T.C.

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2673 AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1639

ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI
Yazarlar Arfl.Gör. Erhan AKARÇAY (Ünite 1) Yrd.Doç.Dr. Mustafa ALTUNO⁄LU (Ünite 1) Doç.Dr. Abdülkerim SÖNMEZ (Ünite 2) Prof.Dr. Aylin GÖRGÜN BARAN (Ünite 3, 5) Arfl.Gör. Cem Koray OLGUN (Ünite3, 5) Doç.Dr. Cahit GELEKÇ‹ (Ünite 4) Prof.Dr. Meliha Demet ULUSOY (Ünite 6) Yrd.Doç.Dr. Fuat GÜLLÜPINAR (Ünite 7) Yrd.Doç.Dr. Hatice YEfi‹LDAL (Ünite 8)

Editörler Prof.Dr. Aylin GÖRGÜN BARAN Prof.Dr. Serap SU⁄UR

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹

Bu kitab›n bas›m, yay›m ve sat›fl haklar› Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Ö¤retim” tekni¤ine uygun olarak haz›rlanan bu kitab›n bütün haklar› sakl›d›r. ‹lgili kurulufltan izin almadan kitab›n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay›t veya baflka flekillerde ço¤alt›lamaz, bas›lamaz ve da¤›t›lamaz. Copyright © 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN Ö⁄RET‹M TASARIM B‹R‹M‹ Genel Koordinatör Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yard›mc›s› Arfl.Gör.Dr. ‹rem Erdem Ayd›n Ö¤retim Tasar›mc›s› Dr. Kadriye Uzun Grafik Tasar›m Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Ö¤r.Gör. Nilgün Salur Dil Yaz›m Dan›flman› Yrd.Doç.Dr. Hülya Planc› Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Dizgi Aç›kö¤retim Fakültesi Dizgi Ekibi Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ISBN 978-975-06-1340-1 1. Bask› Bu kitap ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ Web-Ofset Tesislerinde 35.000 adet bas›lm›flt›r. ESK‹fiEH‹R, A¤ustos 2012

‹çindekiler

iii

‹çindekiler
Önsöz ............................................................................................................ vii

Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell.......................................
G‹R‹fi .............................................................................................................. DANIEL BELL’‹N SOSYOLOJ‹S‹.................................................................... ‹deolojinin Sonu Tezi.................................................................................... “SANAY‹ SONRASI TOPLUM” KAVRAMI .................................................... SANAY‹ SONRASI TOPLUM KURAMI ........................................................ Sanayi Öncesi Toplum, Sanayi Toplumu ve Sanayi Sonras› Toplum ...... Sanayi Sonras› Toplumlar›n Genel Karakteristikleri.................................... Kültür ............................................................................................................ SANAY‹ SONRASI TOPLUM TEOR‹S‹NE YÖNEL‹K ELEfiT‹R‹LER ............. Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

2
3 3 5 6 9 9 16 18 19 23 24 25 25 26

1. ÜN‹TE

Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi............................. 28
G‹R‹fi .............................................................................................................. TOPLUMU ANLAMANIN YÖNTEM‹ VE GEÇ MODERN TOPLUMUN DURUMU ................................................................................. MODERNL‹K VE MODERN TOPLUMLARIN TEMEL SORUNU .................. MODERNL‹K VE ÖZNE ................................................................................ MODERNL‹K ‹LE ÖZNE VE DEMOKRAS‹ ARASINDAK‹ ‹L‹fiK‹LER .......... S‹YASAL MODERNL‹K VE DEMOKRAS‹N‹N BOYUTLARI......................... TOPLUMSAL HAREKETLER VE KÜLTÜREL DEMOKRAS‹.......................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar.................................................................................. 29 31 34 36 37 39 41 44 46 47 48 49

2. ÜN‹TE

Postmodern Sosyal Teori.. ..................................................... 50
G‹R‹fi .............................................................................................................. Ayd›nlanma Düflüncesine Tepki .................................................................. Frederich Nietzsche (1844-1900)............................................................ Modern Sanata Karfl› Postmodern Sanat Anlay›fl›........................................ Modernizm-Postmodernizm Karfl›laflt›rmas› ................................................. JEAN-FRANÇOIS LYOTARD’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI .................... Girifl................................................................................................................ Postmodernizm ve Bilginin Konumu........................................................... Dilin Esnekli¤i ve Büyük Anlat›n›n Yitimi................................................... Elefltiriler .................................................................................................. FREDRIC JAMESON’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI ................................. 51 53 54 55 57 61 61 61 63 65 66

3. ÜN‹TE

.................... Kitle’den Sessiz Y›¤›na/Ço¤unlu¤a................................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m.................................................................................................. Bauman’a Göre Küreselleflme ............................ ELEfiT‹R‹LER .............................. Anlam›n Zedelenmesi ............................................... ZYGMUNT BAUMAN’IN POSTMODERNL‹⁄E YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹............................................ Özet.............................................................................................. Özet.................. Kendimizi S›nayal›m........ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .................................................................................................. ÜN‹TE Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik ....................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ........... Amerika ve Gerçekli¤in Kusursuz Cinayeti ............................................................................................. Özet ......................................... Bauman’›n Modernite Elefltirisi................ 77 78 79 80 83 86 87 88 90 92 94 95 96 96 5................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... GÖSTERGE EVRELER‹ ............. 118 G‹R‹fi ...................................................................................................... Okuma Parças› ............... Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard ...................... ÜN‹TE Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida ............ Elefltiriler ............... TÜKET‹M TOPLUMU .................................................................................... ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K-POSTMODERNL‹K KARfiILAfiTIRMASI VE KÜRESELLEfiMEYE YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹ ......................................................................................................... 66 67 69 70 72 73 73 74 4................................................................................................................................................................ 98 G‹R‹fi: JEAN BAUDRILLARD’IN YAfiAMI VE SOSYOLOJ‹YE YAKLAfiIMI .......................................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............. 99 100 102 105 107 108 109 111 112 114 115 115 116 117 6.... 119 POST-YAPISALCILIK ................. ZYGMUNT BAUMAN’IN HAYATI ....................iv ‹çindekiler Girifl...................... S‹MÜLASYON VE S‹MÜLAKRLAR ................................... Postmodernizm = Geç Kapitalizm mi?.......... ÜN‹TE Tüketim Toplumu......................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ...................................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar .................................................... 76 G‹R‹fi .............................................. Kendimizi S›nayal›m ................................................................................................................................................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ....................................................................................................................................................... 122 ........................ Bireylerin Modern ve Postmodern Koflullarda ‹nfla Biçimleri ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› .......................... ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K DE⁄ERLEND‹RMES‹ ........................ 120 MICHEL FOUCAULT ....................................................... Bauman’a Göre Postmodern Etik.................................................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ........ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................

......................................................................... Yap›söküm Yöntemi ve Metin......................................... POSTMARKS‹ZM KURAMININ MARKS‹ZM ÜZER‹NE ELEfiT‹R‹LER‹ ............ Disipline Edici ‹ktidar ........................................................ 122 123 125 125 125 127 128 128 129 130 130 131 131 134 134 135 135 136 137 139 140 140 141 Postmarksizim ve Radikal Demokrasi....................................................... Söylem-Arekoloji-Soykütük-Arfliv ........................................................................................................................................................................................ DERRIDA’NIN TEMEL DÜfiÜNCE VE KAVRAMLARI ..............................................‹çindekiler v Foucault’un Yaflam›....................................................................... ÜN‹TE Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein ............................................ Söylem-‹ktidar-Kontrol ........................................................................ Özet........... ÜN‹TE ..... POSTMARKS‹ZM VE RAD‹KAL DEMOKRAS‹ S‹YASET‹ ............................................................................................................................................. Biyo-‹ktidar ....................................................................................................................... Benlik............................................................................ ‹z ............................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ... Agonistik Demokrasi................................................................................ POST YAPISALCILI⁄A YÖNELT‹LEN ELEfiT‹R‹LER ................................................................................................................... Jacques Derrida’n›n Hayat› ................................................................................................................................ Yap›söküm ve Oyun........... JACQUES DERRIDA ............................................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ....................................................................................... 173 174 177 178 178 179 183 8...................................................... Kendimizi S›nayal›m..................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ........................................................ Silme ....................................................... Wallerstein’›n Sosyal Bilim Anlay›fl› ................................................ Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ................................................................................................................................................... Dünya Sistemi: Dünya ‹mparatorluklar› ve Dünya Ekonomileri............. 143 146 149 149 152 155 159 161 163 166 168 169 169 171 7......................................................... DÜNYA S‹STEM‹ ANAL‹Z‹................................ POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL KAVRAMLARI ................................................... Söylem ......................................................................... 172 G‹R‹fi: WALLERSTEIN’IN GENEL YAKLAfiIMI ................................................................................................................................. GEÇ‹fi SÜREC‹ OLARAK KÜRESELLEfiME ............................. Kendimizi S›nayal›m................... Foucault’un Temel Düflünce ve Kavramlar› ..................................... Hegemonya........................................................ Kapitalist Dünya Ekonomisi: Merkez............................................................................... KAP‹TAL‹ST DÜNYA EKONOM‹S‹.......................................................... Çevre ve Yar› Çevre ................................ Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ..... Özet. Foucault ve Post-yap›salc› Düflüncelerinin Ortaya Ç›k›fl› ....................................................................................................................... YEN‹ TOPLUMSAL HAREKETLER ............. Mutlak ‹ktidar ........................................................ Fark ve Erteleme (Differance) .......... POSTMARKS‹ZME YÖNELT‹LEN TEMEL ELEfiT‹R‹LER .......................................................................................................................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ........................................... 142 POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL VARSAYIMLARI ..........

......................................................................... Yararlan›lan Kaynaklar....................................................................................... Kendimizi S›nayal›m................................................................................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ....... 185 187 189 190 191 191 193 ........... Okuma Parças› ............................ Özet........................................................................................vi ‹çindekiler SONUÇ....................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ...............................................................................................................

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› kitab›n›n haz›rlanmas›nda çok say›da kiflinin eme¤i geçmifltir. analiz etme. Serap SU⁄UR . Ça¤›m›z›n genel sorunlar› aras›nda bulunan adaletsiz gelir da¤›l›m›. Bu çerçevede gelifltirilen her yeni teori.Doç. Alt›nc› ünitede ikinci s›n›fta gördü¤ünüz postyap›salc›l›k biraz daha ayr›nt›l› olarak ifllenmifltir. siz de¤erli ö¤rencilerimize olay ve olgular› anlama.F. çevre kirlili¤i. yerleflik bilim anlay›fl› her alanda elefltiri oklar›n› üzerine çekmifl ve yeni bir de¤erler dizgesi gelifltirme çabalar› yo¤unluk kazanm›flt›r. ‹nsanl›¤›n yaflanm›fll›¤›ndan yola ç›k›larak gelifltirilen bu bilgiler. yorumlama ve çözüm önerileri gelifltirme yönünde genifl fikirler sunmaktad›r. dizgi birimine çok teflekkür ederiz. kendine özgü bak›fl aç›s›yla sosyal bilimlere ve sosyolojiye katk›da bulunmufl ve toplumsal dünyaya bak›fl›m›z› zenginlefltirmifltir.Önsöz vii Önsöz Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› kitab›n›z uzaktan ö¤retim yoluyla lisans düzeyinde sosyoloji e¤itimi almak isteyen ö¤rencilere yönelik olarak haz›rlanm›flt›r. Editörler Prof. kitab›n dizgi ve grafik tasar›m›nda katk›lar›ndan dolay› Yrd. terör ve çarp›k güç iliflkileri gibi sorunlar günümüz sosyoloji teorilerinin en önemli u¤rafl alanlar› aras›na girmifltir.Ö. Günümüzde de¤iflen dünya ve modern toplum ba¤lam›nda giderek daha da karmafl›k hale gelen toplumsal gerçekli¤in anlafl›lmas› ve aç›klanmas›nda yetersiz kalan klasik dönemin hâkim paradigmas› pozitivizm büyük ölçüde kan kayb›na u¤ram›fl. Yaflad›¤›m›z bu karmafl›k durumu göz önüne ald›¤›m›zda elinizdeki kitab›n size yol gösterici ve ufuk aç›c› olaca¤›n› tahmin ediyoruz. Beflinci ünitede kitle iletiflim araçlar› ve tüketim toplumuyla iliflkili simülasyon kuram› ana hatlar› ile ele al›nm›flt›r.Dr.Dr. Aylin GÖRGÜN BARAN Prof. Bu aç›dan kitab›n haz›rlanmas›nda ve ünitelerinin yaz›lmas›nda eme¤i geçen baflta ö¤retim üye ve elemanlar›na. k›saca sosyoloji kuramlar›.Dr. kavrama. Kitap temel olarak Sosyoloji disiplininde son dönemde paradigmalar›n› oluflturan teorisyenlerin problematik olarak gördükleri toplumsal olay ve olgulara bak›fl aç›lar›n› yans›tmaktad›r. Wallerstein’›n dünya sistemi kuram› k›saca özetlenerek verilmifltir. Bu çerçevede kitab›n birinci ve ikinci ünitelerinde modern toplumdaki büyük de¤iflimi aç›klamaya yönelik olarak gelifltirilen sanayi sonras› toplum (post-endüstriyel toplum) ve programlanm›fl toplum teorileri k›saca ele al›nm›flt›r. Son olarak yedinci ve sekizinci ünitelerde postmarksizm ile yine Marx’›n çal›flmalar›ndan önemli ölçüde etkilenen I. Davut Alper Altunay’a ve kitab›n bas›m ifllerinde emeklerinden dolay› A. Üçüncü ve dördüncü ünitelerde modernlik ve postmodernlik kavramlar› ile postmodern sosyal teorinin k›sa bir özeti verilmifltir. fliddet.

Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisini analiz edebilecek. Sanayi sonras› toplum kavram›n› aç›klayabilecek. Amerikan sosyologu Daniel Bell’in sosyolojiye katk›lar›n› özetleyebilecek. Anahtar Kavramlar • Sanayi Toplumu • Sanayi Sonras› Toplum • Teorik Bilgi • Bilgi S›n›f› • Entelektüel Teknoloji • ‹deolojinin Sonu Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell • G‹R‹fi • DAN‹EL BELL’‹N SOSYOLOJ‹S‹ • “SANAY‹ SONRASI TOPLUM” KAVRAMI • SANAY‹ SONRASI TOPLUM KURAMI • SANAY‹ SONRASI TOPLUM KURAMINA YÖNEL‹K ELEfiT‹R‹LER . Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisinin elefltirilerini özetleyebileceksiniz.1 ‹çindekiler Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Amaçlar›m›z Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra.

s. 1993. “network” (a¤) toplumu gibi tan›mlamalar›n baz›lar› kavramsal olarak yaflanan de¤iflimi içerebilmekte ancak çok daha h›zl› biçimde bu dönüflümleri baflkalar› izlemektedir. Sanayi toplumundan bambaflka bir toplumsal yap›ya do¤ru dönüflümü hangi kavramlaflt›rma ile çözümleyebilece¤imiz bir muamma haline gelmifltir. Sanayi sonras› toplum kavramlaflt›rmas› da iflte tam da bu nedenle birçok tart›flmay› bar›nd›rmaktad›r.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell G‹R‹fi ‹çinde bulundu¤umuz ça¤›n. tan›k oldu¤umuz toplumsal de¤iflmenin niteliklerini belirlemek oldukça zor görünmektedir. Zira sanayi toplumu kavram› Saint Simon’dan bu yana sosyoloji disiplini içerisinde tart›flmas›z kabul görürken. makro kuramsal perspektif ile günümüz koflullar›n› dile getiren. s. sanayi sonras› topluma iliflkin kavramlaflt›rmalar›n hangisini benimseyece¤imiz konusunda tam bir uzlaflmaya var›ld›¤› söylenemez. DANIEL BELL’‹N SOSYOLOJ‹S‹ Daniel Bell’in sosyolojisinin temel amac› “kuramdan çok toplumsal çözümlemeye” (Poloma. klasik sosyoloji perspektifinin bir parças› olan. 323) a¤›rl›k vermesidir. yenilenmifl “uygun” ve “kullan›fll›” bir sosyoloji ilgisini harmanlar (Poloma. bilgi toplumu. 324). yüzy›ldaki de¤iflimlerin h›z›n› sosyolojinin ayn› h›zda yakalayabildi¤ini. Enformasyon toplumu. Zamana karfl› direnen klasikleflmifl çal›flmalar›n odak noktas› ise sanayi devriminin ortaya ç›kard›¤› sanayi toplumunun neden oldu¤u toplumsal de¤iflimlerdir. 1993. Bugünden geçmifle bakt›¤›m›zda sosyolojinin ortaya ç›kmas›na neden olan sanayi devrimi ve sanayi toplumunun yaratt›¤› dönüflümleri anlamak için sosyolojinin kurucu isimlerinin sosyoloji teorilerini anlamaya ve yorumlamaya çabalarken eksikliklerini ve elefltirilebilecek yanlar›n› tespit edebilmek kimi zaman e¤lenceli bir u¤rafl haline de gelebilmektedir. Oysa 21. Sosyolojide varolan bir e¤ilimi/yaklafl›m› temsil eden bu tarz toplumsal önkestirim (social forecasting) olarak adland›r›lmaktad›r. Bell toplumsal olaylar›n ve olgular›n tah- . kavrayabildi¤ini ve de¤erlendirebildi¤ini söylemek oldukça güçtür. Öte yandan kurucu sosyologlar›n en önemli özellikleri içinden geçtikleri ola¤anüstü de¤iflim ve dönüflüm dönemine karfl›n bugüne dek kal›c›l›¤›n› koruyabilen çal›flmalar ortaya koyabilmifl olmalar›d›r. Toplumsal önkestirim. Benzer toplumsal de¤iflim özelliklerini farkl› kavramlaflt›rmalarla de¤erlendiren onlarca kuram ve kuramc› sayabilmek olas›d›r. Ça¤dafllar› gibi Bell de büyük toplumsal sorunlar›n çözümü için öngörülerde ve önerilerde bulunma e¤iliminde olan bir sosyologdur.

2007. s. 1996. 22). Ancak yine de Bell sosyolojinin belli oranda gelece¤e dönük ç›kar›mlarda bulunmas›n›n sosyal bilimsel. Hiç kimse Sovyetler Birli¤i’ndeki teknolojinin (kimya ve fizi¤in) kapitalist dünyadakinden farkl› oldu¤unu iddia edemez (Bell. Aron ve J. xi). 2010. Kitaplar› aras›nda ‹deolojinin Sonu-The End of Ideology (1960). Chicago Üniversitesi’nde asistanl›k yaparak bafllad›¤› akademik kariyerine. modernite. 2000. toplumsal önkestirim tarihsel e¤ilimler dizgesinin olas›l›klar›n›n ana hatlar›n› ç›karmaya çal›fl›r (Poloma. Ona göre tahmin olaylar›n sonuçlar› ile ilgilenirken. “toplumsal önkestirim” ise tarihsel e¤ilim olas›l›klar›n›n ana hatlar›n› ortaya koymaya çal›flmakt›r. s. 324). Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli-The Coming of Post Industrial Society (1973). 1993. 461). s. s. 1983. Daniel Bell için sosyolojik kuram. 338). 1950’lerde ç›k›p R. s. Bu nedenle kapitalist ve sosyalist toplumlar yasal ideolojilerden giderek daha çok birbirlerine benzemektedirler (Mann. Daniel Bell kimilerine göre fütürolojiye kaym›flt›r. SIRA S‹ZDE kavram›n›n anlam›n› araflt›r›n›z. gelecekteki olaylar ve geliflmelerle ilgili ç›kar›mlarda bulunmay› amaçlayan fütürolojiye de kayd›¤› yönünde birtak›m elefltiriler bulunmaktad›r (Waters. Fütüroloji uzun vadeli. Bell’e göre tahmin sanayi sonras› toplumun kaç›n›lmaz bir sonucu ve ahlaki bir zorunluluktur. 1993. s. 163). toplumun biçimlenifli hakk›nda toplumsal olgulara dayal› bir çözümlemeyi toplumsal önkestirim çerçevesinde yapsa da. kapitalizmin geliflimi ve Bat› kültürünün çat›flmalar› konular›nda önemli katk›lar sa¤lam›flt›r. toplumsal e¤ilimleri önkestirebilecek kapasitede olmal›d›r (Poloma. toplumsal yap› içindeki kal›plar› (patterns) ve bu yap›n›n söz konusu oldu¤u de¤iflimleri tan›mlamakla yükümlüdür. 140). Kuram. Gazetecilik de yapan Bell. New York City College’da ve Columbia Üniversitesi’nde ö¤renim görmüfltür. olgusal temelleri olmas› gerekti¤ini ve gelece¤e dönük dayanaks›z ç›kar›mlardan ayr› de¤erlendirilmesi gerekti¤ini ileri sümektedir. Galbraith gibi önemli isimler taraT E L E V ‹ Z Y Oortaya N f›ndan benimsenen yak›nlaflma (convergence) teorisinin önde gelen temsilcilerinden biri olarak kabul edilmektedir. Daniel Bell her ne kadar “Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli” kitab›nda sanayi toplumu sonras›nda. genifl ölçekli toplumsal ve ekonomik tahminde bulunma giriflimi (Jary ve Jary. üretim güçlerinin önemli ölçüde yüksek düzeyde oldu¤u toplum modelinin birer uygulan›fl biçimini ifade etmektedirler” (Vergin. TELEV‹ZYON ‹NTERNET Bell. s. s. “Her ikisi de ileri sanayi toplumlar›n›n birer örne¤ini. Yak›nlaflma teorisine göre toplumsal organizasyonlar›n teknik ve ekonomik zorunluluklar› toplumsal yap›n›n biçimlenmesinde si‹ N T E R N E T çok daha etkilidir. Columbia ve Harvard Üniversitesi’nde sosyal bilimler profesörü olarak devam etmifltir (Slattery. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri-Cultural Contradiction of Capitalism (1976) yer almaktad›r. 1967a. Sosyolojinin bu alanda belli bir dönem için fütürolojik yaklafl›mlar› benimseyen isimleri olmufltur. 239) olarak tan›mlanmaktad›r. Toplumsal önkestirim SIRA S‹ZDE 1 DÜfiÜN EL‹M Resim 1.4 Bell’e göre “tahmin” olaylar›n sonuçlar›n›. Sanayi sonras› toplum planlamac› bir toplumdur ve sahip oldu¤u entelektüel teknoloji ile elindeki inan›lmaz boyuttaki verileri “han- . Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› min edilmesiyle önkestirimi birbirinden ay›r›r. Bell’in çal›flmalar› sosyolojiye özellikle toplumsal de¤iflme.1 S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P Daniel BELL (1919-2011) New York do¤umlu olan Daniel Bell. K.

149). 3) ‹nsan do¤as›n›n mükemmel oldu¤unu vurgulayan romantik felsefelerin yerine insanl›¤›n varolufluna Stoac› yaklaflan yeni felsefelerin ortaya ç›k›fl› (Waters. çünkü insanlara ölüm gibi varoluflun temel zorunluluklar›yla bafla ç›kmada yard›mc› olabilir. Buna karfl›n 19. s. 2006: s. 1996. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri adl› eserinde Bat› uluslar›n›n toplumsal yap›lar›n›n ve kültürel formasyonlar›n›n evrimini ele alm›fl ve üretim ve tüketim alanlar› aras›nda bir ayr›flma oldu¤unu ileri sürmüfltür. “tutkuyla afl›lanm›fl” bir düflünce setidir (Bell: 1988’den akt. Waters. 34-35).. çünkü Bell’e göre kapitalizmin ahlaki temelleri belirsiz ve kaygand›r ve böyle olmaya da devam edecektir (Horton. e¤ilimleri izole edebilir ve projeksiyonlar ç›karabilir (Waters.sonra” senaryolar›na göre analiz edebilir. Üretimin ve tüketimin de¤erlerinin farkl› oldu¤u fleklindeki bu argüman. Duygusal enerjiyi ritüellere ve sanata yönlendiren dine benzer flekilde ideoloji de insanlar›n duygular›n› serbest b›rakmalar›n› ve enerjilerini siyasal eyleme kanalize etmelerini sa¤lama kapasitesiyle donat›lm›flt›r. 233) kesinlikle bir modernist olsa da onun endüstriyel-postendüstriyel toplumlar hakk›nda öne sürdükleri ile postmodernistlerin modern-postmodern toplumlar hakk›nda öne sürdükleri aras›nda birçok ortak nokta bulunmaktad›r. sosyal sistemleri nispeten sabit bir normatif çerçeve içinde bütünleflmifl sistemler olarak gören ifllevselcili¤e yönelik bir elefltiridir. Bell. s.1. ‹deoloji k›smen bu bofllu¤u bireysel ölümlülü¤ün yerine kolektif baflar›lar›n süreklili¤ine vurgu yapmas› sayesinde doldurmufltur. ‹deolojinin Sonu Tezi Daniel Bell’e göre ideoloji seküler bir dindir: hayat›n tüm yönlerini dönüfltürmeye çabalayan. Örne¤in demografik önkestirimler. yüzy›l›n siyasal ideolojileri iki önemli alanda ittifak yapm›flt›r: bujuvazi taraf›ndan yeterince tan›nmayan statülerini pekifltirmeye çal›flan yükselen entelektüel s›n›f ve ilerlemeyi ölçebilen ve gösterebilen bilimin pozitif de¤erleri. Bunun üç nedeni vard›r: 1) Sosyalist rejimlerin kendi halklar›na karfl› uygulad›klar› fliddet içerikli bask›lar. Ünite . 79). s. s. Bell zaman içerisinde radikal bütün ideolojilerin ve destekleyicilerinin inand›r›c›l›klar›n› ve ikna güçlerini yitirdiklerini düflünmektedir. gelifltirmeye çal›flt›¤› sanayi sonras› toplum kavram›nda ve kapitalizmin kültürel çeliflkileri tezinde yap›sal ifllevselcilik ve çat›flmac› yap›salc›l›¤›n bir kar›fl›m› (Poloma. yüzy›l›n sekülerleflme süreçleri genel fiziksel bir vakum [boflluk] infla etmifltir. Ancak siyasi önkestirimler siyasal aktörlerin ve destekçilerinin güdülerine ve kararlar›na göre de¤iflkenlik gösterebilece¤i için gerçekli¤e ulaflma flans› daha azd›r (Waters. 2) Kapitalist pazar›n en olumsuz etkilerinin iyilefltirilmesi ve refah devletinin ortaya ç›k›fl›. Ritzer’e göre Bell (2003. Bell önkestirim alanlar›n› flu flekilde s›ralamaktad›r: Teknolojik. 19. s. demografik. 336) olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r.. 1996. Ancak Bell bugün ideolojilerin bitti¤ini vurgular. 79). s. Üretim çal›flma eti¤ine ve tatminin ertelenmesi ilkesine dayan›rken tüketim hedonizme (hazc›l›¤a) ve kiflisel tatmine dayan›r.. belli parametreler ve varsay›mlar çerçevesinde cinsiyet. 1996. Sosyoloji teorileri içerisinde Bell’i belli bir yere oturtmak gerekirse. 150-151). ekonomik. siyasi ve toplumsal önkestirim. 1993.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 5 gi. 232) Bell’in post-endüstriyel toplumun gelifli ile ilgili çal›flmas›n›n bir anlamda modern grand teorilerden postmodern grand teorilere geçifli temsil etti¤ini savunur.. Bell’e göre üretim ve tüketimin temel de¤erleri farkl›d›r. ‹deoloji düflünceleri toplumsal hareketlere dönüfltüren önemli bir ifllevi yerine getirir. Her birinin kulland›¤› altyap› ve veriler aç›s›ndan gerçekli¤e yak›nlaflma derecesi farkl›d›r. Ritzer ise (Ritzer. yafl aç›s›ndan gerçe¤e yaklaflabilir.e¤er. . Ancak Bell’e göre bu konuda din çok daha etkilidir. s. 2003.

Ancak 1960’da yay›nlad›¤›. Bu kavram. art›k endüstri toplumunun bireylerini harekete geçirebilecek ideolojiler de¤ildirler. Ancak “sanayi sonras› toplum” kavram› Bell’in formüle etti¤i haliyle tart›flmaya aç›lmas› nedeniyle t›pk› Weber’in “karizma” ya da “bürokrasi” kavram› gibi yayg›n bir flekilde neredeyse at›f yap›lmaks›z›n dolafl›ma girmifltir. 1999. 2007. 1997. Bat› toplumlar›ndaki demokratik politikalar›n ve kapitalizmin sonucunda büyük ideolojik çat›flmalar›n hakim oldu¤u bir dönemin sonuna gelindi¤i düflüncesini ifade eden bir kavramd›r. s. s. s. ne Marx’›n s›n›f çat›flmas›n›n ne de Weber’in bürokrasinin demir kafesinin yarataca¤› tahakkümlerin gerçekleflmedi¤ini ima eden iyimser bir kavram oldu¤u ileri sürülmektedir (Horton. Bir baflka görüfle göre ise sanayi sonras› toplum kavram› ilk kez “David Riesman taraf›ndan kullan›lm›flt›r ve 1890’larda yazan William Morris’in izleyicisi Arthur Penty’ye atfedilir” (Slattery. yayg›nlaflmas› aras›nda bir hayli zaman bulunmaktad›r. Asl›nda Bell. 141-142). 2007. Di¤er bir deyiflle “ideolojinin sonu”. Weber gibi ideal tip olarak “sanayi sonras› toplum” kavram›n› gelifltirir. s. Toplumsal yap›lar bir gecede dönüflmezler ve tam bir devrimin gerçekleflmesi ço¤u kez yüzy›ll›k bir dönemi al›r” (Slattery. gelecekte belli bir zamanda sanayi sonras› toplumun ortaya ç›kaca¤›na dair bir tahmin de¤ildir. ideolojilerin çat›flmas›n›n iktisadi bunal›m› ve siyasal bask›y› önleyememesi. s. Bell’in ideolojinin sonu tezindeki argüman› flu flekilde özetlenebilir: 19. 1976a. 2006. aksine. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Daniel Bell bu nedenle “ideolojinin sonu” tezinin öncülerinden biri olarak bilinir. 34). . 1999. Bu kavram›n. derlemelerinden oluflan “‹deolojinin Sonu”-“The End of Ideology”. 85-86). analitik bir kurgudur. geliflmifl Bat› toplumlar›ndaki sosyal tabakalaflma yap›s› ve toplumsal düzenin yeni eksenlerini tan›mlayan bir paradigma ve toplumsal çerçevedir. Bell bu durumu “ideolojinin sonu” olarak ifade etmektedir. s. s. 322). sanayi toplumlar›nda yaflayan insanlar için “harekete geçirme yetene¤ini kaybetmifl”tir. Sanayi sonras› topluma iliflkin temel özellikleri içeren. 464). yüzy›ldaki iki büyük siyasal ideoloji olan liberalizm ve sosyalizm 1950’lerin ortam›nda. Sanayi sonras› toplum fikri. Sonras›nda 1958’de David Riesman “endüstri ötesi toplumu” “bofl zaman toplumu” olarak adland›rm›fl ve ancak 1959’da Daniel Bell bu kavram› bir dizi konferansta kullanm›flt›r (Belek. ix). on dokuzuncu ve yirminci yüzy›lda hakim olan çat›flmalar›n üstesinden gelindi¤ini. Bu nedenle kavram›n ilk kullan›m› ile Bell’in kullan›m› ve popülerleflmesi. ikincisi ise refah devleti uygulamalar›n›n kapitalizme getirdi¤i uyarlamalard›r (Marshall. 322). Bell’e göre iki büyük ideolojinin “harekete geçirme yetene¤ini kaybetmifl” olmas›n›n iki nedeni vard›r: Birincisi. Asl›nda “ideolojinin sonu” tezinin sahibi Bell’in kendisi de¤ildir. 2006. “SANAY‹ SONRASI TOPLUM” KAVRAMI Her ne kadar sanayi sonras› toplum veya post-endüstriyel toplum kavram› Daniel Bell (1919-2011) ile özdefllefltirilmifl olsa da asl›nda bu kavram›n ilk kullan›m› 1914’te Coomaraswamy ve Petty’nin Endüstri Ötesi Denemeleri (Essays in Post Industrialism) makalelerinde kullan›lm›flt›r. Bu teze göre kapitalizmin do¤as›ndaki büyük de¤iflimler (sermaye sahipli¤inin da¤›l›m›. Buna göre sanayi sonras› toplum kavram› “özel veya somut bir toplumun tasviri de¤il. ortaya ç›kmakta olan özellikler üzerinde temellenen bir spekülatif kurgudur (Bell.6 Bell’e göre on dokuzuncu yüzy›l›n büyük ideolojileri olan liberalizm ve sosyalizm güçlerini yitirmifltir. Bu nedenle de gerçekte varolan tüm toplumlar›n özellikleri göz önüne al›narak ve tümünü kapsayacak flekilde formüle edilmemifltir. refah devletinin büyümesi gibi önemli de¤iflimler) sa¤ ve sol aras›ndaki eski çat›flman›n gücünü azaltm›flt›r (Bruce ve Yearly. iflçi s›n›f›n›n siyasete dahil olmas›. s. bafll›kl› kitab› nedeniyle bu tezle özdefllefltirilmifltir (Marshall. 462). kendi ifadesiyle. bütün toplumlar› dikkate almayan bir çerçevesi vard›r.

Endüstriyel toplumun gelifli öncelikle toplumsal yap›y› ve onun ekonomi. a¤›rl›kl› olarak imalat sanayinden hizmet sektörüne kaymakta. Thomas Kuhn. “bilgi toplumu”. 1995. Kleinberg ve Alain Touraine de Bell ile yak›n tarihlerde 1960’lar›n sonu. 180). Watson. teknolojik alanda bilim destekli sanayi merkezi önem kazanmakta. Ritzer (2003. art›k beyaz yakal› ifllerin ve iflçilerin ald›¤› ve bu profesyonel. çal›flma dünyas›. 2005. Bu kavram› kullanan ilk kifli olmasa da. Paul Holmes “kiflisel hizmet toplumu” (the personal service society). 1996. Endüstri öncesi toplumdan. s. ancak toplumsal yap›daki bu de¤iflimler siyasal sistem ve kültür üzerinde de önemli etkilere sahiptir (Ritzer. 1970’lerin bafl›nda “sanayi sonras› toplum” kavram›n› farkl› ba¤- . “post-kapitalist toplum”. siyaset ve kültür olmak üzere üç temel alana böler (Ritzer. “teknolojik toplum” fleklinde benzer toplum özelliklerinin vurguland›¤› ancak farkl› kuramlar›n ve kuramc›lar›n yaklafl›mlar› çerçevesinde farkl›l›klar gösterebilen kavramlaflt›rmalar bulunmaktad›r.1. 233). 233) Bell’in sanayi sonras› toplumla ilgili olarak öne sürdükleri hem endüstri hem de endüstri öncesi toplumlar› kapsayan çok genifl bir toplumsal de¤iflme süreciyle iliflkilendirildi¤ine dikkat çeker. kavram› ele al›fl biçimiyle en çok tart›flma yaratan isim olarak de¤erlendirilmektedir. “sanayi sonras› toplum”. endüstri toplumuna oradan da post-endüstriyel topluma geçifl oldu¤unu düflünen Bell’in temel ilgisi ise post-endüstriyel toplumdur ve post-endüstriyel toplumu analiz edebilmek için onu toplumsal yap›. “sanayi ötesi toplum”. Bu yayg›n kullan›m›n kendisi bile kavramsallaflt›rman›n ne denli etkili oldu¤unu göstermektedir (Waters. 2003. sosyolojinin ilk u¤rafl alan› olan toplum biçiminden farkl› bir toplumsal aflamaya geçildi¤ini öne sürdü¤ü sanayi sonras› toplumun çok farkl› özelliklere sahip oldu¤unu öne sürmektedir. Murray Bookchin “k›tl›k-sonras› toplum” (post-scarcity society). ekonomide ve toplumsal yap›da görülmektedir. “post-burjuva toplumu”. 2003. ama bu kavram ço¤unlukla Bell’in formüle etti¤i flekliyle tart›fl›ld›¤› için onunla özdeflleflmifltir. s. Peter Drucker “bilgi toplumu” (knowledge society). s. s. Ralf Dahrendorf “hizmet-s›n›fl› toplum” (the service class society) veya “kapitalizm sonras› toplum” (post-kapitalist toplum). Bell’in ça¤dafllar› olarak say›labilecek isimler. bilimsel ve teknik mesleklerin sanayi sonras› toplumun s›n›fsal yap›s›n› biçimlendirdi¤i gözlemlenmektedir. Ünite . “post-fordist toplum”. Waters’a göre sanayi sonras› toplum kavram› t›pk› Weber’in “karizma” kavramsallaflt›rmas› gibi Daniel Bell’e at›fta bulunulmadan yayg›n bir flekilde kullan›lmaya bafllanm›flt›r. s. 107). Daniel Bell belki de en çok “sanayi sonras› toplum” kavram›n›n sahibi olan bir kuramc› olarak bilinmektedir.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 7 Sanayi-sonras› (postendüstriyel) toplum kavram›n› ilk kullanan Daniel Bell de¤ildir. toplumsal yap›da ise yeni teknik elitlerin yükselifli ile birlikte yeni bir toplumsal tabakalaflma prensibi görülmektedir (Bell: 1974’ten akt. Zbigniew Brzezinski “teknokratik ça¤” (teknokratik ça¤). bilim ve teknoloji gibi birkaç önemli bileflenini etkiler. Veysel Bozkurt bu kavramlaflt›rmalar› flu flekilde s›ralam›flt›r: Amittai Etzioni “modernlik-sonras› ça¤” (postmodern era). Baflka bir deyiflle “sanayi sonras› toplum” kavram› sosyolojide yayg›n bir flekilde karfl›laflt›¤›m›z disiplinin ortak kullan›m›na sunulmufl kamusal-ortak bir kavram olarak de¤erlendirilmektedir. Herman Kahn “ekonomi-sonras› toplum” (post-economic society). Masuda “enformasyon toplumu” (enformasyon toplumu) ve Manuel Castells “network toplumu” (network society) (Bozkurt. George Lichtheim “burjuva-sonras› toplum” (post-bourgeois society). Ekonomi. s. Bell modern toplumun oluflumundan önce varolan sanayi öncesi toplumdan ve sanayi toplumu olarak bildi¤imiz. 233). Daniel Bell “post-endüstriyel toplum” (post-industrial society). Kenneth Boulding “uygarl›k-sonras› toplum” (post-civilized society). Sanayi sonras› toplumun en temel karakteristik özellikleri teknolojide. 20). Literatürde “post endüstriyel toplum”. Sanayi toplumunda egemen olan mavi yakal› ifl alanlar›n›n yerini. “enformasyon toplumu”.

bilgi post-endüstriyel toplumda gücün temel kayna¤›n› oluflturur. ‹stanbul. 1998. 371). özel mülkiyetin. özellikle de teorik bilginin. yüksek teknoloji gerektiren ifllerin artmas› ve e¤itimli. 1997) adl› kitab›na baflvurabilirsiniz. bilginin. Lipset. Kapitalist ve sanayi toplumunun toplumsal yap›s›. hizmet sektörünün imalat sektöründen ön plana geçti¤i. TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON Post-endüstriyel toplum. 108) olarak bir araya getirmektedir. özel mülkiyet ekseninD‹KKAT de örgütlenirken. bilim ve teknolojinin ‹NTERNET merkezi bir öneme sahip oldu¤u. yeni bir yönetici elitin ortaya ç›kt›¤› bir toplumdur. Waters. 2006. s. s. post-endüstriyel toplum on dokuzuncu yüzy›l›n kapitalist toplumu ve yirminci yüzy›l›n sanayi toplumuyla karfl› karfl›ya konuyordu: Post-endüstriyel topS O R U lum. s›n›fsal ç›karlar›n ve s›n›fsal çat›flman›n “eksen ilkeler” olarak merkezi önemlerini kaybetti¤i bir toplumsal formasyonu oluflturmaktayd›. S. . toplumsal yap›n›n de¤iflimini aç›klamak üzere tamamen yeni gelifltirilen ‹NTERNET ve ilgi çekici bir sosyolojik aç›klama (Waters. tarihsel olmayan yarg›lar› ile Marksizmin eskimifl ideolojik tarihsicili¤ine karfl› ç›km›fllard›. Daniel Bell sanayi sonras› toplum ya da post-endüstriyel toplum kavram›yla yak›ndan iliflkili olan “bilgi toplumu” kavram›n› ilk kez kullanan kuramc›lardan birisidir. 117). 152). 1996. Baflka bir ifadeyle. daha çok ekonomi-politik. 107). Bell’in sanayi sonras› toplum tasavvuru da en genel anlamda “kol eme¤i gerilerken. 372). Ayr›ca “bilgi toplumu”nun geliflimi Bell’e göre dünyan›n o güne kadar tan›k olmad›¤› ölçüde yüksek ö¤renimin demokratiklefltirilmesini de içermektedir (Waters. 1998. Toplumsal yap›n›n dönüflmesi temel DÜfiÜNEL‹M al›narak. s. Raymond Aron ve Ralf Dahrendorf gibi bir grup önde gelen sosyolog. Bell. Yukar›daki farkl› topluca ele al›nd›¤›. hizmet endüstrisinin. ifl organizasyonunun normal bir parças› gibi geliflmekte olan ekonomik yap›ya eklemlenmesi olarak tarif etmektedir” (Bell: 1976a’dan akt. 1996. s. “Bilgi toplumu”nu. Bell’in bu kavram› o dönemde profesyonel mesleklerin ço¤almas›.8 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ lamlarda kullanm›fl olsalar da bu sosyologlar›n pek az› Bell’in “sanayi sonras› toplum” düflüncesine göndermede bulunmufltur (Waters. beyaz yakal› ifllerin. teknolojinin de¤iflimdeki itici gücü ve en önemli bilgi türü olarak teoriyi. Daniel Bell “bilgi toplumu” (knowledge society) kavram›n› ilk kez Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli-The Coming of Post Industrial Society (1973) adl› çal›flmas›nda kullanm›flt›r. 1996. teknolojik elitlerin yükselen gücüne dikkat çekmek için kullanm›flt›r (Bruce ve Yearly. profesyonel gruplar›n h›zla büyümesini ve yüksek e¤itime. bir post-endüstriyalizm” kavraSIRA S‹ZDE m› ortaya atarak. ifllevselcili¤in statik. s. s. bir elefltiK ‹ T yaklafl›mlar›n A P rel de¤erlendirme için ‹lker Belek’in “Postkapitalist Paradigmalar” (Sorun Yay›nlar›. iflgücünün hizmet sektörüne devinimi. büyük ölçüde. yeni bir yönetici elit. Sanayi sonras› toplum kavram›. Nitekim Bell’e göre sanayi sonras› toplum. araflt›rma ve gelifltirme faaliyetlerinin kurumsallaflma arac›l›¤›yla flirketleflmesi. Swingewood’a göre “1950’li y›llarda Daniel Bell. sanayi sonras› toplumda teknoloji alan›nda radikal bir biçimde yeni birtak›m fleylerin ortaya ç›kt›¤›n› ileri sürmektedir. araflt›rma ve gelifltirme çal›flmaAMAÇLARIMIZ lar›na daha fazla kaynak ayr›lmas›n›” varsaymaktad›r (Swingewood. gücün kayna¤› olarak mülkiyetin yerini ald›¤› bir toplumdur.M. 116). post-endüstriyel toplum “teorik bilgi” ekseninde düzenleniyordu” (Swingewood. “bilim ve teknoloji aras›nda de¤iflen iliflki. s. 1996. Sanayi sonras› toplum düflüncesine sahip di¤er S‹ZDE kuramlardaSIRA oldu¤u üzere.

yar›-vas›fl› fabrika iflçisi ve mühendisliktir. imalat sektörü. Cinsiyete dayal› ifl bölümünün oldu¤u bu toplum tipinde ekonomik etkinliklerde birincil sektör meslekleri ve endüstrileri (avc›l›k. do¤al çevrenin teknik çevreye dönüflümü için enerji harcayan bir toplumdur. makine teknolojisi ile rasyonel bir flekilde birlefltirildi¤inde ortaya ç›kan üretim art›fl›. Sanayi öncesi toplumlarda teknoloji kullan›m› son derece s›n›rl› düzeydedir. makine teknolojisi. Öte yandan en temel toplumsal sorun ise tabakalaflma sistemindedir (Waters. Sanayi sonras› toplumun aksine sanayi toplumu insan-makine iliflkilerini merkeze alan. oradan da sanayi sonras› topluma geçiflle ilgili bir toplumsal de¤iflme kuram›d›r. çiftçilik. Bu yap› el eme¤ini ve ço¤unlukla göreli olarak çok say›da eviçi hizmetçi kullan›m›n› kapsamaktad›r (Waters. topra¤›n ve kaynaklar›n arz›nda önemli k›s›tlamalarla karfl› karfl›ya kal›n›r. sanayi sonras› toplum da sanayi toplumunun yerini alan. Ekonomik etkinlik imalat sanayine ve maddi mallar›n ifllenmesi sürecine odaklanm›flt›r. Tar›msal üretimde kullan›lmak üzere basit alet yap›m› ve kullan›m› söz konusudur. s. Ekonominin ve ilerlemenin tafl›y›c›s›. örgütlü emek karakterize etmektedir. Ekonomik etkinli¤in seviyesi mevsimlere ve talepteki küresel dalgalanmalara göre de¤ifliklik göstermektedir. ormanc›l›k) hâkimdir. toplumun geliflme aflamalar›n› saptayacak yasalar›n önceden belirlenmifl olmad›¤›n›. Sanayi öncesi toplumda genel olarak do¤adan kaynaklar› dönüfltürmeye dayal› bir u¤rafl ve mücadele söz konusudur. Toplumsal yaflam›n birimi ise genifl hane yap›s›d›r. 109). Sanayi toplumunda geliflmifl makinelerle ve karmafl›k örgütsel ve yönetsel süreçlerle bir u¤rafl veya mücadele söz konusudur. Sosyolojide yayg›n olarak kabul edilen flekliyle sanayi öncesi toplum avc›-toplay›c› toplum ve tar›m toplumu olarak ayr›flt›r›larak tan›mlanmaktad›r. Bell’in sanayi sonras› toplum kuram› sanayi öncesi toplumdan. Marksizmdeki toplumsal de¤iflmenin kanunu anlay›fl›n›n art›k geçerli olmad›¤›n›. yerine geçen bir toplum de¤ildir (Bell. Önemli meslekler ikincil sektör meslekleri olan. Sanayi Toplumu ve Sanayi Sonras› Toplum Daha önce de belirtildi¤i gibi. Bell. yiyecek arama. Ancak tar›msal üretimde istihdam edilen insan oran› di¤er sektörlerle karfl›laflt›r›ld›¤›nda son derece düflmüfltür. bu iflçilerin örgütlü yap›s› sanayi toplumunun önemli bileflenlerindendir. s. s. toplumlar›n sermaye birikimine göre planlamas›n›n art›k sorgulanma- . Ancak burada flu noktay› ihmal etmemek gerekir: Nas›l sanayi toplumu sanayi öncesi toplumun yerini alan. 47). bal›k tutma. verimlilik ve kâr bu toplumun en çarp›c› özelli¤idir. Sanayi toplumunda çok önemli bir yer tutan enerji üretimi ve kullan›m›. yerine geçen bir toplum de¤ilse. Örne¤in bugün sanayileflme öncesi toplumla özdefllefltirilen tar›msal üretim bütünüyle yok olmufl de¤ildir. bu anlamda üretim art›fl› ile gerçeklefltirilen kârd›r.1. 1996. 1996. Ünite . ‹ktisadi etkinlik görenek ve geleneklere göre yürütülür. Ayr›ca sanayi öncesi toplumlarda toplumsal iliflkilerde hiyerarflik bir görünüm olsa da toplumun sanayi toplumundaki gibi s›n›fsal bir karakteri bulunmamaktad›r.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 9 SANAY‹ SONRASI TOPLUM KURAMI Sanayi Öncesi Toplum. 1976b. Ayr›ca fabrikalarda çal›flan mavi yakal› sanayi iflçileri. Her bir topluma atfedilen özellikler varl›klar›n› sürdürmeye devam ederler. de¤iflim bu özelliklerin say›sal oranlar› ile ilgilidir. maden ç›karma. 109). Sanayi toplumundaki bafll›ca ekonomik sorun imalat sanayi giriflimlerini kurmak için yeterli sermayenin harekete geçirilememesidir. Sanayi toplumunu fabrikalar. sanayi toplumuna.

27) toplam üretim içinde daha büyük bir paya sahiptir. ‹lk olarak. 1996. Sanayi sonras› toplum üç sektörden endüstriler bar›nd›r›r: ulaflt›rma ve hizmetlerin oldu¤u üçüncül endüstriler. kamu yönetimi ve boflzaman faaliyetlerinin oldu¤u beflincil endüstriler. bu alanda çal›flanlar azalm›fl ve ticaret. toplam üretim içindeki oranlar›n›n artt›¤› gözlenmektedir. yeni toplumun tabakalaflma sistemi kaç›n›lmaz olarak profesyonel ve teknik s›n›flar›n hakimiyetini vurgulayacakt›r. temel mesele (u¤rafl) öteki insanlard›r. 2003. Bu nedenle sanayi sonras› toplumda bilime verilen devlet desteklerinin türleri ve do¤as›. emlak gibi hizmet sektöründeki mesleklerde çal›flanlar artm›flt›r. yeni toplumun tamamen uyum içinde bir toplum olmayaca¤›n›. s. ya bafllad›¤›n›. üniversitelerin ve araflt›rma enstitülerinin organizasyonlar› da önemli bir sorundur. Ayr›ca bilimsel kurulufllar›n. Bunlar›n içinde sonuncusu belirleyicidir çünkü kilit noktadaki meslekler merkezde bilim adamlar› olmak üzere. hizmet sektörünün yani sa¤l›k. s.110-111). bilimin siyasallaflmas›. ‹malat sanayinin yerine ticaret. ticaret. 1976. ayr›ca bilimin emek de dahil olmak üzere di¤er etkinlik biçimlerinden farkl› oldu¤unu ve bu nedenle de endüstriye dayal› bir toplumla bilime dayal› bir toplumun birbirinden çok farkl› özelliklere sahip olaca¤›n› belirtir (Bell. bireysel profesyonel hizmetler ile al›m sat›m. sigorta. s. Bütün bunlar Bell’e göre yeni bir potansiyel hakim s›n›f›n göstergeleridir. Uluslar›n gücü bilimsel kapasitelerine ba¤l›d›r. Bu durumda Bell’e göre üç önemli sosyolojik sorun ortaya ç›kmaktad›r. Di¤er iki toplum tipinin aksine sanayi sonras› toplum makine teknolojisinin yan› s›ra enformasyona dayal› “entellektüel teknoloji”nin yükseldi¤i bir toplumdur. bilgisayar teknolojilerine dayal› sektörlerin geliflti¤i. finans. “bilimsel ve teknolojik devrim iflçi s›n›f› taraf›ndan yap›lamayaca¤›na göre.109). Bu toplum tipinde baz› insanlar di¤erlerine hizmet sa¤lamaktad›rlar ve bu hizmeti sa¤layanlar genel olarak di¤erlerinden çok daha bilgili. e¤itim. finans ve sermaye de¤ifliminin oldu¤u dördüncül endüstriler. s. araflt›rma. finans. Bu yeni toplum yap›s›n› karakterize eden en önemli unsurlardan biri art›k imalat sanayi üretiminin bafll›ca üretim olmamas›d›r. sa¤l›k. 109-110). Sanayi toplumlar›nda yar› vas›fl› iflçilerin. Bu süreç bafll› bafl›na ekonomik yap›daki dönüflümü göstermektedir. s. uzman kiflilerdir. gayrimenkul. o halde gelecekteki toplumda iflçi s›n›f›n›n rolü ne olacakt›r? ‹kincisi. profesyonel ve teknik olanlard›r. Sanayi sonras› toplumda belirginleflen ikinci önemli de¤iflim toplumsal s›n›flarda gözlenen farkl›laflmad›r. 1976. Sanayi sonras› toplumda ise Bell’e göre. yeni toplumda yarat›lacak olan yeni bilimsel ve teknik elit ile kendi ayr›cal›klar›n› korumaya çal›flan eski elitler aras›nda bir toplumsal farkl›laflma problemi yaflanaca¤›n›. di¤er bir ifa- . Sanayi toplumunda yayg›n bir biçimde varolan mal üretiminden hizmet üretiminin yayg›n hale gelmesi en çarp›c› unsurlardan biridir. eskisi gibi s›n›f ve iktidar çerçevesinde olmasa da de¤iflimle ve bilimle ilgili olarak özellikle ilerlemeci ve muhafazakâr tutumlar aras›nda yeni çat›flmalara ve mücadelelere sahne olaca¤›n› belirtir (Bell. 1976. bilim kurullar› taraf›ndan iflin örgütleniflinin sosyolojik sorunlar›n›n hepsi merkezi siyasal sorunlar olarak ortaya ç›kmaktad›r (Waters. 234). Önceki toplumlarla karfl›laflt›r›ld›¤›nda sanayi sonras› toplumun en önemli ve ilk özelliklerinden biri üretim biçiminin farkl›laflmas›d›r. sigortac›l›k.108-109). ve üçüncüsü de gelecekteki toplumda bilimsel ustal›¤›n üretilmesi ve sürdürülmesi yüksek düzeyde e¤itim görmüfl bir araflt›rma elitinin ve onlar› destekleyecek genifl bir teknik kadronun varl›¤›n› gerektirecektir” (Bell. e¤itim. Bell. enformasyonun üretimi en baflat sorun oldu¤u için bilim en önemli enformasyon kayna¤›d›r. onar›m hizmetleri ve genel devlet ifllerini kapsayan hizmet sektörü (Bell. Bu da genel olarak onlara büyük avantajlar sa¤lamaktad›r (Ritzer. Sanayi sonras› toplumda. s. Sektörel olarak tar›m ve sanayinin toplam üretim içinde ald›klar› paylar düflerken.10 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Post-endüstriyel toplumda tar›m ve sanayi sektörleri gerilemifl. 1967.

19. büro ifllerinin art›fl›yla beyaz yakal› iflçilerin say›s› h›zla artm›flt›r (Bozkurt. 28). sanayi-sonras› toplum yeni teknik seçkinler yaratarak toplumun s›n›f yap›s›n› yeniden biçimlendirmektedir (Bell. bilim ve teknoloji aras›ndaki de¤iflen iliflkiyi yeniliklere bakarak görebilece¤imizi belirtir. teorik bilgi her toplumun teknolojik yeniliklerinin temeli haline gelmifltir (Bell. farkl› sek- Post-endüstriyel toplumda teorik bilgi ampirizmden daha önemli ve öncelikli olmufltur. Sanayi sonras› toplumda insanlar›n nerede çal›flt›klar›ndan ziyade ne tür ifller yapt›klar› mesleki iflbölümü aç›s›ndan önemli de¤ifliklikleri beraberinde getirmifltir. 29). Bu sentetiklerin önce teorik bilgisi elde edilmifl. 1967. elektrik. pratik uygulamalar›n daha sonra yap›ld›¤› döneme ise kimyasal olarak üretilmifl olan sentetikleri göstermektedir. teori ve empirizm aras›ndaki iliflkinin de¤iflti¤ini ekonomilerin yönetiminde de görebilece¤imizi belirtir. yüzy›llarda büyük kefliflerin ve bu kefliflere dayal› endüstrilerin. telefon gibi pratik icatlardan örnekler vermekte. s. ama bu kefliflerin alt›nda yatan genel ilkelerle ilgilenmeyen düflünürler taraf›ndan yap›ld›¤›n› belirtmekdir. Bu önem kazanma ya da öne ç›kma teorik bilginin birikiminin ve da¤›l›m›n›n sadece son y›llarda yenilik ve de¤iflimin yol gösterici gücü haline gelifliyle ilgilidir (Bell. 1976b. Çelik. s. 16). Bell’in sanayi sonras› toplum argüman›n› gelifltirdi¤i 1950’li y›llar›n ortalar›ndan itibaren rakamlara göre Amerikan toplumunda beyaz yakal› çal›flanlar›n (profesyonel. 1976a. büro ve sat›fl eleman›) say›s› mavi yakal› çal›flanlar› (zanaatkâr. 1967. idare. yar› vas›fl› çal›flanlar ve iflçiler) geçmifltir (Bell. Resim 1. ve 20.1. Bell. 2005. Ünite . bankac›l›k. . Teorinin amprizme karfl› önceli¤i esas hale gelmifltir. Sanayi sonras› toplumda dikkat çeken en önemli özelliklerden bir di¤eri bilginin kazand›¤› önemdir. 28). postendüstriyel toplumda finans. Önce ilkelerin keflfedildi¤i. 29). s. ancak y›llar sonra gerçeklefltirildi¤ini öne sürmektedir. s. Bell bilgiyi sanayi toplumunun sinir uçlar›na yerlefltirir. Bell. 25).Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 11 deyle mavi yakal› iflçilerin oran› fazlayken sanayi sonras› toplumda e¤itim. Bugün her toplum teknolojik yenilik (innovasyon) ve büyüme içinde yaflamaktad›r. 1967. Özetle. Sanayi sonras› toplumda belirleyici olan teorik bilginin merkezi önem kazanmas›d›r. yönetici. sanayi sonras› toplumda bilginin karakterinde bir de¤iflim yaflanm›flt›r (Bell. büyük ölçüde deneme yan›lma yoluyla.2 Daniel Bell. s. 46). büro iflleri gibi ifllerde çal›flan vas›fl› beyaz yakal›lar›n say›s›n›n artt›¤›n› belirtmektedir. s. yetenekli. Bell’e göre hükümetler art›k do¤rudan parasal veya mali politikalar gelifltirmekte. e¤itim. idare. s. bu icatlar›n alt›nda yatan ilkelerin ve temel özelliklerin keflfedilmesinden sonra yeni pratik uygulamalar›n. 1967. telgraf. ekonomik büyümeyi hedeflemekte. Her toplumda bilginin önemi yads›namaz zira iktidar›n temeli olarak bilginin mülkiyetinde ya da siyasal konumunda de¤il. makromoleküllerin özellikleri hakk›nda elde edilen teorik bilgiye dayan›larak yeni malzemelerin üretilmesi “planlanm›fl” ve Birinci Dünya Savafl› s›ras›nda Almanya’n›n savaflta önemli bir güç kazanmas›n› sa¤lam›flt›r (Bell.

Hükümetlerin ekonomi konular›na bu flekilde müdahale edebilmelerini mümkün k›lan. b›rak›n›z geçsinler) Post Endüstriyel Bilgi Üniversite Profesyonel/uzman Bilgi/beceri Devlet/Anonim ortakl›k Tablo 1. teknisyenler ve entellektüeller olacakt›r (Bell.1 Endüstriyel ve PostEndüstriyel Toplumun Karfl›laflt›r›lmas› Kaynak: Kivisto. 30). K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . Sadece teknolojik yenilikler anlam›nda de¤il. 1967. sosyal davran›fllar. 30). 2008. ekonomik teoride hükümetlerin bunlar› yapmalar›na izin veren yeni yasalar›n gelifltirilmifl olmas›d›r (Bell. mühendisler. SIRAile S‹ZDE Bell’in öngörüsüne göre yeni ça¤›n temel kurumlar› düflünsel (düflünce kuruDÜfiÜNEL‹M lufllar›) olacak ve önemli insanlar› da bilimadamlar›. karar verme problemleri gibi çok çeflitli konular›n simülasyonlar›n›n yap›labildi¤ini ve sosyal bilimler alan›nda ilk defa büyük ölçekli “kontrollü deneyler” yapma olana¤›na kavufltu¤umuzu vurgulamakta. 30). 56 SIRA S‹ZDE 2 Sanayi toplumu sanayi sonras› toplumu karfl›laflt›r›n›z. Bütün bunlar›n yan›nda herhangi bir karfl›l›k beklemeden teorik bilginin araflt›r›ld›¤›. 30). 1967. bu sayede gelecekte hayatlar›m›z› etkileyecek konular› seçip kontrol edebilece¤imiz “alternatif gelecekler” çizebilece¤imizi düflünmektedir (Bell.12 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Bell. mühendis. toplumsal davran›fllar›n ve karar alma süreçlerinin kontrollü deneylemeleri yap›labilir hale gelmifltir. her ne kadar günümüzde güç bir dereceye kadar fabrikadaki sendikayla paylafl›lAMAÇLARIMIZ sa ve politik düzen arac›l›¤›yla toplum taraf›ndan düzenlense de. teknolojinin sosyal bilimlerde kullan›lmas› sayesinde gelecekte hayatlar›m›z› etkileyecek konular› seçip kontrol edebilece¤imiz alternatif gelecekler çizebilece¤imizi düflünmektedir. ve en büyük güç de. bilinçli politikalarla ekonominin yönünü flekillendirmeye çal›flmaktad›rlar. sosyal bilimlerde de birçok alanda bilgisayar tabanl› ekonomik sistemlerin modellemeleri. test edildi¤i. Üniversitelerin toplumlar›n bilgi üretiminde. Bell’in öngörüsüne göre nas›l ki sanayi toplumunda ticari iflletmeler en önemli kurumlarsa. sanayi sonras› toplumun en temel kurumu olarak belirmektedir (Bell. 1967. Temel kaynak Temel kurum Temel karar vericiler Gücün temeli Politikan›n rolü Endüstriyel Makineler fiirketler Tüccarlar Mülkiyet Laissez-faire (B›rak›n›z yaps›nlar.. 30). s.yeni ça¤›n öncelikli kurumlar›n›n entelektüel kurumlar olaca¤›n› söylemek. 1967. s. ama yine de bunun bir “ifl medeniyeti” oldu¤u söylenebilir. 1967. bilginin sanayinin hizmetinde kullan›lmas› yönünde çok önemli katk›lar› olmufltur. Bell’e göre: S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ “. en büyük ödüller bu alandad›r. kodland›¤› mekân olarak üniversiteyi. 29). s. 1967.. Bell. s. önümüzdeki yüzy›l içinde üniversiteler teknolojik yeniliklerin ve bilginin yeni kaynaklar› olarak sanayi sonras› toplumun merkezi kurumlar› olacakt›r (Bell. s. Ça¤dafl toplumda da insanlar›n ço¤u ifladam› de¤ildir. s. insanlar›n ço¤unun bilim insan›. ifl topluluklar›n›n elindedir” (Bell. Gerçekten günümüzde üniversiteler tüm dünyada sanayileflme düzeyleri ne olursa olsun. giderek daha karmafl›k hale gelen bilgisayar temelli simülasyon prosedürleri sayesinde ekonomik sistemler. Toplumun temel de¤erleri ifl SIRA S‹ZDE kurumlar›na odaklanm›flt›r. teknisyen ya da entelektüel olaca¤›D‹KKAT n› söylemek de¤ildir. toplumlar›n gerek teorik gerekse pratik kullan›m alanlar›na yönelik bilgi olsun Bell’in öngörüsünü do¤rular nitelikte merkezi öneme sahip olmufllard›r. s. törler aras›nda denge kurmakta.

el iflçisi Sa¤duyu. Bu çerçevede de e¤itim kurumlar›n›n ve entelektüel kurumlar›n yayg›nlaflmas› ve yetenekli kiflileri kendi bünyelerinde bar›nd›rmas›. hizmetler Üçüncü Transport Yararl›l›k Bell’e göre post-endüstriyel toplum hizmet ekonomisine dayal›. kaba insan ve hayvan Hammadde El sanatlar› Artizan. Bu aç›dan yeni toplumun bask›n kurumlar›n›n entelektüel kurumlar olmas› da “üretim ve ifl ile ilgili kararlar›n toplumdaki di¤er güçlerden” do¤acak ya da bu güçlere ba¤l› olacak olmas›. su. veri sistemler Bilgi Entelektüel teknoloji Bilim adam› & profesyonel meslekler Soyut teori modelleri &simülasyonlar&sistem analizleri Gelece¤e yönelik Kifliler aras›nda oyun Teorik bilginin kodifikasyonu Dönüfltürülen kaynak Stratejik kaynak Teknoloji Temel nitelik Metodoloji Zaman perspektifi Dizayn Eksen ilke Do¤al güç. 462). bu kurumlar sosyal prestij ve sosyal statü kayna¤› olacakt›r (Bell. Madencilik. 2007. fayda-maliyet analizlerinin yap›laca¤›. • Kültürel aç›dan . ifl.politikac›lar ve ifladamlar›ndan oluflan geleneksel güç yap›s›na meydan okuyabilecek yeni bir bilgi s›n›f›n›n yarat›lmas›. s. • Mesleki aç›dan . toplum aç›s›ndan önemli bir hedef haline gelecek. etkililik-maliyet analizlerinin. insanlar›n gündelik yaflamlar›n› etkileyen istihdam. bunun da önceli¤in ifl oldu¤unu gösterdi¤ini belirtir. 2005. kompüter. kömür Mali kapital Makine teknolojisi Mühendis. 46 Dördüncü Ticaret.1. yani kararlar›n çok daha teknik bir nitelik kazanaca¤› anlam›na gelmektedir. profesyonel ve teknik mesleklerin hakim oldu¤u. s. s. Finans Sa¤l›k. Bozkurt. vergilerin da¤›t›lmas›. • ‹deolojik aç›dan . rüzgar.teknolojinin kontrolü ve teknolojik de¤erlendirmeye dayal› bir ‘gelecek yönelimi’ (Slattery. 94’ten akt.mal üretiminden hizmet ekonomisine geçifl. yeni ürün yat›r›mlar›. 1967. 30). Ünite . • Politik aç›dan . Tablo 2. mesleki hareketlilik gibi konularda kararlar› önce ifladamlar›n›n. kültürün ve ideolojinin teorik bilgiye ve teknolojiye dayal› oldu¤u bir toplumdur. iflçi s›n›f› a¤›rl›kl› bir toplumdan daha da orta s›n›f bir topluma geçifl. s. yar› vas›fl› Ampirizm&Deneyim fiu andaki tecrübelere yönelik Fabrikalaflm›fl do¤aya karfl› oyun Ekonomik büyüme .Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 13 Bell. ya¤. gaz.1 Kaynak: Bell. E¤itim ‹dare Enformasyon. sonra hükümetlerin verdi¤ini. s›nama yan›lma Geçmifle yönelik Do¤aya karfl› oyun Gelenekçilik Yarat›lan. önemli kararlarda etkili olacak bir bilgi s›n›f›n›n merkezi oldu¤u. ekonominin dengesine ve büyümesine iliflkin hayati kararlar›n yine hükümet taraf›ndan verilece¤i. enerji. Bal›kç›l›k‹kinci Petrol&gaz ENDÜSTR‹ Fabrika Mal üretimi Dayan›kl›l›k Dayan›ks›z A¤›r sanayi ENDÜSTR‹ SONRASI ‹flleme ve yen. BOYUTLAR Üretim flekli Ekonomik sektör ENDÜSTR‹ ÖNCES‹ Do¤al maddelerin ifllenmesi Birinci Tar›m. çiftçi. elektrik. 1976a. Bell post-endüstriyel toplum tipinin özelliklerini flöyle s›ralamaktad›r: • Endüstriyel aç›dan . fabrikalar›n yeri. Araflt›rma Rekreasyon.ilerlemenin ve politika-oluflturman›n as›l kayna¤› olarak teorik bilginin merkezi konumu.mavi yakal› endüstriyel mesleklerden beyaz yakal› profesyonel ve teknik konumlara. ancak hükümetlerin bu kararlar› araflt›rma ve gelifltirmeye yapt›¤› yat›r›mlara dayal› olarak verece¤i.

Yeni toplumun egemen kurumlar› entellektüel kurumlar› olacakt›r. yönetim anlay›fl›nda. Di¤er bir deyiflle. 1967. 27) de¤iflmekte oldu¤unu. ‘Post-endüstriyel toplum’ kavram›.112).114). Bu çerçevede post-endüstriyalizm D‹ KKAT kavram›. s. yeni teknolojinin. hatta Bell genel olarak da DÜfiÜNEL‹M “toplumlar›n organik oldu¤una ya da tek bir sistem olarak analiz edilebilecek derecede bütünleflmifl olduklar›na” inanmaz (Bell. ekonomik büyümenin ve toplumsal tabakalaflman›n bu teorik bilgi ekseni etraf›nda örgütlendi¤i bir yap›d›r (Bell. xcix). yeni bir toplumsal oluflumun. 27). sanayi sonras› ‹NT ERNET toplum kavram›yla aç›klanabilece¤ini iddia etmektedir. endüstri yöneticileri iken. tekno-ekonomik (teknolojik ve SIRA S‹ZDE ekonomik) düzen anlam›na gelmektedir ve bu alandaki de¤iflimler zorunlu olarak politika ve kültür alan›ndaki de¤iflimlerle iliflkilendirilmek zorunda de¤ildir.114). 1996. s. 1976. toplumsal yap›daki de¤iflimi tan›mlama çabas›ndan do¤mufl bir kavramd›r (Bell. kurumsal özelliklerin günümüzde içinde yaflad›¤›m›z toplumsall›¤› aç›klamada güçlü oldu¤unu görebilmekteyiz. Toplumsal yap› bu anlamda siyasi rejimden ve kültürel biçimden-düzenlemeden ba¤›ms›z olarak post-endüstriyel olabilir. ekonomistler ve yeni bilgisayar teknolojisinin mühendisleridir (Bell. s. s. birinin giderek kurum-d›fl›laflt›¤›n› ve mevcut ahlak normlar›na uymaz hale geldi¤ini. toplumsal örgütlenmenin yeni eksensel ilkesini tan›mlayan S‹ZDE ve giderek SIRA daha post-endütriyel hale gelen toplumlar›n karfl›laflt›klar› temel problemleri betimleyen bir kavram oldu¤unu vurgular. 19. Eskiflehir. Ayr›ca yeni toplumda liderli¤i bugün bildi¤imiz anlamda ifladamlar› ve flirketler de¤il. Gerçekten de sanayi sonras› toplum özelliklerini vurgularken Bell’in 1960’lar›n sonlar›nda önem atfetti¤i birçok toplumsal. Saint SimonKile bilgilerinizi hat›rlamak için Klasik Sosyoloji Tarihi (Aç›kö¤retim Fa‹ ilgili T A P kültesi Yay›nlar›. yüzy›l›n bafl›ndaki sanayileflmenin ortaya ç›kard›¤› yeni toplumsal formasyonun özelliklerini sanayi toplumu kavram›n› kullanarak aç›klayan ilk sosyologun Saint Simon oldu¤unu vurgulayan Bell. post-endüstriyel toplum kavram›n›n toplumsal yap›daki de¤iflimi tan›mlama çabas›ndan do¤du¤unu. merkezde teorik bilginin yer ald›¤›. karar alma mekanizmalar›nda yaflanan de¤iflimleri ve sonuçlar›n› aç›klamaktad›r. 1967. s. Bell. s. yeni figürler bilimadamlar›. Bu aç›dan post-endüstriyalizmin politika ve kültür alan›n› ancak dolayl› olarak etkileAMAÇLARIMIZ yece¤ini savunur (Bell. matematikçiler. Bell. 1976. 27). 108). endüstriyel laboratuvarlar ve üniversitelerin üstlenece¤ini ifade etmektedir (Bell. Bell. flimdi “eski endüstriyel düzen”in (Bell. di¤erinin ise ifllevsel rayonelli¤e ve meritokrasiye yöneldi¤ini belirtir. 2011) kitab›m›z›n “Sosyolojide ‹lk Dönem Geliflmeler” bafll›kl› ünitesinde Saint Simon ile ilgili sayfalar› yeniden okuyabilirsiniz. 1976. 1967. yani postendüstriyalizmin as›l etkisinin toplumsal yap› SIRA S‹ZDE üzerinde oldu¤unu. 1976. Bell’e göre toplumsal yap›. Bell analizi boyunca toplumsal yap› olarak tan›mlad›¤› tekno-ekonomik alan›n post-endüstriyel olabilece¤ini iddia eder. Bat› toplumunO R U da kültür veS toplumsal yap›n›n birbirinden ayr›ld›¤›n›. endüstriyel toplum ya da kapitalizm gibi post-endüstriyel toplumun da ancak kavramsal bir flema içinde anlaml› oldu¤unu. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Daniel Bell sanayi sonras› toplum kavram›na iliflkin ilk toplu de¤erlendirmesini yapt›¤› iki makalesinde (1967) o günün toplumsal koflullar›nda toplumun üretim yap›s›nda. s. Özetle sanayi toplumunun egemen figürleri giriflimciler. Dahas› toplumsal yap›da iki boyut ay›rt edilebilir: sosyo-ekonomik ve (ekonomik mülkiyet örüntüleri) ve sosyo-teknik. araflt›rma flirketleri.14 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Bell. ifladamlar›. s. politik ve kültürel alan› ancak dolayl› olarak etkiledi¤ini belirtmektedir. 1967 y›l›nda yay›nlad›¤› makalede bu durumu flu flekilde ifade etmektedir: TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . bunlardan yaln›zca ikincisinde sanayi sonras› toplum özellikleri oluflabilir (Waters. post-endüstriyel toplum Bell’e göre bir toplumsal sistem de¤ildir.

s. ideal tip benzeri bir kurgu ile sanayi sonras› toplumu 5 aç›dan de¤erlendirmektedir: • Hizmet ekonomisinin oluflumu: Teknolojinin geliflmesi ile birlikte toplumun ekonomik ve teknolojik yap›s› da de¤iflmektedir. bilgiye dayal› bir profesyonel s›n›f oldu¤unu ancak bilgi s›n›f›n›n endüstriyel bir s›n›f olmaktan çok bir statü grubuna daha yak›n bir oluflum oldu¤unu belirtse de sanayi sonras› toplumun en önemli s›n›f› olarak addetti¤i bilgi s›n›f›n› “s›n›f” olarak betimlemekte ›srar eder (Waters. 110). maliyetleri ve avantajlar› içerecek flekilde de¤iflimin planlanmas›d›r (Bell’den akt.entelektüel kurumlar olacakt›r. Ünite . Sanayi sonras› toplumun ilk ve en önemli özelli¤i iflgücünün ço¤unlu¤unun art›k tar›m ya da imalat sanayi ile ilgisinin azalmas›d›r. Ve yeni toplumun hakim kurumlar› da -en yetenekli olanlar› içerecek ve en yarat›c› flekilde meydan okuyacak olmalar› aç›s›ndan. “eski” endüstriyel düzenin geçmekte oldu¤u ve asl›nda bir “yeni toplum”un oluflmakta oldu¤u aç›kl›k kazan›r. verimli ve kazançl› teknikler ve üretim sistemleri. endüstriyel laboratuvarlarda. Waters’a göre Daniel Bell. ifladam› ve endüstriyel yönetici ise.27). deney istasyonlar›nda ve üniversitelerde olacakt›r. e¤itim ve yönetim gibi hizmetlerde yer almaktad›r (Bell’den akt. üniversitelerin sanayi kurulufllar› ile iflbirli¤i içinde piyasaya yönelik ürün tasarlama. 1996. “yeni adamlar” bilim insanlar›.. 1996. 1996. bu liderlik araflt›rma flirketlerinde. yüzy›l›n ortalar›nda 21. s. Asl›nda. sanayi sonras› toplumda bilginin geleneksel veya uygulamal› de¤il. sanayi sonras› toplumda üniversite/yüksek ö¤renim gerektiren profesyonel ve teknik mesleklerin toplumda ço¤unlu¤u oluflturmasa da egemen olaca¤›n› ifade etmektedir. araflt›rma. Toplumun bilginin çevresinde örgütlenifli. Daha etkin. Bu durum ayn› zamanda bilginin çok farkl› durumlar için uygulanabilir soyut sembolik sistemler fleklinde kodlanmas›n› kapsamaktad›r (Bell’den akt. Waters. 1967. Waters. Waters. Bu durum. Bell. sanayi kurulufllar›n›n AR-GE (araflt›rma gelifltirme birimleri) birimlerinin birer araflt›rma laboratuvar› gibi ifllev gördü¤ünü. ileriye do¤ru de¤erlendirmelerin. • Profesyonel ve teknik s›n›f›n üstünlü¤ü: Bell. 110). riskleri. s. Bu çerçevede bilimadamlar› ve mühendisler birlikte “bilgi s›n›f›”n› oluflturacaklar ve varl›kl› burjuvazi ile yer de¤ifltireceklerdir (Bell’den akt.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 15 “. yenilikler (inovasyon) ve yeni toplumsal iliflkilerin siyasal yönetimi için temel oluflturmaya bafllam›flt›r. Bell’e göre yeni toplumun liderli¤ini üniversiteler üstlenecektir. yüzy›l›n toplumuna iliflkin de¤erlendirmelerinin bir k›sm›n›n hâlâ geçerli oldu¤unu söyleyebiliriz. dinlence.Saint-Simon’un yönteminden ziyade ruhu ile düflünecek olursak. finans. Weber’in bürokratik yönetici s›n›f›na dair ideal tipin boyutlar›nda kulland›¤› metodolojiye öykünerek. gelifltirme faaliyetleri yürüttüklerini gözlemleyebilmekteyiz. 110). 1996. yeni toplumun yap›s›n›n iskeleti flimdiden görünmektedir” (Bell. metamatikçiler. Yeni toplumun liderli¤i ifladamlar›nda ya da bildi¤imiz flekliyle flirketlerde olmayacakt›r (üretimin çok önemli bir k›sm› rutinleflmifl olacakt›r). • Teorik bilginin önceli¤i: Sanayi sonras› toplumun tan›mlay›c› ekseni teorik bilginin üstünlü¤üdür. toplumsal kontrol. sa¤l›k.. 110). s. ekonomistler ve yeni bilgisayar teknolojisinin mühendisleridir. Sanayi sonras› toplumda flirketlerin. Waters. Bell “bilgi s›n›f›”n›n temelde mülkiyete de¤il.1. 64). E¤er son yüz y›l›n hakim figürleri giriflimci. ulafl›m. Dolay›s›yla Bell’in 20. daha az etkin ve kârl› olanlar›n yerini almaktad›r. s. s. . • Teknolojinin planlanmas›: Teorik bilginin geliflmesi teknolojik önkestirimde bulunmay› olanakl› hale getirmektedir. teorik karakterde oldu¤unu vurgulamaktad›r. ancak ticaret. 1996.

112-113). kiflinin sezgiden ba¤›ms›z bir flekilde karar alabilmesine olanak tan›yan. Hizmet sektörünün birçok bilefleni bulunmaktad›r. Üçüncüsü. hükümet. 143). mal üretimi acil ihtiyaçlardan fazla oldu¤unda. al›fl›lagelmifl anlamlar›n›n karfl›s›nda. ‹kinci olaraksa. 111-112). 1996. Bell’in Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli kitab›n›n sonraki bask›lar›nda. bireysel gelir artt›¤›nda bofl zaman hizmetleri (kiflisel bak›m. Ayr›ca meritrokrasi. iletiflimin. Sanayi sonras› toplumun iki temel özelli¤i bulunmaktad›r: • Bilim ve ak›l yürütmeye dayal› de¤erlerin rolünün toplumun temel kurumsal gereksinimleri olarak öne ç›kmas›. s. k›tl›¤›n sonu. Sanayi sonras› toplumun bilginin yo¤un olarak kullan›ld›¤› bir toplumsal formasyon olarak organize edilmifltir. yeme-içme. sa¤l›k ve e¤itimin birer hak olarak kavran›fl› yayg›nlafl›r. Sanayi Sonras› Toplumlar›n Genel Karakteristikleri Veysel Bozkurt (2010) sanayi sonras› topluma iliflkin belirgin özelliklerini Daniel Bell ve di¤er sanayi sonras› toplum kuramc›lar› olan Alain Touraine ve Masuda’n›n yaklafl›mlar›n› da kapsayacak biçimde flu bafll›klar alt›nda de¤erlendirmifltir: 1. teknomant›ksal. soyut sembollerin sistemi olarak “entelektüel teknoloji” düflüncesini ileri sürmektedir. Waters. iflin yap›s›ndaki ve çal›flanlar›n kompozisyonundaki de¤iflimleri gözlemledikçe kuram›na yeni birtak›m unsurlar› ekleyerek revize etme ihtiyac› hissetmifltir. bankac›l›k ve finans sektörlerinin düzenlenmesi ile büyür. bu situslar aras›nda gerçekleflece¤ini. 1997. dahas› bu çat›flmalar sayesinde s›n›f oluflumunun engellenebilece¤ini ileri sürer (Waters. toplumun karmafl›klaflan yap›s› ve haklar›n artan siyasallaflmas› kamu hizmetleri sektörünün genifllemesine neden olmaktad›r (Waters. ‹lk olarak sanayi toplumunda belli bafll› kol eme¤ine dayal› gerçeklefltirilen hizmet endüstrisinin. kamu hizmetlerinin. 1996. böylece de bilimcilerin ve ekonomistlerin (yani profesyonel mesleklerin) politik sürecin içine daha do¤rudan girmeleri (Belek. • Kararlar›n daha teknik bir nitelik kazanmas›. Büyük çat›flmalar›n s›n›flar aras›nda de¤il. bir entelektüel teknoloji ürünü olarak istatistiksel ve mant›ksal olarak bilgisayara veri olarak girilen formüllerdir (Bell’den akt. beyaz-yakal› istihdam›. 327). 111). s. s.s) büyür.16 Entelektüel teknoloji fleylerin yeniden üretilebilir tarzda yap›m yolunu belirleyen ve sorun çözümünde sezgisel yarg›n›n yerini alabilecek bilimsel bilgiyi içerir (Poloma. 1996. ekonomi. Yükselen yeni s›n›flar . teorik bilginin merkezileflmesi (teknolojik de¤iflim için bilimin kullan›m›) ve hizmet sektörünün genifllemesinin çeflitlendirilmesidir. enformasyon ekonomisi gibi bugün s›kl›kla kulland›¤›m›z kavramlar›n ve oluflumlar›n Bell taraf›ndan sanayi sonras› toplumun genel özellikleri aras›nda s›raland›klar›n› görmekteyiz. spor v. s. Ancak Waters’a göre (1996) sanayi sonras› toplum kuram›na sonradan fazlaca eklenen bu özellikler asl›nda iki temel unsurun. üniversite/araflt›rma. s. “insanlararas› oyun”u model alabilen. yönetimsel ve kültürel. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› • Yeni entelektüel teknolojinin yükselifli: Teknolojinin fiziksel. ayr›ca befl kurumsal situs belirler: ticaret. toptan ve perakende da¤›t›m›n›n genifllemesini varsayar. Bilgisayar “entelektüel teknoloji”nin aletidir. e¤lence. sanayi sonras› topluma iliflkin boyutlar›n çeflitlendirildi¤ini baz›lar›ndan ise vazgeçildi¤ini söylemektedir. Dördüncü olarak. Bell yaflad›¤› toplumda deneyimledi¤i yeni teknolojik geliflmeler. boflzaman seyahati. Kitab›n sonraki bask›lar›nda Bell dört ifllevsel situs belirtir: bilimsel. Waters (1996). 1993. Bu anlamda bilgisayar fiziksel bir teknolojik araç olarak düflünülebilir ancak yaz›l›m. Beflinci olarak ise. Ekonomik yap›daki dönüflüm 2. araçlarla ya da makinelerle ifli olan. ulafl›m›n. sosyal refah ve askeri.

