sayÕlara indirgenemez • Örne÷in 2000 yÕlÕ fiyatlarÕ ile (PPP) Türkiye’de kiúi baúÕna gelir 2000’de 7.450 11 1.11 Almanya 1870 .060 $.8 2000-2005 4. vs.1 1.0 6.27 Türkiye 1927 .99 Kanada 1870 .0 2. Tayvan gibi “ekonomik mucize” yaratmamÕútÕr • Arjantin.0 2.0 1970-1980 4.75 øndonezya 1900 .2 2.400 2 2.65 Hindistan 1900 .1997 1.1997 1.0 2. øngiltere gibi nisbi gerileme yaúamamÕútÕr • Pakistan.3 4.590 13 1.740 1 1.000 Büyüme e÷ilimleri: 1950-2001 Milyar TL 6.890 3 21.7 -7.1 0.8 -6.

4 2.7 3.146 13 11.4 2.701 5 8.1 øngiltere 11.1 øspanya 7.3 1.873 7 Brezilya 5. Singapur.0 ABD 16. Malezya ve son dönemde Çin gibi (Asya KaplanlarÕ) • Latin Amerika’da ve Afrikada büyüme süreci sorunlu geçmiútir FarklÕ yöntemler • UluslararasÕ karúÕlaútÕrmalar için birden fazla yöntem kullanmak mümkündür • Yerli para ile büyüme hÕzÕ kendi içinde tutarlÕdÕr fakat uluslararasÕ karúÕlaútÕrmalarda sorun yaratÕr • Cari kurdan dolar cinsinden hesaplanÕnca iki sorun çÕkar: dolar enflasyonunu ayÕklamak için sabit ABD dolarÕ alÕnÕr ama reel dolar kurundaki de÷iúmeler kalÕr • SatÕnalma gücü paritesi ile (PPP) milli gelir hesabÕ 1975’ten sonrasÕ için vardÕr. ne kadar etkin üretildi÷ine ba÷lÕdÕr • Mühim olan çalÕúan baúÕna yüksek katma de÷er üretebilmektir • øsviçre.2 Türkiye 1.4 3.2 6.8 Kore 1.713 5 20.4 1.5 6.456 12 15.6 3.757 3 29.812 14 ørlanda 7.4 1.0 1.3 4.1 1.388 2 Meksika 5. radyo.9 -2.650 6 17.6 1.9 1.1 6.3 Fransa 14.6 4.2 Tayland 674 14 2.378 1 øspanya 10.3 2.576 8 Türkiye 3.933 10 1.2 1.7 1.9 1.5 1.408 4 21.3 3.2 2.4 3.5 øtalya 9.5 1.996 2 1.3 2.210 18 25. Danimarka örneklerini hatÕrlayÕn % -15% 1988Q1 1990Q3 1993Q1 1995Q3 1998Q1 2000Q3 2003Q1 2005Q3 GSMH Büyüme HÕzÕ (QoQ) Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 571 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 572 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 573 Savaú sonrasÕ büyüme • økinci Dünya SavaúÕ sonrasÕnda dünyada ekonomik büyüme hÕzlanmÕútÕr • Savaú öncesinde sanayileúmiú BatÕ Avrupa ülkelerinde ve Japonya’da geçmiú ortalamalarÕn üstünde büyüme izlenmiútir • Dünya ülkelerinin büyük ço÷unlu÷u sanayileúme yolunda çok büyük adÕmlar atmÕútÕr • BazÕ ülkeler “mucize” diye nitelenebilecek ekonomik geliúme ve dönüúüm gerçekleútirmiútir • Kore.476 4 øtalya 12.886 13 øngiltere 13.7 Arjantin 6.811 3 2.9 2.391 8 13.9 2.1 7.3 0.599 11 2002 Dönem ArtÕúÕ (katÕ) 6.989 2 6.7 1.5 2.221 10 3.865 2 31.6 3.9 3.9 1.8 2.1 2.407 17 2.3 3.928 12 13.4 2.0 Meksika 2.7 1.3 4.031 7 23.7 1.073 3 22.8 1.8 1.0 3.0 -0.726 16 16.6 ørlanda 7.0 3.1 4.6 Brezilya 2.798 7 2.819 12 1.5 2.1 4.000 15 3.0 6.7 1.8 1.9 2.288 9 27.3 7.1 2.4 5.2 4.1 Ortalama büyüme hÕzÕ (%) 7.8 2.3 1.108 11 4.2 1.969 1 44.3 2.0 3.8 4.854 11 Yunanistan 10.4 1.2 1.0 5.663 6 ABD 18.0 1.7 Hindistan 202 16 459 17 2.2 MÕsÕr 442 15 1.3 6.4 4.038 17 Japonya 13.4 3.624 11 2.2 Japonya 16.464 10 7.252 9 Kaynak: World Development Indicators 2000'de kiúi baúÕna gelir 2000'de (PPP 1995) sÕrasÕ 3.477 16 Hindistan 1.248 8 6.8 6.3 2.2 2.5 1.2 3.1 2.3 1.805 14 4.1 2.0 2.813 15 MÕsÕr 1.6 9.536 14 22.) üretti÷i fiziki mal ve hizmet miktarÕnÕ ölçer • Kiúi baúÕna yüksek milli gelire sahip ülkeler tanÕm icabÕ yüksek verimlili÷e de sahiptir • GSMH’nÕn hÕzlÕ büyümesi verimlili÷in hÕzlÕ büyümesi ile özdeútir • Verimlilik ne üretildi÷ine de÷il.8 2.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 568 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 569 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 570 ÇalkantÕlÕ büyüme: 1988-2005 12 10 8 6 4 2 0 -2 -4 -6 -8 -10 1988Q4 1991Q2 1993Q4 1996Q2 1998Q4 2001Q2 2003Q4 GSMH Büyüme HÕzÕ (yÕllÕk) Ortalama Büyüme hÕzÕ -10% 0% -5% 10% 5% ÇalkantÕlÕ büyüme: 1988-2005 Bir önceki yÕlÕn aynÕ çeyre÷ine kÕyasla dte÷iúme 20% 15% Verimlilik ve zenginlik • Zenginli÷i belirleyen verimliliktir • Verimlilik bir çalÕúanÕn bir zaman biriminde (saat.223 9 7.830 1 2.130 5 Almanya 14. Tayland. TV – Haberleúme: telefon ve cep telefonu – Enerji: toplam enerji ve elektrik tüketimi – Sa÷lÕk hizmeti: doktor sayÕsÕ • Genellikle 1000 kiúiye düúen úeklinde alÕnÕr • ABD düzeyinin yüzdesi olarak ifade ederek nisbi geliúmiúlik ölçülebilir 1975 1980 Tayland Japonya 1985 Turkiye Kore 1990 Arjantin øspanya 1995 2000 Almanya .062 9 6.595 13 3.3 6.525 4 22.2 0.134 13 2. vs.667 5 1.141 6 31.186 3 Fransa 14.188 12 Arjantin 10.7 1.996 1 18.4 1.6 2.198019901968baúÕna gelir 1968'de baúÕna gelir 2000'de ArtÕúÕ 1980 1990 2000 2000 (1995 US$) sÕrasÕ (katÕ) (1995 US$) sÕrasÕ Çin 101 17 824 16 8. hafta.9 3.105 8 2.5 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 ABD’ye kÕyasla kiúi baúÕna GSMH Cari ABD dolarÕ SatÕn Alma Gücü Paritesi (PPP) GSMH ve refah göstergeleri • Milli gelir muhasebesinin ülkenin verimlilik ve refah düzeyini ne ölçüde yakaladÕ÷ÕnÕ dolaylÕ yoldan kontrol edebiliriz • Kiúi baúÕna milli gelir ile bazÕ temel mal ve hizmetlerin tüketimi arasÕnda çok yakÕn bir iliúki kurmak mümkündür – DayanÕklÕ tüketim mallarÕ: otomobil.369 7 27.2 2.4 Yunanistan 6.3 3.9 1.8 3.885 6 2.741 4 3.3 -0.3 2.226 15 2.2 4.4 1.2 3.8 Kaynak: World Development Indicators 2002 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 574 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 575 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 576 Dünyada büyüme SatÕnalma gücü paritesine göre (1995 ABD fiyatlarÕ ile) 1975'de kiúi baúÕna gelir 1975'de (PPP 1995) sÕrasÕ Çin 615 18 Kore 3.7 2. dolar enflasyonu gene sorunludur • Son iki yöntemi kullanarak 1968 ve 1975’den günümüze dünya büyüme deneyimi tablolardadÕr Dünyada büyüme Cari döviz kurundan (1995 ABD fiyatlarÕ ile) ortalama yÕllÕk büyüme hÕzÕ ( % ) Dönem 2000'de kiúi 1968'de kiúi 1968.4 0.4 2.735 10 Tayland 1.