Sanayi sonras› toplumda teorik bilgi “toplum için yeniliklerin sa¤lanmas›nda ve politik kararlar›n al›nmas›nda” merkezi bir rol alm›flt›r (Poloma. stratejik olarak farkl› co¤rafyalardaki politik belirleyicilik anlam›nda da bu kurulufllar›n finanse edildi¤ini ve siyasi aktörlere ba¤l› olarak reel politik alan› biçimlendirme gücüne sahip olduklar›n› ifade etmek mümkündür. Sanayi sonras› toplumun di¤er karakteristikleri 1. 1989. kendisi de h›zla ekonominin temel faaliyeti ve mesleki temel belirleyicisi haline gelmektedir” (Kumar. sosyal hizmetler gibi insani hizmetler.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 17 3. 1993. s. hem toplumsal tabakalaflma hem de toplumsal s›n›f analizlerini de etkilemifltir. 326). Bu geçiflin bir sonucu olarak ulusal gelir artt›kça hizmetlere olan talep artacakt›r” (Bell. endüstri gibi temel sektörlerin gerileyerek enformasyon ve hizmetler sektörlerinin ön plana ç›kmas› da önemli göstergelerdir. teknik ve profesyonel s›n›f büyümüfl. sa¤l›k. Sanayi sonras› toplumda yeni s›n›flar ortaya ç›km›flt›r. 222). Bozkurt. Sanayi sonras› toplumdaki en önemli s›n›f “bilgi s›n›f›”d›r. Yeni ortaya ç›kan toplumsal formasyonun örgütlenmesi bilgi ekseninde gerçekleflmektedir. s. 1993. “Bir ulus sanayilefltikçe. Enformasyon teknolojilerinin bilim- Sanayi sonras› toplumda kol eme¤ini kullanan mavi yakal› iflçilerin istihdam› azalm›fl. . Sanayi sonras› toplumda bilgi ve enformasyonun artan oranda bir a¤›rl›k kazand›¤› kaç›n›lmaz bir olgudur. 326). 2. 326). Ekonomik yap›daki dönüflümler: Ekonomik yap›daki en belirgin dönüflüm mallar›n üretiminden hizmetlerin üretimine yönelik yaflanan de¤iflimdir. Sanayi sonras› toplumun belirgin bir özelli¤i olan s›n›fsal de¤iflim. Enformasyon teknolojileri: Enformasyon teknolojisi sanayi sonras› toplumun ortaya ç›k›fl›nda etkili olan bir etmendir. 95. Ayr›ca “bilgi daha önce benzeri görülmedik ölçüde teknik yenilenmeyi ve ekonomik büyümeyi basitçe yönetmekle kalmamaktad›r. 2007. stratejik araflt›rma merkezleri ve araflt›rma merkezleri etraf›nda örgütlendiklerini ve faaliyet gösterdiklerini söyleyebiliriz. Bilginin artan rolü: Sanayi sonras› toplumun yeni paradigmas› teorik bilgidir. Bu efl zamanl› de¤iflim “yap›lan iflin türünde teknik ve profesyonel s›n›f›n üstünlü¤ü lehine” gerçekleflmifltir (Poloma. Yükselen yeni bilgi s›n›f› “servet ve mülkiyetten ziyade bilgi ve uzmanl›¤a dayal› yeni bir güç biçimini temsil ederler” (Slattery. 3. Sanayi sonras› toplumlar›n özellikle bilginin stratejik kontrolü ba¤lam›nda düflünce kurulufllar›. Yükselen yeni s›n›flar: De¤iflim yaln›zca üretimin gerçekleflti¤i mekânlarda de¤il. 2004. Ünite . Sanayi sonras› toplumda hizmetlerin üretiminde art›fl›n gözlendi¤i alanlar “e¤itim. teknisyenler. Poloma. 2010. Bu ba¤lamda sadece teknik bilgi anlam›nda de¤il. Sanayi sonras› toplumda bilgi stratejik bir önem kazanm›flt›r. s. iflin niteli¤inde de gözlemlenmektedir. s. “think-tank”ler. s. bilgisayar. mülkiyetten çok bilgi ve uzmanl›¤a dayanan bir güce sahip olan “bilgi s›n›f›” önem kazanm›flt›r. sistem analizi ve bilimsel araflt›rma ve gelifltirme gibi mesleki hizmetler olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r” (Bell. S›n›fsal de¤iflim çal›flma alan› ile birlikte seyretmifltir. ekonominin çiftçilik (farming) ve tar›m (agriculture) sektöründen imalat (manifacturing) sektörüne kayar. Bilginin artan rolü 4. 24). s. Art›k vas›fl› ya da yar› vas›fl› mavi yakal› iflçilerin yerine hizmet sektörünün ihtiyac›n› karfl›layan beyaz yakal› iflçilerin yo¤un olarak istihdam edildi¤i bir süreç yaflamaktay›z. üretilen bilginin kullan›m› kadar çok önemli stratejik bir araç haline gelmifltir. 463).1. Üniversiteler. uzmanl›k alanlar› ve idari teflkilat›n geliflmesi sonucunda ortaya ç›kan “yeni bir entelijansiya” yani “bilgi s›n›f›” önem kazanm›flt›r (Slattery. 1973: 15’ten akt. 463). mühendisler. Enformasyon teknolojileri 5. 2007. Bilginin üretimi. 1993. 4. s. ifl gücünün büyük bir k›sm›. s. Bilim adamlar›. akt. Ayr›ca tar›m. ö¤retmenler. t›p personeli gibi “teknik ve profesyonel” s›n›f›n niceliksel art›fl› söz konusudur.

merkeziyetçi e¤ilimler azalm›fl ve bireysellik güçlenmifltir. toplumsal rollerin de¤ifliminde çok önemli role sahiptir. ekipman ve hizmetlerin bütününe verilen add›r. endüstri toplumunun merkeziyetçi e¤ilimlerinin zay›flad›¤› ve bireyselli¤in güçlendi¤i bir toplum olacakt›r” (Bozkurt. sermaye hareketlerini dünya tarihinde hiç olmad›¤› kadar h›zland›rmaktad›r. 225). ifllenmesinde ve iletilmesinde kullan›lan yaz›l›m. D‹KKAT Kültür AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE S O R U DD Ü ‹fiK ÜK NA EL T‹ M S O S‹ZDE R U SIRA D‹KKAT AMAÇLARIMIZ 3 SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON Bell’in sosyolojisinde kültür en önemli alanlardan birisini oluflturmaktad›r. s. 2005) çal›flmas›n› SIRA okuyunuz. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M sel ve toplumsal olarak hayatlar›m›za girifli toplumsal iliflkilerin. DD Üfi ÜN E Sanayi ve sanayi toplumdaki dönüflümleri bilgi. Aktüel Yay›nlar›. sermaye aç›s›ndan verimlilik art›fl› ve maliyet düflüflü anlam›na gelirken. hizmet sektöründe çal›flanlar. yeni ama daha s›n›rl› ifl alanlar› yaratmaktad›r. yerel SIRA hareket et’ felsefesinin egemen oldu¤u. DÜ NEL‹M Post-endüstriyel ulus-devletin zay›flamas›na neden olan faktörler neler olabilir? SIRA toplumda S‹ZDE S O R U Düflününüz. 2010. bilgi s›n›f› ile birlikte farkl›laflaca¤› öngörüsü de bulunmaktad›r. Dolay›s›yla enformasyon teknolojilerinin pozitif/negatif dönüfltürücü etkisi yads›namaz bir gerçeklik haline gelmifltir. Ayr›ca gönüllü toplumsal hizmetlerin ve gönüllü kurulufllar›n sivil vatandafll›k ilkesi ekseninde yeni toplumsall›klar ve bu çerçevede yeni toplumsal hareketler gelifltirdikleri de görülmektedir. 5. bilgilerin elde edilmesinde. toplumsal s›n›flar›n parçal›l›¤›n›n art›fl› sonucu iflçi hareketlerinin de parçal› bir karakter kazand›¤› gözlemlenmektdir. üretim anlay›fl›n› de¤ifltirmekte. cinsiyet ve dine gö‹NTERNET TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . bilgisayar ve iletiflim teknolojilerinin bileflimine. Bat›n›n SIRA S‹ZDE sanayi toplumunda kültür toplumsal de¤iflmeden ba¤›ms›z kalarak bozulmam›fl ve K ‹ T varolmufltur. s. Kültürün K ba¤›ms›z ‹ T A P ve özerk bir kurum haline gelmesi Bell’e göre sosyoloji disiplini için sorun teflkil eder. Bilgisayar destekli üretim. yeni geliflen s›n›flar. Dolay›s›yla sanayi sonras› toplum bu aç›dan da “ekonomik faaliyetlerinde ‘global düS‹ZDE flün. A P ayr› bir flekilde 20. 2010. depolanmas›nda. Sanayi toplumunun büyük toplumsal ve siyasal sorunlar› karfl›s›nda “ulus-devlet” Bell’e göre eski gücünü yitirmifltir. Ekonomi. ekonomi. s. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Sanayi sonras› toplumda ulus devlet zay›flam›fl. medya arac›l›¤› ile kurumsallaflm›fl ve ba¤›ms›zlaflm›flkendisini T göstererek t›r. 226) öngörüsü yayg›n bir flekilde paylafl›lm›flt›r. Gerçekten de sanayi sonras› toplumda geleneksel iflçi hareketlerinin zay›flad›¤›. di¤er taraftan da bireyin konumunun güçlenmesine yol açm›flt›r” (Bozkurt. gönüllü teflebbüslerin de toplumda giderek çok daha önemli hale gelece¤i” (Bozkurt. tutumlar› ve ilgileri rastlant›sal olarak toplumsal konumlar›n özellikleri olan yafl. Sanayi sonras› toplumun di¤er karakteristikleri: Teknolojinin ucuzlayarak kitlesel kullan›m›n›n yayg›nlaflmas› “kitle üretimi ve haberleflmesinin çözülüflüne yol açarken. kültür ekseninde kap‹K Ksonras› A LT‹ M saml› bir flekilde de¤erlendiren çal›flmas› için Veysel Bozkurt’un “Endüstriyel & Post-Endüstriyel Dönüflüm: S O S‹ZDE R U Bilgi. de¤iflimi teflvik etmektedir ve ekonomi de bu de¤iflim arzusunu yerine getiren bir araç haAMAÇLARIMIZ line gelmifltir. Toplumsal ve ekonomik yaflamdaki de¤iflimler sanatsal alanda da E L E V ‹ Z Y O N kültür. 2010. Sanayi toplumunda varolan geleneksel iflçi hareketleri ve dayan›flmas›n›n. Çünkü sosyolojik pratik davran›fl›. yüzy›l›n ikinci yar›s›ndan itibaren kültür. Kültür” (‹stanbul. Buna göre geleneksel iflçi hareketlerinin yerini “enformasyon toplumlar›nda sivil vatandafl hareketlerinin alaca¤›. çal›flanlar aç›s›ndan istihdam olanaklar›n›n daha yüksek e¤itim seviyesi gerektirmesi ve vas›fs›z/yar›vas›fl› iflçilerin istihdam sorununu beraberinde getirmektedir. donan›m. Ayn› zamanda üretim yap›s›na etkisi geleneksel istihdam alanlar›n› daralt›rken.fi Ü 226). Enformasyon teknolojileri insanlar›n ve toplumlar›n birbirleriyle iletiflim olanaklar›n› art›rmakta.18 Enformasyon teknolojileri (bilgi teknolojileri).

Bu noktada Bell özellikle post-endüstriyel toplumun toplumsal yap›s› ile kültürü aras›ndaki fark üzerinde yo¤unlafl›r. s. 13-14). 1974. insanlar› mevsimlere dayal› bir zaman alg›s›ndan saat esasl› bir planlama yapmaya zorlayarak zamanla ilgili temel alg›lar›n› dönüfltürebilmifl midir? Bütün bu yenilikler. 125-126). Modern toplumlar›n tarihinin yeni bir evreye veya yeni bir aflamaya girmekte oldu¤u iddias›nda temellenen sanayileflme sonras› kavram›. 232) Bell’in endüstriyel . SANAY‹ SONRASI TOPLUM TEOR‹S‹NE YÖNEL‹K ELEfiT‹R‹LER Sanayileflme sonras› kavram› ‘sanayi toplumu’ ve sanayileflme sürecine dair sahip oldu¤umuz resmin tümünü yeniden düflünmeye zorluyor. 1974. s. ‘sanayi toplumu’nun yerini ‘sanayileflme sonras› toplum’a b›rakt›¤›n› iddia ediyor (Kumar. s. 1976. toplumun bütün de¤er sisteminin de¤iflip de¤iflmedi¤i meselesi ile ilgilenmez. s. böylesi bir kültürün verimlili¤in ve rasyonalitenin egemen oldu¤u bir toplumsal yap›ya ayk›r› düfltü¤ünü savunur ve bu noktada irrasyonel ve hedonistik düflüncelerle iliflkilendirdi¤i post-modernizmi elefltirir (Ritzer. söz konusu yenilikler. Sanayileflme sonras› toplum tart›flmas›n› bu sorular ekseninde düflünmek. Bell yukar›da ele al›nan tüm bu faktörlerin post-endüstriyel toplumun hem toplumsal yap›s› hem de siyasal yap›s› ve kültürü üzerinde yol açt›¤› dönüflümlerle ilgilenir (Ritzer. 235). 2003. Ünite . Buna göre. 1996. Post-endüstriyel toplumun ekonomik meselelere odakl› toplumsal yap›s›nda rasyonalite ve verimlili¤e yönelik bir ilgi hâkimken kültürel alanda irrasyonel. s. s. Örne¤in.1. Bell. sanayileflme beraberin- . 235). yenilikler acaba sanayileflmenin yol açt›¤› biçimde insan hayat›n›n genel çerçevesini dönüfltürebilmifl midir? Örne¤in. en az›ndan baz› yönlerini. 235). Oysa yaflam tarz›. Ancak Ritzer (2003. insan bilincinin çerçevesini/iskeletini dönüfltürebilmifl midir? (Stearns. yaflanan dönüflümü anlamak aç›s›ndan fayda sa¤layabilir. Bu aç›dan radikal bir dönüflümü ifade ediyor. Ritzer. Ritzer. kendini gerçeklefltirme ve tatmin etme ilkeleri hâkimdir. Sanayileflme-sonras› toplum kavram›n› ciddiye almak için bu meselenin de ele al›nmas› gerekir (Stearns. s. postmodernizmle iliflkilendirdi¤i bu tür irrasyonel ve hedonizm benzeri geliflmelerin.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 19 re tahmin edebilece¤i iddias› üzerinden kurumsallaflm›flt›r. Bell’in post-endüstriyel toplumun. Gerçekten de Bell’in ve di¤er sanayi sonras› toplum iddias›n› dile getiren kimi düflünürlerin iddia etti¤i gibi insanl›k tarihi sanayi toplumunun özellikleri ile büyük bir kopuflu temsil eden yeni bir evre içinde mi? Soruyu flöyle de sorabiliriz: Sanayileflme sonras› kavram› ile ifade edilen dönüflümler.post-endüstriyel toplumlar hakk›nda öne sürdükleri ile post-modernistlerin modern-postmodern toplumlar hakk›nda öne sürdükleri aras›nda birçok ortak nokta bulundu¤unu belirtmekteydi. 2003. yeni bir yönetici elitten bahseder. 233) post-modern toplumu olumlu terimlerle tasvir etmeye çal›flan ço¤u post-modernistin aksine. s. Daha önce belirtildi¤i gibi. Bell post-endüstriyel toplumun özellikle toplumsal yap›s› ile kültürü aras›nda gördü¤ü kopuklu¤u elefltirir. de¤er seçimi ve estetik tercihler daha fazla kifliselleflmifltir (Waters. s. 2003. post-endüstriyel toplumun toplumsal yap›s› ile kültürünü farkl› ilkeler temellendirmektedir. sanayileflmenin yol açt›¤› biçimde. Oysa Bell bütün bu sorular›n cevaplar› ile çok da ilgili de¤ildir. 441). Bell sadece en tepedeki yap›larla ilgilenir. Yeni bilgiden. bir baflka ifadeyle. 16). daha önce ifade edildi¤i gibi (2003. elefltirmekten geri kalmad›¤›na dikkat çeker. geleneksel erozyona u¤ratarak onlar›n yerini ald›klar›n› ve bu aç›dan toplum için bir tehdit oluflturduklar›n› düflündü¤ünü savunur (Ritzer. Bell’in bir modernist ve hatta bir muhafazakâr olarak.

109). Bell’in önkestirime dayal› metodolojisi. ‹ngiltere’de 1850’lerde zaten bir hizmet ekonomisine do¤ru dönüflüm yafland›¤› gerçe¤ini görmezden gelmektedir (Kumar. Benzer bir de¤iflimi. kad›nlar bafllang›çta daha çok ev içi ifllerle u¤rafl›rken. Beyaz yakal› çal›flanlar›n profesyonelliklerinin düzeyi bu anlamda belirsizleflmifl. sanayi-sonras› toplumun en temel özelliklerinden birinin efllik etti¤i söylenebilir: teorik bilginin empirizme önceli¤i. Sanayi toplumu. de¤erler sistemi ile ya da bunlar›n yaflad›¤› dönüflümle ilgili bir çözümleme yapmad›¤› için arad›¤›m›z cevaplar› onun söylediklerinde bulmam›z mümkün de¤il. Dolay›s›yla. sanayi toplumu ve dahas› sanayi sonras› toplumun belirgin özelliklerini bir arada bulunduran. 1998. ‹fl ile ev birbirinden ayr›lm›fl. E¤itimli profesyonel ve teknisyen gruplardan oluflan (bilim adamalar›. 446). “gelece¤in toplumu” portresi çi- . erkekler eve ekmek getiren bir rol üstlenmifllerdir. dahas› s›radanlaflm›flt›r. ekonomistler. asl›nda Bell’in iddia etti¤i gibi bir büyük kopufl ya da k›r›lma de¤il. s›n›f çat›flmas›. sanayileflmenin ifl ve aile aras›ndaki ba¤› bütünüyle de¤ifltirmesinde gözlemlenir. sanayi sonras› toplumda bulabilir miyiz? Belki evet. ‘hizmet ekonomisi’ne geçildi¤ini iddia ederken. 2004. M. Aileyle ilgili en belirgin dönüflüm. vb. s. bu yeni toplumun merkezine Bell. araflt›rma örgütlerini ve deney merkezlerini yerlefltirir. Bugün içinde bulundu¤umuz toplumsal yap›da tüm toplumlar›n sanayi sonras› aflamaya geç(e)medikleri. hatta sanayi öncesi olmasa da tar›m toplumu. Ama Bell toplumsal bilinçle. Dahas›. s. evlenme yafl› yükselmifl. Örne¤in. 1976. Bell’in ilgisi daha önce de söyledi¤imiz gibi en tepedeki yap›lar›n dönüflümüne yönelik bir ilgi. Sanayi sonras› toplum teorisine yöneltilen elefltirilerin odak noktas› “s›n›fsal eflitsizli¤in kal›c›l›¤›. Benzer bir biçimde. bir yeni toplumu müjdelerken.) beyaz-yakal›lar›n artan etkinli¤ine. Dolay›s›yla. ekonomik kaynaklar›n birkaç elde yo¤unlaflmas›. bütün bu özellikleri karmafl›k bir flekilde bünyesinde bar›nd›ran toplumlar›n varoldu¤unu söylemek mümkündür. matematikçiler. Bu anlamda sanayi sonras› toplum olarak tasvir edilen dönemde çal›flanlar›n bilgi düzeyleri neredeyse eflitlenmifl. Bell. Weber’in de iddia etti¤i gibi.20 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› de aileye iliflkin ciddi dönüflümleri getirmifltir. bütünüyle bilimsel ve teknolojik geliflmelerin bir ürünüdür (Giddens’tan aktaran Parlak. mavi yakal› iflçiler ile beyaz yakal› iflçilerin yapt›klar› iflin niteli¤i aç›s›ndan Bell’in öngördü¤ü biçimde çok da farkl›l›k kalmad›¤›. S›n›fsal çat›flma halen geçerlili¤ini korumakta. süreklilik söz konusudur. s. bilimsel bilginin ya da teorik bilginin ayr›cal›¤› ve iktidar› s›n›rlanm›flt›r. Dolay›s›yla profesyonel mesleklerin bilgi temelli edindikleri becerilerin vas›fs›zlaflmas› söz konusudur. üniversiteleri. Weber’in ideal tiplefltirmesindekine benzer bir biçimde formüle etti¤i sanayi sonras› toplum kavram›n› gelifltirirken Daniel Bell. mavi-yakal›lar›n ekonomideki a¤›rl›¤› azal›rken beyaz-yakal›lar›n iflgücü içindeki etkinli¤inin belirgin bir biçimde artt›¤›n› iddia etmekte. 374). teorik bilginin üretime uygulanmas› da yeni de¤ildir. toplumda bilim adamlar›n›n ve teknik donan›ma sahip profesyonellerin say›s›n›n artmas› asl›nda sanayi sonras› toplumla de¤il. özellikle çal›flma koflullar› aç›s›ndan farkl›l›¤›n neredeyse yok denecek kadar azald›¤› gözlemlenmektedir. mühendisler. tarihsel gerçeklikleri ya ihmal etmekte ya da kendi iddialar›n› destekleyici bir biçimde kullanmaktad›r. modern kapitalist toplumlardaki en az›ndan son bir as›rda gözlemlenebilen rasyonelleflme süreciyle ilgilidir. beyaz yakal› ifllerin vas›fs›z niteli¤i ve tüm mesleklerde profesyonelleflme normunun suland›r›lmas›d›r” (Swingewood. ‹malata dayal› üretimin yerini hizmete dayal› bir ekonominin ald›¤› bu yeni ekonomik yap›da. sanayi toplumu ile sanayi sonras› toplum aras›nda.

bunlar›n birço¤u yar›m gün ya da geçici olarak çal›flmaktayd›. Zira hizmet s›n›f›n›n istihdam edildi¤i alanlarda salt bilgiye dayal› ifllerin büyük bir bölümünün “kendi kendine hizmet” sunumu nedeniyle tasfiye oldu¤u. 2007. ifl güvenli¤i ve kariyer beklentisi hemen hemen s›f›rd›” (Kumar. s. Bell taraf›ndan özel bir önem atfedilen teknoloji. vas›f ve bilgi art›fl›” (Miles ve Gershuny 1986’dan akt. s. dükkanc›lara ‘idareciler’” denmesini örnek gösterir. Ücret düzeyleri düflüktü. 41). Ancak her ne kadar baz› özellikleri ç›kar›lsa ve yeni eklemeler yap›lsa da Bell’in teorisi kavramsal düzeyde yayg›n kabul görmüfl. fast-food restoranlar› dahil olmak üzere ‘yiyecek ve içecek’ kurulufllar›nda çal›flanlard›: ‘sa¤l›k hizmetleri’ temelde hemflireler ve özel hastanelerdeki yard›mc› personel ve evlerde çal›flan özel hemflirelerden olufluyordu. ‘ifl hizmetleri’ndeyse temelde veri ifllemeyle. 2004. s. yerine yenilerini ortaya koymufl. genel olarak hizmet sektöründe ve enformasyon teknolojilerinde istihdam edilen iflçilerin bilgi düzeyleri. Ayr›ca profesyonellerin ve idarecilerin ço¤unlu¤unun e¤itim düzeyleri geliflmifl sanayi sonras› toplumlar›n en tipik örnekleri olan Amerika Birleflik Devletleri. Kumar. Kumar’a göre yeni ifl alanlar› daha çok hizmetler ve perakende ticaret alanlar›nda yarat›lm›flt›r. 40). Kumar. Bell çal›flmas›n›n sonraki bask›lar›nda sanayi sonras› toplumu temsil etti¤ini düflündü¤ü. vas›f ve bilgi kapsam›n›n kayda de¤er ölçüde olmad›¤› üçüncül ekonominin afla¤› düzeylerinde gerçekleflmifltir. 2007. Sosyolojide gelece¤e iliflkin toplumsal ç›kar›mlarda ya da baflka bir ifadeyle önkestirimde bulunmak genellikle hem zor hem de oldukça risklidir. geniflleyece¤i fleklindeki öngörü de sorunlu görünmektedir. Öte yandan Bell’in sanayi toplumundan sonraki toplumsal yap›y› analiz ederken çizdi¤i çerçeve fazlaca “fütürolojik” bulunmufltur (Slattery.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 21 zer (Slattery. Ayr›ca yeni ifl alanlar› bilgisayar/bilgi sektöründeki istihdam olanaklar›n›n art›fl›ndan de¤il. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisine en bariz elefltirilerden bir di¤eri ise onun ekonomik ve endüstriyel analizine yönelik olarak yap›lm›flt›r. bu alanda hizmet sektöründe orta kademede çal›flanlar›n say›s›n› azaltm›flt›r. 464). bilhassa bilgisayar teknolojisinde kaydedilen bafldöndürücü h›z. “Tipik yeni iflçiler. farkl› kavramlaflt›rmalarla çeflitlendirilmifltir. kopyalama ve enformasyon ulaflt›rmayla u¤raflan rutin enformasyon iflçileri yer al›yordu.1. en baflta ileri sürdü¤ü birtak›m özelliklerden vazgeçmifl. Buna örnek olarak da “tesisatç›lara ‘›s› mühendisi’. heterojenli¤i. Hizmet sektöründeki iflçilerin “çeflitlili¤i. Buna göre Krishan Kumar’›n Sanayi Sonras› Toplumdan Post-modern Topluma-Ça¤dafl Dünyan›n Yeni Kuramlar› (2004) adl› çal›flmas›nda sanayi sonras› toplumda Bell’in yeni hizmet s›n›f› olarak gördü¤ü “insan hizmetleri” ve “profesyonel hizmetler” alan›nda istihdam edilen iflçilerin say›s›nda kayda de¤er art›fl gözlemlense de asl›nda nitelik aç›s›ndan betimsel düzeyde bu iflçilerin “profesyonel” olarak adland›r›ld›¤›n› belirtmektedir. 464). 40). s. Yeni iflçilerin birço¤u kad›nlardan olufluyordu. 2004. Zira toplumlar›n geliflim seyrine dair önkestirimde bulunmak olas› de¤iflimlerin dikkate al›nmamas› durumunda bofla bir çaba olarak da kalabilmektedir. 2004. 2004. s. 40) üzerine söylenebilecekler de Bell’in kuram›ndaki hizmet s›n›f›n›n homojen bir s›n›f gibi ele al›fl›na dair kayg›lar› art›r›r. s. bu alanda çal›flanlar›n ifllerinin ortam›n›n kayboldu¤u tesbit edilmektedir (Miles ve Gershuny 1983’den akt. Kumar’›n özetledi¤i bu durum da göstermektedir ki. Almanya ve Japonya’da üniversite mezunu olabilirken. benzer yap›ya sahip oldu¤unu düflündü¤ümüz Britanya’da ayn› pozisyondaki çal›flanlar›n çok daha az›n›n üniversite mezunu oldu¤u kaydedilmektedir (Kumar. yapt›klar› iflin niteli¤i ve ald›klar› ücretler aç›s›ndan sanayi toplumu özelliklerini sür- . Sanayi sonras› toplum aflamas›nda bilgi s›n›f›n›n oluflaca¤›. eklektik bir kurama dönüfltürmüfltür. Ünite .

tuik. son zamanlarda üniversite mezunu beyaz yakal› iflsizli¤inin önemli bir sorun halinde geldi¤i görülmektedir.tr/PreTabTELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE lo. Art›k Türkiye’de uzun zamand›r hizmet sektöründe istihdam edilen O R U ve sanayide istihdam edilenleri geride b›rakm›fl görünmektenüfus oran› Star›mda dir. S O R U SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE Türkiye sanayi sonras› toplum tart›flmalar›n›n hem içerisinde hem de d›fl›nda N ‹M DÜ Dfi ‹Ü K nitelikte KE ALT yer alabilecek bir toplumsal görünüme sahiptir.22 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M dürmektedir. sekreterlik. K ‹ T A P Türkiye’deki temel göstergelerini. Bu durumda sanayi sonras› toplum özelliklerinden birisi olan vas›fl›. s. yüzde 19. Dolay›s›yla Bell’in resmetti¤i sanayi sonras› topluma dair göreli iyi koflullar ne yaz›k ki gerçeklikten uzak seyretmektedir. sektörel da¤›l›m›n› de‹ Niflgücünün TERNET tayl› bir flekilde istatiksel olarak inceleyebilmek için http://www. yüzde D‹KK AT 5. Zira Türkiye 20. yüzde 50. Türkiye’deki iflsizli¤i ve yaflan›lan sorunlar üzerine yak›n zamanda yap›lm›fl K beyaz ‹ T A yakal› P nitelikli bir çal›flma için lütfen Ed. 2009.7’si ise hizmetler sektöründe yer alm›flt›r. iktidar sahibi olabilecek s›n›fsal bir konuma uzak görünmektedir. sanayi toplumu kaD‹KKAT AMAÇLARIMIZ ancak halen sanayi sonras› toplum kriterlerini Bell’in çizdirakterini benimsemifl ¤i çerçeve içinde s›n›rl› bir flekilde tafl›yan bir ülke görünümündedir. yüksek e¤itimli beyaz yakal› çal›flan profiline uygun popülasAMAÇLARIMIZ yonun Türkiye gibi genç nüfusa sahip bir ülkede iflsiz kalmas› düflündürücüdür.do?tb_id=25&ust_id=8 ba¤lant›s›na baflvurabilirsiniz. üretim biçimi. 2011) bak›n›z. U de sanayileflme sanayileflme ancak yüzy›l›n ikinci yar›s›nSIRA dan sonra.6’s› tar›m. 2007. 369) sanayileflmesini Bat›’ya ba¤›ml› bir noloji deste¤i almakta flekilde sürdürmektedir. 2012 y›l› Türkiye ‹statistik Kurumu Hanehalk› ‹flgücü Araflt›rmas› Mart 2012 Sonuçlar›’na göre istihdam edilenlerin yüzde 23.9’u inflaat. Hizmet sektörü kavram› Bell’in ortaya koymaya çal›flt›¤›ndan çok daha genifl anlamda sanayi üretiminin birer uzant›s› fleklinde faaliyet gösteren alanlara da göndermede bulunmaktad›r. petrol istasyonu görevlisi v. Türkiye sanayi sonras› toplumun en tipik özelliklerinden biri olan geleneksel DÜ ‹M Nfi TÜ EN RE NLE T tar›msal ve‹ sanayi üretimindeki istihdam edilen nüfus aç›s›ndan anlaml› bir geliflim göstermifltir. Günümüzde ise Türkiye tar›m toplumu özelliklerini geride b›rakm›fl. Mevcut beyaz yakal› hizmet sektörü çal›flanlar›n›n ço¤unlu¤u genellikle vas›fs›z. çok az bilgi ve uzmanl›k gerektiren (büro iflleri. yaz› iflleri.gov. Bu de¤erSIRA S‹ZDE lendirme ekseninde asl›nda Türkiye’nin s›n›fsal kompozisyonu. “‘Bofluna m› Okuduk?’ Türkiye’de Beyaz Yakal› ‹flsizli¤i” (‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. K ‹ T A P teorik bilginin ve teknolojinin üretimde kullan›lmas› gibi sanayi sonras› topluma iliflkin temel dinamikler çerçevesinde ele al›nmal›d›r. D Ü fi Ü N E L ‹ulaflabilmekten M SIRA S‹ZDE S O R U DD Üfi ÜN ‹K KE ALT‹ M S O S‹ZDE R U SIRA D‹KKAT AMAÇLARIMIZ 4 Sanayi sonras› topluma SIRA S‹ZDE yönelik getirilen elefltirileri k›saca özetleyiniz. Cumhuriyet’in kuruluflu ile s›n›rl› düzeyS O S‹ZDE R gerçeklefltirilebilmifl.8’i sanayi. Bu nedenlerle Türkiye üreAMAÇLARIMIZ tim aflamalar›nda halen Bat›’n›n sanayi sonras› toplumlar›ndan teorik bilgi ve tekTELEV ‹ Z Y O N (Özkalp. özellikle k›rdan kente göçün etkisiyle h›z kazanabilmifltir. 465). TELEV‹ZYON D Üfi ‹N TÜ EN RE NLE‹ M T S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET .b) alanlarda çal›flmaktad›rlar (Slattery. teknisyen veya bilgisayar programc›s› gibi mesleklerin üyeleri Bell’in iflaret etti¤i gibi ayr›cal›kl›. istihdam alanlar›n›. Sanayi üretimine do¤rudan SIRA S‹ZDE ya da dolayl› katk›da bulunan mühendis. Tan›l Bora. yüzy›la tam bir tar›m toplumu olarak girmifl. s. Türkiye’de özellikle son 30 y›lda hizmet sektöründe istihdam oran› artm›fl göSIRA S‹ZDE rünse de.

Tüm toplumlar›n sanayi sonras› aflamaya geçememifllerdir. Sanayi sonras› toplum teorisi bir toplumsal de¤iflme teorisidir. ‹kinci özellik toplumsal s›n›flar›n yap›s›nda gözlemlenen de¤iflimdir. Bell toplumsal yap›y› sosyal. 180). Mavi yakal› iflçiler ile beyaz yakal› iflçilerin yapt›klar› iflin niteli¤i aç›s›ndan farkl›l›k yok denecek kadar azalm›flt›r. Sanayi sonras› toplum kavram›n› aç›klayabilmek. s. art›k beyaz yakal› ifllerin ve iflçilerin profesyonel. kültürel olmak üzere üç düzlemde incelemektedir. toplumsal yap›da ise yeni teknik elitlerin yükselifli ile birlikte yeni bir toplumsal tabakalaflma prensibi görülmektedir (Bell: 1974’ten akt. Bell sanayi sonras› toplumun çok farkl› özelliklere sahip oldu¤unu öne sürmektedir. kontrolü son derece önem kazanm›flt›r. ‹malat sanayi yerini hizmet sektörüne b›rakm›flt›r. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisinin elefltirilerini özetleyebilmek. Ekonomi a¤›rl›kl› olarak imalat sanayinden hizmet sektörüne kaymakta. Daniel Bell “ideolojinin sonu” tezinin öncülerindedir. Bu nedenle Bell’in teorisi k›smen fütürolojik bulunmaktad›r. politik. A M A Ç 3 AM A Ç 2 Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisini analiz edebilmek. Bilginin üretimi. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisine en bariz elefltiriler ekonomik ve endüstriyel analizine yönelik olarak yap›lm›flt›r. A M A Ç 4 . Bu kavram› kullanan ilk kifli olmasa da.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 23 Özet A M A Ç 1 Amerikan sosyologu Daniel Bell’in sosyolojiye katk›lar›n› özetleyebilmek. geçme olas›l›klar› da bulunmamaktad›r. Watson. Ünite . Daniel Bell’in sosyolojisinde temel amaç “kuramdan çok toplumsal çözümlemeye” a¤›rl›k vermektir. Sanayi sonras› toplumun bir di¤er özelli¤i ise bilginin artan önemi olmufltur. Sanayi sonras› toplumun en önemli özelliklerinden birisi üretim biçiminin farkl›laflmas›d›r. Sanayi toplumunda egemen olan mavi yakal› ifl alanlar›n›n yerini. Büyük toplumsal sorunlar›n çözümü için öngörülerde ve önerilerde bulunma e¤iliminde olan bir sosyologdur. S›n›fsal çat›flma halen geçerlili¤ini korumaktad›r. Sosyolojide bu tarz toplumsal önkestirim (social forecasting) olarak adland›r›lmaktad›r. ekonomi ve toplumsal yap›da görülmektedir. teknolojik alanda bilim destekli sanayi merkezi önem kazanmakta. bilimsel ve teknik meslekler sahibi s›n›flar olarak sanayi sonras› toplumun s›n›fsal yap›s›n› biçimlendirdi¤i gözlemlenmektedir.1. Sanayi sonras› toplumun genel hatlar› itibariyle en temel karakteristik özellikleri teknoloji. Öte yandan sosyolojide gelece¤e iliflkin toplumsal ç›kar›mlarda ya da baflka bir ifadeyle önkestirimde bulunmak genellikle hem zor hem de oldukça risklidir. Bell 1950’lerde ortaya ç›kan yak›nlaflma (convergence) teorisinin önde gelen temsilcilerinden biri olarak kabul edilmektedir. Daniel Bell “sanayi sonras› toplum” kavram›n›n sahibi kuramc› olarak bilinmektedir. Sanayi toplumunun aksine sanayi sonras› toplumda ilk kez mavi yakal› iflçilerin oran› beyaz yakal› çal›flanlar›n oran›na göre düflüfl göstermifltir. kavram› ele al›fl biçimiyle en çok tart›flma yaratan isim olarak de¤erlendirilmektedir. Sanayi sonras› toplumda belirleyici olan teorik bilginin merkezi önem kazanmas›d›r. 1995.

Türkiye. ‹deolojinin Sonu d. Amittai Etzioni b. Max Weber c. M›s›r. d. c. Postkapitalist Paradigmalar e. Max Weber 5. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri c. Orta s›n›f. Herman Kahn c. Afla¤›daki kitaplardan hangisi Türkiye’de beyaz yakal› iflsizli¤i ele alan yak›n dönem bir çal›flmad›r? a. Daniel Bell sanayi sonras› toplum tipinin özelliklerini ele al›rken afla¤›dakilerden hangisi aç›s›ndan de¤erlendirmemifltir? a. c. b. b. d.24 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. e. ‹deolojik aç›dan. Endüstriyel ve Post-Endüstriyel Dönüflüm 3. Daniel Bell 7. b. New York’ta do¤mufltur. Endüstriyel aç›dan. d. Mavi yakal›lar. Bilgi s›n›f›. ‹letiflimsel aç›dan. Columbia Üniversitesi’nde ö¤renim görmüfltür. Global ‹flletme Yerel Emek e. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri b. Peter Drucker d. e. ‹deolojinin Sonu . 9. Sanayi sonras› toplumdaki en önemli s›n›f afla¤›dakilerden hangisidir? a. Afla¤›daki Daniel Bell’e iliflkin ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. 2. Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli c. Endüstriyel ve Post-Endüstriyel Dönüflüm 4. 6. Karl Marx d. Afla¤›dakilerden hangisi Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum kuram›ndan sonra kapitalizmin kültürel çeliflkilerini ele ald›¤› çal›flmas›d›r? a. e. “Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri” kitab›n›n yazar›d›r. b. Yale Üniversitesi’nde asistanl›k yapm›flt›r. c. d. ‹flçi s›n›f›. Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli d. Japonya.D. Mühendisler. Afla¤›daki teorisyenlerden hangisinin sanayi sonras› topluma iliflkin bir kavramlaflt›rmas› bulunmamaktad›r? a. Daniel Bell sanayi sonras› toplum teorisini gelifltirirken afla¤›daki ülkelerden hangisini temel alm›flt›r? a. Teknisyenler. Afla¤›daki sosyologlardan hangisi sanayi toplumu kavram›n› ilk kez kullanm›flt›r? a. c. Afla¤›daki meslek gruplar›ndan hangisi Daniel Bell’in “teknik ve profesyonel” s›n›f› içinde yer almaz? a. Yönetici s›n›f. Ralf Dahrendorf e. Bofluna m› Okuduk? Türkiye’de Beyaz Yakal› ‹flsizli¤i b. Mesleki aç›dan. A. ‹deolojinin Sonu d. Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli c. Bilim insanlar›. Daniel Bell “bilgi toplumu” kavram›n› ilk kez hangi çal›flmas›nda kullanm›flt›r? a. 8. e. c. 10. Emile Durkheim e. d. Fransa. Kültürel aç›dan. b. Saint Simon b. Postkapitalist Paradigmalar e. Üst s›n›f. T›p personeli. e. Harvard Üniversitesi’nde ö¤retim üyesi olarak çal›flm›flt›r.B. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri b.

profesyonel dernekler veya sendikalar gibi örgütlü gruplar da yurttafllar›n refah› için devletten afl›r› gelir taleplerinde bulunmakta. küçük problemlerin çözümü için ise gere¤inden fazla büyük hale gelmifltir.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 25 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. 1991: 225-226’dan akt. 161).1. s. toplumsal önkestirim tarihsel e¤ilimler dizgesinin olas›l›klar›n›n ana hatlar›n› ç›karmaya çal›fl›r (Poloma. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ötekinde art›k bilgi önem kazanm›flt›r. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisine en bariz elefltiriler ekonomik ve endüstriyel analizine yönelik olarak yap›lm›flt›r. e 2. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Daniel Bell’in Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Temel kurum ilkinde flirketler. e 5. s. tar›m toplumu. d 8. b 4. c 6. a 3. makro kuramsal perspektif ile günümüz koflullar›n› dile getiren. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. s.Waters. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Daniel Bell’in Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Kavram›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Daniel Bell’in Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bell’e göre etnik gruplar Sovyetler Birli¤i. sanayi toplumu ve dahas› sanayi sonras› toplumun belirgin özelliklerini karmafl›k bir flekilde bünyesinde bar›nd›ran toplumlar›n varoldu¤unu söylemek mümkündür. S›ra Sizde 4 Tüm toplumlar›n sanayi sonras› aflamaya geç(e)medikleri. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Toplumsal önkestirim. Yugoslavya ve Çekoslovaska örneklerinde görüldü¤ü gibi etnik olarak homojen olacaklar› co¤rafi bölünmelere yönelmekte. Politikan›n rolü aç›s›nda ise sanayi toplumunda laissez-faire anlay›fl› egemen iken. 324). 1993. Ünite . Sanayi toplumunda temel karar verici noktas›nda tüccarlar söz sahibi iken. . Bell toplumsal olaylar›n ve olgular›n tahmin edilmesiyle önkestirimi birbirinden ay›r›r. sanayi sonras› toplum aflamas›nda devlet. ulus devletin uluslar aras› ekonomik meseleler üzerinde kontrol sahibi olamad›¤›n›. 324). S›ra Sizde 3 Bell’e göre post-endüstriyel toplumda ulus devlet büyük problemlerin çözümü için çok küçük. 1993. Sosyolojide gelece¤e iliflkin toplumsal ç›kar›mlarda ya da baflka bir ifadeyle önkestirimde bulunmak genellikle hem zor hem de oldukça risklidir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sanayi Sonras› Toplum Teorisine Elefltiriler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1996. di¤er taraftan yerel ihtiyaçlar› da yeterince karfl›layamad›¤›n› ima etmekte. a 7. S›ra Sizde 2 Sanayi toplumunda temel kaynak aç›s›ndan makineler önemli iken. sanayi sonras› toplumda bilgi önemlidir. Ona göre tahmin olaylar›n sonuçlar› ile ilgilenirken. e 9. yenilenmifl “uygun” ve “kullan›fll›” bir sosyoloji ilgisini harmanlar (Poloma. di¤er yandan örgütlü flirket gruplar›na do¤ru ikiye bölündü¤ünü ileri sürmektedir. bu talepler enflasyonu art›rmakta ve bu da orta s›n›flar›n artan vergilere isyan etmesini beraberinde getirerek ulus devleti ekonomik aç›dan zora sokmaktad›r (Bell. Birincisinde gücün temeli mülkiyet odakl› iken. b 10. sanayi sonras› toplumda profesyonellerdir. ulus devletin bir yandan etnik az›nl›klara. klasik sosyoloji perspektifinin bir parças› olan. Bu ifadeyle Bell. di¤erinde üniversitelerdir. anonim ortakl›k egemenlik sahibi olmufltur.

Mendras. (1976a). ‹lker.nationalaffairs. 4. (2010). (2009). http://www. Sosyolojiye Girifl. Do¤an Kitap: ‹stanbul. Society. (2004). (2005). Peter. Malcolm. “Toplum ve ‹ktisat”. Mann. Tan›mlar. (1996). Physics Today. Bell. Kivisto. “Is There a Post-Industrial Society?”. Ankara: Birleflik Yay›nevi. “Daniel Bell”. ‹hsan Sezal).26 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Yararlan›lan Kaynaklar Belek. ss. The Sage Dictionary of Sociology. (Yenilenmifl 17. vol. Steven.34-35. (2008). Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. Vergin. Krishan. (2007).S. Kumar. (1963).Turner. http://www. The Coming of Post-industrial Society: A venture in social forecasting. Veysel. (2008). London: Sage Publications. Daniel. Bursa: Aktüel Yay›nlar›. 3. . Daniel Bell. ‹stanbul: Sentez Yay›nc›l›k.merriam-webster. Bell. Bozkurt. ‹stanbul: Sorun Yay›nlar›. R. Siyasetin Sosyolojisi Kavramlar. ss. “Welcome to the post-industrial society”. (1983). (1998). Bursa: Ekin Yay›nevi. Endüstriyel & Post-Endüstriyel Dönüflüm. http://www. Sosyolojik Düflüncenin K›sa Tarihi. ‹çinde: B. Number 6. Stearns. 95-125. Ankara: Dost Kitabevi. Bask›. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›. N (2010). Sociological Review. 10-22. Özkalp. Winter. Bruce. Z.com/concise/futurology Horton. Slattery. Sosyoloji Sözlü¤ü. (1996).pdf (eriflim tarihi: 8 Mart 2011) Bell. Number 7. Spring. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Daniel. Sosyolojinin ‹lkeleri. Parlak. Notes on the Post-Industrial Society (II).pdf (eriflim tarihi: 8 Mart 2011) Bell. Daniel.. 439-478. Krishan (1976). Encyclopædia Britannica Concise. Bozkurt. Malcolm. 11. National Affairs. Poloma. Swingewood. (1999). (Ed. no. Postkapitalist Paradigmalar. 3. (1991).nationalaffairs. Daniel Bell. New York: Basic Books. Cambridge: Cambridge University Press. ‹çinde: Waters. Waters. London: MacMillan Press. (1997). Tony J. New Brunswick: Transaction. Daniel. Notes on the Post-Industrial Society (I). ‹stanbul: Beta Yay›nlar›. New York: Routledge. Sosyolojiye Girifl. Bell.com/doclib/20080516_196700707notesonthepostindustrials ocietydanielbell. Alan. Steve ve Yearly. National Affairs.com/doclib/20080516_196700603notesonthepostindustrials ocietydanielbell. Gordon. Sanayi Sonras› Toplumdan Post-Modern Topluma-Ça¤dafl Dünyan›n Yeni Kuramlar›. “Sanayi Ötesi Toplum Teorilerinin Elefltirel Bir De¤erlendirmesi”. Martin. Veysel. Yaklafl›mlar. (1995). P. Marshall. New York: Routledge. Macmillan Student Encyclopedia of Sociology. Bask›). “Industrialism and Post-Industrialism: Relections on a Putative Transitions”. N. Sosyolojide Temel Fikirler. (2004). The Cambridge Dictionary of Sociology. (2006). Ankara: Gündo¤an Yay›nlar›. Margaret T. vol. (1967). (2006). Kumar. Daniel. no. The Winding Passage: Sociological Essays and Journeys. Michael. London: Routledge. 24. Enver. (1993). (1976b). Watson. February 1976. Henri. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. Sociology Work and Industry. pp. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. say› 2. Sosyolojinin Temel Kavramlar›. pp. (1967).

.

2 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra Alain Touraine’in. Programlanm›fl toplum kavram›n› tan›mlayabilecek. Toplumu anlamada kulland›¤› yöntemi aç›klayabilecek. Özne. modernlik ve toplumsal hareketler aras›nda kurdu¤u iliflkiyi de¤erlendirebilecek bilgi ve becerilere sahip olacaks›n›z Anahtar Kavramlar • Programlanm›fl Toplum • Modernlik • Demokrasi • Özne • Kültürel Demokrasi • Toplumsal Hareketler Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi • G‹R‹fi • TOPLUMU ANLAMANIN YÖNTEM‹ VE GEÇ MODERN TOPLUM • MODERNL‹K VE MODERN TOPUMLARIN TEMEL SORUNU • MODERNL‹K VE ÖZNE • MODERNL‹K ‹LE ÖZNE VE DEMOKRAS‹ ARASINDAK‹ ‹L‹fiK‹LER • S‹YASAL MODERNL‹K VE DEMOKRAS‹N‹N BOYUTLARI • TOPLUMSAL HAREKETLER VE KÜLTÜREL DEMOKRAS‹ . demokrasi. Kültürel demokrasi fikrini tart›flabilecek. Kültürel demokrasi kavram›n› tan›mlayabilecek. Modernli¤e ve liberalizme yönelik elefltirilerini kavrayabilecek.

Bu çat›flman›n yerini toplumun kendini yeniden üretimini planlayanlar ile bunlar›n kararlar›na tâbi olanlar aras›ndaki toplumsal çat›flma almaktad›r. 1970 y›l›nda ise bu okula ba¤l› Toplumsal Hareketler ‹nceleme Merkezi’ni (Centre for the Study of Social Movements) kurmufltur (bkz. Encyclopedia of World Bibliography on Alain Touraine. Resim 2. 1965) yay›nland›¤› tarihe kadarki dönemde sanayi sosyolojisi alan›ndaki mevcut bilgi birikiminin iyi bir sentezlemesini temsil eder. bu modernleflmenin yap›lma biçimine ve özellikle usta vasf› tafl›yan iflçiler aras›nda belirgin oldu¤u üzere.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi G‹R‹fi Alain Touraine günümüzün önde gelen toplumbilimcileri ve demokrasi kuramc›lar› aras›nda yer al›r. bu modernleflmenin kendilerinin ifl üzerindeki özerkliklerini kaybetmelerine karfl› ç›kmaktad›rlar. 2011). Yay›nlanm›fl çal›flmalar›n›n seyri dikkate al›nacak olursa. Onun birkaç meslektafl› ile birlikte ‹ktisadi ‹flbirli¤i ve Kalk›nma Örgütü’nün talebi üzerine yapm›fl oldu¤u literatür incelemesi (bkz. Bunlardan birincisi sanayi iflçileri bizatihi teknolojik modernleflmeye de¤il. Touraine. 1958-60 y›llar› aras›nda Uygulamal› Yüksek Araflt›rmalar Okulu’nun (Ecole Pratique des Hautes Etudes) müdürlü¤ünü yapm›fl.1 . yirminci yüzy›l ortalar›na gelininceye kadar s›naî iflyerlerinde görülen emek ile sermaye aras›ndaki çat›flma s›naî demokrasinin ve ‹kinci Dünya Savafl›’ndan sonra da refah devleti’nin oluflumunu sa¤lad›ktan sonra art›k toplumdaki temel toplumsal çat›flma olma konumunu kaybetmektedir. bu dönemdeki çal›flmalar›ndan daha sonraki çal›flmalar›nda sürekli olarak kendilerine at›fta bulunaca¤› iki önemli sonuç ç›kar›r. doktora e¤itimini ise 1965 y›l›nda tamamlam›flt›r. onun ilk dönem araflt›rma ilgileri daha çok sanayi sosyolojisi. özellikle sanayi iflçilerinin teknolojik ve mesleki modernleflmeye karfl› tav›r al›fllar› üzerinedir. ‹kincisi ise. Mezuniyetinin ard›ndan Touraine yedi y›l boyunca Ulusal Bilimsel Araflt›rma Merkezi’nde (Centre National de la Recherce Scientific) araflt›rmac› olarak çal›flm›fl. Alain Touraine 1925 y›l›nda Fransa’n›n Hermanville kentinde do¤mufltur. Üniversite e¤itimini Ecole Normale Superieure’de tarih (ve felsefe) alan›nda 1950 y›l›nda. Touraine ve di¤.

30

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

Weber’ci yaklafl›ma paralel olarak Touraine, sosyolojinin konusunun toplumsal eylem olmas› gerekti¤ini savunur. O sadece somut-ampirik durumlar›n incelenmesi ile ilgilenen bir sosyolog de¤il, ayn› zamanda bu durumlar›n›n sebep ve sonuçlar›n› anlamaya, aç›klamaya ve sorun olarak tan›mlad›¤› hususlar›n afl›lmas›na yarayacak öneriler ortaya koymaya çal›flan bir entelektüeldir.

Touraine bu gözlemlerini 1968’de baflta Fransa ve ABD olmak üzere geliflmifl sanayi ülkelerindeki ö¤renci hareketlerinin sosyolojik analizinden hareketle yapt›¤› tespitlerle birlefltirir. Bu tespitler do¤rultusunda Touraine 1970’lerden itibaren art›k sanayi toplumunun yerini yeni bir topluma, sanayi-sonras› topluma ya da programlanm›fl topluma, b›rakt›¤›n› ve bu toplumun alaca¤› fleklin ise toplumsal hareketler ile bu yeni topluma egemen güç yap›lar› aras›ndaki toplumsal çat›flmaya ba¤l› olaca¤›n› dile getirir. The Post-Industrial Society [Sanayi-sonras› Toplum] (1971) bafll›kl› çal›flmas› Touraine’in programlanm›fl toplumun s›n›f yap›s›n› ve dinamiklerini sanayi toplumu ile karfl›laflt›rmal› olarak ele ald›¤› klasik bir çal›flma olmufltur. Onun The Academic System in American Society [Amerikan Toplumundaki Akademik Sistem] (1974) bafll›kl› çal›flmas› ise böyle bir toplumun seçkinlerinin Amerikan örne¤inde nas›l bir e¤itim sistemi içinde e¤itildiklerini ve daha genel olarak üniversite ile iktisadi ve toplumsal hayat aras›ndaki ba¤›n nas›l kuruldu¤unun bir incelemesini yapmaktad›r. Sosyoloji literatüründe Touraine toplumsal hareketler sosyologu olarak an›l›r. Touraine’in bu s›fatla temayüz etmesi onun 1968 ö¤renci hareketleri üzerine incelemesi ile bafllayan, Polonya’daki sosyalist rejimin çöküflünü haz›rlayan Dayan›flma hareketi ve Fransa’da nükleer karfl›t› hareket üzerine incelemeleri ile devam edip, bundan böyle gündeminden hiç düflmeyecek olan di¤er çal›flmalar› ile alâkal›d›r. Bu di¤er çal›flmalardan biri olan The Return of the Actor [Aktörün Dönüflü] (1988) onun modernlik, demokrasi ve toplumsal hareketler aras›ndaki iliflkilerin sistematik bir çözümlemesi yönündeki önemli bir aflamay›, daha sonraki ayr›nt›l› çal›flmalar›n›n adeta bir ilk tasla¤›n› oluflturmaktad›r. Touraine’e göre (1971), sanayi-sonras› toplum ya da programlanm›fl toplum sanayi toplumundan daha fazla iktisadi büyümeye odaklanm›flt›r ve sanayi toplumunun sahip oldu¤undan çok daha fazla bir yat›r›m kabiliyetine sahiptir. Buna ra¤men, bu toplumun merkezinde yer alan mücadele sanayi toplumunda oldu¤u gibi emek ile sermaye aras›ndaki mücadele ya da sermaye birikimi ve onu mümkün k›lan sömürü de¤ildir. Zira iktisadi büyüme art›k sadece sermaye birikimine dayanmamakta aksine eskisinden daha fazla olarak bilgiye ve toplumun yarat›c›l›¤›na dayanmaktad›r. Bu toplumda “hayat›n bütün alanlar›-e¤itim, tüketim, bilgi, vs.-giderek artan bir flekilde üretim etkenleri denilen fleyle bütünlefltirilmifltir” (Touraine, 1971: 5-6). Bu bütünlefltirme ifllemi “bilimsel ve teknik araflt›rma, mesleki e¤itim, de¤iflimi programlama ve onun unsurlar›n› idare etme, çoklu iliflkilere sahip örgütlerin yönetimi ve bütün bu üretim etkenlerinin harekete geçirilmesinden yana olan tutumlar›n” oluflturulup, idare edilmesini de içermektedir (Touraine, 1971: 5-6).

2. Ünite - Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi

31

Touraine’in sanayi sonras› toplum tezine göre 1970’lerden itibaren sanayi toplumunun yerini bilgi ve teknolojinin önemli hale geldi¤i sanayi sonras› bir toplum almaya bafllam›flt›r. Touraine’e göre, sanayi sonras› toplumun en önemli özelli¤i bilgi teknolojisi kullan›m›n›n sa¤lad›¤› denetim gücüdür. Bu güç kendisini elinde bulunduranlara kendi toplumlar›n› flekillendirme imkân› sa¤lar. Bundan dolay› da Touraine bu topluma programlanm›fl toplum ad›n› verir. Buradan hareketle Touraine bu yeni toplumdaki temel bölünmenin ve çat›flman›n art›k üretim araçlar›n›n mülkiyeti ve denetiminden kaynaklanmad›¤›n›, aksine bilgiye eriflme ve kullanma gücünden kaynakland›¤›n› savunur. Bu görüfle göre, sanayi sonras› toplum veya programlanm›fl toplum bir tarafta bu güce sahip olan teknokratlar ve bürokratlar ile öte tarafta bu güçten yoksun olan çeflitli toplumsal gruplar aras›nda bölünmüfl bir toplumdur (Allen, 1997: 175). Aç›kça görüldü¤ü gibi bu bak›fl aç›s› sanayi toplumundaki temel s›n›fsal bölünmenin ve çat›flman›n nedenini üretim araçlar›n›n mülkiyetine ve denetimine ba¤layan Marksist görüflten farkl›d›r. Touraine’in bu görüflü bir di¤er sanayi sonras› toplum kuramc›s› olan Daniel Bell’in görüflünden de farkl›d›r. Nitekim sanayi sonras› toplumda toplumsal çat›flman›n önemini görece ihmal eden Bell’in aksine Touraine bu yeni toplumda belirli toplumsal gruplar›n güçten yoksun olmalar›n›n yeni toplumsal çat›flmalar ve mücadeleler için bir temel oluflturdu¤unu savunur (Allen, 1997: 176). Bu nedenle Touraine’in sanayi sonras› toplumda en büyük siyasal önemi güçten yoksun olan bu toplumsal gruplar› örgütleyen toplumsal hareketlere verdi¤i bilinmektedir (Marshall,1998: 617).

TOPLUMU ANLAMANIN YÖNTEM‹ VE GEÇ MODERN TOPLUMUN DURUMU
Touraine’e göre, programlanm›fl toplumu ve daha genelde herhangi bir toplumu anlayabilmenin yolu, klasik sosyolojinin yapt›¤› gibi, toplumsal aktörleri tarihin önceden nereye gitti¤i bilindi¤i varsay›lan seyri içine ya da kurumsal yap›s› ve iflleyifli tespit edilmifl bir toplumsal yap› içine yerlefltirerek onlar›n ne kadar uyum ya da sapma gösterdiklerini gözlemlemekten geçmez. Aksine, bir toplumu anlaman›n yolu, “onun toplumsal ve kültürel yönelimlerini, bu yönelimlerin ortaya konuldu¤u toplumsal çat›flmalar›n ve güç mücadelelerinin do¤as›n› ve egemen güçlerin toplumsal hareketleri tahrik eden fleylerin nesini bast›rd›klar›n›” anlamaktan geçer (Touraine, 1971: 4). The Return of the Actor (1988) adl› çal›flmas›nda Touraine toplumsal hayat›n merkezinde üç unsurun yer ald›¤›n› belirtir. Bunlar: (›) örgütlenmifl uygulamalar›n birbirlerinden uzaklaflmas› ve bir bilinç olarak özne, (››) merkezî toplumsal çat›flmalar›n konusu olan biliflsel, iktisadi ve etik kültürel modeller (tarihsellik) ve (›››) bu kültürel modellere toplumsal bir biçim vermek için birbirleri ile mücadele eden toplumsal gruplar olarak toplumsal hareketlerdir (Touraine, 1988: 42). Sosyal bilimlerin inflac›-yorumcu metodoloji gelene¤ine mensup biri olarak Touraine bu unsurlar aras›ndaki iliflkilerin destan›ms› (epik) ya da dramatik bir yorumunu de¤il, mevcut zorluklar›n üstesinden gelmeye, engelleri aflmaya yarayacak fakat yine de mutlu sona ulaflmayacak olan romantik bir toplum yorumu üretme niyetini aç›kça ifade eder. Bu yorumun merkezinde flartlara at›fla davran›fllar›n aç›klanmas› çabas› de¤il, eylemler yoluyla flartlar›n aç›klanmas› giriflimi ve böyle bir giriflime davet vard›r (Touraine, 1988: 43). ZiTouraine’in çal›flmalar›nda toplumsal aktörler kavram› daha çok toplumsal s›n›f ve benzeri kolektif topluluklar için kullan›lan bir kavramd›r.

32

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

ra “eylem sadece mevcut de¤erlerin gerçeklefltirilmesinden ortaya ç›kmaz; insan eylemi de¤er yarat›r” (Touraine, 1965: 12’den aktaran Knöbl, 1999: 406). Bu suretle onun göstermek istedi¤i fley toplumun merkezinin boflalm›fl olmad›¤›, toplumsal hareketlerin her yerde mevcut olduklar› ve modernli¤in ve demokrasinin alaca¤› fleklin bu hareketlerin eylemlerinin içeri¤ine ve flekline ba¤l› olaca¤›d›r. Onun bu giriflimi, mevcut olandan zorunlu olan› ç›karmak ya da, toplumlar›n geliflimini do¤rusal bir ilerleme içinde düflünen yaklafl›mlarda oldu¤u üzere, mümkün olandan zorunlu olan› ç›karmak de¤ildir. Aksine, onun amac›, kendisince yap›lmas› gerekli olan› mümkün ve muhtemel k›lmaya yard›mc› olmak; demokratik toplumda birlikte yaflaman›n flartlar›n› mümkün k›lacak bir eylemlili¤e davettir.
The Self-Production of Society [Toplumun Kendini Üretimi] (1973; ‹ngilizce çeviri 1977) adl› çal›flmas›nda Touraine kendi tabiriyle “toplum sosyolojisi yerine aktörler sosyolojisini” koyacak ve böylece sosyolojide mevcut olan nesnel-öznel ya da sistemSIRA S‹ZDE eylem kuramlar› fleklindeki yanl›fl bölünmeyi aflacak yeni bir kuram gelifltirmeye çal›fl›r. Touraine’in, toplumu toplumsal aktörlerin eylemleriyle flekillenen bir toplumsal sistem olarak gören, bu nedenle de toplumsal aktörleri kuram›n merkezine alan bu DÜfiÜNEL‹M yaklafl›m› bundan dolay› “eylemci (actionalist) sosyoloji” olarak adland›r›l›r. Öte yandan Touraine’in aktörleri merkeze alan bu eylemci sosyolojisinin, aktörleri daha S O unsurlar› R U çok sistemin olarak ele alan Parsons sosyolojisinden farkl› oldu¤u bilinmektedir. Touraine’in eylemci sosyolojisinin ayn› zamanda “bireysel öznenin ‘ölü’ say›ld›¤› yap›salc›l›k ile post-yap›salc›l›¤›n ve tarihi ayn› derecede toplumsal aktörlerD‹KKAT den mahrum b›rakan özcülü¤ün aç›k bir elefltirisini” içerdi¤i de bilinmektedir. Yöntem olarak da Touraine “sosyologlar›n toplumsal de¤iflim hareketlerini, onlar›n içinSIRA S‹ZDE de do¤rudan yer alarak inceledikleri ‘sosyolojik müdahalecilik’ yöntemini önerir (Marshall, 1998:5). Özetle Touraine toplumsal de¤iflim süreçlerine aktif olarak kat›lacak bir eylemci sosyoloji önermektedir. AMAÇLARIMIZ

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Alain Touraine’in bir k›sm› baflka dillere oldu¤u gibi Türkçeye de çevrilK ‹ T çal›flmalar›n›n A P mifltir. Bunlardan baz›lar›n›n künyeleri ile ilgili bilgiler flu flekildedir: Modernli¤in Elefltirisi (Çev. Hülya Tufan, Yap› Kredi Yay›nlar›, ‹stanbul, 2002), Eflitliklerimiz ve Farkl›l›klar›m›zla Birlikte TEL E V ‹ Z Y O NYaflayabilecek Miyiz? (Çev. Olcay Kunal, Yap› Kredi Yay›nlar›, ‹stanbul, 2002), Demokrasi Nedir? (Çev. Olcay Kunal, Yap› Kredi Yay›nlar›, ‹stanbul, 2004), Bugünün Dünyas›n› Anlamak ‹çin Yeni Bir Paradigma (Çev. Olcay Kunal, Yap› Kredi Yay›nlar›, ‹stanbul, 2007).
‹NTERNET

Touraine’in Critique of Modernity [Modernli¤in Elefltirisi] (1995), What is Democracy? [Demokrasi Nedir?] (1997), Can We Live Together [Birlikte Yaflayabilir miyiz?] (2000) ve Beyond Neoliberalism [Neoliberalizmin Ötesinde] (2001) bafll›kl› çal›flmalar› bir yandan günümüz toplumlar›n› kendi tarihsel arka planlar› ve mücadeleleriyle ba¤lant›l› olarak anlamaya çal›fl›rken di¤er yandan anlafl›lan sorunlara bir çözüm üretme çabas›n› yans›t›r. The Return of the Actor adl› çal›flmas›nda Touraine sadece sosyologun toplumsal hareketleri nas›l inceleyece¤ini de¤il, ayn› zamanda bu hareketlerin oluflumunda ve kendilerini anlamalar›nda “ak›l hocal›¤›” yapmadan ve onlar ad›na konuflan biri olmadan onlar›n kendilerini tan›mlama, anlama ve gelifltirme süreçlerine nas›l yard›mc›

öneriler getirir (Touraine.. Di¤er yandan da. yani Öznenin yarat›c›l›¤›na ve iradesine b›rakan bir demokrasi anlay›fl›d›r. ayn› anda Weber’ci anlamda anlamac›-yorumcu. Touraine’e göre. kültürel çeflitlili¤in ulusal-toplumsal birlik ve dayan›flma içinde korunmas›n› ve kültürel de¤erlerin ak›l ve ak›lc›l›¤›n gerekleri ile uzlaflt›r›lmas›n› ferdiyet kazanm›fl bireyin yani öznenin yarat›c›l›¤›na ve iradesine b›rakmay› içerir. hukuk ve ak›lc› eylemin birli¤inde uzlaflt›r›lm›fl bir kültürel ve siyasal ço¤ulculu¤un hizmetkâr› k›lmakt›r” (Touraine. etnik. terk edilmesinden ya da ondan geri dönülmesinden yana de¤il. evrensel olan ile özel olan. fiimdi adalet özgürlüklerin kurumsal olarak savunulmas›. Bir zamanlar adalet herkesin kanun gözünde eflit olmas› ve imtiyazlar›n yok edilmesi demekti.. Bizim bugün savundu¤umuz özgürlük ise az›nl›klar›n toplumsal ve kültürel haklar›n› tan›mak ve bu nedenle çeflitlili¤i ve her bir bireyin kendisi olma ve kendi de¤erlerini ve kendi eylem biçimlerini tarihsel eylemin vas›talar› ile birlefltirme hakk›n› savunmak demektir. Çünkü. radikal bir kültürel demokrasi içinde mümkün olaca¤›n› düflünür. yenili¤e aç›kl›k ile gelenek aras›nda ba¤lant› kurmak isteyen bireylerin sorumlu çal›flmas›na dayanmad›klar›nda yozlaflarak bask› gruplar›na dönüflme ihtimali olan toplumsal hareketlerin tehdidi alt›ndad›r (Touraine. Marks’c› anlamda elefltirel ve Durkheim’c› anlamda da normatif bir toplumsal kuram infla etmeye gayret gösterir. 1988: 91-100). sosyalist veya komünist cemaatçilikleri reddetmek ve “siyasal özgürlük ve demokrasiyi vatandafll›k. 2000: 295). toplumsal aktör olmak isteyen ve kendi kiflisel hayatlar›nda ço¤unluk ile az›nl›k. kamusal hayat ile özel hayat. ona göre. suiistimallerin. fliddetin ve yolsuzlu¤un k›nanmas› demektir. Bir zamanlar özgürlük ço¤unlu¤un az›nl›¤› devirmesi demekti. kültürel çeflitlili¤in ulusal-toplumsal birlik ve dayan›flma içinde korunmas› ve kültürel de¤erlerin ak›l ve ak›lc›l›¤›n gerekleri ile uzlaflt›r›lmas›n› ferdiyet kazanm›fl bireyin. Dolay›s›yla. 45-47). O. . Onun anlad›¤› haliyle kültürel demokrasi çok kültürlülük de¤il. demokrasi bir yandan toplumu yönetim yap›lar› ve piyasa güçlerinin merhametine terk eden afl›r› bireycili¤in tehdidi alt›ndad›r. Fakat en sert flekilde k›nad›¤›m›z suçlar bireyin vakar›na karfl› ya da her bir bireyin Özne olma ve bir Özne olarak tan›nma hakk›na karfl› suçlard›r-bundan dolay› da ›rza geçmenin ve çocuklar›n cinsel suiistimalinin daha da sert bir flekilde k›nanmas›d›r.2. Bir yandan sosyolojinin bu klasik flahsiyetlerini elefltirirken. Ünite . Alexander’›n (1999) da belirtti¤i üzere. 1997: 196. milliyetçi. Touraine’e göre. Touraine bu uzlaflt›rman›n siyasal ve sosyal demokrasi tecrübesinden elde edilen kazan›mlar› da içerecek flekilde. onun aksayan yönlerinin onar›lmas›ndan ve gelifltirilmesinden yanad›r.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 33 olabilece¤ini tart›fl›r. modernli¤in afl›lmas›ndan. Benzer flekilde What is Democracy adl› çal›flmas›nda da demokrasinin incelenmesinin betimleyici olmakla kalmay›p ayn› zamanda çare önerici de olmas› gerekti¤ini belirtir (Touraine. kültürel demokrasi insanlar› ve topluluklar› kendi kültürel cemaatlerine hapseden çok kültürlülük de¤il. Yine ayn› sebeple bireyleri do¤al türlere döndüren ve Özneye evrenselci at›flar› reddeden ›rkç›l›¤›n reddedilmesi (Touraine. bu çal›flmalar›nda Touraine. 2001: 24-44) Demokrasiyi savunmak için yap›lmas› gereken fley hem piyasalar›n gücüne inanan ve öznellik veya bireysel talepler ile toplumsal mübadeleleri yönetmesi gereken rasyonelli¤i birbirinden ay›ran liberalizmi hem de dinsel. di¤er yandan onlar›n modernli¤e olan itimatlar›n› yenilemek ve sürdürmek ister. 1997: 196).

Ona göre. modernlik ise. yöneteni yönetilenden ay›rmakta ›srar eden” Bat› modernleflmesinin ay›rd›¤› dünyalar› birlefltirmek. 2000: 300). modern dönemin önde gelen ideolojilerinden birisidir. MODERNL‹K VE MODERN TOPLUMLARIN TEMEL SORUNU Touraine’e göre. erke¤i kad›ndan. açt›¤› yaray› tedavi etmek için çaba göstermezlerse anlamlar dünyas› cemaatçi diktatörlüklerin denetimi alt›na girecek. Bir siyasal doktrin olarak liberalizm vatandafllar›n özgürlü¤ünün hükümetlerin keyfi uygulamalar›ndan korunmas›nda kurumlara ve yasalara büyük önem verir. ak›lc›l›¤›n çeflitli oluflunu ve baflka inançlara karfl› tarafs›zl›¤› savunur. Kültürel bir doktrin olarak ise liberalizm hoflgörüyü. Touraine modernleflmeyi çok genel hatlar› ile tar›m toplumundan sanayi toplumuna geçifl olarak ifade edilebilecek bir yap› de¤iflimi olarak tan›mlar. Ona göre. gelene¤in terk edilmesi gibi bir dizi fikir ve ülkülere dayal› bir toplumsal örgütlenmenin. özel olarak sanayi toplumunun. insan›n do¤a üzerinde egemenli¤inin kurulmas›. Siyasal gücün yasama. 2007: 2622-23). yürütme ve yarg› aras›nda da¤›t›lmas›n› sa¤layan bir anayasan›n hükümetin gücünün s›n›rlanmas›nda ve diktatörlük ve tiranl›¤›n önlenmesinde önemli kurumsal çerçeve sa¤layaca¤› düflünülür. Hâlbuki bunun yap›lmas› onlar›n mesle¤inin as›l iflidir. Bu ideolojiye göre. Touraine’e göre kültürel demokrasinin hayat bulabilmesi için entelektüellere önemli görevler düflmektedir. Buna karfl›l›k modernlik kavram›n› ise ak›lc›laflma. 1988: 34). ilerleme. her birey ahlâken eflit de¤ere sahiptir. akl› duygudan. laikleflme. ne de cemaatçilik bu iki dünya aras›nda etkin bir köprü kurmak suretiyle birlik ve dayan›flma içinde yaflama sorununu çözümleyebilir. Kültürel çeflitlilik ve dayan›flmay› savunmak amac›yla dünyada pek çok giriflim olmas›na ra¤men bu giriflimler entelektüeller taraf›ndan nadiren araflt›r›lmakta ve desteklenmektedir. Bu sorunun as›l kayna¤› modernli¤in araçlar dünyas› ile anlamlar dünyas›n› birbirinden ay›rm›fl olmas›nda yatar. hükümetten ba¤›ms›z olarak mevcut olan haklar› vard›r ve bu nedenle. insanlar aras› iliflkileri de piyasa ak- . ‹ktisadi bir doktrin olarak liberalizm serbest ticareti ve ekonomide bireysel giriflimcilikte devlet müdahalesinin olmamas› gerekti¤i anlam›na gelen laissez-faire (b›rak›n›z yaps›nlar) düflüncesini savunur. devletin ve cemaatin müdahalesinden ba¤›ms›z olarak. mal ve eme¤in dünya ölçe¤inde dolafl›m›n›n önünde duran engellerin kald›r›lmas›nda önem tafl›maktad›r. sermaye. Onlar. kitle toplumunda ise tüketicili¤in ve kâr›n hizmetkâr› olmay› kabul edenlerden baflka entelektüele ihtiyaç kalmayacakt›r (Touraine. modernleflme kavram› bir ülkenin tar›m toplumundan sanayi toplumuna do¤ru olan tarihsel dönüflümüne. iflleme biçimi olarak tan›mlar. ne piyasa mekanizmas›. modernleflmifl ya da modernleflmekte olsun. toplumsal s›n›f›. herhangi bir hükümet sisteminin meflruiyeti vatandafllar›n›n özgürlüklerini ne kadar korudu¤una ba¤l›d›r. istedikleri flekilde yaflamalar› ve iyiyi kendi istedikleri flekilde tan›mlamakta özgür olmalar› gerekti¤ini savunur (Gamble. “modernli¤i gelenekten. modern toplumlar›n en temel sorunu toplumsal birlik ve dayan›flma içinde kültürel çeflitlili¤in nas›l sürdürülebilece¤i sorunudur. ulusu. verili bir toplumsal örgütlenmenin iflleme biçimine. özgürleflme.34 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Liberalizm. pratikte sanayi toplumunun sorunlar›na at›fta bulunur (Touraine. Zira piyasa mekanizmas› modernlik için gerekli olan de¤iflime aç›kl›¤› sa¤lama ve sürdürme yönünde olumlu bir iflleve sahip olsa da son kertede insan› tüketici olmaya. Bu ilkeler pazarlar›n ve kapitalizmin genifllemesinin. toplumsal cinsiyeti ya da ›rk› her ne olursa olsun. Kendi tercihleri baflkalar›na zarar vermedi¤i müddetçe bireylerin.

tek kimlik ve tek hat›raya hapsetmesi nedeniyle çeflitlilikten de¤il. . vahiy ve ahlâki ilkelerin reddedilmesi. Bu modernlik fikri geçmiflle. Bu dönem boyunca modernlik fikri toplumsal çat›flmalar› “ak›l ile do¤a ve yerleflik güçler aras›ndaki müK ‹ T A P cadele”den kaynaklanan bir olgu vasf›na büründürmüfltür. geleneksel örgütlenme biçimleri ve kültürel inançlar›yla her türlü uzlaflmay› reddederek ve çal›flmaya. düzene koymaya çabalamaktayd›lar. dinden bilime geçiflten ibaret bir fley de¤ildir. modernlik ak›l taraf›ndan keflfedilen ve kullan›lan yasalara sahip do¤al dünya ile Özne dünyas› aras›nda artan kopufl demektir (Touraine. bir kimli¤in ve bir hat›ran›n (gelene¤in) insan›d›r. Ünite . bütün özlerin. 33). 1995: 28). Ancak. 1995: 57).Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 35 törleri aras›ndaki mekanik bir mübadele iliflkisine indirgemektedir. 1995: 29). Rönesans’›n ruhu ile Reformasyon’un ruhu ve biSIRA S‹ZDE lim ile özgürlük aras›ndaki gergin bir iliflkidir” (Touraine. Bu nedenle klasik modernlik fikri esas olarak insan› do¤a ile mikro evreni makro evren ile bütünlefltiren ve her tür ruh-beden ve insan dünyas›-aflk›n T E L E V ‹ Z Y O Ndünya ikiliklerini reddeden ak›lc› bir dünya inflas›d›r (Touraine. SIRA S‹ZDE Touraine’in görüflleri dikkate al›nd›¤›nda. modernlik basitçe kutsal olandan alelade olana. geçmiflin otorite biçimleriyle. özgürlü¤ün ve devrimin zaferi olarak tan›mlaAMAÇLARIMIZ m›flt›r. Aksine. (Touraine. sanayi devriminden 1970’lere kadar olan dönem orta modernlik aflamas›n›. 2000: 125-131). 1995: 31. evrensel geçerlili¤e sahip de¤erler vb gibi bir nedene ya da gerekçeye at›fla kolektif düzeyde bir çözümü yoktur. 1995: 5). bireylere daha fazla özgürlük verilirken ayn› oranda sorumluluk ELEV‹ZYO N verilmedi¤iniTdüflünmekte ve toplum üyeleri aras›nda yak›n cemaat ba¤lar›n›n korunup beslendi¤i bir toplumsal düzenin gereklili¤ini ‹ N T E R N E T savunmaktad›rlar (Marshall. kendisi de bu yasalara tâbi olan akl›n do¤an›n yasalar›n› keflfedebilece¤ini. 1995: 99). Touraine’e göre. karfl› karfl›ya olunan sorunun ak›l. etnik milliyetçilikler birer cemaatçilik biçimi olarak düflünülebilir mi? 1 SIRA S‹ZDE Touraine’e göre. modernlik iki aflamadan geçmifl olup bugün onun üçüncü aflamas› içinde bulunmaktay›z. Klasik modernlik anlay›fl› modernli¤i akl›n. yani eylemler ile anlamlar. Modernli¤in krizini de bu kopufl. Benlik’in ve kültürün bilimsel anlay›fl lehine ortadan kald›r›lmas› anlam›na gelmekteydi (Touraine. 2005: 130). ›rki. 1998: 90-91). Touraine’e göre bu kopufl bir boflluk ve karmafla oluflturmaktad›r: DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U Cemaatçilik klasik liberalizm ile kolektivizm aras›nda bir orta yol bulmaya bir Dçal›flan ‹KKAT toplumsal kuramd›r. Cemaatçiler hem klasik liberalizmin afl›r› SIRA S‹ZDE bireycili¤ine hem de kolektivizmin afl›r› toplumculu¤una karfl› ç›karlar (Yayla. ‹çinde modernli¤in geliflti¤i toplumlar bu klasik dönemde fleyleri harekete geçirmeye de¤il. Hâlbuki insan bireyi bir kültürün. 1970’lerD‹KKAT den sonraki dönem ise geç modernlik aflamas›n› temsil eder (Touraine. Modernist düflünce insan›n do¤al yasalar›n hükmetti¤i bir dünyaya ait oldu¤unu.2. bu modernlik anlay›fl›n›n zaferi bütün ezeli ilkelerin bask›lanmas›. 1998: 90). 1995: 30). Touraine’e göre. Kolektivizm terimi en yayg›n kullan›m›yla. Cemaatçilik insan›n bu ihtiyac›na bir cevap üretmekle birlikte. tarihsel evrim yasalar›. ak›lc›laflma ile ferdiyet kazanma. insan› ve toplumu tek kültür. üretim örgüt‹NTERNET lenmesine. AMAÇLARIMIZ Cemaatçiler hiçbir k›s›tlamaya u¤ramayan serbest piyasa ve mübadelenin insan K ‹ T A P ihtiyaçlar›n› karfl›lamaya yetmedi¤ini. Rönesans’tan Frans›z Devrimi ve büyük ölçekli S O R U sanayileflmeye kadar olan dönem erken ya da klasik modernlik aflamas›n›. ticaret serbestiyetine ve yasalar›n gayri-flahsi olufluna merkezî bir önem ba¤layarak yeni bir insan ve dünya infla etmek amac›ndayd›. ekonomi ile kültür aras›ndaki kopufl tan›mlamaktad›r (Touraine. üretim ve da¤›t›m araçlar›n›n komünal (ortak) ya da devlet mülkiyetinde olmas›n› teflvik eden siyasal ya da sosyoekonomik kuram ve uygulamalar› anlat›r (Marshall. içine kapanmaktan yana bir tav›r benimser. aç›kl›ktan yana de¤il. Modernli¤in dünü ve bugünü bu tavr›n ortaya ç›kard›¤› otoriter ve totaliter rejimlerle doludur ve bu tecrübeler göstermifltir ki. dolay›s›yla bu dünyan›n ve onun yasalar›n›n anlafl›lmas›n›n vahye ihtiyac› olmad›¤›n› teyit eder (Touraine. 1995: 786. Ancak. Tanr› fikrini ima etti¤i için ruh fikrinin. “Ak›l ile Özne. toplumsal bünyenin de bu do¤al yasalara uygun olarak iflledi¤ini. tek biçimlilikten yana. En temelde modernlik.

Aksine. Touraine’e göre özne kendi bafl›na modernli¤in da¤›lan dünyas›n› bir araya getiremez. Fakat bu yeterli K ‹ T A dönüfltürmelerini P de¤ildir çünkü modernli¤in bir yüzü ak›lc›laflma ise di¤er yüzü de ferdiyet kazanmad›r (subjectivation). bir topluma mensup olundu¤unun fark›nda olarak uzlaflt›r›lmas›na kalk›flmak olarak anlafl›lmal›d›r (Touraine. Bu birliktelik içinde Özne bir üst benlik (süper ego) ya da kolektif vicdan de¤il. kendi deneyimlerini ve hat›ralar›n› kiflisel bir hayat hikâyesi içinde birlefltirmek için kendini bir aktör olarak ortaya koyma ve aktör olarak tan›nma iradesidir. 1995: 205-7). Bu birlefltirme ancak ak›l ile Öznenin yeniden bir araya gelmesi/getirilmesi ile mümkün olabilir. “bilim ad›na öznenin d›flar› at›lmas›” ve böylelikle onu oluflturan iki unsurdan birinin tahrip edilmesidir. Özne. 1995: 218-20). Ak›lc›l›k ad›na. onun çürümesini oluflturmaktad›r. tarih ve devrim ad›na. Bu haliyle Özne ne araçsal akl›n. öncelikle bu karmafla ile S‹ZDE ve de¤erlerin ço¤ulculu¤unu kabul etmekten geçmektedir. geçmifle ve kaybolmufl bir düzene özlem hiçbir zaman zay›f olmam›flt›r (Touraine. iflçiler ve sömürge alt›ndaki insanlar gibi tutku ile özdefl tutulan toplumsal kategorileri ak›lc›l›k ile özdeflleflen kapitalist seçkinlerin boyunduru¤u alt›nda ezmifltir” (Touraine. modernli¤i bugün içinde bulunduD‹KKAT ¤u çürüme ve karmafladan kurtarmak ve onun da¤›lan parçalar›n› bir araya getirerek yeni bir birlik oluflturmak mümkündür. 1995: 178). Belki daha önceki hiçbir medeniyet bu derece bir merkezî ilke yoklu¤u yaflamam›flt›r. Ancak. çocuklar. kültürel e¤ilimlerin kendilerinin di¤erlerinden bütünüyle farkl› ve üstün olduklar›na inanmas›n› ve kendilerini siyasi tahakküm aray›fl›nda olan toplumsal güçlere önler (Touraine.SIRA deneyim Araçsal akl›n ya da teknik ak›lc›l›¤›n bu yeni birli¤in oluflturulabilmesinde büyük bir rolü vard›r. Modernli¤in trajedisi onun kendisinin di¤er yar›s›na karfl› bir mücadele T E L Eiçinde V ‹ Z Y O Ngeliflmifl olmas› yani. cemaatçi ya da bireyci olmaya bafllad›¤›nda modernli¤in krizi zirveye ulaflm›fl demektir (Touraine. Bireyin kendi eylem ve durumlar›n› kontrol etme. Zira teknik ak›lc›l›k modernli¤in parçalar›n›n birbirlerinden bütüAMAÇLARIMIZ nüyle kopmas›n›. akl› özgür k›labilmek için duygular› ve tahayyülleri bast›rm›fl ve kad›nlar. SIRA S‹ZDE 2 Sizce. “kutsal olandan SIRA S‹ZDE alelâde olana geçifl” ifadesi ile burada ne kastedilmektedir ve sosyolojik düflünce tarihinde bu kavramlar›n size hat›rlatt›¤› baflka isimler var m›? DÜfiÜNEL‹M MODERNL‹K VE ÖZNE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Bir toplum ya piyasa gibi hareket etti¤inde ya da kendini bütünüyle bir kültürel S O R U kimlik ile tarif etmeye bafllad›¤›nda ve onun aktörlerinin at›flar› pür kültürel. yüzleflmek. özgürlük demektir. kiflisel arzu ve ihtiyaçlar›n bir flirkete. bir kültür veya cemaate mensubiyetten kaynaklanan sorumlu- . onun böyle bir teflebbüste kullan›labilecek bir araç olarak da görülmemesi gerekir. Dolay›s›yla bugün modernlik dedi¤imiz fley “sadece özne ile ak›l aras›nda ve vicdan ile bilim aras›nda artan bir etkileflim” sayesinde mevcut olabilecekken. toplumsal normlar ve kurallar ad›na. ayn› zamanda. toplumun iyili¤i ad›na. modernlik kendi tarihinde ‹NTE RNE T izleyerek “akl›n zaferine izin vermek için özne fikrini terk etbunun aksine bir yol mifl. de¤erlerin ya da gelene¤in sevki ile hareket eden Weber’in düflüncesindeki aktör ne de toplumsal olgular›n bask›s› ya da sevki ile hareket eden Durkheim’›n düflüncesindeki bireydir. Buna karfl›l›k. Kilise ile devletin ayr›lmas›n›n temel ilke oldu¤u bu laikleflmifl kültürde hiçbir büyük dinin baflat bir etkisi yoktur. 1995: 98-99). Bunun yolu. 1995: 102).36 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› On dokuzuncu yüzy›l›n sonundan beri içinde yaflamakta oldu¤umuz kültürel ve toplumsal alan bütünlü¤e sahip de¤ildir: bu hal modernli¤in yeni bir aflamas›n› de¤il. Touraine’e göre.

Ünite . dolay›s›yla farkl› rejimlerin ve onlar›n somut uygulanma biçimlerinin sürekli olarak birbirleri ile karfl›laflt›r›lmalar›n› gerektirir. ak›lc›laflma ile ferdiyet kazanma aras›ndaki zor iliflkileri idare etmeye dayand›¤› ve Öznenin ise araçsal akl› kiflisel ve kolektif bir kimlik ile birlefltirmeye teflebbüs oldu¤u düflünüldü¤ünde. demokrasi en iyi ak›lc› düflünce. sistemlerin mütehakkim mant›¤›na karfl› yürüttükleri savaflt›r. Bu ise sürekli olarak farkl› ülke ya da ülke gruplar›n›n siyasal durumlar›n›n. modernlik fikri Özne etraf›nda infla edilebilir (Touraine. yani s›naî demokrasi. “Demokratik rejim azami say›ya azami özgürlük veren ve mümkün olan azami çeflitlili¤i koruyan ve tan›yan siyasal hayat biçimidir” (Touraine. Aksine demokrasi. Touraine’e göre. yani evrensel olarak kucaklay›c› ve kuflat›c› bir kuram olmas›n› arzu eder. öznenin var olabilmesinin önflart›d›r. Menfi özgürlükler ile müspet özgürlükler aras›ndaki ba¤› sa¤layan fley iseAMAÇLARIMIZ tâbi ve ba¤›ml› olanlar› serbestçe hareket etmeye ve onlar›. Ayn› zamanda o kuram›n›n hem modernleflmifl hem de modernleflmekte olan ülkeleri birlikte kapsayan. 1997: 11-13. 1995: 207. iktisadi. 19). K›sacas› demokrasi özne siyasetidir. 1997: 18). 221-22). Touraine taraf›ndan bir toplumun ya da onun aktörlerinin kendilerini pür kültürel. sistemlerin egemen mant›¤›na karfl› ‹ N yürüttükleri TERNET bir savafl. Yorumcu oldu¤u kadar normatif bir kuramc› olarak Touraine’in Özne. modernli¤in ak›l ile Özne. ‹lk olarak. siyasi ve kültürel kaynaklara sahip olanlarla eflit olarak haklar ve garantileri tart›flmaya muktedir k›lan demokratik iradedir. Demokrasi her fleyden önce ulus devletin ve serbest piyasa düzeninin varl›¤›n› gerektirir. cumhuriyetçi kültür özgürlü¤ü vatandafll›k ile özdefl tutarken demokratik kültür insan haklar›n› vatandafl›n görevleri anlay›fl›n›n ve tüketici taleplerinin karfl›s›na koyar (Touraine. luklar ad›na ve kendini be¤enme ad›na flekillendirilmifl olan benli¤ini k›rarak ve fakat bir dile. 1995: 225-26). bütün güçlere karfl› direnir ve farkl› olma ve hatta kitle toplumunda yaln›z olma hakk›n› savunabilirse. Dolay›s›yla. bir hat›raya sad›k kalarak kendi özgürlü¤ü ad›na ferdiyet kazanma teflebbüsüdür (Touraine. demokrasinin en büyük baflar›lar›ndan biri olmufltur. Demokrasinin büyük görevi kitle kültürü içinde çeflitlilik üretmektir. öznelerin.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 37 Touraine sosyolojisinde toplumsal aktör eylemleriyle kendi toplumunu flekillendirme ve tarih yapma iradesine sahip tarihsel Özne olarak anlafl›l›r. cumhuriyetçi kültür birlik peflinde iken demokratik kültür çeflitlili¤i korur. . Çünkü küreselleflmenin egemen oldu¤u bir dünyada bir ülkede demokrasinin yaflayabilmesi ancak di¤erlerinde de mevcut olmas› ve yaflat›lmas› flart›na ba¤l›d›r (Touraine. e¤er Özne. anayasal ve hukuki garantilere sahip siyasal ço¤ulculuk ve laiklik demektir. kurulu güçlerin bizi kendilerine tapt›rd›¤› bütün putlar› k›r›p. ‹kincisi. kiflisel özgürlük (liberty) ve kültürel bir kimli¤i 3 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Touraine’in demokrasi ile özne aras›nda kurdu¤u TE LEV‹ZYON iliflkiye göre demokrasi. 1995: 13). demokrasi ve modernlik aras›nda kurdu¤u iliflkiler çok yönlü ve çok katmanl›d›r. bir yüze. BirDyordam olarak de‹KKAT mokrasi yönetilenlerin kendi yöneticilerini seçmeleri. Bu birincisi. Bundan dolay› demokratik kül‹ N T farkl›l›klardan ERNET tür ile cumhuriyetçi kültür aras›nda büyük farkl›l›klar vard›r.2. toplu pazarl›k örne¤inde oldu¤u gibi. cemaSIRA S‹ZDE atçi ya da bireyci bir tav›rla tarif etmeleri nas›l anlafl›lmaktad›r? DÜfiÜNEL‹M MODERNL‹K ‹LE ÖZNE VE DEMOKRAS‹ ARASINDAK‹ ‹L‹fiK‹LER S O R U Touraine’in Critique of Modernity (1995) adl› çal›flmas›nda tan›mlad›¤› bu Özne onun demokrasi kuram›n›n da merkezinde yer al›r. bir özne siyaseti ve öznenin var olabilmesinin bir ön kofluludur. menfi özgürlüklerin (yaSIRA S‹ZDE ni kiflisel özgürlüklere sayg›n›n) müspet özgürlüklerle (yani ço¤unluk taraf›ndan adil oldu¤u düflünülen bir sosyal sistem) ile uzlaflt›r›lmas› da gerekir. Ayr›ca. kendi kültürleri ve ba¤TE L Eözgürlükleri V‹ZYON lam›nda. Bu nedenle toplu pazarl›¤›n bafllaK ‹ T A P t›lmas›. öznelerin kendi kültürleri ve özgürlükleri ba¤lam›nda. Ancak demokrasi basitçe bir dizi kurumsal garantiler ya da menfi özgürlükler demek de¤ildir.

1997: 15). demokratik bir toplum bireylerin özgürlü¤ünü ve farkl›l›klara sayg›y› özel ve kamu idaresinin teknikleri ve yasalar› vas›tas›yla kolektif hayat›n ak›lc› idaresini birlefltirir. aslî amac› bireylerin ve kolektiflerin özgürlükleriyle iktisadi faaliyet ve yasal standartlar›n uzlaflt›r›lmas› olan kurumsal bir infla olarak görülmedikçe demokratik kültür vücuda gelmez (Touraine. SIRA S‹ZDE 4 Geçmiflte ya SIRA da günümüzde hangi tür talepler ve uygulamalar çok kültürlülü¤e örnek olaS‹ZDE rak gösterilebilir? DÜfiÜNEL‹M Touraine’e göre. özgürlük arzusu bireyli¤i.. “. ‹slam ümmetinden ve Bat› medeniyetindenim” bireflimini hat›rlat›r. Bir birey.toplumsal hayat› bir hoflgörü alan›na indirger ve böylece ayr›mc›l›¤›n. bireyin tek bir mensubiyet ilkesi ile tan›mlanamayaca¤›. .. Hâlbuki siyasal bir rejim olarak demokrasi. Gökalp’in düflüncesindeki Bat› medeniyeti Touraine’in Weber’ci anlamda kulland›¤› teknik ya da araçsal ak›l ile hemen hemen özdefltir. özgürlük arzusunu bir kültüre üyelik ve akla dayanma ile birlefltirdi¤i ölçüde bir Öznedir” (Touraine.. Geliflmifl S O R U gruplar› ve az›nl›klar› iktisadi ve idari sistemin k›s›tlar›ndan ülkelerde bireyleri. ak›lc›l›k ve kültürel aidiyeti birlefltirdi¤i ölçüde Öznedir.38 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› uzlaflt›rma olarak tan›mlanabilir. devletin da benzeri bir d›fl failin müdahalesine ba¤l› olan yerlerde talep D ‹ Kya KAT DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ . Touraine’e göre: Ayn› flekilde ve ayn› sebeple. Ancak bu birlefltirme çabas› dinsel bir çaba ya da din ad›na bir çaba de¤il. bir birey özgürlük.Toplum. mezhepçili¤in ve kutsal savafllar›n yolunu açar”. 1997: 15). 2000: 256). laik bir çabad›r çünkü toplumsal hayat insan›n yaratt›¤› bir hayatt›r ve modernlikle birlikte art›k toplumsal hayat›n kendisine aflk›n bir alanda duran bir öznesi ya da böyle bir düzlemden gelen ilkeleri yoktur. her türden az›nl›¤›n haklar›n› tan›d›¤› ve onlar› kendi temel haklar›n› icra etmekten al›koymad›¤› bir rejimdir. 1997: 15). özgürlük ile bütünleflmeyi adeta dinsel bir bütünlük anlay›fl›na uygun bir flekilde birlefltirmek istemektedirler ve Touraine bunu aç›kça ifade eder (Touraine. hem kendine has hem de baflkalar› ile paylaflt›klar› ortak yanlar olaca¤›n› ve ferdiyetin yani öznenin buradan ortaya ç›kaca¤› konusunda benzer düflünceye sahiptirler. Kendi ç›karlar›nca yönlendirilen bireyler içinde yaflad›klar› demokratik toplumu her zaman desteklemezler. Touraine’in Özne ile demokrasi aras›nda kurmufl oldu¤u bu paralellik ve eklemleflme Gökalp’in Türkiye’de modern ulus devletin inflas›na rehberlik edebilecek ilkeleri belirlemek için kültür ile medeniyet aras›nda yapt›¤› ayr›mdan hareketle ortaya koydu¤u “Türk milletinden... kendi ç›karlar›na ayk›r› da olsa. Her ikisi de teknik ak›lc›l›¤›n belli bir kültür ya da cemaatle özdefl olamayaca¤›n›. Onun nazar›nda. Her ikisi de çokluk ile tekli¤i.. Bu nedenle Touraine’e göre demokratik kültür çok kültürlülü¤ü ve bütünlefltirici evrenselli¤i ayn› anda ve fliddetle reddeder çünkü çok kültürlülük herkesi belli bir cemaate hapseder. kültürel kimlik özelcili¤i (particularism) ve ak›l ise evrenselli¤i temsil eder. Hâlbuki modernleflmeleri toplumsal aktörlerin de¤il. “Demokratik ruh birlik ile çeflitlili¤in birbirlerine ba¤l› olduklar›n›n fark›nda olmaya dayan›r” (Touraine. Demokrasinin inflas› için bireycilik yeterli bir ilke de¤ildir. “davran›fl›. Baflka bir ifadeyle. ço¤ulculu¤un savunulmas› geliflmeleri dâhili dinamiklere dayanan toplumlar ile bunu baflaramayan toplumlarda farkl› biçimler al›r. 1997: 16). . özerklefltirebilmek daha kolayd›r... sadakatlerin ve hat›ralar›n çeflitlili¤ini k›nar ve reddeder” (Touraine. Bütünlefltirici evrenselli¤i amaçlayan anlay›fl ve ruh ise “kendi evrenselli¤i ad›na özel inançlar›n. her türden ço¤unlu¤un.

Yirminci yüzy›l›n faflist ve sosyalist rejimleri totaliteryen rejimlerin örneklerini teflkil ederler (ElOjeili. modernleflmifl ülkelerde laissez faire tutumundan. 2007: 222). özgürlük ve eflitlik gibi ahlâki ilkelere müracaattan do¤mufltur. Demokrasi. tek parti yönetimi ve hayat›n her alan›na ve düzeyine devletin müdahale etmesi onu otoriteryenlikten ay›ran bafll›ca özellikler olarak düflünülür.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 39 Touraine’in Özne. etnik ya da dini gruba mensubiyetleri ile ilgilenip. Demokrasi hem geliflmifl hem de geliflmemifl ülkelerde tehdit alt›ndad›r: geliflmifl ülkelerde laissez faire tutumundan. Fakat ayn› zamanda. 1997: 21-22). ikincisi vatandafll›k üçüncüsü ise siyasal liderlerin temsil edebilirli¤idir. Ancak bundan dolay› ne böyle toplumlarda demokrasiye yer yoktur. Totaliteryenlik kavram› halk›n bütünüyle ya da hemen nerdeyse bütünüyle devlet taraf›ndan tahakküm alt›na al›nd›¤› bir siyasal rejime at›fta bulunur. Bu siyasal biçim içinde gücü elinde bulunduranlar seçmenlere karfl› sorumlu de¤ildirler ve kamu siyasalar›n›n ve uygulamalar›n›n ald›¤› flekil toplumsal r›zaya dayanmaz. Böyle yerlerde demokratik düflünce ve toplumsal hareketler her iki otoriteryen çözüme karfl› savaflmal› ve hem köktencili¤in hem de militarizmin kurbanlar›n› savunmal›d›r (Touraine. Bu boyutlar› birlefltiren bir merkezî ilkenin olmay›fl› siyaset alan›nda modernli¤i tan›mlayan din ile devletin birbirinden ayr›flmas›n›n mant›ki bir sonucudur çünkü laiklik bizi toplumsal örgütlenme için felsefi ya da ahlâki temellere dayanmayan ilkeler bulmaya zorlar. Siyasal ve hukuki biçimsellik dün oldu¤u gibi bugün de egemen gruplar›n gücünü tehdit eden toplumsal talepleri reddetmek için oligarflik bir flekilde kullan›labilir. Daha ideolojik olmas›. 34). Buna karfl›l›k özgürlük ve eflitlik gibi ilkelere müracaat tahakküm alt›ndaki gruplar›n kendi durumlar›na ahlâki bir tan›mlama getirebilmelerine imkân sa¤lar. geliflmekte olan ülkelerde ise totaliteryen diktatörlükten ortaya ç›kan bir tehdit. edilen haklar birey haklar› olmaktan çok cemaat haklar›d›r ve bunlar icbarî (zorunlu) modernleflmeye direnç göstermek için kullan›labilir. demokrasi ile hukuk devleti aras›nda zorunlu bir ba¤ yoktur çünkü demokrasi hukuk devletinden de¤il. öznenin var olabilmesinin bir ön koflulu olarak. Dolay›s›yla geliflmekte olan ülkeler aç›s›ndan demokrasi bireysel ya da özel özgürlükler ile toplumsal bütünleflmenin uzlaflt›r›lmas›.2. Geliflmekte olan ülkelerde bir kültür ya da din ile bir toplum ve devlet aras›nda do¤rudan bir iliflki kurmak suretiyle cemaate müracaat etmek demokrasiyi tahrip eder. Otoriteryenlik kavram›. Toplumsal aktörler ve onlar›n arac›s› ya da temsilcisi olan siyasi failler olmad›kça demokrasinin temel gereklerinden biri mevcut de¤il demektir. bir köy. siyasi bir topluma ait olduklar›n› hissedip hükümetle ilgilenmedikleri müddetçe onlar›n kendi yöneticilerini seçme özgürlü¤ünün bir anlam› yoktur. birbirini tamamlayan fakat herhangi bir merkezî ilke taraf›ndan birlefltirilmemifl olan üç boyutu vard›r. S‹YASAL MODERNL‹K VE DEMOKRAS‹N‹N BOYUTLARI Touraine’e göre. Bundan dolay›d›r ki. demokrasi ve modernlik aras›nda kurdu¤u iliflkiler çok yönlü ve çok katmanl›d›r. 1997: 26-27. halk›n egemenli¤i fikri siyasal hayat› toplumsal aktörler aras›ndaki iliflkilere tâbi k›ld›¤›ndan demokrasinin geliflimine do¤rudan bir katk› sa¤lar (Touraine. geliflmifl ülkelerde mevcut olaca¤›n›. siyasal düzlemde demokrasinin birbiriyle ba¤lant›l›. bireylere ya da gruplara karfl› keyfi uygulamalara yönelebilen bir siyasal yetki biçimine at›fta bulunur. hem modernleflmifl hem de modernleflmekte olan ülkelerde tehdit alt›ndad›r. yönetilenler s›rf bir aile. yöneticilerin gücünün seçimler ve gücün uygulanmas›n›n s›n›rlar›n› tan›mlayan bir yasal çerçeveye sayg› ile s›n›rland›r›lmad›¤› bir yerde ise seçme özgürlü¤ünün bir anlam› yoktur. Touraine’e göre. otoriter bir devlet kaç›n›lmazd›r demek do¤rudur ne de dolay›s›yla demokrasinin sadece zengin. 2007: 5018). modernleflmekte olan ülkelerde ise totaliteryen diktatörlükten kaynaklanan bir tehditle karfl› karfl›yad›r. Ancak. 1997: 16-17). Bu nedenle demokrasiyi siyasal bir toplum içinde ç›karlar›n temsilinin gücün s›n›rlanmas› ile birlefltirilmesi olarak tarif etmek de mümkündür (Touraine. Öte yandan. Otoriteryen rejimler kiflisel diktatörlüklerden parti ve askeri diktatörlülerine var›ncaya kadar çok çeflitli flekiller alabilirler ve esas itibariyle demokratik olmayan bir siyaset biçimi temsil ederler (Palma. Bununla birlikte modernli¤i özel olarak modernleflmifl (sanayileflmifl) toplumlar›n iflleme biçimi olarak gören Touraine’e göre demokrasi. siyasal modernli¤in iki veçhesi vard›r. Üçüncü dünyan›n pek çok ülkesinde yap›labilecek tek gerçek tercih ya milliyetçi ya da cemaatçi bir diktatörlük aras›nda gibi görünür. Demokrasinin bu üç boyutundan biri temel haklara sayg›. di¤erlerinin özellikle bu iktisadi modernleflmeyi geçirmelerini beklemek gerekti¤ini söylemek do¤rudur. geliflmifl ülkeler aç›s›ndan ise özne ile akl›n uzlaflt›r›lmas› teflebbüsü olarak tan›mlanabilir. Bunlardan biri devletin keyfi gücünü s›n›rlayan hukuk devleti ya da hukuki temel. . Ünite . di¤eri ise halk›n egemenli¤idir.

Ancak. Örne¤in devlet gücünün s›n›rlanmas› ve temel haklara sayg› ‹ngiltere’de. Montesquie’de oldu¤u gibi. Aksine o toplumsal hayat›n eflitsizlikler üzerine kurulu oldu¤unu ve demokrasinin bu eflitsizliklerden kaynaklanan bir toplumsal mücadele alan› oldu¤unu teyit eder.E¤er etki yukar›dan afla¤›ya do¤ru uygulan›yorsa demokrasi yoktur. bu temsilcilerin de devleti kontrol etti¤i bir toplumu demokratik olarak tan›mlayabiliriz. yürütme ve yarg›n›n ayr›l›¤›) demokrasinin temel unsurlar›ndan biri olarak düflünülemez zira böyle yapmak güçlerin biçimsel örgütlenmesiyle alâkal› bir hususu gücün temel haklar taraf›ndan s›n›rlanmas›yla kar›flt›rmak anlam›na gelir. Dahas›. Öte yandan demokrasinin birbirini tamamlayan bu üç boyutu aras›nda ideal bir dengeden söz etmek mümkün de¤ildir. 1997: 31). 1997: 37. Halk›n egemenli¤i ilkesinin güçlerin ayr›l›¤› ilkesine öncelik kazand›¤›n›n nas›l fark›na varamay›z? Siyasal kurumlar düzlemi toplumsal aktörler düzleminden ayr›lmamal›d›r. kamuoyunun büyük oranda etkilemedi¤i bir hukuk çok çabucak güçlülerin ç›karlar›n› savunman›n güçlü bir arac› haline gelir. Touraine’in devlet gücünün s›n›rlanarak özgürlüklerin geniflletilmesi ve teminat alt›na al›nmas›na atfetti¤i bu merkezî önem Montesquieu ile bafllay›p Tocqueville ile devam eden özgürlük ve eflitlikten hangisinin demokrasi aç›s›ndan daha önemli oldu¤u tart›flmas›nda Touraine’i Montesquieu’ye daha yak›n k›lar. Dolay›s›yla. Touraine. hem devlet hem de siyasal sistem düzleminde halk›n iradesinden özerk gayri-siyasal bir unsur olmal›d›r. aksine sivil toplum. Touraine aç›s›ndan esas mesele kendi bafl›na ve biçimsel olarak güçlerin ayr›l›¤› de¤il. Benzer flekilde yasama gücünün de yürütme gücü üzerinde bir etkisinin olmas› gerekir ve siyasal partiler bu etkiyi do¤urmal›d›rlar (Touraine. yöneticilerin temsil edebilirli¤i ise yirminci yüzy›l Fransa’s›nda daha bir öne ç›km›fl görünmektedir (Touraine. Devlet sadece ülkenin ve ulusun de¤il. Fakat yine de.40 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Touraine için demokrasi meselesi biçimsel olarak güçlerin ayr›l›¤›ndan ziyade sivil toplum. siyasal sistem düzleminde ise hukuk ve denetim mekanizmalar›n›n al›nan karalar›n yasal ve anayasal olmas›n› temin etmeleri demektir. Demokrasinin varl›k flart› olarak devlet gücünün s›n›rlanmas› sorunu ayn› zamanda güçler ayr›l›¤› meselesinin nas›l anlafl›lmas› gerekti¤i sorununu da gündeme getirir. toplumsal aktörlerin ve onlar›n özgürlük ve sorumlulu¤a eriflmelerinin hizmetkâr› olmad›kça demokrasi var olamaz (Touraine. Bu genel fikirden ç›kan sonuç fludur ki. 1997: 28-29).. meclis ve hükümet) ve devlet aras›ndaki ba¤lant›lar›n do¤as› ve etkilerin yönünün nas›l kuruldu¤u ile alâkal›d›r: . . Farkl› ülkelerde bunlardan biri ya da ikisi di¤erinden daha fazla öne ç›kabilir. siyasal toplum ve devlet aras›ndaki ba¤lant›lar›n nas›l kuruldu¤u ile iliflkilidir. Bir birlik ilkesi-ço¤unluk talebi-ile özerklik ilkesinin bu birleflimi idarenin siyasallaflt›r›lmas›na ve toplumsal aktörlerin neokorporatist bir flekilde siyasal güç ve parti aristokrasisi (partitocroza) ile birleflmesine tercih edilir (Touraine. siyasal toplum (partiler. vatandafll›k ve özgürlükten çok eflitlik ve toplumun bütünleflmesine ve yasalara sa¤lam bir temel oluflturan ahlâki ve dinsel fikirlere öncelik vermek Amerika Birleflik Devletleri’nde. 40).. 1997: 32).. Touraine aç›s›ndan güçler ayr›l›¤›n› (yani yasama.. siyasal rejimin ›l›ml›l›¤›n› sa¤lad›¤› için eflitsizlikleri dolayl› olarak olumlamak niyetinde de¤ildir. Touraine’in nazar›nda. demokrasi fikrinde hiçbir ilke devlet gücünün temel haklara sayg› talebi taraf›ndan s›n›rlanmas›ndan daha merkezî bir öneme sahip de¤ildir. Devlet düzleminde bu memurlar profesyonellerden ba¤›ms›z olmal›d›r demektir. fakat içinde toplumsal aktörlerin kendi temsilcilerini.

biAMAÇLARIMIZ liflim alanlar›ndaki taleplerinin dikkate al›nmas› (Touraine. Bunlardan ilki toplumsal çat›flmalar› ortadan kald›rmak veya bask›lamak ya da milliyetçili¤i beslemek amac›yla devletin emek örgütleri gibi büyük örgütleri denetimi alt›na almas›na at›fta bulunur. D ‹ K K A Tkiflisel veya (››) bu gayri-flahsi tahakküm sisteminin toplumsal aktörleri kendi cemaatçi kimliklerine kapanmaya zorlamas› ve bu suretle az›nl›klar›n reddedilmesini teflvik etmesi karfl›s›nda kültürel çeflitlili¤in sayg› görmesini temin etmeSIRA S‹ZDE si ve herkese eflit toplumsal ve kültürel haklar› garanti etmesi ve (›››) üretim ve yönetim sistemlerinin teknik ak›lc›l›¤›na tâbi olan tüketicilerin sa¤l›k. Bu hal programlanm›fl toplumun merkezî önemi haiz sorusunu ortaya koyar ki o da birlikte yaflay›p yaflayamayaca¤›m›zd›r (Touraine. 2000: 249). Sanayi-sonras› toplumunda ya da di¤er ad› ile programlanm›fl toplumda art›k temel toplumsal çeliflki teknik. ilerleme. kategoriler ve kolektiviteler aras›nda bir çat›flma vard›r. odalar. ticari ya da mali mekanizma ile ba¤›ml› tüketici aras›ndad›r. demokrasi ile toplumsal hareketler aras›nda biri olmaks›z›n di¤eri olamayacak derecede bir ba¤lant› vard›r. 1995: 123). Ancak bu çat›flma sanayi toplumunda ve ça¤dafl dünyada farkl› biçimler almaktad›r. sanayi sonras› toplumda tahakküm gayri-flahsileflirken ba¤›ml›l›¤›n flahsileflmesi ile ne kastedilmektedir ve bunun önceki tahakküm ve ba¤›ml›l›k iliflkilerinden ne fark› vard›r? 5 SIRA S‹ZDE Touraine’e göre.. giderek daha fazla bir flekilde kültür ve flahsiyetler alan›na müdahil olan pazarlar›n hükmetti¤i bir dünyada demokratik siyasetin evrensel haklara müracaat etmekten daha fazla olarak kiflisel ve kolektif kimliklerin savunulmas›nda yapaca¤› çok fley vard›r (Touraine. Touraine’in kastetti¤ini de içeren ikinci anlam› ise iflçi ve iflveren sendikalar›. ba¤›ml›l›k flahsileflmektedir” (Touraine. Baz› hallerde bu arac› örgütler sahip olduklar› özel statülerden dolay› adeta hükümetin uzant›s› haline gelebilirler (Jary ve Jary. TOPLUMSAL HAREKETLER VE KÜLTÜREL DEMOKRAS‹ Touraine’e göre. Bunlar: (›) artan eflitsizlikler ve daha fazla S O R U d›fllanmaya yol açan küresel iktisadi ve mali sistemler karfl›s›nda s›n›f farkl›l›klar›n› azaltmak ve ekonomi üzerindeki toplumsal ve siyasal kontrolü art›rmak. SIRA S‹ZDE Sizce.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 41 Korporatizm genellikle iki flekilde anlafl›l›r. Ünite . bilim ve teknoloji gibi ayn› de¤erleri paylaflan mülk sahipleri ile ücretle geçinenler aras›ndaki toplumsal çat›flma biçimini alm›fl ve sosyal demokrasi ile sonuçlanm›flt›r.. ücretler vb konularda kendi üyeleri ile hükümet aras›nda arac›l›k yapmalar›na at›fta bulunur. Sanayi toplumundaki çat›flma emek. öte yanda ise anlam yaratma kabiliyetleri inkar edilmifl veya marjinallefltirilmifl ya da d›fllanm›fl bireyler. Sadece maddi eflya ve hizmetlerin alan›na de¤il. Zira demokrasi toplumsal çat›flmalar›n kurumsallaflmas›n›n hem arac› hem de sonucudur. Özne bir yandan pazar ve teknolojilerin zaferine karfl› mücadele ederken di¤er yanda cemaatçili¤e ve ondan ortaya ç›kan otoriteryenli¤e karfl› mücadele vermektedir. e¤itim. bu yeni demokrasi yukar›da tan›mlanan kültürel demokrasidir ve onun üç temel amac› vard›r.. 2000: 248-49).2. 2000: 89:) Bir zamanlar toplumsal has›mlar paylaflt›klar› de¤erlerin toplumsal kullan›m› üzerine çat›fl›rken flimdi bir yanda kendi de¤erini dayatan bir sistem. 2000: 249-50). kooperatif üst birlikleri gibi ç›kar gruplar›n›n fiyatlar. ToK ‹ T A P DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . Bu yeni toplumda “tahakküm gayri-flahsileflirken.

Kad›n hareketi toplumun tamam›n› etkiledi çünkü o bedenin ve cinselli¤in özgürlefltirilmesini talep etti (Touraine. birleflmifl ve fleffaf bir toplumun. Buna göre toplumsal hareket bir ç›kar grubu ya da siyasal bask› oluflturma vas›tas› de¤ildir. Marx’›n toplumsal hayat›n tahakküm üzerine kurulu oldu¤u fikri ile Weber’in aktörlerin de¤erler taraf›ndan yönlendirildi¤i fikirlerinin birlefliminden devflirir. mücadele basitçe egemen düzene karfl› bir mücadele olmamal›d›r. ‹flçi sendikalar› kapitalist sömürüye karfl› eme¤i ve zanaatlar› savundular. karfl›l›kl› tan›man›n ön flartlar›n› yaratarak ve özgür bir toplumun bir parças› olundu¤u hakk›nda fark›ndal›k yarat›larak özgürlük faal bir flekilde savunulmal›d›r” (Touraine. Emek dünyas› iflverenlere ilerleme ve s›naî toplum ad›na karfl› ç›kt›. d›fl güvenlik ve adaletin sa¤lanmas›yla s›n›rl› tutulmas› ve iktisadi alan›n bütünüyle serbest b›rak›lmas› görüflünü ifade etmek amac›yla kullan›lan bir terimdir. Sosyoloji tarihinde bu görüflü savunan önemli isimlerden birisi Herbert Spencer’dir (Yayla. Demokrasi ve toplumsal hareketler için özgür ve adil toplum fikrinden daha tehlikeli bir fley olamaz. sömürge karfl›t› hareketler ortak bir milli veya kültürel kimli¤in fark›nda olunmas›ndan ilham ald›lar. cemaatçi. 1988: 8). 2000: 250). Bu hareketlerin amac› eflitlik ilkesinin zaferini sa¤lamak veya eski üretim. etnik veya kültürel temizli¤in. Günümüzün toplumsal hareketleri art›k mükemmel bir toplum modelinin ve o sebeple de herhangi bir . siyasal. 2000: 117). kaç›n›lmaz olarak otoriteryenli¤e götürür (Touraine. Projenin kendisi Öznenin kendisinden daha önemliydi. yeni bir insan›n yarat›lmas›n›n ve tam mutabakat›n önünde duran her fleyin ortadan kald›r›lmas›n›n hayalini kurarlar” (Touraine. “Herkes için eflit f›rsatlar temin ederek. mücadeleye toplumun bütünü taraf›ndan merkezî addedilen de¤erler ad›na giriflilmelidir. 2000: 50). Tarihi birçok kere atefle vermifl olan bu toplumsal hareket anlay›fl› art›k çözülmüfl ve çürümeye yüz tutmufltur. toplumsal hareket belli bir toplumsal kategorinin ayn› anda hem özel hem de genel olan bir tahakküm biçimine karfl› ç›kmas›na izin veren bir toplumsal eylemden ortaya ç›kar. yönetim ve hiyerarfli biçimlerini k›r›p bunlar›n yerine yeni bir toplum yaratmakt›. Aksine. toplumsal hareket kavram›n›. bir hareket olumlu bir vas›f için talep ortaya koymal›d›r.42 Laissez-faire siyaseti devletin toplumsal hayat içindeki rolünün iç güvenlik. 2001: 49). Dahas›. siyasal veya toplumsal s›n›f anlam›nda tan›mlanm›fl kolektif bir Öznenin ve onun vas›tas›yla da toplumun radikal bir flekilde yeniden inflas› projesinin vücut bulmufl haliydiler. Tahakküme muhalefet kendi bafl›na bir toplumsal hareket üretmez. Toplumsal hareketlerin bu vas›flar› devrimci eylemler ile tam bir tezat oluflturur çünkü “devrimci eylemler her zaman toplumsal. sömürgeci tahakküme karfl› kendini tayin ve bu nedenle özgürlük ad›na savafl›ld›. rekabetini ifade eder (Touraine. Touraine. Geçmiflte toplumsal hareketler dinsel. 2000: 90). 2005: 137-140) Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› uraine’in kanaatince demokrasi kültürel laissez-faire siyasetine ya da genel bir hoflgörüye indirgenemez çünkü böyle bir fley toplumun bütünüyle parçalanmas› ve eflitsizlik ve ayr›mc›l›¤›n daha da kötü bir hal almas›na yol açar. Toplumsal hareket. ayn› de¤erleri veya kültürel yönelimleri paylaflan ve birbirleri ile tahakküm ve çat›flma içinde olan aktörlerin paylaflt›klar› kültürün ve onun üretti¤i faaliyetlerin toplumsal yönetimi konusundaki mücadelesini. Bu toplumsal kategori karfl› ç›k›fl›n› hasm› ile paylaflt›¤› genel de¤erler veya yönelimler ad›na ve hasm›n›n meflruiyetini reddetmek için yapar (Touraine. Kendini böyle bir fikirle özdefllefltirmifl bir demokrasi ya da bunun için kendini belli bir toplumsal hareketle özdefllefltiren bir siyasi güç demokrasiye de¤il. ve kad›nlar›n kendi ba¤›ml›klar›na karfl› mücadelesine ilham veren özel bir difli kimli¤inin teyit edilmesiydi.

ondan kesin bir kopma yaratarak yepyeni bir toplum ya da özne infla etme amac›ndayd›lar. . sanayi toplumu ve öncesinin toplumsal hareketleri bir toplumu ya da özneyi radikal bir flekilde yeniden infla etme. Geleneksel olarak H›rvat ve Boflnak milliyetçili¤ine karfl› olan S›rp milliyetçili¤inin Büyük S›rbistan’› kurmak için giriflilen bir etnik temizlik hareketine dönüflmesi bunun bir örne¤idir.2. Bunlar belli bir Özne figürünü savunmak ya da dönüfltürmek amac›ndad›rlar ve toplumsal bir has›mla çat›flmaktan ziyade kültürel haklar›n ortaya konmas› ve savunulmas› ile alâkal›d›rlar. karfl› toplumsal harekete (belki bir mezhebe ya da otoriteryen bir hareketlenmeye) dönüflür. Bu hareketlerde art›k doktriner ya da siyasal mesajlar formüle edilmemektedir. toplumsal hareketlerin üç türünü belirler. Toplumsal hareketlerin ikinci türünü kültürel hareketler oluflturur. Bunlar toplumsal. Bir bütün olarak toplumsal hareketlerin demokratik arzular› vard›r. 2000: 117). 2000: 107). Bugün henüz etkileri bütünüyle görünmüyor olsa da Avrupa ve ABD’de yükselen ›rkç›l›k. reddettikleri ile tan›mlarlar (Touraine. günümüzün en önemli kültürel hareketleri ise kad›n hareketi ile siyasal ekoloji hareketidir (Touraine. Ünite . daha önceden bilinen Yahudi aleyhtarl›¤› bunlar›n örnekleridir. bütün toplumsal hareketler kolektif eyleme dayanmalar› bak›m›ndan ortak bir vas›f tafl›rlar ama baz› baflka nitelikleri bak›m›ndan da ayr› bir adla adland›r›lmalar› gerekir. sesi olmayanlara bir ses vermek ve onlar›n siyasal ve iktisadi kararlar›n flekillenmesine kat›l›m›na imkân vermeye çal›fl›rlar” (Touraine. Bunlar›n karfl›t›nda duran ayr›lmaz birleflim ise fliddet cehennemine götüren tarihsel gereklilik fikri. Bunlardan ilki toplumla ilgili (societal) hareketlerdir.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 43 partinin hizmetkâr› de¤illerdir. 2000: 117). 2000: 113-116). Ancak. bir düflman ya da hain ilan ederse o zaman toplumsal hareket vasf›n› kaybedip. devrimci eylem ve totaliteryenliktir (Touraine. 2000: 92-95). Tarihsel anlamda en önemli kültürel hareketler dinsel hareketler olmufllard›r. Böylelikle. Bu vas›flar› ile onlar ›zt›raba. siyasal veya kültürel bak›mdan müspet amaçlara sahip olan ve “ahlâki bir ça¤r›y› toplumsal olarak tan›mlanm›fl bir toplumsal aktör ile di¤eri aras›ndaki aç›k bir çat›flma ile birlefltiren hareketlerdir” Emek hareketi böyle bir hareket olmufltur. seçkin bir gruba meydan okuyan ve halk› devlete karfl› harekete geçirmeye çal›flan hareketlerdir (Touraine. toplumsal hareketler ve demokrasi birbirlerinden ayr›lamaz üç tema olufltururlar. “Onlar. yani mevcut olan› reddederek. Touraine’e göre. Siyasetten uzak durufl onlara özerklik kazand›rmakta fakat ayn› zamanda örgütsel zay›fl›klar›n›n da kayna¤›n› oluflturmaktad›r (Touraine. Touraine’e göre. Touraine’e göre. Sanayi sonras› toplumdaki toplumsal hareketler ise paylafl›lan ortak de¤erlerden hareketle ve onlar ad›na toplumun veya öznenin aksayan yönlerinin demokratik yollar ve araçlarla onar›lmas› amac›ndad›rlar. 2000: 102). Özne. 2000: 98-99). Touraine. bir toplumsal hareket (veya kolektif aktör) kendini bir mesele ile (örne¤in ilerleme) özdefllefltirir ve hasm›n› ortadan kald›r›lmas› gereken bir engel. (Touraine. Toplumsal hareketlerin üçüncü türünü oluflturan tarihsel hareketler ise egemen s›n›fa de¤il. fakirli¤e veya köleli¤e karfl› isyan hareketlerinden ayr›l›rlar zira bu sonrakiler kendilerini ulaflmak istedikleri ile de¤il.

programlanm›fl ya da sanayi sonras› toplumda ise emek sömürüsünün önemi izafi olarak gerilemifl ve bunun yerini bilimsel ve teknik araflt›rma. toplumsal aktörleri tarihin önceden nereye gitti¤i bilindi¤i varsay›lan seyri içine ya da kurumsal yap›s› ve iflleyifli tespit edilmifl bir toplumsal yap› içine yerlefltirerek onlar›n ne kadar uyum ya da sapma gösterdiklerini gözlemlemekten geçmez. dolay›s›yla içe kapanma e¤iliminde olan bir cemaatçilik aras›ndaki gerilim olarak ortaya ç›kmaktad›r ki. Özetle Touraine toplumsal de¤iflim süreçlerine aktif olarak kat›lacak bir eylemci sosyoloji önerir. toplumu toplumsal aktörlerin eylemleriyle flekillenen bir toplumsal sistem olarak gören bu nedenle de toplumsal aktörleri kuram›n merkezine alan bu yaklafl›m› bundan dolay› “eylemci (actionalist) sosyoloji” olarak adland›r›l›r. hayat›n her alan›n› ak›lc›l›k ve bilimsel bilgi ›fl›¤›nda ve etkinlik ilkesine göre düzenlemesi giriflimine at›fta bulunur. Touraine’in. Pratikte bu durum bir yanda piyasa mekanizmalar›n›n tahakkümü di¤er yanda ise insan› ve toplumu tek kültür. Modernli¤in araçlar dünyas›. mesleki e¤itim. tek kimlik ve tek gelene¤e hapsetme. kültürel demokrasi insanlar› ve topluluklar› kendi kültürel cemaatlerine hapseden çok kültürlülük de¤il. çoklu iliflkilere sahip örgütlerin yönetimi ve bütün bu üretim etkenlerinin harekete geçirilmesinden yana olan tutumlar›n oluflturulup. toplumu anlayabilmenin yolu. sanayi toplumu yat›r›m imkân›n› korumak ve gelifltirmek için sermaye birikimine a¤›rl›k vermekte. A M A Ç 3 AM A Ç 4 AM A Ç 2 . bu yönelimlerin ortaya konuldu¤u toplumsal çat›flmalar›n ve güç mücadelelerinin do¤as›n› ve egemen güçlerin toplumsal hareketleri tahrik eden fleylerin nesini bast›rd›klar›n›” anlamaktan geçer (Touraine. Ancak. Touraine’e göre. Touraine’in kültürel demokrasi kavram›n› tan›mlayabilmek. programlanm›fl toplum tan›m›nda da görüldü¤ü üzere. bir toplumu anlaman›n yolu. onlar›n içinde do¤rudan yer alarak inceledikleri ‘sosyolojik müdahalecilik’ yöntemini önerir (Marshall. Touraine’e göre modernli¤in temel sorunu araçlar dünyas› ile anlamlar dünyas›n› birbirinden ay›rm›fl olmas›nda yatar. Touraine’e göre. klasik sosyolojinin yapt›¤› gibi. Touraine bu hali birlik ve dayan›flma içinde kültürel çeflitlili¤in sürdürülmesi sorunu olarak tarif etmektedir. Aksine. insan› adeta demir bir cendereye hapsetmekte ve onun ayn› zamanda bir kültürün. Touraine’e göre. Touraine’›n modernli¤e ve liberalizme yönelik elefltirilerini kavrayabilmek. kültürel çeflitlili¤in ulusal-toplumsal birlik ve dayan›flma içinde korunmas› ve kültürel de¤erlerin ak›l ve ak›lc›l›¤›n gerekleri ile uzlaflt›r›lmas›n› ferdiyet kazanm›fl bireyin yani Öznenin yarat›c›l›¤›na ve iradesine b›rakan bir demokrasi anlay›fl›d›r. bir cemaatin de insan› oldu¤unu ihmal etmekte ve bu suretle insan öznesinin bütünlü¤ünü tehdit etmektedir. “onun toplumsal ve kültürel yönelimlerini. ona göre. programlanm›fl toplum hedefleri bak›m›ndan sanayi toplumundan daha fazla iktisadi büyümeye odaklanm›fl ve sanayi toplumunun sahip oldu¤undan çok daha fazla bir yat›r›m kabiliyetine sahip olan bir toplumdur. Ancak. bu giriflim. kendi tabiriyle “toplum sosyolojisi yerine aktörler sosyolojisini” koyacak ve böylece sosyolojide mevcut olan nesnel-öznel ya da sistem-eylem kuramlar› fleklindeki yanl›fl bölünmeyi aflacak yeni bir kuram gelifltirmeye çal›fl›r. 1971: 4). de¤iflimi programlama ve de¤iflim unsurlar›n› idare etme.44 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Özet A M A Ç 1 Touraine’in Programlanm›fl toplum kavram›n› tan›mlayabilmek. Yöntem olarak da Touraine “sosyologlar›n toplumsal de¤iflim hareketlerini. bu birikim ise emek sömürüsü yoluyla gerçeklefltirildi¤i için emek ve sermaye aras›ndaki mücadele de toplumdaki temel mücadele biçimini almaktayd›. Buna karfl›l›k. Touraine 1973 tarihli bir çal›flmas›nda. 1998:5). idare edilmesini de içerecek flekilde bilginin ve toplumun yarat›c›l›¤›n›n idare edilmesi ve yönlendirilmesi alm›flt›r. Touraine’in toplumu anlamada kulland›¤› yöntemi aç›klayabilmek.

Touraine’in kanaatince böyle bir demokrasi liberalizmin siyasal. hem de afl›r› bütünleflme ve tekbiçimleflme tehditlerini bertaraf edebilecek bir yap›da olmal›d›r. öznenin özgürlü¤ünü garantileyecek bir demokrasi hem da¤›lma. karfl›l›kl› tan›man›n ön flartlar› yarat›larak ve özgür bir toplumun bir parças› olundu¤u hakk›nda fark›ndal›k yarat›larak yap›lmal›d›r. Ancak modern toplumun bugün içinde bulundu¤u durumda özne bir yandan pazar ve teknolojilerin zaferine (yani araçsal-teknik ak›lc›l›¤a karfl›) karfl› mücadele ederken di¤er yanda cemaatçili¤e ve ondan ortaya ç›kan otoriteryenli¤e karfl› mücadele vermektedir. demokrasi. modernlik ve toplumsal hareketler aras›nda kurdu¤u iliflkiyi de¤erlendirebilmek. Böylelikle toplumsal hareketler modernlik ve demokrasinin terk edilmesi yönünde de¤il. eflitsizlik ve ayr›mc›l›¤›n daha da kötü bir hal almas›na karfl› etkin bir çare üretmemekte. Touraine’e göre demokrasi en temelde öznelerin. iktisadi ve toplumsal ilkeleri üzerine infla edilemez çünkü liberalizm otoriter ve totaliter rejimlere k›yasla demokrasinin yaflat›lmas› için daha uygun bir çerçeve sa¤l›yor olsa da öngörmüfl oldu¤u kültürel ço¤ulculuk ve piyasa serbestiyeti ile toplumun bütünüyle parçalanmas›na. Bu nedenle.2. ona göre. Toplumsal hareketlerin bu süreçteki temel ifllevleri onlar›n modernli¤in ve demokrasinin temel de¤erlerini ve kültürel yönelimlerini paylafl›yor olmalar› fakat öte yandan bunlardan ortaya ç›kan faaliyetlerin yönetimi ve üretti¤i sonuçlar konusunda tâbi konumda olanlar›n tahakküm konumunda olanlarla rekabet ve çat›flma içine girmelerinde yatmaktad›r. Touraine’›n Özne. onun var olabilmesinin koflullar›n› yaratma ve sürdürme siyasetidir. e¤itim. Ünite . kendi kültürleri ve özgürlükleri ba¤lam›nda. aksine bunlar› daha da ilerletmektedir.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 45 AM A Ç 5 Touraine’›n kültürel demokrasi fikrini tart›flabilmek. biliflim vb alanlar›ndaki taleplerinin dikkate al›nmas›d›r. olumsuz yönlerinin yine ayn› de¤erler ad›na giriflilen mücadeleler yoluyla düzeltilmesi ve gelifltirilmesi yönünde çaba gösteren kolektif hareketlerdir. sistemlerin mütehakkim mant›¤›na karfl› yürüttükleri savafl ya da özne siyaseti. Touraine’in ad›na kültürel demokrasi dedi¤i yeni demokrasinin üç temel amac› vard›r. Dolay›s›yla. A M A Ç 6 . kendi deneyimlerini ve hat›ralar›n› kiflisel bir hayat hikâyesi içinde birlefltirmek için kendini bir aktör olarak ortaya koymas›na imkân yarat›lmas› mümkün olabilir. Bunlar (›) artan eflitsizlikler ve daha fazla d›fllanmaya yol açan küresel iktisadi ve mali sistemler karfl›s›nda s›n›f farkl›l›klar›n› azaltmak ve ekonomi üzerindeki toplumsal ve siyasal kontrolü art›rmak. Bunun gerçeklefltirilebilmesi bireyin kendi eylem ve durumlar›n› kontrol etme. Bu kolektif hareketler bir ç›kar grubuna dönüfltürdüklerinde ya da modernlik ve demokratik de¤erler d›fl›ndaki de¤erler etraf›nda yeni bir toplum kurmaya yöneldiklerinde Touraine’in nazar›nda toplumsal hareket olma vas›flar›n› kaybederler. özgürlüklerin savunulmas› herkes için eflit f›rsatlar temin edilerek. (››) bu gayri-flahsi tahakküm sisteminin toplumsal aktörleri kendi kiflisel veya cemaatçi kimliklerine kapanmaya zorlamas› ve bu suretle az›nl›klar›n reddedilmesini teflvik etmesi karfl›s›nda kültürel çeflitlili¤in sayg› görmesini temin etmesi ve herkese eflit toplumsal ve kültürel haklar› garanti etmesi ve (›››) üretim ve yönetim sistemlerinin teknik ak›lc›l›¤›na tâbi olan tüketicilerin sa¤l›k. onun aksayan.

e. Sanayi toplumundan daha fazla yat›r›m kapasitesine sahip olmas› c. Dinin gelenek üzerindeki etkisini k›rarak. bir birey neyi yapmas› halinde. Do¤al hayata hükmeden yasalar ile insan akl›na hükmeden yasalar› birbirlerinden ay›rarak. afla¤›dakilerden hangisi sanayi-sonras› ya da programlanm›fl toplumun temel vas›flar›ndan biri de¤ildir? a. Ak›l ve bilim ad›na geleneksel olan› ortadan kald›rmak e. modern toplumlar›n en temel toplumsal sorunu afla¤›dakilerden hangisidir? a. Toplumsal bir iyili¤i meydana getirmedikçe insan eylemi bilimsel olarak anlams›z ve de¤ersizdir. insan eyleminin anlafl›lmas›nda afla¤›daki ilkelerden hangisini dikkate al›r? a. Alain Touraine’in görüflleri dikkate al›nd›¤›nda. afla¤›dakilerden hangisi klasik modernlik fikrinin temel amaçlar›ndan biri olmufltur? a. c. Teknoloji dünyas› ile de¤erler dünyas›n›n birbirinden kopar›lm›fl olmas› c. Seyahat ve ticaret özgürlü¤ünü denetim alt›na alarak. Emek ile sermaye aras›ndaki mücadelenin temel toplumsal çat›flma olmas› d. Örgütlerin yönetiminin daha büyük bir önem kazanm›fl olmas› 2. ‹nsan eylemleri baflka insanlar›n eylem ya da davran›fllar›na yönelik olmad›kça eylem olarak kabul edilmemelidir. ak›lc›l›k ve kültürel aidiyeti birlefltirmesi halinde . Alain Touraine’e göre. Demokratik idealleri kültürel ideallerle birlefltirmesi halinde b. Akl›n rehberli¤inde. d. Özgürlük iste¤ini birey olma iste¤i ile birlefltirmesi halinde d. Kendi kültüründe akla ve bilime uygun olmayan unsurlar› reddetmesi halinde e. Özgürlük. Alain Touraine’e göre. Kapitalist iktisadi geliflme sürecinin geleneksel ekonomileri tahrip etmifl olmas› e. bir özne olarak düflünülebilir? a. fakirlik ve hastal›k gibi temel ihtiyaçlar›n›n henüz tatmin edici bir flekilde karfl›lanmam›fl olmas› b. Alain Touraine’e göre. geleneklerin kutsall›¤›n› akl›n yasalar› ile aç›klayabilmek c. Kitlelerin açl›k. ‹nsan eylemlerini anlamak için aktörlerin toplumsal ve kültürel yönelimlerini dikkate almak gerekir. Kültürel çeflitlili¤in ve akl›n ve ak›lc›l›¤›n gerekleri ile uzlaflt›r›lmas› 4. Bilgi ve yarat›c›l›¤›n eskiden oldu¤undan daha fazla önem kazanmas› e.46 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. b. ‹nsan eylemini. Alain Touraine’in inflac›-yorumcu yaklafl›m›. 3. ulus devleti yabanc› emek gücünün istilas›ndan korumak 6. Yerel ve ulusal-milli kültürlerin evrensel bir kültür ekseninde de¤iflme ve dönüflmeye teflvik edilmesi e. Piyasa mekanizmas›n›n kültürel de¤erlere uygun tüketim mal ve hizmetlerini yeterince sa¤layam›yor olmas› 5. ‹ktisadi büyümeye odakl› olmas› b. Her bir cemaat veya kültür grubunun kendi kültürünün öngördü¤ü yaflam düzenine uygun bir flekilde yaflamas›na imkân verilmesi b. insan›n içinde yaflad›¤› tarihseltoplumsal koflullar›n tayin etti¤i bir sonuç olarak anlamak gerekir. Kültürler aras› etkileflimi art›rmak suretiyle farkl› kültürel geleneklerden yeni bir ulusal kültür oluflum sürecinin desteklenmesi c. insan akl›n› özgürlefltirmek d. insan›n ruh ve beden dünyas›n› evrenin ilahi düzeninin gereklilikleri ile uyumlaflt›rmak b. Afla¤›dakilerden hangisi Alain Touraine’in kültürel demokrasi kavram› tan›m›na daha uygundur? a. Kendi kültürel de¤erlerini ve kimli¤ini baflka kültürler ve kimlikler karfl›s›nda etkin bir flekilde savunmas› halinde c. Eylemin gerçek ve do¤ru anlam› ancak bilim adam›n›n incelemesi ve yorumu yoluyla ortaya koyulabilir. Birlik ve dayan›flma içinde kültürel çeflitlili¤i koruyabilecek bir yap›n›n ortaya konulmam›fl olmas› d. Öznenin kendi kültüründen ald›¤› kimli¤ini gelifltirme ve güçlendirme yönünde cesaretlendirilmesi d.

Güçler ayr›l›¤› ilkesinin anayasal teminat alt›na al›nmas› d. e 4. d 6. Yan›t›n›z yanl›fl ise “ Modernlik ve Modern Toplumlar›n Temel Sorunu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Herkese eflit kültürel ve toplumsal haklar sa¤lamak e.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 47 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 7. e 7. Seçme ve seçilme hakk› b. afla¤›dakilerden hangisi ça¤dafl toplumsal hareketlerin ortaya ç›kmas›nda temel etkendir? a. Devletin gücünün s›n›rlanmas› ve hukuk devleti ilkelerinin yerlefltirilmesi c. Has›mlar› ile paylafl›lan de¤erler ad›na mücadele etmek d. 3. Özne ve Demokrasi Aras›ndaki ‹liflkiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kültürel kimli¤in kiflisel özgürlük ve ak›lc› düflünce ile birlefltirilmesi b. “Siyasal Modernlik ve Demokrasinin Boyutlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bireycili¤in önündeki engellerin kald›r›lmas› 8. Yan›t›n›z yanl›fl ise. “ Modernlik ve Modern Toplumlar›n Temel Sorunu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kültürel çeflitlili¤in sayg› görmesini sa¤lamak d. Yan›t›n›z yanl›fl ise.2. Özne ve Demokrasi Aras›ndaki ‹liflkiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Afla¤›dakilerden hangisi Alain Touraine’e göre demokrasi fikrinde di¤erlerinden daha fazla öneme sahiptir? a. Güçler ayr›l›¤› d. Tüketici taleplerini dikkate almak 10. Devlet gücünün temel haklara sayg› ilkesince s›n›rlanmas› 9. b 10. c 2. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ünite . Yan›t›n›z yanl›fl ise. Afla¤›dakilerden hangisi Alain Touraine’in demokratik toplum anlay›fl›n›n özünü daha iyi ifade eder? a. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Toplumu Anlaman›n Yöntemi ve Geç Modern Toplum” bölümü ile “Toplumsal Hareketler ve Kültürel Demokrasi “ konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumu Anlaman›n Yöntemi ve Geç Modern Toplum” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ekonomi üzerindeki siyasal ve toplumsal kontrolü azaltmak c. Halk›n egemenli¤i e. c . Egemen düzene karfl› ç›kmak b. a 8. e 9. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Modernlik. Hukuk devleti c. “Modernlik ve Özne” ve “Modernlik. c 5. “Toplumsal Hareketler ve Kültürel Demokrasi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Alain Touraine’e göre. Bir parti önderli¤inde hareket ederek siyasal talepler üretmek 1. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Yöneticilerin seçimine herkesin kat›l›m›n›n sa¤lanmas› e. S›n›f farkl›l›klar›n› azaltmak b. Afla¤›dakilerden hangisi Alain Touraine’e göre kültürel demokrasinin amaçlar› aras›nda yer almaz? a. Ezilenlerin-ma¤durlar›n s›n›f ç›karlar›n› savunmak için örgütlenebilmek c. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Önceli¤i yeni bir özne yaratmaya vermek e. “”Toplumsal Hareketler ve Kültürel Demokrasi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

medya. S›ra Sizde 4 Çok kültürlülük talepleri etnik ve az›nl›k dillerinin. . boflanma. H›ristiyan ve Yahudilerin ayn› konulardaki haklar› da kendi dinsel hukuklar›na dayanmaktayd›. Günümüzde baflta Kanada olmak üzere Bat›l› ülkelerin baz›lar›nda özellikle Asya. din. özellikle etnik yap›lar› heterojen olan toplumlarda. Türkiye’de 1926 y›l›nda yürürlü¤e giren ilk Medeni Kanun’dan önce dinsel cemaat üyelerinin evlilik. inanç veya cemaat ile iliflkisi olmayan bireysel bir kimlik tan›mlama tavr›d›r. merkezî veya yerel yönetimde etnik dillerin resmi dil olarak kullan›lmas› için yap›lan hukuki düzenlemeler yan›nda aile. toplumsal veya kültürel imtiyazlar›n ancak cemaat üyeli¤ine ba¤l› olarak elde edilebildi¤i yerlerde cemaatçilik duygusu ve uygulamalar›n›n güçlü olmas› beklenebilir. S›rf bireyci bir kimlik tan›mlamas› ise hiçbir kültür. cemaatçilik büyük toplum içinde daha küçük birimler etraf›ndaki mensubiyet ve yükümlülükler üzerine de infla edilmifl olabilir. çok katmanl› ve baflka kimliklerle iliflkili oldu¤unu belirtir. inanç. usta ile ç›rak ve erken kapitalist dönemde sermaye sahibi ile iflçi aras›ndaki hâkimiyet ve ba¤›ml›l›k iliflkilerinden farkl› oldu¤una dikkat çekmek istemektedir. orta ça¤larda hükümdar ve beyler ile onlar›n kullar› veya serfleri. gecekondu bölgelerinde mahallecilik anlay›fl ve uygulamalar› da bazen kat› bir cemaatçilik uygulamalar› fleklinde karfl›m›za ç›kabilir. Afrika ve Orta Do¤u’dan gelen göçmen cemaatleri bu tür taleplerin yasal güvenceye al›nmas›n› talep etmektedirler. inançlar›n›n korunmas› ve gelifltirilmesi ile ilgili uygulamalardan bu tür inançlar›n emretti¤i. Baz› iktisadi. Touraine bu halin afliret toplumunda reis ile afliret üyesi. din vb ile ortak yan› olmayan özgün bir kimlik tan›mlama tavr›d›r. Bu görüflten hareketle onun bir toplumun ya da onun aktörlerinin kendilerini pür kültürel veya cemaatçi bir tav›rla tarif etmelerinden kastetti¤i fley baflka hiçbir kültür. kifliselleflmifl bir öznesinin olmamas› halidir. 1917 y›l›nda yürürlü¤e konan Aile Hukuku Kararnamesi sadece Müslümanlar›n evlilik. miras vb konulardaki haklar›n› düzenlemekte. Bölgecilik. bireysel ya da toplumsal kimli¤in çok yönlü. Öte yandan. kimli¤in ve kültürel mensubiyetin. Touraine bu tav›rlar›n her ikisinin de öznenin özgürlü¤ünün sa¤lanmas› ve kültürel demokrasinin geliflimi için birer tehdit ya da en az›ndan sa¤l›ks›z tav›rlar oldu¤unu düflünür. afl›r› bireycileflme durumlar›nda bireyler kendilerini baflkalar› ile hiçbir ortak yan› bulunmayan birer varl›k olarak ta tan›mlama e¤iliminde olabilirler. Ancak. toplum içindeki baflat gruplardan birisi vas›tas›yla herkesi kuflatacak flekilde tan›mlanmas› giriflimi ve böylece di¤er kimliklerin ve mensubiyetlerin dikkate al›nmamas›. nikâh bedeli ile ilgili hak ve sorumluluklar› kendi dinsel hukuklar› dikkate al›narak ayr› ayr› düzenlenmiflti. S›ra Sizde 3 Touraine. Bu iki tav›rdan birincisi. hemflerilik.48 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Irki ve etnik milliyetçilikler bireysel özgürlükler yerine bireyin ait oldu¤u topluma karfl› yükümlülüklerine vurgu yapmalar› nedeniyle makro ölçekli cemaatçiliklerin örnekleri olarak düflünülebilirler. ana dilde e¤itim. S›ra Sizde 2 Touraine. Fakat kavramlar›n kullan›lma biçimi bize ayn› zamanda Weber’in modernlikle yükselen ak›lc›l›kla birlikte “dünyan›n büyüsünün bozulmas›” (ya da “gözün aç›lmas›”) nitelemesini. kölecilikte efendi ile köle. evlilik ve miras hukuku alanlar›nda inanca veya etnik kültüre ba¤l› olarak baflat hukuktan ayr› uygulamalar›n meflruiyetinin yasal teminat alt›na al›nmas› gibi çeflitli uygulamalar bu kapsamda düflünülebilir. cemaate hapsolma derken kastetti¤i fley de budur. bafllang›çta kapitalist ak›lc›l›¤a ve iktisadi disipline ruh vermifl olan dinsel duygular›n yerini ruhsuz bir araçsal ak›lc›l›¤›n alm›fl olmas›na dikkat çekmesini de hat›rlatmal›d›r. Touraine’in bir köye. S›ra Sizde 5 Touraine’in “sanayi sonras› toplumda tahakküm gayriflahsileflirken ba¤›ml›l›¤›n flahsileflmesi” ile kastetti¤i fley piyasa mekanizmas›. Etnik dillerin korunmas› için özel çaba gösterilmesi. boflanma. Örne¤in. “kutsal olandan alelâde olana geçifl” ifadesi ile aç›kça Durkheim’›n din sosyolojisinde dinsel olan›n merkezindeki fikri tan›mlamak için kulland›¤› ‘kutsal’ (sacred) ve dinsel olmayan› tan›mlamak için kulland›¤› ‘alelâde’ (profane) kavramlar›na ve o vas›tayla da dinsel olandan dünyevi olana geçifle at›fta bulunmaktad›r. izin verdi¤i veya mensuplar›ndan talep etti¤i özel davran›fl biçimlerinin serbestçe ifade edilmesi ve hayata geçirilmesine kadar uzanan çeflitli talepleri ve bunlar etraf›ndaki toplumsal ve yasal düzenleme ve uygulamalar› içerir. örgütler yoluyla programlanm›fl toplumda bireyler ve daha genelde toplum üzerinde hâkimiyetin belli. inkâr edilmesi fleklinde ya da bunun aksine olarak her bir grubun sadece kendi cemaat kimli¤ini dikkate almas› fleklinde karfl›m›za ç›kabilir.

2: 403. Oxford (UK) ve Cambridge (USA): Blackwell. “Authoritarianism”. Turner. What is Democracy. Minneapolis: University of Minnesota Pres.2622-25) Jary. Jeffry C. David ve Jary. Palma. Sociologie de l’action. Oxford ve Victoria: Blackwell Publishing. Ankara: Adres Yay›nlar›. George Ritzer). 58: 99. The Blackwell Encyclopedia of Sociology içinde. Oxford: Polity Press. (1977) The Self-Production of Society. s. Daniel Pecaut ve Alfred Willener. The Blackwell Encyclopedia of Sociology içinde. Oxford ve Victoria: Blackwell Publishing. http://www. 169-221. translated by Myrna Godzich. New York: Random House. s.com/ Eriflim tarihi: 26 Kas›m 2010.com/biography/alain. Colorado ve Oxford: Westview Pres. 5018-19. Translated by Leonard F. Yayla. 22-25. (1988). Madlen. Paris: Le Seuil. Ünite . Tomorrow’ Social History: Classes. Siyasî Düflünce Sözlü¤ü. Critique of Modernity. Alexander. (1997). Chicago: The University of Chicago Press.sagepub. http://the. (1965). The Blackwell Encyclopedia of Sociology içinde. (2000). Andrew. (1997). http://est.bookrags. New York: Cambridge University Pres.sagepub. European Journal of Social Theory. s. (1999). Wofgang. Can We Live Together: Equality and Difference. (Ed. Alain. Foreword by Stanley Aronowitz. s. Beyond Neoliberalism. Translated by David Macey. Oxford Dictionary of Sociology. Esperanza. Conflicts and Culture in the Programmed Society. “Social Theory from a Sartrean Point of View: Alain Touraine’s Theory of Modernity”. Encyclopedia of World Bibliography on Alain Touraine. (1971). (2007). Gordon. Alain. Boulder. (Second edition). (1998). El-Ojeili. Oxford ve New York: Oxford University Press. (2005). (Ed. X. (1995). Knöbl. (2007). Chamsy. Oxford ve Victoria: Blackwell Publishing. “Why we Migth all be Able to Live Together: An Immanent Critique of Alain Touraine’s Pourrons-Nous Vivre Ensemble?” Thesis Eleven. Stuart Hall. Bryan S. (Eds. Marshall. Workers Attitudes to Technical Change. Translated by David Macey. Modernity and Its Futures içinde. Return of the Actor. Cambridge: Polity Press. Organizsation for Economic Cooperation and Development. George Ritzer). (2007). (Ed. Madlen. (1974). The Academic System in American Society. Mayhey. (2011).com/ Eriflim tarihi 26 Kas›m 2010. (2001). Touraine. Social Theory in Postindustrial Society. Claude Durand. “Liberalism”. (2006). The Post-Industrial Society. Glasgow: HarperColins Publishers. (1965). The Cambridge Dictionary of Sociology. (1995). Madlen. John.2. Touraine. Atilla. George Ritzer). . Cambridge: Polity Press. “Totalitarianism”. “Post-Industrializm and Post Fordizm”. McGraw-Hill Book Company.touraine/ Eriflim tarihi: 9 fiubat 2011. Gamble. Julia. David Held and Tony McGrew).Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 49 Yararlan›lan Kaynaklar Allen. (1999). Translated by David Macey. Collins Dictionary of Sociology. Translated by David Macey.

Anahtar Kavramlar • Modernizm-Postmodernizm • Modernite-Postmodernite • Modernlik-Postmodernlik • Modern-Postmodern • Geç Kapitalizm Postmodern Sosyal Teori • G‹R‹fi • JEAN-FRANÇOIS LYOTARD’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI • FREDRIC JAMESON’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI . Postmodern sanat› modern sanattan farkl›laflt›ran özellikleri karfl›laflt›rabilecek. Postmodernizmin ne oldu¤unu tan›mlayabilecek. Postmodern kuramc›lar›n Ayd›nlanma dönemine yöneltti¤i elefltirileri özetleyebilecek. Fredric Jameson’›n kapitalizmi neden “geç” olarak niteledi¤ini aç›klayabileceksiniz. Jean-François Lyotard’a göre postmodern ça¤da bilgi ve bilimin alm›fl oldu¤u konumu de¤erlendirebilecek.3 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra.

yeni kültürel ürünleri ve sosyal dünyaya iliflkin yeni bir kuramsallaflt›rmay› kapsamaktad›r (Ritzer. 1950 ve 1960’lardan itibaren birçok yazar taraf›ndan kullan›lmaya bafllanan SIRA S‹ZDE postmodernizm kavram›. 1996: 6-8). modernizm bir dönemin dokSIRA S‹ZDE trinini. 7). Böylelikle postmodernizmin içinde. pop e¤ilimler. Modernleflme geleneksel olmayan iliflki ve kurumlar›n varl›klar›n› sürAMAÇLARIMIZ dürmelerine at›fta bulunur.Postmodern Sosyal Teori G‹R‹fi Postmodernizm. mimaride ve benzeri alanlardaki kültürel ürünleri ifade eder. Featherstone (1996: 21-35). basitlefltirmektense karmafl›kl›¤›” önerdiklerini belirtir (Ritzer. Dolay›s› ile postmodernizm tam olarak modern sonras› anlam›na gelmemekle birlikte modernlik elefltirisi üzerinden yeni bir döneme at›fta bulunmaktad›r (Akay. 2010: 24). Onlara göre tarihsel dönemler aras›nda bu flekilde do¤rusal. sentezdense farkl›l›¤›. Bununla birlikte Rosenau. filmlerde. bu tarihten sonra sosyal bilimlerde en çok tart›fl›lan konulardan biri haline gelmifltir. 1996: 5). birbirinden net bir çizgiyle ayr›lm›fl tarihsel dönemlerden bahsetmek mümkün de¤ildir. postmodernizm ise modern sonras› bir doktrini iflaret eder. Özellikle 1960’l› ve 70’li y›llardan itibaren modernizm karfl›t› ya da modernizmden sonras› anlam›nda kullan›lan birçok D Ü fi Ükavram. Postmodern düflüncesi yeni bir tarihsel ça¤›. yeni malzemeler ve e¤reti yap›lar gibi formlar›n inflas›n› gündeme getirir. Postmodernite ise modern sonras› içinde bulunulan ça¤›n varl›¤›n› temsil eder. modern düflüncenin içli d›fll› bir flekilde geliflti¤i görülür. Dolay›s›yla. postmodernist teorisyenlerin “determinizmdense indeterminizmi. Bu bak›mdan anlam aç›s›ndan karfl›laflt›r›ld›¤›nda. Modernite. Postmodern oluflumlarla ilgili önemli nokta modernitenin bitti¤i ve postmodern ça¤›n bafllad›¤› düflüncesidir. Postmodernite ise tarihsel anlamda modern dönemi izledi¤i düflünülen sosyal ve politik ça¤› betimler. içinde bulunulan ça¤a vurgu yapar. Postmodernleflme ise modern sonras›na özgü iliflki ve kurumK ‹ T A P SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . modernizm-postmodernizm. modern kültürel ürünlerden farkl› olarak sanatta. modernite-postmodernite ve D‹KKAT modernleflme-postmodernleflme kavramlar›n›n birlikte karfl›tl›klar›n› ça¤r›flt›rd›¤›ndan söz eder. birliktense çeflitlili¤i. NEL‹M kültür ve toplum kuramc›s› taraf›ndan modernist kültürden radikal kopufllar› ifade eden yeni postmodern sanat biçimlerinin ortaya ç›k›fl›yla tart›fl›lmaya bafllanm›flt›r S O R U (Best & Kellner. Bu anlamda postmodernizm sanatta. 2010: 22. Postmodernistler için modern ça¤dan postmodern ça¤a geçildi¤i fikri oldukça indirgemeci ve do¤rusal bir bak›fl aç›s›n› yans›tmaktad›r.

D ‹ K K A T kinizm. ‹leri kapitalist dönemin bu bunal›mlar›n›n elefltirilmesi ve tart›fl›lmas› yeniden yap›lanma/infla sürecini gündeme getirmifl ve Ayd›nlanman›n bir ürünü olarak modernitenin baflar›ya ulaflamad›¤› ifade edilmifltir (Görgün-Baran. bireycilik. Bat› Marksizmini. fiaylan 2002: 111). “gerçekli¤in yerini imajlar›n almas›”. Oysa postmodern düflünürler bu iki unsurun (kuram ve ideolojinin) birbirinden ayr›lamayaca¤› noktas›n› vurgularken. modernizmin toptan yads›nmas›d›r. bu s›n›r› mutlak anlamda ay›rmakta ve de¤er iliflkilerini bilimin d›fl›nda tutmaktad›r. O halde Ayd›nlanman›n K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . günümüzün hâkim elefltirel ve biçimsel ideolojik paradigmas› olan postmodern düflüncenin bir yenilik olarak esteti¤i. yap›s›nda hem aç›klama iddias›n› hem de ideolojileri tafl›mas›d›r. Postmodernizm. 2004: 32). Bilindi¤i üzere modern bilim. öznenin ölümü O R Utemsilin reddi ve ve S dönüflü. bilimsel geliflmeler ve Sanayi devrimi görülmektedir. modern kavram›n›n geleneksel olmayan anlam› yap›s›nda bar›nd›r›yor olmas›d›r. Bu konuda Perry “Postmodernitenin Kökenleri (2009)” kitab›nda daha ayr›nK ‹ T Anderson’›n A P t›l› bilgiye ulaflabilirsiniz. “modern” kavram›n›n belli bir tan›m›n›n olmad›¤›n› belirtmekle birlikte. ulus devlet. Bu söylemin anlam›. Asl›nda kökenine bak›ld›¤›nda. bireyin kimli¤i. Bir bak›ma dönemin ideolojisini betimlerler. Bu ba¤lamda Postmodernizmin asl›nda yenilikçi ve özgün bir düflünce olmad›¤›na de¤inilir. dönüfltürür ve aflar” (Rosenau. SIRA S‹ZDE Öte yandan Jameson. nihilizmi. kendi ekseni etraf›nda döndürerek ve dönüflümler geçirerek bir yenileme yolu aramak zorunda olDÜfiÜNEL‹M du¤unu belirtir. yorumbilgisiSIRA S‹ZDE ni. anti-hümanizm. postmodernizmin merkezinde yer alan baz› temalar›n modas› geçmifl oldu¤u D Ü fi Üifade N E L ‹edilmesine M ra¤men birçok entelektüelin zihnini meflgul etti¤i aç›kt›r. Öte yandan Scott Lash ise postmodernizmi. sorusuna verilen en basit yan›t. Bu geliflmelerle birlikte ortaya ç›kan modernleflme varl›¤›n› sürdürmek için kapitalizm. ço¤u ile önemli anlaflmazl›klar da yaflad›AMAÇLARIMIZ ¤› görülmektedir. Böylece modern sözcü¤ünün bir döneme ad›n› veren bir kimlik ya da etiket ifllevi gördü¤ünü ileri sürmek yanl›fl olmayacakt›r. kuram ile ideolojinin birbirinden ayr›lmas›. Bu ise “modern kalarak postmodernizme dönüflmeye çal›flan modernizm” anlam›na gelir. Bu temalar. farkl›laflman›n bozulmas› ve iflaretsel/göstergesel olan›n egemenli¤i ve bunlar› (iflaretsel olan›) anlamland›rma biçimleri olarak ifade eder (Featherstone 1996: 33). söylem sözcü¤ünün bu çerçevede kullan›lmas›n›n olanakl› oldu¤unu belirtmektedirler (Smart. Birbirinden farkl› genellikle birbiri ile çat›flan düflünce e¤ilimleD‹KKA T rinin bir araya getirilmesinden olufltu¤u belirtilir: “Frans›z yap›salc›l›¤›n›. AMAÇLARIMIZ O halde postmodernizm nedir. modernizmin radikal bir biçimde elefltirisidir. 2006: 369). “zincirden boflalm›fl göstergeler” olarak da tan›mlanmaktad›r.52 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› lar›n inflalar›n›n devam›n› betimler. ‹NTERNET yüzy›la gelindi¤inde kapitalizmin bunal›mlar› giderek artm›flt›r. “simülasyonlar”. 1997: 23-24. SIRA S‹ZDE Bugün. kamusal alan›n çöküflü. Bu kavramlara yeniden döndü¤ümüzde “izm”ler belli bir döneme iliflkin belli bir düflünce ya da doktrini ifade ederler. Frans›z devrimi. Modernite-postmodernite kavram› “mevcut duruma” at›fta bulunur. nihilizm ve Paris 1968 gelene¤i olarak SIRA S‹ZDE s›ralanmaktad›r. romantizmi. Featherstone. Jameson’›n bu yorumu modernizmin kendi içinde bir çöS O R U zülme yaflad›¤› yönündedir (Anderson 2009: 73-74). varoluflçulu¤u. fenomenolojiyi. Elefltirel Teoriyi ve anarflizmi temellük eder. üzerinde durulmas› gereken nokta. Ayd›nlanma düT EModernizmin LEV‹ZYON flüncesi. “bir tarihsel geçmifl duygusunun yitirilmesi”. Sosyal bilimlerde. Fakat modernizm de post modernizm gibi bir söylem olarak de¤erlendirilmektedir. Modernleflme-postmodernleflme ve modernlik-postmodernlik kavramlar› ise “süreci” yani gündelik rutinliklerin yaflanmas›n› ve sosyal pratiklerin devam›n› anlat›r. bir s›n›r çizilmesi ontolojik olarak mümkün de¤ildir. Heidegger ve Nietzsche felsefesi. Dolay›s› ile postmodernizim bu ak›mlar›n her biri ile belli özellikleri paylaflm›fl olsa da. popülizmi. kentleflme ve pozitivizm gibi unsurlar› dayanak olarak kullanmakla birlikte 20. Bu ba¤lamda postmodernizm.