8 15 Meksika 9.0 8 Çin 5.3 5.6 20 1.774 2.460 31 1.109 871 621 543 39.0 20.8 48 5.590 24 1.792 21.511 183.400 51 2.950 Fransa 485 574 3.1 14 1.0 38 4.326 53.170 ABD 481 779 5.400 Yunanistan 254 328 4.2 6.1 2.1 434 369 223 264 8.261 4.952 1989 1999 2005 GSMH’da dÕú dünyanÕn payÕ 1975-2005 42 36 30 24 18 12 6 0 1975 1978 1981 1984 1987 1990 1993 1996 1999 2002 2005 % Döviz Geliri øthalat Döviz Gideri Döviz geliri/GSMH Döviz gideri/GSMH .1 339 350 209 215 5.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 577 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 578 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 579 GSMH ve ekonomik göstergeler (1) Otomobil Araç Doktor Radyo TV alÕcÕsÕ Telefon Cep telefonu Kiúi baúÕna gelir (1000 kiúiye) (1000 kiúiye) (1000 kiúiye) (1000 kiúiye) (1000 kiúiye) (1000 kiúiye) (1000 kiúiye) (PPP-US$) 2000 1999 2004 1997 2002 2003 2003 2004 Hindistan 6 9 0.4 17 1.7 5.1 878 494 484 1013 27.0 29.5 21.1 90.590 Arjantin 140 181 3 683 326 219 178 12.2 2.950 70 3.860 Almanya 516 529 3.5 29.8 36.0 8.1 9 Türkiye 7.5 12 Tayland 8.472 15.271 (%) Endüstriyel øhracat/Toplam øhracat øúçi Gelirleri/Döviz Gelirleri Döviz Geliri/GSYøH Döviz Gideri/GSYøH 34.5 120 84 46 25 3.3 2.7 94.1 1.7 1990'lar 1970-2000hÕzÕ (%) 1970-2000 DIù DÜNYA øLE øLøùKøLER Ödemeler Bilançosu Dördüncü Bölüm Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 583 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 584 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 585 AçÕk ekonomi olarak Türkiye • Dünyada mutlak olarak kapalÕ ekonomi yoktur • Her ekonomide ihracat ve ithalat vardÕr • Mal ve hizmet ihracatÕnÕn GSMH’daki payÕ bir ekonominde açÕklÕk derecesini ölçer • Sermaye hareketlerinin serbest olmasÕ (konvertibilite) bir baúka makul açÕk ekonomi ölçüsüdür • Türkiye ekonomisi 1980’e kadar mal ticaret itibari ile kapalÕ bir ekonomi idi • 1980’lerde mal-hizmet ithalatÕnda serbestli÷e gidildi • 1989’da TL’nin konvertibilitesi sa÷landÕ • 1996’da AB ile Gümrük Birli÷i AnlaúmasÕ ile açÕk ekonomiye geçiú tamamlandÕ GSYøH øhracat Türkiye dÕúa açÕlÕyor: 1979-2005 1979 ( Milyon $) 92.768 54.2 177 423 268 394 7.020 Brezilya 120 79 2.613 362.2 40 5.0 4.4 466 519 454 902 22.530 Türkiye 66 85 1.5 19 2.2 53 6.100 8 0.2 0.861 116.9 100 12.6 46 Fransa 29.070 øtalya 542 606 6.100 MÕsÕr 23 30 2.5 6 0.8 78.040 76 4.1 14 1.3 3.120 Çin 7 12 2.3 54 6.020 20 1.6 46 Almanya 27.0 12 1.851 29.1 5.530 14 0.6 13 Brezilya 8.4 3 MÕsÕr 4.2 35 Yunanistan 22.5 2.495 73.7 63 ABD 39.120 10 1.537 130.390 107.9 40 Japonya 30.6 2.445 951 591 841 31.3 950 632 566 696 29.000 55 4.2 51 øspanya 25.7 330 282 158 291 9.026 11.1 339 248 127 85 4.034 458 538 701 20. yatÕrÕm ve büyüme øç tasarruflar/GSMH (%) 1970'ler 27 22 14 19 22 16 22 19 32 19 25 26 23 19 23 29 29 1980'ler 36 31 26 18 21 18 21 22 19 31 17 23 22 20 17 23 24 17 1990'lar 1970-2000 1970'ler 40 35 33 23 22 23 24 19 18 31 17 22 20 20 16 22 22 15 38 32 28 18 21 21 21 21 19 31 18 23 23 21 17 22 24 18 27 24 19 16 25 15 20 22 33 19 24 25 25 20 22 28 26 YatÕrÕmlar/GSMH (%) 1980'ler 29 30 29 28 20 21 18 20 21 29 19 22 23 22 19 21 23 33 35 36 20 22 19 24 19 20 29 18 23 19 20 17 22 21 19 31 30 29 22 20 21 19 20 21 30 19 24 22 22 19 22 24 23 GSYøH Büyüme 8.680 19 1.460 Kore 188 238 1.1 51 7.7 7.710 GSMH ve ekonomik göstergeler (2) Otomobil Araç Doktor Radyo TV alÕcÕsÕ Telefon Cep telefonu Kiúi baúÕna gelir (1000 kiúiye) (1000 kiúiye) (1000 kiúiye) (1000 kiúiye) (1000 kiúiye) (1000 kiúiye) (1000 kiúiye) (PPP-US$) ABD=100 2000 1999 2004 1997 2002 2003 2003 2004 Hindistan 1 1 9 6 10 7 5 8 MÕsÕr 1 2 38 16 40 34 40 14 Çin 5 4 38 16 28 20 16 10 Türkiye 14 11 22 8 49 43 73 19 Tayland 6 14 5 11 33 17 73 20 Brezilya 25 10 38 21 42 36 49 20 Meksika 22 20 31 16 32 25 54 24 Arjantin 29 23 55 32 37 35 33 31 Kore 53 42 80 22 60 73 166 55 Yunanistan 39 31 33 49 53 87 129 51 øspanya 92 66 58 16 65 70 167 63 øtalya 73 52 44 33 80 79 162 84 Almanya 80 50 31 69 109 95 155 79 Fransa 113 78 111 42 57 78 186 70 Japonya 101 74 60 45 73 91 128 74 øngiltere 107 68 65 45 78 106 145 70 ørlanda 88 73 36 45 90 76 125 76 ABD 100 100 100 100 100 100 100 100 GSMH ve ekonomik göstergeler (3) Kiúi baúÕna gelir Kiúi baúÕna gelir Kiúi baúÕna enerji Kiúi baúÕna enerji Kiúi baúÕna elektrik Kiúi baúÕna elektrik (PPP-US$) (PPP-US$) ABD=100 (ton petrol) ABD=100 (1000 kwh) ABD=100 2004 2004 2002 2002 2002 2002 Hindistan 3.0 41 øtalya 27.6 7.798 5.7 35.7 14 Arjantin 12.9 13.6 54 øngiltere 31.2 100 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 580 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 581 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 582 Tasarruf ve yatÕrÕm • Uzun dönemde büyümeyi temin eden sermaye birikimidir • Gayrisafi sermaye oluúumunun (yatÕrÕmlarÕn) milli gelire oranÕ ile büyüme hÕzÕ arasÕnda güçlü bir iliúki vardÕr • YatÕrÕmlarÕn esas kayna÷Õ iç tasarruflardÕr • øç tasarruf oranÕnÕ bir ülkenin geliúme ve sanayileúme iradesinin en iyi göstergesidir • Kural olarak yüksek iç tasarruf oranlarÕ bizi yüksek yatÕrÕm oranlarÕna ve oradan yüksek büyüme hÕzlarÕna götürür • øúçi dövizleri gibi faktör gelirleri iç tasarruf oranÕnÕn hesabÕnda sorunlara neden olur Çin Kore Tayland MÕsÕr Hindistan ørlanda Türkiye Meksika Brezilya Japonya ABD øspanya øtalya Fransa øngiltere Almanya Yunanistan Arjantin Tasarruf.020 Meksika 107 153 1.320 Japonya 421 566 2 956 785 472 679 30.460 79 4.4 3.860 70 3.6 33 4.0 50 ørlanda 33.4 695 695 491 880 33.8 29.000 øspanya 441 513 3.9 49 5.7 1.320 74 3.249 39.5 3.170 84 4.3 235 283 105 394 8.8 10 1.4 2.8 1.5 3.710 100 7.020 20 1.5 56 6.5 4.8 1.0 16 Kore 20.780 22.040 øngiltere 384 391 1.069 6.460 ørlanda 349 408 2.070 63 3.1 107.2 330 564 434 909 25.680 Tayland 28 106 0.6 948 675 657 785 27.

7 22.3 2.2 -0.2 1.6 -3.0 0.9 3.8 17.1 21.8 0.7 7.8 4.6 3.7 7.0 54.8 0.3 18.4 Ticaret Dengesi (DøE) -8.8 0.8 3.1 -0.2 -14.3 0.3 63.8 5.4 16.9 25.5 0.4 -0.9 1.0 1.3 1.1 30.1 51.2 0.8 0.2 0.9 1.3 0.3 6.4 1.7 15.4 9.1 1.1 0.0 0.8 2.3 -0. 1994-2000 2000 -6.0 2.3 45.3 35.4 0.7 Hizmet Hizmet Hizmet Gelirleri Giderleri Dengesi 9.0 MalMalMalHizmet Hizmet Hizmet Gelirleri Giderleri Dengesi 24.6 48.6 1.8 20.7 39.4 -0.7 101.1 9.1 0.4 3.2 0.5 -3.5 4.3 1.3 2.5 1.1 -0.0 0.9 48.5 Ticaret Dengesi (ÖD) -8.5 12.8 1.7 54.9 3.1 1.5 1.3 -0.1 0.7 7.9 6.8 6.0 3.1 1.1 0.9 ønúaat Hizmeti Gider 0.6 4.1 0.4 -22.3 Resmi Hizmet Gider 0.4 0.2 -2.9 1.4 4.1 21.6 10.0 1.2 36.3 -0.1 1.3 1.2 Toplam Toplam Hizmet Hizmet Hizmet Gelirleri Giderleri Dengesi 9.2 9.5 1.4 0.0 1.6 5.4 1.9 22.9 69.6 -6.4 0.3 2.3 0.1 4.0 2.2 -10.9 2.4 1.8 0.3 -7.9 0.3 1.2 0.4 1.2 90.5 4.5 0.2 73.6 1.6 Di÷er Hizmet Net 1.3 6.1 1.5 0.0 0.9 54.7 8.1 1.4 0.0 Faiz Gider 3.3 47.1 -0.7 16.5 -5.9 5.6 6.5 0.5 7.0 0.7 -10.5 Mal Navlun ihracatÕ ve fob (ÖD) Sigorta 14.9 Faiz Gelir 0.5 0.2 0.1 0.1 -14.8 20.2 3.3 4.6 4.2 67.4 65.2 4.7 23.0 54.2 5.4 1.0 0.7 0.9 2.7 1.0 Di÷er TaúÕma Gider 0.0 3.5 0.6 32.0 -3.9 -32.1 2.1 -0.7 YatÕrÕm gelirleri Do÷rudan Do÷rudan Do÷rudan Portföy Milyar YatÕrÕm YatÕrÕm YatÕrÕm YatÕrÕmÕ Dolar Gelir Gider Net Gelir 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 0.0 1.9 1.6 6.1 1.6 0.0 0.8 10.2 -13.1 -0.0 4.2 -0.3 -15.1 1.4 -3.4 5.6 10.4 0.3 Hizmet dengesi (2) ønúaat Milyar Hizmeti Dolar Gelir 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 0.7 2.9 1.9 Diger Hizmet Gelir 1.2 0.2 2.1 -1.9 3.1 1.9 -32.7 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 589 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 590 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 591 DÕú ticaret dengesi Mal Mal Milyar ihracatÕ ithalatÕ Dolar fob (DøE) cif (DøE) 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 14.7 1.1 47.9 3.2 44.0 5.0 7.7 1.9 1.4 22.1 121.5 2.1 4.5 3.5 Hizmet dengesi (1) Di÷er TaúÕma Gelir 0.7 8.7 0.8 14.9 7.3 1.3 0.9 -3.9 25.1 -0.2 -14.3 -0.9 1.2 1.3 1.6 0.3 1.1 1.3 0.8 42.1 -4.7 1.4 -0.9 40.4 1.6 26.1 0.1 0.7 38.3 1.3 27.2 2.2 1.7 1.2 90.1 7.3 -0.1 1.9 -14.1 -0.0 Mal ve hizmet dengesi Mal Mal Milyar ihracatÕ ithalatÕ Dolar fob (ÖD) cif (ÖD) 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 14.1 1.9 0.1 0.7 1.0 1.8 3.4 1.4 Portföy YatÕrÕmÕ Gider 0.8 1.0 6.2 -1.2 Turizm Gider 0.8 -2.0 TaúÕma Gider 1.4 0.2 0.2 0.7 -0.7 1.7 0.0 1.3 0.9 10.1 -4.4 19.1 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 592 