Çünkü Ayd›nlanma. Postmodernistlere göre ise ak›l. Kant’tan da etkilenen Frankfurt Okulu üyeleri ekonomide verimlili¤in artmas› sayesinde akl›n araçsal kullan›m›n›n ön plana ç›kt›¤›n› belirtmifllerdir. 2000: 17). Ayd›nlanman›n bu anlamda bir mit olarak de¤erlendirilmesine neden olmufltur. Böylece Ayd›nlanma. Oysa Ayd›nlanman›n akl› getirdi¤i nokta. bireyin akl›n› kullanamamas›na ve dolay›s› ile özgür göndermede bulunur. Ayd›nlanman›n miti olarak kabul görülen ak›l. Do¤al toplum ve do¤al hukuk düflüncesi bir anlamda laikleflmifl mutlak gerçekli¤in yans›mas› biçiminde de¤erlendirilmifltir. Kant. bireyin akl›n› iflgal ederek bir bak›ma Ayd›nlanman›n kendi kendini imha etmesine yol açm›flt›r.Postmodern Sosyal Teori 53 temel parametreleri nelerdir ki. Akl›n amaçlara ulaflmak için kullan›lan araçlarla tan›mlan›yor olmas› yeni bir egemenlik biçimini getirmifl ve tümelin ak›l yolu ile tikel üzerinde egemenli¤ine neden olmufltur. Di¤er bir ifade ile tarihin ak›fl süreci çerçevesinde ilerlemesi için insan›n katk›s›na gerek DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . 1995: 30. feodal dönemin özelli¤i gere¤i apriori metafizik S O R Uolamamas›na aç›klamalara. Bu durum laikleflme/sekülerleflme sürecinin de bafllang›c› olarak nitelenmifltir. Ayd›nlanma düflüncesi akla/rasyonaliteye büyük anlam atfetmifl ve do¤al toplum düzeni ve do¤al hukuk tart›flmalar› ile tarih sahnesine ç›km›flt›r. Böylece tümel. bir ütopya olarak insan›n özgürleflmesi ve yücelmesi amac›n› tafl›maktad›r. Ayd›nlanma düflüncesi 17. Postmodern. mevcut sorunlar›n üstesinden gelinmesini sa¤layamad›¤› gibi araçsallaflm›flt›r da (Dellalo¤lu. Horkheimer’in ifade etti¤i üzere bir “ak›l tutulmas›” yaflayarak çat›flan ç›karlara hizmet etmeye bafllam›flt›r. Kant. postmodernite. bilim ve ilerlemeyi bar›nd›r›r. Bu durum ise teknik ve teknolojinin geliflimini (DellaK ‹sa¤lam›flt›r T A P lo¤lu. Böylece ak›lda yaflanan tutulma. SIRA S‹ZDE Ayd›nlanma Düflüncesine Tepki 1 Ayd›nlanma. Ak›l ve bilim. Horkheimer 1998: 59). insana kendi akl›n› kullanma cesaretiAMAÇLARIMIZ ni vermifltir (Kant.3. bireyin silinifli biçiminde olmufltur. bilim ve bilgilenmenin tanr›sal bir süreç anlay›fl›ndan uzaklafl›lmas› ve akl› yürütmeye dayal› bir insan tasar›m›n›n varl›¤› ile söz konusu olmufltur. Bunun nedeni bir baflkas›n›n k›lavuzlu¤u ve yard›m› olmaks›z›n akl›n› kullanma kararl›l›¤›n› ve yüreklili¤ini gösterememifl olmas›d›r. Bunun içindir ki. Nietzsche’nin görüflleri. Bu flekilde kapitalizmin büyük dönüflümler yaflayarak ilerlemesi. postmodernizm kavramlar› ne anlama gelmektedir. Bu amaç ‹NT E R N E T ise bilim “mutlak gerçeklik” anlay›fl›n› birlikte getirir. yüzy›llarda Bat› Avrupa’da yay›lan bir felsefi ak›ma iflaret eder. sürekli ilerlemenin bir motoru olarak görülür. post-modern sanat anlay›fl› ve modernizm postmodernizm karfl›laflt›r›lmas› ba¤lam›nda afla¤›da yer almaktad›r. Ayd›nlanmay› ak›l ile ba¤daflt›rarak insan›n ak›ls›z bir varl›k olmad›¤›n› ancak akl›na baflkalar›n›n k›lavuzluk etti¤ini ve D‹KKAT bu nedenle akl›n› kullanamad›¤›ndan söz eder. özgürlük. SIRA S‹ZDE Aç›klay›n›z. Ünite . ne yaz›k ki. ve 18. Tarihin do¤al ak›fl süreci içinde sürekli ilerleme ise “ideal toplum düzeni” anlay›fl›na ulafl›lma varsay›m›n› amaç edinir. Mutlak gerçeklik kavram› ile özdeflleflir. 1995: 32). insan›n kendi akl›n› kullanamay›fl›n› ergin olmama durumu ile aç›klamak istemifl ve dolay›s› ile bu ergin olmaSIRA S‹ZDE y›fla insan›n kendi suçu ile düfltü¤ünü belirtmifltir. insan akl›na TELEV‹ZYO N duyulan güven. evrimsel ba¤lamda baflar›ya ulaflamam›flt›r ve postmodernist düflünürlerin radikal bir elefltirisine maruz kalm›flt›r? Bu sorunun yan›t› Ayd›nlanma düflüncesinin karakteristi¤i. Bu düflünce ak›m› yap›s›nda eflitlik.

2009: 14. Bu nedenle ayd›nlanma projesi iyimser öncüllerin aksine bir yabanc›laflman›n. Genoloji. Dellalo¤lu. kurallar›. 2002: 122). Dolay›s› ile de keyfidir (fiaylan. Ayd›nlanmaya elefltirel yaklaflan Ayd›nlanma ça¤› düflünürleri de mevuttur. Ayd›nlanmaKkonusunda ‹ T A P Ahmet Çi¤dem’in “Ayd›nlanma Düflüncesi (2009)” ile Besim Dellalo¤lu’nun “Frankfurt Okulunda Sanat ve Toplum (1995)” isimli yay›nlar›n›n okunmas› tavsiye edilir. Bunun nedeni becerisi ile kurdu¤u “do¤ru bilgi” kavram› ile içinde bulundu¤u kaotik ve karmafl›k ortama düzen vererek egemen olmakt›r. ne bilim. becerisini kullanarak do¤ru ve bilgi kavramlar›na ulafl›r. 2002: 119-120). ne de tarihin ileriye do¤ru ak›fl düflüncesidir. 19. Çi¤dem. yüz y›lda sürdü¤ü gibi postmodern dönemde de bu etkisini daha belirgin olarak hissettirmektedir (Nietzsche. Yaflam enerjisini biyolojik bir süreç olarak niteleyen Nietzsche bunun bireye özgü oldu¤undan söz eder ve insandan insana fakl› olabilece¤ine de¤inir. ahlaksal temelini de hümanizmden alm›flt›r (fiaylan. 1997: 90-91) SIRA S‹ZDE Asl›nda yukar›daki anlat›lanlara bak›larak Ayd›nlanma düflüncesinin tek ve homojen bir düflünce oldu¤u söylenemez. Ancak dildeki yans›ma orijinal objeyi do¤rudan temsil etmeyebilir. Bu projede nesnel ve evrensel bilim. bilim ve mant›k iliflkisi gibi ögeleri ortaya koyarD‹KKAT ken. ve 19. Nietzsche için tarihe anlam veren sürecin güç ve iktidar oldu¤u görülmektedir. bilginin ortaya ç›kmas›na neden olan bir araç olarak benimsenmifltir. 2002: 116-117. Çünkü dilin göstergeleri birey ile ba¤lant›l› oldu¤u için. Öte yandan tarihsel süreç ahlakla ilgili olarak amaç ve fayda esas›na dayal› birer gösterge oldu¤undan keyfi olarak dile getirilmektedir. Bu ba¤lamda “üst de¤erlerin de¤ersizleflmesi” ya da nihilizm. Öte yandan Ayd›nlanma evrensellik. büyük at›l›mlara kaynakl›k eden ve bireyleri yönlendiren bir davran›fl sergiler. Dolay›s› ile Nietzsche’nin kastetti¤i Ayd›nlanman›n rasyonel akl›n›n bir çeflit ç›karlara ve ahlaks›zl›¤a dönüflmüfl olmas›d›r. 1995: 33. ‹nsan alg›lama yolu ile do¤ruyu kurmaktad›r. Yaflam enerjisi yüksek olanlar tarihi yapan. 18. Oysa bilgi edinme sürecinin kayna¤›nda ak›l de¤il. Tarihsel TELEV‹ZYON . Tarihin ak›fl›nda gezinen bir araflt›rmac› geçip gitti¤i yerlere fakl› amaçlarla yeniden dönüp bakt›¤›nda farkl› anlam ve yorumlar› yakalama f›rsat› bulmaktad›r. Nietzsche. buna ba¤l› olarak geliflen evrensel ahlak ve hukuk. Bu durumda kurumlar›. do¤ruyu temsil etme yetene¤i yoktur.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› DÜfiÜNEL‹M 54 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ duyulmufltur. insan›n yaflam enerjisi bulunmaktad›r. Bu düflünürler aras›nda en önemlileri Alman düflünürü AMAÇLARIMIZ Frederich Nietzsche’dir. Alg›n›n olufltu¤u yer ise sinir sistemi oldu¤u için sinir sistemi ile alg›lanan “fley” in de do¤rudan dile yans›mas› söz konusudur. 2002: 23). Ayd›nlanman›n ilerleme düflüncesini de elefltirmekte ve bunu genoloji kavram› ile izah etmeye çal›flmaktad›r. 2002: 123). ac›mas›zl›¤›n ve vahfletin egemen oldu¤u bir biçime dönüflmektedir (fiaylan. Baz› insanlar›n yaflam enerjilerinin yüksek baz›lar›n›n ise marjinal oldu¤unu belirtir. Nietzsche’ye göre insan›n hem do¤ru ve bilgi gibi kavramlara gereksinimi hem de becerisi vard›r. yüzy›llarda modernleflmenin do¤uflunu olanakl› k›lan ne ‹NTERNET ak›l. Bu çerçevede araflt›rmac›n›n metni yeniden yorumlamas› yaflam enerjisi ba¤lam›nda daha üstün bir gücün bireyde taflmas› olarak de¤erlendirilir. Aritoteles’ten bu yana ak›l. bu anlamda Ayd›nlanman›n da ilerlemeci mant›¤›n›n hiçbir ifle yaramad›¤›n› ileri sürer (fiaylan. bu insanlar›n bir taraftan yarat›c›l›¤› ve ilerlemeyi di¤er taraftan bencillik ve buna ba¤l› olarak vahfleti yap›s›nda bar›nd›rd›¤›ndan söz eder. ‹n‹NTERNET sanlar›n yaflam enerjisi yüksek olanlar› dahi olarak (üst insan) niteleyen Nietzsche. Ayd›nlanma bu ba¤lamda bir proje olarak ileriye yönelik projeksiyoS O R U nu ifade etmektedir. Nietzsche bu aç›dan postmodernistlerin de öncüsüdür. Gücün kayna¤›n› yaflam enerjisi olarak niteledi¤i “seçkin” bireylerde arar. ilkeleri ve fley’leri kapsayacak biçimde bütün tarih bir iflaretler zincirini oluflturmakta ve sürekli olarak yeni yorum ve uyarlamalara kap›y› aç›k tutmaktad›r. herhangi bir nesneyi kayna¤›ndan al›p tarihin ak›fl sürecinde nas›l de¤iflti¤ini inceleme anlam›na gelmektedir. Smart. ‹nsan. Frederich Nietzsche (1844-1900) Nietzsche (1844-1900) Ayd›nlanma düflüncesinin temel öncüllerini radikal olarak elefltiren bir felsefeci olarak postmodern düflüncenin öncüsü say›lmaktad›r. tek do¤ru. Tarihin bu iflaretler zincirinin hiçbir mant›¤›n›n bulunmad›¤›n› belirten Nietzsche. kurucu ögeler ifllevini üstlenmifltir. K ‹ T A P TELEV‹ZYON Nietzsche’e göre.

de¤iflimin yönü ve nas›l olaca¤› konusunda kesinli¤ini kaybeder. Ünite . ELEV‹ZYO N Öyle görünüyor ki. mekanik ve karmafl›k hale gelen üretim sürecinde basit ve rutin iflleri yapan bir birey olmufltur (fiaylan. Aksine geçmiflin ve gelece¤in flimdiki zaman içinde yorumlanmas› sanatç›ya sonsuz say›da olanak sunmakta ve geçmifli yeniden infla etmektedir. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Modern Sanata Karfl› Postmodern Sanat Anlay›fl› ‹NTERNET ‹NTERNET Sanatta postmodern anlay›fl. Ak›l ve bilimin belirleyicili¤i ön plandad›r. postmodern sanat anlay›fl›ndan farkl›laflmaktad›r? Bu soruyu yan›tlamak için önce modern sanat anlay›fl›n› aç›klamak gerekiyor. Modern sanat anlay›fl› nedir ki. yaflam›n dinamizminin nas›l tayin edilece¤i ve yaflam›n nas›l düzene sokulaca¤› sorusunu gündeme getirmektedir. 2002: 81). bilim ve Tilerleme anlay›fllar›na yöneltti¤i elefltirilerini sonuçta sanata. Modern sanata geçmifle yüceltici anlam atfedilmemekte gelenek ve yak›n geçmifl elefltirilerek yads›nmaktad›r. bilimin ve rasyonalitenin önüne geçirerek insan yaflam›ndaki kal›c›l›¤›n sa¤lanmas› söz konusu olacakt›r. Nietzsche bu soruya “esteSIRA S‹ZDE tik” yan›t›n› vermektedir. Bütün De¤erleri De¤ifltirifl Denemesi b›n›n okunmas› tavsiye edilir. Sanatç›-birey böyle bir olgusall›k içindedir. Çünkü sanayi toplumunda özne. Bunun anlam› geçmifli ve gelene¤i. 2002: 6162). esteti¤in ölçütünü geçmiflte ve gelenekte aramaktad›r (fiaylan. . 2002: 104). Postmodern düflünürlerden Hans-George Gadamer. flimdiye tafl›makt›r. Sanatta özgürlük ve özgünlük konusu sanatç›n›n ele ald›¤› nesnesini/konusunu kendi alg›lad›¤› biçimde istedi¤i tarzda inflas›yla ilgilidir. sanatsal alan›n her yönüne yans›m›flt›r. Ancak yaflam karmafl›kt›r ve kaoD‹KKAT tiktir. K ‹ T A P (2002) kitaBu konuda Nietzsche’nin Gücün ‹stenci. Böylelikle sanayi toplumunda özne kaybolmakta ve makineleflen üretim sürecinin mekanik bir parças› haline gelmesi söz konusu olmaktad›r. Modern sanat anlay›fl› sürekli özgürleflmeyi geçerli k›lmak için gelene¤i yads›ma yoluna gitmifltir. Bunun insan›n do¤as›nda bulundu¤unu ve sürekli olarak insan bir fleyleri y›k›p yok etmekte ve yeniyi aramaktad›r. Nietzsche Ayd›nlanman›n ak›l.3. Bu ba¤lamda “yarat›c› S O R U y›k›c›l›ktan” söz eder. Ona göre özgürlü¤ün kavramsal çerçevesi güç iliflkileri taraf›ndan belirlenir.Postmodern Sosyal Teori SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE 55 koflullar›n radikal bir biçimde de¤iflece¤ine olan inanc›. Böylece esteti¤e ve sanatç›n›n yarat›c›l›¤›na dönmek ve “insan nedir” sorusunu temel alan yaAMAÇLARIMIZ n›tlar› dikkate almak gerekecektir (fiaylan. Bu kaotiklik. sanatta gelene¤e sahip ç›kmakta. ilk kez 1960’larda New York sanat çevrelerine modern sanat›n karfl›t› olarak girmifl ve sanatta yeni bir postmodern estetik anlay›fl döneme hâkim olmaya bafllam›flt›r. esteti¤e önem vermekle noktalamakta ve tüm bu konular›n postmodern düflünürlerin de ilham kayna¤› oldu¤u görülmektedir. Bu ba¤lamda postmodernizm yerleflik sanat anlay›fl›ndan farkl› bir sanatsal estetik anlay›fl› ifade etmekle birlikte modernizmden bir kopuflu vurgulamaktad›r ve radikal bir elefltiriyi getirmektedir (fiaylan. 2002: 124-125). Bu anlamda yarat›c› y›k›c›l›k bir çeflit yaflam enerjisinin a盤a ç›kmas›d›r. Koflullar nas›l de¤iflirDise insan›n Ü fi Üde¤iflsin NEL‹M ac› çekmesi ve yabanc›laflmas›n›n sona ermeyece¤ini savunur. Dolay›s› ile esteti¤i. Böylece modernizmin dört özelli¤inden yola ç›karak modern sanata özgü estetik anlay›fl›n ne oldu¤una bakal›m: (I) Birincisi modernizmin özgürlük ve özgünlük özelli¤i.

Picasso’nun bu tablosunu kavrayabilmesi için bir ön bilgiye sahip olmas› ve bunu sorgulamas› gerekmektedir. Sanatç› ortalama insanda bulunmayan bir yarat›c› yetene¤e sahiptir. (III) Gerçek aç›k uçlu olarak b›rak›lmakta ve gerçekli¤i yans›tmak yerine belirsizlik ve karars›zl›k önem kazanmaktad›r. metalaflma sürecinin kapsam ve içeri¤inin oluflturdu¤u savunulmaktad›r (fiaylan. bunun yerine montaj ve eklemleme geçmektedir. sanatç›n›n misyonu olarak de¤erlendirilmektedir. di¤er sanatç›larla rekabet etmekte ve böylece yarat›c› y›k›c›l›¤›n sanatsal üretime egemen olmas› durumu söz konusu olmaktad›r. Bu geliflmeler modern sanat›n seçkincili¤ini ortadan kald›rmam›fl ve modern sanat/popüler sanat ayr›m›n› getirmifltir. Sanatç› içinde yaflad›¤› toplumda konusunu seçip ürününe yans›tmakta ve onu yorumlamaktad›r. 2002: 84). Ressam Picasso’nun “Guernica” adl› tablosu sanat›n seçkincili¤ini anlatan önemli bir yap›tt›r. Bu anlay›fl modern sanat›n çabuk tüketilemedi¤inin/kal›c›l›¤›n›n göstergesi say›l›r. 2002: 92-93). Bu yorumlama eylemi. ‹zleyicinin. (IV) Modern sanat›n dördüncü özelli¤i seçkinci olmas›d›r. Böylelikle sanatç›n›n. Sanatç› Kadinsky’nin ileri sürdü¤ü “sanat. Pop art’›n en tan›nm›fl simalar›ndan olan Amerikal› Andy Warhol ise “sanat›n misyonu olmas› anlams›z bir tezdir” görüflünü ileri sürerek. 2002: 84). Çünkü tarihi yorumlaman›n ve aç›klaman›n imkâns›zl›¤›ndan söz ederken. alg›lad›¤› ve yorumlad›¤› konu ile bir toplumsal amaca yönelmektedir. Sanatsal yans›tma ile toplumsal amac›n gerçekleflmesi konusu örtüflmektedir. postmodern sanat anlay›fl›n› yans›tmaktad›r. Bunun kaç›n›lmazl›¤› vurgulanmakta ve kapitalizmin dinamizmini. topluma göre daha çok ön planda tutulmaktad›r. Sanatç›n›n yaflam› oldu¤u gibi yans›tmas›n› önermektedir. Kadinsky. Sanatç› seçti¤i. Kültürün kitlesel tüketimi özellikle e¤lence sektörünün büyümesini getirmifl ve bu alan ifl dünyas›n›n bir parças› haline gelmifltir (fiaylan 2002: 85-88). burada kitlesellik ve anonimli¤in önemine dikkat çekmektedir (fiaylan. sanatç›n›n misyonunu s›n›rs›z özgürlük ihtiyac› olarak vurgulamaktad›r (fiaylan. Öte yandan sanat ve kültürel ürünler üzerindeki denetim de giderek artm›flt›r. Bu özelliklerden yola ç›karak. Çünkü sanat›n ve kültürün tüketicilerinin belli bir birikim ve bilinç düzeyinde olmas› istenilmektedir. (III) Modern sanat›n üçüncü özelli¤i kültürün ve sanat ürünlerinin metalaflmas›d›r. Bu ayr›m popüler sanat› ciddi estetik anlay›fltan yoksun saym›flt›r. (II) Sanatç›n›n topluma karfl› bir misyon ve anlat›s› bulunmamakta. Ancak modern sanat ve estetik ölçütleri seçkinci olmakla birlikte teknolojik geliflmeler sanat ürünlerinin kitleselleflme özelli¤ini yok edememifltir.56 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› (II) Modern sanat›n ikinci özelli¤i yans›ma ve misyon meselesidir. yarat›c› yetene¤ini maksimum düzeyde a盤a ç›karmas› ve tam bir özgürlük ve özerklik içinde yaflamas› ön görülmektedir. sanat içindir” görüflü misyon düflüncesi ile yarat›c› özelli¤in biraradal›¤›na vurgu yapmaktad›r. fiaylan (2002: 103) postmodern sanat esteti¤inin özelliklerini de flöyle s›ralamaktad›rlar: (I) Estetik ölçüde sanatç›n›n kendi için bilincini. Sanatç› art›k ürünlerini piyasaya ç›karmakta. . (IV) Bireyin bütünleflmifl kiflili¤i ve tutarl› olmas› de¤erleri bir tarafa b›rak›larak hümanist de¤erlerden ar›nd›r›lmas› öncelenmifltir.

Bu dönüflümün nas›l ortaya ç›kt›¤›n› postmodernistler tam olarak yan›tlayamamakla birlikte toplumsal de¤iflimin ve bu de¤iflimin içinSIRA S‹ZDE de vuku bulan yeni yaflam biçimlerinin belirleyici oldu¤una dikkat çekmektedirler. modernitenin ötesinde oldu¤u düflünülen bir toplumsal geliflim aflamas›n› ifade eder. Bu durumda modern sanat anlay›fl› ve esteti¤in geçerlili¤ini yitirmesi. Ona göre Postmodernizmin çeflitli boyutlar› vard›r: “Öncelikle modernizmin estetik ve sanatsal kodlar›n› reddeden estetik ve sanatsal bir tarz› anlat›r.” Best ve Kellner ise (2010: 48-49). Ünite . Art›k kitlenin be¤enisi önem kazanm›flt›r (fiaylan. film. Temel düflünce. kültür ve toplumda cereyan etti¤i iddia edilen kopufllar› betimler ve hararetle savunurken. sanat anlay›fl› ve esteti¤inin giderek marjinalleflmesini getirmifl ve bu “sanat›n ölümü” olarak yorumlanm›flt›r. Postmodernistlere göre sa‹ T A yoktur. Ayd›nlanma döneminin modern sanat anlay›fl› kendinden önceki dönemin sanat anlay›fl›na bir tepki özelli¤ini yans›tmaktayd›. Bu aç›klamalardan anlafl›laca¤› üzere. Postmodernistler modern sanat ve estetik ölçütlerine iki elefltiri getirmektedirler: birincisi saAMAÇLARIMIZ nat yap›t›n›n misyonu olmas›. postmodernistin niteliklerinden bahseder. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON Modern sanat›n elefltirisi. postmodernite ve postmodernleflme kavramlar› aras›ndaki anlam farklar›ndan bahseder. yani de¤er ve politikalar›n yarat›lmas› ça¤r›s›nda bulunur. resim. video. Bunlar bireyin hem kendilik temeline hem de sanata vurgu yapar.” Postmodernizmin birçok kültürel alan›n çabas›n› -mimarl›k. P nat yap›t›nda misyon aranmayacakt›r. dans. “Bir postmodernist. fiimdi ise postmodern sanat. kültür ve kültürel tüketim. Postyap›salc›l›ktan kaynaklanan felsefi ve kuramsal bir konumlan›fl› da kucaklar ve modernist düflünüflün ilkelerini reddeder. edebiyat.gibi içinde tafl›d›¤› aflikârd›r. D‹ KKAT Postmodern kavram› sanatta yeni bir anlay›fl› ve estetik ölçütünü ifade etmektedir. Güzelli¤in ölçütleri tarih içinde bulunmaktad›r. içinde bulunulan durumu elefltirerek ç›k›fl yolu aramas› ve geçmiflten kopmufl bir yeniyi inflaya kalk›flmas› olarak de¤erlendirmektedirler. ikincisi modern sanat›n seçkinci anlay›fl›na yönelttikleri elefltirilerdir. Buradaki efl anlaml› sözcük postmodern ça¤d›r. yeni ve “radikal” oldu¤unu düflündü¤ü postmodern söylemler ve pratiklerle özdeflleflirken ço¤u zaman moderne karfl› sald›r›ya geçer. Bu iki baflat ögenin genel anlamda ataerkinin oluflum teme- . Böylece bir postmodernist. foto¤raf. 2002: 95-99). yeni kategorilerin düflünce ve yaz›m tarzlar›n›n. ‹NTERNET Modernizm-Postmodernizm Karfl›laflt›rmas› Smith (2005: 289) Postmodernizm. bilgi. sanat ile gerçeklik aras›ndaki ba¤›n tü‹NTERNET müyle kopmas› olarak nitelendirilmifltir (fiaylan. modern söylemlerin ve pratiklerin kusurlar›n› alt etmek için. müzik ve baflka yer.Postmodern Sosyal Teori DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹57 M S O R U (V) Postmodernizmde yüksek sanat ve kitle sanat› ayr›m› yads›narak taklit ve S O R U yap›flt›rma teknikleri ile sanat yap›t›n›n üretimi esas al›nm›flt›r. Postmodernleflme ise moderniteden postmoderniteye geçifli itekleyen bir toplumsal de¤iflim sürecini anlat›r. 2002: 107). Postmodernizm kavram› Bat› dünyas›nda iki temel öge olan ekonomik kapitalizm ve kültürel hümanizm düflüncelerini kapsar. çünkü yaflam›n kendinde bir K misyon Ancak sanat yap›t›nda taklit (kitsch) ve popülizm ön planda tutulacakt›r.SIRA S‹ZDE 3. medya ve bilgi teknolojisi etraf›nda düzenlenmifl bir post endüstriyel ekonomi yönünde kesin ve köklü bir kayman›n oldu¤udur. Postmodernite kavram›. modern sanata bir tepki özelli¤ini tafl›maktad›r.

ama dönüflümün kendisinin varl›¤› tart›flmas›z kabul edilir. kültürel ve tarihi alg›lar›m›z›n odakland›klar›n› görürüz. 2002: 1-13). bunu hiçbir kuram. Bizler sadece görmek istediklerimizi. Sosyal ve felsefi süreci ya da koflullar› tayin eden bilgi. söylem ve iktidar yap›lar›n› sorgular (Hutcheon. Postmodern kuram. Postmodernizm çeflitlilikle ve çoklukla ilgilenir. kültürel çal›flmalar jargonunda büyük anlat›lar denilen ve hayata duygu ve yön veren büyük fikirlerle kuflat›lm›flt›r. Söz konusu dönüflümün do¤as› ve derecesi tart›fl›labilir. 1995: 31). Do¤runun ve ak›l yürütmenin. bizi beflinci ilkeye götürür. Ona (Görgün-Baran. Ama kültürümüzün önemli bir kesiminde. (V) fiüphe. buna benzer herhangi bir iddia.58 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› line iflaret etti¤i belirtilir (Hutcheon. bir dizi postmodern varsay›m›. bizim arad›¤›m›z fley olur. Baudrillard’›n simülasyon kuram› bu durumu çok net ifade eder. duyarl›l›kta. Bunlar s›ras›yla yeni taklitler yarat›r ve bütün süreç amans›z bir ak›nt› içinde bireylerin tav›rlar›nda ve toplumlarda herhangi bir gerçeklikle iliflki kurulmaktan vazgeçilinceye kadar devam eder. alay ve parodidir. Çünkü sahip oldu¤umuz bak›fl aç›m›z arac›l›¤›yla anlamland›r›r ve öyle görürüz. do¤rular›n. bilgi edinmenin mümkün olmad›¤›. Devlet ve entelektüel söylem aras›ndaki karfl›l›kl› iliflkilerin ne oldu¤unu tan›mlar. tanr›. Her fley ve herkes bu saf yalanc› hayal dünyas›nda kaybolmufltur. Böylece bilimde bile bulunmas› en kolay olan fley. gerçeklerin de¤il taklitlerin. Postmodernizmin (III) üçüncü ilkesi. ak›l. bu de¤iflimi ifade etmek için bütünüyle yeterli gözükmektedir. zaman ve mekândaki konumlan›fl›m›z›n bize izin verdiklerini. Huyseens. aç›kt›r ki. 2006: 373375) göre. toplumsal ve ekonomik düzenlerde toptan bir paradigma de¤iflimi yafland›¤›n› iddia etmiyorum. cinselliklerin ve hatta ak›l yürütmenin ço¤ulcu olufluna vurgu yapar ve hiçbir tarz›n bunlardan birinin di¤eri üzerinde egemen olamayaca¤›n› ileri sürer (Dellalo¤lu. fiüphe postmodernizmin ebedi ve kal›c› flart›d›r. gelenek ve tarih gibi fikirlerin çözümsel araflt›rmalar›na göre yaflamak hepten anlams›zd›r. imgeyle maddi gerçekli¤in aras›nda kaybolmufl olan dünyad›r. Bu kavramlar aras›ndaki farklar› belirttikten sonra. Postmodernizmin (I) ilk ilkesi modernizmde geçerli olan her fleyin postmodern zamanda tümden geçersiz ve eskimeye yüz tutmufl olmas›d›r. saf imgelerin ve temsillerin denetimi alt›na al›nm›flt›r. erdem. Böylelikle modernizmin kal›c› iliflkilerini elefltirir. Modernite. yanl›fl anlafl›lmak istemem. varoluflla çok zay›f bir ba¤lant›n›n yaln›zca dille yap›ld›¤›. Bu ba¤lamda postmodernist hedeflere ulafl›labilmesi için temel araçlar ironi. . Her fleyden flüphe etmek. hiçbir kesinlik ve hiçbir deney kalmay›ncaya kadar geniflletir. Bu ilke. Postmodernistlere göre do¤ru. Ziyauddin Serdar’›n Postmodernizmin ilkelerinden bahsetmek gerekir. demektedir. Art›k tek bir gerçeklikten söz edilemez. pratikte ve söylem oluflumunda gözle görülebilir bir de¤iflim yaflan›yor. “Postmodern” terimi. fliflirilmifl olacakt›r. 2002: 23). Postmodernizmin (IV) dördüncü ilkesine geldi¤imizde karfl›m›zda anlams›zl›k ç›kar. Tüm toplumsal hayat. Her fley zaman›n ve flans›n ürünüdür. gerçekliklerin. deneyimi ve önermeyi daha önceki dönemden ay›rmaktad›r. Bütün bu ilkelere ek olarak Postmodernizmin niteli¤ini belirleyen (VI) alt›nc› ilke çoklukla ilgilidir. art›k elimizde olan gerçeklik yerine. Postmodernizm fleylerin gerisinde mutlak bir gerçekli¤in olmad›¤› önermesini yapar. Huyseens’e (1984: 8) göre ise postmodernizm Bat› toplumlar›nda ortaya ç›kan bir kültürel dönüflümün. Bu de¤iflim. Postmodernizmin (II) ikinci ilkesi ise gerçekli¤in reddedilmesidir. en az›ndan flimdilik. cinslerin. bir duyarl›l›k de¤ifliminin parças›d›r. modellerin. kültürel. gerçekli¤in imgeler okyanusunda bo¤uldu¤u bu dünyada anlama yer olmas› mümkün de¤ildir. kültürlerin. Irklar›n.

2006: 376-378). Özellikle mimaride ve edebiyatta karfl›lafl›lan bu durum dadaizm ad› alt›nda toplumsal sorunlar›n giderek artmas› karfl›s›nda bir karfl› duruflu. Postmodernizmin görüldü¤ü ilk alan›n sanat oldu¤u bilinmektedir. bilimin bütün sorunlar› çözebilece¤i yolundaki sakat inanç.Postmodern Sosyal Teori 59 Modernizm ile postmodernizmi karfl›laflt›rd›¤›m›zda flu özelliklerin alt›n›n çizilmesi gerekir. rasyonel mant›ksal modeli bu paradigman›n baflar›s› üzerindeki konsensüs sürdü¤ü ölçüde toplum bilimlerindeki merkezi yerini korumufltur.” Ama bu konsensüs bozulmaya müsaittir ve tam ortaya ç›kan bariz yetersizlikler modern bilime belli tehditlerle bakmay› makul hale getirdi¤i s›ralarda postmodernizm ç›kagelmifl ve ilk olarak modern bilimin en hevesli taraftarlar›n›n vaat etti¤i can al›c› sonuçlar›n bir türlü ortaya ç›kamay›fl›ndan duyulan sab›rs›zl›¤› gittikçe artt›rm›fl ve toplum bilimleri ile pozitif bilimlerdeki kinizmi beslemifltir. Modern bilimin kendi formal standartlar›n› kendisinin de uygulamad›¤› söyleniyordu.3. modernizme karfl› bir meydan okumad›r. postmodernizmde bireylerin kat›l›m olanaklar›n›n bulundu¤una ve konumlar›n belirsizli¤ine dikkat çekilir (Görgün-Baran. Roseanu’ya göre “Modern bilimin pozitivist. Modernizmin kat› hiyerarflik anlay›fl› anarfli ad› alt›nda kurals›zl›¤a dönüflür. (III) Üçüncü olarak. Yine modernizmde. modern bilim insan varoluflunun mistik ve metafizik boyutlar›n› pek kâle alm›yor. hatta bütün meseleleri baya¤› ve üzerinde durmaya de¤mez fleyler olarak gösteriyordu. beklentiler abart›l› hale gelirken verilen sözler de tutulmuyordu (Rosenau. Modernitenin romantik ve iyimserli¤i postmodernitede toplumsal sorunlar› kapsayan ve bu sorun yuma¤›n›n oluflmas›n› protesto eden dadaist anlay›flla kendini göstermektedir. büyük anlat›lar›n yerini postmodernizmde küçük tarih/anlat› alm›flt›r. postmodernizmde akl›n tükenmiflli¤i olarak yorumlan›r. çevre kirlenmesi. Roseanu’ya göre toplumbilimlerindeki postmodernizm k›smen modern bilimin var olan yetersizliklerine karfl› bir tepkiydi ve tepkiler (I) ilk olarak yukar›da belirtildi¤i gibi vaat edilen sonuçlar›n ve beklentilerin gerçekleflmemesiyle bafll›yor ve devam ediyordu. ampirist. (Nükleer silahlar. (IV) Dördüncü olarak. bilimsel olsun olmas›n bilginin hizmet edece¤i ve etmesi gereken amaçlar hakk›nda söyleyecek pek sözü yoktu” (Rosenau 2004: 29). küçük ama önemli söylemler ön plana ç›km›flt›r. Modernizmin ana kavram› olan ak›l ve her fleyin rasyonel ölçüler içinde yürütülmesi düflüncesi. Anlafl›laca¤› gibi postmodernizm. modern bilimin teoride nas›l iflledi¤ine dair varsay›mlarla gerçeklik biçimi aras›nda bir uyuflmazl›k oldu¤u aç›kt›. Modernizmde toplumsal mesafeler önemli iken. 2009: 41). ‹leride belirtilece¤i üzere Lyotard’›n da savundu¤u gibi üst anlat›lara duyulan güven sars›lm›flt›r (Anderson. modern bilimin 20. yoksulluk gibi). (V‹) Son olarak normatif ve etik olan hakk›nda. açl›k.yy’›n belli bafll› sorunlar›n› iyilefltirme konusundaki bariz yeteneksizli¤i karfl›s›nda bocalad›. Lyotard’da da görülece¤i üzere art›k büyük anlat›lar dönemi bitmifl. 2004: 28-29). bir baflkald›r›y› sergiler. Modern bilimin k›sa vadede hatalar› trajik sonuçlar do¤urmakla kalm›yor. Ünite . zehirli kimyasal at›klar. . Modernizmdeki belirlenim yerine. (V) Beflinci olarak. Modern bilim demokratik toplumlarda hükümetlerin yapt›¤› usulsüzlüklerin üzerini örtmekle ve totaliter devletleri ayakta tutmaya yard›m etmekle suçland›. (II) “‹kinci olarak dikkatler modern bilimin suiistimalleri ve zararlar› üzerinde odaklanmaya bafllad›. belirsizlik Postmodern düflüncenin en temel özelliklerinden biri haline gelmifltir.

geç kapitalizmin kültürel mant›¤› olarak yorumlayan ve böylece postmodernizmi sadece kapitalizmin yeni bir evresi içinde yer alan kültürel bir mant›k olarak görecelilefltiren Jameson’› inceleyece¤iz. ama ayn› zamanda bu ba¤›ml›l›k ve süreklilik anlam›n› da ifade eder. yorgun ve ikircikli olan her fleyle karakterize edilen radikal afl›lmaz bir belirsizlik ça¤› k›ld›¤›n› iddia ederler. Bu anlam›yla post öneki kendisini öncelemifl olandan aktif bir kopuflu. Olumlay›c›lar›n ço¤u baz› de¤er tercihlerinin di¤erlerinden daha üstün oldu¤unu iddia ederler ki flüpheci postmodernistlerin onaylamayaca¤› bir ak›l biçimdir bu” (Rosenau.60 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Dolay›s›yla postmodern söylemler. flüphecilerin elefltirilerine kat›lmakla birlikte yine de postmodern ça¤a daha umutlu ve iyimser bakarlar. normatif seçimler yapmaktan ve belli bir konuyla s›n›rl› siyasi birlikler oluflturmaya çal›flmaktan çekinmezler. “Ya olumlu siyasi eyleme aç›kt›rlar ya da Yeni Ça¤ dininden Yeni Dalga yaflam tarzlar›na kadar uzanan ve postmodern toplumsal hareketlerin tamam›n› içeren kiflisel. bir eti¤i olumlamaktan. Olumlay›c›lar daha çok süreçlere bakma e¤ilimindedir. Kellner’in (2000:368-369) aç›klamalar› ile ifade edecek olursak: Öncelikle modernitenin büyük umutlar›n›n sona erdi¤ine ve geçmiflin totallefltirici toplumsal teorilerini ve devrimci siyasetini sürdürmenin olanaks›zl›¤›na iflaret ederek bir postmodern durum betimlemesi yapan Lyotard’› ve sonra postmodernizmi. Best ve Kellner’e göre. 2010: 47-48). 2004: 36-37). anlams›zl›k ve toplumsal kaos ça¤›. Marksist teorileri destekleyerek. ahlaki parametrelerin bulan›k oldu¤u. 2010: 47). Olumlay›c›lar›n ço¤u dogmatik ve ideolojik olmayan. sözcüklerin ve anlam›n oyunu” (Rosenau. Böylelikle postmodern teorisyenlerin birço¤unun terimi. e¤lenmeye. gelip geçici. Ama bu postmodernistler. toplum. hastal›k. post teriminin mahiyetinde bir mu¤lâkl›k söz konusu oldu¤u belirtilmekle birlikte post terimi modern olmayana iflaret eder. atom felaketi gibi felaketler durmaktad›r. kültürel ya da teorik perspektifleri ifade etmektedir. Postmodernizme iliflkin bu girifli yapt›ktan sonra flimdi iki önemli düflünürü ele alaca¤›z. Olumlay›c› postmodernistler ise. Önümüzde nüfus art›fl›. dogmatik olmayan ve birer düflü olan projeleri tan›makla yetinirler. ümitsiz. Modernli¤in y›k›c› karakteri postmodern ça¤›. kültür ve düflüncede anahtar niteli¤i tafl›yan bir dizi de¤iflimi betimleyen dönemlefltirme terimlerini içerir” (Best&Kellner. Böylelikle bu terim modern ça¤›n teorik ve kültürel pratiklerine ve onun ötesine geçmeyi içeren aktif bir olumsuzlamay› da içinde bar›nd›r›r. postmodern ça¤›n parçalanma. yabanc›laflt›r›c›. çözülme. hatta hiç olmad›¤› bir ça¤ oldu¤unu ileri sürerler. Dolay›s›yla bu dönemde hiçbir toplumsal ya da siyasi projeye ba¤lanmaya de¤mez. Yine de baz› yazarlarca. Bat› tarihindeki dramatik kopuflu ya da k›r›lmay› vurgulamak amac›yla kulland›klar› görülmektedir. E¤er flüphecilerin iddia ettikleri üzere hakikat diye bir fley yoksa o zaman geriye tek kalan fley oyundur. 2004: 37). bofl. korkunç ac›mas›z. (Best&Kellner. olumsuz ve kasvetli bir de¤erlendirmede bulunan flüpheci postmodernistler. anlams›z. parodiye vb. e¤lenti biçimlerinden ibarettir. Böylelikle postmodern söylem tarih. soyk›r›m. . “Kötümser. deneysel bir felsefi ve ontolojik düflünsel pratik bulma peflindedirler. Mutlulu¤a. fleylere yer bulunsa bile bunlar felaketi bekleyerek geçen dönemi süsleyen geçici. “post önekinin konuldu¤u terimlerin hepsi de moderni izleyeni ve modernden sonra geleni tarif eden art arda birer iflareti olarak ifllev görür. modern söylemlerle ve pratiklerle ba¤lar›n› kopartan yeni sanatsal. Postmodernizm için toplumbilimleri söz konusu oldu¤unda Olumlay›c› ve fiüpheci Postmodernistler olarak iki genel e¤ilimden bahsedilir.

Lyotard’a göre. Ünite . “bu durumu tasvir etmek için postmodern kelimesini kullanmaya karar verdim. Lyotard’a göre postmodern durumu belirleyen temel ölçüt bilginin konumudur ve postmodern durumda art›k yeni bir bilgi anlay›fl› geçerli olmaktad›r. sanat gibi kültür süreçlerinin büyük bir dönüflüm içinde oldu¤unu ve bu dönüflümün bir bak›ma postmodern olarak tan›mlanmas›n› mümkün k›ld›¤›n› ortaya koymaktad›r. 2000: 19-20). Dolay›s›yla “Postmodern Durum”a bak›ld›¤›nda asl›nda karfl›m›zda duran bir bilgi/bilim felsefesi kitab›d›r. birkaç on y›ld›r bilgisayarlaflm›fl bilginin. geliflmifl bat› toplumlarda 19. yüzy›ldan beri süregelen bilim. postmodernizme iliflkin görüflleri ço¤unlukla “Postmodern Durum” adl› kitab›nda bulunabilir. daha sonra ise Saint. 1954 ile 1964 y›llar› aras›nda Sosyalizm ya da Barbarl›k adl› Frans›z radikal Marksist dergiye. Bilginin do¤as› içindeki bu dönüflüm. Bir bak›ma bilginin metalaflmas› durumu ile karfl›lafl›lmaktad›r. Lyotard. postmodern ça¤da bilginin sat›lmas› için üretildi¤i ve tüketildi¤i görülmektedir. Bilgi dünya çap›nda gerçekleflen . 21 Nisan 1988’de ise Paris’te lösemiden ölür. Sorbonne’da dersler verir. Bilgi üretme ve edinme biçiminin giderek de¤iflmesi sonucunda. Bunun için der. 1979 y›l›nda yay›nlanan kitap.3. Lyotard’›n bu metindeki ana problemi.Postmodern Sosyal Teori 61 JEAN-FRANÇOIS LYOTARD’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI Girifl Postmodernizm denince akla ilk gelen düflünürlerden biri olan Lyotard’›n. Lyotard (2000: 11) . Bilgisayarlaflm›fl bilginin alabildi¤ine geliflmifl toplumlardaki iflgücü da¤›l›m› üzerinde gözle görülür bir etkisi bulunmaktad›r. 1987 y›l›nda emekli olana dek önce Paris Üniversitesinde. Resim 3. birçok sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürel sonuçlar› da beraberinde getirecektir.1 Postmodernizm ve Bilginin Konumu Lyotard toplumlar›n postmodern ça¤a girmeleri ile birlikte bilginin konumunun de¤iflti¤inden söz eder. o dönem içinde hem Fransa’da hem Dünya genelinde entelektüel çevrelerde oldukça yank› uyand›rm›flt›r. ard›ndan ‹flçi Gücü adl› baflka bir dergiye düzenli yaz›lar yazan Lyotard. 1956 y›l›nda felsefe yeterlik s›navlar›n› baflar›yla verdikten sonra Cezayir’de lisede bir y›l ve ard›ndan Fransa’da La Fleche adl› lisede yedi y›l boyunca felsefe ö¤retmenli¤i yapar.Deniste ö¤retim üyesi olarak çal›fl›r. Postmodern toplumlarda bilginin nas›l konumland›r›ld›¤›n› anlamakt›r. 1968 May›s'› olaylar› s›ras›nda. fiaylan’a göre (2002: 274) bu metindeki ana tema. Bilgi kendinde bir amaç olmaktan uzaklaflmakta ve art›k kullan›m de¤erini kaybetmektedir (Lyotard.” Jean-François Lyotard (1924-1988) 10 A¤ustos 1924'te Versailles’de do¤an Jean-François Lyotard. üretimin ana gücü durumuna geldi¤i genifl oranda kabul görmektedir. Ayn› zamanda Paris’teki Uluslararas› Felsefe Koleji'nin kurucu üyesi olan Lyotard. de¤iflik aral›klarla bulundu¤u sekiz y›l boyunca ABD’nin çeflitli üniversitelerinde Frans›z felsefesi ile Elefltirel kuram üstüne dersler verir.

Bilgisayarlar›n egemenli¤iyle birlikte belirli bir mant›k devreye girmektedir. geliflmifl ve geliflmekte olan ülkeler aras›ndaki uçurum daha da büyüyecektir (Sarup. Amerikan kapitalizminin hegemonyas›n›n k›r›l›fl›.62 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› iktidar rekabetinde ana bileflen olacak. düzenlemenin. Aç›kça söylemek gerekirse (I) birincisi araflt›rma. Özellikle 1979 y›l›nda yazd›¤› bu kitab›nda Çin’in günümüzdeki yükselifline vurgu yapmas› dikkat çekicidir. diyor: O da “bilimsel bilginin bir söylem” oldu¤u noktas›d›r. Bilginin ticarileflmesi ile ba¤lant›l› olan bilginin “fleffafl›¤›” ideolojisi devleti bir karmafla ve “s›k›nt›/gürültü” unsuru olarak gösterir. 1999: 318). Günümüzde gittikçe önem . muhtemel bir Çin Pazar›n›n aç›l›fl›. Bu dönüflüm içinde bilginin do¤as› da de¤iflecektir. Son k›rk y›l içerisinde bilim ve teknoloji. Bu ba¤lamda. Çok uluslu flirketler hâlihaz›rda ulus-devlet düzenini tehlikeye sokan yeni sermaye dolafl›m sistemleri gelifltirmifllerdir. ulus devletlerin silah üretimindeki üstünlüklerini daha çok güçlendirecek. Araflt›rma ve ö¤renilmifl bilginin aktar›m› bu etkilerin yafland›¤› bafll›ca ifllevlerden ilk ikisidir. 1999: 317). Bu sistemler bilgisayar teknolojilerinin gelifltirilmesiyle daha da tehditkâr hale gelmifltir. “Bilginin tabiat›ndaki dönüflüm o. 2000: 23). Makinelerin ne oldu¤u ve ne ifle yarad›¤› bilgisinin ö¤renilmesiyle birlikte insan gücünün. eskimifl bilgi olacakt›r. yoksa devlet di¤er kullan›c›larla bir mi tutulacakt›r. Bu bir teknolojik dönüflümdür. (II) ikincisi ö¤renmedir. Bu aç›dan ekonomik güçler ile devlet güçleri aras›ndaki iliflki aç›s›ndan sorunlu bir nokta ortaya ç›km›fl olur (Lyotard. Sözgelimi IBM gibi flirketlerin veri depolar›na kimlerin ulaflabilece¤ine kim karar verecektir? Devlet mi. Dolay›s›yla bilgisayar ça¤›ndaki bilgi sorunu. dil ve bilgi üzerinde yo¤unlaflm›flt›r. Postmodern ça¤da bilim muhtemelen. eskiden ulus devletlerin topra¤›n denetimi için verdi¤i mücadele. iletiflim teknolojileri. 2010: 189). bilgi depolama ve veri bankalar› bunun örnekleridir. Çünkü devlet alan› olan e¤itim arac›l›¤›yla yay›lan bilgi. Lyotard. Lyotard’a göre. gelece¤in toplumuyla ilgili bütüncül tahminler yapmak yerine tek bir noktaya odaklanmay› anlaml› buluyorum. dolay›s›yla hangi önermelerin bilgi hükümleri olarak kabul edilece¤ine iliflkin belli kabuller ortaya ç›kmaktad›r (Lyotard. Dünya pazar›n›n yeniden aç›lmas›. toplumun kullan›lan bilginin zenginli¤i ve aç›mlan›fl›n›n kolayl›¤› ölçüsünde varl›k gösterebilece¤i ve geliflebilece¤i ilkesiyle karfl›tl›k içinde düflünüldü¤ünde süresi geçmifl. sorular› yan›t beklemektedir (Lyotard› 1999: 319). Bilgisayar diline ya da di¤er dillere çevrilemeyen ve dönüflüme sokulamayan bilgiler bu süreçte terk edilecektir. daha tutarl› bir ekonomik rekabete geri dönüfl. Bilgisayar dilleri. seslerin ve görüntülerin dolafl›m›nda gittikçe etkili olaca¤› söylenebilir. Bu teknolojik dönüflümlerin bilgi üzerinde önemli etkileri oldu¤u söylenebilir. günümüzde her zamankinden çok daha büyük ölçüde yönetim sorunudur.bunlar ve birçok di¤er etmen 1970’lerin sonunda devletleri 1930’lardan bu yana oynamaya al›flt›klar› yat›r›mlara k›lavuzluk etme ve yönlendirme rolü konusunda ciddi bir de¤erlendirmeye haz›rlamaktad›r” (Lyotard. 1999: 319). yani yeniden üretim ifllevlerinin yöneticilerden geri al›narak makinelere emanet edildi¤i ve bundan böyle de hep edilece¤i öne sürülmektedir. zaman› gelince enformasyon denetimi için verilecektir. ‹kinci ifllev yani ö¤renmede etkili olan makinelerin küçültülmesi ve ticari hale getirilmesidir (Lyotard. sosyalist bir alternatifin çöküflü. bilginin ticarileflmesi ulus-devletlerin e¤itim-ö¤retim faaliyetlerini üretme ve da¤›tma ayr›cal›¤›n› tehdit etme potansiyeli tafl›maktad›r. zaman varolan kamusal güçler üzerinde hem fiili hem hukuki olarak genifl flirketler ve çok genel biçimde sivil toplumla olan iliflkilerini gözden geçirmeye zorlayacak tepkilere yol açabilir.

Lyotard bilginin meflrulaflmas› sorununa dikkat çekerken. yeni müzikal notasyonlar. Ona göre dil oyununun kurallar› yaln›zca kendi içinde belirlenmifltir. bilimsel bilgidir. Geleneksel toplumlarda anlat›sal biçimin üstünlü¤ü söz konusuS Ohem R U de yerleflik dur. Büyük anlat›lara göre bilgi ancak içeri¤i kadar de¤er tafl›r. 2010: 189). 1930’larda oynad›¤› dan›flmanl›k. On dokuzuncu yüzy›l›n bafllar›ndan itibaren bilimsel bilgi meflruiyet kaybetmeye bafllam›flt›r. dünya piyasalar›n›n yeniden aç›lmas› gibi büyük ölçekli sonuçlar da yaratabilecektir. Kimse tüm dilleri bilmemektedir. Art›k ayr›m bilgi ve cehalet aras›nda de¤il “harcama bilgisi” ile “yat›r›m bilgisi” aras›nda yap›lacakt›r. Dilin Esnekli¤i ve Büyük Anlat›n›n Yitimi Ça¤dafl toplumlarda bilginin meflrulu¤u farkl› flekillerde formüle edilmektedir. (Lyotard. Bu yol takip edildi¤inde postmodernitenin ana ak›m›na ulafl›lm›fl olur: Bilim kendi dil oyununu oynar. Ünlü filozof Ludwig Wittgenstein’›n dil oyunlar› anlay›fl›n› gelifltirir. bunlar›n kurallar› kendi içlerinde meflruluklar›n› tafl›mazlar ama aç›k ya da örtük bir anlaflman›n nesnesidirler. Dolay›s›yla Lyotard için bir metnin yazar› taraf›ndan nas›l anlamland›r›ld›¤› çok önemli de¤ildir. as›l önemli olan sorun bu metnin di¤erleri yani al›c›lar taraf›ndan nas›l anlamland›r›ld›¤›d›r. Anlat›lar hem toplumsal kurumlara meflruluk kazand›r›rlar kurumlar›n bütünleflmesine yönelik olumlu ya da olumsuz modelleri temsil ederD‹KKAT fiaylan (2002: 272-273). e¤er kurallar yoksa oyun da yoktur. Anlat›sal bilgiden DÜfiÜNEL‹M de bahsedilmesi gerekir. makinelere iliflkin al›nan bu kararlar›n do¤rulu¤unun garantisini kimin verebilece¤i sorunudur (Sarup. ö¤renimin de t›pk› para gibi bir de¤er haline gelece¤inden söz eder. Di¤er bir ifade ile sorun metnin nas›l iletildi¤i ve ne tür etkileflimlere yol açt›¤›d›r. Anlat›sal bilgi ve bilimsel bilgi en bafltan beri rekabet içinde olmufllard›r. (2000: 32) flöyle der. Böylece Lyotard. Üçüncü nokta biraz önce söylenilen fley taraf›ndan önerilmektedir.3. Buna ek olarak klasik bilim s›n›flamas› sorgulan›r hale gelmifltir. Dil oyunlar› kendi bak›fl aç›s›na ve çeflitlili¤e de sahiptir. Bu geliflmeler Amerikan kapitalizminin hegemonyas›n›n çöküflü. Bu ba¤lamda de¤er tafl›yan bilgi. Ünite .” Bu spekülatif dil oyunun olmazsa olmaz flart›d›r. di¤er dilleri meflrulaflt›rma yetisine sahip de¤ildir (Lyotard 1999:322).” Lyotard’›n dil oyunlar› üzerine dile getirdi¤i gözlemleri nelerdir? SIRA S‹ZDE Lyotard’a göre bilimsel bilgi. Birincisi. Nietzsche’nin dedi¤i gibi “Avrupa nihilizmi” gerçekli¤i temel koflul alan bilimin kendini tersyüz ediflinden do¤mufltur (Lyotard 1999: 321). gündelik geçim bilgisiyle bir projenin optimize edilmesi için kullan›lan bilgi aras›nda bir ayr›m söz konusu olacakt›r (Lyotard. Her ifade bir oyundaki hareket olarak düflünülmelidir. Lyotard için dilin esnekli¤inin çok önemli oldu¤undan ve buna ba¤l› olarak nesnel bir anlam yap›s›n›n olabilirli¤ini kuflkuyla karfl›lad›¤›ndan bahseder.Postmodern Sosyal Teori 63 kazanan soru. modernitenin sistem-özne iliflkisi baflar›s›z olmufltur (Lyotard 1999: 323). “Dil oyunlar› hakk›nda flu üç gözlemde bulunmak faydal› olacakt›r. oyun kuram›. Hatta bir kural›n son derece küçük tadili bile oyunun tabiat›n› de¤ifltirir. evrensel bir üstdil yoktur. genetik kodlar›n dili gibi. Bu yüzden dil oyunlar›n›n ço¤ullu¤unu benimsemek gerekir. 1999: 320). bilginin bütününü temsil etmez. 2 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ . kurallar› tatmin etmiyorsa tan›mlad›klar› oyuna dâhil de¤ildirler. Di¤er bir deyiflle. dilden bahsetmeyi de ihmal etmez. yat›r›mlar için yol göstericili¤i gibi görevlerine geri dönme e¤ilimine girmifltir. Bu dönüflüm asl›nda 1970’lerde bafllam›fl. devlet. Lyotard. 1999: 319). ‹kincisi. Böylelikle bilim söyleminin meflruiyetinin afl›nmas›yla yeni diller eklemlenmeye bafllam›flt›r: makine dili. fiu önermeyi ele alal›m: “Bilimsel bilgi yaln›zca ve yaln›zca bir gerçe¤i a盤a ç›karan bilgidir. Bir hareket ya da ifade. Bilgi teknolojilerindeki dönüflümler devletin büyük flirketlerle ve sivil toplumla olan iliflkilerini de dönüflüme u¤ratacakt›r.

Ayd›nlanman›n büyükanlat›lar›n›n postmodern dönemde giderek azald›¤›n› yerini küçük anlat›lara b›rakt›¤›n› vurgular (Ritzer. Ayn› göndergeye iliflkin daha önce onaylanm›fl bildirimi çelen her yeni bildirim. sürekli yenilikten ve kat›l›mc›lar›n üzerinde anlaflma sa¤lad›klar› yerel kurallar›n ve kural koyucu flemalar›n pragmatik inflas›ndan ve dolay›s›yla SIRA S‹ZDE mikro-politikadan yana ç›kar. Böylece Lyotard. Dolay›s›yla geçerli olan bu yeni bilgi anlay›fl› saK ‹ T A P yesinde geliflmifl toplumlar büyük ve kapsaml› bir de¤iflim geçirmekte ve postendüstriyel toplumlara do¤ru evrilmektedir. 2010: 203) DÜfiÜNEL‹M Lyotard’a göre art›k büyük anlat›lara baflvurmaya gerek duymay›z. göndericiden söyledi¤ine yönelik kan›t gösterebilmesi. 2002: 276-277). ö¤rencinin göndericinin bildi¤ini ö¤renebilece¤i. Söz konusu yeniden üretimin gerçekleflmesini olanakl› k›lan ise ö¤retilerdir. aksi durumda ayn› göndergeyle çeliflen ya da çat›flan her bildirimi reddetmesi beklenir. bu anlamda bir uzman olan ö¤retmenle eflit yeterlili¤e sahip olabilece¤i düflüncesine dayal›d›r. 2010: 192-193). DÜfiÜ NEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT S O R U SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ 3 SIRA S‹ZDE bilgi ve anlat›sal bilgi aras›nda nas›l bir fark vard›r? Lyotard’a göre bilimsel S O R U SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON D‹KK AT Lyotard modern ve postmodern bilgi aras›nda da ayr›m yapar. ‹kinci ön kabul. Bilimsel kurallar 19.64 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ler. Geleneksel toplumlardaki anlat› gelene¤i.tan›mlamas›na dönük bir gelenektir. di¤erlerini ise d›fllamas›ndan kaynaklan›r. ayn› zamanda toplulu¤un kendisi ve çevresiyle yaflad›¤› iliflkiye dayal› üç ayakl› bir yetki paylafl›m›n›n -nas›l yapaca¤›n› bilmek.. 2010: 191). bilginin yeni koflullar›na yan›t K ‹epistemolojinin T A P veren yeni bir gelifltirilmesini içerir. henüz yeteneklerini gelifltirme sürecindeki ö¤rencilerin yeterince bilmediklerinin fark›ndad›rlar. (I) Temelci iddialar› meflrulaflt›rmak üzere üst-anlat›lara baflvurulmas›. Ona göre modern bilginin üç koflulu vard›r. yy biliminin “do¤rulama” 20. üst-anlat›lara D ‹ K K A ve T temelcili¤e karfl› ç›kar. homojen epistemolojik ve ahlaki reçetelere duyulan arzu. Bilimin dil oyununda. ço¤ulluktan. Postmodern bilgi ise bunun tersine. büyük meflrulaflt›rma flemalar›ndan sak›n›r AMAÇLARIMIZ ve heterojenlikten. Çünkü postT E L Eböyle V‹ZYON modern bilgi bir meflrulu¤a gereksinim duymamaktad›r. yy biliminin ise “yanl›fllama” dedi¤i görüflün temelini teflkil ederler. Hem bilimsel hem de anlat›sal bilgi bu ba¤lamda eflit derecede zorunludur (Sarup. ortada ö¤renci için ö¤renilmesi gerekli olan bir fleyin oldu¤u aç›kt›r. Ona göre modern toplumun (sanayi toplumu) baflvurdu¤u büyük anlat›lar›n insan› do¤ru tem‹NTERNET AMAÇLARIMIZ ‹NTERNET . ancak daha önceki bildirimi çürütmesi kofluluyla geçerli olarak kabul edilebilir. (Sarup. ‹flte tam da burada Lyotard’a göre yeni ‹NTERNET kurgulanacak epistemolojide gerçekli¤in do¤ru olarak yans›t›lmas› anlam›na gelen TELEV‹ZYON temsil sorununu d›fllamak gerekmektedir (fiaylan. 1997: 128-129). Lyotard anlat›sal ya da öykü anlatan bilgi savlar›n›n geri çekilmesini tart›fl›r. nas›l konuflaca¤›n› bilmek. (Sarup 2010: 192) SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M Görülece¤i gibi bilimsel bilgi ile anlat›sal bilgi aras›ndaki temel ayr›m. nas›l dinleyece¤ini bilmek. bilimsel SIRA S‹ZDE bilginin gereksinim duydu¤u bir dil oyunu ile düz anlam› al›koymas›. S O R U (II) meflrulaflt›rman›n SIRA S‹ZDE kaç›n›lmaz do¤al sonucu olan gayri meflru k›lma ve (III) d›fllama. Bunun ilk ön kabulü ö¤rencinin göndericinin bildi¤ini bilmedi¤i düflüncesi üstüne kurulu oldu¤undan. Bu yolla ö¤renciler bilimsel bilgi üretme yoluyla tan›fl›rlar. O kendisi için yeni bir epistemoloji gelifltirmektedir. (Best&Kellner.. Bundan dolay› postmodern. Uzmanlar. ama ö¤renmek için çaba gösterdiklerine de itimat ederler.

postendüstriyel toplum teorisi ve postmodern bilgi teorisi yoktur. böySIRA S‹ZDE le bir bilginin aç›k olmas› gerekti¤idir. Kellner’e göre (2000: 385) Lyotard’›n “Postmodern Durum” adl› kitab›nda ek olarak yay›nlad›¤› “Postmodernizm Nedir Sorusuna ‹ N T E S‹ZDE RNET Yan›t” adl› yaz›. Lyotard. O zaman yazar ve sanatç›. Lyotard. bafll›kta vaat etti¤i gibi bir yan›t› vermemekte. 2000:158-159). Alas›nda bunun olanaks›z oldu¤un ve yeni bir büyük anlat› gerektiren toplum inflas›ndan vazgeçmemiz gerekti¤ini iddia etmektedir. Böylece onlar daima için geç gelecekler veya ayn› ölçüde olmak üzere. “Postmodern. Ama teorinin icras› için bize sundu¤u öneri ise dil oyunlar›d›r. benzer kategorilerin metne ya da çal›flmaya uygulanmas›yla belirleyici bir yarg›ya göre yarg›lanamazlar. Dahas› Lyotard bize postmodernizm için yeni bir teorik örnek çerçeve önermemektedir. modern içindeki sunulamayan›. AMAÇLARIMIZ ‹SIRA NTER NET S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Bu tan›mlamaya Kellner’in (2000: 385-387) karfl› ç›k›fl› oldukça serttir. Sonuç olarak. Lyotard’›n burada vurgulamak istedi¤i topluma iliflkin bir bilginin olmamas› de¤il. Bu aç›dan önemi yads›namaz. Öncelikle bu durumun postmodern de¤il. . sunulamayan›n güçlü bir anlam›n› veren yeni sunulmamalar› araflt›racakt›r. Bu ba¤lamda Kellner’e göre Lyotard’›n kendisinin modernist bir estetikle sona eren postmodern bir toplum teorisi. K bunlardan ‹ T A P hofllanmak için de¤il. modernizmin süreklilik gösteren hali oldu¤unu belirtir. yine de büyük anlat›lar› terk etmemiz gerek diyen Lyotard’›n kendi postmodern epistemolojisinde dil oyunlar›na baflvurmas›n›n sebebi bundan kaynaklanmaktad›r. felsefecinin konumundad›r. ayr›ca. Kellner (2000: 387) bu duruma da “Radikal bir toplumsal teori oluflturmak için oyun oynamak yeterli midir. SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M Daha ayr›nt›l› bilgi için Jean. Yazd›¤› metin. Postmodern sanatç› veya yazar.DÜfiÜNEL‹M S O R U 3. bu kuramlar›n imkâns›zl›¤›n› da gözler önüne sermektedir. Kellner’in elefltirileri aç›s›ndan bakt›¤›m›zda kendisinin çok hakl› taraflar› olmakla birlikte.Postmodern Sosyal Teori DÜfiÜNEL‹M S O R U 65 D‹KKAT sil edememesi. flöyle demektedir. üretti¤i çal›flma ilke olarak daha önceden yerleflmifl kurallar T Etaraf›ndan L E V ‹ Z Y O N yönetilemez. Postmodern Durum kitab› bilginin de¤iflen ifllevini göstermede günümüzde de güncelli¤ini korumaktad›r. teorik modellere ve daha sistematik bir toplumsal teori ve elefltiriye ihtiyac›m›z yok mu?” sorular›n› sorar. gelece¤in evvelkili¤i paradoksuna göre anlafl›lmak zorunda kalacakt›r” ( Lyotard. yap›lacak olmakta olan›n kurallar›n› formüle etmek için kurals›z çal›flmaktad›r. Böylece çal›flma ve metnin bir ‹ N T E Ryazarlar› NET olay›n karakterlerine sahip olmas› olgusu do¤ar. gerçekleflmeleri daima hemen bafllayacakt›r. Ünite . Postmodern.François LYOTARD’›n Türkçeye çevrilen Durum K “Postmodern ‹ T A P (2000)” adl› kitab›n›n okunmas›nda yarar görülmektedir. sunumlaman›n kendisinde ileri götüren olacakt›r: güzel biçimlerin tesellisini ve elde edilemez olan›n kolektif nostaljisini paylaflmay› mümkün k›lan bir zevk uzlafl›m›n› inkâr edecektir. postmodern teorinin en önemli kitaplar›ndan birini yazm›fl önemli bir düflünürdür. Lyotard’a göre neden art›k büyük anlat›lara ihtiyaç duyulmamaktad›r? Aç›klay›n›z. birçok düflünür taraf›ndan elefltirilmesine ra¤men. S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE 4 SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K ‹ T A P S O R U Elefltiriler TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON D‹KKAT Lyotard postmodern duruma iliflkin analizini yeterince temellendirmedi¤i ve derinD‹KKAT lefltirmedi¤i için elefltirilmektedir.SIRA onun deyimiyle hayal k›r›kl›¤› yaratmaktad›r.

Adorno. Kendisinin de belirtti¤i gibi postmodernizmle ‘tuhaf bir flekilde’ ilgilenmeye bafllamadan önce yap›salc›l›kla ilgili bir kitab›ndan sonra baz›lar›n›n kendisini yap›salc›l›¤›n ‘önde gelen sözcüsü’ baz›lar›n›n da yap›salc›l›¤›n elefltirmeni oldu¤unu ileri sürdüklerini söyleyen Jameson. hem tarihsel geçmifl duygusunu hem de önemli ölçüde farkl› bir gelecek duygusunu silen kötürümlefltirici bir mevcudiyetçilik ve yön kayb›na yol açan postmodern hiper uzam›n ortaya ç›kmas›. Baudrillard’›n bak›fl aç›s›ndan da kitlelerin sessiz y›¤›nlara dönüflmesi de kaç›n›lmaz olmufltur. asl›nda her ikisi de olmad›¤›n› ‘ne o ne de öteki tarafta’ olmas›n› gerektirmedi¤ini söyler. Bloch. Yale Üniversitesinde.” Bütün bu ifadelerin alt›nda yatan temel gerçeklik ise Jameson’a göre. bir postmodern teorisyen de¤ildir. Jameson’a göre postmodernizmin ne oldu¤unu kavrayabilmenin en emin yolu. Jameson’›n çal›flmalar› daha çok postmodern düflüncenin yads›nmas›na yönelik olmufltur. postmodernizmin ve geç kapitalizmin kültürel de¤ifliklikleri. Jean Paul Sartre üzerine doktoras›n› yapar. postmodernizmin en bilinen teorisyenlerinden olmas›na ra¤men. Fredric Jameson 1934 y›l›nda Cleveland’da do¤ar. FREDRIC JAMESON’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI Girifl Postmodernizmi ne ‘alk›fllaman›n’. bunlar flöyle s›ralanabilir. di¤er Marksistlerce de ‘post Marksist’ olarak nitelendirildi¤ini belirtir. Jameson.66 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Lyotard’›n bilginin niteli¤inin de¤iflimi ve ticarileflmesi. Jameson’›n aç›klamalar›na göre postmodernizm baz› kültürel de¤iflikliklerin iflaretini vermektedir. kültürün neredeyse total bir metalaflmas› ve bunun da kapitalizme meydan okurken baflvurabilecek elefltirel mesafenin ortadan kalkmas›na yol açmas›. öznelli¤in radikal fragmantasyonunda endifle. modernist eserlerin y›k›c› ve elefltirel yönlerini yitirmelerini sa¤layacak flekilde kutsal patikaya dâhil ve yukar›dan dâhil edilmeleri. 1991: IX). . Resim 3. ne de reddetmenin mümkün olmad›¤›n› belirten Jameson (2005: 44). Benjamin ve Marcuse’nin önemi büyüktür. Etkilendi¤i düflünürler aras›nda Lukacs. günümüzde anlam›n boflalt›ld›¤› salt yüzeysel bilgiler ile bizi karfl› karfl›ya b›rakmakta. yabanc›laflma ve burjuva bireycili¤i sorunsallar›n›n sona ermesi. onu öncelikle tarihsel yönden düflünmeyi unutmufl bir ça¤da yaflanan zaman üzerinde tarihselci bir ba¤lamda düflünmeye yönelik bir çaba fleklinde ele almakt›r. bilgiye nas›l güvenilece¤i ve gerçe¤in ne oldu¤u sorular›n› gündeme getirmektedir. 2010: 222). Bilginin bu derece içinin boflalt›ld›¤› bir zamanda. bunu söyledi¤inde ise sanat elefltirmenlerince ‘kaba bir Marksist’. Bu durumda post-modernizm seçmifl oldu¤umuz e¤ilime ba¤l› olarak ya derinlerde yatan bast›r›lamaz tarihsel bir dürtüyü “çarp›k biçimde” ifade eder ya da etkili bir biçimde “bast›r›r” ve “sapt›r›r” (Jameson. Best&Kellner’e (2010: 224) göre. “felaketin ve ilerlemenin bir aradal›¤›” olarak diyalekti¤in özü itibar›yla anlatmaya çal›fl›yor olmas›d›r (Best&Kellner.2 Fredric Jameson (1934-) Marksist Edebiyat kuramc›s› ve elefltirmeni. “yüksek kültür ve afla¤› kültür aras›ndaki ayr›m›n çökmesi. Dolay›s›yla gerçek bilgiden ya da bilginin gerçekli¤inden söz edemedi¤imiz bir mu¤lâkl›kta Lyotard’›n deyimiyle postmodern durum içinde oldu¤umuzu söyleyebiliriz.

Bu yaklafl›ma göre postmodernist yeni estetik dünya kabul edilemezdir. Bunlar aras›nda ayr›m yapmaya yönelik iki yaklafl›m bulundu¤unu ifade eder (Jameson. teodolit (arazi ölçü aleti) yaln›z co¤rafi ve mekânsal problemlerle iliflkili de¤il ayn› zamanda totallikle kurulan ba¤la da iliflkilidir.3. 1999: 345). Haritalama teknikleri de buna benzer flekilde Jameson’a göre (1999: 346). eylemsizli¤e ve pasifli¤e itmeyen bir tarih perspektifinden bahsedilebilir mi? Dolay›s› ile bu sorular›n yan›t›n› vermek pek kolay de¤ildir. postmodernizmi genifl bir kültürel mant›k olarak kapitalizmin ekonomik sistemi ile ba¤lant›land›r›r (Best&Kellner. kapitalizmin küresel ölçekte üçüncü geniflleme aflamas›d›r. Bu sorular›n yan›t› için politik kültürün inflas› ba¤lam›nda baz› etkili ça¤dafl kültürel politikalar›n oluflturulmas› gerekir. 1999: 342-344): (I) Ahlaki de¤erlendirmeler: Ahlaki de¤erlendirmelerle ilgili söylenecek pek bir fley yok. Postmodernizmin kendi gerçekli¤inin bulundu¤unu. Jameson’a göre. Bu demektir ki. 1999: 342). e¤er vard›ysa da tarihsel kaç›n›lmazl›k sisi alt›nda bizi çaresizli¤e. görüntüler. Jameson’a göre postmodernizmde kültürel alan›n di¤er alanlarla mesafesi kapanm›flt›r. Yeni estetik biçimin belirleyici unsuru “yer”dir. Kültürün. kapitalist ekonomik sistemin kültürel oluflumlar›yla aç›klamaktad›r. Postmodernist sanat›n en çarp›c› örneklerinde ba¤lant›l›l›k kavram›n›n daha pozitif bir anlam›n› yakalamak mümkündür. Dolay›s›yla yeni kültürel biçimin esteti¤ini “biliflsel haritalama” olarak ifade etmektedir. (II) Tarih ile flimdi yaflad›¤›m›z dönemi ay›rmaya yönelik diyalektik giriflim: Diyalektik yaklafl›m iki soruyu gündeme getirir. Farkl›l›kla ilgili teoriler postmodernist sanatta gördü¤ümüz kopuk anlat›lar›n. Kiflinin kendisini mekânda. 1999: 345). Jameson. toplumda. Ekonomik de¤er ve devlet gücünden “ruh”un kendisine kadar her fley kültürelleflmifltir. biliflsel ve pedagojik unsurlarla farkl› bir ba¤ kurar. ülkesinde ve dünyada konumlay›fl›na iliflkin “biliflsel harita” kültürün anahtar unsurudur. Postmodernizm = Geç Kapitalizm mi? Jameson. postmodern dönemde kültür. Bu aflamada. kapitalizmin ilk dönemlerindeki ba¤›ms›zl›¤›n› kaybetmifl olmas› onun yok oldu¤u anlam›n› tafl›maz. yeni gerçekli¤e iliflkin çok say›da yaklafl›m bulunmaktad›r. Hem sa¤ hem de sol siyasi görüfllerde bu fikirde olanlar bulunmaktad›r. rasgele malzemenin tek bir metin halinde görülebilece¤ini ifade eder. Bu çerçevede Jameson. kültür bir patlama olarak de¤erlendirebilir: Kültür sosyal alandan ola¤anüstü bir h›zla do¤up genifllemifltir. . Bu aflama çokuluslu kapitalizmin kendisidir. Tersine. postmodern deneyimini “farkl›l›k ba¤lant›l›d›r” slogan›yla anlatmak istedi¤ini belirtir. Postmodernizm kavram›n›n daha net bir tan›m›n› yapmak istedi¤ini çünkü postmodern olarak alg›lanan ile son dönem kapitalizminde ortaya ç›kan di¤er tarzlar aras›nda benzerlikler bulundu¤unu dile getirir. Bu fikre göre TV görüntüsüne dönüflmüfl gerçeklikler ya da simulakrum mant›¤› son dönem kapitalizmini güçlendirmektedir. e¤itsellik ile eskiye göre daha farkl› bir iliflki içindedir. Birincisi “yanl›fll›k anlar›”ndan oluflan postmoderniteden önce bir “do¤ruluk an›” var m›yd›? ‹kincisi. postmodern alan dedi¤imiz fley kültürel bir ideoloji ya da kurgu de¤il. Di¤er bir ifade ile kültür. Jameson postmodernizmi. Bunlardan bir k›sm› kültürel ürünleri yeni otantik perspektifler olarak alg›larken bir k›sm› da gerçekli¤in çarp›t›lmas› olarak de¤erlendirmektedir. Farkl›l›k arac›l›¤›yla metinler.Postmodern Sosyal Teori 67 Jameson. 2010: 222). son zamanlarda kapitalizmin kültürel alan›n yar› ba¤›ms›zl›¤›n› yok edip etmedi¤ini tart›fl›r. Biliflsel haritalama “kiflinin kendi gerçek varolufl koflullar›yla kurdu¤u kurgusal iliflki” fleklindeki Althusserci ideoloji tan›m›n› somutlaflt›rmaktad›r (Jameson. 1999: 347-349). postmodernizmi kültürel atmosferdeki kapitalizmin son dönemine ba¤l› de¤iflimlerden ba¤›ms›z olarak ele alamayaca¤›m›z› belirtir (Jameson. Ünite . yaflad›¤›m›z ça¤›n yani postmodernizmin kendine özgün “do¤ruluk an›” oldu¤udur. sekstant (denizcilikte mesafe ölçümünde kullan›lan alet). Pusula. bunun da dolay›mlanmadan oldu¤u gibi alg›lanmas› ile görülebilece¤ini belirtir (Jameson. sesler ve bunun gibi imgeler aras›nda ba¤lant› sa¤land›¤›n› belirtir (Jameson. farkl› alt sistemlerin. Kabul etmemiz gereken fley.

Ayn› zamanda üç boyutlu dünyan›n iki boyuta indirgenmesi söz konusudur. marjinalleflmifllerdir (Jameson. Ana fikrim diyor. Kapitalizmde. 2010: 229-230). daha zor alg›lanan ve daha az dramatik. Jameson (2005:29). Postmodernizmin politik biçimi. Bireyler ve kolektif varl›klar olarak kendi konumlar›m›z› kavrayarak sosyal karmafla içerisinde kaybetmifl oldu¤umuz eylem ve mücadele gücümüzü geri kazanmal›y›z. Jameson bu flemay› izleyerek kapitalizmin her bir aflamas›n›n bu aflamaSIRA S‹ZDE ya tekabül eden bir kültürel üslup oldu¤unu ileri sürer. SIRA S‹ZDE 5 Jameson’a göre ve geç kapitalizm aras›nda ne tür bir iliflki vard›r? SIRApostmodernizm S‹ZDE Jameson’›n postmodernizm teorisi. “günümüze de¤in bu fleylerin ikincilleflti¤i ya da merkezden ziyade marjinal olan modernist sanat›n önemsiz türden ay›r›c› özellikleri haline geldi¤i ve bunlar kültürel üretimin merkezi ay›r›c› özellikleri haline geldiklerinde yeni bir fleyle karfl› karfl›ya oldu¤umuzdur. bir fleylerin de¤iflti¤i. K ‹ T ancak A P modernleflme ve endüstrileflmenin yaflam›fl oldu¤u sars›nt›larla karfl›laflt›r›lamaz. AMAÇLARIMIZ Jameson’a (1991: XXI) göre buradaki “geç” nitelendirmesinden genel olarak vurgulamak istedi¤i.68 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› temsili kodlar içerir. Kiflinin hem varolufl koordinatlar›n› hem de d›fl dünyaya iliflkin alg›lanan kodlar›n› gerektirir.” Best ve Kellner’e (1998: 226) göre. Geç kapitalizm metalaflma dinamiklerini flad›¤›m›z dönemdir D‹KKAT toplumsal ve kiflisel hayat›n her k›sm›na yayar. 2010: 225-226). Biliflsel haritalaman›n esteti¤i bu karmafl›k temsili diyalekti¤i dikkate almal› ve yeni radikal biçimler gelifltirmelidir. Yeni radikal biçimler olarak sanat›n politikleflmesini vurgular. tekelci kapitalizm ve çok uluslu kapitalizmin kültürel düzeylerini ifade eder (Best&Kellner. Bunlar piyasa kapitalizmi. ancak daemperyalist S aflama ha do¤ru bir terimle çok uluslu kapitalizm olarak adland›r›lmas› gereken içinde ya(Jameson. Jameson bu analizle hem postmodern kültür biçimlerine geçiflin kesintili¤ini vurgulayarak onlardan önce gelenlerin bir sü- DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Yeni politik sanat. bir anlamda kesin. e¤er varsa. Böylece gerçekçilik. Best ve Kellner’e (2010: 226) göre Jameson. ancak daha ak›c› ve bütünüyle nüfuz etmesi nedeniyle daha kal›c› bir yaflam dönüflümünü yaflad›¤›m›z gerçe¤idir. 2005: 29). Önceki dönemde ya da sistemde mevcut olan ay›r›c› özellikler flimdi baflat hale gelmektedir. Öte yandan postmodern uzam haritas›n› yapma konusunda bir teori gelifltiremedi¤ini daha önceki dönem olan modernizmin uzam haritas›n› yapmaktan daha zor bir ifl oldu¤unu ileri sürer. enformasyon ve bilinç d›fl› kürelere dahi s›zar. kültür biçimleri ve baflat kültür bi‹ N T E R Nayr›m ET çimleri aras›nda yaparak postmodernizme iliflkin Lyotard ve Baudrillard’a göre daha doyurucu bir aç›klama sunar. her biri kendinden bir öncekinin diyalektik bir geliflimini oluflturan üç dönemden söz eder. (Best&Kellner. tekelci dönem ya da O R U ve yanl›fl bir terimle “post endüstriyel olarak an›lan. Biliflsel harita yapmaya iliflkin olarak pedegojik ve didaktik amaçl› bir estetik temsil politikas›n›n gere¤ine inanmakla birlikte bunu baflarman›n hemen hemen imkâns›z bir fley oldu¤una de¤inir. Ernest Mandel’in geç kapitalizm teorisine DÜfiÜNEL‹M dayan›r. kendisini Mandel’in teorisini daha ayr›nt›l› incelemeyip k›saca özetlemeyle yetinmesini elefltirmektedir. Kellner (2000: 391) Jameson’›n bu görüflünü k›flk›rt›c› bir meydan okuTE LEV‹ZYO N yufl olarak görmesine ra¤men. mekânsal oldu¤u kadar sosyal ölçekte küresel bir biliflsel haritalaman›n ortaya konulmas› ve topluma yans›mas›yla mümkündür (Jameson. modernizm ve postmodernizm s›ras›yla piyasa kapitalizmi. 1991: 35). 1999: 349). postmodernizm gerçekli¤ine tutunmal›d›r. Egemen olan ay›r›c› ö¤eler ise ikincilleflmifl. dünyan›n art›k eskisi gibi olmad›¤›. Bu noktada do¤ru bir haritan›n olabilece¤inden söz etmek mümkün de¤ildir.

3. Ünite - Postmodern Sosyal Teori

69

reklilik içinde geliflti¤ini göstermekte hem de post önekinin gereksiz oldu¤unu söyleyenlere bir yan›t vermektedir. Zira geçmiflteki görünümler kültürel olarak ikincil bir konumdan ç›karak baflat konuma geçmeye yetecek kadar önemli aflamalardan geçmifltir. Dolay›s›yla geçmiflteki biçim ve üsluplar ile bu yeniler aras›ndaki kesintileri vurgulayan yeni bir dönemlefltirme yapmak gerekmektedir. Anlafl›laca¤› gibi günümüz kültürü, postmodern kültür art›k kapitalizmle iç içe geçerek toplumsal yaflam›n her alan›nda karfl›m›za ç›kmaktad›r. Jameson’a (2005: 40) göre as›l mesele, “postmodernizmin kolayca reddedilmesinin, onun olumlu yönlerinin rahatl›kla övülmesiyle eflde¤er ölçüde olanaks›z oldu¤u bir postmodern kültür içinde yafl›yor olmam›zd›r. Günümüzde postmodernizme iliflkin ideolojik yarg›lar›n, ister istemez, üretti¤imiz yap›tlara oldu¤u kadar kendimize iliflkin yarg›lar›n sorgulanmas›na da iflaret etti¤i düflünülebilir,”. Sonuç olarak Jameson postmodernizmi, kapitalist toplumun geliflimindeki bir aflama olarak görmektedir. Ona göre bu yeni bir toplumsal düzen olmaktan ziyade bir aflamad›r. Onun kültür egemen yorumu, hem kültür hem de egemen kültür aras›ndaki ayr›ma vurgu yapmas› bak›m›ndan oldukça önemlidir. Jameson’a göre postmodernizm ile günümüz kültürü aras›nda nas›lSIRA bir iliflki S‹ZDEvard›r?
SIRA S‹ZDE

6

Elefltiriler

Perry Anderson, Kültürel Dönemeç’in önsözünde; Jameson’›n yaz›lar›n›n, postmodernin karanl›kta kalan yanlar›n› çok iyi aç›klad›¤›n› ve bu kitab›n girifl ve genel S O R U bir özet mant›¤› tafl›d›¤›n› belirtir; ona göre (Jameson, 2005: 10) Jameson’›n d›fl›nda “baflka hiçbir yazar postmodernin kültürel, sosyo-ekonomik ve jeopolitik boyutlar›na iliflkin derinden ya da kapsaml› bir kuram üretmemifltir.” D‹KKAT Kellner (2000: 390) ise Jameson’›n postmodernizmi, hem yeni bir kültürel egemen, hem de kapitalizmin yeni bir sosyo-ekonomik evresini oluflturan geç kapitaSIRA S‹ZDE lizmin kültürel mant›¤› olarak sundu¤unu belirtir. Böylece Jameson postmodern tart›flmas›n› kültürel teori ve meta teori alan›ndan toplumsal teori alan›na do¤ru kayd›rmaktad›r. AMAÇLARIMIZ Benzer bir biçimde Kellner, Steven Best ile birlikte yazd›klar› Postmodern Teori’de (1998: 222), “Postmodernizm ya da Geç Kapitalizmin Kültürel Mant›¤›’nda” Jameson’›n postmodernizmi, kapitalizmin geliflimindeki bir aflama K ‹ T olarak A P görecelilefltirmekte oldu¤unu ve böylece rakipleri karfl›s›nda Marksizmin üstünlü¤ünü ortaya koymak için yap›lm›fl en k›flk›rt›c› giriflimde bulundu¤unu ifade etmektedir. Sonuç olarak postmodernizm, modernizmden farkl› olarak, T E Lkesinli¤e E V ‹ Z Y O N ve kurallara ba¤l› olmayan bir döneme iflaret etmektedir. Ayd›nlanman›n kavram ve kuramlar›na toptan bir karfl› durufltur. Lyotard ve Jameson gibi postmodernistlere göre art›k modernizmin sonu gelmifl ve yerine yeni bir dönem olarak postmodern ‹ N T E R gereken NET aflama egemen olmaya bafllam›flt›r. Belki de bu durumda yap›lmas› Baudrillard’›n tavsiyesine kulak verip Kötülü¤ün fieffafl›¤›’n›n (1996) giriflinde yazd›¤› “Dünya ç›lg›n bir seyir ald›¤›na göre, biz de dünyaya iliflkin ç›lg›n bir bak›fl aç›s› edinmeliyiz” sözlerini bir kez daha düflünmektir.

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

70

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

Özet
A M A Ç

1

Postmodernizmin ne oldu¤unu tan›mlayabilmek. Özellikle 60’l› ve 70’li y›llardan itibaren modernizm karfl›t› ya da modernizmden sonras› anlam›nda kullan›lan kavram, birçok kültür ve toplum kuramc›s›n›n ifadesiyle modernizm kültüründen radikal kopufllar› ifade etmekte ve yeni postmodern sanat biçimlerinin ortaya ç›k›fl›n›n tart›fl›lmas›n› getirmektedir. Bu anlamda postmodernizm sanatta pop e¤ilimler, yeni malzemeler ve e¤reti yap›lar gibi formlar›n inflas›n› gündeme getirir. Böylelikle postmodernizmin içinde, modern düflüncenin içli d›fll› bir flekilde geliflti¤i görülür. Dolay›s› ile postmodern sözcü¤ü tam olarak modern sonras› anlam›na gelmemekte birlikte postmodernizm, modernlik elefltirisi içinden yeni bir döneme at›fta bulunmaktad›r. Postmodernistler için modern ça¤dan postmodern ça¤a geçildi¤i fikri oldukça indirgemeci ve do¤rusal bir bak›fl aç›s›n› yans›tmaktad›r. Onlara göre tarihsel dönemler aras›nda bu flekilde do¤rusal, birbirinden net çizgilerle ayr›lm›fl tarihsel dönemlerden bahsetmek mümkün de¤ildir. O halde postmodernizm nedir, sorusuna verilen en basit yan›t, modernizmin radikal bir biçimde elefltirisidir. Modernizmin toptan yads›nmas›d›r. Postmodern kuramc›lar›n Ayd›nlanma dönemine yöneltti¤i elefltirileri özetleyebilmek. Ayd›nlanma düflüncesi akla, bilime ve ilerlemeye büyük anlam atfetmifl ve do¤al toplum düzeni ve do¤al hukuk tart›flmalar› ile tarih sahnesine ç›km›flt›r. Do¤al toplum ve do¤al hukuk düflüncesi bir anlamda laikleflmifl mutlak gerçekli¤in yans›mas› biçiminde de¤erlendirilmifltir. Bu durum laikleflme /sekülerleflme sürecinin de bafllang›c› olarak nitelenmifltir. Bu flekilde kapitalizmin büyük dönüflümler yaflayarak ilerlemesi, bilim ve bilgilenmenin tanr›sal bir süreç anlay›fl›ndan uzaklafl›lmas› ve akl› yürütmeye dayal› bir insan tasar›m›n›n varl›¤› ile söz konusu olmufltur. Di¤er bir ifade ile tarihin ak›fl süreci çerçevesinde ilerlemesi için insan›n katk›s›na gerek duyulmufltur. Ayd›nlanma bu ba¤lamda bir proje olarak ileriye yönelik projeksiyonu ifade etmektedir. Bu projede nesnel ve evrensel bilim, buna ba¤l› ola-

rak geliflen evrensel ahlak ve hukuk, kurucu ögeler ifllevini üstlenmifltir. Öte yandan Ayd›nlanma evrensellik, tek do¤ru, bilim ve mant›k iliflkisi gibi ögeleri ortaya koyarken, ahlaksal temelini de hümanizmden alm›flt›r. Ancak Ayd›nlaman›n akl› getirdi¤i nokta bireyin/öznenin silinifli biçimnide oluflmufltur. Postmodernistler Ayd›nlanman›n akl›n› mit olarak nitelemifllerdir. Akl›n toplumda çat›flan ç›karlara hizmet etti¤ini belirtmifllerdir. Akl›n araçsal boyutunun geliflti¤i ve yeni bir egemenlik biçimini gerektirdi¤ini ifade etmifllerdir. Böylece tümel, bireyin akl›n› iflgal ederek Ayd›nlanman›n kendi kendisini imha etmesine yol açm›flt›r. Ayd›nlanman›n bilimi olarak nitelendirilen pozitivizm ise gerçekli¤in anlafl›lmas›nda geçerlili¤ini yitirmifl ve di¤er bilgi türlerinin üzerinde bilimsel bilgi egemen olmufltur. Bu durum ise ilerlemeyi de¤il sorunlar›n giderek artmas›n› getirmifltir. Dolay›s›yla postmodernistler ayd›nlanman›n bir mit oldu¤u noktas›ndan hareketle modernizmi elefltirmifllerdir. Postmodern sanat› modern sanattan farkl›laflt›ran özellikleri karfl›laflt›rabilmek. Postmodernizmin görüldü¤ü ilk alan›n sanat oldu¤u bilinmektedir. Özellikle mimaride ve edebiyatta karfl›lafl›lan bu durum dadaizm ad› alt›nda toplumsal sorunlar›n giderek artmas› karfl›s›nda bir karfl› duruflu, bir baflkald›r›y› sergiler. Modernitenin romantik ve iyimserli¤i, postmodernitede toplumsal sorunlar› kapsayan ve bu sorun yuma¤›n›n oluflmas›n› protesto eden dadaist anlay›flla kendini göstermektedir. Postmodernizmde sanatç›n›n topluma karfl› bir misyon ve anlat›s›n›n bulunmad›¤›, gerçekli¤i yans›tmak yerine belirsizlik ve karars›zl›¤›n önem kazand›¤›, bireyin hümanist de¤erlerden ar›nd›r›lmas› ve yüksek sanat ve kitle sanat› ayr›m› yads›narak taklit ve yap›flt›rma teknikleri ile sanat yap›t›n›n üretimi esas al›nm›flt›r. Postmodern sanat, modern sanata bir baflkald›r› olarak kendini gösterir.

AM A Ç

3

A M A Ç

2

3. Ünite - Postmodern Sosyal Teori

71

A M A Ç

4

Jean-François Lyotard’a göre postmodern ça¤da bilgi ve bilimin alm›fl oldu¤u konumu de¤erlendirebilmek. Lyotard’a göre toplumlar›n içine bulunduklar› postmodern ça¤da bilginin konumu de¤iflmektedir. Bilginin biçiminin giderek de¤iflmesi sonucunda, postmodern ça¤ içinde bilgi sat›lmak için üretilmekte ve tüketilmektedir. Bilgi kendinde bir amaç olmaktan uzaklaflmakta ve art›k kullan›m de¤erini kaybetmektedir. Bilginin do¤as› içindeki bu dönüflüm, birçok sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürel sonuçlar› da beraberinde getirecektir. Lyotard’a göre, birkaç on y›ld›r bilgisayarlaflm›fl bilginin, üretimin ana gücü durumuna geldi¤i genifl oranda kabul görmektedir. Bilgisayarlaflm›fl bilginin alabildi¤ine geliflmifl toplumlardaki iflgücü da¤›l›m› üzerinde gözle görülür bir etkisi bulunmaktad›r. Bilgi dünya çap›nda gerçekleflen iktidar rekabetinde ana bileflen olacak, eskiden ulus devletlerin topra¤›n denetimi için verdi¤i savafl, zaman› gelince enformasyon denetimi için verilecektir. Postmodern ça¤da bilim, muhtemelen ulus devletlerin silah üretimindeki üstünlüklerini daha çok güçlendirecek, geliflmifl ve geliflmekte olan ülkeler aras›ndaki uçurum daha da büyüyecektir.

A M A Ç

5

Fredric Jameson’›n kapitalizmi neden geç olarak niteledi¤ini aç›klayabilmek. Jameson’a göre buradaki “geç” nitelendirmesinin genel olarak vurgulamak istedi¤i, dünyan›n art›k eskisi gibi olmad›¤›, bir anlamda kesin, ancak modernleflme ve endüstrileflmenin yaflam›fl oldu¤u sars›nt›larla karfl›laflt›r›lamaz, daha zor alg›lanan ve daha az dramatik, ancak daha ak›c› ve bütünüyle nüfuz etmesi nedeniyle daha kal›c› bir yaflam dönüflümünü yaflad›¤›m›z gerçe¤i ile karfl› karfl›ya kald›¤›m›z› bilmeliyiz. Geç kapitalizm kapitalizmin üçüncü aflamas› olan çok uluslu kapitalizme denk düfler. Bu dönem kültürde yaflanan radikal dönüflümler sayesinde kendine özgü bir do¤ruluk an› yarat›r. Geç kapitalizm, metalaflma dinamiklerini toplumsal ve kiflisel hayat›n her alan›na yayar ve metalaflma kültürü gelifltirir.

Pedegojik de¤iflimler d. pozitivizm. Büyük anlat›lar›n insan› do¤ru temsil edememesini d. Modernizmde geçerli olan her fleyin geçersiz ve eskimifl olmas› b. Bilginin nas›l konumland›r›ld›¤› c. Modernizmin radikal bir elefltirisidir. bireycilik. Afla¤›dakilerden hangisi postmodernizmin temalar›ndan biri de¤ildir? a. Akl›n elefltirici gücünün ne oldu¤u b. analiz. Rosenau’ya göre. hümanizm. Özgecilik e. Büyük anlat›lar›n bir paradigma oldu¤unu 10. Büyük anlat›lar›n merkezi önemini korumas›n› b. ilerleme d. 2. Evrensellik b. Afla¤›dakilerden hangisi postmodernizmin temel ilkelerinden biri de¤ildir? a. büyük anlat›n›n yitiminden neyi kastetmektedir? a. Gerçekli¤in yerini imajlar›n almas›d›r. d. Dil oyunlar› e. Kapitalist ekonominin kültürel oluflumlar› c. Özgürlük. Simülasyonlar ça¤›d›r. Meflru düzen. Bireycilik ve bireysel kimlik d. Sanat ürünlerinin metalaflmas› d. Gerçekli¤in yerini imgelerin/göstergelerin almas› c. Sanatç›n›n topluma karfl› bir misyonunun bulunmas› b. Jameson postmodernizmi hangi ba¤lamda aç›klamaktad›r? a. Lyotard’›n postmodern topluma yönelik olarak ileri sürdü¤ü ana problemi nedir? a. Temsilin reddi ve kamusal alan›n çöküflü c. Taklit ve yap›flt›rma tekniklerinin sanat ürünlerinde kullan›lmamas› d. Uluslararas› iliflkiler . c. Bilimsel ve teknolojik geliflmeler b. çeflitlilik. Sanat›n nas›l bir konum ald›¤› d. b. geliflme b. Hümanist de¤erlerden ar›n›lmamas› e. anti-hümanizm ve kinizm e. Anlams›zl›k ve belirsizli¤in kabulü d. Öznellik 3. Bir tarihsel geçmifl duygusunun yitirilmesidir. e. karmafl›kl›k c. anlamland›rma. iktidar 8. günümüz toplumlar› için neyi önermektedirler? a. Afla¤›dakilerden hangisi modern sanat›n temel özelliklerinden biri de¤ildir? a.72 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. Determinizm. Yorumculuk d. Yar›m kalan modernite projesini tamamlamak. Bir proje olarak ayd›nlanma düflüncesinin en temel ögesi hangisidir? a. Her fleyden flüphe edilmesi e. Büyük anlat›n›n bir dil oyunu oldu¤unu e. Afla¤›daki ifadelerden hangisi postmodernizmin anlamlar›ndan biri de¤ildir? a. Yans›ma ve misyon c. Ekonomik gücün kimde oldu¤u e. Afla¤›dakilerden hangisi postmodern sanat›n temel özelliklerinden biri de¤ildir? a. 7. Seçkinci olma e. Özgürlük ve özgünlük b. farkl›l›k. iletiflimsel eylem. Modernizmin devam›d›r. Büyük anlat›lar›n ütopik olmas›n› c. Nihilizm. Lyotard. Evrenselcilik 4. Tutucu olma 5. birlik. 6. Öznenin ölümü ve dönüflü b. postmodernist teorisyenler. sentez. basitlik e. Görelilik c. Rasyonalite. Siyasi geliflmelerin nereye do¤ru gitti¤i 9. Gerçek yaflamda belirsizlik ve karars›zl›¤›n olmamas› c. Sanatç›n›n topluma karfl› bir misyonunun olmamas›. ‹ndeterminizm.

S›ra Sizde 2 Dil oyunlar› hakk›nda üç gözlemde bulundu¤u görülmektedir: Birincisi. kurumlar› ve iliflkileri ile modern dönemden farkl›l›k gösteren sanat ve kültürün teknolojik geliflmelerle iç içe geçti¤i modern sonras› ça¤›n varl›¤›na dikkat çekilen bir durumu ifade eder.tan›mlamas›n› gerektirir. böyle bir bilginin aç›k olmas› gerekti¤idir.3. Çünkü postmodern bilgi böyle bir meflrulu¤a gereksinim duymamaktad›r. Postmodernizm ise bir doktrine göndermede bulunur. Modernizmin radikal bir biçimde elefltirisini oluflturan bir ideolojiyi ça¤r›flt›r›r. Her ifade bir oyundaki hareket olarak düflünülmelidir. nas›l dinleyece¤ini bilmek. Geç kapitalizm dünyan›n art›k eskisi gibi olmad›¤›n› ifade eder ve metalaflma dinamik- 5. tekelci dönem ya da emperyalist aflama ve çok uluslu kapitalizmdir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Modernizm Postmodernizm Karfl›laflt›r›lmas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde 5 Jameson postmodernizm teorisini. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Modern Sanata Karfl› Postmodern Sanat Anlay›fl›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Üçüncü nokta biraz önce söylenilen fley taraf›ndan önerilmektedir. Anlat›sal bilgiden de bahsedilmesi gerekir. Dolay›s›yla art›k geçerli olan bu yeni bilgi anlay›fl› sayesinde geliflmifl toplumlar büyük ve kapsaml› bir de¤iflim geçirmekte ve postendüstriyel toplumlara do¤ru evrilmektedir. S›ra Sizde 3 Lyotard’a göre bilimsel bilgi. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dilin Esnekli¤i ve Büyük Anlat›n›n Yitimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 8. b S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Postmodern kavram› modernli¤i aflan ve modern sonras› topluma iflaret eden bir dönemi tan›mlamaktad›r. e 7. Geleneksel toplumlardaki anlat› gelene¤i. b 9. Kapitalizmde. Ernest Mandel’in geç kapitalizm teorisine dayand›rarak aç›klar. Anlat›sal bilgi ve bilimsel bilgi en bafltan beri rekabet içinde olmufllard›r. Çok uluslu kapitalizm içinde yaflad›¤›m›z dönemdir. Ona göre modern toplumun (sanayi toplumu) baflvurdu¤u büyük anlat›lar›n insan› do¤ru temsil edememesi. Bir hareket ya da ifade kurallar› tatmin etmiyorsa tan›mlad›klar› . Geleneksel toplumlarda anlat›sal biçimin modern toplumlarda ise bilimin üstünlü¤ü söz konusudur. Ünite . oyuna dâhil de¤ildirler. a 3.Postmodern Sosyal Teori 73 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. e 2. ayn› zamanda toplulu¤un kendisi ve çevresiyle yaflad›¤› iliflkiye dayal› üç ayakl› bir yetki paylafl›m›n›n -nas›l yapaca¤›n› bilmek. ‹kincisi. bilginin bütününü temsil etmez. ‹flte tam da burada Lyotard’a göre yeni kurgulanacak epistemolojide gerçekli¤in do¤ru olarak yans›t›lmas› anlam›na gelen temsil sorununu d›fllamak gerekmektedir. diyalektik geliflim sonucu üç an mevcut olmufltur. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Postmodernite. bu kuramlar›n imkâns›zl›¤›n› da gözler önüne sermektedir. S›ra Sizde 4 Lyotard’a göre art›k büyük anlat›lara baflvurmaya gerek duymay›z. Jean Lyotard anlat›sal bilginin önemine vurgu yapar. Bunlar piyasa kapitalizmi. e¤er kurallar yoksa oyun da yoktur. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ayd›nlanma Düflüncesine Tepki” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu an ayn› zamanda geç kapitalist dönemdir. e 4. nas›l konuflaca¤›n› bilmek. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Jameson Yaflam› ve Postmodernizme Bak›fl›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 6. Anlat›lar hem toplumsal kurumlara meflruluk kazand›r›rlar hem de yerleflik kurumlar›n bütünleflmesine yönelik olumlu ya da olumsuz modelleri temsil ederler. postmodern düflünürlerin belirttikleri gibi. bunlar›n kurallar› kendi içlerinde meflruluklar›n› tafl›mazlar ama aç›k ya da örtük bir anlaflman›n nesnesidirler. c 10. O kendisi için yeni bir epistemoloji gelifltirmektedir. Lyotard’›n burada vurgulamak istedi¤i topluma iliflkin bir bilginin olmamas› de¤il. Hatta bir kural›n üzerinde son derece küçük tadili bile oyunun tabiat›n› de¤ifltirir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmodernizm ve Bilginin Konumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Modern Sanata Karfl› Postmodern Sanat Anlay›fl›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Besim (1995). “Ayd›nlanma Nedir? Sorusuna Yan›t”. ‹stanbul: K›rkgece Yay›nlar›. Jameson bu flemay› izleyerek kapitalizmin her bir aflamas›n›n bu aflamaya tekabül eden bir kültürel üslup oldu¤unu ileri sürer. 33/Autumn pp. fiaylan. Postmodern Teori. New York. New York: The McGraw . (1999). Kültürel Kuram. Modern Sociological Theory. The Cultural Logic of Late Capitalism. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Akay. Kant.. M. Post-Yap›salc›l›k ve Postmodernizm. Lyotard. Luis. Jameson. J.Anthony Elliott. Andreas (1984). Çeviren: N. Aylin (2006). Çeviren: Tuncay Birkan. . onun olumlu yönlerinin övgüye de¤er ölçüde olanaks›z oldu¤u bir postmodern kültür içinde yafl›yor olmam›zd›r. P. F. “Mapping the Postmodern” New German Critique. Fredric (2005). ‹stanbul: Ba¤lam Yay. Toronto: The McGraw-Hill Companies.74 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› lerini toplumsal ve kiflisel hayat›n her k›sm›na yayar. Massachusets-Oxford: Blackwell Publishers. Ankara:Vadi Yay›nlar›. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Immanuel (2000). Jameson. Inc. Çeviren: Elçin Gen. Anthony Elliott. Contemporary Social Theory. Postmodernity. Küçük. Max (1998). Anderson. Postmodernizm. ‹stanbul: Birey Yay›nc›l›k. ‹stanbul: Ba¤lam Yay›nc›l›k. Postmodernitenin Kökenleri.François (2000). Ak›l Tutulmas›. Fredric (1991). Çeviren: Ahmet Çi¤dem. Ankara: Vadi Yay›nlar›. Ali (2010). The Politics of Postmodernisim. “Postmodernizm”. Smart. ‹nal. Madan (2010). Jameson. Çi¤dem. Contemporaray Social Theory. Postmodern Social Theory. Smith. Jean (1996b). Lyotard. Böylece gerçekçilik. hatta enformasyon ve bilinç d›fl› kürelere dahi s›zar. F. Bütün De¤erleri De¤ifltirifl Denemesi. Kültürel Dönemeç. ‹stanbul: Babil Yay›nlar›. Ankara: Dost Yay›nlar›. 5-52. (1996). Massachusets-Oxford: Blackwell Publishers. Steven ve Douglas Kellner (1998). Çeviren: Ifl›k Ergüden. Baudrillard. Ankara: ‹mge Yay›nlar›. “Toplumsal Teori Olarak Postmodernizm: Baz› Meydan Okumalar ve Sorunlar”. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Umran. Çeviren: Orhan Koçak. Toplumbilim Dergisi. postmodern kültür art›k kapitalizmle iç içe geçerek toplumsal yaflam›n her alan›n da karfl›m›za ç›kmaktad›r. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Postmodernizm ve Toplumbilimleri. The Postmodern Condition. Dellalo¤lu. Best. Postmodernizm ve Tüketim Toplumu. Horkheimer. tekelci kapitalizm ve çok uluslu kapitalizmin kültürel düzeyleridir. Say›. Kellner Douglas (2000). Modernity and Postmodernity. Derleyen ve Çeviren: Mehmet Küçük. (2002) Güç ‹stenci. Featherstone. Gencay (2002). Bozkurt. Çeviren: Mehmet Küçük. Huyseens. modernizm ve postmodernizm s›ras›yla piyasa kapitalizmi. San Fancisco. Nietzsche. St. Philip (2005). Linda (2002). Modernite Versus Postmodernite. Key Ideas. postmodernizmin genel anlamda kolayca reddedilmesinin nedeni. üretti¤imiz yap›tlara oldu¤u kadar kendimize iliflkin yarg›lar›n sorgulanmas›na da iflaret etti¤i düflünülebilir. F. Barry (1997). Inc. Bu demektir ki postmodernizmin toplumsal sorunlar›n çözümlenmesinde karfl›lafl›lan belirsizli¤in bizlerin düflüncesine de yans›m›fl olmas›d›r. Pauline Marie (2004). ister istemez. Çeviren: Abdülbaki Güçlü. Çeviren: K. Ritzer.. Ritzer. Jameson’›n ifade etti¤i flekilde. (1999). ‹brahim Gündo¤du. Duke University Press. Günümüzde postmodernizme iliflkin ideolojik yarg›lar›n. Kötülü¤ün fieffafl›¤›. Ed. Postmodern Durum. Görgün-Baran.. küresel ahlaki yarg›lar ya da onlar›n bir biçimde bozulmufl karfl›l›klar› olan popüler psikolojik tan›larla yeterli biçimde kavranabilir bir paradigma de¤ildir.Hill Com. Çeviren: Selime Güzelsar›. Durham. Ayd›nlanma Düflüncesi. Rosenau. Ankara: Lotus Yay›nevi. 2nd edition. (2009). Ed. Frankfurt Okulunda Sanat ve Toplum. G. Jean. Feodaliteden Küreselleflmeye. Ahmet (2009). ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. London and New York: Rutledge. ‹stanbul: Metis Yay. ‹stanbul: ‹letiflim Yay. London and New York: Routledge. George (1997). Çeviren: M. S›ra Sizde 6 Günümüz kültürü.11. Çeviren: S. Postmodernizmin ABC’si. ‹stanbul: Say Yay›nlar›. Hutcheon. Sarup. Dolay›s› ile postmodernizm olarak nitelenen içinde bulundu¤umuz tarihsel dönem. (1996). ‹stanbul : K›rkgece Yay›nlar›. Postmodernism or Cultural Logic of Late Capitalism.

.

4 Amaçlar›m›z • Postmodernlik • Geç Modernlik • Modernlik ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra Zygmunt Bauman’›n. Postmodernlikle neyi kastetti¤ini tan›mlayabilecek. Küreselleflme yaklafl›m›n› özetleyebileceksiniz. Modernlik ve Yahudi Soyk›r›m› aras›ndaki iliflkiye yönelik görüfllerini aç›klayabilecek. Modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin nedenlerini kavrayabilecek. Anahtar Kavramlar • Soyk›r›m • Bahçe Kültürü • Küreselleflme ‹çindekiler • G‹R‹fi • ZYGMUNT BAUMAN’IN HAYATI • ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K DE⁄ERLEND‹RMES‹ • ZYGMUNT BAUMAN’IN POSTMODERNL‹⁄E YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹ • ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K-POSTMODERNL‹K KARfiILAfiTIRMASI VE KÜRESELLEfiMEYE YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹ Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik . Postmodern düflünceye katk›lar›n› de¤erlendirebilecek.

Çünkü modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin temelinde kendisinin. uygarl›¤›n yüksek sahnesinde ve insano¤lunun kültürel zaferinin Bauman’›n modernli¤in (ya da modernitenin) karanl›k yüzü olarak gördü¤ü Holocaust.7-11). Dünya Savafl› s›ras›nda Yahudilere uygulanan soyk›r›m›n önemli bir yeri ve etkisi bulunmaktad›r. ak›ll›l›¤›n içinde anl›k bir delilik oldu¤una (kasten de¤il. . Bauman’›n modernlik ve postmodernlik ile ilgili yaklafl›m›n›. gerçekten bir Yahudi trajedisi idi. 2000. de¤erlendirmeye geçmeden önce onun yaflam öyküsü hakk›nda k›sa bir bilgi vermek modernli¤e yönelik elefltirilerinin arkas›nda sadece bilimsel tespitlerinin de¤il kendisinin ve eflinin yaflam öyküsünün de bulundu¤unu görmek aç›s›ndan yararl› olacakt›r. dolay›s›yla da II. Ona göre Holocaust. George Balandier’in “modernlik ötesi” olarak isimlendirdi¤i. efli Janina’n›n yaflam öyküsünün. Avrupa’da II. s. efli Janina’n›n Nazi zulmünden kaçmak için gettoda gizlenerek geçirdi¤i özel yaflam›n›n öyküsünü yazd›¤› kitab›n› okuduktan sonra kendisinin bilmedi¤i ya da üzerinde çok fazla düflünmedi¤i pek çok fleyin oldu¤unu fark etmeye bafllad›¤›n› ifade etmektedir. “Postmodernlik ve Hoflnutsuzluklar›” isimli kitab›nda Anthony Giddens’›n “geç modernlik”. postmodernli¤e yaklafl›m› onu meslektafllar›ndan ve ça¤dafllar›ndan çok farkl› bir konuma yerlefltirmektedir. Ama Holocaust salt bir Yahudi sorunu ve yaln›zca Yahudi tarihinin bir olay› de¤ildi. Çünkü Bauman. Bauman. al›fl›lagelmifl “s›radan” terimlerle kavranmas› hiç de kolay olmayan bir vaka oldu¤unu fark etti¤ini belirtir. Modernli¤e yöneltti¤i elefltiriler. Holocaust. Modernli¤e yo¤un elefltirilerde bulunan Bauman. tarihin normal ak›fl›nda bir kesinti. O zamana kadar Holocaust’un (Yahudilerin topluca öldürülmesi). her ne kadar çal›flmalar›nda kendisini konumland›rd›¤› noktay› tam olarak belirtmese de Dennis Smith (1999) onu Postmodernitenin peygamberi olarak ilan etmifltir. kendisinin ise di¤er pek çok kifliyle birlikte “postmodern” olarak adland›rd›¤› bir zaman diliminde ve kendi dünyam›zda yaflad›¤›m›z› ifade etmektedir (Bauman. günümüzde yaflanan dönemin postmodern bir dönem oldu¤unu belirtir. uygar toplumun vücudunda kanserli bir flifllik. Ulrich Beck’in “düflünümsel modernlik”.33). ihmal sonucu) inand›¤›n› belirten Bauman (1997. eflinin yazd›¤› kitab› okuduktan sonra Holocaust’un yaln›zca u¤ursuz ve dehflet verici de¤il. sosyal ve kültürel konularla ilgili çok say›da kitap ve makale yazan Bauman’›n ilgilendi¤i temel konular›n bafl›nda “modernlik” ve “postmodernlik” meselesi gelmektedir. Dünya Savafl› esnas›nda Hitler ve kurdu¤u Alman Nazi Partisi taraf›ndan Yahudilerin gaz odalar›nda ve konsantrasyon kamplar›nda topluca öldürülmesi ile sonuçlanan zulmü ve soyk›r›m› anlatmak için kullan›lan bir kavramd›r.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik G‹R‹fi Siyasal. modern ak›lc› toplumda. s.

Prophet of Postmodernity” (1999. 2008. ilerleyen dönemde ‹ngiliz sosyalizmi. Bauman. s. Leeds kentine gider. adl› kitab›ndan ulaflabilirsiniz. 2008. 1998 y›l›nda ise Adorno ödülünü kazanm›flt›r (Jacobsen ve Poder. Bauman. kendi yaflam tecrübesi. Polity Pres). 1970 y›l›nda ‹ngiltere’ye. 1953 y›l›nda 28 yafl›nda Yahudi düflmanl›¤›na/karfl›tl›¤›na maruz kalarak ordudan at›l›r ve sosyolog olarak akademik kariyerine bafllar. s. 1939 y›l›nda henüz 14 yafl›nda iken Nazilerin Polonya’y› iflgal etmesi üzerine ailesiyle birlikte Stalin rejiminin hüküm sürdü¤ü Sovyetler Birli¤ine göç eder (Smith.5). 1966 y›l›nda Polonya Sosyoloji Derne¤i Yönetim Komitesi Baflkanl›¤›na seçilir. maruz kald›¤› olaylar ve yaflad›¤› trajediler onun sosyoloji ve ilgilendi¤i konular üzerinde çok etkili olmufltur. Sovyetler Birli¤inde sürgündeki Polonya ordusuna kat›l›r ve ordu içerisindeki basamaklar› h›zla t›rman›r. Varflova Sosyal Bilimler Akademisinde efli ve hayat arkadafl› Janina ile tan›fl›r.1 Zygmunt Bauman SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET .5-6. s. Nazizmin kurban› olmas› ve Yahudi düflmanl›¤› S O R U onun yaflam›nda önemli bir yere ve etkiye sahiptir. TELEV‹ZYON Resim 4. Amerikan sosyolojisinin elefltirisi. 1951 y›l›nda resmen Komünist Partisi üyesi olur. yard›m edenler sayesinde ölüm kamplar›na sürgün edilmekten kurtulmufl biridir. 1999. Son 40 SIRA yapmas› S‹ZDE y›lda 25’ten fazla kitab› ‹ngilizce yay›nlanan Bauman’›n çeflitli dergilerde çok say›da makalesi de yay›nlanm›flt›r. Nazi bask› ve zulmünden ac› çekmifl. bafllang›çtaki hedefi fizikçi olmak ve üniversitede çal›flmakt›r (Jacobsen ve Poder. II. 1943 y›l›nda.38). 1948 y›l›nda. emekli oldu¤u 1990 y›l›na kaSosyoloji Profesörü dar Sosyoloji Bölümünde ders verir. 1999. Janina. Vaflova’n›n yoksul kesiminde yaflayan. uygarl›¤›n ve kültürün bir sorunudur ve bunun araflt›r›lmas› gereklidir. E¤itiminin geri kalan k›sm›na Rusya’da devam eden Bauman’›n. 1971 y›l›nda Leeds Üniversitesinde D Ü fi Ü N E L ‹ M olarak göreve bafllar. Bauman. Savafl›n bitiminden sonra Polonya’ya döner ve yeniden yap›lanan Polonya ordusunda komutanl›k düzeyine ulafl›r. zaman içerisinde iyileflerek 1945 y›l›nda Berlin’deki savafla da kat›l›r. Yaflad›¤› dönemin ve olaylar›n Bauman’›n üzerinde büyük etkisi olmufltur. Özellikle efli Janina’n›n savafl y›llar›ndaki kendi yaflam öyküsünü kitap olarak yay›nlamas› Bauman’›n modernliD ‹ Soyk›r›m›na KKAT ¤e ve Yahudi bak›fl aç›s›n›n de¤iflmesine neden olmufltur. 1925 y›l›nda Polonya’n›n Poznan kentinde fakir bir Yahudi ailenin çocu¤u olarak dünyaya gelir. Bu y›llarda Bauman komünisttir ve Polonya ‹flçi Partisi üyesidir (Smith.38). Dolay›s›yla Bauman’›n. 18 yafl›ndayken. SIRA S‹ZDE Üç y›l ‹srail’de kald›ktan sonra k›sa süreli olarak Kanada ve Avustralya’da bulunur. Smith. Daha sonra doktoras›n› tamamlar ve ‹ngiliz ‹flçi hareketi ile Sosyalist Parti hakk›nda çal›flmalar yapmak üzere London School of Economics ve Manchester Üniversitesine bir gezi yapar. Bunun üzerine efli ve çocuklar› ile birlikte Avusturya’daki s›¤›nmac›lar kamp› üzerinden ilk önce ‹srail’e gider. 1950’li y›llar›n bafl›nda Varflova Üniversitesi Sosyal Bilimlerde yüksek lisans e¤itimini tamamlayan Bauman. 1954 y›l›nda Sosyal Bilimler Fakültesinde okutman olarak çal›flmaya bafllar. Holocaust bu nedenle toplumun. 1989 y›l›nda “Modernite ve Holocost” adl› kitab›ylaAMAÇLARIMIZ Amalfi ödülünü. Bauman. Dünya Savafl›n›n ç›kmas› onun orduya kat›lmas›na neden olmufltur. Bauman. s. Ancak II. Zygmunt Bauman’›n hayat› ve postmodernlik yaklafl›m› konusunda daha detayl› bilgiye K ‹ T A P Dennis Smith’in “Zygmunt Bauman. Ancak 1968 y›l›nda Polonyal› gençleri Komünist Partiye karfl› k›flk›rtmak ve onlar› isyan etmeye teflvik etmek suçlamas›yla baflkanl›k görevi elinden al›n›r.78 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› zirvesinde do¤mufl ve uygulanm›flt›r. gündelik yaflam ve kültür konular› üzerine kitaplar yazar. s.38-41). Dolay›s›yla ona göre. Dünya Savafl›n›n sona ermesinden sonra. 1999. Askerlik y›llar›nda yaralanan Bauman. ZYGMUNT BAUMAN’IN HAYATI Zygmunt Bauman.

Ona göre “Modernizm”. Ona göre modernlik: “Bat› Avrupa’da. Modernli¤in yafl› konusunda herhangi bir uzlaflman›n olmad›¤›n› ileri süren Bauman. bir nesnenin yafl›n› ciddi flekilde bulma çabas› bafllad›¤›nda. Bu uygarl›k. (2) Kapitalist ve daha sonra da komünist endüstri toplumunun geliflmesiyle de toplumsal olarak kurulan bir yaflam biçimi olarak olgunlu¤a eriflen tarihsel bir dönemdir”.4. nesnenin gözden kaybolmaya bafllad›¤›na dikkat çeker. yüzy›ldaki bir dizi derin toplumsal. bir ödev. 1996.23). daha önceki dönemin birçok münferit entelektüel olay›na kadar geriye do¤ru izlenebilse de.99). t›pk› varl›¤›n süre giden ak›fl›ndan çekip almaya çal›flt›¤›m›z bütün öteki yar›m bütünlükler gibi. daima sonraki bir gün olaca¤› için standartlar vaadini daima canl› ve tertemiz tutacakt›r. 2000. s. Wagner’e göre modernli¤in kökenlerinde. ümit ve suçlulukla ilgilidir. ve komünist endüstri toplumunun geliflimini de kapsayan tarihsel bir dönemi tan›mlarken. bu yüzy›l›n bafl›nda olgunlaflan ve geriye bak›ld›¤›nda (Ayd›nlanmayla analojik olarak) postmodern bir “proje” ya da postmodern durumun ilk belirtilerinin ç›kt›¤› evresi olarak görebilecek entelektüel (felsefi.37). Dolay›s›yla ona göre modernlik söylemlerinin tarihi toplumsal dünyan›n nas›l bilinebilece¤i ve düzenli bir flekilde nas›l de¤ifltirilebilece¤i konusundaki keflifler olarak okunabilir (Wagner. Bauman’›n kendi kulland›¤› biçimiyle modernlik kesinlikle modernizm de¤ildir. tart›flmalardaki yerini belirleme amac›yla modernlikten ne anlad›¤› ve modernli¤in hangi dönemi kapsad›¤› konusuna aç›klama getirir. yap›sal ve entelektüel dönüflümle bafllayan ve (1) Ayd›nlanman›n geliflmesiyle kültürel bir proje olarak.248). modernizm felsefe. arzu edilir bir düzene eriflmenin gereklilikleri konusundaki genel ve genifl kapsaml› sonuçlarla birleflmifltir.12-13). Bauman’a göre modernlik (2001. her fleyden önce bir s›n›r uygarl›¤›d›r. postmodern durumun ilk belirtileri olarak görülebilen entelektüel bir ak›md›r. s. Kapitalizm. Modern düflüncenin dünyan›n de¤ifltirilebilece¤i fikriyle birlikte do¤du¤unu ileri süren Bauman (2003. Bauman’›n toplumsal anlamda modernlik de¤erlendirmesine göre yar›n. sanatsal) bir ak›md›r (Bauman. (››) ikincisi ise flekillendirilebilir (ya da yönetilebilir) oldu¤u yönündedir.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 79 ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K DE⁄ERLEND‹RMES‹ “Modernli¤in Sosyolojisi” (1996) isimli kitab›nda Wagner. s. henüz burada olmayan. 2003. (›) toplumsal ve (››) psiflik anlamda modernlik ayr›m›na gider. s. Söz konusu standartlar vaat edilmifl topraklara ulaflma umudunu her zaman yeterince h›zl› koflmama suçuyla birlefltiren ve daima suçlay›c› bir konumda olan standartlard›r (Bauman. Ona göre toplumsal anlamda modernlik. edebi. yüzy›lda Bat› Avrupa’da bafllayan Ayd›nlanma. bir misyon ve bir sorumluluk olan varl›k gerçe¤iyle ilgilidir. Bunlardan ilki (›) toplumsal dünyan›n kavranabilir oldu¤u. modernlik projesinin çok temel iki varsay›ma yasland›¤›n› belirtir. psiflik anlamda modernlik ise kimlikle. Standartlardan kastetmek istedikleri: Cezbeden. Bauman’›n yukar›da toplumsal anlamda bahsetti¤i standartlar gibi kimlik de Bauman’a göre modernlik 17. ancak ve yaln›zca vaat ve ümit edilen bir bafllang›ç mekân› olarak baz› s›n›rlar var oldu¤u sürece ya da dünyan›n kendisini bir s›n›r olarak alg›lamas›na izin verdi¤i sürece yaflayabilir. XVII. Bauman’a göre (2003. s. Ancak Bauman. Ünite . bir toplumsal düzenin nas›l iflledi¤i konusundaki görüfller. Dolay›s›yla da bu konudaki tart›flma hiç çözüme kavuflmayacakm›fl gibi görünür. kovalayanlardan daima bir-iki ad›m önde olan ve her halükarda peflindeki avc›dan biraz daha h›zl› giden fleylerdir. standartlar. Söz konusu standartlar her zaman için yar›n›n bugünden daha iyi olaca¤›n› vaat etmektedir. edebiyat ve sanatta. Ancak modernli¤in kaç yafl›nda oldu¤u tart›flmal› bir sorudur. modernlik de böyle bir çabaya giriflildi¤inde ele geçmez hale gelir.13). . Bauman’a göre. s. ayartan ya da k›flk›rtan fakat sürekli uzayan.

Ona göre bu öz elefltiri hiç bitmeyen. 2000. farkl›l›¤›n. Bauman’›n ifadesiyle modernlik.314). fleylerin ezeli düzeninde var oldu¤u ve olmas› gerekti¤inin düflünüldü¤ünü ileri sürmektedir. “Bugün” ise yar›n›n henüz filizlenen bir önsezisi ya da daha alt/afla¤› ve bozulmufl bir yans›mas›ndan baflka bir fley de¤ildir. s. Bauman’›n de¤erlendirmesinde gerçek anlamda modern. yasalar ve ahlaki kodlar yoluyla düzen yaratmaya kalk›flan bir toplum olmufltur. hoflnut olman›n imkâns›zl›¤›d›r. kontrol etme. kendi kendini hükümsüzlefltirme egzersizidir. postmodern insan (yani modern korku ve yasaklardan kurtulan modern insan). büyük suç olarak görmesi gelmektedir. Farkl›l›k postmodern düflüncede güzel bir fley olarak de¤erlendirilmektedir. kendi örne¤inin solgun bir kopyas›ndan baflka bir fley de¤ildir. ‹flte flu köfleyi dönünce yerleflebilecek misafirperver bir yer vard›r. insana emeklemek gibi gelmekte ve onu tedirgin etmektedir. kurumlar. Bauman’›n Modernite Elefltirisi Bir postmodern düflünür olarak Zygmunt Bauman. çeflitlilik) kontrolüne iliflkin oldu¤unu ileri sürer. daha do¤rusu. bir düzen rüyas›na sahip olan modernite. hoflnutlu¤u ertelemeye haz›r olmak de¤il. olmak zorundad›r. duygusall›k d›fl› bir fley olarak. Dolay›s›yla her baflar›. s. bugün.80 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› daima bir ad›m ileridedir ve kiflinin buna ulaflmak için nefes nefese koflmas› gerekmektedir. Ona göre insani farkl›l›¤›n. farkl›l›¤› sevinç ve coflkuyla karfl›lamaktad›r.326). Bu duruma karfl›n kifli. Hatta farkl›l›k. 2005. Ancak her köfleden sonra yeni bir köfle ç›kar. s. Modern olmak hareket halinde olmakt›r. 2000.100). biliflsel olarak odaklan›lan bir fley de¤ildi. belirsizli¤i ve mu¤lâkl›¤› bast›rmaya çabalam›flt›r. durman›n imkâns›zl›¤›d›r. Fakat anlam›n› da bu iptalden almaktad›r (Bauman. Ona göre. ne kadar h›zl› olursa olsun. Modern anlay›fl do¤ruluk. göreceli¤i. düzenleme ve s›n›fland›rma düflüncesine tak›lm›flt›. hareketli olmay› da seçmez. Bauman’a göre. adalet ve ak›l için evrensel olarak uygulanabilir standartlar belirlerken. modernitenin bütünüyle olumsall›¤›n (flans. bu isteklere iliflkin olumsuz sonuçlar da ortaya ç›km›flt›r. Bauman’›n modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin bafl›nda modernli¤in farkl›l›¤› bir suç. Bu duruma ba¤l› olarak da ulafl›lan sonuç düzenlemeler. Kifli ümidin çekmesi ve suçun itmesiyle koflmaktad›r. Bu durum bütünüyle çok asil bir çaba gibi görünürken. modernlik anlay›fl›nda olan fley olacak olan taraf›ndan peflinen hükümsüz k›l›nmaktad›r. çekicili¤ini daima koruyan ve asla ulafl›lamayan kimli¤e do¤ru kulaç atmak. Farkl›l›¤›n modernlikten önce normal bir fley olarak karfl›land›¤›n› belirten Bauman (2003. bugünün sakat ve gayri meflru gerçekli¤inden geri çekilmek gibi tuhaf bir görüntü çizmektedir. Örne¤in Modernite s›n›fland›rma yoluyla düzen yaratma faaliyetinde ikili karfl›tl›klar üretmifltir (Smith. Ancak kifli t›pk› modern olmay› seçmedi¤i gibi. . Bauman’a göre. Bauman’a göre. s. saklanarak yaflad›¤› ve bu günahkârl›¤›n lekesinden utanmay› ö¤rendi¤i birkaç yüzy›ldan sonra. ucunda ne oldu¤u bilinmeyen bir kendi kendini silme. yeni hüsranlar› ve henüz serpilmemifl yeni ümitleriyle beraber yepyeni bir köfle (Bauman. Ancak bu koflu. olmal›d›r. hem toplumsal hem de psiflik olarak modernli¤i sürekli bir öz elefltiri durumu olarak de¤erlendirir.100). vizyonun güzelli¤i ayn› zamanda gerçekli¤i çirkin k›lan fleydir. Bauman. vizyonun güzelli¤i ve gerçekli¤in çirkinli¤i aras›nda gidip gelen bir dünyaya at›lmakla zaten harekete bafllam›fl olmaktad›r. Böyle bir dünyada bütün sakinler bir yere yerleflmek için dolaflan göçebelerdir.

modernlik öncesi dönemde farkl›l›klar›n kuflku götürmez. yak›n çevremizdeki dünya parças›n› kural tan›r. Bauman’a göre. s. istisna tan›mayan s›n›fland›rmalar›n kaç›n›lmaz bir sonucudur (Bauman. Bauman.197).200). düzensizlik. insan›n herhangi bir bilinçli çabas›n› gerektirmeyen bir fley olarak görülmesi yat›yordu. sorun çözmekdeki en çarp›c› baflar›lar›n çözüm gerektiren sorunlar toplam›na yenilerini eklemekten baflka ifle yaramad›¤›n› ileri sürmektedir. ilgili ve ilgisiz.196). “do¤a” ile “kültür”. s›kl›kla “pre-modern” kullan›l›r) kategoriler aras› ayr›mlar›n ve bölünmüfllü¤ün korunmas›na genelde günümüze k›yasla daha az dikkat edilir ve daha az gayret sarf edilirdi. 1998.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 81 Bauman’›n modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin temelinde yatan esas nedenlerden biri: Modernli¤in “farkl›l›¤›” bir suç olarak görmesidir. Bauman’a göre müphemlik. Bauman. on alt›nc› yüzy›l›n sonuna do¤ru ahenkli ve yekpare dünya tablosunun Bat› Avrupa’da da¤›lmaya bafllad›¤›n› ileri sürmektedir (Bauman. 1998. kaosa karfl› mücadelenin görünür bir sonuca ulaflmaks›z›n sürüp gidece¤i görüflündedir. adalet ve ak›l için evrensel olarak uygulanabilir standartlar belirleme ve s›n›fland›rma yoluyla düzen yaratma faaliyetine girmifl. Bunlar sanki yerinden oynat›lmas› imkâns›z o ayn› sert kayadan oyulmufllard› (Bauman. müphemlik de olmazd›. Asl›nda insanl›k durumu. Ona göre söz konusu dönemden önce yayg›n olan koflullarda (onlar› mevcut koflullardan ay›rmak için. müphemli¤i. tekdüze bir biçime sokma çabalar›na yo¤un elefltiriler getiren Bauman. daimi. anlaml› ya da anlams›z olarak kesin çizgileriyle ayr›labilece¤i. s. Modernite do¤ruluk. Ünite . insanlar ve onlar›n çok say›daki özelliklerinin iç ve d›fl. ayn› fleyin flehirli halk kadar köylü serfler için de geçerli oldu¤unu belirtir. her düzen aray›fl›nda zorunlu olarak boy gösteren dikotomik görüfl olmasayd›. insan müdahalesinden ba¤›ms›z olarak görüldü¤ünü. de¤iflmez. hatta insan eseri bile say›lmad›¤›n› ifade etmektedir. Bu durumun arkas›nda özellikle farkl›l›klar›n do¤al. faydal› ve zararl›.varsay›m›ndan ç›kmaktad›r. bu ba¤lamda göreceli¤i. kestirebilir ve denetlenebilir k›lma mücadelesi . 1998. Ona göre bu durum belki de. “do¤a” ile “insan eseri” yasalar.ya da en az›ndan ayr›lmas› gerekti¤i. Farkl›l›klar›n. Modernli¤in düzen arama anlay›fl›na. Bauman. kaos anlam›nda kullan›r. Bauman. tüm modern toplumlar›n en bariz göstergesi olan düzen aray›fl› ve müphemlikle mücadelenin en b›kt›r›c› ama kaç›n›lmaz iç çeliflkisidir (Bauman. içinde her fleyin ve herkesin yerinin önceden takdir edildi¤i ve sonsuza dek olduklar› gibi kalmaya yazg›l› oldu¤u. Modern dönemin bir özelli¤i olan kaos yerine düzen getirme. 1998. s. modern zamanlarda her bir düzen adac›¤›n›n daha fazla biçimlendirilebilir. Ona göre müphemlik bütün aç›k ve net projelerin. daha iyi denetlenebilir ve daha etkin uygulan›r hale gelmesinden dolay› tam bir kaosa neden oldu¤unu ileri sürmektedir. s. 1998. belirsizli¤i ve mu¤lâkl›¤› bast›rmaya çabalam›fl. “‹lahi Düzen”in parçalar› olarak alg›land›¤›n› ileri sürmektedir.209). Bauman. bundan dolay›. Her dikotominin müphemlik üretti¤i görüflünde olan Bauman’a göre. “Müphemlik” kavram› Bauman’›n çal›flmalar›nda önemli bir yere sahiptir. farkl›l›¤› da bir suç olarak görmüfltür.4. s. Bundan dolay› da Bauman. Çünkü ona göre ele geçirilip zapt edilecek kaos sorunu çözmeyecek yeni sorunlar›n yarat›lmas›na neden olacakt›r (Bauman. Örne¤in bir asil do¤du¤u andan itibaren bir asildi ve asillerin yapt›¤› hemen hiçbir fley onlar› bu niteliklerinden mahrum b›rakamaz ve baflka biri yapamazd›.208). do¤al ve insani düzenler aras›nda ayr›m yapman›n nedeni yoktu. dünyan›n geriye kalan›yla ayn› biçimde sa¤lamca kurulmufl ve yerleflmifl bir durum olarak görülüyordu.

genelde bir bahç›vanl›k ifli gibi ele almaktad›r. do¤ay› ve aralar›ndaki ayr›m›. 2003. baz› araç ve hammadeler gerektirir. s›n›rlar› aflman›n daha önce hiç olmad›¤› kadar . Bauman’a göre. modern kültüre yöneltti¤i elefltirilerin arkas›nda kendi yaflam öyküsü de yatmaktad›r. yerinden ç›kar›lmal› ve toplum s›n›rlar›n›n d›fl›nda tutulmal›d›r. Genel plandan ayr› olarak. daha do¤rusu modernleflmemifl toplumlardan birinde de¤il de modernli¤in en üst aflamas›n› yaflayan Avrupa’daki bir toplumda gerçekleflmifl olmas›d›r. insan etkinli¤inin özgün bir alan›n› düzenli k›lma yönünde at›lan her yeni ad›m. Bat› Avrupa’da on yedinci yüzy›lda ortaya ç›kt›¤›n› belirtti¤i modernli¤in kültür anlay›fl›n› bahçe kültürüne benzetir. kendili¤inde duydu¤u yayg›n güvensizlik ve dolay›s›yla yapay bir düzene duydu¤u özlemle tan›mlar. eski sorunlar› ortadan kald›rsa bile. modernlik ›rkç›l›¤› olanakl› k›lmakla kalmaz onu için bir talep de yarat›r. neyin ilgisiz. neyin yabani ot ya da haflarat oldu¤unu belirleyen bir tasar›m olarak anlafl›l›r ve evrendeki tüm ögeleri kendisiyle olan iliflkisine göre s›n›fland›r›r. sonuçsuz kalmaya mahkumdur. modern kültür kendini ideal bir yaflam›n tasar›m› ve insan iliflkilerinin kusursuz düzeni olarak tan›mlamakta. onun modernli¤e.71). tek sorun çözücü eylemlerden do¤maktad›r. s. modern teknoloji ve devlet gücünün modern biçimleri olmaks›z›n düflünülemez. düzen her fleyden önce. Ancak modern bahçe kültürü anlay›fl›na göre bu yabani otlar›n yok edilmesi gerekmektedir. yetifltirilecek ve yabani otlar› denetime al›nacak bir fley olarak gören modernli¤in “bahç›van” devlet anlay›fl› durmaktad›r (Bauman. toplumsal geliflmesini tamamlayamam›fl. modern soyk›r›m›. neyin yarars›z. yeni sorunlar yarat›r. Asl›nda kendini. Dolay›s›yla kusursuz bir bahçenin yap›lmas› ve korunmas› iflinde bir araya gelen di¤er etkinliklerden tür olarak farkl› de¤ildir. Kaos. Bauman’› bu düflünceye sevk eden temel neden Holocaust’un. s. Bahçe tasar›m› yabani otlar›n› belirledi¤ine göre bahçe olan her yerde yabani ot da olacakt›r.82 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Bauman’a göre (1998. Bauman’›n yaflam hikâyesinde de de¤indi¤imiz üzere. yönetti¤i toplumu düzenlenecek. k›s›tlanmal› yay›lmalar› önlenmeli. Ona göre. modernlikle önemli bir ba¤lant›s›n›n oldu¤unu ileri sürmektedir. Çünkü bu mücadelenin kendisi kendi baflar›s›na en önemli engeli oluflturmaktad›r. Yahudi bir ailenin çocu¤u olan Bauman. Ona göre modernlik. Modern anlay›flta yabani otlardan ar›nd›rma y›k›c› de¤il. insan dünyas›n›n bir parças›n›. Bauman. 1997. modern bilimin ilerlemesi. bahçenin yapay düzeni. Bauman’a göre. s. Her yeni ad›m yeni türden müphemlikler do¤urur ve böylelikle-benzer sonuçlar do¤uracak-daha baflka ad›mlar›n at›lmas›n› zorunlu k›lar.126). 1997. neyin araç. Bu özelli¤i ile ›rkç›l›k kesinlikle modern bir üründür. Dolay›s›yla modern soyk›r›m. toplumu bahçe gibi gören tüm görüfller toplumsal do¤al ortam›n baz› bölümlerini yabani otlar olarak nitelerler.125-126). Bauman’a göre. yap›c› bir etkinlik olarak de¤erlendirilmektedir. neyin zararl›.31). Bauman’a göre. s. neyin hammade. s.208-209). soyk›r›m›n yeterli sebebi olmasa da gerekli kofluludur (Bauman. özellikle dar bir alana odaklanm›fl. hedefli. topluma bir bahçe gibi yaklaflanlar›n yapmas› gereken birçok fleyden yaln›zca biridir. Bauman’a göre. Bauman (1997. Yahudi soyk›r›m›n›n arkas›nda. “Bunlar. Düzensizli¤in amans›z tehdidine karfl› da savunma gereksinimi vard›r. modern kültür gibi. tüm bu yollar yetersiz kal›rsa öldürülmelidir”(Bauman. di¤er yabani otlar gibi ayr›lmal›. kimli¤ini ise do¤aya duydu¤u güvensizli¤in d›fl›nda oluflturmaktad›r. görev yönelimli. Dolay›s›yla Bauman için ›rkç›l›k. Yahudilere uygulanan soyk›r›m›n tarihin ak›fl›nda basit bir olay olmad›¤›n›. Çünkü baflar›n›n yaln›zca insansal de¤erlerle ölçülebilece¤ini ilan etmifl bir ça¤.

s. kuflkucu bir ruh hâlini anlatt›¤›n› ileri sürmektedir (Smith. 1997. postmodernite. s. Yahudi soyk›r›m›n›n tarihteki di¤er soyk›r›mlardan farkl›l›¤›n› afla¤›daki flekilde dile getirir: Holocaust.90). Modern bilim. Bauman için ›rkç›l›k modern bir üründür. Zygmunt Bauman’›n “Modernite ve Holocaust” adl› kitab› (1997. Bu. s.13). kendi imkans›zl›¤›n› a盤a vurmaktad›r.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 83 kolaylaflt›¤› yeni koflullarda. her konuda ol‹NTERNET du¤u gibi postmodernizmin tan›mlanmas›. s›n›r çizmenin ve s›n›rlar› koruman›n kefaretini ödeyecek bir yak›flt›rma teorisine gerek duyar. planl›. Bunlar›n varl›¤› modernli¤in Holocaust’a. Postmodernli¤in baz›lar› için mimaride bir tarz. modern kültürü neden bahçe kültürüne benzetmektedir? SIRA D ‹ K S‹ZDE KAT Modernli¤in y›kmaya kalk›flt›¤› fleylerin günümüzde öç ald›¤›n› ileri süren BauSIRA Ü fi ÜS‹ZDE NEL‹M man’a göre (2000. henüz modern ça¤dan uzaklaflmadan ve yaratt›¤› türbülans›n sonuçlar›n› hissederek. Bauman. bir ürünü oldu¤u izlenimini de verir. Kendi durumlar›ndaki as›l yenili¤in ise bugünkü bak›fl noktalar› oldu¤unu ifade eden Bauman’a göre. ‹ N T E Rbak›fl›n› NET Bauman’a göre (2003. ›rkç›l›k. s. çok farkl› insanlara çok farkl› fleyler anlat›r. Bu. bu özelliklerdir. baflka bir anlamda. zay›fl›¤› ve beceriksizli¤iyle de¤il do¤rudan katk›da bulundu¤unu akla getirir. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Bauman. kendisiyle karfl›laflt›r›ld›¤›nda ne denli ilkel. modernleflmemifl ya da en az›ndan öncelikle modern olmayan savafl›mlarda kullan›lan. Bauman’a göre. Bundan dolay› Bauman’a göre. ustaca yönetilip koordine edilenDÜfiÜNEL‹M yap›lm›fl her fley gibi. 121-122). modernlik kendisine çevirerek. modernli¤in bütününe sa¤duyulu ve elefltirel bir gözle bakabilir.Dmodernli¤in bitti¤ini göstermiyor. yeltenilmifl kitle k›y›mlar›ndan oluflan uzun bir dizinin ve bunlar aras›nda baflar›lm›fllar›n oluflturdu¤u. bilimsel bilgilerle ve uzmanl›kla yürütülen. 2005. Holocaust’un ortaya ç›kmas›nda ve bu suçun ifllenmesinde modernli¤in rolünün pasif de¤il aktif olSIRA S‹ZDE oldu¤u du¤unu düflündürür. Özellikle dikkat edilmesi gereken. s. Yahudi soyk›r›m›n›n arkas›nda yatan önemli nedenlerden biri olarak modernli¤i gören Bauman. Modernlik ›rkç›l›¤› olanakl› k›lmakla kalmaz onu için bir talep de yarat›r.305-306). savurgan ve yetersiz olduklar›n› göstererek geride b›rakm›fl S O R U ve rezil etmifltir (Bauman.4. hâlâ bizimle ve canl› varl›¤›Sbir O Rflekilde U AMAÇLARIMIZ n› sürdürmektedir. Holocaust. modern dönemin sonu anlam›n› tafl›mamaktad›r. modernizm ak›m›nda. pek de k›sa olmayan dizinin bir baflka bölümüdür. tümüyle modern bir silaht›r (Bauman. baz›lar› için gerçekli¤in ve televizyonun bulan›klaflmas›. D‹KKAT 1 SIRA S‹ZDE D‹KK AT SIRA S‹ZDE DÜ fiÜNEL‹M Bauman’a göre postmodern dönem. modern biçimde -ak›lc›. Sarmal onun K ‹ T AYay›nevi) P Modernlik ve Yahudi soyk›r›m› aras›ndaki iliflkiye yönelik iddialar›n› ve kurdu¤u ba¤lanSIRA S‹ZDE t›y› daha iyi anlaman›z ac›s›ndan yard›mc› olacakt›r. baz›lar› için tüTELEV‹ZYON ketimcilik ve seçenek bollu¤u anlam›na geldi¤ini ifade eden Bauman. Ama onun tafl›d›¤› özelliklerden baz›lar› geçmiflteki soyk›r›mlar›n hiç birinde yoktur. teknoloji ve devlet gücünün modern biçimleri taraf›ndan üretilir. Ünite . TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET . bu durum modernli¤in sonunu. felsefecilere göre ise radikal. S O R U AMAÇLARIMIZ D‹KKAT K ‹ T A P SIRA S‹ZDE TELEV‹ZYON AMAÇLARIMIZ ‹NTERNET K ‹ T A P ZYGMUNT BAUMAN’IN POSTMODERNL‹⁄E YÖNEL‹K AMAÇLARIMIZ GÖRÜfiLER‹ Postmodernizm ak›m›n›n önemli temsilcilerinden bir olan Bauman. sözde modernlik öncesi tüm benzerlerinin. performans›n› de¤erlendirebilir.111-112). Bu özelliklerde belirgin bir modernlik kokusu vard›r. Holocaust’un modern uygarl›¤›n bir baflar›s›zl›¤› kadar. inflas›ndaki sa¤laml›k hakk›nda yarg›da bulunabiliriz. 1997. Ona göre modernlik tan›mlay›c› özelliklerinin en tan›mlay›c› olan biçimiyle yani ümitle. postmodernizmden anlafl›ld›¤› koK ‹ne T A P nusunda da birçok kavray›fl›n oldu¤unu belirtir.

s.modernlik oldu¤unu ileri süren Bauman. Çünkü paradoksal olarak. Postmodernlik.mahkemelerde geçen bir zihniyet olarak de¤erlendirmektedir. Postmodernlik. henüz ulafl›lmam›fl mükemmelli¤e giden yoldaki geçici. kendi kendisine. kazanç ve kay›plar›n›n tam bir hesab›n› yapan. Bauman’›n de¤erlendirdi¤i biçimiyle postmodernlik. bu durumu postmodernli¤in do¤as›na ba¤lar. 1998b. ayn› zamanda yüksek bir pozitif de¤er rütbesine ç›kar›l›yor. Bauman. dikkatle ve sa¤duyuyla bakan. Çünkü onun yaklafl›m›nda postmodernli¤in d›fllama gücü zay›ft›r. modernli¤in d›fllanmas›. er ya da geç arkada b›rak›lacak bir istasyon olmay›p varoluflun kurucu bir niteli¤i olan bir ço¤ulluktur.84 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› bunun postmodenlik düflüncesinin anlam› oldu¤unu ileri sürmektedir.327). itibars›zlaflt›r›lmas› ya da sona erdirilmesi de¤ildir. Postmodernli¤in ise otoritesini tan›d›¤› hiçbir mahkemenin olmamas›ndan dolay› baflvuraca¤› mahkemenin de olamayaca¤›n› belirtir. bununla birlikte yaflamaya kararl› olan. kendini gözetleyici bir modernlik. yaflam biçimlerinin farkl›l›¤›. “Postmodernlik illa da modernli¤in reddi. eldeki her fleyin modernli¤e terk edilmesi anlam›na gelecektir.iyi ya da kötü. bunlar›n birbirlerini iptal eden. Postmodernlik. 2003. sonunda sonuçsuz kalan uzun ve gayretli modern mücadeleden sonra dünyan›n “yeniden büyülü hâle getirilmesi” olarak de¤erlendirilebilece¤i görüflündedir (Bauman. modern pratiklerin . Bauman’a göre. çeliflkili niyetler oldu¤unu gören bir modernlik. Bauman. Bauman. 2003. s. kan düflman›yla. Bu ço¤ulluk. kendi imkâns›zl›¤›n› kabul eden modernliktir. kendisinin psikanalistli¤ini yapan. müphemli¤in üstesinden gelmeyi ve ayn›l›¤›n tek anlaml› kesinli¤ini hedefleyen tipik modern güdüden tamamen özgürleflme anlam›na gelmektedir.46). Ona göre postmodernlikte.davac› ya da daval› olarak. akademik düzeyde postmodernitenin önemli düflünürlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Dolay›s›yla postmodernlik. Ona göre. Postmodernli¤in. önceki süreçten kesin bir kopma ya da belirgin bir farkl›laflma yoktur. rüfltüne ermifl modernliktir: Kendisine içerden de¤il de d›flar›dan bakan. ne evrenselli¤i hedefleyen bir yaflam biçiminde eritilecek ne de evrensel tahakkümü hedefleyen bir biçim taraf›ndan de¤ersizlefltirilecek bir fleye indirgenemeyen ve bununla harmanlanamayan bir fley olarak alg›land›¤›nda. ayn› evde uzun ve çetin bir ömür sürmeye mahkûmdur (Bauman. sadece kerhen kabul edilmiyor. onu postmodernitenin peygamberi olarak ilan etmifltir. dünyan›n büyüsünü bozmak için giriflilen. Dolay›s›yla s›n›rlara s›n›r koyan postmodernli¤in. tektiplilik ve evrenselcilik gibi modernli¤in merkezi de¤erlerinin iflaretlerini tersine çevirdi¤i görüflünü paylafl›r. Bauman. Bu konumundan dolay› da postmodernli¤in kendisine tokat atana öbür yana¤›n› da uzatmaya zorlanabilece¤ine iflaret etmektedir. Bundan dolay› postmodernlik. kendi ay›rt edici özelli¤i olan farkl›l›¤a. Bauman. gördüklerini tamamen sevmeyen ve de¤iflme gereksinimi hisseden modernlikten baflka bir fley ( ne eksik ne fazla bir fley ) de¤ildir. daha önce asla dile getiremedi¤i niyetlerini keflfeden. kendi imkâns›zl›¤›yla uzlaflan.347-348). modernli¤i de dâhil etmekten baflka çaresi yoktur. Zygmunt Bauman’› postmodernizmin en etkili düflünürlerinden biri olarak gördü¤ünü belirtmekle kalmam›fl. özünde çok anlaml› ve tart›flmal› olan postmodernlik düflüncesinin ço¤unlukla iflaret etti¤i fleyin dünyan›n ortadan kald›r›lmas› imkâns›z ço¤ullu¤unun kabulü oldu¤unu belirtir. kendi orijinal projesinin uygulanamazl›¤›n› kabul eden modernliktir. postmodernli¤in kendi kimli¤ini inkâr etmeden modernli¤i d›fllayamayaca¤›n›n alt›n› özellikle çizer. postmodernli¤in. bir zamanlar bilinçsizce yapt›¤› fleyleri bilinçli biçimde terk eden modernliktir” ( Bauman. Bauman. durumuna ve geçmiflte yapt›klar›na daha derinlemesine. s. postmodernli¤in. modern zihniyeti. Bauman. do¤ufluyla mahkemelik olan ve ömrü. Örne¤in Dennis Smith.

Ona göre postmodernlik bir anlamda kendine d›flar›dan ve elefltirel olarak bakabilen ve bir zamanlar bilinçsizce yapt›¤› ulafl›lmas› imkans›z fleyleri bilinçli biçimde terk eden modernliktir. postmodern zihniyetin ancak al›flkanl›k hâline gelen hoflgörüsüyle karfl›l›k verebilece¤ini ileri sürer. taraflar için eflit f›rsatlar yaratmayaca¤› ve hep inatç› ve dayat›c› taraf›n ifline gelece¤inin fark›ndad›r. berrak ayr›lmalar ve saf tözler ba¤lam›nda modernli¤in yaflad›¤› deneyimlerin sonucu oldu¤unu ileri süren Bauman’a göre. farkl›l›k bir bask› olmaktan ç›k›p eylem ve çözüm gerektiren bir sorun olarak yorumland›¤› zaman. dayan›flma hâlinde olanlar›n hiçbirinin. postmodern farkl›l›k ve olumsall›k coflkusu. gelece¤in do¤rusal bir de¤iflim yaflayamayaca¤›na iflaret eden. dayan›flmaya dönüflmesi ve flu evrensel anlay›fla çevrilmesidir: “Farkl›l›k. s. Postmodern olarak adland›r›lan durumda ortaya ç›kan manzaran›n hiç kuflkusuz. Bu nedenle Bauman’a göre modernlikle postmodernlik aras›nda kesin bir kopma ya da belirgin bir farkl›laflma söz konusu de¤ildir. düzen. Ünite . kendi kendilerini ve dayan›flma içinde olduklar› herkesi tehlikeye atmadan . Bauman’a göre. postmodern durumu. Bauman’a göre postmodernlik. vicdans›zlar için kolay bir av oldu¤unu belirtir. müphemli¤in üstesinden gelerek bunun yerine tek anlaml› kesinlik olarak gördü¤ü ayn›l›¤› hedefleyen modern güdüden tamamen özgürleflmek ve tek tiplilik ve evrenselcilik gibi modernli¤in merkezi de¤erlerini tersine çevirmek demektir. çok sonuçlu birden fazla opsiyonu mümkün k›lan.131-132). herhangi bir yaflam biçimini izinsiz k›lacak kadar bariz veya tart›flmas›z de¤ildir.4. Bauman. ‹deal anlamda. Çünkü bunu yapabilecek veya baflarabilecek bir kapasiteye sahip de¤ildir.131). farkl› olma evrensel hakk›na sald›rmak. hiçbir fleyi eleyemez. 2003. Nitekim postmodernlik ilke olarak farkl›l›¤› d›fllamak yerine tan›yan ve bütün yaflam biçimlerine izin veren. Daha öncede belirtti¤imiz gibi Bauman’a göre. Hatta hoflgörünün. net s›n›rlar. Bauman’a göre hoflgörünün. buna karfl›n özgürlük. modern tek tiplilik ve keskinlik hülyas›n›n taht›na oturmufl de¤ildir. Bauman. Bununla birlikte postmodernlik do¤as› gere¤i hiç bir zaman modernli¤in yerini alamaz. düflman güçlerin geçici bir dengesi olmaktan baflka bir anlamda mümkün hâle gelmektedir. bütün oyunlar›n kurallar›n› bozan ve her kurallar kümesinin hayat süresini keskin biçimde k›saltan oyunlara böldü¤ünü ileri sürmektedir. hatta hiçbir fleyi marjinallefltiremez. Bauman (2003. dolay›s›yla modernli¤i de d›fllamak yerine farkl›l›¤a dahil eden ço¤ulcu bir dünya anlay›fl› ile temellendirilmifltir. modernli¤in slogan›. ilke olarak bütün yaflam biçimlerine izin verilmektedir. uzlafl›. sald›r›lar› püskürtebilmesinin tek yolu.326-327). ayn› zamanda da onun zay›fl›k ve savunmas›zl›¤›n›n kayna¤› olarak görülmektedir. farkl›l›k ve hoflgörünün ise postmodernli¤in ateflkes formülü oldu¤unu ileri sürmektedir. Bu nedenden dolay› postmodernli¤e güç ve cazibe katan her fley. Ona göre e¤er hoflgörü dayan›flmaya dönüfltürülebilirse ateflkes bar›fla bile dönebilir (Bauman. hiçbir fleyin yerine geçemez. insani durumla yaflamaya mahkûm olmas›n› postmodernli¤in kazançlar› ve ayn› zamanda kay›plar› olarak de¤erlendirir. postmodernli¤in müphem. do¤as› gere¤i. tek bafl›na. tekillik arama ya da bunu dayatma kararl›¤›ndaki modern muhalefete. s. Bauman. eflitlik ve kardefllili¤in. 2003. zorbal›k ve vicdans›zl›¤a karfl› çok zay›f bir savunma silah›. Ancak bu durumun. postmodern zihniyet ve pratik. savunmas›z bir hedef. pazarl›k yap›lamayacak bir evrenselliktir. Di¤er bir ifade ile hiçbir yaflam biçimi.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 85 bir zamanlar onlar› ateflleyen hedeften yoksun biçimde devam etti¤i görüflündedir (Bauman. s. farkl› yaflam biçimlerinin bar›fl içinde birlikte yaflamalar›. modern zamanlar›n büyük oyununu pek çok küçük ve yeterince eflgüdümlenmemifl. Dahas› bunu asla baflaramayacakt›r. özgürlük. postmodernli¤in ço¤ul ve ço¤ulcu dünyas›nda.