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 593 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 594 Hizmet dengesi (3) Resmi Milyar Hizmet Dolar Gelir 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 0.4 10.7 0.2 1.8 6.2 0.0 0.2 3.6 45.2 0.9 0.2 -0.7 0.0 0.9 AltÕn øthalatÕ 1.1 -34.9 -3.0 0.8 2.3 2.3 -0.9 0.5 -0.4 1.7 10.4 5.6 0.6 0.7 2.2 0.8 5.1 5.7 Milyar Navlun Dolar Gelir 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 0.8 2.6 -4.6 -2.2 44.1 11.5 3.1 0.8 1.6 0.6 1.8 -1.0 0.8 Mal Ticaret ithalatÕ Dengesi fob (ÖD) (ÖB) 22.8 31.9 1.3 1.2 1.0 0.0 1.8 2.5 -0.7 34.4 1.6 2.2 -0.3 -0.0 14.5 -11.8 -0.2 0.1 21.4 40.3 1.9 5.3 0.4 65.1 -14.7 39.1 0.9 0.6 -4.2 -13.9 -10.9 1.9 Finansal Finansal Finansal Di÷er Ticari Hizmet Hizmet Hizmet Gelir Net Gider Gelir 0.3 34.3 1.7 34.9 -1.9 1.2 1.0 0.1 7.3 1.5 116.8 0.5 0.3 1.3 2.1 0.3 61.9 2.2 1.2 0.7 1.9 2.4 -0.4 9.3 -2.9 29.0 26.6 45.4 2002 2005 -48 9 13 8 30 -18 15 14 26 37 52 -34 Da÷ÕlÕm % 100 19 26 17 63 -37 30 30 54 78 108 -70 2005 -23 2 9 6 16 -7 6 1 14 24 25 -18 Da÷ÕlÕm % 100 9 38 25 71 -29 26 4 63 104 108 -79 Türkiye Hizmet+Transfer Dengesi Faiz-dÕúÕ Denge YatÕrÕm Geliri Dengesi Cari øúlemler Dengesi Net Hata Noksan Cø + NHN 7.9 1.9 3.7 16.2 0.3 0.5 -8.8 2.4 2.7 0.3 -0.4 0.1 0.0 -23.0 1.6 -0.6 0.6 8.3 0.0 0.4 2.2 -0.7 0.7 38.3 TaúÕma Net 0.5 2.3 0.7 5.5 12.3 Portföy YatÕrÕmÕ Net 0.0 52.8 -2.7 0.7 0.2 1.1 0.5 Di÷er Ticari Net 1.9 -0.2 0.9 11.3 Di÷er Ticare Gider 0.3 22.1 -0.4 6.3 0.3 5.4 1.1 9.2 26.5 41.9 4.1 -10.4 -43.8 4.1 1.9 2.9 1.2 -10.5 -2.7 -0.1 0.0 Faiz Net -2.0 3.2 9.3 18.8 TaúÕma Gelir 1.4 0.3 9.2 Resmi Hizmet Net -0.4 0.4 0.4 1.1 0.9 6.4 -2.9 1.0 -3.3 1.6 0.1 1.8 1.3 -0.8 -1.0 0.4 0.4 40.6 2.1 0.4 0.5 2.6 2.3 34.3 0.9 18.8 -3.4 0.3 0.7 -1.7 0.2 -4.2 2.8 42.3 0.7 23.6 32.3 -15.4 3.2 1.9 5.6 26.9 22.1 14.2 -22.5 0.2 -2.1 47.2 7.3 5.1 47.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 586 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 587 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 588 DÕú açÕlma: uluslararasÕ karúÕlaútÕrma Mal ve hizmet ihracatÕ/GSMH (%) 40 35 30 25 20 15 10 5 1990 1992 Arjantin 1994 Brezilya 1996 1998 Fransa 2000 Almanya 2002 2004 Cari iúlemler dengesi e÷ilimleri GSMH'ye oranÕ (%) Mal Dengesi Hizmetler Dengesi Transfer Dengesi Sermaye hesabÕ yapÕsÕ 2005 -8.4 2.8 -0.0 0.6 2.7 1.0 0.4 1.1 -5.5 11.3 72.2 -0.3 97.4 0.1 2.1 51.3 0.0 52.7 2.0 4.3 -0.8 10.3 -14.9 109.6 0.1 0.9 -2.8 0.7 -7.7 0.9 13.2 1.0 -23.1 0.7 1.4 3.3 Turizm Gelir 3.5 1.0 102.1 49.4 15.3 5.5 33.3 36.0 3.1 -10.0 0.0 6.1 11.9 3.9 6.2 3.6 0.3 0.3 5.1 32.0 -14.8 Di÷er Hizmet Gider 0.3 -0.1 2.7 0.0 4.7 43.0 0.8 4.9 11.0 0.3 2.0 76.9 109.6 23.0 76.4 3.7 1.0 0.9 10.6 0.3 18.3 26.4 51.4 3.3 -18.1 14.4 16.8 1.9 2.3 0.8 1.2 2.6 5.5 -22.6 51.2 90.8 0.1 13.7 1.1 0.0 0.6 69.5 6.3 0.3 -0.1 50.0 1.5 0.1 -15.0 0.3 47.5 0.0 5.3 0.6 2.8 0.7 -0.3 0.4 -6.2 -0.9 1.9 Turizm Net 2.3 1.1 32.2 -0.7 0.7 4.4 23.2 -0.1 -26.3 0.9 2.0 1.7 15.4 1.8 14.2 0.4 0.7 -0.2 1.4 -0.6 0.1 -18.9 1.7 28.0 14.0 1.5 3.3 40.7 28.0 Navlun Gider 0.1 -0.2 -22.8 3.3 9.1 1.9 3.9 2.9 0.8 4.6 11.7 1.0 -14.2 -0.6 -3.5 7.7 45.1 -20.6 27.3 0.8 -1.2 0.8 1.0 -4.3 5.1 30.8 6.6 2.2 0.3 -0.5 -1.0 0.0 0.4 0.7 8.1 1.0 -2.4 0.4 22.0 2.4 54.2 1.1 2.5 -3.9 7.0 .5 0.9 2.4 19.3 0.0 0.2 0.1 -0.2 -0.7 10.0 1.8 1.3 4.4 4.5 1.3 0.9 13.3 -14.7 -1.2 -0.1 56.3 0.0 1.1 Bavul ticareti 8.0 0.1 -0.7 15.3 3.4 0.3 3.3 0.5 3.8 17.2 67.1 0.8 0.3 0.7 1.2 1.2 4.0 0.0 1.2 0.0 ønúaat Hizmeti Net 0.9 3.4 10.7 -4.2 15.4 0.5 13.7 -0.8 30.6 2.2 0.3 29.5 51.2 0.7 0.5 11.7 2.2 0.4 0.0 5.5 4.9 3.0 0.4 milyar dolar Cari øúlemler Dengesi Net Hata Noksan YabancÕ Sermaye YatÕrÕmÕ Hisse Senedi YatÕrÕmÕ BorçdÕúÕ FinansmanÕ Borçlanma Gere÷i YabancÕ TL Tahvil AlÕmÕ Toplam Kamu BorçlanmasÕ Banka-dÕúÕ Kesim BorçlanmasÕ Toplam Özel Kesim BorçlanmasÕ Toplam DÕú Borçlanma Toplam Rezerv De÷iúimi 1996 2000 -14 -1 2 1 1 -13 -8 3 17 27 30 -17 Da÷ÕlÕm % 100 -9 14 4 10 -90 -53 24 121 188 211 -121 Ort.1 1.7 1.8 30.3 -0.1 -0.7 -7.1 0.5 5.9 13.1 0.7 -10.3 0.3 0.8 29.1 8.9 0.9 3.8 29.2 1.6 2.8 0.9 13.

0 -5.8 2.7 10.5 4.6 -2.94 Tem.000 25.8 1.000 130.5 5.4 0.8 61. Cari Transfer Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 601 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 602 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 603 Net hata ve noksan kalemi 6 Milyar Dolar AB ile dÕú ticaret euro dolar paritesi (Milyar Euro ) AB øhracat AB ithalat Di÷er øhracat Di÷er øthalat Toplam øhracat Toplam øthalat AB øhracat/ Top.8 2.000 -20.4 4.5 51.8 -1.4 4.6 5.1 59.7 4.0 0.0 -3.1 -3.8 0.8 7.8 8.7 -6.0 -14.5 -11.5 4.05 Oca.0 -3.8 53.2 4.0 -0.000 20.1 0.1 0.8 72.7 0.4 1.2 1.8 1.1 42.5 52.000 -25.4 4.4 1.2 0.6 2.6 -5.0 7.1 -0.98 Nis.04 Oca.9 3.6 60.2 0.05 Net Hata (aylÕk) Net Hata (yÕllÕk) .5 -4.000 55.6 3.25 31 39 28 54 59 93 52 42 378 317 38 49 35 67 73 116 1995=100 Reel döviz kuru 180 170 160 150 140 130 120 110 100 90 80 Oca.3 -7.8 1.4 0.8 3.3 -15.0 1.6 1.6 1.5 4.5 0.1 1.5 4.3 -3.8 0.2 5.000 40.4 KÕsa Vade 0.1 1.000 10.04 Tem.5 0.8 Döviz Giderleri 30.7 0.000 15.9 58.2 -2.1 0.0 2.7 -10.4 2.01 Oca.4 0.4 1.000 0 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Finans Gelirleri Cari Transferler Hizmet Gelirleri Cari øúlemler Den.2 -2.3 3.7 0.3 0.0 2.4 93.4 -1.7 1. YatÕrÕm Den.96 Oca.9 -32. Hizmet Den.2 68.7 0.3 1.6 2.5 -3.8 0.3 -14.6 0.2 31.01 Oca.6 3.3 0.5 5.5 7.4 1.9 -3.6 -4.4 130.000 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Ihracat øthalat FX Gelirler FX Giderler 10.93 Nis.3 1.0 Döviz Gelirleri 29.8 107.5 0.9 60.5 -8.5 Net Hata ve Noksan -1.8 2.6 6.0 -4.2 -14.9 1.8 1.1 0.7 -2.0 4.9 4.7 YatÕrÕm YatÕrÕm Giderleri Dengesi 3.0 -3.95 Oca.7 -24.5 2.2 -22.9 -10.0 1.2 37.8 0.6 1.5 2.5 0.0 -23.8 1.9 -3.02 Oca.6 -2.7 0.96 Oca.000 0 -5.4 0.6 -2.7 -7.1 4.3 52.1 9.6 0.000 10.4 1.5 4.8 1.1 -10.4 0.0 -4.00 Eki.99 Oca.8 0.3 1.3 -2.3 1.98 Oca.9 5.3 62.5 -2.7 0.36 8 12 16 26 16 26 51 47 100 100 11 17 22 36 22 36 2000 0.5 1.1 0.0 -9.0 1.0 -3.1 0.94 19 24 18 29 37 54 51 45 235 198 18 23 17 28 35 51 2003 1.3 -9.9 1.7 Uzun Uzun Uzun vade Vade Vade Uzun Vade MB Hükümet Bankalar di÷er 0.9 2.9 6.1 7.6 -5. DÕú Ticaret Den.5 Cari øúlemler Dengesi -1.1 0.0 -6.9 13.0 4.000 115.7 7.1 4.92 16 29 30 59 30 59 52 49 193 233 15 27 28 54 28 55 2001 0.4 -6.1 1.0 Cari iúlemler dengesi MalHizmet Dengesi -2.3 1.89 18 20 35 45 35 45 52 45 221 163 16 18 31 40 31 41 2002 0.2 2.0 1.1 4.7 3.99 Tem.6 -5.7 MalHizmetFinans Dengesi -4.7 56.1 58.4 9.2 1.6 -23.5 4.7 0.8 7.4 54.7 3.000 Görünmeyen gelirler 30.9 4.03 Nis.2 0.2 0.1 -4.1 1.5 -6.6 -5.13 22 28 15 24 42 61 52 46 266 226 24 32 17 28 47 69 2004 1.4 1.2 0.2 1.2 -13.0 1.3 0.000 Milyon Dolar Cari iúlemler dengesi 15.3 0.3 3.7 Hizmet Dengesi 5.6 1.0 -5.7 0.6 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 Transferler ve net hata-noksan Milyar øúçi Dolar Gelirleri 3.2 0.0 -3.6 3.9 0.5 -7.06 TÜFE bazlÕ TEFE bazlÕ 3 0 -3 -6 Oca.6 0.3 1.5 0.7 -3.7 -3.4 1.4 80.1 0.4 -4.7 3.5 5.95 Eki.0 2.4 2.6 -3.5 44.4 -2.8 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 598 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 599 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 600 DÕú ticaret ve döviz gelir/gideri 145.3 0.3 0.5 30.000 -30.6 -5.9 0.9 -3.4 1.9 2.5 11.97 Oca.000 -15.000 85.0 -15.24 28 37 14 22 51 78 55 47 340 295 34 45 17 28 63 98 2005 1.3 2. øhracat ABøthalat/Top.5 0.03 Oca.4 1.000 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 -10.4 -2.9 0.4 4.9 10.000 c Milyon Dolar 70.7 Finans Dengesi -2.2 0.1 -0.1 0.6 -5.9 2.4 0.1 -18.000 100.8 6.000 25.1 1.2 -10.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 595 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 596 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 597 YatÕrÕm geliri dengesi ve faiz gideri Milyar YatÕrÕm Dolar Gelirleri 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 1.7 1.9 3.0 1.2 5.9 0.3 0.6 2.8 3.1 Ticaret Milyar Dengesi Dolar (ÖD) 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 -8.5 109.5 12.3 -3.1 0.3 9.00 Oca.9 Özel Resmi Transferler Transferler 3.000 5.1 -16.6 0.5 1.7 0.5 4.8 3.000 5.4 0.9 0.5 -4.9 2. øthalat AB øhracat Endeks Ab øthalat Endeks (Milyar USD ) AB øhracat AB ithalat Di÷er øhracat Di÷er øthalat Toplam øhracat Toplam øthalat 1995 1.5 -1.9 4.3 1.3 2.8 14.1 33.1 -14.0 2.2 -2.000 -35.6 Cari Transferler 3.5 Cari Transferler 3.0 -1.

0 26.5E Eki.6 24.8 8.2 4.3 2005 100 73.1 9.4 -28.8 15. sosyal güvenlik kurumlarÕna ödemeler.3 26.00 Tem.7 2004 100 76.6 5.6 0.4 11.0 44.6 14.7 3.3 27.05 Oca.2 16.0 2003 100 81.02 Oca.9 100 37.7 2003 100 25.1 8.4 1.3 13. úeklindeki transfer harcamalarÕ hariçtir • Kamu tüketimindeki artÕú devletin büyüdü÷üne iúaret eder 350 300 250 200 150 100 Oca.1 6.8 2.0 8.2 Bütçe giderlerinin da÷ÕlÕmÕ % Toplam Harcamalar Personel Di÷er cari YatÕrÕm Faiz ödemeleri DÕú borç øç(TL) borç KøT'lere transferler Di÷er Transferler Faiz dÕúÕ denge Bütçe dengesi 2002 100 20.8 3.9 31.6 4. vs.0 1.7 32.5 11.6 37.5 36.7 30.6 -21. alÕnan vergiler KDV Petrol tüketim vergisi Di÷er vergiler DÕú ticaretten alÕnan vergiler Di÷er vergiler ve gelirler 2002 100 26.4 15.9 -6.7 .0 10.9 9.0 100 36.03 1$+1.2 4.4 10.1 4.5 2.3 35.8 35.9 4.7 23.5 12.6 13.2 37.4 40.7 2005 100 22.) • Devletin ekonomideki payÕnÕ ölçmenin bir yolu milli gelir serilerinde kamu tüketimi kalemine bakmaktÕr • Kamu tüketimi devletin tüm mal ve hizmet satÕnalmalarÕnÕ kapsamaktadÕr • Fakat faiz.5 1.3 41.3 18.1 8.5 2005 100 22.5 18. vs.5 23.8 100 34. faiz dÕúÕ denge her zaman ekside de÷ildir • Önce kamu gelir ve harcamalarÕnÕn GSMH’ya oranÕna bakaca÷Õz • Sonra her iki kalemin da÷ÕlÕmÕnÕ görece÷iz 30 % 27 Faiz-dÕúÕ bütçe ve GSYøH 24 12 21 10 18 8 15 6 1987Q4 12 1987 1990 1993 1996 1999 2002 2005 Bütçe Gelirleri / GSYøH Faiz DÕúÕ Harcama / GSYøH 1990Q2 1992Q4 1995Q2 1997Q4 2000Q2 2002Q4 2003Q2 2005Q4 Kamu Tüketimi/GSMH (Cari Fiyatlarla) Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 610 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 611 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 612 Bütçe gelirlerinin da÷ÕlÕmÕ Toplam Bütçe Gelirleri Gelirden alÕnan vergiler Gelir vergisi Kurumlar vergisi Servetten alÕnan vergiler Mal ve hizmet.6 1.0 100 32.4 18.7 14.1 3.7 17.04 Nis.5 15.0 1.8 14.7 44.4 8.6 11.8 4.9 33.2 7.5 1.2 0.4 38.7 Bütçe giderlerinin da÷ÕlÕmÕ % Gelirler Faiz dÕúÕ harcamalar Faiz dÕúÕ denge Personel Di÷er cari YatÕrÕmlar KøT'lere transferler Di÷er transferler Faiz dÕúÕ harcamalar Personel Di÷er cari YatÕrÕmlar KøT'lere transferler Di÷er transferler 2002 100 89.0 33.5 1.0 47.03 Tem.00 Eki.1 43.4 7. vs) • Maalesef Türkiye’de hükümetlerin bütçe dÕúÕnda önemli miktarda harcama yapma gelene÷i vardÕr (görev zararlarÕ.4 38. teúvikler.0 40.1 9.1 10.0 32.7 26.3 24.7 21.6 5.9 20.0 1.3 23.8 6. fonlar.1 1.8 15.3 33.1 9.4 14.4 2004 100 20.1 -33.6 2.9 2004 100 24.1 41.9 15.0 40.4 10.4 12.6 3.5 20.3 15.4 37. kamu iúletme zararlarÕ. yerel idareler ve ek bütçeye tabi kurumlar (üniversiteler.8 14.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 604 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 605 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 606 Kur ve enflasyon 450 400 Kamu maliyesi KAMU MALøYESø Bütçe ve kamu borcu Beúinci Bölüm • Konsolide bütçe: merkezi hükümet.1 28.9 5.5 1.3 18.01 Nis.06 TÜFE TEFE Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 607 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 608 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 609 Kamu tüketiminin seyri % 16 14 Bütçe kalemleri • Faiz dÕúÕ denge: Gelirler – Faiz dÕúÕ harcamalar • Toplam harcama: Faiz dÕúÕ harcama + faiz ödemeleri • Genel bütçe dengesi: Gelirler – Toplam harcama • Türkiye’de çok uzun süredir konsolide kamu bütçesi açÕk vermektedir • Buna karúÕlÕk.0 3.4 16.8 2003 100 21.

0 6.4 4.6 50.2 2.9 -0.1 52.0 8.0 10.6 25.5 3.1 -4.7 6.5 Net kamu borcu (center-GNP) 27.6 51.1 0.8 -0.5 -2.5 3.1 6.8 -3.6 67.1 -7.2 1.8 4.4 -1.3 0.3 -23.1 -1.0 48.2 2.2 2.5 -4.5 27.2 12.7 -6.5 4.9 8.4 5.9 9.4 58.8 -1.8 -2.4 12.9 1.8 -3.9 -7.1 -4.4 -7.8 31.8 20.3 2.9 4.9 3.6 -6.3 -2.8 -13.1 -19.0 30.3 -1.0 37.8 2.4 50.2 1.3 3.8 -24.1 4.0 23.9 30.9 6.0 30.5 4.9 -8.8 - -3.2 8.2 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 619 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 620 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 621 Kamu borcu 1993-2000 % of GNP Merkezi Hükümet + TCMB TCMB net varlÕklarÕ Merkezi hükümet DÕú borç øç borç Ödenmemiú görev zararlarÕ Nakit borç Nakit-dÕúÕ ve TCMB'ya TCMB elindeki devlet borcu Geri kalan kamu sektörü DÕú borç Net iç borç Brüt kamu kesimi borcu Net kamu kesimi borcu Net kamu borcu (center-GNP) 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 Kamu borcu 2000-2005 52.6 11.9 15.8 7.7 11.0 -1.3 -0.1 -1.2 -2.9 3.2 11.8 -1.3 1.6 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 616 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 617 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 618 Toplam kamu kesimi dengesi ortalama GSMH'nÕn %'si olarak Faiz dÕúÕ denge Konsolide bütçe Bütçe-dÕúÕ harcamalar Toplam kamu kesimi Faiz ödemeleri Net faiz ödemeleri Enflasyon düzeltmesi Reel faiz ödemeleri Toplam kamu kesimi Nominal denge Operasyonel denge Kamu borcu øçerilen reel faiz haddi Net kamu borcu (center-GNP) 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 1994-2000 Kamu maliyesi: 1993-2005 GSMH'nÕn %'si olarak Faiz dÕúÕ denge Konsolide bütçe Bütçe-dÕúÕ harcamalar Toplam kamu kesimi Faiz ödemeleri Net faiz ödemeleri Enflasyon düzeltmesi Reel faiz ödemeleri Toplam kamu kesimi Nominal denge Operasyonel denge Kamu borcu øçerilen reel faiz haddi 1993 1994 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 1993-2000 2002-2005 Reel kamu dengesi 1993-2005 2.6 -11.8 0.5 6.1 2.0 7.5 6.6 3.6 19.2 2.0 11.6 16.1 31.6 Net Kamu Borcu Net DÕú Borç Net øç Borç 57 19 38 91 38 53 79 32 46 70 22 48 63 18 46 57 11 45 Net Borç/GSMH Net Kamu Borcu (Merkez GSMH) 51 73 68 65 60 53 .8 -5.8 1.8 13.6 16.3 -4.5 3.0 5 0 -5 % -5.9 5.6 -13.1 61.3 -28.8 18.0 48.7 6.7 48.6 11.5 4.7 7.5 0.5 31.8 15.8 -2.5 3.8 31.2 -1.1 6.0 -8.4 4.5 -3.5 18.1 21.3 13.8 53.5 5.5 9.8 4.2 1.1 7.2 -18.8 22.4 2.8 33.6 Net kamu borcu (centerGNP) 27.5 38.2 7.1 -2.9 26.8 -1.8 1.8 -6.0 -1.7 -3.9 34.0 2.0 37.8 -0.8 6.9 0.5 7.1 -5.5 5.6 -1.0 29.5 34.2 7.8 8.0 2.0 6.5 46.2 -4.4 0.2 -1.3 0.7 -12.4 11.0 13.5 -7.3 13.6 -4.0 -0.5 -3.4 2.2 na na na Kamu borcunun seyri 1993-2005 2004 74 52 21 4 2 1 30.2 55.2 -0.6 -4.8 58.6 -7.9 45.8 33.0 -2.1 8.4 -0.5 1.9 6.5 65.6 5.5 -1.4 3.7 14.1 -5.5 9.0 -4.5 17.2 3.0 5.1 4.5 7.6 Enflasyon düzeltmesi Reel faiz ödemeleri Operasyonel bütçe dengesi Enflasyon düzeltmesi Reel faiz ödemeleri Operasyonel denge -0.5 5.8 1.1 38.7 17.0 48.2 12.3 -0.0 Net kamu borcu (center GNP) 27.4 -0.8 -4.6 -5. borç oranÕ stok de÷iúkeni oldu÷undan borç oranÕ hesaplanÕrken de enflasyon düzeltmesi gerekir (merkezi GSMH) Faiz dÕúÕ denge Net faiz ödemeleri Bütçe dengesi Konsolide bütçe dengesi GSMH'nin %'si olarak 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 ortalama 2000 1994-2000 GSMH'nin %'si olarak Faiz dÕúÕ denge "görev zararlarÕ" Net faiz ödemeleri Bütçe-dÕúÕ dengesi Bütçe-dÕúÕ denge 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 ortalama 2000 1994-2000 -2.0 22.7 68.7 1.8 1.5 -8.9 3.3 42.6 2.5 1.1 31.2 3.0 -2.1 59.6 6.5 - 11.1 -17.2 7.3 4.9 35.1 -14.0.9 8.8 51.1 5.1 17.9 4.0 10.2 34.6 5.9 5.8 -9.1 -9.2 40.2 6.8 7.2 24.7 -0.2 -5.6 1.4 0.9 -4.3 41.7 12.9 1.0 14.7 48.4 21.0 34.6 50.1 15.5 -0.3 