Buna karfl›n postmodernlikte gerçek bir özgürleflme flans›n›n oldu¤unu ileri süren Bauman’a göre. Ancak bu flans.bir “yaflam biçimi” olarak de¤erlendirebileceklerdir (Bauman. s. 2005. 2003.305-306). Bau- . modernli¤in “yerinden edici” ifline son vermekte yat›¤› görüflündedir. postmodern zihniyetin. akl›n dikte etti¤i reçetelerle tedavi etmek flöyle dursun yat›flt›r›lamayan manevi ac›lar›n varl›¤›n›n oldu¤unu ileri sürmektedir. Postmodernitenin. bu flans›n. Bauman’›n postmodernli¤in olumsuz yanlar›ndan biri olarak de¤erlendirdi¤i bu durumda zengin ve becerikliler. toplumu. postmodernitenin yanl›fl ve bütünsellefltirici bir öngörünün ortaya ç›k›fl›n› engellemeye yard›m etti¤ini. s›n›rlar› ihlal etme dehfletini de¤il. anlat›lar›n ço¤almas›n› özendirdi¤ini savunur (Smith.331). 2005. Ona göre insanlar›n bir arada olma flans›. di¤erlerinin yaflam›fl oldu¤u sefaleti onlar›n seçmifl oldu¤u . dünyan›n heyecan verici farkl›l›¤›n›n meflru bir parças› oldu¤una inanmalar›d›r. Bauman. her fleyi kucaklayan. postmodernli¤in huzursuzlu¤u olarak uyumsuzluk korkusunu de¤il uyum sa¤laman›n imkâns›zl›¤›n›.327). tehlike ve hata içermeyen. kimin yabanc› oldu¤una kimin -devletin mi yoksa kabilenin mi. Bunun nas›l sa¤lanaca¤›na yönelik yöneltilen soruya ise Bauman: “Bu sonuca ulaflt›rma. birinciler taraf›ndan kutlan›rken. Bauman. bu süreçte silahlar› b›rakma. s.120).59). böyle bir bencilli¤in bu hoflgörünün en ivedi ve gündelik tezahürü oldu¤unu belirtir. Bauman. Postmodern hoflgörünün. yanl›fl ve bütünsellefltirici bir öngörünün ortaya ç›k›fl›n› engellemeye yard›m etti¤ini ve k›smi gözlemlerin. vatandafl›n/insan›n tek evrenselli¤i olarak kiflinin kendi kimli¤ini seçme hakk›na ve bireyin nihai ve ayr›lmaz bir parças› olan seçme sorumlulu¤una vurgu yap›larak bireyi bu seçme özgürlü¤ü ve sorumlulu¤undan mahrum b›rakmay› hedefleyen. s›n›rs›zl›¤›n dehfletini görür. Çünkü ona göre postmodern zihin mu¤lakl›k. mesafe koymak ve ay›rmak için günlük olarak dikilen mini Berlin Duvarlar›n› y›k›labilme durumu ve flans› mevcuttur.karar verece¤i sorusuna de¤il. s. yabanc›y› d›fllamak için yürütülen s›n›r mücadelelerine bir son vermek. risk.kayg›s›z bir varolufl biçiminde bulunarak ve seçme yükümlülüklerini ihmal ederek bile olsa seçtikleri. ayart›lan mutlular ile bast›r›lan mutsuzlar olarak ikiye bölmektedir. 2003. ikincilerin sefaletinin kendi hakl› tercihleri oldu¤una ya da en az›ndan bunun. karmafl›k devlet ya da kabile yönetim mekanizmalar›n›n maskesi düflürülerek ve a盤a ç›kar›larak gerçeklefltirilir” cevab›n› vermektedir. Konuya bu aç›dan yaklafl›ld›¤›nda Bauman. postmodernitenin özellikleri aras›nda en ay›rt edici olan›d›r diyerek. s. yeniden do¤an etnisitenin kutlanmas›nda ve gerçek ya da icat edilen kabile gelene¤inde de¤ildir. 2000. yabanc›n›n haklar›na ba¤l›d›r (Bauman.50. k›smi gözlemlerin ve anlat›lar›n ço¤almas›n› özendirdi¤ini savunur. ikincilerin sefaletine sefalet kat›¤›n› ileri sürmektedir. burada zengin ve beceriklilerin hiçbir fleyi kafalar›na takmadan e¤lenebilmelerinin tek nedeni. Bunun yan›nda güçsüzlük ve yetersizli¤i postmodern hastal›¤›n isimleri olarak de¤erlendiren Bauman (2005. tam ve nihai bir yaflam formülü bulaca¤›n› art›k umut etmez ve bunun tersini vaat eden her sese büyük bir kuflkuyla yaklafl›r. Tutars›zl›k. ortadan kald›r›lmayan kuflkular›n. s.86 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› hofl göremeyece¤i tek konudur” (Bauman. insani ve toplumsal yaflamda iyi çözümleri olmayan sorunlar›n. Dolay›s›yla postmodern durum. Bauman’a göre. zengin ve beceriklilerin bencilli¤ine do¤ru yozlaflmas›ndan daha kolay bir fley olamayaca¤›n›n fark›nda olan Bauman. postmodern zihnin fark›nda oldu¤u fleyin. s. Bauman’a Göre Postmodern Etik 1998 y›l›nda Türkçeye “Postmodern Etik” ad›yla çevrilen kitab›nda Bauman. zorunlu bir durumu erdem hâline getirir.

müphem olmayan etik bir kodun olanakl›¤›na duyulan inanc›n harekete geçirdi¤ini ileri sürmektedir. kurmak. Ünite . evrensel ve sars›lmaz temellere sahip. s. Zygmunt Bauman’›n postmodernlik yaklafl›m› konusunda daha detayl› bilgiye K ‹ T A P“Postmodern Etik” (1998. Modernlik anlay›fl›na göre böyle bir kod henüz bulunmam›fl olabilir ancak bir sonraki köflede ya da ondan sonraki köflede kesinlikle bizi beklemektedir (Bauman. (Bauman. daima “yeni ve geliflmifl” hâle ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹KPOSTMODERNL‹K KARfiILAfiTIRMASI VE KÜRESELLEfiMEYE YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹ TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET .295).20). sanat eseri bir dünya. savunmak ve korumak zorunda olan bir dünya oldu¤unu belirtir. Yoksa “kronolojik” bir anlamda. s. t›pk› bütün sanat eserleri gibi kendi temellerini aramak. onard›¤›ndan fazlas›n› de¤ilse bile en az onard›¤› kadar›n› bozdu¤unun fark›nda oldu¤unu dile getirir.4. Engelleyici ve sinsi k›s›tlamalar›n ve s›n›rlar›n yoklu¤una genellikle özgürlük denildi¤ini belirten Bauman. 1998b. Dolay›s›yla kazan›lan al›flkanl›k türü. Bauman. postmodern dünyan›n sakinleri olarak ço¤umuzun. kusursuz etik kod hiçbir zaman bulunmayacakt›r. postmodern olan›n böyle bir olas›l›¤a inanmamakta yatt›¤›n› ifade eder. yani. 1998b.. her yerel. ilerlemeyle yaflanan modern aflk›n.51). özellefltirilmifl ve odaklanm›fl tedavinin. en genel hatlar›yla postmodern bilgelik denilebilecek fleydir (Bauman. Türkçeye “Bireyselleflmifl Toplum” (2005) ad›yla çevrilen kitab›nda Bauman. atalar›m›z kadar AMAÇLARIMIZ özgür olmay› ancak rüyada görebilece¤imizi ileri sürer. Bauman. Bauman. Modernli¤in uzun ve samimi çabalar›n›n yanl›fl oldu¤unu. baflka bir deyiflle. evrensel olan ve “nesnel temellere dayanan” tik olarak imkâns›zd›r. genel olarak postmodern zaman›n krizler içinde yaflam olarak hissedilmesinin nedeni de budur (Bauman. 1998b.. müpS O R U bir etik. (2000. s. Bauman’a göre (1998b.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 87 man. yeniden oluflturulabilen. umutlar›n›n beyhudeli¤ini ve çabalar›n›n verimsizli¤ini modernli¤in kendisinin kuflkuya yer b›rakmayacak bir DÜfiÜNEL‹M flekilde gösterece¤i anlam›nda “post”dur. Dolay›s›yla postmodern zihin. 2001. Ona göre bu. SIRA S‹ZDE ima etme aldat›c› görüfllere dayand›¤›n›. Bauman. modernli¤in ahlaki düflünce ve prati¤ini. postmodern yaflamda insanlar›n hayat baflar›s›n› yeni al›flkanl›klar› çaD‹KKAT bucak edinmelerinden çok eski al›flkanl›klar›ndan kurtulabilme h›zlar›na ba¤l› oldu¤unu ileri sürmektedir. Ayr›nt› Yay›nlar›) adl› kitaplar›ndan ulaflabilirsiniz. prahem olmayan bir ahlak. 2005. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P ‹NTER NET Bauman. öteki uygarl›klar›n tersine modernli¤in kendisini bir meslek ve bir hayatta kalma meselesi olarak yaflad›¤›n› iddia etmektedir (Bauman. Bu dünyan›n ise yapay bir dünya. oluflturulmakta olan. s. kendi imkâns›zl›¤›n›.156). modernli¤i yerinden edip onun yerini alarak ya da modernlik sona erdi¤i veya yok olmaya yüz tuttu¤u anda ortaya ç›karak veya kendisini ortaya koydu¤unda modern görüflü imkâns›z k›lmak anlam›nda “post” de¤ildir. al›flkanl›klar olSIRA S‹ZDE maks›z›n yaflama al›flkanl›¤›d›r.295). er ya da geç normal seyrini izleyece¤ini anlam›nda. modernli¤in kendisini uygarl›k olarak. elementleri evcillefltirme ve kendi yarat›m çabas› olmasa baflka türlü olacak olan bir dünya yaratma çabas› olarak tan›mlad›¤›n› ifade etmektedir. s.20). bu anlamda. insanl›k durumunun kar›fl›kl›¤›n›n kal›c› oldu¤u düflüncesiyle uzlaflm›flt›r. Postmodern perspektifin daha fazla bilgelik sa¤lamas›na karfl›n postmodern ortam›n bu bilgelik temelinde hareket etmeyi zorlaflt›rd›¤›n› ileri süren Bauman’a göre. görünüflteki hedefiyle ölçüldü¤ünde etkili olsun ya da olmas›n. Ayr›nt› Yay›nlar›) ve “Postmodernlik ve Hoflnutsuzluklar›”. postmodern zihnin. s.

dolambaçl› maceras›ndan bizim kendi dersimizi ç›karmam›z gerekti¤ini özellikle vurgulamaktad›r. Çünkü ona göre insan›n varoluflsal durumu. “hayatta kalma” anlam›nda sürekli bir durumdur (Bauman. Çünkü ona göre yaflan›lan süreç illa da modernli¤in bitti¤ini göstermiyor. Bir defa daha. Fakat alm›fl oldu¤umuz söylenemez. Eksiklerimiz için yaz›lan ilaçlar›n dozunu ayarlaman›n (tam dozunda m› yoksa öldürücü dozda m› oldu¤unu bilmek) tam olarak mümkün olmad›¤›n› ileri süren Bauman’a göre. Aidiyetin iyi. tedavisi olmayan ölçüde müphemdir ve iyi daima kötüyle iç içedir. eski hastal›¤›n kendisidir. bireyin toplumsal olarak infla biçiminde. belki de de¤ildir. “yap›lm›fl” olandan baflka bir hayat bilmemektedir. 2000. Bauman’›n ortaya koydu¤u fley. Ona göre modernite. ‹nsanlar farkl›d›r ve b›rak›n öyle kals›nlar” (Bauman. ancak.115). modernlik kaç›n›lmaz bir flekilde bask› hiyerarflileri kurmufl. modernli¤in uzun ve dolambaçl› yolunun bizi bir zamanlar atalar›m›z›n yola ç›kt›¤› bafllang›ç noktas›na getirdi¤ini veya belki de öyle göründü¤ünü ileri sürmektedir. güç ve canl›l›k katan fley mucizevî biçimde yeniden do¤an kabileciliktir. bir görev ve asla tamamlanmayan ve hep daha fazla özen ve çaba gerektiren bir görev olarak de¤erlendirilmektedir. Postmodern anlay›flta ilerleme bir mükemmellik durumu. postmodern literatürde ortak olan bütünlük ya da bütünlükçülük elefltirisinin tipik örne¤idir. modernli¤in uzun. kitlelerin toplumsal olarak bütünlefltirilmesinde ve sistemik yeniden üretim sürecine yap›flt›r›lmas›ndaki derin de¤i- . ilaç olarak sunulan fley bu defa. 2005. modernli¤in postmodern dönemine geçiflin alt›nda yatan en önemli de¤iflikli¤in. insanlara hastal›klar›n tamam› için mucizevi bir ilaç keflfetti¤imizi ilan ediyoruz. Ancak kesin olan kabileler ve kabilecilik ça¤›nda yaflad›¤›m›zd›r. kendimizden emin bir biçimde. Bireylerin Modern ve Postmodern Koflullarda ‹nfla Biçimleri Bauman. Peki.110-111). baflka bir deyiflle toplumsal yaflam› tutarl› tek bir entelektüel ve yönetsel sisteme göndermede bulunur (Smith. s. modernli¤in sonu mu? sorusuna ise “hay›r” cevab›n› vermektedir. s. 2005. s. k›sa süre içinde sona ermesinin de muhtemel olmad›¤›n› dile getirmektedir. yaflad›¤›m›z ça¤ belki postmodern ça¤d›r. yani yap›lmas› gereken her fleyin yap›lm›fl oldu¤u ve hiçbir de¤iflikli¤in gerekmedi¤i bir duruma yol açan geçici bir mesele de¤il. Bauman. ilac› tam dozunda vermeye çal›fl›yoruz. Modern anlay›flta insanlar›n hayat› verili bir durum de¤il. güçlendirici ve ilerici bir formu var-diyorlar bize. Bu. Biz bugün bir kere daha. bizim bu dersi alm›fl olmam›z gerekiyordu. kültürel gelenek ve milliyetçiliktir. Ona göre günümüzde cemaat övgüsüne.315). Modernlik baflka bir anlamda hâlâ bizimle. Türkçeye “Postmodernlik ve Hoflnutsuzluklar›” (2000) ad›yla çevrilen kitab›nda Bauman. ayr›ca mu¤lâkl›¤› bast›rmaya yol açm›flt›r.88 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› getirilen bir hayatla birlikte. Ona göre: “‹lac› reddetmekle ilac›n tedavi etmek istedi¤i hastal›¤› da unutuyoruz. Ancak “geç modern” ya da “postmodern” yorumunda insanl›k durumu hayat›n kipini daha hissedilir hâle getirmifltir.140). Bauman’a göre. Birden fazla kategoriye yerlefltirilebilecek ya da modernli¤in düzenleyici ilkelerinin çatlaklar› aras›nda kalan sosyal gruplar asimilasyonist yaklafl›mlara ya da (Avrupa Yahudileri örne¤inde oldu¤u gibi) zulme ve yok edilmeye maruz b›rak›lm›flt›r. onlar› meflrulaflt›rm›fl. toplumsal yaflam› bir bütün olarak ele geçirme. s. Bauman’a göre (2000. zafer sevinciyle.ve bunun ad› etnisite. yine de sona ermedi¤ini. aidiyetin alk›fllanmas›na ve heyecanla gelenek aramaya enerji.

bedensel güç ve enerji ile birlikte. yukar›daki üç alanda baflar›l› olma kapasitesi ile yak›ndan ilgili bir düflünceydi. (›v) Bafll›ca do¤ruluk/uygunluk modeli ise sa¤l›kt›. Ünite . asla tamamen dengede olmasalar da neredeyse kendi kendisine yeten ve kendi kendisini güdüleyen birimler olarak kendi kendilerini dengeleme e¤ilimindedirler. Ona göre bireylerin hepsinin ya da ço¤unun icra etmeleri istenen ve bunun icras› için e¤itildikleri üretici ve asker rolleri. (››) Bireyler disiplinli aktörlerdi. disiplinli. bireylerin oluflumuna hizmet eden de¤erlendirmenin ana kal›plar›n› ve kriterlerini de sa¤lamaktad›r. istenen biçimde davranma ve topluluklar›n efl güdümlü faaliyetlerine uyma kapasitesini simgeliyordu. böyle bir iç düzenleme hem amac› hem de güdüsü oldu¤u sosyalleflme sürecinde de sürdürülmektedir.4. böyle bir gücü muntazam olarak ve hiç bitkinlik duymadan üretme kapasitesine sahip olmal›yd›. postmodern koflullar alt›nda ise bireylerin esas olarak tüketici/oyuncu olarak infla edildiklerini ileri sürmektedir. modern koflullarda bireylerin esas olarak üretici/asker olarak infla edildiklerini ileri sürmektedir.203). önceki ö¤rendiklerine ve kazan›lm›fl al›flkanl›klar›na çok az ba¤l› olan aktörler olmalar›d›r. Bauman. bireyin gittikçe artan . anlaml› bütünler oluflturabilmeleri için öteki birimlerle birleflmesi gereken fleylerdi. (›››) Bireyler.buradaki “deneyim” hem (deneyim) hem de (hayat) anlam›ndaki deneyim. 2001. kendi aralar›nda. yaln›z bafllar›na tamam olmayan. davran›fllar› genellikle düzenli/kurall› olan ve her fleyden önemlisi de düzenlenmeye boyun e¤en aktörlerdi. bu anlamda bireyler. Bauman’a göre. postmodernlikte bafll›ca do¤ruluk modelinin sa¤l›k de¤il uygunluk oldu¤unu ileri sürer.203-204). Bauman’a göre “uygunluk”. daima yeni deneyimler arayan. (›v) Bauman. Bauman’a göre. bireylerin oluflumuna hizmet eden de¤erlendirmenin ana kal›plar›n› ve kriterlerini de sa¤l›yordu. Bauman’a göre.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 89 fliklikte bulunabilece¤ini ileri sürmektedir (Bauman. sürekli ve tercihen daima artan bir uyar›c› ak›fl›n› emebilen ve bunlara tepki verebilen deneyim organizmalar›d›r. 2001 y›l›nda Türkçeye “Parçalanm›fl Hayat” ad›yla çevrilen kitab›nda modern ve postmodern koflullardaki bireylerin infla biçimlerine ve yarat›lan bireylerin sahip olduklar› özelliklere yönelik de¤erlendirmeler yapm›flt›r. Bauman.ve asla doymayan. tüketiciler ve oyuncular›n hepsinin ya da ço¤unun icra etmeleri istenen ve bunlar›n icras› için e¤itildikleri roller. (››) Postmodern koflullarda infla edilen bireyler “yarat›c›” aktörlerdir. düzenli. Sa¤l›k. tersi olan bedensel zay›fl›k ya da uyma ve tabi olmadaki kabiliyetsizlik ise hastal›k iflareti say›l›yor ve dolay›s›yla da t›bba ya da psikiyatriye havale ediliyordu. bir fley ifade etmeyen. Ayn› zamanda uyar›c›lara tekrarlanan ve öngörülebilen biçimde tepki veren ve efl güdümlü bask›ya tabi tutuldu¤unda monoton davranabilen aktörlerdi. (›››) Bireyler. s. t›pk› Lego ya da Meccano oyuncaklar›ndaki tafllar gibi. flu özelliklere sahip olmaktayd›: (›) Bireyler birincil olarak ve her fleyden önce üretici ya da askerin yarat›c› ya da y›k›c› iflgücüne dönüfltürülebilen kinetik gücün tafl›y›c›lar›yd›. Yani. Sa¤l›k. Postmodern koflullar içerisinde bu flekilde yarat›lan bireyler ise flu özelliklere sahip olmaktad›rlar: (›) Bireyler öncelikle ve birincil olarak. Bu bireylerin en önemli özellikleri kendili¤inden ve kolayca atefllenebilen bir davran›fl esnekli¤ine sahip olmalar›. Modern koflullarda yarat›lan bireylerin s›n›rlar› öncelikle s›n›rlamaktan çok uymak ve ba¤lanmak/yap›flmak için tasarlanan ara kesimlerdi. s. Dolay›s›yla modern koflullarda yarat›lan birey Bauman’a göre (2001. kendi aralar›nda.

bir kontrol masas›n›n. tersine. Türkçeye “Küreselleflme. A P Bauman’a göre (2000. bir merkezin. modern öz-bilinç ve özgüven tarihindeki bir dönüm noktas›n›n gizli oldu¤u görüflündedir. bir yönetim kurulunun. gerçeklefltirilmek istenen önemli bir misyon olmas›na karfl›n. bir idari büronun yoklu¤udur (Bauman. . baz›lar›na göre ise mutsuzlu¤un nedeni olarak görüldü¤ünü belirtmektedir. Bu durumun her zaman böyle oldu¤unu ancak geçmiflte ve bugün böyle oldu¤unu flimdi bildi¤imizin alt›n› çizmektedir (Bauman. Bauman’a göre “küresellik”. Dolay›s›yla eskiden oldu¤u gibi.120). Bu durumdaki bireyler t›bba ya da psikolojik dan›flma veya psikiyatrik tedaviye havale edilirler. modernitenin hoflnutsuzluklar›. bireysel mutluluk aray›fl›nda çok az bir özgürlü¤e tahammül ede(bile)n bir güvenlik anlay›fl›ndan kaynaklan›rken postmodernitenin hoflnutsuzluklar› ise çok az bireysel güvenli¤e TELEV‹ZYON izin veren bir haz arama özgürlü¤ünden kaynaklanmaktad›r. Bunun tersi olan bedensel gevfleklik. “Bükemedi¤in eli öpeceksin” türü bir öz-teselli nasihat› ile flekillendirilse de daima kapitülasyonun ac›l›¤› ile kar›flan bir kabullenmedir (Bauman. süre giden dengede olma durumundan yüksek rahats›zl›klar ise “uygunsuzluk” belirtileridir. SIRA S‹ZDE 2 Bauman’a göre.69). bu s›fat de¤iflikli¤inin arkas›nda.10). K ‹ T s. hatta bunlar› bulman›n iyi olup olamayaca¤›ndan asla emin olamayaca¤›m›z› art›k biliyoruz (Bauman. tarihin yeniden tekrarlamayaca¤›n›n hiçbir garantisi olmad›¤›n› belirtir. “küreselleflmenin” onsuz mutlu olamayaca¤›m›z fley.7). SIRA S‹ZDE s.38). s. postmodern döneme geçiflin alt›nda yatan en önemli de¤iSIRA modernlikten S‹ZDE flikli¤i nerede bulabiliriz? D Ü modernlik fiÜNEL‹M Bauman. Evrenselli¤in gurur duyulan bir proje. geri dönüflü olmayan bir süreç oldu¤u yönündedir (Bauman. Ancak herkesin birleflti¤i nokta küreselleflmenin dünyan›n kaçamayaca¤› kaderi. akl›n hakimiyetinde olma. Toplumsal Sonuçlar›” (1999) ad›yla çevrilen kitab›nda küreselleflme sürecine ve küreselleflmenin anlam›na dair önemli aç›klamalar getirmektedir. küreselleflme fikrinden ç›kan en derin anlam. 1999. 2005. 1999. Buna karfl›n bu S O R U sürecin sonunda hiçbir müphemlik tafl›mayan iyi (yani evrensel olarak üzerinde anlafl›lan itiraz edilmeyen) çözümler olmaks›z›n ebediyen ahlaki ikilemlerle karfl›D‹KKAT laflaca¤›m›z› ve çözümlerin nerede bulunabilece¤inden.45). s. dünya meselelerinin belirsiz. s. 1998b. h›zl› de¤iflimlere dayanma yetisini. Ona göre. günümüzde ise küresel sayd›¤›n› ileri süren Bauman. küreselli¤in. deneyiminde bireylerin ahlaki sorumluluklar›n› yasa koyuculara kayd›rarak bireyleri evrensel olarak ahlakl› k›lma giriflimi ve bu süreçte herkesi özgür k›lma vaadinin baflar›ya ulaflmad›¤›n› ileri sürmektedir. ilerisi için güvence alt›na al›nm›fl bir AMAÇLARIMIZ zafer olmaks›z›n hareket etmemiz gerekir. Geçmiflten günümüze de¤in hem birlik hem de farkl›l›¤›n ayakta kalamad›¤›n› ileri süren Bauman. kurals›z ve kendi bafl›na buyruk do¤as›d›r. 2001. Bauman. son zamanlar›n moda kavram› olarak adland›rd›¤› küreselleflmede anlam›n› bulan en önemli fleyin “fleylerin elimizden” kaçt›¤› hissi oldu¤u görüflünü savunur. kendi kendisini gözetleme ve performans yetersizliklerini düzeltmek suretiyle “formunu koruma” yetene¤ini temsil etmektedir. s. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Bauman’a Göre Küreselleflme ‹NTERNET TERNET Bauman’›n‹ N modernlik ve postmodernlik konular› d›fl›nda üzerinde durdu¤u di¤er önemli bir konu ise küreselleflmedir. Baz›lar›na göre. Bauman. küreselleflme sürecine yönelik de¤erlendirmesini yaparken küreselleflme sürecinin iki yönlü alg›lanmas›na dikkat çekmektedir. Modernli¤in bir zamanlar kendisini evrensel gördü¤ünü.90 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› yeni deneyimleri bedensel ve ruhsal olarak emme ve bunlara yarat›c› bir biçimde tepki verme kapasitesini. sadece herkesin her yerde Mcdonald’s burgerleriyle beslenip TV’de en yeni belgesel dramay› izleyebilece¤i anlam›na geldi¤ini ileri sürmektedir. d›flar›da olup bitenlere koyun gibi r›za gösterme.

zenginle fakir. özgürlü¤ün ve k›s›tlaman›n yeniden da¤›t›m›nda yank›lanmaktad›r. Bauman. K ‹ T daha A P detayl› bilZygmunt Bauman’›n küreselleflme konusuyla ilgili düflünceleri hakk›nda giye “Küreselleflme. s. yerkürenin DÜfiÜNEL‹M tek tiplili¤ini art›ran nedenlerle bölen nedenlerin özdefl oldu¤unu ileri sürmektedir.9). gücün ve güçsüzlü¤ün. küreselleflme birlefltirdi¤i kadar bölmektedir de. baz›lar› için küreselleflme olarak görülen fley baflkalar› için yerelleflme anlam›na geliyor. 1999. Bauman (1999. küreselleflme sürecinin herkesin oldu¤u varsay›lan etkilerinin asl›nda tümüyle birlefltirici olmad›¤›n› belirtir. Sonuç olarak küreselleflme sürecinin olumlu taraflar› yan›nda olumsuz yönleriSIRA S‹ZDE hemfikir ni de dikkate alan Bauman (1999. bu tabakalaflma süresince yeni bir toplumsal-kültürel hiyerarflinin. Bauman. baz›lar› için yeni bir özgürlü¤ün olan fley D ‹emaresi KKAT baflkalar›n›n üzerine davetsiz ve kötü bir kader olarak çullan›yor. bir “yerelleflme”.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 91 Bauman’a göre küreselleflme fikrinden ç›kan en derin anlam nedir?SIRA S‹ZDE Bauman’a göre. göçebeyle yerleflik. Örne¤in Sovyetler Birli¤i’nin ve Yugoslavya’n›n da¤›lmas›yla yeni ulus-devletlerin özgürlüklerini SIRA S‹ZDE ilan etmeleri küreselleflme sürecinin onlar taraf›ndan olumlu olarak de¤erlendirilmesine. Di¤er bir endifleli durum ise giderek daha fazla küresel ve yurtsuz bir hâle gelen elit kesimle geride kalan “yerelleflmifl” TELEV‹ZYON kesim aras›ndaki tedrici iletiflim kopuklu¤udur (Bauman. bütünleflme ve çözülmenin denk düflmesi iç içe geçmesi rastlant›dan baflka bir fley de¤ildir. servetin ve yoksullu¤un.81). Bauman. Bauman’a göre. Dolay›s›yla Bauman’a göre. Ona göre ifl ve finans dünyas›n›n ve bilgi ak›fl›n›n yerküre çap›nda ortaya ç›k›S O R U fl›n›n yan› s›ra. Ayr›nt› Yay›nlar›) adl› kitab›ndan ulaflabilirsiniz.9). TELEV‹ZYON 3 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . küreselleflme ve yurtlaflt›rman›n karfl›l›kl› olarak birbirini tamamlayan süreçler oldu¤unu ileri sürer. Dolay›s›yla kontrolü elde SIRA S‹ZDE oldu¤u gitutman›n neye benzeyece¤i de pek aç›k de¤ildir. küreselleflme sürecinin olumlu yönlerinden çok olumsuz etkilerine K ‹ T daha A P çok önem vermektedir. ulus-devlet yap›lar›n›n ve milli kültürlerin birtak›m küresellefltirici güçlerin olumsuz etkisine maruz kalmas› ise bu etkiye maruz kalanlarca küreselleflme süreAMAÇLARIMIZ cinin olumsuz olarak de¤erlendirilmesine neden olmaktad›r. dünyan›n eskiden bir bütünlük arzetmesine karfl›l›k büyük bölünD‹KKAT menin ortadan kalkmas› ile art›k bir bütünlük sergilemedi¤i görüflündedir. Ona göre. s. bu gün tan›k oldu¤umuz fleyin dünya çap›nda bir yeniden tabakalaflma oldu¤unu. bütünleflme ve parselleme. 1999.69). s. homojenlefltirme yerine kutuplaflt›rma e¤ilimi tafl›maktad›r. Toplumsal Sonuçlar›” (1999. Bu durumda eskiden bi insanl›k için sesini yükseltecek ya da sesini yükseltti¤inde insanl›k taraf›ndan dinlenecek ve itaat edilecek kadar ma¤rur bir yerelli¤in olmad›¤›n› ileri süren BauAMAÇLARIMIZ man için herkesin r›za gösterece¤i küresel ifllerin bütünselli¤ini kavray›p aç›klayabilmemizi sa¤layacak tek bir olgu da kalmam›flt›r (Bauman. dünya çap›nda bir s›ralaman›n oluflturuldu¤unu ileri sürmektedir. küreselleflme süreçlerinin ayr›lmaz bir parças› mekân› giderek bölme. normalleS anormal ya da yaO R U say› ihlal edenler aras›ndaki ça¤lar süren ayr›mlar› örtbas etmifltir (Bauman. yeni merkez.4. kaynaklar›n ve acizli¤in. mekân sabitleme süreci de ifllemektedir. s. 1999. ‹ N T ve ERN ET sentez ve da¤›lman›n. insanlar› ay›rma ve d›fllamad›r. Ona göre. Ona göre art›k hiç kimse kontrolü elinde bulundurmamaktad›r. Merkezinde hareket özgürlü¤ü yatan günümüz kutuplaflmas› çok boyutludur. Bauman. s. Ünite . Günümüzde küreselleflme olarak adland›r›lan süreç ayr›cal›klar›n ve mahrumiyetin. günümüzde teknolojik geliflmelere ba¤l› olarak zaman ve meDÜfiÜNEL‹M safenin eski anlam›n› yitirmesi.8).

kendi orijinal projesinin uygulanamazl›¤›n› kabul eden modernliktir. Yahudi Soyk›r›m›n›n arkas›nda. toplumsal geliflmesini tamamlayamam›fl. Modern soyk›r›m›.92 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Özet A M A Ç 1 Zygmunt Bauman’›n Modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin nedenlerini kavrayabilmek. dikkatle ve sa¤duyuyla bakan. yasalar ve ahlaki kodlar yoluyla düzen yaratmaya kalk›flan bir toplum olmufltur. Di¤er bir ifadeyle postmodernlik. rüfltüne ermifl modernliktir. kurumlar. modernlik. postmodernli¤in illa da modernli¤in reddi. daha iyi denetlenebilir ve daha etkin uygulan›r hâle gelmesinden dolay› tam bir kaosa neden oldu¤unu ileri sürmektedir. durumuna ve geçmiflte yapt›klar›na daha derinlemesine. Efli Janina’n›n savafl y›llar›ndaki kendi yaflam öyküsünü kitap olarak yay›nlamas› Bauman’›n modernli¤e ve Yahudi Soyk›r›m›na bak›fl aç›s›n›n de¤iflmesine neden olmufltur. adalet ve ak›l için evrensel olarak uygulanabilir standartlar belirlerken göreceli¤i. ayr›ca mu¤lâkl›¤› bast›rmaya yol açm›flt›r. daha do¤rusu modernleflmemifl toplumlardan birinde de¤il. modern zamanlarda her bir düzen adac›¤›n›n daha fazla biçimlendirilebilir. çok farkl› insanlara çok farkl› fleyler anlat›r. Çünkü Yahudi Soyk›r›m› modern ak›lc› toplumda. modernlikle önemli bir ba¤lant›s›n›n oldu¤unu fark etti¤ini belirtir. itibars›zlaflt›r›lmas› ya da sona erdirilmesi anlam›na gelmedi¤ini savunur. Zygmunt Bauman’›n postmodernlikle neyi kastetti¤ini tan›mlayabilmek. modernlik kaç›n›lmaz bir flekilde bask› hiyerarflileri kurmufl. kontrol etme. Dolay›s›yla ona göre. Bauman’a göre. genelde bir bahç›vanl›k ifli gibi ele alan Bauman’a göre. Bu duruma ba¤l› olarak da ulafl›lan sonuç düzenlemeler. Bauman’a göre. Bauman’a göre modernlik her fleyden önce bir s›n›r uygarl›¤›d›r. Yahudi Soyk›r›m› bu nedenle toplumun. Bundan dolay› da postmodernlik. onlar› meflrulaflt›rm›fl. kendi kendisine. soyk›r›m›n yeterli sebebi olmasa da gerekli kofluludur. yak›n çevremizdeki dünya parças›n› kural tan›r. Birden fazla kategoriye yerlefltirilebilecek ya da modernli¤in düzenleyici ilkelerinin çatlaklar› aras›nda kalan sosyal gruplar asimilasyonist yaklafl›mlara ya da (Avrupa Yahudileri örne¤inde oldu¤u gibi) zulme ve yok edilmeye maruz b›rak›lm›flt›r. eflinin yazd›¤› kitab› okuduktan sonra Yahudilere uygulanan soyk›r›m›n tarihin ak›fl›nda basit bir olay olmad›¤›n›. Çünkü daha önce Yahudi Soyk›r›m›n› tarihin ak›fl›ndaki bir olay olarak de¤erlendiren Bauman. yetifltirilecek ve yabani otlar› denetime al›nacak bir fley olarak gören modernli¤in “bahç›van” devlet anlay›fl› durmaktad›r. Bir düzen rüyas›na sahip olan modernlik. Bauman. düzenleme ve s›n›fland›rma düflüncesine tak›lm›flt›r. Bauman’›n modernli¤e yöneltti¤i di¤er bir elefltiri ise modernli¤in farkl›l›¤› büyük bir suç olarak görmesi gelmektedir. postmodernlik. belirsizli¤i ve mu¤lâkl›¤› bast›rmaya çabalam›flt›r. Yahudi bir ailenin çocu¤u olan Bauman göre. Ona göre. modern kültür gibi. modern dönemin bir özelli¤i olan kaos yerine düzen getirme. postmodernite. modernli¤in en üst aflamas›n› yaflayan Avrupa’daki bir toplumda gerçekleflmifltir. Özünde çok anlaml› ve tart›flmal› olan postmodernlik düflüncesinin ço¤unlukla iflaret etti¤i fleyin dünyan›n ortadan kald›r›lmas› imkâns›z ço¤ullu¤unun kabulü oldu¤unu belirten Bauman. kestirebilir ve denetlenebilir k›lma mücadelesi sonuçsuz kalmaya mahkumdur. uygarl›¤›n ve kültürün bir sorunudur ve bunun araflt›r›lmas› gerekmekteydi. uygarl›¤›n yüksek sahnesinde ve insano¤lunun kültürel zaferinin zirvesinde do¤mufl ve uygulanm›flt›r. Çünkü Yahudi Soyk›r›m›. Zygmunt Bauman’›n Modernlik ve Yahudi Soyk›r›m› aras›ndaki iliflkiye yönelik görüfllerini aç›klayabilmek. yönetti¤i toplumu düzenlenecek. Modern anlay›fl do¤ruluk. A M A Ç 3 AM A Ç 2 . Bauman’a göre. gördüklerini tamamen sevmeyen ve de¤iflme gereksinimi hisseden modernlikten baflka bir fley (ne eksik ne fazla bir fley) de¤ildir.

. Bauman’a göre. özgürlü¤ün ve k›s›tlaman›n yeniden da¤›t›m›nda yank›lanmaktad›r. Bu katk›lar›ndan dolay› Dennis Smith. baz›lar› için yeni bir özgürlü¤ün emaresi olan fley baflkalar›n›n üzerine davetsiz ve kötü bir kader olarak çullanmaktad›r. Yerkürenin tek tiplili¤ini art›ran nedenlerle bölen nedenlerin özdefl oldu¤unu ileri süren Bauman’a göre. Postmodernli¤in. postmodernli¤in kendi kimli¤ini inkâr etmeden modernli¤i d›fllayamayaca¤›n›n alt›n› özellikle çizer. Bauman. postmodernilkte. gücün ve güçsüzlü¤ün. Dolay›s›yla bugün tan›k oldu¤umuz fley dünya çap›nda bir yeniden tabakalaflmad›r. modern öz-bilinç ve özgüven tarihindeki bir dönüm noktas›n›n gizli oldu¤u görüflündedir. Postmodern düflünceye çok önemli katk›lar sa¤lam›fl bir düflünürdür. Bu tabakalaflma süresince yeni bir toplumsal-kültürel hiyerarfli. Ünite . küreselleflme sürecinin herkesin hemfikir oldu¤u varsay›lan etkilerinin asl›nda tümüyle birlefltirici olmad›¤› görüflündedir. modernli¤i de dâhil etmekten baflka çaresi yoktur. Çünkü onun yaklafl›m›nda postmodernli¤in d›fllama gücü zay›ft›r. Küreselleflme sürecinin olumlu taraflar› yan›nda olumsuz yönlerini de dikkate alan Bauman.4. kaynaklar›n ve acizli¤in. baz›lar› için küreselleflme olarak görülen fley baflkalar› için yerelleflme anlam›na gelmekte. Modernli¤in bir zamanlar kendisini evrensel gördü¤ünü. bu durumu postmodernli¤in do¤as›na ba¤lar.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 93 AM A Ç 4 Zygmunt Bauman’›n postmodern düflünceye katk›lar›n› de¤erlendirmek. bu s›fat de¤iflikli¤inin arkas›nda. dünyan›n büyüsünü bozmak için giriflilen. onu postmodernitenin peygamberi olarak ilan etmifltir. Bauman’a göre. önceki süreçten kesin bir kopma ya da belirgin bir farkl›laflma yoktur. kendi ay›rt edici özelli¤i olan farkl›l›¤a. Z. günümüzde ise küresel sayd›¤›n› ileri süren Bauman. Bauman. günümüzde küreselleflme olarak adland›r›lan süreç ayr›cal›klar›n ve mahrumiyetin. AM A Ç 5 Bauman’›n küreselleflme yaklafl›m›n› özetlemeyabilmek. küreselleflme birlefltirdi¤i kadar bölmektedir de. Dolay›s›yla s›n›rlara s›n›r koyan postmodernli¤in. Bauman. servetin ve yoksullu¤un. Onun bu yaklafl›m› tarihsel süreci bir bütün olarak ele ald›¤›n› göstermektedir. sonunda sonuçsuz kalan uzun ve gayretli modern mücadeleden sonra dünyan›n “yeniden büyülü hale getirilmesi” olarak de¤erlendirilebilece¤i görüflünde olan Bauman’a göre. dünya çap›nda bir s›ralama oluflturulmaktad›r.

anlaml› bütünler oluflturabilmeleri için öteki birimlerle birleflmesi gereken aktörlerdir. önceki ö¤rendiklerine ve kazan›lm›fl al›flkanl›klar›na çok az ba¤l› olan aktörler olmalar›d›r. 4. Postmodern koflullarda infla edilen bireyler daima ve bitkinlik duymayan bir üretme kapasitesine sahip olmal›d›rlar.94 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. .yüzy›lda ortaya ç›kt›¤›n› ifade etti¤i modernli¤in kültür anlay›fl›n› nas›l de¤erlendirmektedir? a. asla tamamen dengede olmasalar da. modern dönemden önceki dönemin ad›d›r c. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Zygmunt Bauman’a göre modern koflullarda yarat›lan (infla edilmek istenen) bireyin sahip oldu¤u özelliklerden biri de¤ildir? a. George Balandier d. neredeyse kendi kendisine yeten ve kendi kendisini güdüleyen birimler olarak kendi kendilerini dengeleme e¤ilimindedirler. 17. c. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Zygmunt Bauman’›n modernlik yaklafl›m›na göre modernli¤in özelliklerinden biridir? a. Küreselleflme sürecinin bafllang›c› olarak. Modern koflullarda infla edilen bireylerin davran›fllar› genellikle düzenli/kurall› olan ve her fleyden önemlisi de düzenlenmeye boyun e¤en bir yap› sergilemektedir. sürekli ve tercihen daima artan bir uyar›c› ak›fl›n› emebilen ve bunlara tepki verebilen deneyim organizmalar›d›r. Postmodern dönemdeki düflüncenin ço¤unlukla iflaret etti¤i fley dünyan›n ortadan kald›r›lmas› imkâns›z ço¤ullu¤unun kabulüdür. Postodern koflullarda bireyler esas olarak tüketici/oyuncu olarak infla edilmektedirler. küreselleflmenin sonu anlam›n› tafl›maktad›r. Modern koflullarda infla edilen bireyler disiplinli aktörlerdir. b. 2. Ulrich Beck c. Modern koflullarda infla edilen bireylerin en önemli özelliklerinden biri kendili¤inden ve kolayca atefllenebilen bir davran›fl esnekli¤ine sahip olmalar›. Bahçe kültürüne benzeterek. Postmodern dönem. yaln›z bafllar›na tamam olmayan. b. Postmodern koflullarda infla edilen bireyler. Modern koflullarda bireyler esas olarak üretici/asker olarak infla edilmektedirler. 5. c. Zygmunt Bauman. Modern dönemdeki düflüncenin ço¤unlukla iflaret etti¤i fley dünyan›n ortadan kald›r›lmas› imkâns›z ço¤ullu¤unun kabulüdür. d. Afla¤›daki düflünürlerden hangisi Zygmunt Bauman’› “Postmodernitenin” peygamberi olarak ilan etmifltir? a. 6. Postmodern koflullarda infla edilen bireyler öncelikli olarak yeni deneyimler arayan ve asla doymayan. b. Postmodern dönem farkl›l›klar› suç olarak görmektedir. Modern dönem. Dünyada yerel kültürlerin geliflmesi olarak. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Zygmunt Bauman’›n postmodernlik yaklafl›m›na göre do¤rudur? a. d. c. e. d. b. b. e. Modern dönem. ‹nsanl›¤›n ulaflt›¤› en üst düzey kültürel seviye olarak. Modern dönem farkl›l›klar› suç olarak görmüfltür. c. Postmodern dönemden sonraki dönemin ad›d›r. Toplumlar›n ulaflmas› gereken ideal kültür düzeyi olarak. modern dönemin sonunu ilan etmifltir. Dennis Smith e. bir fley ifade etmeyen. e. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Zygmunt Bauman’a göre postmodern koflullarda yarat›lan (infla edilmek istenen) bireyin sahip oldu¤u özelliklerden de¤ildir? a. Modern koflullarda infla edilen bireyler “yarat›c›” aktörlerdir. d. Postmodern dönem. Anthony Giddens b. Modern koflullarda infla edilen bireyler. Postmodern dönemin en önemli özelliklerinden biri “Bahçe Kültür” anlay›fl›d›r d. Peter Wagner 3. e. e. Postmodern koflullarda infla edilen bireyler “yarat›c›” aktörlerdir.

Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 95 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 7. Modernlik ve Müphemlik e. Holocaust. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. kurals›z ve kendi bafl›na buyruk bir do¤as›n›n olmas›d›r. Holocaust ne anlam ifade etmektedir? a. Almanya’n›n ba¤›ms›zl›k gününün ad›d›r. d 9. d 7. 8.4. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bauman’a Göre Küreselleflme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Afla¤›dakilerden hangisi Zygmunt Bauman’›n eserlerinden biri de¤ildir? a. b Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zygmunt Bauman’›n Modernlik De¤erlendirmesi” ve “Zygmunt Bauman’›n Modernlik-Postmodernlik Karfl›laflt›rmas› ve Küreselleflmeye Yönelik Görüflleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Modernli¤in Sosyolojisi c. afla¤›dakilerden hangisi küreselleflme sürecinin özelliklerinden biridir? a. Zygmunt Bauman’a göre. Ünite . c. Küreselleflme sürecinin postmodern dönemin di¤er ad› olmas›d›r. d 5. c. c. Küreselleflme süreciyle birlikte milli kültürlerin sonuna gelinmifltir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bauman’a Göre Küreselleflme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e. b. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” ve “Zygmunt Bauman’›n Modernlik De¤erlendirmesi” “Zygmunt Bauman’›n Modernlik De¤erlendirmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bauman’›n Modernite Elefltirisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d. Küreselleflme. 9. küreselleflme fikrinden ç›kan en derin anlam nedir? a. e. Zygmunt Bauman’a göre. Küreselleflme sürecinde parçalanma ve bütünleflmenin birlikte var olmas› söz konusudur. Dünya meselelerinin belirsiz. c 8. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zygmunt Bauman’›n Postmodernli¤e Yönelik Görüflleri” ve “Zygmunt Bauman’›n Modernlik-Postmodernlik Karfl›laflt›rmas› ve Küreselleflmeye Yönelik Görüflleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bauman’›n Modernite Elefltirisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b. d. e. 10. Küreselleflme süreci sadece ekonomik aç›dan bir bütünleflme sürecidir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zygmunt Bauman’›n Modernlik De¤erlendirmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 6. b . Toplumsal Sonuçlar› 1. Küreselleflme süreci ulus-devlet yap›s›n› ortadan kald›rm›flt›r. Modern dönemin di¤er ad›d›r. Yahudi’lerin topluca öldürülüflünü anlatmak için kullan›lan bir kavramd›r. Küreselleflme süreci kontrollü bir süreçtir. Kontrollü bir süreç olmas›d›r. Küreselleflmenin sadece dünyan›n belirli bir bölgesinde iflleyen ve yaln›zca orada kontrolü söz konusu olan bir süreç olmas›d›r. d 10. 2. e 4. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zygmunt Bauman’›n Postmodernli¤e Yönelik Görüflleri” ve “Zygmunt Bauman’›n Modernlik-Postmodernlik Karfl›laflt›rmas› ve Küreselleflmeye Yönelik Görüflleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Postmodern Etik b. d. d 3. Parçalanm›fl Hayat d. Yahudilerin ba¤›ms›zl›k gününün ismidir. Almanlar ile Yahudiler aras›nda yap›lan bar›fl anlaflmas›n›n ismidir. Küreselleflme diye adland›r›lacak bir sürecin söz konusu olmamas›d›r. b.

Zygmunt (2000) Postmodernlik ve Hoflnutsuzluklar›. Alev Türker. Prophet of Postmodernity. London: SAGE Publications Ltd. k›s›tlanmal› yay›lmalar› önlenmeli. Ed. neyin yarars›z. ‹stanbul: Sarmal Yay›nevi. Bauman’a göre. Çev. modern dönemden postmodern döneme geçiflin alt›nda yatan en önemli de¤ifliklikleri. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Bauman. Bauman. Bauman. Abdullah Y›lmaz. Sm›th. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. bir idari büronun yoklu¤udur. Çev. Smith. Çev. bir kontrol masas›n›n. Zygmunt (1998b) Postmodern Etik. kurals›z ve kendi bafl›na buyruk do¤as›d›r. di¤er yabani otlar gibi ayr›lmal›. Bauman. neyin zararl›. Modern anlay›flta yabani otlardan ar›nd›rma y›k›c› de¤il. S›ra Sizde 2 Bauman’a göre. Zygmunt(1999) Culture as Praxis. Bauman. ‹stanbul: Babil. Zygmunt (2005) Bireyselleflmifl Toplum. ‹smail Türkmen. Ancak modern bahçe kültürü anlay›fl›na göre bu yabani otlar›n yok edilmesi gerekmektedir. Tüketicilik ve Yeni Yoksullar. tüm bu yollar yetersiz kal›rsa öldürülmelidir. Wagner. neyin yabani ot ya da haflarat oldu¤unu belirleyen bir tasar›m olarak anlafl›l›r ve evrendeki tüm ö¤eleri kendisiyle olan iliflkisine göre s›n›fland›r›r. kimli¤ini ise do¤aya duydu¤u güvensizli¤in d›fl›nda oluflturmaktad›r. neyin araç. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Abdullah Y›lmaz. bir yönetim kurulunun. toplumu bahçe gibi gören tüm görüfller toplumsal do¤al ortam›n baz› bölümlerini yabani otlar olarak nitelerler. Bunlar. Çev. Dennis (1999) Zygmunt Bauman. Bauman’a göre. Ümit Öktem. Selime Güzelsan. bireyin toplumsal olarak infla biçiminde. neyin hammade. Modernity and Its Outcasts. Bahçe tasar›m› yabani otlar›n› belirledi¤ine göre bahçe olan her yerde yabani ot da olacakt›r. Peter (1996) Modernli¤in Sosyolojisi. ‹smail Türkmen. Bauman. ‹smail Türkmen. Yavuz Alagon. Bat› Avrupa’da on yedinci yüzy›lda ortaya ç›kt›¤›n› belirtti¤i modernli¤in kültür anlay›fl›n› bahçe kültürüne benzetir. Özgürlük ve Cezaland›rma. küreselleflme fikrinden ç›kan en derin anlam ise dünya meselelerinin belirsiz. Bauman. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. neyin ilgisiz. Bir merkezin. S›ra Sizde 3 Son zamanlar›n moda kavram› olarak adland›rd›¤› küreselleflmede anlam›n› bulan en önemli fleyin “fleylerin elimizden” kaçt›¤› hissi oldu¤u görüflünü ileri süren Bauman’a göre. ‹ngiltere: Ashgate Publishing ltd. Süha Sertabibo¤lu. yap›c› bir etkinlik olarak de¤erlendirilmektedir. Zygmunt (1998) Sosyolojik Düflünmek. Çev. Bauman.Challenges and Critique”. Bauman. ‹stanbul: Sarmal Yay›nevi. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Zygmunt (1999) Küreselleflme Toplumsal Sonuçlar›. Jacobsen ve Poder. Çünkü modern kültür kendini ideal bir yaflam›n tasar›m› ve insan iliflkilerinin kusursuz düzeni olarak tan›mlamakta. Zygmunt (2003) Wasted Lives. Bauman. Zygmunt(1999) Çal›flma. Çev. Zygmunt (1997) Modernlite ve Holocaust.96 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Bauman. Cambridge UK: Polity Pres. UK: Polity Press. Philip (2005) Kültürel Kuram.. Zygmunt (2003) Modernlik ve Müphemlik. Çev. Zygmunt (2001) Parçalanm›fl Hayat. ‹stanbul: Sarmal Yay›nevi. Çev. ‹brahim Gündo¤du. Dolay›s›yla kusursuz bir bahçenin yap›lmas› ve korunmas› iflinde bir araya gelen di¤er etkinliklerden tür olarak farkl› de¤ildir. Bauman. modern kültürün düzen anlay›fl› her fleyden önce. yerinden ç›kar›lmal› ve toplum s›n›rlar›n›n d›fl›nda tutulmal›d›r. Çev. Çev. Çev. Jacobsen ve Poder (2008)” Introduction: The Sociology of Zygmunt Bauman. Mehmet Küçük. . kitlelerin toplumsal olarak bütünlefltirilmesinde ve sistemik yeniden üretim sürecine yap›flt›r›lmas›ndaki derin de¤ifliklikte bulabiliriz. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›.

.

5 Amaçlar›m›z • • • • ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anlam zedelenmesine iliflkin görüfllerini aç›klayabilecek. Simülasyon ve simülakrlar kavramlar›n›n ne anlama geldi¤ini tan›mlayabilecek. Kitle ve sessiz ço¤unluk konusundaki görüfllerini analiz edebileceksiniz. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard . Tüketim toplumuna iliflkin görüfllerini özetleyebilecek. Baudrillard’›n gösterge evreleri konusundaki görüfllerini ay›rt edebilecek. Anahtar Kavramlar Gösterge Simülakrlar Hiper Uyumluluk Anlam Zedelenmesi • • • • Simülasyon Hiper-gerçeklik Sibernetik Kontrol Sessiz Ço¤unluk ‹çindekiler • G‹R‹fi: JEAN BAUDRILLARD’IN YAfiAMI VE SOSYOLOJ‹YE YAKLAfiIMI • GÖSTERGE EVRELER‹ • TÜKET‹M TOPLUMU • S‹MÜLASYON VE S‹MÜLAKRLAR • ELEfiT‹R‹LER Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Tüketim Toplumu.

günümüzde sosyologun da elefltirel gücünü yitirdi¤inden söz eder. Elefltirel bak›fl aç›s›na sahip oldu¤unu s›kl›kla dillendiren Baudrillard. tüm bu kavramlar›n anlam zedelenmesine u¤rayarak içe patlad›¤›n› (implosion) belirtir. 2006b: 12-14) . Kendisini hiçbir zaman postmodern olarak tan›mlamayan düflünür ancak postmodernizm deyince akla ilk gelen isimlerden biri olmufltur. düflüncelerininin kötümser ve uç noktalarda dolaflmas›n›. hiçbir gelece¤in ve hiçbir anlam›n bulunmad›¤› aç›klamalar› postmodernistlerin en radikal ve terbiyesiz olan› biçiminde elefltirilmesine neden olmufltur (Slattery. Baudrillard. s›n›f. farkl› ve k›flk›rt›c› üslubuyla özgün düflünceler ortaya koymufltur. san›r›z abart› olmayacakt›r. hayat›n TV içinde ve TV’nin hayat içinde kayboldu¤u bir ça¤da yafl›yoruz” ifadesi önemli bir düflünür oldu¤unun kan›t› niteli¤indedir. Günümüz sosyal bilimlerinin statükoya hizmet ettirildi¤ini ve sosyal bilimcilerin de statükocu olduklar›n› ileri sürmektedir.Tüketim Toplumu. 1990 sonras› düflünceleri bir çok düflünür taraf›ndan elefltirilmifl olsa da. yy’›n en önemli düflünürlerinden biri olan Frans›z Sosyolog’un simulasyon kavram› ‘Matrix’ filmi’ne konu olmufl ve filmin bir sahnesinde “Simulakrlar ve Simulasyon” kitab› da görüntülenmifltir. hiçbir geçmiflin olmad›¤›. O da ileri kapitalist toplumlarda sosyologlar›n elefltirel bak›fla sahip olmalar› gere¤idir (Baudrillard. gerçekli¤i kavraman›n mümkün olmad›¤›n› ve dolay›s› ile onu de¤ifltirmenin de olanaks›z oldu¤unu vurgular. Günümüz toplumlar›n›n medyan›n gerçekli¤inin bir aynas› olmaktan ç›kt›¤›n› ve gerçekli¤in bizzat “gerçeklik” haline geldi¤i bir hiper gerçeklik içinde yaflad›¤›m›z› ifade eder. Simülasyon/Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard G‹R‹fi: JEAN BAUDRILLARD’IN YAfiAMI VE SOSYOLOJ‹YE YAKLAfiIMI Simülasyon kuram›yla ad›ndan s›kl›kla söz ettiren düflünür. Modernleflmenin sosyal bilimi olan sosyolojinin toplumsal. Onun hiçbir gerçekli¤in olmad›¤›. güç. Kitle iletiflim araçlar› ve tüketim üzerine 20. Bu dönemin zararl› bir toplumsal yönelimde oldu¤unu. kurum gibi kavramlar›n›n anlam›n›n içinin boflalt›ld›¤›na de¤inen Baudrillard. 2007: 471-475). Baudrillard’›n ça¤›m›z›n en etkili düflünürlerinden biri olmaya devam edece¤ini iddia etmek. statü. Sosyologlara önemli bir ça¤r›s› vard›r. Sosyolojinin pozitivist metod anlay›fl›n› elefltiren Baudrillard rakamlarla sosyal gerçekliklerin aç›klanamayaca¤›n› anlatmaya çal›fl›r. oysa medyan›n tarihi yeniden yaratt›¤›n›. kitle. Postmodern olarak nitelenen ça¤›m›z›n toplum imgesinin karanl›k ve kötümserlik oldu¤unu belirtir. insanlar›n toplumsal meselelere/problemlere dikkatlerini çekmek için oldu¤unu belirtir. Onun “biz.

Baudrillard’›n bununla anlatmak istedi¤i. Peter Weiss’in tiyatro oyunlar›n› ve Wilhelm E. Resim 5. Dr. Baudrillard’›n eserlerinin büyük bir k›sm›n› Türkçe’ye kazand›ran Prof. ahlaki s›n›r- . Bu durum farkl› bir aç›dan flu soruyu getirir: Kültürün amac› nedir? Geleneksel sosyal gruplarda kültür ayn› sosyal ba¤lamda üretilmifl ve kullan›lm›flt›r. bafltan ç›karma gibi konular› kitaplar›nda incelemifltir. Yerleflik/metalaflm›fl kültür ayr›m›n›n yarat›lmas›nda birbirinden farkl› say›s›z neden bulunur. “Simgesel De¤ifl Tokufl ve Ölüm” adl› kitab›nda Bat›l› toplumlar›n tarihsel bir sürecin sonuna geldi¤i ve ulaflt›klar› bu uygarl›k düzeyinin gerçekte ulafl›labilecek en üst aflama olarak nitelendirilmemesi gerekti¤i. Bunu flu anki tart›flmada sembolik al›flveriflin gerçekleflti¤i bir zemin olarak “yerleflik (grounded) kültür” diye adland›r›r. Baudrillard’›n bu teorisi flu temel varsay›ma dayan›r: Temsil. postmodern kültürün üyeleri ise metalaflm›fl kültür taraf›ndan çevrelenmifltir. gösterge ve gerçeklik aras›ndaki eflde¤erlik ilkesinden kaynaklan›r. Ancak ABD gibi bir toplumda kültürün büyük bir bölümü kapitalistler. 1998: 8).100 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Baudrillard elefltirel yaklafl›m›n›. Brezilya ve Japonya gibi ülkelerde eserlerinin büyük bir bölümü çevrilmifltir. O¤uz Adan›r. kitlelerin zihniyeti. 1929 y›l›nda Reims’de do¤du. Geleneksel sosyal gruplar›n üyeleri yerleflik kültür taraf›ndan. Meksika. aksine bir baflar›s›zl›¤›n simgesi olarak yorumlanabilece¤i. yollarla aldat›lmas›n› göz boyay›c› bir oyun ve hem üretimi hem de tüketicinin iste¤ini tehdit eden bir öge olarak nitelemifltir. Günümüz düflün dünyas›n›n en çarp›c› isimlerinden olan Baudrillard esas olarak simülasyon. Yerleflik kültür yüz yüze etkileflimden do¤ar ve anlam›. reklam ajanslar› ve kitle iletiflim araçlar› taraf›ndan üretilmekte ve dönüflüme u¤rat›lmaktad›r. Üretimin rasyonel bir etkinlik olmad›¤›n› ileri sürmüfl. Körfez Savafl› s›ras›nda Frans›z televizyonunda görüfllerine en çok baflvurulan düflünür olmufl. 1966 y›l›nda Nanterre Üniversitesinde Henri Lefebvre ile tan›flt› ve çal›flmalar›na devam etti. göstergelerin gerçekli¤i. Mühiman’›n “Üçüncü Dünya’n›n Devrimci Cennetleri”ni çevirmifl olan yazar. Bunu da “metalaflm›fl kültür” olarak kavramsallaflt›r›r. kitle iletiflim araçlar›nda bir star haline gelmifltir. GÖSTERGE EVRELER‹ Baudrillard. ça¤›n olaylar›n› elefltirel aç›dan yorumlamaya çal›flan bir düflünür olarak geç kapitalizmin radikal bir kuram›n› göstergelerin gücü temelinde oluflturmaya çal›fl›r. yazar› Türkiye’ye davet ederek. ‹ngilizce çevirilerinin d›fl›nda ‹talya. ‹zmir ve istanbul’da konferans vermesini sa¤lam›flt›r.1 Jean Baudrillard (1929-2007) Frans›z düflünür Jean Baudrillard. 2007 y›l›n›n Mart ay›nda yaflam›n› yitirmifltir. Meslek yaflam›na Almanca ö¤retmeni olarak bafllad›. ders ve konferans vermek üzere baflta ABD ve Japonya olmak üzere dünyan›n pek çok ülkesine gitmifltir. öteki. Nanterre Üniversitesinde sosyoloji dersleri veren Baudrillard 1990 y›l›nda profesörlük ünvan›n› alm›flt›r. tüketicinin reklam vb. biçimde ifade eder (Baudrillard. Bertolt Brecht’ten fliirler. özellikle de sosyal gerçekli¤i temsil etmesinin mümkün oldu¤udur.

Ayn› zamanda bofl zaman artm›fl ve eskiye göre daha fazla insana verilen örtülü ödene¤in miktar› artm›flt›r. dâhil. Sembolik al›flveriflin do¤um yeri de buras› olmufltur. 3. bütün iletiflim yüz yüze karfl›laflmalardan oluflan gerçek sosyal durumlarda meydana gelmekteydi. gösterge tam anlam›yla gerçek olan› temsil etmektedir. kabaca Rönesans ve Endüstri Devrimi aras›nda üstünlük kurmufltur. Göstergenin ikinci aflamas›. Bu.Tüketim Toplumu. Birinci aflama modern öncesi toplumlarda ortaya ç›kar.sosyal gerçekli¤e do¤rudan ba¤l›d›r ve onu ifade etmeye yöneliktir. Metalar. bu durumun kültürel parçalanma ve kimliklerin istikrars›z oluflu gibi dramatik sonuçlar›n› tart›flmaktad›rlar. inançlar› ve bunun gibilerini yarat›r. Göstergenin üçüncü aflamas› Endüstri Devrimi’yle bafllam›flt›r. Endüstri ça¤› tüketim mallar›n›n insanl›k tarihinde daha önce görülmedi¤i kadar ço¤almas›n› beraberinde getirmifltir. de¤erleri. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 101 lamalar›. ritüeller. Ünite . bütün iletiflimsel eylemler -ifade. belirli göstergelerin kullan›ld›¤› ba¤lamlar aç›k ve nettir.5. en makul al›flverifli yapmak de¤ildir. Baudrillard bu ça¤› tüketim toplumunun bafllang›c› olarak nitelendirir. Bu sistem daha önemli ve incelikli hale geldikçe yeni bir iflçilik türü geliflir ve tüketim iflçili¤i fiziksel iflçili¤i alt eder. Gösterge. perspektif gibi de¤erleri bar›nd›r›yordu. Bu arzu. dünyayla ilgili ve onu temsil eden belirli bir anlama yolunun organize olmas› bu dönemde gerçekleflmifltir. Örne¤in modern toplumda araba tafl›nabilir ve kiflisel bir statü sembolüdür. Do¤rudan temsil hala vard›. al›flverifller vb. normlar›. Metalaflm›fl kültür ise kapitalistlere ve kitle iletiflim araçlar›n›n de¤erlendirmelerine göre yarat›l›r. Bir arazi tafl›t› sürmek bir Volkswagen Betle sürmekten farkl› bir anlam tafl›r. Birinci aflamada. Burada önemli olan etken modern öncesi toplumlarda dilin arac›s›z olmas›d›r. hediye verme. Bu tür de¤iflimler tüketim mallar›n›n alg›lan›fl›n› önemli ölçüde de¤ifltirmifltir. Tüketim iflçili¤i. bu do¤rudan sembolik iliflkiden bir uzaklaflmay› iflaret eder. Bu aflamada. metalaflm›fl kültürde ise insanlar tüketicilerdir. Metalar gösterge de¤eri kazand›klar› yola burada girerler ve sembolik al›flverifl bir metalaflm›fl göstergeler y›¤›n› alt›nda kaybolur. Gösterilenle gösterge aras›nda güçlü bir korelasyon ve iliflki vard›r. Thorstein Veblen (1899) bu fenomeni gösteriflçi tüketim olarak adland›rm›flt›r. ancak belli insan idealleri o dönemde daha bask›n oldu. Örne¤in sanat hala görünen dünyan›n gözlemlenmesine dayan›yordu ve matematiksel denge. Baudrillard’›n inceledi¤i göstergenin dört halini Allan’›n “Contemporary Social and Sociological Theory (2006: 338-340)” kitab›ndan aktaral›m: 1. izleyicinin akl›n› ürünleri almas› için çelmeyi amaçlar. Burada mallar›n statü ve güç sembolleri olarak kitlesel kullan›m›n› görebiliriz. Postmodernistler. . bir kiflinin kendisini metalaflm›fl göstergeler matrisinde kurulmufl ve orada geçerli olan bir kimlik içinde konumland›rmak için çal›flmas›d›r. Yerleflik ya da temsil eden kültür fikriyle birlikte. 2. Yaz› dili gibi medya kanallar› Rönesans’›n öncesine dayanmakla birlikte. modernitede kimli¤i ve anlam› (ya da anlam yoklu¤unu) tafl›yan gösterge-araçlar› haline gelir. Da Vinci’nin Mona Lisa ve Son Yemek gibi di¤er eserlerini düflününce sembollerin gizem ve entrikay› iletmek için kullan›ld›¤›n› da görebiliriz. Bu genellikle modernite olarak adland›r›lan dönemdir. Yerleflik kültürde insanlar ahlaki aktörlerdir. Yaz›l› metinler ya çok azd› ya da yoktu. hiçbir yerde Leonardo Da Vinci’nin “‹nsan fieklinin Oranlar›” eserinde oldu¤u kadar net bulunmaz.

son olarak da simülasyon mant›¤›na geçmifltir. peynire. Buna ek olarak. maddi mallar›n ço¤alt›lmas› ile oluflturulan ve insan türünün ekolojisinde bir dönüflüm yaratan ç›lg›nl›k ölçüsünde bir tüketim ve bolluk gerçe¤i ile karfl› karfl›ya bulunmaktad›r.. ‹nsanlar›n gündelik al›flverifllerini baflka insanlarla yapmak yeri- . Teknolojilerin arac›l›k etti¤i görüntü ve bilgiler gem vurulmam›fl bir metalaflma ve pazarlamayla birlikte postmodernitedeki belirleyici etkilerdir. hatta daha da önemlisi Baudrillard’a göre bu toplumlarda iletiflim teknolojilerinin ve kitle iletiflim araçlar›n›n sürekli gelifltirilmesi ve yayg›nlaflmas› belirleyicidir. k⤛t poflet ya da tekrar kullan›labilir torba) götürdü¤ünüze kadar. kendisinin saf simulakrum’u oldu¤unu” belirtir.. CD’den ya da MP3 çalardan). di¤er bir ifade ile gerçe¤in basitlefltirilmesi veya duyars›zl›l›¤›n› de¤il de. 4.. Baudrillard. Kültürel mant›k kapitalist öncesi toplumlardaki sembolik al›flverifl mant›¤›ndan kapitalist toplumlardaki üretim ve tüketim mant›¤›na. Göstergeler kendilerinden baflka hiçbir fleye gönderme yapmaz. hizmetlerin. 2006: 340). 2001: 136). müzik dinleme fleklinizden (kay›ttan. aceleci ve abart›l› bir iddia gibi görünebilir. Dördüncü aflama endüstri sonras› toplumlarda ortaya ç›kar. Dolay›s›yla. Göstergenin dördüncü aflamas› ‹kinci Dünya Savafl›’ndan k›sa bir süre sonra bafllam›flt›r ve günümüze kadar gelir. Bu ifade günümüz insan›n›n tüketim nesneleri taraf›ndan çepeçevre kuflat›ld›¤› anlam›na gelmektedir. Baudrillard’a göre günümüz toplumu olarak nitelenen postmodernite her fleyin ölümüne iflaret eder. üretimden bilgi temelindeki teknolojilere do¤ru bir geçifl vard›r. Böylece hiçi göstergenin gücüne erifltirmek. k›yafetlere. Burada.102 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Baudrillard’›n en çok dikkatimizi çekti¤i nokta. kendi mant›¤›na gönderme yapt›¤› bir göstergeler oyunu” haline gelir. postmodernitede gösterge ve gerçeklik aras›nda zihinsel bir k›r›lma ortaya ç›km›flt›r. Bilgi ve anlam üretimine olanak sa¤layan gösteren/gösterilen diyalekti¤inin sonu. tüketim toplumundaki al›flveriflin tamam›n›n olmasa da büyük bir bölümünün gösterge de¤erine göre yap›ld›¤›d›r. kitab›nda “nesne tüketimi” üzerinden giderek bunun nas›l etkin bir iliflki biçimi yaratt›¤›n› ve sistemli bir etkinlik haline dönüfltü¤ünü anlatmaya çal›fl›r. Üretimin sonu. Baudrillard’a göre günümüz toplumlar› nesnelerin. Göstergenin klasik ça¤›n›n sonu (Allan. tüketim toplumunda iflçili¤in prensipteki flekli metalaflm›fl göstergelerin sürekli de¤iflen düzenleniflinde “do¤ru” göstergeyi tan›ma yetisine sahip olmakt›r. ancak Baudrillard’›n bu düflüncenin arkas›nda yatan argüman›na bakmak gerekir. TÜKET‹M TOPLUMU Baudrillard’›n “Tüketim Toplumu” kitab›. hiçin göstergeler düzeyine yükselmesini ya da hiçin göstergeler sisteminin su yüzüne ç›kmas›n› sanat›n temel olay› olarak niteler. Baudrillard.. kökten yan›lsamay› göstergenin gücüne erifltirmek tam anlam›yla fliirsel bir durumdur. nereden al›flverifl yapt›¤›n›za ve hatta ald›klar›n›z› eve neyin içinde (plastik. Bu. Dolay›s›yla.. h›zl› teknolojik geliflmelerle birlikte elefltirel bir bak›flla ça¤dafl Bat› toplumlar›n›n bir çözümlemesini içermektedir.. Çünkü Baudrillard. Bu ba¤lamda hiçli¤i göstergenin merkezine yerlefltirdi¤i için postmodernist sanatç› Warhol’ü elefltirir (Baudrillard. Üzerinde “hayal edin” yaz›l› etiketler bulunan dekoratif bahçe kayalar›ndan traktörlere. temsilin bask›s›ndan kurtulur ve “kodun herhangi bir nesnel ‘gerçekli¤e’ de¤il. kendilerinin gerçeklikleri ve insanlar›n bahsedebilece¤i tek gerçeklik durumundad›rlar. göstergenin herhangi bir gerçeklikle iliflkisinin olmad›¤›n›. ‹flçili¤in sonu. Bu tür göstergeler. Her meta di¤er metalarla göstergesel bir iliflki içerisindedir. Ayn› zamanda da birikimi ve sosyal üretimi mümkün k›lan tek fley olan de¤iflim de¤eri/kullan›m de¤eri diyalekti¤inin ölümü.

haberin merkezinde olmak ve teminat alt›na al›nm›fl göstergeler bütünü söylemi ile bir tüketim praksisi yarat›r. Art›k mallar›n de¤iflim de¤eri yerine gösterge de¤eri önemli olmaya bafllam›flt›r (Baudrillard. tarihsel olsun isterse kültürel haber olsun hepsi suya sabuna dokunmayan mucizevî bir biçime dönüfltürülerek güncellefltirilir. Oysa günümüzde önemli olan tüketimdir.msxlabs. Tüketim toplumunun ölçütleri aras›nda kitle iletiflim araçlar›ndan sunulan mesajlar da bulunmaktad›r. sembol ve ‹flaretlerin yorumlanmas›na. Dolay›s› ile Daha da önemlisi bütün haberler bir merkezi konum yarat›larak gerçeklik kurgusu içinde do¤ruluk ve nesnellik söylemleri etraf›nda infla edilir. toplumsal analizini semiyolojik çerçevede ele ald›¤›n› göstermektedir.html#ixzz1P2y UtI9o ne. Semiyoloji. Ünite . örne¤in gündemde olan ya da moda olan mal ve iletilerin edinilmesi. Marx’›n kuram›nda önemli olan üretimdir. Bu çeliflki yeni de¤erler sisteminin toplumsal ahlak›n›n normlar› aras›nda vuku bulur. Gündeliklik gerçekli¤in ve tarihin bafl döndürücülü¤üne ihtiyaç duymas› ile dinginlik sa¤lar. 1999: 29). Bizler göstergelere s›¤›narak ve gerçekli¤in yads›nmas› içinde yaflamaktay›z ve bu haberleri ald›¤›m›zdan dolay› da mucizevî güvenlik içindeyiz. nerede ve ne zaman tüketeceklerine iliflkin bir bilgi verilir.org/foru m/felsefe/9796-semiyolojigostergebilim. hem günlük olaylar›n ve hareketlerin toplam›. Tüketim praksisi bir merak iliflkisi ve bir yanl›fl bilme boyutu ile kendini anlamland›rarak tüketim toplumunun karakteristi¤i olan davran›fllar› betimler (Baudrillard. felaket haberleri ya da d›fl dünyan›n vahflili¤i ve insan d›fl›l›¤› sayesinde bireyi güvenlik duygusunun tercihine ya da güvende olmaya götürür. bir var olma modu haline gelir. Baudrillard bu durumu Marx’›n kuram› ile ba¤lant›land›rarak aç›klar. Gerçeklik bir simülasyondur. Ölüm ve ac› haber nakarat gibi tekrarlanarak toplumda bir çeflit kolektif ifllevi yerine getirir. Bu aç›klamalar Baudrillard’›n. Bu dinginlik fliddeti tüketmeye e¤ilimlidir. antik Yunanca’da iflaret anlam›nda kullan›lan semeion kelimesinden gelmektedir. görsel anlamda dramatiklefltirilir. bu kar›fl›m ayn› zamanda bir zihniyet ve duygusall›k üretir. yan›lsamad›r. alg›lanmas› ve güdümlenmesi biçiminde yapt›klar› gözlemlenmektedir. Art›k tüketilen günlük haberin evrenselli¤idir. Böylece s›radanl›k yüceltilip beslenerek ba¤›fllans›n diye her yerde yazg›sall›k/kadercilik telkin edilir. Tüketimin yerinin gündelik yaflam oldu¤unu belirten Baudrillard. Haberler. gündelik yaflam›. Tüketim nesneleri üzerinden insanlara neyi. toplumsal ve ekonomik konum ile edilgenli¤in sa¤land›¤› keyifli meflruluk ve kaderin olas› kurbanlar›n›n ‘titiz zevkinin’ bir tuhaf kar›fl›m›n› sunar” (Baudrillard. üretilmesine veya iflaretleri anlama süreçlerini içeren bütün faktörlerin sistematik bir flekilde incelenmesine dayanan bir bilim dal›d›r. gerçekli¤in bafl döndürücü halidir. 1997: 26-27: Sarup 2004: 234). Öyle ki olaylara ve fliddete düflkünlük televizyon penceresinden bireyin odas›na kadar gelir ve bir çeflit fliddetin/savafl›n imgeleri karfl›s›nda gevfleyen bir televizyon izleyicisi ile buluflur. Medya. “Böylelikle gündeliklik. 1997: 17). sistemin temel iflleyifl felsefesidir. nas›l.Tüketim Toplumu. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 103 Semiyotik. gösterge ne varsa hepsini tüketiyoruz. medya taraf›ndan amac›ndan uzaklaflt›r›l›r ve göstergelere indirgenir. Medya. üretimi çoklaflt›rmak ve kar› maksimize etmek. Tarihsiz ve öyle olmaktan mutluluk duyan milyonlarca insana edilginli¤in suçluluk duygusundan ar›nd›rmak amac› ile kitle iletiflim araçlar›yla müdahale edilir. kültürel ve ideolojik boyut ön plana ç›km›flt›r. Böylece tüketim. ‹mge. s›radanl›¤› ve sürekli tekrar› hem de bir yorumlama sistemi olarak tan›mlar. ister politik. Bu süreçte gerginlikler çözülmedi¤i için bir türlü bulunamayan ve ulafl›lamayan mutluluk amaçlan›rken bir çeliflki ile karfl›lafl›l›r. Örne¤in bir otomobil kazas› gündelik yazg›sall›¤›n göstergesidir. Bu ba¤lamda püriten ahlak ile hazc› ahlak aras›nda ortaya ç›kan bu çeliflki. Dolay›s› ile Baudrillard’a göre kitle iletiflim araçlar›n›n sundu¤u gerçeklik de¤il. kurgulam›fl oldu¤u gerçekli¤i gerçekli¤in teminat›yla do¤rulanm›fl göstergeleri tükettirir. Semiyotik ya da di¤er ad›yla semiyoloji. . Dolay›s› ile günümüzde ekonomi politikten uzaklafl›lm›fl. ileti. Televizyon kameras› bir odaya bakar ve d›fl dünyan›n zalimli¤i tersine dönerek samimi ve s›cak bir duruma dönüflür. daha çok istatistiksel olarak yükselen bir e¤riye göre. simge.5. http://www. Gündeliklik bir taraftan makro di¤er taraftan mikro yaflam alanlar›n›n bölümlenmesini getirir. Bireyler günümüzde tüketim davran›fllar› ile bir göstergeler nesnesini sat›n al›rlar. bir kültürdeki anlam› üzerinde uzlafl›lm›fl sembollerin bilgisini içeren gösterge bilimi olarak da tan›mlan›r.

Asl›nda bu lerin kullan›m› demek. Bunu bofl zaman› de¤erlendirme konusunda da görüyoruz. Fakat bu anlamda zaman verimsiz bir zaman olarak de¤erlendirilir. Para ne kadar var ise zaman da o kadar vard›r. zengin ve tehlike alt›nda bir kurtulufl yoluymufl gibi sunulur. Birey kendisi için haz duyar. Tüketim toplumu var olmak için nesnelere ihtiyaç S O R U durum nesneleri yok etme ile ayn› anlam› tafl›r. tüketilmesi demektir. Zaman simgeseldir. “araban›z› çarp›n. AMAÇLARIMIZ 1997: 40-45). Baudrillard’a göre bu durum D ‹ K K bir A T yan›lsamad›r. Bofl zaman›n temelindeki talep kullan›m de¤eri ile ilgilidir. S‹ZDE gruplar›n k›saca insan türünün bir k›tl›k içinde oldu¤u olgusunun çarp›t›lmas›n› ortaya ç›kar›r. gerisini sigorta halleder” ifadesi. Bu tamamen tüketim üzerine gelifltirilen ideolojik bir söylemdir. onlara sunulan kullanma zaman› bir simülakrlardan baflka bir fley de¤ildir. Böylece tüketim toplumunda ihtiyaç. Kullan›lmayan zaman›n tüketimidir. Böylelikle Baudrillard. ancak tüketim bir haz duyma arac› de¤ildir. Dolay›s› ile tüketim haz d›fllanarak tan›mlan›r. Baudrillard. Galbraith’in belirttiTEL EV‹ZYON ¤i “ihtiyaçlar›n asl›nda üretimin ürünü oldu¤u” görüflünü Baudrillard. Oysa tüketmenin haz duyma ifllevinin bulunmad›¤›. bunun kapitalist sistemin kendini yeniden üretmesine dönük bir uygulamas› oldu¤unu ifade eder (Baudrillard. “ihtiyaçlar sisteminin üretim sisteminin meyvesi” oldu¤una çevirir. zaman parçalanm›flt›r. Çünkü nesneduyar. bir anlamland›rma düzenidir. Bu durum art›k günümüzde de¤iflmifltir. U S O R büyüme bolluk ise demokrasidir. Birey istedi¤i yere gider ve istedi¤ini yapar. Öte yandan zaman bir görevdir. Bu anlamda bolluktur. Üretilen nesnelere s›rf DÜfiÜNE L‹M üretilmifl olduklar›ndan dolay› bir kutsall›k ve olumluluk atfedilir. Zaman t›pk› verimli bir ürün gibi bofla harcanmaz. (Thiry-Cherques. tamamen bir simülakrd›r. Bofl zaman çal›flman›n karfl›t›d›r fakat özgür zaman de¤ildir. Bu anlay›fl asl›nda gerçek bir SIRA bolluk toplumunda olmad›¤›m›z› aksine toplumda yaflayan bireylerin.104 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Baudrillard’a göre tüketim toplumu bir bolluk ve çokluk SIRA S‹ZDE toplumudur. Amaçlar› baflka yerde olan bir sürecin birey aç›s›ndan rasyonellefltirilmesidir. Tüketmeland›r›larak nin haz duyma ile ilgili oldu¤u önermesini ise sistemin tüketiciye yükledi¤i yan›lt›c› bir anlam olarak niteler. Tüketim toplumunda yan›lsama ihtiyaç üzerinden sa¤lan›r. SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ tüketim toplumu etraf› kuflat›lm›fl. Tüketim toplumunda bolluk savurganl›kla efl anlama gelir. 1997: 81-84). fakat verimli zaman›n bütün k›s›tlamalar› bofl zaman› yeniden üretir. reklamlar arac›l›¤› ile size iletilen mesaj. Bu konuda daha bilgi için Baudrillard’›n Türkçe’ye de çevrilen “Tüketim Toplumu K ‹ Tayr›nt›l› A P (1997)” kitab› önerilir. Zaman› anlamland›rmak için bir ismi yoktur. bireylerin s›k›nt› duySIRA S‹ZDE malar›na gerek olmad›¤› firman›n bu iflleri kolayca halledebilece¤i yeter ki bireyin buna istekli olmas› anlam›na gelir. 1997:28-29). Örne¤in. Nesnelerin yok etme gere¤inden fazla olarak var oldu¤u ve yok olufllar›nda bir D‹KKAT zenginli¤e tan›kl›k ettiklerini belirtir. 2010). Baudrillard’a göre zaman bir ifltir. 1997: 86-87). nesnelerin yavafl yavafl kaybolmas›. Bir at›l zaman olmad›¤› gibi özgür zaman da de¤ildir. Aksine dinlenme ve kazan›m zaman›d›r. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . her fley tüketilmek üzere vard›r. ‹lkel toplumlarda bir seyahat ve tatil için zaman ölçümü yoktur. bollu¤un önlenemeyen ilerleyiflini savuDÜfiÜNEL‹M nanlar ile k›tl›¤›n tehditkarl›¤›ndan kaynaklanan savurganl›¤›na üzülenlerin ayn› kifliler oldu¤una dikkat çeker. Ayn› zamanda günümüzde üretimin yerine tüketimin geçti¤inin bir göstergesidir (Baudrillard. çal›flma yaflam›n›n tükenmiflli¤inden kaç›p s›¤›n›lan bir durgunluk zaman› de¤ildir. Ancak bireyler kendi zamanlar›n› istedikleri gibi kullanma özgürlü¤üne sahip de¤ildir. Çal›flma d›fl› zaman. bunun örtülü bir biçimde do¤rudan “üretim ifllevi” olarak görüldü¤ünü vurgular. fleçme özgürlü¤üdür. bu ise tüketim toplumunun do¤rudan ideolojisini oluflturur (Baudrillard. ayn› zamanda sistem taraf›ndan yarat›lmakta ve birbiri ile ba¤lant›‹ Nyeniden T E R N E T yeniden üretilmektedir (Baudrillard.

Nesnelerin tüketimi toplumda çeSIRA S‹ZDE flitli araçlarla desteklenerek bireylere aktar›ld›¤› için yaflan›lanlar›n normal olarak alg›lanmas›na neden olmakta ve bir hiper-uyumluluk (hiper-conformity) sa¤lanmaktad›r. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 105 Mal›n kullan›m de¤eri bize fayda sa¤lamas›n›. kapitalist toplumda bir mal›n kullan›m ve de¤iflim de¤erinin bulundu¤undan söz ederken. sistem taraf›ndan üst gerçeklik (hiper-realite) yarat›larak demokrasinin varl›¤› ile örtüfltürülmekte ve toplumun refah anlay›fl›n›n göstergesi say›lmakS O R 2010). Thiry-Cherques. Eski ya da geAMAÇLARIMIZ leneksel kültürlerin co¤rafi ve simgesel çeflitlili¤iyle yüz yüze gelen modernlik. Bat›’da saç›larak kendisini tüm dünyaya homojen bir birlik olarak dayat›r (Best&Kellner. günümüz tüketim toplumunda bu de¤erlerin gösterge de¤ere dönüfltü¤ünü anlat›r. yani tüm öbür eski ya da geleneksel kültürlerle karfl›laflt›ran medeniyet tarz›n›n karakteristi¤idir. Bu durumda art›k gerçe¤in yerini simülasyon alm›flt›r. simülasyon kavram›n› bir köken ya da AMAÇLARIMIZ bir gerçeklikten yoksun gerçekli¤in modeller arac›l›¤›yla yeniden türetilmesi anlam›nda kullan›r. Birey ne kadar çok tüketirse o kadar çok sayg›nl›k kazanmakta ama di¤er taraftan moda de¤eri olan ve h›zla yinelenen mallar›n tüketiSIRAtüketim S‹ZDE ç›lg›nl›¤› mini gerçeklefltirdi¤inde de prestiji artmaktad›r. 2002: 239. Gizlemek (dissimuler). K ‹ T A P Baudrillard’a göre tüketim toplumu. Baudrillard. ‹NTERNET DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Tüketim toplumunda bireyler nas›l denetlenmektedir? Aç›klay›n›z. Baudrillard. postmodern toplumda ‘gerçek’i önceleyen modeller olarak taklitler (simulakrlar) toplumsal düzene egemen olmaya ve toplumu hipergerçeklik olarak oluflturmaya bafllar. Gerçeklik simülasyonla üretilip ço¤alt›ld›¤› için her zaman fazlas›yla var olacakt›r. bireylerin spor yapma ve dinlenme biçimlerine var›ncaya kadar tüm yönleri ile bir tüketim ç›lg›nl›¤› yaflad›klar›n› belirtir. 1997: 90). deD‹KKAT rin ile yüzeysel. Simüle -m›fl K etmek ‹ T A P gibi yapmak de¤ildir. T E L Tüketim E V ‹ Z Y O N toplumu bir çeflit yeni ve özgül bir toplumsallaflt›rma tarz›d›r (Baudrillard. de¤iflim de¤eri ise al›flverifl üzerinden ticari de¤erini ifade eder. rekD‹KKA T lamlardan pop art’a. U tad›r. Böylece insanlar içinde bir toplumsal ayr›cal›k yaflad›klar›n› zannederler. kültür ile meta. fiaylan 2002:241). iletiflim teknolojilerinin geliflmesi. “sibernetik kontrol” ad›n› vermektedir (Baudrillard. geçici modalar. TELEV‹ZYON Thiry-Cherques. (Kellner. 2010). Afl›r› emek ve tüketim bask›s›n›n insanlarda yaratt›¤› normalleflme alg›s› ayn› zamanda AMAÇLARIMIZ hiper-uyumluluk sa¤lamakta ve böylece nesnelerin tüketimi ile toplum kontrol edilmektedir. gösteren ile gösterilen ve insan ihtiyaçlar› fikri ile geç kapitalizmin sunduklar› aras›nda çizilen al›fl›lm›fl ayr›mlar› radikal bir fleSIRA S‹ZDE kilde sorgular. Baudrillard’a göre modernlik kendisini gelenekle. 2000: 372. sahip olunan fleye sahip de- S‹MÜLASYON VE S‹MÜLAKRLAR 1 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Baudrillard. tüketim kültürlerinin ortaya ç›k›fl› ile yüksek ve afla¤› sanat. TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET .5. Bugün gerçeklik onun hiper gerçekli¤i olarak karfl›m›zda durmaktad›r (Ritzer. 1997: 96). Bu toplumsallaflt›rma tarz›n› flimdi simülasyon ve smülakrlar arac›l›¤› ile görmeye çal›flal›m.Tüketim Toplumu. Gösterge de¤eri ise bireyin nesneleri SIRA S‹ZDE tükettikçe kendisine sa¤lad›¤› prestij ile ilgilidir. Baudrillard’a göre günlük al›flveriflten lüks tüketime. ayn› zamanda tüketimi ö¤retme ve insanlar› tüketime toplumsal bir biçimde al›flt›rma toplumudur. Bavdrillard’a göre günümüzde tüketimin ilerleme ve mutluluk anlam›na gelmesini ve bireyin tercihlerinin DÜfiÜNEL‹M ço¤almas›n›. lunaparklar. Oysa bu bir yan›lsamad›r (fiaylan. Baudrillard. SIRA S‹ZDE DÜfi ÜNEL‹M Stevenson’a göre (2002: 149) flu an mevcut olan en karmafl›k postmodern kitle iletiflim elefltirisini Jean Baudrillard ortaya koymufltur. 1998: 141) ‘O’na göre modern endüstri toplumunun temelK anahtar› ‹ T A P üretimken. Bu denetim sürecine Baudrillard. bedenin inflas›ndan cinselli¤e. duvar yaz›lar› ve S O R post-endüstriU yel yaflam tarzlar› ile birlikte modernite deneyiminin nas›l de¤iflti¤iyle ilgilenmifltir. Ünite . 1997. Birebir gerçe¤in yeniden üretilmesidir.