42.7 -3.9 26.0 na na na GSMH'ya oranÕ (%) Konsolide Bütçe Borcu øç Borç DÕú Borç Di÷er Kamu Kesimi Borcu øç Borç DÕú Borç 2000 63 41 22 6 2 3 2001 101 69 32 7 2 5 2002 88 54 34 5 2 3 2003 79 54 25 4 2 2 2005Q3 70 51 18 3 2 1 % 80 70 60 50 40 30 20 1993 1995 1997 1999 2001 2003 2005Q3 Brüt Kamu Borcu Merkez BankasÕ VarlÕklar Net DÕú VarlÕklar Di÷er VarlÕklar (Net) Kamu MevduatÕ Konsolide Bütçe Di÷er Kamu Kesimi øúsizlik SigortasÕ Fonu VarlÕk (Net) 68 9 6 3 2 1 1 0 108 13 -1 14 3 1 2 1 94 9 5 4 4 2 2 2 83 7 5 2 4 1 2 3 77 7 5 1 4 2 2 3 73 7 8 -1 6 4 2 4 7.9 8.8 -3.3 - -0.1 9.8 -2.1 -14.2 17.5 4.1 -6.0 49.5 6.4 -0.2 9.0 39.7 31.8 3.9 12.1 1.4 -9.7 -1.3 7.2 -20 1993 1995 1997 1999 2001 2003 2005 Reel Kamu Dengesi/GSYøH 12.2 4.3 11.3 -4.2 22.1 5.6 -1.4 3.6 13.9 -4. bütçe-dÕúÕ ve toplam dengesi yer alÕyor • Dördüncü tablo 1993-2005 dönemi için tüm düzeltmeler yapÕldÕktan sonra kamu dengesidir • Kamu kesimi brüt ve net borç oranlarÕ önemlidir • GSMH akÕm.9 31.4 22.5 8.5 -9.1 9.0 10.6 2.9 -0.5 48.2 4.0 6.0 -14.2 -2.1 -2.3 1.7 1.0 3.3 30.4 2.4 3.3 6.8 5.2 -15.1 27.3 2.5 -7.6 18.5 -33.4 10.9 12.9 -0.9 9.4 5.7 1.5 7.7 10.6 4.4 3.2 0.2 0.4 2.8 36.7 70.0 5.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 613 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 614 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 615 Kamu açÕ÷ÕnÕn hesaplanmasÕ • TL faiz ödemelerini enflasyon etkisinden arÕndÕrmak gerekir (enflasyon muhasebesi) • Nominal faiz haddine ve enflasyona ba÷lÕ olarak reel faiz ödemeleri daha düúüktür • DolayÕsÕ ile reel (operasyonel) bütçe açÕ÷Õ daha küçüktür • ølk üç tabloda1993-2000 dönemi bütçe.3 3.0 -0.1 -3.9 10.6 -6.3 14.5 19.0 0.1 -13.1 16.6 7.9 2.1 8.6 1.9 6.5 -1.0 62.1 31.6 -1.1 -4.2 -12.8 -0.5 5.7 -9.1 4.8 0.8 5.8 15.3 6.9 .4 6.4 -6.2 37.4 2.5 48.5 1.9 12.6 7.8 -9.6 8.5 3.2 4.0 -13.8 21.2 6.1 8.1 1.1 Brüt Kamu VarlÕklarÕ 11 17 15 13 14 17 41.6 4.5 -1.2 1.6 -1.4 5.5 1.0 0.3 44.6 -2.3 22.0 49.7 48.8 40.8 53.4 7.3 8.6 14.2 15.5 7.6 -10 -15 -11.5 -4.3 -12.2 9.3 14.5 -11.5 44.1 0.7 61.5 33.6 50.5 -2.4 5.2 34.1 -8.6 3.6 -5.0 -2.2 2.8 23.5 6.7 1.3 75.1 12.4 -1.8 2.5 -2.3 0.5 33.5 4.4 11.1 31.6 9.8 7.0 -9.7 -3.5 5.7 6.

2 -1.4 31.7 -12.2 -1.9 62 -0.0 10.8 -5.8 -5.44 138 98 68 29 236 1.0 181.0 18.0 -2.1 13.3 103.6 1999 187 45 73 -28 46 32 14 1 -14 38.1 8.Cari øúlemler Dengesi .0 20.0 -12.7 25.1 6.3 -2.9 69.0 -0.0 -7. kamu açÕ÷Õ ve tasarruf (Milyar USD) GSMH YatÕrÕm (1) Kamu Sektörü AçÕ÷Õ (2) Toplam Kaynak (1+2) YabancÕ Tasarruf .9 1998 206 54 71 -17 52 36 16 -2 -1 34.3 0.2 26. Tas.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 622 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 623 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 624 Kamu borcu: TL ve döviz 2001 YÕl Sonu milyar YTL Toplam TL Borcu Toplam Döviz Borcu DÕú Borç Dövizle øç Borç Toplam Borç milyar dolar Toplam TL Borcu Toplam Döviz Borcu DÕú Borç Dövizle øç Borç Toplam Borç Dolar kuru (YTL) 55 69 39 30 124 1.Para tabanÕ (BM) = M0 + bankalarÕn MB’deki mevduatÕ .9 164.7 GSMH Gayrisafi milli tasarruf Özel kesim tasarrufu (Milyar USD) Kaynaklar ve kullanÕmÕ 1997 194 49 64 -15 52 37 15 3 0 33.1 -18.0 5.7 7. vs) • Yüksek ve dalgalÕ enflasyon sonucunda TL paranÕn üç iúlevinden sadece ilkini ve kÕsmen yerine getirebilmektedir • TL’nin “dandik para” haline dönüúmesi ekonomik aktörleri dövizi para olarak kullanmaya itmiútir Para arzÕ tanÕmlarÕ • Para arzÕ ekonomideki toplam kullanÕlabilir para miktadÕr • Hangi kategorinin içine dahil edildi÷ine ba÷lÕ olarak farklÕ ölçüler vardÕr .5 -10.4 31.M1 = BM + vadesiz mevduat .1 22.05 (Milyar YTL) (Milyar USD) M2Y+R M = DolaúÕmdaki para BM = M + banka rezervleri M1 = BM + vadesiz mevduat M2 = M1 + vadeli mevduat M2Y = M2 + döviz mevduatÕ M2+R = M2 + Repo M2Y+R = M2Y + Repo 18.0 10.04 Ortalama Ara.1 6.9 26.2 -1.1 4.03 Ortalama Ara.6 10.0 12.6 14.4 -9.4 -4.0 100.7 -1.6 18.8 12.8 1998 206 49 7 56 -1.0 3.4 1.5 2003 185 38 52 -14 40 30 10 2 -3 28.2 -10.6 1.2 9.5 8.8 -2.2 20.8 57 -2.7 27.7 79 99 56 44 178 185 131 92 39 316 207 124 86 38 331 3.1 4.5 0.4 2000 201 40 64 -23 50 36 14 10 -9 31.8 170.7 -14.2 7.7 -3.5 -1.9 12.9 -0.1 52 6.7 -2.6 -4.6 -0.1 -6.8 1999 187 40 21 61 -0.5 -1.3 10.9 -6.0 -4.M2Y = M2 + döviz tevdiat hesaplarÕ .9 -14.3 23.420 329 75 403 9.9 1995 171 40 1 41 -0.6 10.0 -4.8 7.5 2.7 45.0 Piyasa TL FX 12.4 0.4 58 1.3 0.3 0. Tas.6 1.1 229.4 1.0 2000 201 44 21 65 12.0 8.8 153.M2Y+R = M2Y + Repo • En yaygÕn kullanÕlan Para TabanÕ ve M2Y+R’dÕr Türkiye’de para arzÕ As % of Ara.1 DÕú Borç* Toplam Borç* (*) Tahmin -11.0 3.0 -2.1 7.266 284 422 -138 296 208 88 12 -50 33./GSMH(%) øç Tasarruf/GSMH (%) 1994 130 32 5 37 -4.1 3.2 -0.2 -3.6 27.6 17.3 1997 194 50 6 56 3.5 31.4 20.4 15.0 113.7 0.8 0.6 1.8 0.8 -2.6 9.4 5.6 -2.4 99.4 -2.6 52 19.0 23.3 -30.9 -0.8 42 -3.5 114.1 17.6 27.5 -10.4 66.1 Kamu kesimi tasarrufu Gayrisafi yatÕrÕm Özel kesim yatÕrÕmÕ Kamu kesimi yatÕrÕmÕ YurdÕúÕ tasarruf Kamu kesimi tasarruf açÕ÷Õ Özel tasarruf/GSMH (%) Kamu tasarrufu/GSMH (%) Milli tasarruf/GSMH (%) DÕú tasarruf/GSMH (%) Operasyonel denge/GSMH (% PARASAL BÜYÜKLÜKLER Merkez BankasÕ Bilançosu AltÕncÕ Bölüm Yab.0 9.0 .8 34.7 14.34 154 93 64 28 247 1.3 -11.5 5.8 2.06 Toplam øç Borç 11.7 1.6 16.3 -1.0 Kamu TL FX 9.1 -5.6 -1.0 -0.6 154.5 9.3 33.2 2.8 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 628 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 629 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 630 Türkiye ekonomisinde para • Likit varlÕklarÕn somut biçimi mevzuata ba÷lÕ olarak ülkeden ülkeye de÷iúir • Türkiye’de beú farklÕ para tanÕmÕ yapabiliriz – DolaúÕmdaki para (banknotlar ve bozukluklar) – Vadesiz mevduat hesaplarÕ (ticari ve tasarruf) – Vadeli mevduat hesaplarÕ – Döviz mevduat hesaplarÕ – REPO anlaúmalarÕ (gecelik.4 2.2 26.5 41.3 -51.4 41 -0.5 12.8 9.9 2001 147 30 57 -27 27 17 10 -3 -16 39.3 -4.4 26.2 -5.8 -15.8 94-01 1.1 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 625 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 626 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 627 YatÕrÕm.8 -2.9 1996 184 45 13 59 1. haftalÕk.0 2001 147 27 2 29 -1.0 23.2 0.4 -2.4 -10.9 394 2.4 1.34 11.1 -7.7 -6.2 2002 147 27 42 -15 29 20 9 2 -6 28.4 1.M0 = DolaúÕmdaki para .6 -11.8 -12.5 3.8 70.2 8.3 2.Net Hata Noksan Yurtiçi Tasarruf Yab.M2 = M1 + vadeli mevduat .0 8.9 8.8 4.1 31 -5.4 -8.9 4.7 221./Toplam Kaynak(%) -11.0 -2.8 4.05 Ortalama Oca.4 97-02 1.2 8.5 20.9 2004 Yil Sonu 2005 YÕl Sonu 2005 reel de÷iúim (%) 2005-2001 reel de÷iúim % øç borç nakit ve nakit dÕúÕ Katrilyon TL NAKøT SABøT GETøRøLø DEöøùKEN FAøZLø DÖVøZ CøNSøNDEN DÖVøZE ENDEKSLø IMF Kredisi Takas Di÷er NAKøT DIùI SABøT GETøRøLø DEöøùKEN FAøZLø DÖVøZ CøNSøNDEN DÖVøZE ENDEKSLø TOPLAM STOK 2002 sonu 89 38 17 17 18 10 8 0 61 0 47 12 2 150 Da÷ÕlÕm 60% 25% 12% 11% 12% 6% 5% 0% 40% 0% 31% 8% 1% 100% 2003 sonu 130 69 29 17 16 8 7 0 64 0 54 8 2 194 Da÷ÕlÕm 67% 35% 15% 9% 8% 4% 4% 0% 33% 0% 28% 4% 1% 100% 2004 sonu 166 95 36 27 8 4 4 0 59 0 54 3 2 224 Da÷ÕlÕm 74% 42% 16% 12% 3% 2% 2% 0% 26% 0% 24% 2% 1% 100% Kamu reel faiz yükü YÕllandÕrÕlmÕú Reel 2003 2004 2005 Faiz Haddi % Nis.

7 21.1 0.0 2.8 76.2 19.0 -2.6 -12.1 3.1 10.7 0.1 14.6 25.3 75.3 -0.4 1.7 1.0 2.3 49.0 0.3 1.1 3.4 TL 20.0 -2.6 1.2 0.2 1.2-MERKEZ BANKASI PARASI P.2-ad-Diger Kalemler A.7 5.9 35.8 0.9 34.2 0.0 0.0 3.1 0.8 25.7 1.04 0.9 2. -6.0 7.1 22.Fon HesaplarÕ e.2 $ 5.1-bb-Bankalarin Doviz Mevduati P.2 -11.VARLIKLAR A.3 0.6 10.7 2.8 15.5 31.0 -2.09 2.3 39.4 137.8 3.9 0.8 2003 54.0 -21.5 23.1 17.3 22.0 17.9 + Bankalar Zorunlu karúÕlÕklarÕ + Bankalar Serbest ømkanÕ NET øÇ VARLIKLAR +øç VarlÕklar .5 11.9 7.9 8.7 81.Toplam Döviz Yükümlülükleri 7.4 0.7 5.6 2005 $ 22.8 23.2 23.2 15.9 2004 55.9 5.5 24.1 0.7 12.0 19.1 7.0 0.1 52.9 0.4 -8.7 0.7 39.0 9.9 3.1 0.9 10.3 2.0 20.2-Ba-Acik Piyasa Islemleri P.9 2004 $ 15.2 -1.8 -2.5 31.6 70.0 0.2-Ac-Fon hesaplari P.4 5.8 3.9 9.8 37.0 5.8 20.1 32.8 5.2 0.8 13.7 10.8 2.5 -7.2-Abb-Bankalar serbest Imkani P.3 1.9 14.7 0.4 3.7 0.2 30.7 -2.8 15.4 14.9 9.2 16.2-aa-i-a-5 Kasim 2001 Oncesi DIBS A.8 19.5 39.5 0.1-b-Ic Yukumlulukler P.8 0.5 138.9 6.4 6.0 26.2-aa-i-Bankamiz Portfoyu A.3 2003 $ 10.4 4.2-A-REZERV PARA P.7 70.1 83.2 1.0 22.3 0.1 7.5 10. REZERV PARA (1+d+e) d.5 2002 8.0 0.7 4.8 48.0 30.2-Aba-Bankalar Zorunlu Karsiliklari P.9 5.2 46.6 107.5 0.2-ab-Bankacilik Sektorune Acilan Nakit Krediler A.9 -11.2 7.1 1.3 37. AçÕk Piyasa øúlemleri g.4 21.2 13.09 5.0 % 100 80 20 17 21 21 21 0 0 0 0 -3 3 0 Oca.2 2.3 14.7 37.2-c-IMF Acil Yardim Takip Hesabi(Hazine) ùub.4 6.8 17.1 0.7 6.0 0.8 9.6 1.4 2005 65.0 21.0 0.5 24.6 0.5 -1.4 0.2 0.3 50.0 1.6 1.4 37.3 43.6 7.1 1.7 0.Emisyon b.6 2000 22.2 1.9 12.1 22.6 93.5 56.6 20.0 4.0 10.1 .3 2.2 0.1 30.3 12.2 6.1 0.4 23.05 0.2-aa-i-b-Ikincil Piyasadan Alinan DIBS A.8 9.06 % De÷iúim 89.3 0.7 7.0 59.0 5.9 20.9 28.4 10.5 0.Bankalar Zorunlu KarúÕlÕklarÕ(TL) c.2 71.3 .8 23.2 35.6 13.6 5.5 12.0 -3.0 7.5 39.0 29.0 11.9 7.5 25.7 4.0 0.1 8.3 15.9 51.7 37.8 31.2-Aa-Emisyon P.2 25.8 22.9 -0.6 1.8 69.9 37.6 49.7 20.2 0.9 0.3 0.1 3.AçÕk Piyasa øúlemleri .7 1.0 104.0 5.2 58.1-a-Dis Yukumlulukler P.0 0.2 111.6 19.9 0.5 2002 $ 6.5 9.9 0.6 6.4 -0.7 0.3 0.1 12.1 1.2-b-Degerleme Hesabi A.6 23.7 33. -14.1 7.5 84.4 0.4 0.2 0.6 .8 17.0 1.1-DIS VARLIKLAR A.4 19.2-ac-TMSF'na Kullandirilan Krediler A.5 0.0 4.8 0.8 164.9 21.8 0.6 1.2-B-DIGER MERKEZ BANKASI PARASI P.4 49.06 94.4 3.6 16.7 52.7 2.1 0.3 9.1 0.1 TL 30.0 19.3 2005 31.0 12.7 3.0 10.9 52.6 1.2 9.6 0.0 28.7 2.7 31.2 13.0 37.2-Ad-Banka Disi Kesimin Mevduati P.3 0.3 3.4 2001 41.5 3.3 TCMB: uzun dönem (MøLYAR USD) VARLIKLAR DÕú VarlÕklar øç VarlÕklar 1989 21.0 2.5 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 634 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 635 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 636 Para ve mevduat (Milyar USD) M1 DolaúÕmdaki Para Vadesiz Ticari Mevduat Toplam Vadesiz Mevduat Vadesiz Tasarruf MevduatÕ Di÷er Vadesiz Mevduat MB Mevduat D1 (M1-DolaúÕmdaki Para) M2 Toplam Vadeli Mevduat Vadeli Tasarruf MevduatÕ Vadeli Di÷er Mevduat Vadeli Ticari Mevduat Mevduat SertifikasÕ D2 (M2-M1) M2Y (M2+(Döviz Mevduat (TL)) Döviz Mevduat (TL) M2Y+Repo 2000 12.9 14.0 3.0 13.6 16.5 0.8 13.1 22.06 94.1 0.5 7.6 0.5 25.8 0.7 22.1 10.8 9.5 9.4 2.3 36.5 19.0 10.7 0.9 7.8 0.6 2004 21.1 7.7 92.1 3.2-aa-Hazine Borclari A.7 -5.8 28.7 34.0 0.8 34.0 72.0 10.7 1.1-TOPLAM DOVIZ YUKUMLULUKLERI P. Milyar USD) 1.0 10.0 0.7 14.1 1.8 10.4 19.8 0.9 2.7 0.5 52.8 34.3 13.5 18.0 13.2-IC VARLIKLAR A.2 -0.4 8.8 2.7 81.MERKEZ BANKASI PARASI (2+f+g) f.3 3.2 2.1 0. aynÕ miktar dolaúÕmdaki para ile daha büyük bir para arzÕnÕn elde edilmesi anlamÕna gelir • Para çarpanÕ da yakÕn geçmiúte sürekli artmÕútÕr % 16 Para çarpanÕ Di÷er parasal göstergeler • Para politikasÕnÕn baúka göstergeleri vardÕr • Net øç VarlÕklar MB’nÕn likidite yaratmasÕnÕn ve para basmasÕnÕn iyi bir göstergesidir • øç varlÕklardan bazÕ kalemlerin çÕkartÕlmasÕ ile bulunur • Net DÕú VarlÕklar MB’nÕn döviz ihtiyacÕnÕ gösterir • DÕú varlÕklardan dÕú dünyaya yükümlülükler ve iç bankalara döviz yükümlülükleri çÕkartÕlarak bulunur • Net Döviz Pozisyonu MB’nÕn toplam döviz kuru riskini ifade eder • Döviz varlÕklarÕndan döviz yükümlülükleri çÕkartÕlarak bulunur • IMF ile yapÕlan programlarda bunlarÕn hepsi farklÕ aúamalarda performans kriteri olarak kullanÕlmÕútÕr 14 12 10 8 6 4 1991Q4 1996Q2 1997Q4 1999Q2 2000Q4 2002Q2 2003Q4 2005Q2 (M2Y+Repo) / Parasal Taban .1 6.0 0.2 0.2 3.5 23.1 37.0 4.0 0.3 1998 22.3 4.4 0. TCMB: yükümlülükler Bin YTL P.8 6.7 2.2 7.6 10.4 48.0 82.9 2.9 105.1 9.0 25.2 1999 24.3 0.3 6.1 68.7 21.07 5.6 0.Serbest Rezerv 2.4 25.8 21.9 57.0 41.6 -6.9 10.1 0.1 8.1 32.6 1.8 16.0 7.1 2.8 25.0 23.5 1.7 0.3 16.4 0.2 0.4 0.5 6.2 0.8 12.2 2.Kamu MevduatÕ NET DIù VARLIKLAR + DÕú VarlÕklar .8 5.8 0.0 0.3 19.2-Ab-Bankalar Mevduati P.7 0.3 48.6 16.4 0.7 6.5 1.3 0.5 1997 22.2 71. Milyar USD) PARASAL TABAN + Emisyon Parasal göstergeler 2001 TL 7.5 51.9 12.4 36.3 2003 15.7 5.4 32.3 2001 7.3 2.2 93.6 7.7 18.9 10.7 108.8 68.7 -4.0 0.7 9.4 2.5 0.4 113.6 8.9 9.4 14.4 -15.9 4.6 41.0 63.9 19.7 1.3 36.4 19.5 (Trilyon TL .YUKUMLULUKLER P.1 % 100 51 24 27 14 14 49 31 20 10 0 10 0 0 18 13 5 Oca.7 1.0 0.8 25.1 12.9 0.8 7.7 53.Döviz Olarak Takip Olunan Mevdu 3.5 7.0 -3.Banka DÕúÕ Kesim MevduatÕ .6 30.DÕú Yükümlülükler .2 Para tabanÕ 2001 (Katrilyon TL.1 3.3 2.8 56.6 -0.5 15.5 0.9 3.9 2002 45.0 8.8 0.1-ba-Doviz Olarak Takip Olunan Mevduat P.1 2.1 0.1 0.0 5.1 12.7 TL 14.0 5.5 20.9 4.0 17.7 10.1 0.6 12.5 13.9 17.8 5.2-Bb-Kamunun TL Mevduati ùub.2 24.7 52.4 38.3 6.2 Diú Yükümlülükler øç Yükümlülükler MERKEZ BANKASI PARASI (%) øç VarlÕklar / Toplam VarlÕklar YabancÕ VarlÕklar / Toplam VarlÕklar Net øç VarlÕklar / MBP 9.4 -0.3 3.4 18.0 .7 -4.3 2.2 3.6 5.8 37.8 8.2-a-Nakit Islemler A.1 1.4 29.4 36.4 2. PARASAL TABAN (a+b+c) a.3 22.9 20.3 0.5 10.06 % De÷iúim 89.1 57.6 1.8 20.8 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 637 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 638 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 639 DolaúÕm hÕzÕ ve mali derinleúme • ParanÕn dolaúÕm hÕzÕ para arzÕnÕn cari fiyatlarla (nominal) GSMH’ya bölünmesi ile elde edilir • KÕsa dönemde oynak olabilir fakat uzun dönemde belirli bir e÷ilimi izler • Türkiye’de M2Y+R bölü nominal GSMH yakÕn geçmiúte sürekli yükselmektedir • Bu olgu mali piyasalarÕn derinlik kazanmasÕ iúaretidir • Para çarpanÕ da aynÕ olayÕn iyi bir ölçüsüdür • Mali sistemin büyümesi.6 4.0 53.9 16.5 TOPLAM DÖVøZ YÜKÜMLÜLÜKLER 13.2 8.5 17.4 7.8 42.3 -0.9 2.2 -0.0 36.2 4.8 13.9 34.5 18.8 0.9 0.1 46.7 18.4 22.2 11.Kamu MevduatÕ TL $ 2002 TL $ TL 2003 $ TL 2004 $ 2005 TL $ 30.2 31.8 53.7 5.Banka DÕúÕ Kesimin MevduatÕ 3.3 13.9 -11.8 0.6 0.0 0.9 13.9 36.Fon HesaplarÕ .6 15.1 4.2 24.4 7.7 170.3 0.4 6.1 19.4 0.4 28.4 52.4 79.2 7.8 TL 10.4 10.1 1.2-aa-ii-Diger A.9 8.6 0.3 10.0 18.5 44.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 631 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 632 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 633 TCMB: varlÕklar Milyar YTL A.2 6.BANKALAR Döviz MevduatÕ NET DÖVøZ POZøSYONU + DÕú VarlÕklar .0 5.