Tanr› düflüncesinin aflk›nl›¤›na karfl›n varolmufllard›r. 2010: 14-15) Birincisi bir varl›¤a (flu anda burada bulunmayan) di¤eriyse bir yoklu¤a (flu anda burada bulunmamaya) iflaret etmektedir. ‹konlar ve di¤er simulakrlar mabetlere sokuldu¤unda tanr›sal güç yeniden canland›r›labilmektedir. Çünkü kitlelerde ritüelin içkinli¤i vard›r. kiliselerdeki gösteri ve törenlerden baflka bir fley kalmam›flt›r. Hakiki bir hastal›k olup olmad›¤› anlafl›lamayan bu fley. Ordu da simülatörlere karfl› bir fley yapamamaktad›r. “m›fl” gibi yapmak (feindre) ya da gizlemek (dissumuler) gerçeklik ilkesine zarar veremez. Simüle eden kifli gerçekten hasta m›d›r de¤il midir? Böyle bir kifliyi nesnel bir flekilde hasta ya da sa¤lam olarak de¤erlendirmek mümkün de¤ildir. 2006b: 14-15) . Bu ifadeleri. kitlelerin her zaman için bir Tanr› düflüncesi yerine bir Tanr› imgesini ye¤lediklerinden bahsetmifltir. “Sessiz Y›¤›nlar›n Gölgesi” adl› eserinde de. imgelerin/göstergelerin her zaman ölümcül bir güce sahip olduklar›ndan bahseder. buradaki düflüncelere paralel olarak. Çünkü der. bu yeniden canland›rma olay›n›n önemine ya da göstergenin derin bir anlama sahip olabilece¤ine. ‹konlar arac›l›¤› ile görüntüler alg›lanabilen ve anlafl›labilen bir Tanr› düflüncesinin yerini alabilmektedir. Bat›. deli ile simülatörü birbirinden ay›rmada aciz kalmaktad›r (Baudrillard. Baudrillard burada Bizans ikonalar›na göndermede bulunarak. Kitleler putperest do¤mufl ve putperest kalm›fllard›r. yani bunlarla gerçeklik aras›nda her zaman aç›k seçik bir fark vard›r. (Baudrillard.106 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ¤ilmifl gibi yapmak. bir göstergeler ça¤›nda yaflad›¤›m›z›n kan›t› olarak düflünmek mümkündür. hastan›n hastal›¤› konusunda söylediklerini do¤ru ya da yanl›fl olarak de¤erlendirme konusunda aciz kalmaktad›rlar (Baudrillard. “Tanr›ya inanman›n ruhsal gücüne karfl›l›k afla¤›l›k günlük uygulamalar” içerisinde kitleler yaflam›n› sürdürmektedirler (Baudrillard. Tanr›’ya olan inanç göstergelerine indirgenebildikten sonra gerisini var›n siz düflünün” (Baudrillard. gerçe¤in görünen ve alg›lanabilen yanlar›n› sunan yeniden canland›rman›n diyalektik gücüyle ç›k›lmaktad›r. Baudrillard. hekimler. “Deliyi bu kadar iyi taklit edebilen biri herhalde delidir” diyen Ordu. simülatörün bilmedi¤i bir semptomlar düzenine sahip oldu¤unu ve hekimin bu düzendeki bir aksaman›n fark›na varmamas›n›n mümkün olmad›¤›n› ileri süren bir hekimlik anlay›fl› varsa da. bir kalp hastas› ya da bir deli gibi çürü¤e ay›rabilmektedir. Tanr›’dan kitlelere flehit ve aziz insanlar›n k›yamet günü ve ölüm dans› hikâyesi. 2010: 16-17). “Öldürücü bir güce sahip imgenin karfl›s›na. Simülasyonun bilinçli olarak seçti¤i t›p ve ordunun d›fl›nda bir de din olgusunun bulundu¤unu söyleyebiliriz. simüle etmek ise. bir anlam›n yerini alabilece¤ine ve bir fleylerin-bu tabii ki Tanr›’d›r. Oysa simulasyon bu “gerçekle” “sahte” ve “gerçekle” “düflsel” aras›ndaki fark› yok etmeye çal›flmaktad›r. Öyleyse der Baudrillard (2010: 16). Bütün bunlar. Geçmiflte belli kan›tlara dayanarak birçok hastaym›fl gibi yapan›n maskesini düflürebilmiflse de bugün ordu bir simülatörü de aynen gerçek bir homoseksüel. Her ne kadar her zihinsel rahats›zl›k biçiminin. Baudrillard. psikoloji ile t›bb›n elini kolunu ba¤lamaktad›r. sahip olunmayan fleye sahipmifl gibi yapmakt›r. 2010: 18-20). kendinde bu hastal›¤a ait semptomlar görülen kiflidir. Bir hastal›¤› simüle eden kifli.bu de¤ifl tokuflun gerçekleflmesini sa¤lad›¤›na bütün kalbi ve iyi niyetiyle inanmaktad›r. Tanr› bile simüle edildikten sonra. K›yamet günü onlar› hiç rahats›z etmedi¤i gibi bofl inançlar›n› ve fleytan› günlük yaflant›lar›n›n içine sokmufllard›r. 2010: 17). büyücülük. Tanr› düflüncesi hiçbir zaman için resmi bir din kurumu olan kilisenin d›fl›na ç›kamam›flt›r.

Baudrillard’›n “Simülasyon ve Simülakrlar (2005)” kitab› ile “Amerika adl› kitaK ‹ (1996a)” T A P b›n›n okunmas› yararl› olacakt›r. 2010: 20). Disneyland “gerçek” ülkenin “gerçek” Amerika’n›n bir Disneyland’a benzedi¤ini gizlemeye yaramaktad›r. Baudrillard’›n sanata ilflikin görüfller ise flöyledir: Sanat günümüzde amac›ndan S O R U tamamen sapm›fl durumdad›r.5. gerçe¤in gerçe¤e benzemedi¤iTELEV‹ZYON ni gizleyebilmek ve gerçeklik ilkesinin devam›n› sa¤layabilmektir (Ritzer. Allan. Çünkü illüzyon gerçekli¤e ait bir nesneyle ilgilidir. yaln›zca kendi SIRA S‹ZDE kendinin yerine geçebilen bir fley” (Baudrillard. simülasyonun gerçeklik ve illüzyonun bitti¤i yerde bafllad›¤›n› ileri sürmektedir. kimin model oldu¤u. 2006: 242). Amerika’n›n sahip oldu¤u tüm de¤erler minyatürlefltirilmekte ve çizgi filmler arac›l›¤›ySIRA S‹ZDE çeken de la coflarak. Baudrillard’›n Amerika (1996a: 63) adl› eserinde bahsetti¤i. Bu durum. Bu aç›klamalara örnek olarak TürkiSIRA S‹ZDE ye’den bir televizyon program› olan “Biri Bizi Gözetliyor” verilebilir. Amerikal›lar›n saplant› haline gelmifl korkusu olan ›fl›klar›n sönmesi. di¤er bir ifade ile gerçe¤e ba¤›ml›d›r. Oysa Disneyland’› çevreleyen Los Angeles ve Amerika gerçe¤e de¤il. gerçe¤in tüm verilerine sahip olamama durumu yani gerçek olmayan fleydir. gerçe¤in de¤il. Oysa günümüzde gerçeklik yitirilmifl oldu¤undan sanat›n temeli olan illüzyonda D‹KKAT kaybolmufltur. Baudrillard’a göre. Disneyland’›n d›fl›nda kalan evrenin gerçek bir K ‹ T A P evren oldu¤una inand›rma düflüncesidir. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 107 Baudrillard’a göre burada bahsedilen gerçek d›fl› bir fley de¤il. Disneyland her fleyden önce. Disneyland flöyle aç›klar (Baudrillard. yeniden canland›rma ile gösterge ve gerçeklik aras›nda bir eflde¤erlik ilkesi bulundu¤unu. Disneyland tam bir ›fl›k gösterisidir. Sanatta önemli olan illüzyon yaratmakt›r. kendilerinden geçmektedirler. bir simülakrd›r. 2010: 28-29): Disneyland. Burada sorun yan›lt›c› bir yeniden canland›r›lm›fl gerçeklikten çok. Amerika ve Gerçekli¤in Kusursuz Cinayeti 2 T SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZYON DÜfiÜNEL‹M ‹NTERNET S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . fleylerden oluflan bir illüzyon ve fantazm oyunudur. Simülasyon. Asl›nda kalabal›klar› buraya budur. hiçbir fleyin durduramad›¤› bir kapal› devre içinde. Disneyland’› düflsel bir evren olarak sunma arzusunun gerisinde yatan fley. Bu durum hem izlenilen hem de izleyen olarak her türlü gönderenin ters yüz edilmeDÜfiÜNEL‹M sini do¤urmaktad›r. O. gündelik AMAÇLARIMIZ yaflant›n›n bir hapishaneyi and›rd›¤›n› gizlemeye çal›flan toplumsal bir yap›n›n hapishaneler infla etmesine benzemektedir. 2010: 20. Baudrillard bunun tam da bir simülasyon oldu¤unu yeniden canland›rman›n karfl›t› olarak aç›klar. hipergerçe¤e ve simülasyona aittir. “gerçekle” “sahte” aras›ndaki ‹ N T Eörne¤inde RNET tadan kalkt›¤›n› söyleyen Baudrillard bu belirlemeyi. Ünite . s›radan. simülasyonun ise eflitlik ilkesi ütopyas›na tamamen ters bir fley oldu¤unu kabul ederken. Disneyland ile de engellenmifl ‹NTER NET olmaktad›r. Disneyland’›n her D‹KKAT köflesinde nesnel bir Amerika profiliyle karfl›laflabilmek mümkündür. Çünkü gerçekten kimin kimi izledi¤i.Tüketim Toplumu. 1997: 96). ‹nsanlar da AMAÇLARIMIZ “gerçe¤in yerini alm›fl olan simülakrlar”›n içinde yaflamakdad›rlar (Önk 2009). Korsanlar. “Gönderenden yoksun ve nerede bafllay›p nerede bitti¤i bilinmeyen. Simülasyon ile -m›fl gibi yapmak aras›nda nas›l bir iliflki vard›r? TSIRA E L E VS‹ZDE ‹ZYON DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P D Ü fi Ü N E L ‹ M fark›n orSimülasyon evreninde “gerçekle” “düflsel”. flimdi art›k onlar› var olmayan bir gerçekli¤e inand›rmak önemli hale gelmifltir. BaudSIRA S‹ZDE rillard. bütün simulakr S düzenlerinin iç içe O R U geçti¤i kusursuz bir modeldir. 24 saat her yerde ›fl›klar›n yand›¤› bir ülke olan Amerika’n›n bu küçük minyatürü de karanl›¤a karfl› korkusunu ›fl›k gösterileriyle gidermektedir. Böylece postmodern dönemde gerçeklik yitirilmifltir. Önceleri insanlar› bir illüzyona inand›rmak amaçland›r›l›rken. göstergeyi kesinlikle bir de¤er olarak yads›makta ve her türlü gönderenin ters yüz edilmesi ve öldürülmesi olarak görmektedir (Baudrillard. süreç içinde belli de¤ildir. Gelece¤in Dünyas› vb. Burada.

Çünkü bu skandal sayesinde dünyaya bir doz politik SIRA ahlak tekrar fl›r›ngalanmaktad›r. Baudrillard’a göre Watergate bir skanS‹ZDE dal de¤ildir. Baudrillard. “Bu ba¤lamda medya yöneticileri kitlelere bu mesajlar› iletirken kitleyi kand›rma amac› gütmezler. 1999: 330) Disneyland örne¤ini daha ileriye götürerek Disneyland’›n tasarlama biçimiyle Watergate skandal›n›n tasarlan›fl biçimi aras›nda hiçbir fark olmad›¤›n› söyler. “Kusursuz Cinayet kitab› Baudrillard’›n düflüncelerinin daha iyi anlafl›lmas› baK ‹ T A(2006a)” P k›m›ndan önerilir. Oysa kitleler buna direnç gösterirler. Oysa kitleler mesajlar›n içinde bir gösteri olmas› koflulu ile tüm içeriklere kanmaktad›rlar ve anlam›n diyalekti¤ini yads›maktad›rlar. içeriklerin ve kodlar›n ciddiyetine inand›rmaya yetmemektedir. Ayr›ca fliddetin kokusunu hissetmektedirler. Gerçek sand›¤›m›z simülasyonlar asl›nda gerçe¤in yerine geçmifltir. art›k toplumlar› sürükleyip götüren bir unsur olmaktan ç›km›flt›r. Daha iyi haber vererek kitlelerin kül‹ N T E R Nyükseltmek ET türel düzeylerini gibi ahlaki bir sorumluluk duydu¤unu vurgular. gösteri istemektedirler. Çünkü bu ikiyüzlü davran›fl.devrederek kendini bu iflin d›fl›nda tutar. Kusursuz cinayet. (Bu düflsel oyunda ilki gibi önceden belirlenmifl yapay s›n›rlar›n ötesinde herhangi bir gerçekli¤in bulunmad›¤›n› gizlemeye çal›flmaktad›r. 2006a: 23). ‹ktidar› güçlendirmek amac›yla gerçeklefltirilmifl bir skandal simülasyonudur. yani nihai AMAÇLARIMIZ çözümüdür (Baudrillard. Dolay›s› ile kitleler anlamdan uzaklaflmaktad›rlar çünkü anlam. Baudrillard SIRA S‹ZDE gerçe¤in katledildi¤ini söyler. Böylece bu durum. herkesi Watergate’in bir skandal oldu¤una inand›rmakt›r. Bu anlamda Watergate’in çok güçlü bir zehirleme yöntemi oldu¤u söylenebilir. anlam›n saydaml›¤›ndan ve politik iradeden ölümden korktuklar› gibi korkmalar›d›r. kitle vurdumduymaz davran›fl›n›n fark›nda olarak anlam istemekten Anlam›n Zedelenmesi TELEV‹ZYON .108 Simülasyonun gerçe¤in yerini almas›yla birlikte. çünkü herkes onun bir skandal oldu¤unu gizlemeye çal›flmaktad›r. Sonuç olarak. dünyan›n koflulsuz bir gerçekleflimidir. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Kitle iletiflim araçlar› sunumlar› ile sürekli imge ve anlam üretmekte dolay›s› ile kitleleri anlam›n egemenli¤i alt›nda tutmaktad›r. Eliot. Çünkü onlar anlam de¤il.) Watergate’in baflard›¤› tek fley der. bu anlamda sistemin kendi içinde bir elefltirisi olarak sistemin muhalifDÜfiÜN EL‹M lerine kurulan bir tuzakt›r. Dolay›s› ile hiçbir çaba kitleleri. Ancak iktidar güdümleme iflini baflka alanlara -futbol. Bu nedenle kitleler için anlam yerine gösteri önemlidir. Watergate. aksine kitlelerin istekleri onlar için önem tafl›r” önermesini Baudrillard do¤ru bulmaz. Nedeni ise. onu müD‹KKAT kemmellefltirmek anlam›na geldi¤i kadar dünyan›n sonu oldu¤unu da ifade etmektedir (Adan›r ve Y›ld›r›m. 2005: 73). gerçekli¤in kopyalanmas› ve gerçekli¤in klonlanarak yok edilmesi yoluyla dünyan›n h›zland›r›lm›fl çözülmesi. 2006b: 12-14). film. 2006a: 40). Günümüzde anlam tam tersine karmafl›k ve herhangi bir uzant›s› olmayan bir olaya dönüflmüfltür. Asl›nda kitle vurdumduymaz de¤ildir. Ama bu içi bofl ve öncesi ya da sonras› olmayan bir gerçeklik. Art›k dünyan›n kimli¤ini saptamak ona göre gereksiz yarars›zd›r D Ü fi Ü Nve EL ‹M (Baudrillard. dünyan›n eksikliklerini tamamen gidermek. gerçek dünyan›n ortadan kalkmas›n›n kusursuz bir cinayet olduS O R U ¤undan söz eder ve kusursuz cinayetin suç kan›t›n›n “kusursuzluk” oldu¤unu vurgular. Medya anlam üretmeyi ahlaklaflman›n bir zorunlulu¤u olarak görmektedir. tüm olaylar›n kat›ks›z bilgiye dönüflmesiyle. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Baudrillard (2010: 31-34. tüm eylemlerimizin. Kusursuz Cinayet kitab›nda. ‹ktidar da do¤rudan onu vurdumduymaz olarak güdümlemez. K›saca. Dolay›s› ile vurdumduymazl›k kitleye iktidar taraf›ndan bahfledilmifl olur (Baudrillard. Kitleler tam tersine kendilerine iletilen anlam bombard›man› karfl›s›nda özgürdürler. Baudrillard. art›k anlam›n da içi boflalmaya bafllam›flt›r. tüm verilerin güncelleflmeSIRA S‹ZDE siyle. pop müzik gibi. anlam üreticilerinin entelektüel bir rahata kavuflmak için ileri sürdükleri bir düflüncedir.

Bu nedenle ayn› yazg›ya boyun e¤mifl durumdalar. Anlam›n ve modernitenin tüm göndergelerinin ve sonulluklar›n›n y›k›l›fl›ndan sonra. ç›r›lç›plakt›r. Kitle’den Sessiz Y›¤›na/Ço¤unlu¤a Baudrillard’a göre (2006b: 11-12) art›k gerçekli¤in yerini simülasyonun ald›¤› Bat› toplumlar›nda kitleler giderek ortadan kalkmakta. kendine yönelir (Kellner. göstergenin en yüce ifllevinin gerçekli¤i ortadan kald›rmak ve ayn› zamanda bu kayboluflu perdelemek oldu¤u bir dünyada yafl›yoruz. 2004: 233). parçalanmay› ve fleffafl›¤›. ayn› olan›n yeni kar›fl›mlar›na ve biliflimlerine dönüflen donmufl biçimlerini sergiler. Art›k ilerledi¤imiz söylenemez. Anlam derinli¤i gizli bir boyut. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 109 kaç›n›r. Günümüzde kitle iletiflim araçlar› farkl› bir fley yapm›yor. Dolay›s› ile çabuk tüketilen ve deyim yerinde ise losyon etkisi b››rakan bir kültürdür. çabuk geçer. nefleyle y›k›lan ve yaflayabilmek için. 1996: 144-145). Y›k›nt›dan artakalanlarla oynanan bir oyundur. taklitlerin ve gösterilerin afl›r› gerçekli¤i (hiper realism of simulation) geçmifltir (Sarup. O nedenle sanki bir tür dairesel çekimmiflçesine bu tarihin içinde hareket etmekteyiz. Sadece ‘hareket’ halindeyiz. Art›k yap›lacak fley parçalarla oynamaktan ibarettir.5. S›n›r tan›mayan büyüme. var kalabilmek için üzüntü içinde yeniden infla edilen her fleyin geri getirilmeye çal›fl›ld›¤› geçmifl bir kültürün restorasyonuna yöneliktir. Tüketim kültürü sonuç itibar›yla postmodern bir kültürdür ve derinliksizdir (Featherstone. Dolay›s›yla Baudrillard’›n dedi¤i gibi anlamla yaflayan anlamla ölür. Postmodern dünya anlamdan yoksundur. Postmodernizmde metalar›n kullan›m de¤erleri ile üretim ihtiyaçlar›n›n yerine iflaretlerin. göstergelerin tüketilmesi olarak de¤erlendirilir. Postmodern sahne ölü anlam iflaretlerini. 2000: 376). Ünite . Parçalarla oynamak -iflte bu -post-moderndir (Kellner. Görülece¤i gibi bir belirsizlikten ve anlam bofllu¤undan söz eden Baudrillard postmodernist bir tav›r sergilemektedir. Baudrillard: (Kellner. tarih durdu. anlam› olamayan bir tür tarih sonras›nday›z. Postmodernizm fleylerin ironisinde ve oyununda belli bir hazz› yeniden keflfetme giriflimini içermekteymifl gibi alg›lad›¤›n› belirtir. maddi bir yarar olarak de¤il. teorilerin bofllukta süründükleri. güvenli herhangi bir limana demirlemedikleri bir nihilizm evrenidir. Ama bu hiç de talihsizlik de¤ildir. 2002: 243). Baudrillard (2006a: 18). postmodernite. Losyon etkisini yitirdikçe nesnelerin tüketimi de sürekli yeniden yeniden artar. 2000: 378) Postmodernite ne iyimserdir ne de kötümser. henüz görülmemifl bir alt tabaka gerektirir. Oysa postmodern ça¤da nesneler anlam›n› yitirmifltir ve her fley medya taraf›ndan gösteriye dönüfltürülmüfltür (fiaylan.Tüketim Toplumu. Göstergelerin ve biçimlerin ço¤almalar›n› h›zland›r›r. belirgin fleffaf. Böylece nesnelerin tüketilmesi bir losyon etkisi b›rak›r. ataleti ve içe dönük infilak› yo¤unlaflt›r›r. Losyon etkisi k›sa süreli bir etkidir. buharlaflmakta ve onlar›n yerini “sessiz y›¤›nlar” almaktad›r. ‘Post’ olmam›z bundand›r. Böylece tüketim kullan›m de¤erinin tüketimi olarak. bunun yerine özellikle gösteri istedi¤ini a盤a ç›kar›r. Baudrillard’›n toplumsal›n simülasyonu hatta “toplumsal›n içinde kayboldu¤u kara bir delik” olarak gördü¤ü kitlelerin ne geçmiflte ne . Günümüzde sanat da farkl› bir fley yapm›yor. Burada anlam bulamayacaks›n›z. Modernitede anlam derinlerdedir ve onu oradan çekip ç›karmak gerekir. 2000: 377). Çünkü kitle anlam›n gerçekli¤i alt›nda ezilmek istemez. Böylece kehanet gerçekleflmifltir der. postmodernizm boflluk ve ac›ya verilen bir yan›t olarak betimlenir. y›k›lan her fleyin. Neden “post” önekinin kulland›¤›n› ise flöyle aç›klar. gel gelelim postmodern toplumda her fley görülebilir. Bu yan›t geçmifl tüm kültürlerin.

Art›k ne emekçiler vard›r. 2002: 243). RNE T 1998: fiaylan. Ancak belli bir h›zland›rma ve zorlama sürecine göre bu patlama süreci denetlenemeyecek bir hale gelmifl ve olumsuz bir h›z ve genleflme düzeyine eriflmifltir. Toplumsal›n emilip da¤›lmas›n› ve içten dinaS O R U mitlenmesini anlayamamaktad›r. sosyoloji toplumsal›n ve aflamalar›n yayg›nlaflmas›n› betimlemekten baflka bir fley DÜfiÜNEL‹M yapamaz. her fleyin birbiri içine girerek içe do¤ru bir patlaman›n (implosion) ortaya ç›kmas› Postmodern toplumda varolmufltur. bütün ayakta duramayan anlamlar›n. Bu dönemi. her düzeyde. 2006b: 13) Kitlede bütün gönderenlerin devrik simülasyonlar› vard›r. K ‹ T A P D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Baudrillard’›n içe do¤ru patlama teorisi. iktidar›n üzerinde güçlü bir simülasyon etkisi bulunmas›na ra¤men kitlenin de ters simülasyon uygulayarak iktidar› çökertme gücünün bulundu¤unu gözden uzak tutmamal›y›z (Baudrillard. Sessizlik arac›l›¤›yla içine çekildikleri tarihin de ilgi alan›ndan ç›km›fllard›r. boflluklar› dolduran nesneler ve kristal kümeler taraf›ndan ifllenip geçilmektedir. Toplumsal adl› boflluk ise “lofl bir beynin içinde durmadan dönen. Toplumsala ait olmad›¤› gibi toplumsal› yans›tmaktan da acizdir.110 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U de gelecekte yazabilecekleri bir tarihleri yoktur. 2006: 13) Art›k devrimci umutlar da ortadan kalkm›flt›r. olanaks›z tarihin ve art›k var olamayan temsil etme sistemlerinin kara kutusu kitle: Toplumsalla ilgili her fley unutuldu¤unda geSIRA S‹ZDE riye kalan art›kt›r. ne de bir baflka toplumsal özne ya da nesneye ait T E L E V ‹ Z Y Okitlesi N bir kitle. Baudrillard bu durumu iktidar›n kitleyi dolayl› yollardan güdümlemifl olmas›yla aç›klamaktad›r. anlam›n medyada içe göçmesi. Tmedyan›n E L E V ‹ Z ve Y Otoplumsal›n N da kitlelerde içe göçmesi dâhil olmak üzere s›n›rlar›n çökmesine yol açan bir süreçtir (Best&Kellner. (Baudrillard. gösteri istemektedir. pazar›n evrenselleflmesi görünümü alt›nda bir yay›lma ve patlama. Ne oldu¤u hem bilinen. hukukun ve zaferlerin evrenselleflmesi ad› alt›nda ekonomik ve felsefi de¤erler üstüne kurulmufllard›r. s›n›f ya da halk gibi eskiden kendilerine baflvurulan bütünlere benzemezler. sosyolojik tan›mlaman›n tam tersi olmaktad›r. Toplumsal anonimleflerek kitleleri meydana getirmifltir. Dolay›s›yla kitlelerin anlam›n› yitirip sessiz ço¤unlu¤a dönüfltü¤ü bu belirsiz düzen. Çünkü sosyoloji yaln›zca olumlu ve kesinleflmifl bir toplumsall›k varsay›m› arac›l›¤›yla yaflayabilmektedir. Postmodernist döneme karfl›l›k gelmektedir. Baudrillard’a göre modern toplumda ‹NTERNET metalaflma. Ona göre. (Baudrillard. hem de bilinmeSIRAetraf›nda S‹ZDE yen kitlelerin durmadan dönmektedir” (Baudrillard. Bu anlamda kitle. çak›flan. Daha do¤rusu evrenselin s›n›rlar›na ulaflm›fl ve yay›labilece¤i alanlar› tüketerek aynen ilkel toplumlar›n için için kaynayan süreci denetleyememeleri sonucu patlayan süreç taraf›ndan y›k›lmalar› gibi bizim kültürlerimiz de bu patlayan süreci dengeleyememe ve ona egemen olamama sonucu yavafl yavafl yok olmaya bafllam›flt›r” (Baudrillard. AMAÇLARIMIZ 2006: b14). Bu aç›dan bak›ld›¤›nda. 2006b: 32). ‹ N T E151. Art›k kitle anlam de¤il. onlar›n kültürlerinin alt›n ça¤› olarak adland›rabiliriz. Postmodern toplumun nas›l bir yap›lanmaya sahip oldu¤unu Baudrillard flu ifadelerle dile getirir: “Modern uygarl›klar. Bütün gönderen sisKKAT D ‹yitirilmifl temlerinin. Hiç kuflkusuz en az›ndan belli bir süre bir patlama ya da denetlenebilen ve aflama yanl›s› bir enerjinin özgürlefltirilmesini yaflam›fllard›r. . (Baudrillard. 2006b: 53). Dolay›s›yla kitlelerin politik olarak temsili de art›k sorunlu bir hal alm›flt›r. Kitleler. Bununla birlikte Baudrillard kitlenin sessizli¤inin bir patlamaya da aç›k oldu¤unu bu nedenle kitleden belli bir anlamda umutlu oldu¤unu söyler. mekanizasyon ve teknoloji gibi alanlarda d›fla do¤ru patlama (explosion) söz konusu iken. 2006b: 12).

görüflleri postmodern teorinin içerisine tam otur‹NT ERNET maktad›r. modernlik S O ile R U postmodernlik aras›ndaki çok say›da süreklili¤in yan› s›ra hâlihaz›r içinde bulundu¤umuz dönemin say›s›z can s›k›c› gerçeklikleri ve sorunlar› karfl›s›nda körlük etme e¤iliminD‹KKAT dedir. Yine totallefltirici düflünceye yönelik olan postmodern elefltiriye ra¤men totallefltirici düflünceyi en berbat haliyle temsil etti¤ini belirtirler. Baudrillard’a göre kitleler neden sessiz y›¤›nlar haline gelir? TSIRA E L E VS‹ZDE ‹ZYON K ‹ T A P D Ünosyonu fi Ü N E L ‹ M fena halBest&Kellner’e (1998: 160) göre “Baudrillard’›n postmodernlik ‹ N T E R N E Tyapmaktan de yetersiz ölçüde teorilefltirilmifl olup yeterince ba¤lamsallaflt›rma yoksundur. kendisinin de flimdi olarak gelece¤in bir simülasyon modeline yans›tt›¤›.D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE 5. Ünite . günümüz kitle iletiflim ve medya kuramlar›n› anlamada baflvurulan önemli bir referanst›r. hatta hakarete varan yak›flt›rmalara maruz kalmas›na ra¤men. Simülasyon kuram›. içinde bulunulan çaSIRA S‹ZDE ¤›n belli e¤ilimlerini yeniden üretir”. ‹lk high tech (ileri teknoloji) toplum teorisyeni olan Baudrillard. Sonuç olarak. Baudrillard’›n onlara K ‹ sosyolojisi T A P göre bir anti-sosyoloji ve bu anlamda örtülü bir sosyolojidir. Her ne kadar kendisi postmodern oldu¤unu kabul etmese de. tek yanl› olup. Baudrillard’›n teorisi soyut. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ 111 Bu konuda Baudrillard’›n “Sessiz Y›¤›nlar›n Gölgesinde Toplumsal›n kitaK Sonu ‹ T A (2006b)” P b›n›n okunmas› önerilir. Baudrillard’›nT20. ELEfiT‹R‹LER 3 T SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZYON DÜfiÜNEL‹M ‹NTERNET S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . birçok kesim taraf›ndan farkl› ve yanl›fl alg›lan›p. görüfllerinin belirsizli¤i ve anlams›zl›¤› vurgulamas› postmodern düflünceleri özetler niteliktedir. Bu ba¤lamda. Baudrillard’›n Amerika (1996a) (Baudrillard anlatt›¤› çöküflün yans›mas›n› Amerika örne¤inde bulur) kitab›n›n da kötü bir soyutlamaAMAÇLARIMIZ dan ibaret oldu¤unu belirtirler ve analizlerinin yüzeysel kald›¤›n› söylerler.Tüketim Toplumu. Best&Kellner (1998: 172).yy düflüncesindeELEV‹ZYON ki yeri sars›lmazd›r.

112 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Özet A M A Ç 1 Baudrillard’›n gösterge evrelerinin neler oldu¤u konusundaki görüfllerini ay›rt edebilmek. Göstergenin dördüncü aflamas› ‹kinci Dünya Savafl›’ndan k›sa bir süre sonra bafllam›flt›r. bütün iletiflimsel eylemler -ifade. Simülakra ise taklit. ileti. ‹kinci evre. ritüeller. Gerçeklik bir yan›lsamadan ibarettir. Baudrillard’a göre tüketim toplumu bir bolluk ve çokluk toplumudur. Sembolik al›flveriflin do¤um yeri de buras› olmufltur.sosyal gerçekli¤e do¤rudan ba¤l› ve onu ifade etmeye yöneliktir. Gerçeklik simülasyonla üretilip ço¤alt›ld›¤› için her zaman fazlas›yla var olacakt›r. gruplar›n k›saca insan türünün bir k›tl›k içinde oldu¤u olgusunun çarp›t›lmas›n› ortaya ç›kar›r. simüle etmek ise. gösterifl. Burada mallar›n statü ve güç sembolleri olarak kitlesel kullan›m›n› görebiliriz. Bizler göstergelere s›¤›narak ve gerçekli¤in yads›nmas› içinde yaflamaktay›z ve bu haberleri ald›¤›m›zdan dolay› da mucizevî güvenlik içinde oldu¤umuzu san›r›z. kod olarak anlamland›r›l›r. Tüketim toplumu bir göstergeler toplumudur ve ayn› zamanda postmodern bir toplumdur. al›flverifller vb. bolluk ise demokrasidir. benzeri anlam›na gelir. Bu toplumda önemli olan tüketimdir. anlay›fl› önemsenir. Gönderenden yoksun ve nerede bafllay›p nerede bitti¤i bilinmeyen. A M A Ç 3 A M A Ç 2 . Simülasyon ve simülakrlar kavramlar›n›n ne anlama geldi¤ini tan›mlayabilmek. Yani tüketim toplumunda bolluk savurganl›kla efl anlama gelir. göstergenin tam anlam›yla gerçek olan› temsil etti¤i vurgulan›r. Tüketim toplumuna iliflkin görüfllerini özetleyebilmek. gerçekli¤in bafl döndürücü halini sunar. Endüstri sonras› toplumlarda iletiflim teknolojilerinin ve kitle iletiflim araçlar›n›n sürekli gelifltirilmesi ve yayg›nlaflmas› belirleyici olmufltur. Baudrillard. Üretilen nesnelere s›rf üretilmifl olduklar›ndan dolay› bir kutsall›k ve olumluluk atfedilir. Asl›nda gerçeklik ters yüz edilmifltir. Gösterilenle gösterge aras›nda güçlü bir korelasyon vard›r. Bu anlamda büyüme bolluktur. Yani kitle iletiflim araçlar› gerçekli¤i de¤il. Gizlemek (dissimuler). hediye verme. gerçe¤in de¤il yaln›zca kendi kendinin yerine geçebilen bir fley olarak tan›mlan›r. Bu anlay›fl gerçek bir bolluk toplumunda olmad›¤›m›z› aksine toplumda yaflayan bireylerin. Tüketim nesneleri üzerinden insanlara neyi. sahip olunan fleye sahip de¤ilmifl gibi yapmak. nerede ve ne zaman tüketeceklerine iliflkin bir bilgi verilir. Birebir gerçe¤in yeniden üretilmesidir. Baudrillard’a göre medya da toplumda ayn› uygulamay› yapar. kabaca Rönesans ve Endüstri Devrimi aras›nda üstünlük kurmufltur. Gerçe¤in taklidi. tarihte 4 gösterge evresinin bulundu¤undan söz etmektedir. Birincisinde. Bu aflamada. do¤rudan sembolik iliflkiden bir uzaklaflmay› iflaret eder. nas›l. Göstergenin üçüncü aflamas› Endüstri Devrimi’yle bafllam›flt›r. her fley tüketilmek üzere vard›r. sahip olunmayan fleye sahipmifl gibi yapmakt›r. belirli göstergelerin kullan›ld›¤› ba¤lamlar aç›k ve nettir. Gösterge. Bu genellikle modernite olarak adland›r›lan dönemdir. Bugün gerçeklik onun hiper gerçekli¤i olarak karfl›m›zda durmaktad›r. Dolay›s› ile giderek birbirinden farkl›laflan bir göstergeler evreni mevcuttur. Bu gerçekli¤in sahteli¤i anlam›na gelir. gösterge ne varsa hepsini tüketiriz. dâhil. Baudrillard’›n simülasyon kavram› bir köken ya da bir gerçeklikten yoksun gerçekli¤in modeller arac›l›¤›yla yeniden türetilmesidir. Simüle etmek -m›fl gibi yapmak de¤ildir. En önemlisi de günümüzde art›k sembolik al›flverifl kaybolmufltur. Bu ba¤lamda imge. Metalar gösterge de¤eri kazand›klar› yola burada girerler ve sembolik al›flverifl bir metalaflm›fl göstergeler y›¤›n› alt›nda kaybolur.

postmodernizm boflluk ve ac›ya verilen bir yan›t olarak nitelenir. Anlam›n ve modernitenin tüm göndergelerinin ve sonulluklar›n›n y›k›l›fl›ndan sonra. Tükettikçe uyumlaflmakta ve sessiz ço¤unlu¤a dönüflmektedir. olanaks›z tarihin ve art›k var olamayan temsil etme sistemlerinin kara kutusudur. Oysa postmodern ça¤da nesneler anlam›n› yitirmifltir ve her fley medya taraf›ndan yeniden anlamland›r›l›r hale gelmifltir. postmodernite. bütün gönderen sistemlerinin.Tüketim Toplumu. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 113 AM A Ç 4 Anlam zedelenmesine iliflkin görüfllerini aç›klayabilmek. A M A Ç 5 . teorilerin bofllukta süründü¤ü. Kitlede bütün yitirilmifl gönderenlerin devrik simülasyonlar› vard›r. ‹ktidar›n kitleler üzerinde güçlü bir simülasyon etkisi bulunmas›na ra¤men kitlenin de ters simülasyon uygulayarak iktidar› çökertme gücüne sahip oldu¤unu vurgular. Toplumsala ait olmad›¤› gibi toplumsal› yans›tmaktan da acizdir. Toplumsalla ilgili her fley unutuldu¤unda geriye kalan art›kt›r. Toplumsal anonimleflerek kitleleri meydana getirmifltir. Kitle. güvenli herhangi bir limana demirlenemeyen bir nihilizm evrenidir. Postmodern dünya anlamdan yoksundur. Kavramlar gerçe¤i aç›klamada yetersiz kal›r ve içe patlar. Ancak Baudrillard’›n kitlenin sessizli¤inin bir patlamaya da aç›k oldu¤u bu nedenle kitleden belli bir anlamda umutlu oldu¤u beklentisi vard›r. Modernitede anlam derinlerdedir ve onu oradan çekip ç›karmak gerekir. Dolay›s› ile kitle simülasyon ve smülakrlar›n tüketicisidir.5. bütün ayakta duramayan anlamlar›n. Kitle ve sessiz ço¤unluk konusundaki görüfllerini analiz edebilemek. Ünite .

Güvenlik güçleri arac›l›¤› ile denetimin sa¤lanmas› c. Kavramlar›n anlam›n›n a盤a kavuflturulmas› b. Toplumun normlar›na uygun davran›lmas› e. ‹deal olan› 6. Simülakr ve simülasyon dünyas›na vurgu yapar. anlams›zlaflt›rma c. Yasalar› onaylama d. d. Tüketimin haz duyma ifllevi gördü¤ü b. Simülasyonun anlam›n› afla¤›daki önermelerden hangisi en iyi tan›mlar? a. Gizlemektir. ‹zleyiciyi eve ba¤›ml› k›lar. Tüketiciyi bilinçlendirir. ‹zleyicinin akl›n› ürünleri almas› için çelmeyi amaçlar. Topluluk e. Afla¤›daki ifadelerden hangisi “sessiz y›¤›n›/ço¤unlu¤u” vurgular? a. Gönüllü olarak r›za gösterme 7. Hiper uyumluluk ne anlama gelmektedir? a. Gerçek d›fl›l›k b. Herhangi bir arac›n kendine yetememesi b. Yarat›c›l›k d. Anlam›n içeri¤inin boflalt›lmas›. d. Nesneleri tüketmenin gerekli oldu¤u d. ‹htiyaçlar›n do¤al oldu¤u 10. Herfleyin birbirine kar›flmas› 8. Medyan›n sunumlar› ile toplumun denetlenmesi b. Tüketim arac›l›¤› ile bireylerin sisteme uyumlu hale getirilmesi c. c. e. Küme c. Gerçekli¤in modeller arac›l›¤›yla yeniden türetilmesidir. Herkesin birbirine benzemesi d. Sahtelik ile hayalli¤in kar›fl›m›d›r. Taklit etmektir. Sibernetik kontrol ne anlama gelmektedir? a. ‹ç savafl 4. Baudrillard’›n “ihtiyaçlar. olguyu aç›klayamamas› c. Patlay›c› maddelerin genel ad› e. Baudrillard’a göre postmodernite ile ilgili afla¤›dakilerden hangisi yanl›flt›r? a. Göstergenin klasik ça¤›n›n devam etti¤ini savunur.114 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. Sat›fl› art›rmaya yönelik sunular yapar. b. Herfleyin ölümüne iflaret eder. “m›fl” gibi yapmakt›r. e. Toplum . ‹htiyaçlar›n sistem taraf›ndan üretildi¤i c. Herfleye sahip olunmas› b. Hiper gerçeklik kavram› neyi ça¤r›flt›r›r? a. Atomun parçalanmas› d. Gösterge de¤eri yarat›lmas› e. e. Anlam zedelenmesi ne anlama gelmektedir? a. içe patlama kavram›ndan neyi kastetmektedir? a. b. Nesnelerin tükettirilmesi d. Sistemin sürekli nesneler üretti¤i e. Kitle d. Anlam›n medyada içe göçmesi. 9. c. Afla¤›daki ifadelerden hangisi günümüz toplumunda medya arac›l›¤› ile metalaflm›fl kültürü en iyi biçimde aç›klar? a. Taklit etmek. Grup b. Bask› ve güç kullanarak güvenli¤i sa¤lama e. b. üretim sisteminin meyvesidir” ifadesi neyi ça¤r›flt›rmaktad›r? a. Gerçekle¤in simule edilerek gerçekmifl gibi sunumu e. Göstergenin klasik ça¤›n›n sonunun geldi¤ini belirtir. Baudrillard. 2. 3. 5. Hayal gücünün üstünlü¤ü c. Bilgi teknolojilerinin geliflimini vurgular. Tüketim nesnelerini sunar. d. c.

K›saca bu “brüt” (ham. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 115 Okuma Parças› Baudrillard ‘a Göre Panopti¤in Sonu Amerikan televizyonu günlük yaflam ideolojisiyle gerçekli¤e ait s›radanl›k ve özgünlü¤ü hala bir referans olarak almaktad›r. Bugüne kadar gerçe¤e hiç bu kadar çok yaklafl›lmam›flt› (“ sanki o evin içindeymifliz gibi”). Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tüketim Toplumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Zaten iflin bafl›ndan itibaren böyle bir ailenin seçimi hipergerçek bir olayd›r. Antikça¤ kurban törenlerinde yap›ld›¤› gibi ‘medium’un (arac›n ya da televizyonun) ›fl›klar› alt›nda yüceltilmek ve öldürülmek üzere seçilmifltir. Üstelik bu filmin ne senaryosu ne de scripti vard›r. t›pk› bir “laser”in yapt›¤› gibi yaflanan gerçekli¤i öldürebilmek için onu parçalar›na ay›rmaktad›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tüketim Toplumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Televizyonun. Modern yazg› iflte budur. Bu anlamda Loud ailesini ölüme mahkûm eden fley iflte bu kusursuzluktur. Yedi ay aral›ks›z bir flekilde sürdürülen çekim sonucunda 300 saatlik bir film elde edilmifltir.. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tüketim Toplumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Göstergenin Evreleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yönetmen: “Aile sanki biz orada de¤ilmifliz gibi davrand› ve yaflad›” diyerek kendi kendine böbürlenmektedir. (2010) “Simülakrlar ve Simülasyon” çev. dekoratif bir ev kad›n›na (housewife) ve uppermiddle standing (orta s›n›f›n üst katmanlar›ndaki yaflam kolayl›klar›na sahip) bir aile. Yirmi milyon Amerikal› seyirciye sunulmufl bir kurban töreni. Bu program› izleyen seyircilerse. Loud ailesi boflanm›fl vs.. befl çocu¤u olan. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. gerçekte “röntgencilik” yaparak alacaklar› zevkten fazlas›n› alm›fllard›r. 2010: 54-56) Kaynak: Baudrillard. Bu parçalanman›n nedeni televizyon mudur? Peki televizyon olmasayd›. ‹deal tipik bir Amerikan ailesi. (Baudrillard. Örne¤in 1971 y›l›nda Loud ailesi deneyinde oldu¤u gibi. Olay›n kötü olan yan› bu filmin çekimi bitirildikten sonra ailenin darmada¤›n olmas›d›r. Kokuflmufl. Zaten yirmi milyon seyirciyi bafltan ç›kartan fley de iflte bu paradoks.. insano¤lunun aya ayak basmas›n› göstermesi kadar önemli bir belge. Yönetmen: “Loud ailesi televizyon ekran›nda görünmeyi kabul ederek kendini ölüme mahkûm etmifl bir ailedir. toplumda iyi bir yere sahip. kesintisiz bir flekilde “el de¤memifl” bir hikâye gibi sunulmufltur. d 3. e 2. d 9. bu aile yaflant›s›n› sürdürebilecek miydi? Loud ailesinin sanki TV kameras› evin içinde de¤ilmifl gibi çektik. keyifli anlar hiçbir atlama ve s›çrama olmadan. Kitle toplumunu anlatan dramatik özelliklere sahip bir tören. Kitab›ndan 54-56 sayfalar› aras›ndan k›salt›larak al›nm›flt›r. Ankara: Do¤u Bat› yay. üstelik günlük yaflant›m›zla ilgili bir belge.. b 5. mesleki aç›dan oldukça iyi para kazanan. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 6. Adan›r. O. üç garaj›. Çünkü bir kamera objektifi. Öyleyse söz konusu olan fley gerçekten bir kurban törenidir. Gerçe¤i hipergerçe¤e dönüfltüren mikroskobik simülasyonun sundu¤u haz budur. Sadece ütopik bir formüldür. Jean. Bir ailenin yaflad›¤› dramlar. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kitleden Sessiz Ço¤unlu¤a” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “American way of life” ›n ideal kahraman› olan bu aile. bu ütopyad›r. b 10. a 7..Tüketim Toplumu. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tüketim Toplumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Simülasyon ve Simülakrlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. . “Sanki biz orada de¤ilmifliz gibi” sözüyle “sanki siz oradaym›fls›n›z gibi” sözü ayn› anlama gelmektedir. Bu saçma ve paradoksal bir formüldür çünkü ne do¤ru ne de yanl›flt›r. Kaliforniya’da yaflayan.5. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Anlam›n Zedelenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ifllenmemifl) bir tarihi belgedir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kitleden Sessiz Ço¤unlu¤a” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 8. Bu durum bizi içinden ç›k›lamaz bir tart›flma ortam›na sürüklemektedir. Ünite .” diyecektir. Çekimler anlams›z olana afl›r› anlam yüklemektedirler. yaklafl›m›ysa daha da tuhaft›r. çürümüfl site toplumlar› art›k Tanr›lar›n gazab›na u¤ramaktad›r. b 4.

116

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Günümüz toplumunu tüketim toplumu olarak adland›ran Baudrillard, Descartes’in “düflünüyorum o halde var›m” önermesini “tüketiyorum o halde var›m” biçimine dönüfltürmüfltür. Bireyler aç›s›ndan tüketim bir var olma modu olarak de¤erlendirilir. Tüketimin bir prestij sa¤lad›¤› gösterge de¤eri bulunmaktad›r. Bireyler markalar›, moda olan nesneleri tükettikçe di¤er bireylerle benzeflmekte ve uyumlaflmaktad›r. Tüketim toplumu bolluk ve çokluk toplumudur. Her fleyin tüketim nesnesine dönüfltü¤ü bir toplumdur. Bireyler haz ve zevkler ad›na g›da ürünlerinden giyim, ev dekorasyonu, okudu¤u kitaplar, izledi¤i filimler ve dizilere var›ncaya kadar medya taraf›ndan tükettirilmektedir. Böylece siyasi iktidar›n yasalar›na, güvenlik güçlerine gerek duyulmadan bireylerin denetimleri sa¤lanm›fl olmaktad›r. Bu denetim bir çeflit sibernetik kontrol olarak de¤erlendirilmektedir. S›ra Sizde 2 Simüle etmek yaln›zca -m›fl gibi yapmak de¤ildir. Bire bir, gerçe¤in yeniden türetilmesidir. Gerçeklik simülasyonla üretilip ço¤alt›ld›¤› için her zaman fazlas›yla var olacakt›r. Gizlemek (dissimuler), sahip olunan fleye sahip de¤ilmifl gibi yapmak; simüle etmek ise, sahip olunmayan fleye sahipmifl gibi yapmakt›r. Birincisi bir varl›¤a (flu anda burada bulunmayan) di¤eriyse bir yoklu¤a (flu anda burada bulunmamaya) göndermede bulunmaktad›r. Örne¤in, hastaym›fl gibi yapan kifli yata¤a uzan›p etraf›ndakileri hasta oldu¤una inand›rmaya çal›fl›rken bir hastal›¤› simule eden kiflide bu hastal›¤›n semptomlar›n› görmek mümkün olacakt›r. Bu noktadan sonra hem kifli hem de çevresindekiler için gerçeklik yan›lsamaya u¤ram›fl ve neyin gerçek neyin sahte, neyin düflsel neyin simule edilen oldu¤u birbirine kar›flm›flt›r. Baudrillard’›n deyimi ile “deliyi bu kadar iyi taklit eden biri herhalde gerçekten delidir” görüflüne kat›lmamak mümkün de¤ildir. S›ra Sizde 3 Baudrillard’a göre sosyolojinin temel kavramlar›ndan olan “toplumsal” kavram› içe patlam›flt›r. Yani günümüz pratiklerine denk düflmedi¤inden gerçekli¤ini yitirmifltir. Art›k gerçekli¤inin yerini simülasyonun ald›¤› Bat› toplumlar›nda uyumlaflt›r›lm›fl kitlelerden söz edilmektedir. Kitle, bir süngerin suyu emdi¤i gibi toplumsal› emmektedir. Böylece kitle giderek ortadan kalkmakta, buharlaflmakta ve onlar›n yerini “sessiz y›¤›nlar” almaktad›r. Baudrillard kitleyi, toplumsal›n simülasyonu hatta “toplumsal›n içinde kayboldu¤u kara bir delik” olarak görür. Kitlede bütün yitirilmifl gönderenlerin devrik simülasyonlar› vard›r. Bütün gönderen sistemlerinin, bütün ayakta duramayan anlamlar›n, olanaks›z tarihin ve art›k var olamayan temsil etme sistemlerinin kara kutusu haline gelen kitle, toplumsalla ilgili her fley unutuldu¤unda geriye kalan “art›k” olarak nitelenmektedir.

5. Ünite - Tüketim Toplumu, Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard

117

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
ALLAN, Kenneth. (2006). Conptemporary Social and Sociological Theory, Visualizing Social Worlds, Thousand Oaks, California: Pine Forge Press. ELLIOT, A. (1999). Contemporary Social Theory, Massachusetts-Oxford: Blackwell Publish. FEATHERSTONE, Mike. (1996). Postmodernizm ve Tüketim Toplumu, Çev.: M. Küçük, ‹stanbul:Ayr›nt› Yay›nlar›. GÖRGÜN-BARAN, A. (2006). “Postmodernizm”, Feodaliteden Küreseleflmeye içinde, Ankara: Lotus Yay›nevi. BAUDRILLARD, Jean (1996a). Amerika, Çev.: Y. Avunç, ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. BAUDRILLARD, J. (1996b). Kötülü¤ün fieffafl›¤›, Çev.: Ifl›k Ergüden, ‹st.: Ayr›nt›Yay., BAUDR‹LLARD, J. (1997). Tüketim Toplumu, Çev.: Hazal Deliceçay - Ferda Keskin, ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. BAUDR‹LLARD, J. (1998). Foucault’yu Unutmak, Çeviren: Oguz Adan›r, ‹zmir: Dokuz Eylül Yay›nlar›. BAUDR‹LLARD, J. (2001). Tam Ekran, Çeviren: Bahad›r Gülmez, ‹stanbul:YKY, Cogito. BAUDR‹LLARD, J. (2005a). Anahtar Sözcükler, Çeviren: O¤uz Adan›r-Leyla Y›ld›r›m, Ankara: Paragraf Yay›nevi. BAUDRILLARD, J. (2006a). Kusursuz Cinayet, Çev.: Necmettin Sevil, ‹st.: Ayr›nt› Yay. BAUDRILLARD, Jean (2006b). Sessiz Y›¤›nlar›n Gölgesinde Ya da Toplumsal›n Sonu , Çev.: O¤uz Adan›r, ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. BAUDRILLARD, Jean. (2010). Simülakrlar ve Simülasyon, Çev.: O¤uz Adan›r, Ankara: Do¤u Bat› Yay›nlar›, BEST Steven ve KELLNER Douglas. (1998). Postmodern Teori, Çev.: Mehmet Küçük, ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›, KELLNER Douglas (2000). “Toplumsal Teori Olarak Postmodernizm: Baz› Meyda Okumalar ve Sorunlar”, Modernite Versus Postmodernite içerisinde, Derleyen ve Çeviren: Mehmet Küçük, Ankara: Vadi Yay›nlar›, ÖNK, Ürün Y›ld›ran (2009). “Baudrillard Perspektifinden Bir Kitle ‹letiflim ve Sanat Arac› Olarak Simülasyon Evreninde Televizyon” Selçuk ‹letiflim, 5, 4, (201-218). R‹TZER, George (1997). Postmodern Social Theory, New York, St. Luis, San Fancisco, Toronto: The McGraw-Hill Companies, Inc. SARUP, Madan (2010). Post-Yap›salc›l›k ve Postmodernizm, Çev. Abdülbaki Güçlü, ‹stanbul: K›rkgece Yay›nlar›, SLATTERY, Martin (2007). Sosyolojide Temel Fikirler, Çev.:Ümit Tatl›can-Gülhan Demiriz, Bursa: Sentez Yay›nc›l›k. STEVENSON, Nick (2002). Understanding Media Cultures, London: Sage Pub. fiAYLAN, Gencay (2002). Postmodernizm, Ankara : ‹mge Yay›nlar›, THIRY-CHERQUES, Hermano Roberto (2010) Baudrillard: Work And Hyperreality . RAE Eletrônica, 9(1). Eriflim: 10.06.2011, h t t p : / / r e d a l y c . u a e m e x . m x / s r c / i n i c i o / A r t PdfRed.jsp?iCve=205115349010

6
Amaçlar›m›z
• • • •

ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Post-yap›salc›l›kla post-modernizm aras›ndaki iliflkiyi aç›klayabilecek, Post-yap›salc›l›¤› yap›salc›l›ktan ay›rt edebilecek, Michel Foucault’nun temel düflünce ve kavramlar›n› tan›mlayabilecek, Michel Foucault’nun çal›flmalar›nda iktidar kavram›n›n önemini özetleyebilecek, Jacques Derrida’n›n düflüncelerini yap›salc›l›ktan ay›rt edebilecek, Jacques Derrida’n›n çal›flmalar›nda kulland›¤› temel kavramlar› aç›klayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
Post-Yap›salc›l›k Söylem Bilginin Arkeoloji Soykütük • ‹ktidar • Yap›söküm • Arfliv

‹çindekiler
• • • • • G‹R‹fi POST-YAPISALCILIK MICHEL FOUCAULT JACQUES DERRIDA DERRIDA’NIN TEMEL DÜfiÜNCE VE KAVRAMLARI • POST-YAPISALCILI⁄A YÖNELT‹LEN ELEfiT‹R‹LER

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida

Jan Pakulski ise süre giden sürecin yeni bir aflamas› ve yeni ortaya ç›kan e¤ilimler olarak ele al›rlar. (›) Birincisinde post-yap›salc›l›k dil ve literatür ba¤lam›nda ele al›n›rken (››) ikincisinde felsefe ve sosyal bilimler ba¤laO R verilecektir. Post-yap›salc›l›k. Bu yaklafl›m› iki teDÜfiÜNEL‹M mel kolda de¤erlendirmek mümkündür. Jacques Darrida. PierSIRA S‹ZDE re Bourdieu. Julia Kristeva ve Jean-François Lyotard’›n çal›flmalar›yla ortaya koyulmufl ve dünyaya yay›lm›flt›r. liberalizm.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida G‹R‹fi Post-yap›salc›l›k. mutaass›pl›k gibi ideolojik görünümleri de olan büyük teorilere karfl› duyulan belirsizlik ve flüphecili¤i ifade etmektedir. Bu ba¤lamda post-modern teori. post-modern teori. Afla¤›da bu iki temel ba¤lamdaki yaklafl›mlaraSyer D ‹ K K dilbilime AT Post-yap›salc›l›k. Jean Baudrillard. Ba- AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Michel Foucault. Roland Barthes. Zygmunt Bauman ve David Harvey gibi düflünürler ise post-modernizmi tamamen yeniden bir yap›lanma olarak de¤erlendirirler. s›n›rlar› belirsiz ve tart›flmal› olmakla birlikte post-modernizm. post-sanayi toplumu gibi kavramlarla birlikte kullan›lmaktad›r. Ferdinand de Saussure’ün temellerini att›¤› yap›salc› karfl› elefltirel nitelikte ayr› bir yaklafl›m olarak ortaya ç›km›fl olmakla birlikte yap›salc›l›kla pek çok ortak özelli¤e sahip olmas› nedeniyle literatürde kimi zaman yeni olarak SIRAyap›salc›l›k S‹ZDE da adland›r›lmaktad›r. 2002). TEL EV‹ZYON ça¤dafl toplumlar› analiz etmede yeni özel bir form olarak ortaya ç›kar ve bilim insanlar›n›n yaklafl›m›na göre ya sosyo-kültürel unsurlar›n yeniden yap›lanma süreci (post-modernization) ya da de¤iflimdeki yeni e¤ilimler olarak de¤erlendirilirler. en genifl tan›m› ile insan olma. U m›nda ele al›n›r. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Burada bir noktan›n daha belirtilmesi gerekir. Stephen Crook. bilginin söylemsel ve öyküsel oluflumunu ve kültürel elefltiri ve felsefi bir yans›mayla dil ile iktidar aras›ndaki iliflkiyi post-modern yaklafl›mla analiz ederler. Jean Baudrillard.François Lyotard. özellikle Louis Althusser. dünya ve anlamlar› oluflturma ve bunlar› yeniden üretme süreçleri aras›ndaki iliflkileri irdeleyen bir yaklafl›m olarak tan›mlanabilir (Belsey. ‹NTERNET Örne¤in Michel Foucault ve Jean. Bu entelektüel yaklafl›m yirminci yüzy›l›n son çeyre¤inde Fransa’da. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda K ‹ T A P “post” eklentisi bir bakma modernizasyona ve de¤iflime iliflkin pek ço¤unun sosyalizm. Fredric Jamerson.

Frans›z ve k›ta Avrupas› felsefecileri ve teorisyenlerinin entelektüel görüfllerini kapsar. post-moderniteyi geliflen kitle medyas›. 2006) de büyük oranda etkilenmifltir. dünyay› rasyonel. Ayr›ca farkl› bir anlamda dilbilimde de yer DÜfiÜNEL‹M bulur. plastik sanatlardan mimariye kadar pek çok alanda etkili olmufltur. modern sanat›n elitist ve avangartK(avan-garde) yap›s›n› ret etmesidir. sanattan beslenerek geliflmifl. sosyal parçalanma (fragmentation). 1950’lerle birlikte modern sanat kendi izole yap›s›n› kaybederek popülerleflmeye. esnek uzmanlaflma. Bu yaklafl›m. Baz› düflünürler. iletiflim ve kitle tüketimi ile yine kitle tüketimi ve yeni dönemin getirdi¤i ve yayg›nlaflan yönlendirilmifl iletiflim. geliflen kültürel ço¤ulculuk (pluralism). k›sa ömürlü sosyal yap›lanmalar. ‹nsan kültürünün yap›lar arac›l›¤› ile anlafl›labilece¤ini savunan ve bu görüfllerini özellikle dil üzerinde modelleyen yap›salc›l›ktan DÜfiÜNEL‹M büyük oranda etkilenen ama ondan farkl›laflan bir düflünce ak›m›d›r. 1997:9). yüzeysellik. T SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZY O N yy. Post-modern sanat›n en temel özelli¤i. POST-YAPISALCILIK Post-yap›salc›l›k. anti-humanizm. Aç›k ‹NTERNET . 1960’larla pop. dolay›s›yla gevflek biçimde yap›land›r›lm›fl. fikirlerin birlikte ele al›nmas› gerekti¤ini ileri süren kavramsal bir AMAÇLARIMIZ modeldir. sembolik tüketim ve zaman ve mekân›n daralmas› ile iliflkilendirir. Kayna¤› yap›salc›l›k olan post-yap›salc›l›k bundan dolay› yaSIRA S‹ZDE p›salc›l›kla benzer baz› özellikler tafl›makla birlikte (örne¤in her iki yaklafl›m da elefltirel olmakla birlikte) iki yaklafl›m›n birbirlerinden oldukça ayr› oldu¤u da bilinmektedir (SaAMAÇLARIMIZ rup. benzer flekilde dinî. GüS‹ZDE nümüzde de bu kavramlar üzerine tart›flmalar yo¤un olarak devam etmektedir. yy’›n ikinci yar›s›nda kültürel veS‹ZDE sanatsal bir ak›m olarak bilinen Dada veya Dadaizm. da yer bulur. post-modernizm. Örne¤in kültürel ço¤ulculukta genifl bir toplum içindeki daha ufak gruplar›n kültürel kimliklerinin korunmas› anlafl›l›rken politik ço¤ulculukta. Bu düflünce ‹NTERNET hareketi. politik gücün seçimlerle oluflmas›n› ço¤unlu¤un hegemonyas›n› SIRA S‹ZDE yaratmas› nedeniyle ret edilerek toplum içindeki farkl› gruplar›n eflit temsili amaçlan›r. genel olarak tek bir perspektiften ziyade farkl› perspektifler aç›s›ndan yaklaflmay› öngörür ve pek çok alanda kullan›l›r. disiplinler aras›” bir entelektüel harekettir (Marshall. olgular›n ticarileflmesi. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S O R U udrillard. populizm. post-modernizmin teorik formülasyonu olarak da düflünülebilir. P çeliflkili birbirinin olgular›n uzlaflt›r›larak birlefltirilmesi anlam›nda daha çok felsefe ve dinde kullan›lan bir kavramd›r. Avangart (avan-garde). yayg›nlaflan eklektizm (eclecticism). ba¤lamda Foucault D ‹ K K A Tdaha dikkat çekmek faydal› olacakt›r. Marshall’›n ifadesiyle (1999: 595) “Post-yap›salc›K ‹ T ASaussure’ün P l›¤›n esas baflar›s› dil kuram›n›n içinde yer alan radikal analitik olanaklar›. ampirik ve objektif ba¤lamda aç›klamay› vaat eder. farkl›laflma (differentiation). daha radikal bir yaklafl›mla post-modernizmin post-yap›salc›l›ktan DÜfiÜNEL‹M beslenerek geniflleyen yapay bir tart›flma oldu¤unu ileri sürerler. ayd›nlanman›n reddi ve var oluflçu feS O R U nomenolojiden (Davis. K ‹ T Az›tt›. Senkretizm (syncretism). L ‹ M alanlarda D Ü fi Ü N Efelsefi ekonomik. Biz burada bu tart›flmalara girmeden post-yap›salc›l›¤›n do¤uflu. Post-modernizmin temellerini Burada bir noktaya çok daha önceleri sanatsal ak›mlarda bulmak mümkündür. Crook ve arkadafllar› ise bu döneme iliflkin temel e¤ilimleri. D‹KK AT Post-yap›salc›l›k “1960’larda Fransa’da ortaya ç›kan ve h›zla di¤er ülkelere yay›lan genifl tabanl›. stillerdeki senkretizm (syncretism) ve geneldeSIRA tüm de¤erlerde artan bir liberalleflme olarak ortaya koymaktad›r.” D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET Post-yap›salc›l›k ve yap›çözüm veya yap›söküm (deconstruction). temsil edici bir fenomenden ziyade anlamland›r›c› bir fenomen fleklinde yeniden keflfetmesi ve geniflletmesi olmufltur. sanat aln›nda ilerici ve yenilikçi anlam›nda S O R Ukullan›lan bir terimdir. 20. ‘dil’ ve dile benzer flekilde toplumun anlaml› yap›lar veya sistemler olarak analiz edilebileceklerini varsayan yap›salc›l›¤›n yeniden yorumlan›fl› olarak tan›mlanabilir. Basit bir ifadeyle post-yap›salc›l›k. olgulara SIRA S‹ZDE yaklafl›mda tek bir paradigma yerine farkl› teorileri. Bu yaklafl›m. sundu¤u yeni perspektifler ve bu S O R U ve Darrida’n›n görüfllerine yer verece¤iz. Ayd›nlanma ile bafllayan modernite.120 Ço¤ulculuk. Bu aç›dan 20. 1999:595). bütüncül bir tutarl›l›¤› olanaks›z k›lmas› nedeniyle elefltirilir. SIRA TÖrne¤in E L E VS‹ZDE ‹dinsel ZYON varsay›mlarda ya da metinlerde bilimsel içerik aramak gibi. ‹NTER N E Tve politika kültür. ‹ T A P D‹KKAT Eklektizm. ticarileflmeye ve beraberinde uluslararas› boyut kazanmaya bafllaAMAÇLARIMIZ m›fl. post-modernizmin SIRA habercisi olarak kabul edilir.

bask›n Bat› felsefesi ve kültürünün elefltirisi niteli¤indedir. metafizik. yanl›fl yorumlara TELEV‹ZYON ve önyarg›lara maruz kald›¤›n› ileri sürer. Post-yap›salc›lar›n yap›salc›l›¤a olan elefltirileri ise iki ana tema üzerinde toplanmaktad›r: (›) Yap›lar›n kendi kendilerine yetmesi ve (››) bu yap›lar›n ikili z›tl›klardan oluflmas›. herhangi bir metnin içindeki ikili karfl›tl›klar›n (aç›kkapal›. Bat› kültürünün temel kabullerini teflS O R U hir ederek. kültürel kavramlar›n zaDÜfiÜN EL‹M man içinde nas›l de¤iflti¤ine odaklanarak ayn› kavramlardan flimdi ne anlafl›ld›¤›n› bulmaya çal›fl›r. Ünite . devlete karfl› iflçi ve ö¤renci isyanlar›n›n yo¤un olarak vuku buldu¤u politik kargafla dönemi içindedir. Bu ba¤lamda PostS‹ZDE yap›salc›l›k. Bu aç›dan feminizm. ancak elefltiri yolu ile ortaya ç›kar›labilecek ve diskalifiye SIRA S‹ZDE edilebilecek bilgiler setidir. Latince hiçlik anlam›ndaki “nihil” kökünden gelen temeldeDhayat›n üzerine kurulu felsefi bir ö¤retidir. metnin bütünlü¤ü aç›s›ndan tutars›z kullan›mlar›n› ele alarak yazar›n kurdu¤u kavramsal ayr›mlar›n baflar›s›zl›¤›n› aç›klamak için gelifltirilmifl bir metin okuma yöntemidir. Post-modern bak›fl. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P . SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P Post-yap›salc›l›¤›n temel önermeleri afla¤›daki gibi s›ralanabilir: 1. estetik ve ahlak yarg›lar›na iliflkin bir tercihi de¤erlendirmenin rasyonel bir yolunu sunmaz. daha bask›n olan bilgilerin arkas›na saklanm›fl. Post-yap›salc›l›k. çünkü “sebebin” kendisi de kendi yolunda k›s›tl› bir tarihsel formdur ve sebeplerin vaat etti¤i kesinlikler art›k yoktur. bir gerçekli¤in oldu¤unu kabul eder ve e¤er do¤ru metotlar kullan›l›rsa bu gerçekli¤in bilgisine ulafl›labilir oldu¤una inan›r. ‘subjugated knowledges’ kavram›yla iki fleyi kasteder: (›) Bir tarafta formal organizasyonlar›n içinde gömüDÜfiÜNEL ‹M lü olan veya maskelenmifl tarihsel içerikler.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 121 Yap›çözüm veya yap›söküm. K A T tarihe bak›fl Yap›salc›l›k ile post-yap›salc›l›k aras›ndaki en temel farkl›l›klar›ndan aç›lar›d›r. bilifl seviyesinin veya bilimselli¤in alt›nda yer al›rlar (Foucault. bilginin nas›l üretildi¤ini temel araflt›rma SIRA sorunsal› olarak ka‹NTERNET bul eder. S O R U delilikle ilgili kültürel tutumlar›n bir tarihidir. bir bak›ma bu elefltirileri hakl› ç›karman›n araçlar›n› sunmufltur. 2003:7). 3. eski düflünce kal›plar›n› söküp atarak bir temizleme yapar ve yeni bir anlama biçiminin yolunu açar. 2. Bu naif bilgiler. iyi-kötü. yap›salc›l›¤›n aksine tarihseldir. Tarih ve kültürün yap›lar› koflulland›rd›¤›ndan “yap›lar›n”. Varoluflcu SIRA S‹ZDE nihilizm. (››) diskalifiye edilmifl olan bilgi serileri (Foucault. Post-yap›salc› düflünce ak›m›n›n ortaya ç›kt›¤› 1960’l› y›llarda Fransa. Moral de¤erlerin gerçekte var olmad›klar› ve sonradan soyut olarak ortaya ç›kt›¤›n›. bu doktrinin di¤er temel yaklafl›m›n› oluflturur. yaflam›n somut bir anlam›. Foucault’nun “subjugated knowledges” (tutsak bilgiler) olarak adland›rd›¤› bu farkl› bak›fl aç›lar›. ‹flte post-yap›salc›l›k. Ço¤unlukla var olufl formunda karfl›m›za ç›ksa da epistomoloji. Dolay›s›yla Foucault. gerçekli¤in AMAÇLARIMIZ bulunmad›¤›n› ve bu ba¤lamda bilginin de mevcut olamayaca¤› iddias›. anarflizm gibi alternatif felsefelere olan ilginin artt›¤› bir dönemdir. 1980:82). ‹ K K A T anlams›zl›¤› Nihilizm. D ‹ K biri. Yaflam›n temel referans noktalar› olan normlar. kurallar ve yasalar›n bulunmamas› hâlini ifade eden “anomi” hâli ile birlikte an›labilmektedir.6. Oysa post-modernizm bu güvene sahip de¤ildir. devaml›devams›z vb. Post-yap›salc›lar. Bu bilgiler. tarihe göreli yaklafl›rlar ve evrimsel bir çizgi üzerinde geliflti¤i tezini ret ederek raslant›sal olgulara dayal› oldu¤unu iddia ederler. de¤erler. nihilizm. Dolay›s›yla bir nesneyi anlamak için hem nesnenin kendisini hem de bu nesneyi üreten bilgi sistemleri bir arada incelenmelidir. amac› ve gerçek bir de¤erinin olmad›¤›n› ileri sürer. Tarih farkl› seçeSIRA S‹ZDE nekler sunar. gerçeklik. ve ontoloji alanlar›nda da kullan›lmaktad›r. Örne¤in Foucault’nun “Delili¤in Tarihi” adl› eseri.

tekil anlamlar illüzyonunu üreten bilgi sistemlerini ve kabullerini “yerinden ç›karmak” t›r. gibi) aras›ndaki gerilimlere sahiptir. Post-yap›salc›lar. hatta y›ld›z bir ö¤rencisiydi. . hiyerarfli içinde “bask›n olan›n temel niteli¤i” kavram›n› reddederler. akademik ve siyasi ba¤lant›lar› nedeni ile akademik h›rslar› olanlardan beklendi¤i üzere yüksek okul ö¤retmenli¤i yapmak yerine bir süre ‹sveç. 6. birbiriyle çat›flan bilgi hükümleri (toplumsal cinsiyet. (Sonradan bilinmeyen bir nedenden dolay› Paul ismini reddetmifltir. tekil ve tutarl› bir varl›k oldu¤u görüflüne kat›lmazlar. Post yap›salc›lar “benli¤in” ayr›. onun belli de¤iflkenlerle (örne¤in kimlik ba¤lam›nda ) olan iliflkisinin analizi büyük önem arz eder.122 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› 4. Aksine birey. “Yap›salc›l›k. Asl›nda yaflam biçimi. Dolay›s›yla post-yap›salc›l›kta bir kültür nesnesinin ne anlama geldi¤ini anlamada. Her ne kadar farkl› düflünürlerin benlik hakk›ndaki görüflleri farkl›laflsa da post-yap›salc›lar benli¤in söylemlerle infla edildi¤i görüflünü s›kl›kla paylafl›rlar. MICHEL FOUCAULT Foucault’un Yaflam› Foucault’un yaflam›n› iki boyutta de¤erlendirmek gerekir: (›) Biri standart kal›plar içindeki kiflisel yaflam tarihi. do¤rulu¤u metnin ‘arkas›nda’ ya da ‘içinde’ görürken post-yap›salc›l›k okuyucu ile metnin karfl›l›kl› etkileflimini üretkenlik olarak görmektedir” (Sarup. kariyer vb. (››) di¤eri kendine özgün s›ra d›fl› yaflam biçimi (Gutting 2005). birey taraf›ndan. s›n›f. Bir metin yazar›n›n amac›. ünlü bir taflra ailesinin o¤ludur. Babas› ise baflar›l› bir doktordu. anlam›n›n ve tekil bir var olufla sahip oldu¤u fikrini reddederler. zaman›n ünlü filozofu Sarte ile birlikte bir protesto gösterisinde (Gutting 2005). felsefesinin bir uygulama alan› gibiydi. böylelikle yazara sabitlenmeden di¤er anlam kaynaklar› da araflt›r›l›r (farkl› okuyucular. kültürel normlar ya da di¤er metinler ba¤lam›nda). 7. yani gösteren taraf›ndan infla edilir. Bu alternatif kaynaklar›n birbirleriyle tutarl›l›k göstermeleri de gerekmez. Böylelikle. okuyucu için ikincildir.) O. Ona göre yeni bir bilgiye ulaflmak ancak tüm s›n›rlar›n zorlanmas›yla mümkündü.1 Foucault. Dolay›s›yla bireyin benlik alg›s› onun nesnelerin anlamlar›n› yorumlamas›nda kritik bir rol oynar. yani gösterilen. Daha ziyade amaçlar›. Her birey. yazar›n yerini al›r. anlam ve var olufl yaratabilir. ›rk. Takip eden sekiz y›l içinde kolayl›kla kürsü sahi- Resim 6. Post-yap›salc›lar bir metnin tek bir amac›n›n. 5. Polonya ve Almanya gibi ülkelerde dolaflm›flt›r. Foucault. 1997: 12). Bu yer de¤ifltirme yazar› merkezden alma olarak de¤erlendirilir. gösterilen gösterenin önceli¤ine göre konuflur. Doktora tezini tamamlarken Sorbonne’un en güçlü profesörlerinden biri taraf›ndan desteklenmifl ve hemen tezinin bas›lmas›n›n ard›ndan dönemin belli bafll› entelektüellerinden olumlu elefltiriler alm›flt›r. Post-yap›salc› metin analizlerinde okuyucu. Paul Michel Foucault prestijli bir okul olan École Normale Supérieure’un parlak. Bu iliflkileri anlaman›n tek yolu. herhangi bir metinle ilgili olarak yeni ve bireysel amaç. Anlam. bu iliflkileri analiz ederken bask›n olan ile itaat eden aras›ndaki ba¤›ml›l›¤› a盤a ç›karmakt›r.

Birçok yerde dersler vermifltir. Söz konusu yazar. yaflam›n›n D ‹ kendi K K A T felsefesi ile olan örtüflmesidir. Roussel’›n önemi. ‹NTERNET Burada Foucault’un yaflam›na özel yer vermemizin amac›. o anti-psikiyatri hareketinin. bilimsel tart›flmalar›nda alevlenmifltir. Roussel’›n 1894 y›l›ndan ölümüne kadar geçen sürede zaman›n›n tamam›n› yaz›lar›na vermesini sa¤lam›flt›r. kapitalist sisteSIRA S‹ZDE min düflünsel temeli olan modernitenin y›k›lmas› yönünde entelektüel çaba olarak de¤erlendirirler.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 123 bi olmufltur. O mevcut sisteme tamamen karfl›d›r. Belli say›daki kürsüye alan›ndaki en önde gelen bilim insanlar› seçilerek getirilmektedir. onu befleri ve sosyal bilimlerde en önde gelen figür yapm›flt›r. Di¤er yandan da dünyay› dolaflarak (Japonya. bilginin s›n›rlar›n› zorlayan kiflidir ve yaflam› da bu çerçevede de¤erlendirilebilir. mevcut epistemeye de (bilgiye de) karfl›d›r. Ona göre yazar. sadece kendini ifade edecek bir teknikle yazmak isteyen bir yazard›r. sonra hikâyenin sonunda kelimelerin bir harfini de¤ifltirerek tamamen farkl› bir anlam› olan bir sonla bitiriyorK ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . California ve di¤erleri) dolu salonlarda konferanslar vermifl ve gittikçe artan bir flekilde politik hareketlere DÜ fiÜNEL‹M kat›lm›flt›r. Yüksek seviyeli dersler ise sadece konunun uzman› araflt›rmac›lar ve profesörlerin kat›l›m› ile kapal› olarak gerçeklefltirilmektedir.Kkendinden bafllayaSIRA S‹ZDE rak di¤er tüm özgürlüklerin ba¤›ms›z ve adanm›fl bir ateflli savunucusudur. Örne¤in bir metin içinde ilk önce deyimlerin tamamen farkl› anlamlar›n› kullanarak hikâyeye bafll›yor. eflcinsel özgürlüklerinin etkili S O R U bir kahraman› hâline gelmifltir (Gutting 2005:2). AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P SIRA S‹ZDE Gizlemli (ezoterik). Bu s›rada suç ve seks üzerine yazd›¤› iki kitap. Brezilya. Onun her türlü bask›ya karfl› duydu¤u nefret. gerçekten de daha önce ünlü bir psikiyatrisin araflt›rma konusu olmufl ve bu doktor onun dönüflüme u¤ram›fl dini saplant›lardan dolay› ac› çekmekte oldu¤u teflhisinde bulunmufltur. Ünite . AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Foucault’un yaflam›na iliflkin de¤inilmesi gereken di¤er bir konu da onun ayn› ‹ T A P zamanda politik bir kat›l›mc› ve eylemci oldu¤udur. D‹KKA T College de France.6. Onun 1966 y›l›nda yay›mlanan kitab› Les mots et les Choses (‹ngilizce “The Order of Things” olarak yay›mlanan kitap. Hatta pek çok yazar da pek ço¤u eski Marksist olan Foucault gibi kiflilerin bu post-modern düflüncelerini. Roussel’›n çal›flmalar› ‘avangart’ standartlara göre bile oldukça ayk›r›d›r. Etkisi arzulad›¤› gibi olmufltur. Avrupa’n›n en geliflmifl laboratuvarlaSIRA S‹ZDE r›na sahip olup onu ayr›cal›kl› k›lan di¤er bir özelli¤i de derslerin kat›lmak isteyen herkese aç›k olmas›d›r. belli bir grup için olan anlam›nda TE LEV‹ZYON DÜfiÜNEL‹M kullan›lmaktad›r. Foucault. Babas›n‹NTERNET dan kalan servet. 1530’da kurulmufl Fransa’n›n en prestijli yüksek e¤itim kurumlar›ndan biridir. S O R U ‹NTERNET D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Foucault ve Post-yap›salc› Düflüncelerinin Ortaya Ç›k›fl› K ‹ bir T A kitabevinden P Foucault’nun akademik analizlerinin bafllang›ç noktas› olarak rastlant›yla ald›¤› ve ihmal edilmifl s›ra d›fl› bir yazar olan deneyci (experimentalist) Raymond Roussel (1877-1933)’a ait bir kitap olmufltur. bir edeT Eyaz›lar›n›n L E V ‹ Z Y O N megalobiyat teorisinden ya da hareketinin temsilcisi olmas›ndan çok man bir duyarl›l›¤a sahip olmas›d›r. Foucault.) akademik olarak en çok satanlar aras›na girmifl ve onu Sartre gibi Fransa’n›n temel düflünürleri aras›na sokmufltur. 1984 y›l›nda öldü¤ünde çoktan düzinelerS O R U ce kitab›n konusu olmufltur ve bundan sonra ünü daha da artm›flt›r (Gutting 2005). ülkemizde Kelimeler ve fieyler ad›yla yay›mlanm›flt›r. hapishane reformunun. Öncelikle araflt›rman›n hedeflendi¤i okul. pek çok tirana karfl› D ÜfiÜNEL ‹M için sunulmufl bir “alet kutusu” olarak görmüfltür. Birkaç y›l sonra da süperSIRA S‹ZDE elit College de France’›n seçimlerini kazanm›flt›r. O en TE LEV‹ZY O N durmak gizlemli (belli özel gruplar için olan) çal›flmalar›n›. O.

aflikar bir flekilde dilde bireyin (öz) kayb› ile sübjektivitenin d›fllanarak yok say›lmas›n›. ayn› flekilde söylemler de praS O R U (Layder. özneyi merkeze oturtan teorilere (fenomenoloji. Sistematik bir teori gelifltirme konusunda isteksiz olan ve tek bir do¤runun. Foucault’nun bu yazar üzerinden yapt›¤› tart›flma. onun öznelli¤i d›fllamas›d›r. Örne¤in entelektüel çevreler taraf›ndan yap›salc› ve özellikle de post. yoksa onlar› d›flar›da tutmak için mi kulland›¤›n› bilemeyece¤imiz gibi. Foucault. herkes için geçerli olan de¤erler hiyerarflisidir ve kültür. hiçbir ‘yüze’ sahip olmamak için yazmaktad›r” (Gutting 2005: 6). Ayn› zamanda onun bu flekilde ölümü bizleri. düflünce ve sembolik sistemler) arac›l›¤› ile üretilen toplumsal bir kurgudur” (Layder.124 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› du. seçici ve d›fllay›c›d›r. Sturrock 2003). 2006:135-136). yoksa kurtarmaya gelenleri engellemek için mi kendini kilitledi¤i bilinmemektedir. Foucault’nun analizlerinde iki temel vurgu tikleri biçimlendirir bu duruflunu özetler: D‹KKAT DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ . anlam. SIRA S‹ZDE 1 Foucault’nun yap›salc›l›¤a yönelik elefltirilerini araflt›r›n›z? SIRA S‹ZDE ‹nsanlar yaflant›lar›n› kendilerine aç›k. müphem ölümüne merkezî bir yer vermifltir. ölümle iliflkilendirmifltir. Birey. sinlikle söylemlere dayan›r ve onlar› biçimlendirir. Roussel’›n çal›flmalar›n› analiz etmeye çal›fl›rken yazar›n karanl›k. bu tavr›n› flöyle özetlemifltir: “Benim temel ilgim hayat›mda ve çal›flmalar›mda baflta oldu¤um kifli olmamakt›r” (Gutting 2005:6). özneleri bir iktidar alan› ve belirli pratikler seti içinde konumland›ran toplumsal söylemler (dil. sosyal olarak infla edilmifl anlamlar araD Ü fi Ü N E L ‹ M ‹nsanlar›n gündelik hayatta içinde yer ald›klar› pratikler kec›l›¤› ile sürdürürler. Ve onun ölümü bizleri bu iki soruyu çözmemizi de engellemifltir. sembolik etkileflimciler gibi) karfl› bir tav›r almas›d›r. 2006:136). Roussel otel odas›n›n kilitli kap›s›n›n (önceleri daima aç›k tuttu¤u) hemen önünde yerde bulunmufltur ve yazar›n belki kap›y› kendini kurtarmak için açmaya m› çal›flt›¤›. yoksa kapamak m› istedi¤ini bilemeyiz. akademik çal›flmalar›ndaki duruflu ile örtüflmektedir.yap›salc› ak›m içinde an›lan Foucault. sosyoloji ve tarih gibi disiplinler aras› bir düzlemde yap›salc›l›k ve post-yap›salc›l›kla organik ba¤lar› olan karmafl›k bir yap› gösterir. psikoloji. hikâyelerinde karakterlerin deneyimlerine yer vermemifl. aksine her taraftan toplumsal belirlenimlerle kuflat›ld›¤›n› kabul eder. Ona göre “özne” fikri. onun anahtar› insanlar› içeri almak için mi. bireylerin toplumsal pratiklerini tan›mlayan ve mümkün k›lan söylemlerin unsurlar› aras›ndaki iç iliflkilerin bir ürünüdür. Roussel’›n yaz›lar›ndaki ‘Nas›l kitaplar›m› kesin ifadelerle yazabilirim’ ifadesi ile belirtti¤i gibi ‘anahtar’la iliflkilidir. sadece objeleri ve eylemleri betimlemifltir. anlam›n yarat›c› kayna¤› de¤ildir. edebi olarak da bu ‘anahtar›’ kullan›rken yazar›n metnin anlam›n› açmak m›. gerçe¤in olmad›¤›na inanan Foucault’nun çal›flmalar› felsefe. Foucault. Foucault’nun bu yazardan en çok etkilendi¤i nokta. Yazar›n bu tutumunu Foucault flöyle ifade etmifltir: “O. Foucault’ya göre yazar›n ölümündeki bu durum. Ancak çal›flmalar›n›n tüm bu giriftli¤ine karfl›n net olarak söylenebilecek en temel duruflu. psikiyatri. birçok yerde kendisinin herhangi tek bir paradigman›n sad›k taraftar› olmad›¤›n› dile getirmifltir (Lotringer 1989: 60. Foucault. onun kitaplar›nda kulland›¤› edebi anahtar ile kendisinin ve hikâyelerindeki karakterlerinin bask›lanan sübjektif yaflamlar›na iliflkin görüfllerimiz aras›ndaki ba¤lant›y› de¤erlendirmekten de al›koymaktad›r (Gutting 2005:7). Yazar. yap›salc›l›¤a elefltirel yaklaflmakla birlikte bu noktada yap›salc›larla hemfikir olarak öznenin do¤as› gere¤i özgür olmad›¤›n›. Yazar. Bu ba¤lamda kültür.