3 108.2 4.7 84.6 1.8 3.5 9.9 54.3 6.7 16.8 18.6 50.1 51.0 2.2 32.9 54.0 17.4 2.Rate on Dom.1 27.9 134.0 143.4 9.2 30.7 24.7 -2.1 2.5 2.9 1.2 14.7 0.4 2 1 5 6 3 4 10 7 11 9 18 8 12 14 17 15 13 16 4.9 27.6 1 1985 10 100 1000 10000 100000 Türkiye’de para ve enflasyon 1987 1989 TÜFE Endeks 1991 1993 1995 1997 1999 2001 2003 2005 M2Y + R Endeks (GSMH Büyüme Düzeltilmiú) Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 643 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 644 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 645 Faizler: 1995-2005 (%) Int.8 -4.4 3.6 8.0 41.4 18.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 640 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 641 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 642 Para ikamesi • ParanÕn de÷er saklama iúlevi bizi Türkiye için çok önemli bir olaya getirir: para ikamesi (dolarizasyon) • Yüksek ve dalgalÕ enflasyon yüzünden TL’nin de÷er saklama iúlevini kalmamÕútÕr • Vatandaúlar nakit varlÕklarÕnÕ beklenmeyen enflasyon ve kur de÷iúmelerine karúÕ korumak için döviz halinde tutmaktadÕrlar • Döviz mevduatÕ hem TL mevduatÕndan hem de GSMH’dan daha hÕzlÕ büyümüútür • DolaúÕmdaki nakit döviz miktarÕnÕ bilmiyoruz ama 15-20 milyar dolara kadar çÕkabilir • Nakit döviz dolaúÕmÕ ve döviz mevduatÕnÕn yüksekli÷i para politikasÕnÕ ciddi úekilde kÕsÕtlamaktadÕr Milyar USD DolaúÕmdaki Para M2Y + Repo (1) Döviz MevduatÕ (2) MB Döviz Rezervleri MB Net Döviz Pozisyonu GSMH GSMH % PAY DolaúÕmdaki Para M2Y + Repo Döviz MevduatÕ MB Döviz Rezervleri MB Net Döviz Pozisyonu Para økamesi ( 2 ) / ( 1 ) Para ikamesi 1989 3.8 45 25.5 4.7 13.4 2.3 138.4 36.3 44.7 7.2 30.1 200.6 43.0 70.6 164.3 34.7 24.3 2.4 61.4 .0 -1.3 0.9 21.2 6.6 64.3 29.7 øngiltere Çin Tayland øspanya ørlanda Kore Fransa Yunanistan MÕsÕr øtalya Türkiye Hindistan Brezilya Arjantin Meksika NÜFUS VE øSTøHDAM Emek piyasasÕ ve gelir da÷ÕlÕmÕ Yedinci Bölüm Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 646 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 647 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 648 Nüfus ve istihdam • Nüfusun çalÕúabilir yaútaki bölümüne (15-65 yaú arasÕ) yetiúkin nüfus denir • Emek gücü.1 39.0 37.2 108.5 182.2 2.7 5.8 2.2 2.1 0.7 3.7 0.6 41.3 0.Annual Change) WPI (Ava.1 4.8 44.7 10.6 48.7 27.4 19.2 1.2 56.7 2.6 1.7 13.9 5.1 1.0 2003 7.7 26.0 2002 4.6 6.8 -0.4 44.8 53.0 58.9 12.0 96.5 109.4 2.3 52.4 43.7 8.5 36.4 72.0 75.2 1.6 0.3 3.2 1.8 25.1 75.1 1.9 1.1 1.4 15.4 362.3 5.3 15.5 1.0 12.7 6.9 53.1 25.8 -0.9 -0.3 33.1 -0.9 2000 4.2 -1.7 0.5 2.9 86.5 2.8 2004 9.7 2.2 63.2 2.9 61.9 1.6 38.7 13.4 2.9 2.3 10.5 96.6 29.8 1.7 -5.0 9.4 45.8 2001 3.6 3.2 -5.6 31.9 81.3 2.6 0.5 53.6 1993 3.5 38.2 16.3 1.3 2. Annual Change) Mali kesimin büyüklü÷ü Banka kredileri/ GSMH (%) 1980 Japonya ABD Almanya 188 94 86 37 54 58 83 40 56 114 69 87 91 34 41 43 33 44 Özel sektör kredileri/ GSMH (%) 1980 131 78 75 28 53 42 67 29 52 102 44 15 56 14 24 42 25 19 Özel sektörün kredi payÕ (%) 1980 70 83 87 76 100 72 81 73 92 90 63 17 61 40 58 99 77 44 Banka kredileri/ GSMH (%) 2000 310 162 148 136 133 122 120 110 104 102 102 100 99 54 53 51 34 25 Özel sektör kredileri/ GSMH (%) 2000 188 144 120 135 125 109 102 109 102 83 53 59 78 24 29 38 24 13 Özel sektörün kredi payÕ (%) 2000 60 89 82 99 94 89 85 99 98 81 52 59 79 44 54 74 69 52 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 121.8 -8.0 3.0 89.Bor.2 2.7 1.0 3.0 48.3 36.0 23.2 3.9 64.7 østihdam: uluslararasÕ karúÕlaútÕrma % 15-64 yaú nüfus øúgücüne KatÕlma øúsizlik OranÕ TarÕm østihdamÕ Sanayi østihdamÕ Hizmetler Ücretli østihdamÕ KadÕn østihdamÕ ABD Japonya AB 15 Polonya Türkiye 67 75 6 2 20 78 92 47 67 78 5 5 29 67 85 41 67 71 8 4 27 69 84 44 70 64 19 18 29 53 73 45 65 52 10 34 23 43 51 27 2.5 1.0 50.55 5.5 50.2 86.8 16.7 52.) Real Rate ( CPI) Real Rate ( WPI) Real Rate (US$) CPI (Ava.1 80.8 71.7 -5.4 5.8 40.(ave.4 45.1 15.4 238.9 1.7 0.0 3.0 -10.7 11.1 33.8 53.4 3.4 85.3 53.3 1.2 14.2 14.comp.3 76.1 3.3 6.2 14.2 -7.7 33.4 45.2 61.3 46.7 2.4 2.9 1.4 1.9 -11.6 3.0 25.7 24.4 83.0 6.Annual Change) US$ (Ava.3 4. issizler de dahil olmak üzere mal ve hizmet üretimi için emeklerini arzeden insanlardan oluúur • østihdam artÕ iúsizlik emek gücünü verir • Emek gücüne katÕlma oranÕ emek gücünün yetiúkin nüfusa oranÕdÕr • Geliúmiú ülkelerde emek gücüne katÕlma oranÕ daha yüksektir • Daha çok kadÕnÕn çalÕúmasÕ temel nedendir • Nüfus artÕúÕ düúük ülkelerde yetiúkin nüfusun toplam nüfusa oranÕ daha yüksektir Meksika MÕsÕr Türkiye Brezilya Hindistan Tayland Çin Kore Arjantin ABD Japonya ørlanda øspanya Fransa Yunanistan øtalya øngiltere Almanya Do÷urganlÕk ve nüfus artÕúÕ Do÷urganlÕk SÕralama Do÷urganlÕk OranÕ 1960 1960 OranÕ 1980 Do÷urganlÕk OranÕ 2000 1960-2000 1960-2000 SÕralama Do÷urganlÕk yÕllÕk nüfus 2000 OranÕ Düúüúü (%) artÕú hÕzÕ (%) 3 1 5 6 2 8 10 13 4 7 15 9 17 11 16 18 12 14 62.1 13.0 181.7 2.4 115.8 -0.6 1.4 46.9 2.9 17.9 2.0 19.6 4.4 45.56 14.0 15.0 24.3 44.8 48.3 27.8 2.9 2005 13.8 93.7 300.2 25.3 2.5 22.5 39.6 25.2 1.1 -7.9 7.5 77.8 45.5 2.1 3.4 108.3 56.4 24.

6 milyon) Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 652 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 653 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 654 Emek piyasasÕnda esneklik Reel ücret endeksi 1993-2005Q3 150.0 110.5 (Milyon) 5.0 1993 94Q4 95Q4 96Q4 97Q4 98Q3 99Q3 00Q3 01Q3 02Q3 03Q3 04Q3 05Q3 Gelir da÷ÕlÕmÕnÕn ölçülmesi • Üretilen milli gelirin toplumda paylaúÕmÕna gelir da÷ÕlÕmÕ diyoruz • Bir ülkede gelirin ne ölçüde eúit ne ölçüde eúitsiz da÷ÕldÕ÷ÕnÕ nasÕl ölçebiliriz? • En çok kullanÕlan yöntemde toplumu oluúturan aileler en düúük gelirliden en yüksek gelirliye do÷ru dizilerek beúe bölünür • En üstten en alta.6 milyon) Emek gücü (24.8 1.5milyon) Emek gücü dÕúÕnda (26.0 0.0 100. istihdamÕn sadece % 50’sini oluúturur • Kendi iúinde çalÕúan.0 130.9 milyon) yetiúkin nüfus (51.9 0.6 1.1 1.6 1. Sosyal ve Kiúisel Hizmetler (Milyon) 3. sonra % 60 nüfusun aldÕ÷Õ gelir payÕnÕ toplayarak % 100’e ulaúÕrÕz • Mutlak gelir da÷ÕlÕmÕ eúitli÷i düz çizgi verir • Fiili e÷rinin düz çizgiden uzaklÕ÷Õ arttÕkça gelir da÷ÕlÕmÕnda eúitlik bozulmaktadÕr • Mutlak eúitsizlikte e÷ri eksenlere yapÕúÕr Unit Wage Index (1997=100) Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 655 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 656 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 657 Gini katsayÕsÕ • Gelir da÷ÕlÕmÕ eúitsizli÷i için daha iyi bir ölçüt bir tek sayÕ olurdu • Lorenz e÷risi bize Gini katsayÕsÕ adÕ verilen bir istatistiki de÷er hesaplama olana÷ÕnÕ sa÷lar • Eúitlik düz çizgisi ile fiili varolan e÷ri arasÕndaki alanÕn büyüklü÷ünü temsil eder • Gini katsayÕsÕ nisbi bir büyüklüktür: sÕfÕrla bir arasÕnda bir de÷er alÕr • Mutlak eúitlik halinde Lorenz e÷risi düz bir çizgi olur ve Gini katsayÕsÕ sÕfÕra eúitlenir • Mutlak eúitsizlik halinde de÷eri bir olur • Gini katsayÕsÕ küçüldükçe gelir da÷ÕlÕmÕnda eúitli÷in arttÕ÷Õndan söz edebiliriz Dünyada gelir da÷ÕlÕmÕ • Gini katsayÕlarÕ aracÕlÕ÷Õ ile ülkeler arasÕ gelir da÷ÕlÕmÕ eúitsizli÷ini karúÕlaútÕrmak mümkündür • Genellikle.4% 5.1 5. toplumun en fakir % 20’sinin milli gelirden aldÕ÷Õ pay arttÕkça gelir da÷ÕlÕmÕnda eúitsizli÷in azaldÕ÷Õ söylenebilir • øki “mucize” ekonomi Japonya ve Kore’de gelir da÷ÕlÕmÕnÕn daha az eúitsiz oldu÷u dikkat çeker • AB ülkelerinde refah devleti gelir da÷ÕlÕmÕnda eúitsizli÷i azaltÕcÕ bir etki yapmÕútÕr • En eúitsiz gelir da÷ÕlÕmÕna yüksek enflasyonlu Latin Amerika ülkelerinde raslanÕr • Türkiye’de gelir da÷ÕlÕmÕ uluslararasÕ normlara göre eúitsizdir Japonya øtalya MÕsÕr Almanya Kore Fransa Yunanistan ørlanda øngiltere Hindistan Çin ABD Tayland Türkiye Meksika Brezilya Gelir da÷ÕlÕmÕ göstergeleri Nüfus dilimlerinin milli gelirden aldÕ÷Õ pay (%) GINI % 20-40 % 40-60 % 60-80 Üst KatsayÕsÕ Alt % 10 Alt % 20 arasÕ Alt % 40 arasÕ arasÕ 20 25 27 29 30 32 33 33 36 37 38 40 41 41 42 53 61 5 4 4 3 3 3 3 3 2 4 2 2 3 2 1 1 11 9 10 8 8 7 8 7 6 8 6 5 6 6 4 2 14 14 13 13 13 13 12 12 12 12 10 11 10 10 7 5 25 23 23 21 20 20 20 18 18 20 16 16 16 16 11 8 18 18 17 18 17 17 17 16 16 15 15 16 14 15 12 10 22 23 21 23 23 23 23 22 23 19 22 22 21 22 20 18 36 36 39 39 39 40 40 43 43 46 47 46 48 48 57 64 % Üst 10 22 22 25 24 24 25 25 27 28 34 30 31 32 32 42 48 % YÕl 1993 1995 1995 1994 1993 1995 1993 1987 1995 1997 1998 1997 1998 1994 1998 1998 . sanayi ülkelerinde nüfusun % 10’undan az kÕsmÕ kendi iúinde çalÕúan yada iúveren statüsündedir • Türkiye’de istihdamÕn yapÕsÕ çok farklÕdÕr • Ücret ve maaúla çalÕúanlar.5% 0.2 % 14% 24% 49% 7% 5% 100% 10.6% 19. Almanya.0% 0. vb. Gaz.. nüfusun her beúte birinin (% 20’si) milli gelirden aldÕ÷Õ pay bulunur • Özellikle en alt grupla en üst grubun paylarÕ gelir da÷ÕlÕmÕnda eúitsizli÷in iyi bir ölçütüdür • Gelir da÷ÕlÕmÕnÕn zaman içinde de÷iúimini arar yada baúka ülkelerle karúÕlaútÕrÕrÕz Lorenz e÷risi • Gelir da÷ÕlÕmÕnÕ tablolar üstünde izlemek meúakkatlidir • AynÕ verileri farklÕ bir úekilde de÷erlendirerek grafik bir görüntü üretmek mümkündür • Lorenz e÷risi nüfus ve gelir paylarÕnÕn toplanmasÕ ile elde edilir • Önce en alttaki % 20 nüfusun.1 1.1 milyon) øúsizler (2.0 140.4% 1. Su ønúaat ve BayÕndÕrlÕk øúleri Toptan ve Perakende Ticaret. Toplum Hizmetleri. sonra % 40 nüfusun.6% 100% % 27.0 60.0% østihdam (21.9 2.3 0. Sigorta.0% 5.5% 21.2% 4.0 80.2 4.6 24. Lokanta ve Oteller UlaútÕrma.4 10. vs.1 4.0 70.2 21. aile iúletmesinde ücretsiz çalÕúan ve iúverenler ise istihdamÕn % 50’dir • øúsizlik olgusunun Türkiye’de geliúmiú ülkelerden farklÕ algÕlanmasÕnÕn geri planÕ budur Türkiye: nüfusun da÷ÕlÕm-2005Q4 Türkiye’de sivil istihdam-2005Q4 Ücretsiz aile iúçisi Kendi HesabÕna ÇalÕúan Ücretli Yevmiyeli øúveren østihdam Edilenler øúsiz Nüfus øúgücü TarÕm Madencilik ømalat Sanayi Elektrik.0 90.0 120. geçici iúçiler de dahil.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 649 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 650 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 651 østihdamÕn yapÕsÕ • Geliúmiú ülkelerde istihdam yapÕsÕnÕn bir özelli÷i emek gücünde ücret ve maaúla çalÕúanlarÕn oranÕnÕn % 90’lara kadar çÕkmasÕdÕr • ABD. Haberleúme ve Depolama Mali Kurumlar.

1 0.1 10.8 50.1 21.51 0.2 10.0 56.01 Bozuk gelir da÷ÕlÕmÕnÕn nedenleri • Türkiye’de gelir da÷ÕlÕmÕndaki eúitsizli÷in kökeninde hangi sorunlar vardÕr? • TarÕm kesiminde emek fazlasÕ: kÕrsal alanda nüfus fazlasÕ tarÕmda düúük verimlilik demektir • Türkiye’nin gerçekten fakir ailelerinin büyük ço÷unlu÷u kÕrsal kesimde yaúar • Bölgesel sorunlar: altyapÕsÕ yetersit kÕraç ve da÷lÕk bölgelerde tarÕmsal verim daha da düúüktür • Fakirlik özellikle Do÷u Anadoluda çok belirgindir • Düúük ortalama büyüme hÕzÕ: yüksek enflasyon sonucu ortalama büyüme hÕzÕnÕn düúmesi yüksek verimli sektörlerde (sanayi.6 8.0 5.0 12.9 2.3 0.5 20.8 48.5 2.55% 0.7 21.0 3.5 9.9 54.3 14.9 29.0 6.44 2003 100.4 0.9 49.43 0.0 8.9 5.3 14.4 9.0 6.0 0.0 12.3 9.0 60.0 20% %57.3 14.4 7.0 21. 1987 Gelir % 80 70 60 50 40 30 20 10 0 0 0 2002 2003 51.5 54.8 14.39 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 661 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 662 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 663 Lorenz e÷rileri 1987-1994 100 80 60 40 20 0 0 20 40 60 80 100 Aileler % Birikimli gelir yüzdeleri 100 90 Lorenz e÷rileri 2002-2003 Lorenz e÷risi (HanehalkÕ gelirlerine göre) Türkiye 100.42 Kır 2002 100.5 3.0 7.6 Orta 20% %11.8 55.9 GINI KatsayÕsÕ 0.56 0.6 12.6 14.5 20.5 13.52 0.5 7.7 3.7 55.8 16.0 8.50 0.5 20.3 0.51 0.9 19.1 49.9 økinci 20% %8.2 4.2 19.0 5.42 Kent 2002 100.1994 E TR.7 48.3 20 40 60 80 100 Birikim li hanehalkÕ yüzdesi 15.9 20.5 10.1 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 664 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 665 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 666 Gelir da÷ÕlÕmÕ ve fakirlik • Gelir da÷ÕlÕmÕna bir di÷er yaklaúÕm belirli bir gelir düzeyinin altÕnda kalan aile sayÕsÕnÕ saptamaktÕr • Fakirlik çizgisi buna tekabül eden mutlak gelir düzeyidir • Fakirlik oranÕ geliri fakirlik çizgisi altÕnda kalan aile sayÕsÕnÕn toplam ailelere oranÕdÕr • Fakirlik çizgisi hükümet tarafÕndan onun altÕnda kalan ailelere yardÕm edilmesini temin edecek politikalarÕn saptanmasÕ için tesbit edilir • Ülkeden ülkeye de÷iúir • AyrÕca Birleúmiú Milletler ve Dünya BankasÕ da farklÕ ülkeler ve bölgeler için fakirlik çizgileri hesaplamÕútÕr Ölçme sorunlarÕ • Gelir da÷ÕlÕmÕ ve fakirlik oranÕ hakkÕndaki veriler yaúam standardÕndaki eúitsizli÷i tam olarak yansÕtmayabilir • Dört konu öne çÕkar – Ayni gelir yada transferler – Ekonomik hayat çevrimi (life-cycle) – Geçici yada kalÕcÕ gelir – Servet da÷ÕlÕmÕ • Vergi kaça÷Õ ve benzer sorunlar geliúen ülkelerde bu sorunlarÕ kapsayacak verilerin teminini çok zorlaútÕrÕr • Türkiye’de gelir da÷ÕlÕmÕ verilerinin güvenilirli÷i konusunda ciddi ve haklÕ tereddütler vardÕr Ekonomik seyyaliyet • Gelir da÷ÕlÕmÕnda eúitsizlik belirli zaman noktalarÕ itibariyle hesaplanÕr: statik bir resim verir • OlayÕn dinamik boyutu da önemlidir • Ekonomik seyyaliyet (mobility) nesil içinde yada nesiller arasÕnda farklÕ gelir kategorileri arasÕndaki hareketlili÷i ifade eder • Gelir gruplarÕ arasÕnda geçiúlerin hÕzÕ kadar sÕklÕ÷Õ ve enderli÷i dinamik açÕdan farklÕ toplumsal süreçlere tekabül eder • Yüksek ekonomik seyyaliyet her ülke için arzulanan bir özelliktir • Türkiye’de ekonomik seyyaliyetin yüksek oldu÷unu söyleyebiliriz .42 2003 100.5 50.0 19.7 13.4 11.Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 658 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 659 Asaf Savaú Akat Makroiktisat Ders NotlarÕ (2007) 660 Türkiye’de gelir da÷ÕlÕmÕ • Türkiye’de gelir da÷ÕlÕmÕ hakkÕnda yapÕlan araútÕrmalar kÕsÕtlÕdÕr • Eldeki veriler DøE tarafÕndan fiyat endeksleri için yapÕlan Tüketici Anketlerinden üretilmiútir • Türkiye’de genellikle gelir da÷ÕlÕmÕnÕn çok eúitsiz oldu÷u ve zaman içinde giderek bozuldu÷u kanÕsÕ yaygÕndÕr • SayÕlar mutlak olarak gelir da÷ÕlÕmÕnÕn eúitsiz oldu÷unu gösteriyor • Buna karúÕlÕk zaman içinde daha da eúitsiz hale geldi÷ine dair iúaret taúÕmÕyor • 1963-1994 arasÕnda yapÕlan araútÕrmalardan elde edilen verilen aúa÷ÕdadÕr YÕl 1963 1968 1973 1978 1983 1986 1987 1994 Gelir da÷ÕlÕmÕnda de÷iúme En alt 20% %4.5 22.0 15.0 20. hizmetler) istihdam artÕúÕnÕ kÕsÕtlamÕútÕr TR.49 Gelir da÷ÕlÕmÕ 2002-2003 Yüzde 20'l Toplam Birinci % 20 økinci % 20 Üçüncü % Dördüncü % Beúinci % 2 Gini Katsay Türkiye 2002 100.0 5.9 48.7 30.3 6 5.6 Dördüncü En üst 20% %18.0 6.2 21.3 0.0 10.44 2003 100.2 46.1 12.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->