Asl›nda bu iki kavram (arkeoloji ve soykütük) aras›ndaki farkl›l›k. olmayanlar üzerinde hakimiyet kurabilir ve Tonlar› edebilirler. söylemlerin kendisine. bugün bizim ne oldu¤umuza yol açan süreçleri anlama kanal› olarak tarihe bakmakt›r. S O R U iç bütünlü¤e sahip tutarl›. çok parçal› ve çok k›s›ml›d›r. Arkeolojik analizin amac› sadece belli tarihsel dönemlere ait söylemsel oluflumlar ile onlar›n içinde yer alan tikel söylemlerin ortaya ç›k›fl›n› mümkün k›lan biçimsel epistemik koflullar› a盤a ç›karmakt›r.6. Ancak e¤er bir farkl›l›k aramak gerekirse arkeoloji. kullan›fll› bilgi formlar›n› üretmek için “fleylerin organize oldu¤u” düzleme odaklan›r. 1971:78). (Foucault 1972:138). söylem ve toplumsal konumlar› tan›mlayan pratikler ve iktidar iliflkileri alan› içinde oluflur. imajlar›. “flimdiki zaman›n tarihini” yazabilmek için geçmiflte kalan tutars›z. Ona göre dil. ilk dönem çal›flmalar›nda iktidar taraf›ndan belirlenen benlikten analizlerinde benli¤i d›fllasa da belirsizlik ve çeliflkileri ortaya koyar. Bu kavram. temsil ediliflleri betimlemeye çal›flmaz. Dolay›s›yla Foucault’ya göre birey bilinçli. Bu bilgilerin ›fl›¤› alt›nda Foucault’nun temel görüflleri. 1972). Soykütük: Foucault’nun metodolojisinde bir di¤er önemli kavram da soykütük kavram›d›r. tekni¤i ampirik verilere dayanarak yap›lan “düzenlerin” yap›lar›n›n analizidir (Foucault. temala‹NTER NET r›. Yani soykütük. asla maK ‹ T A P sum ve tarafs›z bir ifade arac› de¤ildir. Bir baflka deyiflle arkeoloji. söylemler içindeki düflünceleri. Çünkü her ikisinin de amac› ayn›d›r.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 125 (I) Bireylerin güdüleri yerine söylem/pratiklere odaklanarak nesnellik düzleminde çal›flmal›d›r. belli kurallara uyan pratikler olarak söylemlere odaklan›r. Söylemler belli kurallara uyan pratiklerdir (Foucault. güç ve egemenli¤e verdi¤i önemi SIRA S‹ZDE yaklafl›m›n›n odak noktas›ndan ç›kart›p bu eksikli¤i gidermeye çal›fl›r (Best ve Kellner. farkl›l›k ve benzerliklerin belirlendi¤i düzleme odaklan›yorsa soykütük. (II) Nesnel güç iliflkileri üzerinden nesnel toplumsal formlara yönelmelidir. kendini kontrol edebilen. daha çok iktidar iliflkileri ve bu iliflkilerle biçimlenen politik teknikleri. çeliflkili kurallar› ve izleri incelemek ile ilgilidir. Ünite . rasyonel bir varl›k de¤ildir. en önemli unsurdur. Foucault. Söylemler. Arkeoloji. ‹ktidar taraf›ndan belirlenen benlik. kulland›¤› önemli teknik terimlerin baz›lar› ve temel eserleri ünitenin devam›nda k›saca ele al›nm›flt›r. Foucault’un Temel Düflünce ve Kavramlar› Benlik Foucault’ya göre benlik. Son dönem çal›flmalar›nda ise benlik teknolojilerine yo¤unlaflan Foucault. Arkeoloji: Arkeoloji kavram› ise Foucault’nun yaklafl›m›n› betimleyen en önemli kavramlardan biridir. D ‹ K K A T söz eder ve Foucault. Çünkü bir söylemi kullanabilme özel bir alan›n bilgisine sahipli¤in ifadesidir ve bu bilgiE L E V ‹ Zkontrol YON ye sahip olanlar. iktidar iliflkilerinin ifadeleridir ve bu iliflkilerle ba¤lant›l› pratikleri ve konumlar› yans›t›rlar (Layder 2006:137). Yap›salc›l›¤›n mikro/makro düalizmini nedenlerini aç›k olarak ortaya koyamasa da (pek çok konuda belirsizDb›raksa da) ret eder ÜfiÜNEL‹M ve özne olan bireyi “öldürür”. 1991:65) SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Söylem-Arekoloji-Soykütük-Arfliv Söylem: Foucault’nun analizinde dil. bu kavram› bize mücadelelerin tarihsel bilgisini oluflturmam›z› sa¤layacak ve bu gün bu bilgiyi taktik olarak kullanmam›z› mümkün k›lacak olan bilimsel bilgi ile yerel hat›ralar›n birK ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . belirsiz ve kafa kar›flt›r›c›d›r.

Foucault’daki epistemenin ilk anlam›. episteme ise daha ult (1972). kullanmay› önerir (Foucault. güç mekanizmalar› sayesinde do¤ru ve yanl›fl›n temellerinin ay›rt edilebilece¤i bir düzlem olarak da betimler. ‘Bilginin Arkeolojisi’ni yapar. Foucault. bir SIRA S‹ZDE epistemeden di¤er epistemeye ani de¤iflmeler kaydetmifltir. Bu kavramlar›n hiçbirinin kehanette ya da tahminde bulunma de¤eri yoktur. Michel Foucault. kuran “gerçe¤in” belli temel koflullar›n›n oldu¤udur. Arfliv: Bu ba¤lamda baflvurdu¤u di¤er bir teknik kavram da arfliv kavram›d›r. Onun analizinde önemli olan konuflma eylemlerinin daha derindeki anlamlar›d›r. Ancak Foucault ile birlikte kavram farkl› bir kuramsal çerçeveye oturtulur. buradan hareketle. Apriori ayn› zamanda deneyden sonra anlam›na gelen aposteriorinin de karfl›t› olarak kullan›lmaktad›r. düz anlam sorununu da parentez d›fl›na al›r. Foucault. Bir bütün olarak yaflama yön veren anonim düflünceler. genel anlam› olan bilgi tan›mlamas›na ba¤l› olarak ele al›nD‹KKAT m›fl ve de¤erlendirilmifltir. tarihin tüm dönemlerinde neyin kabul edilebilir oldu¤unu seçen. O. tarihin b›rakt›¤› sözel izlere gönderme yapmak üzere kullan›r. salt bir önerme (propositions). yani bilimsel söylemi belirleyen ve yap›land›ran kurallar bütününün kodlar›n›n çözümüne giriflir. Belli bir konuflma tarz› olarak da betimler (Foucault 1972). söylem kavram›n›. yüzy›ldan itibaren de¤erlendirir. gerekli inan›fllar bu kodlarla belirlenir. söylemin en temel birimi olan ifadeyi (statement) analiz etmeye yönelir. Epistemolojik alan ise belli bir zaman diliminde ve S O R U yerde belli bilgi biçimlerinin ortaya ç›k›fl›n› flekillendiren koflullard›r. Foucault’nun yaklafl›m› söylemsel belirlemeler bak›m›ndan Kant’›n apriorileriTEL EV‹ Z Y O Nçok Thomas Kuhn’da görülen paradigma kavram›na benzer. Bu kitapta. 1994:42). episteD Ü bilgiyi fiÜNEL‹M me terimini belli bir yerde ve zaman diliminde bilimsel bilgi üretimini belirleyen yap›lar› ifade etmek için kullan›r. burada kullan›lan dizge anlam›d›r.126 Sözcük anlam› önsel olan apriori felsefede deneyden önce olan anlam›nda kullan›lmaktad›r. Ona göre ifadeler bir söylem alan›nda ortaya ç›kt›klar› koflullara ba¤l›d›r. temel olarak bilgi ve kültürün ayn› altyap›s› ile ilgilenir ki Foucault bunu. ifadelerdeki tutars›zl›klar› da ortaya ç›kararak antropolojik bir ‹NTERNET D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . bu kitap›nda bilim tarihini inceleyerek “epistemoloji veya episteme” yap›lar›n›n. Ancak Foucault bu çal›flmalar›n› yepyeni bir perspektif ve yöntemle (“soykütü¤ü” ve “arkeoloji”) gelifltirir ve özellikle 17. Bunlar sadece s›n›rl› tarihsel düzenlerin/kurallar›n betimlemeleridir. Bu ipuçlar›n› araflt›ran bir kifli dönemin tarihsel apriorisini ve bilimini araflt›ran bir kifli de dönemin epistemisini anlayabilir. orijinali 1969 y›l›nda yay›mlanan Bilginin Arkeolojisi (The Archaeology of Knowledge) adl› çal›flmas›d›r. Bu ba¤lamda di¤er önemli bir eseri. Bu kitab›n temel tezi. Soykütük. Foucault öncesinde episteme. Foucault’yu entelektüel camiada öne ç›kartan en ünlü eseri ise 1966 y›l›nda yay›mlad›¤› Kelimeler ve fieyler ‹nsan Bilimlerinin Bir Arkeolojisi (The Order of Things: An Archaeology of the Human Sciences) adl› çal›flmas›d›r. Buna göre episteme. o ifade analizlerinde sadece gerçeklik sorununu parantez d›fl›na almakla yetinmez. Foucane. verili bir tarihsel dönemdeki tüm kültürel ve düflünsel K ‹ T Abelirleyen P farklar› kendinde temel düzen ya da ana kod olarak aç›klanabilir. genel kan›lar. Onun “ifadeye” olan tutumu radikaldir. Belli bir tarihsel dönemin ya da kültürün geçmiflinde b›rakt›¤› bütün maddi ipuçlar›n›n koleksiyonunu ifade eder. tek tek düflünürlerin etkileriyle olmam›fl. detayl› bir flekilde ne yaz›l›p söylendi¤ine ba¤l› olarak gerçeklik iddialar›n›n nas›l ortaya ç›kt›¤›n› ve bunun söylemsel formasyona nas›l uygun düfltü¤ünü sergilemeye çal›fl›r. Foucault’nun çal›flmalar›n›n önemli bir k›sm› epistemolojinin tarihi üzerineSIRA S‹ZDE dir. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U li¤i olarak. Ona göre düflünüAMAÇLARIMIZ flümüzün ya da ussall›¤›m›z›n kuruluflu. Böylelikle Foucault. Örne¤in Foucault’ya göre “bilimsel söylem”. konuflma eylemi (speech act) ya da söz (utterances) de¤ildirler. bir dizge olarak ortaya ç›km›flt›r. insanlar›n bilme ve tasarlama yollar›n› nas›l flekillendirdi¤ini tart›fl›r.

Kuflkusuz her söylem. Ancak temel odak noktas›n› gücün kayna¤›. Bilginin araflt›r›lmas› basitçe daha önceden var olmufl nesneleri ortaya ç›karmaz. 2006). Bilginin birbiri ile bu çeliflkili pratikleri. bir dilin gramerinin ancak belli önermelerin yap›lmas›na müsaade etmesi gibidir. Ancak Marx’tan farkl› olarak “derinlerde bir yap›”n›n oldu¤una inanmaz. ‹ktidar› “tüm sosyal beden” deneyimler. her zaman her yerde vard›r. Çünkü ona göre tüm sistem ve onun tutars›z kurallar› ifadenin kimli¤ini belirler. Dolay›s›yla ona göre söylemlerin otonom katmanlar›n› araflt›rman›n hiçbir faydas› yoktur ta ki biri bunu pratikler. politik iliflkiler vb gibi di¤er katmanlarla iliflkilendirinceye kadar. Ayr›ca söylemin tüm kültürel formlar›n temeli olmad›¤›n› da tart›fl›r. daha çok. Foucault. sosyal iliflkiler. insanlara empoze edilen d›flsal belirleyicilerin meselesi de¤ildir. modern dönemde hangi yollarla birey üzerinde bilginin ve devletin gücünün artt›¤›n› tart›fl›r. onlar›n tarihini ya da do¤uflunu araflt›r›r. gerçeklikleri ba¤lam›nda araflt›rmaktan ziyade. Foucault. “bilgiyi a盤a ç›karmay›” sahiplenen “birbiriyle çeliflkili/tutars›z pratikleri” (discursive practice) veya konuflma eylemlerini analiz etmeye çal›fl›r. “hay›r” diyendir. ekonomik pratikler ve süreçlerin dahil oldu¤u çeliflkili olmayan pratiklerin listesini yapar (Foucault. 1972:162). Söylem. iliflkiden baflka bir fley de¤ildir.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 127 durufltan farkl›l›k gösterir. üzerinde araflt›rma yap›lan nesnelerden ba¤›ms›z de¤ildir ve onlar›n sosyal ve politik muhtevalar› içinde anlafl›lmal›d›r. örne¤in bilimsel söylem gibi. Foucault’ya göre (1980:139) negatif iktidar. daha sonraki çal›flmalar›nda Nietzsche’den “soy kütü¤ü” yaklafl›m›n› ve Marx’tan ideoloji analizini ödünç alarak bilgi üretimi ile politik güçlerin nas›l birbiri ile girift bir iliflki içinde oldu¤unu göstermeye çabalar. Ona göre iktidar. politik olaylar. bu anlamda sadece yaz›l› metinlerde de¤il belirli kurumsal ve örgütsel pratiklerde de mevcuttur (Layder. Ona göre “söylemi” ya da “toplumu” tarafs›z olarak inceleyebilecek hiçbir bak›fl aç›s› yoktur. . problem çözücüdür. en küçük seviyedeki sosyal iliflkilerde de vard›r. aç›s›ndan nas›l etkilendikleri üzerine temellendirir (Sarup. Foucault’nun ilgisini çeken iflte bu iliflkilerdir. Çünkü gerçek ifadeler tutars›z bir sistemdeki zaten tek ihtimaldirler.6. Tutars›z pratikler kavram›. ‹ktidar basitçe bask›lay›c› de¤il üreticidir. Foucault. onlar› aktif olarak yarat›r ve biçimlendirir de. 1988). Pozitif iktidar ise telkinde bulunur. bir fleyin yap›lamayaca¤›n› ve yasalar› güçlendiren güçtür. yani böylelikle “olas› ifadeler”i gerçek olanlar›ndan ay›rt etme diye bir fley yoktur. ama yine de iktidar alan› oluflturma ifllevine sahiptir. böylelikle gerçeklik iddialar›n›n tarihini göstererek bilgi arkeolojisi yapmaya çal›flt›¤›n› söyler. Örne¤in sanat ve müzik gibi formlar tutars›z ya da çeliflkili de¤ildir. Bilginin Arkeolojisi adl› eserinde Foucault. Sadece devlete ait de¤ildir. Bu durum. Söylem-‹ktidar-Kontrol Söylem. ifadeleri. Bir tarihçi olarak sadece gerçekten tarihte meydana gelmifl ifadeleri betimlemeyle ilgilenir. psikolojik tutumlar› vb. tutars›zl›¤› oluflturma rollerinin d›fl›nda ve ayr›ca böyle bir oluflum esnas›nda ortaya ç›kart›labilmesi mümkün olan ifadeleri incelemeyi de reddeder. farkl› bilgi formlar›n› üreten ve organize eden tarihsel ve kültürel aç›dan özel kurallar setini ifade eder. bu tutars›z pratikleri (discursive practice). O. Foucault. sistematik olarak kodlanmam›flt›r. iktidar ve kontrol aras›nda organik bir korelasyon vard›r. bireylerin kimlikleri. kurumlar. ‹ktidar›n kullan›m› stratejiktir ve savafla benzerdir. Ünite . iktidar›n kimde oldu¤u ve iktidar›n bu gücünü ne amaçla kulland›¤› gibi konulardan ziyade. Ancak tercih edilen tekniklere göre iktidar pozitif ya da negatif olabilir.

Bu iktidar biçimleri (›) mutlak iktidar.128 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Foucault. 2010b). iflsizleri. Uygulanan iflkenceler. ‹nsanlar›n kilit alt›nda tutularak kapat›lmas›na iliflkin araflt›rmalar›na disiplin. Bu dönemde verilen cezalar.2 Panoptik Hapishane Tasar›m›. zamanlama ve bireylerin davran›fllar› üzerine uygulan›r. Bu sistem tipinde suç. Hapishanenin Do¤uflu (2010b) ve Klini¤in Do¤uflu (1973) adl› çal›flmalar›nda güç teknolojileri terimi ile ifade etti¤i farkl› iktidar biçimlerinin oluflumunu ve nas›l kullan›ld›¤›n› tarihsel bir bak›fl aç›s›yla irdeler. okul ve ordu gibi kurumlar›n› incelerken kullan›r. disiplin daha çok iktidar›n tecrübe edildi¤i yollardan biridir. t›marhaneler ve manast›rlara kapat›lmaya bafllanm›flt›r. yy. gözetleme memurunun gözlenenler taraf›ndan görünmedi¤i daire biçiminde bir bina) ad›n› verdi¤i bu gözetim sistemi ile insanlar cezaevleri. (››) disipline edici iktidar ve (›››) biyo-iktidard›r. disiplin de¤ildir. Resim 6. Gözetim teknikleri ile pekifltirilir. Foucault’ya göre (1973) disipline edici iktidar geliflerek 18-19. Foucault. Mekân. da mutlak iktidar›n yerini al›r. sosyal sistemde bireylerin davran›fllar›n› düzenleyen bir iktidar mekanizmas›d›r. 2006:139). Mutlak ‹ktidar Foucault’ya göre feodal düzende ve monarflik sistemlerde iktidar tebalar› üzerinde s›n›rs›z bir güce sahip hükümran bir kiflide cisimlenir. geleneklere ayk›r› davrananlar› k›saca sosyal olarak üretime kat›lmayan veya zararl› olan herkesi içermifltir. ceza ve hapishaneler ba¤lam›nda da devam etmifltir. monark›n mutlak iktidar›na karfl› bir tehdit olarak alg›lan›r ve suçlunun herkesin (halk›n) gözü önünde ve ibret verici. hastane. korkutucu bir biçimde cezaland›r›lmas› gerekti¤i düflünülür (Layder. keyfi bir zulüm de¤il aksine kral›n bu dünyadaki iktidar›n›n ritüel bir icras› olarak bilinçli bir biçimde tasarlanm›fl düzenli pratiklerdir (Layder 2006:139). hayat kad›nlar›n›. Ancak Foucault. laf anlamayan insanlar›n kilit alt›nda tutuldu¤u kurumlar›n ortaya ç›kt›¤› bir hareketin bafllad›¤›na iflaret eder. Bu yeni iktidar. Disipline Edici ‹ktidar Disiplin. bekar anneleri. kral veya merkezî bir otorite figürüne kay›ts›z flarts›z itaati içerir. Foucault Delili¤in Tarihi (1995) adl› kitab›nda 17. bu terimi disipline edilmifl toplum anlam›nda kullanmad›¤›na dikkat çeker. yy. Avrupa’s›nda mant›¤›n› yitirmifl. Jeremy Bentham taraf›ndan tasarlanan Panoptikon (içerden ayd›nlat›lan hücrelerin ortas›nda yükselen bir gözetleme kulesinin yer ald›¤›. orijini ve hapishane. Bu hareket sadece delilere yönelik de¤ildir. baflar›s›z intihar girifliminde bulunanlar›.Illinois State/1954 (Gutting 2005) . Foucault’ya göre iktidar. disipline edici toplum kavram›n› o toplumun tarihini. zamparalar›. Ancak bugün bile mutlak iktidar›n kal›nt›lar› vard›r. insanlara fiziki cezalar uygulamaktan ziyade onlar› sürekli kontrol alt›nda tutar. Foucault. Mutlak iktidar. modern dönemin hapishane anlay›fl›n› modern dönemin cezaland›rma biçimleriyle karfl›laflt›r›r. Foucault bu hareketi “büyük kapat›lma” olarak kavramlaflt›rm›flt›r. vahflete ve uygulanan vahfletin de sergilenmesine dayan›r (Foucault.

düzenleme gayreti içine girdikleri görülmektedir. sürekli gözetlendiklerini düflünerek istendik davran›fllar sergilemeye çal›fl›rlar. “Bilginin ‹radesi” (1984) kitab›nda politik iktidarlarla beden aras›ndaki iliflkiyi irdeler ve cinselli¤i kullanarak iktidarlar›n tarihsel süreç içinde bireylerin . K›saca bu disiplin tekni¤inin amac›. Örne¤in Foucault. Yani bireyler de “kendini-gözetimi” genel bir gözetim sisteminin bir parças› olarak içsellefltirirler. doktorlar gibi profesyonellerin iktidar›d›r ve t›pk› hükümlülerin hapishanede yatma sürelerinin hukukçular taraf›ndan belirlenmesi gibi bireylerin hastanede.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 129 Ancak zamanla Panoptikonun mant›¤› hastaneler. psikologlar. Ancak bunun için uygulad›klar› yöntem -tercih ettikleri teknik kapatma. Görünür olma. Orta Ça¤ döneminden bafllayarak delili¤in nas›l “ruhun hastalanmas›” fikrinden Freud’la birlikte zihinsel bir hastal›k olarak kabul edilmesine gelindi¤ini aç›klamaktad›r. Örne¤in dinsel bir pratik olan “günah ç›karma” 18-19. istenen davran›fl› göstermeyenleri “normallik standartlar›na” uymalar›n› sa¤layarak “normallefltirmektir. Cinselli¤in Tarihi (2010a) adl› kitab›nda modern ça¤da biyo-iktidar olarak adland›rd›¤› farkl› bir iktidar biçimini tart›fl›r. Foucault’nun temel eserleri aras›nda ilk s›ray› alan Delili¤in Tarihi (1995) adl› çal›flmas›nda ise. onlar› kapal› mekânlarda sakl› tutman›n ve günümüzde de sürekli gözetim alt›nda bulundurman›n mant›¤› temelde ayn›d›r. Klini¤in Do¤uflu (1973) adl› kitab›nda bir tarafta hastanenin geliflimini ortaya koyarken di¤er taraftan t›bbi müflahede (kontrol. bir çoban›n sürüsünü gütmesi gibi yönlendirmek için belli teknikler kullan›r. yüzy›ldan sonra politik birimlerin demografik yap›y› kontrol etme. Disipline edici iktidar insanlar›n davran›fllar›na odaklan›rken biyo-iktidar›n temel hedefi do¤rudan insan bedenidir. sosyal hizmetler gibi pek çok uzmanl›k alanlar›n›n söylemleri bireyleri ikna ederek çok daha yayg›n ve ince bir formla itaate zorlar. ›fl›¤a ç›kma bir aldatmacad›r. psikiyatri. Buradan elde edilen bilgiler sosyal bilimlerin veri taban›n› oluflturmufltur ki bu bilgiler. do¤urganl›k. Ünite . da laikleflmifltir ve insanlar en gizil duygular›n› ve cinsel pratiklerini itiraf etmeye. okullar ve hatta fabrikalara kadar genifl bir organizasyonlar a¤› içinde kullan›lmaya bafllanm›flt›r. hastal›k. Modern devlet de insanlar›n davran›fl›n› ayn› biçimde flekillendirmek için. Foucault’ya göre (1995) iktidar teknolojilerinin ortaça¤›n karanl›k zindanlar›ndan bafllayarak ayd›nl›k modern hapishaneye ve uzman denetimine do¤ru olan de¤iflimi asl›nda bir yan›lsamad›r. yaflam süresi. yy. bireyler herkese uygulanan e¤itim ve ›slah metotlar›yla “itaatkâr” uydular hâline getirilir. Daha çok söylemler gelifltirerek iktidar ve kontrolü gündelik hayata tafl›rlar ve yayarlar. Bireylere fiziki olarak eziyet etmenin. Basit bir mant›kla do¤um ölüm oranlar›. Bu ba¤lamda insanlar›n sosyal hayattan çekilerek nas›l tecrit edildi¤ini ve tedavi ad› alt›nda hastan›n uygun görülen davran›fllar› sergileyinceye kadar nas›l vahflete maruz kald›¤›n› ortaya koymaktad›r. nas›l davranmalar› gerekti¤inin belirleyicisi de uzmanlar›n kararlar›d›r. program uygulay›c›lar›. iffla etmeye teflvik edilmifllerdir. gözetim alt›nda tutma) nosyonunu tart›flmaktad›r. deyim yerindeyse (tar›m ve hayvanc›l›k kültürlerinde görülen). Bu ba¤lamda cinsellik alan› kontrol edilmeye çal›fl›l›r. “Görme/gözetleme” ile modern toplum bilginin iktidar› ile insanlar›n yaflam alanlar›n›n her yan›n› her an kontrol etmektedir. Foucault. Bu ba¤lamda t›p. sosyal kontrol mekanizmalar›n› oluflturmak için kullan›lmaktad›r. okulda ve benzeri yerlerde ne kadar kalacaklar›n›n.6. Biyo-‹ktidar Foucault. Böylelikle bireyler. Böylelikle. Özellikle 18.men etme ya da zarar vermeyi içermez. diyet ve beslenme al›flkanl›klar› üzerinden bir tür nüfus planlamas›na odaklan›r. Bu iktidar.

iktidarlar bilgi yoluyla yeni faaliyet alanlar› ve tipleri yarat›rlar.2004) AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Derrida.3 SIRA S‹ZDE (1930 . toplum ve insanAMAÇLARIMIZ la ilgili bilgi alan›nda bir tür hermeneutik kurgu yaparak hem modernizmin bilim anlay›fl›n› elefltirme hem de bir post-modern toplum bilgisi oluflK ‹ T A P turma sorununu çözmeye çal›flm›flt›r. Bu aç›dan t›p ve psikiyatri biliminin yükseliflinin derin. Foucault gibi dönemin belli bafll› ayd›nlar›n› yetiflti‹NTERN ET ren. di¤er iki ciltte (“The Use of Pleasure” ve “The Care of the Self”) ise Antik Yunan ve Roma’da cinselli¤in rolünü. içgüdüsel ve gizemli bir cinsellik söylemini yaratt›¤›n› tart›fl›r. Bat› felsefesinin metafizi¤ini elefltirel analize tabi tutarak yap›söküm olarak bilinen metodu gelifltiren ve hem yap›salc› hem de post-yap›salc› olarak an›lan D‹KKAT bir Frans›z sosyal felsefecidir. bask›n aç›klama olarak kabul edilmifl ve temel varsay›mlar› da günlük söylemlere kadar s›zm›flt›r. ‹nsanlar. itaatkâr bedenler. on dokuz yafl›nda Althusser. bas›lmam›fl son cildinde de bu aç›dan Hristiyan dönemini ele alm›flt›r. TELEV‹ZYON Derrida. Yani onun ünlü deyimi ile “özne ölmüfltür”. Ancak yap›salc›l›¤›n ve post-yap›salc›l›¤›n temel fikirleri üzerine de eleflSIRA S‹ZDE tiriler yazm›fl (Culler 1981) ve Feyerabend’in anarflik karfl› ç›k›fl›n› daha derli toplu ve sistematik hale getirmeye çal›flm›flt›r. Derrida. Bu ba¤lamda iktidar mekanizmalar› insanlardan ba¤›ms›zd›r.130 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› bedenleri üzerinden onlar›n bedenlerini e¤iterek nas›l sosyal olarak üretici hâle getirildiklerini ortaya koymaya çal›fl›r. kurumsal ve örgütsel pratikler. psikolojik yönelimler gibi) iktidar iliflkilerinin ürünüdür. SIRA S‹ZDE 2 Eskiden çocuklar›n› hocaya verirken ebeveynlerin söyledi¤i “Eti senin. Derrida’ya göre bilimin amac›. Foucaut’ya göre (1973:363) kendi hakk›m›zdaki bilgimiz iç görü de¤il yans›mad›r. yayg›nd›r yani her yerdedir. Ancak entelektüel birikimini çok daha er- . 1996:37). Böylece de bu yolla öznenin kendi cinsellik deneyimi biçimlenmekte ve kontrol edilmektedir. tüm nüfusun ekonomik ve sosyal yönden idaresinin stratejik arac›d›r. yeni söylemler arac›l›¤› ile üretilen bilgi. 2. Yukar›dan de¤il toplum içinde uygulan›r. Foucault’ya göre moodern iktidar biçimlerinin do¤as›. Ona göre beden. kemi¤i benim. uygun cinsel davran›fllar ve normal ve sapk›n cinsel kimlik tipleri üzerine gelifltirdi¤i bu söylem.” deSIRA S‹ZDE yifli size Foucault’nun tasnifindeki hangi iktidar biçimini ça¤r›flt›r›yor? DÜfiÜNEL‹M JACQUES DERRIDA S O R U Jacques Derrida’n›n Hayat› DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT Resim 6. daha sonra kendisinin de dersler verece¤i Paris’teki Ecole Normale Supérieure’e (Yüksek Ö¤retmen Okulu) gitmifltir. do¤ru temsildir ve bilim önermeleri bu do¤ru temsilin arac›d›r (fiaylan. Bireysel öznellik (kimlik. sadece iktidar taraf›ndan üretilen iflleyifl kanallar›d›r. Özellikle t›p bilimlerinin gelifltirdi¤i normal cinsellik biçimleri. 1. 1930 y›l›nda Cezayir’in El-Biar kasabas›nda do¤mufl. Dört ciltlik bu eserinin “Bilginin ‹radesi” (The Will to Knowledge) adl› ilk cildinde (1998) son iki yüzy›lda iktidar›n bir yönetim biçimi olarak cinselli¤in fonksiyonunu ve biyo-iktidar›n ortaya ç›kmas› ile olan iliflkisini. Kesintisizdir. rutinler ve kimlikler üzerinden flekillendirilir.

Onun yap›söküm fikrinin iki anahtar noktas› bulunmaktad›r. Derrida’n›n bu ba¤lamda ortaya att›¤› temel araçsal teknik kavramlar›. 1960’lar›n bafl›nda Sorbonne’da dersler vermifltir.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 131 ken bir dönemde Rousseau. Derrida’ya göre dil veya metinler. varl›k. iz. Çünkü “aflk›n bir göstergenin yoklu¤u” söz konusudur. biri po- . Gramatoloji. bizim dünyay› nas›l yorumlayaca¤›m›z› yap›land›r›r. herhangi bir yap›n›n ya da sistemin her fleyin oradan geldi¤i ve her fleyin ona gönderme yapt›¤› veya geri döndü¤ü bir noktay›. Kierkegaard. Camus gibi yazarlar› okuyarak yapmaya bafllam›flt›r ve Nietzche. kad›n erke¤e karfl›. ‹lk makaleleri Fransa’da sol avant-guarde teorinin forumu ifllevini üstlenen Tel Quel dergisinde yay›mlanm›flt›r. 1956 y›l›nda kazand›¤› bir bursla ABD’ye Harvard Üniversitesine gitmifl. Derrida. kök noktas› yani sistemin yaratan› var oldu¤una göre bu yap›n›n kayna¤›n› araflt›r›r. ikinci terim birincinin bozulmufl hali olarak görüldü¤ünden her ikisi de karfl›l›kl› olarak birbirine z›t olan terimler eflit de¤erde de¤ildir. ilk olarak 1952 y›l›nda dilbilimci Ignace Gelb’in ileri sürdü¤ü bir kavram olup yaz›m sisteminin dil ile olan iliflkisini analiz etme çabas›ndaki bilim olarak k›saca tan›mlanabilir. bir merkezî konumland›rma gereklili¤ine iflaret ederek Bat› felsefesinde bu merkezi aram›flt›r. Valery. idea bazen de felsefi bir sistemin veya inançlar setinin ne söyledi¤ine ba¤l› olarak bilinçalt› oldu¤unu görmüfltür. bireysel somut pratiklerden ziyade yap› sökümcüde de sistemlere ya da yap›lara bakmaya devam eder ve ikincisi bütün sistemlerin veya yap›lar›n bir merkezi. Gide. K›saca Heidegger’i takip ederek Derrida da dilin bizi biçimlendirdi¤ini düflünmüfltür: “Metin”. ak›l ya da madde gibi merkezlerin baflka nosyonlara dayanak olmalar› söz konusu olamaz. Tanr›. zihni. daha kullan›fll› bir yap› kurmak (re-construction) üzere tarihsel anlam evrelerine geri dönüfller yapmakt›r. oyun ve yap›sökümüdür. ‹lki. Oysa Derrida’ya göre idea. metinlerin çoklu yorumlar›n› ortaya ç›karacak bir teknik olarak yap›söküm tekni¤ini gelifltirmifltir. metnin d›fl›nda hiçbir fley yoktur ve bütün metinlerin birden fazla anlam› vard›r. Bu yüzden bir metnin tam ve en son yorumunun yap›lmas› imkâns›zd›r. 1965’ten sonra da Ecole Normale Supérieure’da asistanl›k yapm›flt›r. metin. Ünite . onu gerçek olarak anlad›¤›m›z bir alan yarat›r. Ve Bat› metafizi¤inde bu merkezin bazen bir Tanr› ya da madde bazen insan›n benli¤i. 1960’ta Paris’e dönerek 1964’e kadar Sorbonne Üniversitesinde. ifle yap›sökümde bafl› çeken figür olarak yap› ve yap›n›n kayna¤› olan merkez fikrini irdelemeyle bafllam›flt›r. Heidegger ve Husserl’den özellikle etkilenmifltir. ve bu z›tl›klar hiyerarflik olarak tan›mlanm›flt›r. Ayn› y›llarda tarih ve yaz›n›n do¤as› üzerine incelemeleri Critique dergisinde yay›mlanm›flt›r. Derrida. Bu çal›flmalar. O. Derrida’ya göre sistemler. DERRIDA’NIN TEMEL DÜfiÜNCE VE KAVRAMLARI Yap›söküm Yöntemi ve Metin Özellikle Heidegger and Nietzsche’den etkilenen Derrida’ya göre dünya bir metindir. fark. yazar›n düflünce dünyas› üzerinde büyük etki yaratan Gramatoloji Üzerine adl› kitab›n›n temellerini oluflturmufltur. Husserl’in Geometrinin Kökeni adl› çal›flmas›n› uzun bir önsözle Frans›zcaya çevirmifltir. ‹flte Derrida’n›n temel amac› yap› söküm yöntemiyle klasik Avrupa düflünce yap›s›n› (construction) söküp (de-construction) ondaki malzemeyle yeni. Metinler. konuflma yazmaya karfl› vb.6. Derrida’ya göre Bat› düflünce yap›s› z›tl›klara dayan›r: iyi kötüye karfl›. daima yap›salc›lar›n analiz etti¤i temel birimlerden oluflur-z›t çiftlerve bu sistemlerde z›t çiftlerin bir taraf› daima di¤erinden daha önemlidir. Nietzsche. Derrida yap› söküm yöntemini infla etmek üzere önce Bat› felsefesinin/düflüncesinin meta fizi¤ini ortaya ç›karma gayreti içine girmifltir. dünyan›n do¤al bir yans›mas› de¤ildir.

yani DÜfiÜNE L ‹ M gösteren (signifer) ile gösterilen (signified) aras›ndaki birebir mütekabiliyet görüflüne karfl› son derece elefltirel yaklaflmaktad›r. den yol bundan böyle D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Derrida yaz›n›n. ancak dilbilimsel teoriler ba¤lam›nda konuflman›n. . Post-yap›salc›l›¤›n yap›salc›l›ktan kopuflunu ilan etti¤i yer. Bu nedenle post-yap›salc›l›k Saussure’cu dura¤an gösterge (sign) birli¤ine. içtenlikli. 1997:12).132 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U zitif di¤eri ise negatif olarak de¤erlendirilir. bunun yerine okurun performans› geçmifltir. Hegel yaz›y› türetilmifl tesadüfi. Baflka bir deyiflle ele al›nan ürünün edilgen bir tüketimi olarak düflünülen okuma edimi de¤ergesini [status] yitirmifl. Yeni yaklafl›m gösterilenden gösterene do¤ru bir yer de¤ifltirmeyi gerekli k›lmaktad›r. cü görüfl) son derece elefltidenle post-yap›salc›l›k. olas› tek tafl›y›c›s› olarak görüldü¤ünü söylemektedir. örne¤in iyi/kötü z›t çiftinde iyi olan taraf de¤erli oland›r ve kötü iyinin egemenli¤indedir. Rousseau’ya göre de yaz›. D‹K KAT Sarup’a (1997: 12) göre yap›salc›l›k ile post-yap›salc›l›k aras›ndaki en önemli ay›rt edici özelliklerden biri fludur: “Yap›salc›l›k do¤rulu¤u metnin ‘arkas›nda’ ya da ‘içinde’ görürken post-yap›salc›l›k okuyucu ile metnin karfl›l›kl› etkileflimini üretkenlik olarak görmekSIRA S‹ZDE tedir. d›flsal ve gösterenin kopyas› olarak nitelerler: Fonotik. Rousseau. Derrida’ya göre bütün Bat› felsefesinin en temelinde. kat çekmektedir (Güncü. Her terim ancak di¤eri ba¤lam›nda anlam kazan›r. Bat› felsefesinde. Ayd›nl›k/karanl›k. yaln›zca ilkini temsil etmek amac›yla vard›r (Derrida 2011). erkeksi/kad›ns›. Aristo. Yap›salc›l›k. rel yaklaflmaktad›r. çünkü “flimdi var olma” ile birleflir. sa¤/ sol gibi bütün çiftlerde birinci terim ikinciye göre daha de¤erlidir.J. Bu neAMAÇLARIMIZ dura¤an gösterge birli¤ine (Saussure. ikincisi. Post-yap›salc›l›¤›n yeni gösterge sisteminde gösterilenden gösterene do¤ru bir kay›fl söz konusuS O R U dur (Sarup. De¤ergesi ile ereklili¤ini [finality] yitirmifl oldu¤undan do¤rulu¤a giK ‹ T A P ister istemez dikenli olacakt›r”. belirsizliklerin befli¤i olarak görüldü¤üne dikda art›¤› görünüfllerin. biri konuflmak için orada olmal›d›r. 2005:20). Baflka SIRA S‹ZDE bir deyiflle ele al›nan ürünün edilgen bir tüketimi olarak düflünülen okuma biçimi statüsünü yitirmifltir. yorumsamac›l›¤›n radikal kanad›na aç›lan yolun belirginleflmesi ile olmufltur. Derrida en ünlü çal›flmas›nda özellikle konuflma/yazma karfl›tl›¤›na bakm›fl ve konuflman›n daima yaz›dan daha önemli görüldü¤ünü söylemifltir. Bu. Derrida’ya göre Saussure de bu gelene¤in takipcisidir ve ona (Saussure) göre de dil ve yaz› iki farkl› iflaret sistemidir. baflka bir deyiflle var olan kavram karfl›tl›klar›n›n en kökeninde. konuflman›n temsilinden baflka bir fley de¤ildir. belki iyi/ kötü de oldu¤u gibi apaç›k bir z›tl›k de¤ildir. Derrida’n›n Bat› felsefesinde ilgilendi¤i temel karfl›tl›klar ya da yap›lard›r. ayd›nl›k karanl›k olmayand›r veya tam tersi. J. ancak çok acayiptir ki bir nesnenin imaj›n› belirlemek için çok daha fazla çabalar. söz (logos) ile yaz› ayr›m›n›n yer ald›¤›. do¤rulu¤u metnin “arkas›nda” ya da “içinde” görürken post-yap›salc›l›k okuyucunun ve metnin karfl›l›kl› etkileflimini üretkenlik olarak görmektedir. “ iflaretin iflareti”. dilin ilk flekli olarak konumland›r›lmas› ve yazman›n sadece konuflman›n kopyas› ya da uyarlama‹NTERNET s› oldu¤una iflaret edilmesi yeterli bir kan›tt›r. hep bu anda oldu¤unun düflünülmesi nedeniyle gerçek ile do¤rulu¤un tek kayna¤›. Aristoya göre konuflulan kelimeler zihinsel tecrübelerin sembolleridir ve yaz›lm›fl kelimeler ise konuflulan kelimelerin sembolleridir. Derrida’ya göre konuflma imtiyazl›d›r. bundan dolay› sözün ya da konuflman›n dolays›z. konuflmac›n›n o anda yap›lmam›fl bir konuflman›n kal›nt›s› ya T E L E V ‹ Z Y O N yan›lg›lar›n. ‹flte bu z›t çiftler.

sistemin merkezidir ve varl›¤›n›z›n dili ve sizin di¤er her parçan›z “parole” sözün bir parças›d›r. özünde sabit. ‹flte ona göre Bat› toplumunun en temel sorunlar›ndan biri. Mevcudiyet metafizigi. yoklu¤un di¤er z›t taraf›d›r ve varl›k daima yok oluflun üstündedir. çünkü bir merkez taraf›ndan sabitlenmemifltir. sistemlere merkezlik görevini yapacak bir deste terime sahiptir: varl›k. . sistemin unsurlar›n› bir yerde bir arada tutan bir merkez olmad›¤›ndan mutlak veya kesin bir gerçek veya anlam da yoktur. Böylelikle Derrida klasik “benmerkezci” Avrupa bak›fl aç›s›na da ciddi bir elefltirel tav›r göstermektedir. Oysaki Derrida’ya göre var olan her kültürel yap›. Konuflmak için orada olmas› gereken bir benli¤in olmas› fikrini Derrrida. “mevcudiyet/bulunufl metafizi¤i” olarak adland›r›r. Dolay›s›yla anlam. Dili bir sistem olarak bir arada tutan ve yaratan merkezî bir kavram ya da fikir yoktur. bir ve tutarl› olan “benlik” vard›r ki. merkeze hep “ben”i al›p farkl› olan›. Var oluflun yoklu¤a olan üstünlü¤ü yüzünden her sistem. madde. hümanist fikirleri pekifltirmifltir. her fley bu sistemin bir parças›d›r. Bir bireyin.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 133 Konuflulmufl bir kelimenin o konuflmay› yapan›n var oluflunu garantilemesi fikri. yani ötekini “ben”in kategorileriyle de¤erlendirmesidir. Örne¤in benli¤i bir çeflit sistem olarak kabul edersek yapt›¤›m›z. Burada belirtilmesi gereken di¤er bir önemli nokta ise Derrida’n›n “yap›sökümü” teriminin ister istemez bir “ötekini” gerektirmesidir. Derrida. varl›¤›n var oluflunu garanti eder. ‹flte. insan. daima belirsiz. öz. göstergelerin (ya da iflaretlerin) iflaret ettigi ve bu göstergelerden tamamen ba¤›ms›z bir varl›k alan›n olanaks›zl›¤›n› ileri sürer ve gösterenden ba¤›ms›z bir gösterilenin mümkün olmad›¤›n› ortaya koyar. Bu arada Derrrida’n›n düflünce sisteminde “dil”in bir sistem ya da bir yap› olarak bir merkezi olmad›¤›n› dikkate almak bir di¤er önemli noktad›r. Derrida için “dil”in bir yap› ya da bir sistem olarak bir merkezi yoktur. Bu. bu “ben” dedi¤inizde ne anlama geldi¤ini bilen parçan›zd›r. Ona göre Bat› düflünce sisteminde konuflma var olufl ile birleflir ve her ikisi de hem yazmadan ve hem de yokluktan üstündür. düflündü¤ümüz.6. Varl›k. sistemi yaratan fleydir ki sistemin tüm parçalar›n›n aras›nda iliflki oldu¤unu garanti eder ve sistemin kurallar› taraf›ndan yönetilmeyen sistem ötesi bir fleydir. “mevcut olma” Platon’dan Descartes’a ve hatta kendi dönemine kadar tüm bat› felsefesinin merkezidir. Derrida’ya ve post-yap›salc›l›¤a göre bunun kendi metotlar› için çok merkezi bir sonucu vard›r. ‹flte konuflma ve var oluflun imtiyaz›n› Derrida logocentrism olarak kavramlaflt›rm›flt›r ve o Bat› felsefesinde hem söz hem de ak›l anlam›na gelen bu ayr›cal›kl› logos anlay›fl›na karfl› bir durufl sergilemifltir. Derrida’ya göre bu terimlerin her biri bir sistemin merkezi olarak iki amaca hizmet eder. neyin söylendi¤inin kayna¤› olan gerçek bir benlik vard›r. Dil daima de¤iflir ve hareket eder. gerçek. Ünite . Fiziksel ya da zihinsel yaflam›m›z›n çekirde¤inde. Tanr› vb. Bu öz benlik veya “ben”. Dolay›s›yla “ben” söyledi¤iniz ve yapt›¤›n›z her fleyin bir parças›d›r ve sizin varl›¤›n›z› ve var oluflunuzu garanti eder. Bat› felsefesi. Bat› felsefinde tüm düflünce sistemlerinin ortak temel sav›n›n. hissetti¤imiz vb. sonuçta hepsi ba¤›ms›z bir mevcudiyet ya da varl›k alan›n›n oldu¤u varsay›m›ndan hareket eder. çoklu ve geçicidir. Derrida. Konuflma ve var oluflun bu imtiyaz›n› ise Derrida logocentrism olarak kavramlaflt›r›r ve Bat› felsefesinde hem söz hem de ak›l anlam›na gelen bu ayr›cal›kl› logos anlay›fl›na karfl› bir durufl sergiler. bilinç. Sistemin unsurlar›n› bir yerde. karfl›s›ndakini anlamas› için salt kendini referans noktas› olarak kabul etmemesi gerekir. konuflma ve eylem aras›nda dolays›z bir ba¤ oldu¤una ve böylelikle de öznelli¤in merkez olmas›na dayand›¤›n› deflifre ederek logosun Bat› felsefesi içindeki ayr›cal›kl› konumunun yaz›y› de¤ersiz k›ld›¤›n› göstermifltir. flekil. Böylece anlama iflaret eden iflaretlerden ya da göstergelerden ba¤›ms›z bir anlam alan›n›n olamayaca¤›n› göstererek hiçbir koflula ba¤l› olmayan bir bulunuflun ya da mevcudiyetin söz konusu olamayaca¤›n› belirtir. Ona göre. benzersiz niteliklere sahiptir ve o özgünlü¤ü anlamak için “ben” bak›fl aç›s›ndan vazgeçmek gerekir. bir arada tutan bir merkez olmadan mut- Derrida’ya göre Bat› düflünce sisteminde söz/konuflma (logos) var olufl ile birleflir ve her ikisi de hem yazmadan hem de yokluktan üstündür. bütün bir sistemin ç›kt›¤› ve anlam›n› garanti etti¤i bir merkez oluflturur ki bu merkez.

En tarafs›z oldu¤u düflünülen yazarlar bile. Böylelikle bu z›tl›¤›n ima etti¤i düzenin (s›ran›n) ya da hiyerarfliye iliflkin de¤erin kesin veya kat› olmad›¤›n› göstermektir. Ancak onun çabas› bu çiftlerde ima edilen hiyerarfliyi tersine çevirmek de¤ildir. Bu metoda. Bu kavram› Derrida Frans›zca différence kelimesinden kendi türetmifltir ve de gösteren ve gösterilen ba¤lam›nda hem “fark/ayr›m” hem de “erteleme” anlam›na gelmektedir. bir düflünsel hareket olarak yap›sökümü ile temelde dikkatimizi bu dilsel istikrars›zl›klara çekmek istemektedir. rasyonalizmin sabit temel kayas›n›. Çünkü hem infla etmenin hem . Derrida ’ya göre (Derrida and Houdebine 1973) okuma dönüflümcüdür ve metinler çoklu yorumlara aç›kt›rlar. daima çoklu olas›l›klar sunar ve biz de nesnelli¤i bulma çabas› içinde iken bile asl›nda bu metinselli¤in d›fl›nda kalamay›z. Dolay›s›yla reddedilemez gerçekleri felsefi olarak anlamaya odaklanmaktan ziyade yap›sökümcü. daha ziyade bu iki terimin aras›ndaki “/” iflaretini silmektir. ancak bu birbiriyle yar›flan yorumlar›n geçerlili¤ini. ‹z Derrida’ya göre tüm metin bu kabullerin izlerini içerir ve sonuç olarak da bu metinler. Yani anlamlar. tüm metnin “differance” (fark) sergiledi¤ine iflaret eder. 1967:54). Nitekim Derrida. dil içinde bulunan ve ima edilen bu hiyerarflilerin fark›nda olarak yeniden yorumlanabilir (Derrida.2000). çoklu yorumlar›n batakl›k kumlar›na çevirmifltir.Yap›söküm. Derrida’ya göre birbiriyle rekabet eden yorumlar yap›labilir. Yani yap› sökümün en temel iddias› metinsel analizlerde kesinli¤in/mutlak anlamlar›n imkâns›z olufludur. ‹flte Derrida. O hâlde metnin üreticisi yazar ve tüketicisi okur ve farkl› okurlar aras›ndaki iletiflim esnas›nda herkes için hiç de¤iflmeyen sabit bir anlam›n “var oldu¤undan” söz etmek mümkün de¤ildir. herhangi bir dilsel gösterge setlerinin birbirinden farkl› pek çok anlam dizisi meydana getirebilece¤ini (ki bu anlam dizilerinin ço¤u gayri ihtiyaridir) göstermeye çal›fl›r. Ne var ki “yap› sökümü”. Derrida’ya göre bu istikrars›zl›¤›n d›flavurumu olan “différance”›n söylemimizin her an›nda var olmas› dilin bireyler aras›nda istikrarl› bir anlam iletme arac› oldu¤una dair inanc›m›z› da yok etmektedir (Sim.(Robinson. Fark ve Erteleme (Differance) Ancak bu. fark›nda olmadan. Anlamlar kaygand›r. Bu ba¤lamda Derrida. istikrars›zd›r. düflüncelerini meydana getiren gösterge sisteminin zihinlerindeki karfl›l›¤› olan biliflsel flemalar›na yans›yan izlerini kaç›n›lmaz olarak eserlerine tafl›rlar. asla son noktaya yani gerçe¤e varabilece¤imiz anlam›na gelmemektedir.134 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› lak veya kesin bir gerçek veya anlam yoktur. ba¤lam içinde hem gösterilenin gördü¤ü fonksiyona hem de biliflsel flemam›zdaki onun imajlar›na gönderme yapt›¤›ndan sürekli olarak hem “farkl›lafl›r” ve böylelikle hem de hiçbir zaman tam ve kesin olan nihai anlama var›lamayaca¤›ndan sürekli kesin “anlama”ya kadar bir ertelenme durumu vard›r. bir tür y›kma ya da tahrip etme ifllemi de¤ildir. çoklu ve geçicidir. Ancak anlamlar. Dil daima de¤iflir ve hareket eder. Bu asl›nda yap›sökümün belirmeye bafllad›¤› noktad›r. 2000:32-33). “deconstruction/yap› söküm” denmektedir. Ona göre “anlam”. yorum yapmadan de¤erlendirebilece¤imiz hiçbir yol yoktur. bir sistem içindeki bu z›t çiftlerin fonksiyonunu araflt›r›rken bu karfl›tl›¤›n cebirsel oldu¤una iflaret eder (a=b olmayand›r). çünkü bir merkez taraf›ndan sabitlenmemifltir. Dolay›s›yla anlam daima belirsiz. Metinsellik (Textuality). do¤alar› gere¤i sabit de¤ildirler ve ba¤lamlar içinde yer de¤ifltirmeleri halinde de de¤iflirler.

al›fl›ld›k anlam›yla “analiz”e benzemeyip bir tür oyunu and›ran serbest bir aland›r (Sarup. Yani kavramsal hiyerarflilerin üretti¤i metafizikleri deflifre edip yap›land›¤› tarz› çözmektir (Aktay 1996:196). Böylece “anlam oyunu” sonsuz/bitimsiz bir oyuna dönüflür. sonra onu karalamay› ve sonra hem sözcü¤e hem de karalamas›na metinde yer vermeyi önermektedir. Bu ba¤lamda bir sözcü¤ün üstü çizilir. Yap›söküm. terimin anlam›n›n bizim için net olmad›¤›n› söylemektedir. S O R U SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ . D ‹ K K ADizisi. ‹smet Birkan. çünkü sözcü¤ün yerine geçebilecek daha baflka bir sözcük yoktur. BilgeSu Yay›nc›l›k/Felsefe Ankara. Bu nedenle yorum. fakat bir yandan da sözcük metin içinde üstü çizili olarak tutulur. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M 3 SIRA S‹ZDE S O R U DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT S O R U SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ Gramatoloji. sadece yap›laflman›n temel unsurlar› aras›ndaki karfl›tl›¤›n kendi öz mant›¤›na ne kadar ters oldu¤unu göstererek eski sistemi sökmektir.. Bu ba¤lamda “üstünü çizmek. anlam tutars›zl›¤› ve kaymalar›n›n silinemez izlerini tafl›r.” bu net olmama durumunun bir “temsilidir” ve göstergenin bir yar›s›n›n her zaman o olmad›¤›n›n bir resmidir (Sarup. Böyle bir çeliflki karfl›s›nda hiçbir analiz yöntemi (örne¤in felsefe veya elefltiri) metnin yorumu aç›s›ndan herhangi bir otorite iddias›nda bulunamaz. Jacques Derrida. 1997:40). K›saca yap›sökümünün temel varsay›mlar› flöyle özetlenebilir: 1. Böylelikle sözcük metinde üstü çizili olarak bulunmaya devam eder.. Bu metot.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 135 de sökmenin bir bileflimini içerir. 1997). Silme Yap›söküm metotunun di¤er önemli bir tekni¤i de “silmedir”. bu tarz bir yaz›n tekni¤iyle herhangi bir göstergeyi okudu¤umuzda o kavram›n. T 2011. Her gösteren. “varl›k” sözcü¤ünü s›kl›kla karalayan Heidegger’den alm›flt›r. T›pk› Derrida’n›n bu yöntemi do¤a ve kültür kavramlar›na uygulad›¤›nda oldu¤u gibi. Derrida. Çev. Sonunda neyin ne oldu¤unu söyleyemedi¤inizde karfl›l›kl› z›tl›klar ve hiyerarfliler anlam›n› yitirir. 3. göstergenin (yani metin içindeki sözcü¤ün) kendinden eminli¤ini ve bir “dil dizgesi” içinde dahi olsa “anlam›”n› sarsmaktad›r. çünkü sözcük yetersizdir. baflka bir göstereni SIRA S‹ZDE gösterir ve buradan elde edilecek olan yaln›zca mevcudiyet de¤il anlama kaynakl›k eden “gösterge zincirleri”dir. z›t terimler ikilisinin de¤erler hiyerarflisindeki yerini de¤ifltirmek ya da hiyerarflide altta olan› üste ç›kararak yeni z›tl›klar infla etmek ya da yap›y› tahrip etmek de¤ildir. Yap›sökümünün bu flekilde temelini oluflturan “üstünü çizme”. DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE Derrida ile Saussure çal›flmalar›nda “gösteren” ile “gösterilen” aras›ndaki iliflkiyi tan›mS O R U lamadaki temel fark› araflt›r›n›z. Yap›söküm ve Oyun Yap›bozumu metinleri okuman›n radikal bir tekni¤idir (Zuckert 1991) ve temel metodu flöyle özetlenebilir: Z›t çiftleri bulmak ve her terimin bu terim çiftinin z›t kutup olarak di¤erinin karfl›t› olmas›ndan ziyade onun bir parças› oldu¤unu göstermek. Böylece bu terimleri birbirinden uzak tutan yap› ya da z›tl›k çöker. yap› sökümü metodunda önce bir sözcük yazmay›. 2. Derrida bu ifllemi. Ünite . Yani Derrida. bir anlama gayretidir ve anlama çabas› ister istemez yap›y› unsurlar›na ay›rma (sökme) ve tekrar ba¤lay›p birlefltirmeyi gerektirir. dolay›s›yla bu metodun temel amac›. Dil.6.

136 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› POST YAPISALCILI⁄A YÖNELT‹LEN ELEfiT‹R‹LER Post-yap›salc›l›¤a yönelik çok say›da elefltiri olmakla birlikte bu elefltirilerin en önemlileri afla¤›daki gibi s›ralanabilir: 1. Özerk insan rasyonalitesi ile evrensel-normatif (genel geçer) de¤erlere iliflkin fikirler aras›nda kurdu¤u ba¤. 3. . biçiminde elefltirmifllerdir (Kellner. küçük ayr›nt›lar› (feminizm. 2. anarflizm gibi alternatif felsefeleri) kendi teorik yaklafl›mlar› için kulland›klar›n› belirterek tarihi s›kl›kla dikkatsiz ve eksik olarak yorumlad›klar› biçiminde elefltirmifllerdir. Modern ile post-modern aras›ndaki k›r›lmay› aç›k ve net olarak ortaya koyamad›klar› gibi bu k›r›lmay› toplumda neyin üretti¤ini de aç›klayamam›fllard›r. Dolay›s› ile çal›flmalar›nda -eninde sonunda öngördü¤ü üzerenormatif de¤erleri kabul etmemesi ve onaylamamas› konusu elefltirilmektedir. 1994:244-245). Pozitivizm yanl›lar›. nihilizm. Foucault’yu nihilistlik bir düzleme tafl›maktad›r. Ne Foucault’nun ne de Derrida’n›n post-modern toplumsal teoriler üretmede baflar›l› olduklar› söylenemez. Foucault ve Derrida gibi yazarlar›.

önyarg›lardan ar›nd›rarak yeniden de¤erlendirmeyi amaçlar. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Michel Foucault’nun temel düflünce ve kavramlar›n› tan›mlayabilmek. Her ne kadar benli¤in söylemlerle flekillendirildi¤i düflüncesi ile yap›salc›larla paralellik gösterseler de farkl› bir yaklafl›mla gerçekli¤in metin ile okuyucunun etkileflimiyle yarat›ld›¤›n› ileri sürerler. Arkeoloji kavram› ise onun analiz yaklafl›m›n› betimlemek için en önemli kavramlardan biridir. Asl›nda tarihe bak›fllar› da yap›salc›lardan farkl› olarak görelidir ve evrimsel bir çizgi takip etti¤ine iliflkin görüflü ret ederler. modernitenin krizlerinden kaynaklanan bir hayal k›r›kl›¤›n›n sonucu bir tepki olarak ortaya ç›kt›¤› büyük oranda genel kabul görmektedir ve bask›n Bat› kültürünün bir bak›ma elefltirisi niteli¤indedir. söylemler ile iktidar ve kontrol mekanizmalar› üzerine yapt›klar›d›r. Onun belki de en etkili çal›flmalar›. “flimdiki zaman›n tarihini yazabilmek için geçmiflte kalan tutars›z. Her söylemin iktidar alan› oluflturmak gibi bir ifllevi vard›r ve sadece yaz›l› metinlerde de¤il belirli kurumsal ve örgütsel pratiklerde de mevcuttur. Post-yap›salc›l›¤› yap›salc›l›ktan ay›rt edebilmek. Belli bir tarihsel dönemin ya da kültürün geçmiflte b›rakt›¤› bütün maddi ipuçlar›n›n koleksiyonunu ifade eder. post-yap›salc›l›¤›n en popüler. Bu ba¤lamda de¤erlendirilebilecek di¤er kavram ise “arfliv”dir. Bu nedenle ba¤›ms›z olmayan benli¤in bilinçli. Tarih. sembolik etkileflimciler gibi).Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 137 Özet A M A Ç 1 Post-yap›salc›l›kla postmodernizm aras›ndaki iliflkiyi aç›klayabilmek. Bu aç›dan genelde bir mu¤lâkl›k tafl›r. Ancak özneyi merkeze oturtan (fenomenoloji. Post-yap›salc›l›¤›n yap›salc›l›¤a yönelik iki temel elefltirisi vard›r: (›) Yap›salc›l›¤a göre yap›lar›n kendi kendilerine yetiyor olmas› ve (››) bu yap›lar›n ikili z›tl›klardan oluflmas›. Bunu “öznenin ölümü” ile ifade eder.6. Bu nedenle halâ tart›flmalar›n merkezinde yer almaktad›r. Genelde post-yap›salc›l›kla. Darrida. iç bütünlü¤e sahip tutarl› ve rasyonel varl›k olmas›ndan da söz edilemez. Birey. post-modernizim bu nedenle birlikte an›lmakla birlikte post-yap›salc›l›¤›. en dikkat çekici ve en önemli isimlerinden ilk akla gelendir. kendini kontrol edebilen. formal yap›lar›n içine gömülü ve maskelenmifl tarihsel içerikler ve diskalifiye edilmifl bilgi serilerini ortaya ç›kararak Bat› kültürünün ve yap›salc›l›¤›n elefltiri araçlar›n› ortaya koyar. Ancak her zaman bu ayr›m› yapmak mümkün olmaz. Habermas gibi bir k›s›m düflünür post-modernizmi. analizinde önemli bir yer tutar ve iktidar iliflkilerinin ve bunlarla ba¤lant›l› pratiklerin ifadesi olmas› nedeniyle masum da de¤ildir. anlam›n yarat›c› kayna¤› de¤ildir. Kendisi bunu ret etse de Foucault. Söylemler. Post-yap›salc›l›k. Arkeoloji farkl›l›k ve benzerliklere odaklan›rken “soy bilim” daha çok iktidar iliflkileri ve politik teknikleri ile bilgi formlar› üretmek için “fleylerin organize oldu¤u “ düzleme odaklan›r. Di¤er önemli kavram ise “soykütüktür”tür. Ancak Postmodernizmin ne oldu¤u üzerine genel kabul görmüfl bir görüfl bulunmamakla birlikte ne olmad›¤› az çok bellidir. Post-yap›salc›l›k. özneyi merkeze alan teorilere aç›k bir flekilde karfl› durur. Çünkü tek bir do¤ru ve gerçekli¤i ret eder ve çal›flmalar›. isminden de anlafl›laca¤› üzere modernizmin düflünsel temeli olan yap›salc›l›¤a. Foucault’nun çal›flmalar›nda iktidar kavram›n›n önemini özetleyebilmek. Ayr›ca yap›salc›l›¤›n aksine tarihsel bir yaklafl›mla bilginin nas›l üretildi¤ini temel araflt›rma sorunsal› olarak ortaya koyar ve tarih ve kültür taraf›ndan koflulland›r›lan yap›lar›. post-modernizmin teorik temelleri olarak tan›mlamak mümkündür. ‹ktidar. Çünkü ona göre “özne” bir iktidar alan› ve belirli pratikler seti içinde flekillendirilen toplumsal söylemler arac›l›¤›yla üretilen toplumsal bir kurgudur. Baudrillard gibi düflünürler ise yap›salc›l›ktan büyük oranda etkilenseler de yap›salc›l›ktan bir kopuflun oldu¤unu ileri sürerler. toplumdaki en küçük seviye- A M A Ç 4 . Ünite . modernizmin bir devam› olarak görürken Foucault. Onun sistematik bir teori gelifltirme gibi bir amac› yoktur. pek çok seçene¤i birlikte sunar. çeliflkili kurallar› ve izleri incelemekle ilgilidir. Arkeoloji. disiplinler aras› iliflkilerin tan›mlad›¤› karmafl›k bir yap› gösterir.

göstergelerin iflaret etti¤i ve bu göstergelerden ba¤›ms›z bir varl›k alan›n›n olanaks›zl›¤›n› ileri sürer ve gösterenden ba¤›ms›z bir gösterilenin mümkün olmad›¤›n› ortaya koyar. “erteleme” ise bu farkl›laflma nedeniyle kesin ve nihai olarak bir anlama var›lamayaca¤›ndan sürekli bir ötelemenin varl›¤›n› ifade eder. çoklu ve geçicidir. modern ça¤da ortaya ç›kan ve söylemler arac›l›¤›yla do¤rudan insan bedenini kontrol alt›na alan iktidar› ise “bio-iktidar” olarak tan›mlar. Sonuç olarak yap›sökümünün temel varsay›mlar›n› flu flekilde özetlemek mümkündür: Dil. Derrida. “fark ve erteleme”. Ona göre dilin belli bir merkezi yoktur ve bu nedenle sabitlenemediklerinden mutlak veya kesin bir gerçek ya da anlam yoktur. Derrida’n›n çal›flmalar›nda kulland›¤› “iz” kavram›. konuflma/yazma. Bat› düflüncesinin yanl›fl bir flekilde hiyerarflik olarak tan›mlanm›fl iyi/kötü. iktidar teknolojileri terimi ile ifade etti¤i farkl› iktidar biçimlerinin oluflumunu ve nas›l kullan›ld›¤›n› tarihsel bak›fl aç›s›yla irdeler: Feodal ve monarflik sistemlerde tebalar› üzerinde s›n›rs›z olarak kullan›lan iktidar “mutlak iktidar”d›r. Ancak yap›salc›lardan aç›k olarak ve radikal olarak yorumsamac›l›¤a yönelmesiyle kopar. (››) ikincisi ise yap›n›n kayna¤›na yönelir. Hapishanenin Do¤uflu ve Klini¤in Do¤uflu bafll›kl› çal›flmalar›nda. Ayr›ca Derrida. istikrars›zd›r ve bunun d›flavurumu olan “fark” söylemlerimizin bireyler aras›nda istikrarl› bir anlam iletme arac› olmaktan uzakt›r. Di¤er bir kavram da “silme”dir ve yap›söküm tekni¤i ile yaz›lan metinlerde herhangi bir gösterge ya da terimin anlam›n›n bizim için net olmad›¤›n› ifade etmek için üstünü çizerek metinde b›rakmakt›r. Yap›salc›lar. anlam tutars›zl›klar›n›n ve kaymalar›n›n silinmez izlerini tafl›r ve bu çeliflki karfl›s›nda hiçbir analiz yönteminin bir üstünlü¤ü olamaz. Bilgi. bilgi alan›nda hermeneutik bir yaklafl›mla hem modernizmin bilim anlay›fl›n› hem de post modern toplum bilgisi oluflturma sorununa e¤ilir ve bilginin amac›n›n do¤ru temsil oldu¤unu ileri sürer. felsefenin bozguncusu olarak ananlarda vard›r. daima de¤iflir ve hareket eder. Bu nedenle de yorum bir analizden çok bir tür oyunu and›ran serbest bir aland›r. erkek/kad›n gibi z›tl›klar üzerine infla edildi¤ini ileri sürerek temel amac›n› yap›söküm tekni¤iyle bu düflünce yap›s›n› söküp ondaki malzemeyle yeni. Dil. Ona göre dünya bir metindir ve metnin d›fl›nda hiçbir fley yoktur ve bütün metinlerin birden fazla anlam› vard›r ve bizim dünyay› nas›l yorumlayaca¤›m›z› flekillendirirler. A M A Ç 6 A M A Ç 5 . “disipline edici iktidar”. Derrida. 18 ve 19.138 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› deki iliflkilerde de aranmal›d›r. Bat› düflüncesini ben merkezli olmas› nedeniyle elefltirir ve var olan her kültürel yap›n›n benzersiz oldu¤unu ileri sürer. Dolay›s›yla anlam daima belirsiz. Jacques Derrida’n›n çal›flmalar›nda kulland›¤› temel kavramlar› aç›klayabilmek. Yani anlamlar. anlam›n ba¤lam› içinde hem gösterilenin gördü¤ü fonksiyona hem de biliflsel flemam›zdaki onun imajlar›na gönderme yapt›¤›ndan dolay› sürekli de¤iflimi. Feyerabend’in anarflik karfl› ç›k›fl›n› sistematik hâle getirmesi nedeniyle. do¤ruyu metnin arkas›nda ya da içinde ararken o. daha kullan›fll› bir yap› kurmak üzere tarihsel anlam evrelerine geri dönüfller olarak tan›mlar. söylemler arac›l›¤›yla üretilir ve iktidar›n kendisidir. Böylece onu ifade eden iflaretlerden ya da göstergelerden ba¤›ms›z bir anlam alan›n›n olamayaca¤›n› ifade eder. Saussure’ün aksine metni öne ç›kar›r. yazar›n fark›nda olmadan metin üzerinde kendi düflünce yap›s›na iliflkin b›rakt›¤› göstergeler. do¤ruyu okuyucunun ve metnin karfl›l›kl› etkilefliminin üretkenli¤i olarak görür. Derrida. Jacques Derrida’n›n düflüncelerini yap›salc›l›ktan ay›rt edebilmek. Onun yap›söküm tekni¤inin iki anahtar noktas› bulunmaktad›r: (›) ‹lki sistemlere ve yap›lara odaklan›l›r. Derrida’y›. Bu nedenle gösterge birli¤inin aksine post-yap›salc›l›¤›n gösterge sisteminde gösterilenden gösterene do¤ru bir kay›fl söz konusudur. yüzy›lda geliflmeye bafllayan ve bireylerin davran›fllar›n› düzenleyen ve kontrolü için gözetim teknikleri gelifltiren iktidar›. O.

b. Benlik. Yanl›fl ifadelerin üzerlerinin silinerek yanl›fllar› sergilenmesi tekni¤idir. Afla¤›daki düflüncelerden hangisi Derrida’ya ait de¤ildir? a. Anlafl›lamayan kavramlar›n silinerek yok say›lmas›d›r. Dil sistemini bir arada tutan bir merkezin olmamas› nedeniyle mutlak ve kesin bir gerçek. çözüme ihtiyaç duyulan konulara odaklan›lmas›d›r. Derrida’n›n “silme” tekni¤i nedir? a. Özneyi merkezden uzaklaflt›r›rlar. Bio-iktidar d.” deyifli hangi düflünürün düflüncelerinde somutlafl›r? a. yani gösteren ile gösterilen aras›nda birebir mütekabiliyet bulunmaktad›r. Analizde çözümlenen olgular›n silinerek. Habermas 6. Modernitenin düflünsel temeli olan yap›salc›l›¤a karfl› ç›karlar. Birey. 8. 2. Negatif ve pozitif iktidar›n her ikisi de düzen kurucudur. tutarl› bir varl›k de¤ildir. Arkeoloji e. Dünya bir metindir ve onun d›fl›nda hiçbir fley yoktur. c. c. Foucault’un flimdiki zaman›n tarihini yazabilmek için geçmiflte kalan tutars›z. Özneyi merkeze oturtan teorilere karfl› ç›kar. ötesine geçebilendir. 4. Negatif ve pozitif iktidar›n her ikisi de organize edicidir.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 139 Kendimizi S›nayal›m 1. e. ‹ktidar olgusunun ikili yap›s›n› ifade eder. Toplum için olumlu iktidar pozitif. Emin olunmayan ifadelere yer verilmeyerek sadece do¤rulu¤u kesin ifadelerin esas al›nmas›d›r. b. çeliflkili kurallar› ve izlerini söylemler üzerinden ortaya ç›karmak için gelifltirdi¤i metodolojisinin ad› nedir? a. Bilginin nas›l üretildi¤i temel sorunsal olarak ele al›n›r. 5. e. b. Foulcault’nun pozitif ve negatif iktidar kavramlar›n› en iyi hangi cümle ifade etmektedir? a. b. d. Yap›söküm d. Yazar. d. iç bütünlü¤e sahip. Yani anlamlar daima belirsiz. tarihsel anlam evrelerine geri dönerek sökülmesi ve yeniden yap›lanmas› gerekir. Antropoloji c. Mutlak iktidar c. kemi¤i benim” deyifli. Michel Foucault d. Negatif iktidar düzen kurucu. e. . söylem ve iktidar iliflkileri içinde flekillenir. Rölatif iktidar e. iktidard›r. çoklu ve geçicidir. Afla¤›dakilerden hangisi post-yap›salc›lar için söylenemez? a. Ünite . pozitif iktidar organize edicidir. anlam›n kayna¤›d›r. d. Gündelik yaflam›m›zdaki “Bilgi. Afla¤›daki düflüncelerden hangisi Foucault’ya ait de¤ildir? a. Eskiden çocuklar›n› hocaya verirken ebeveynlerin söyledi¤i “Eti senin. Bat› düflüncesindeki z›tl›klar›n. Göreli iktidar 3. anlam mevcut de¤ildir. size Foucault’nun tasnifindeki hangi gücü ça¤r›flt›r›r? a. Tarihselli¤i ret ederler. Disipline edici iktidar b. Arfliv b. e. Olgular› tan›mlayan ifadelerin yetersizli¤ine iliflkin flüphelerimizi ifade etmek üzere ifadenin üzerinin çizilerek metin içinde korunmas›d›r. düflünsel alan›n› s›n›rlayan söylemlerin s›n›r›na. Bat› kültürünün temel kabullerine karfl›d›rlar. e. d. b. c. d. Ferdinand de Saussure b.6. Gösterge birli¤i. Derrida konuflma ve var oluflun imtiyaz›n› logocentrism olarak adland›r›r. Claude Lévi-Strauss e. bilinçli. olumsuz olan› ise negatif iktidard›r. c. Semiyoloji 7. Özgür de¤ildir. c. Jacgues Derrida c. Birey.

e. d 7. e. ‹z b›rak›lmadan yürünmez. Bu sözler. b 2. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Foucault’un Yaflam›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Benlik” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ‹nsanlar›n çeliflkili davranmalar›. Çocuklar donmam›fl beton gibidir. Afla¤›dakilerden hangisi nihilistik bir söylem de¤ildir? a. Yok ahlak de¤erleriymifl. politik iktidarlarla beden aras›ndaki iliflki ve cinselli¤i kullanarak iktidarlar›n tarihsel süreç içinde bireylerin bedenleri üzerinden onlar›n bedenlerini e¤iterek nas›l sosyal olarak üretici hâle getirildiklerini ortaya koymaya çal›fl›r. Bir durumu “söylemin” d›fl›na ç›k›p objektif olarak araflt›rmak da mümkün de¤ildir. aksine bilerek ya da bilmeyerek irrasyonel nedenlere de ba¤l› olarak hareket edebilirler. c. a 5. üzerlerine ne düflse iz b›rak›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-yap›salc›l›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz. gerçek olan ne var? b. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yap›-söküm ve Oyun” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Geçmiflin izleri silinmez. c 6. gelenekmifl. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Foucault’un Temel Kavramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde 2 Eti senin kemi¤i benim. 4. hepsi bofl fleyler. ‹nsanlar “akl›n” bir ölçüde tek biçimli mant›¤›na göre davranmazlar. sosyal pratiklerin insan›n bedeni üzerindeki disipline edici güce gönderme yapar. d 9. d. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹z” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bio-iktidar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2. c. bilinç d›fl› olabilece¤i gibi toplumsal koflullara da ba¤l› olabilir. bilgi yoluyla yeni faaliyet alanlar› ve tipleri yarat›rlar. 10. Dolay›s› ile bu sözler. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹ktidar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ‹ktidarlar. kültürün imbikten süzülmüfl hâli olarak günümüze kadar gelen söylemlerdir. “K›z›n› dövmeyen dizini döver.” gibi atasözleri gücün kullan›larak bedenin flekillenmesinin nas›l sa¤land›¤›n› örnekler. yap›salc›lara özellikle flu noktalarda karfl› ç›km›flt›r: 1. . S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Foucault. Hayatta herfleyin bir manas› vard›r. Bana gerçekleri soruyorlar. c 10. 3. b. 1. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-yap›salc›l›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Her fleyi ciddiye al›yorlar. Tüm insanl›¤› aç›klayabilecek kesinleflmifl belli yap›lar yoktur. zikrinin o olmas›. Derrida’n›n “iz” kavram›n› en iyi betimleyen deyifl afla¤›dakilerden hangisidir? a. Hayat bir yalandan ibarettir.140 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 9. Fikri neyse. Bu hayat›n ne anlam› var? d. c 8. b 4. At izinin it izine kar›flmas›. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Silme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 3. Böylece Foucault.

New York: Pantheon. Davis. iktidar iliflkilerinin ürünü oldu¤undan. (1991). (2003). Ertu¤rul (2005). Foucault. Ça¤dafl Düflünce Ak›mlar›: Postmodernizm. Sarup. Michel (1986). John Sturrock (ed. Ankara: BilgeSu Yay›nc›l›k/Felsefe Dizisi. Oxford: Oxford University Press. The Order of Things: An Archeology of the Human Sciences. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. Cinselli¤in Tarihi. “Levinas: An Introduction”. Ankara: TODA‹E Yay›nlar›. Poststructuralism: A Very Short Introduction. yeni söylemler arac›l›¤› ile üretilen bilgi. Michel (1995). ve Kellner. (1988). 23. Derrida J. Stuart (2000).. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar› Robinson. (Ders Notlar›). Structuralism. Buna göre Sassure’ün ifade etti¤i gösteren ile gösterilen aras›nda kal›c›-nedensel bir ba¤›n oldu¤u konusu. pp. Post-yap›salc›l›k. Jacgues (2011). Nietzsche ve Postmodernizm. (1997).33-46 Published by: The Johns Hopkins University Press. And Houdebine. U. New York: Pantheon. Derrida. (1973). Sylvère (1989). Foucault. No. Ankara: ‹mge Yay›nlar›. Foucault. 1975-76. UK: Blackwell Publishing. Bu ba¤lamda iktidar mekanizmalar›. Michel (1980). Foucault. Palgrave Macmillan Journals. Ankara:Vadi Yay›nlar›. M. “Toplumsal Teori Olarak Postmodernizm: Baz› meydan okumalar ve Sorunlar” içinde Modernite versus Postmodernite. Jonathan (1981). Michel (2010a). Gutting. Sarup. Belsey. Ankara: Vadi Yay›nlar›. Martin's Press.3.). (der. Foucault A Very Short Introduction. Hapishanenin Do¤uflu. Michel (2010b). New York: Random House. Marshall. Vol. In Steven Seidman (Ed. The Care of the Self. New York: Random House. Cambridge. Foucault. (1996). London. kendini aç›klamaya giriflti¤inde gösterilene de¤il baflka göstergelere ulafl›r ve hiçbir zaman gösterilen boyutuna varmayaca¤› düflüncesinden hareketle bir göstergeler zincirinin oluflumu ile karfl› karfl›ya kal›n›r. Önce Söz Vard›-Yorumsamac›l›k Üzerine Bir Deneme. 1: The Will to Knowledge. New York: Oxford University Press Inc. Sosyal Teoriye Girifl. ew York: Pantheon.) The Postmodern Turn: New Perspectives on Social theory. A. The Politics of Derridean Deconstruction.-L. L. S. Delili¤in Tarihi. The History of Sexuality Vol. Çünkü gösterge. In Structuralism and Since: From Lévi-Strauss to Derrida. Güncü. ‹stanbul: Everest yay. 3. Foucault. Gordon (1999). Catherine (2002). rutinler ve kimlikler üzerinden flekillendirilir.Topçuo¤lu. Saussure’ün dura¤an gösterge (sign) birli¤ine yani gösteren (signifer) ile gösterilen (signified) aras›ndaki birebir mütekabiliyet görüflüne karfl›d›r. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Douglas (1994). insanlardan ba¤›ms›zd›r. Polity. Derek (2006). The Archeology of Knowledge. Best. sadece iktidar taraf›ndan üretilen iflleyifl kanallar› görevini yapar. Michel (1973). London: Penguin. Continuum. Michel (1971). Sim. Catherine (1991).S. New York: Pantheon.” S›ra Sizde 3 Darrida. Derrida ve Tarihin Sonu. Foucault. Ünite . ‹stanbul: Küre Yay›nlar›.Y. Foucault. somut bir gerçekli¤i ve anlam birli¤ini yans›tmaz. Foucault. Gencay (1996). . Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Aktay. Culler.1. John (2003). USA: Oxford University Press. Foucault. M. Society Must Be Defended: Lectures at the College de France. The Birth of the Clinic. ‹nsanlar. Foucault. Post-yap›salc›l›k ve Post modernizm. kurumsal ve örgütsel pratikler.: Prentice-Hall. Oxford.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 141 itaatkâr bedenler. Interview: Jacques Derrida Author(s): Jacques Derrida and J. Michel. Genealogy and Social Criticism. The Use of Pleasure. Michel (1994). Vol. ‹stanbul: Everest Sturrock. St. D. No. Ankara: Yom Sanat. Foucault. her yerdedir ve “özne ölmüfltür. Gramatoloji. psikolojik yönelimler gibi). Postmoden Theory: Critical Interrogations.. An Introductory Guide to Poststructuralism and Post-modernism. Layder. Michel (1972). Bu ba¤lamda bireysel öznellik (kimlik. Power/Knowledge. Michel (1985).6. Derrida’ya göre.A. Ankara: ‹mge Yay›nlar›. Michel (1998). MA: University Press.) Mehmet Küçük. Lotringer. Gary (2005). Dave (2000). Kellner. Sosyoloji Sözlü¤ü. Houdebine Source: Diacritics. Colin (2006). fiaylan. Göka. Londra: Macmillan. E. Foucault Live: Semiotexte: New York. Zuckert.

7 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Radikal demokrasi siyasetinin özelliklerini ay›rt edebilecek. Postmarksizmin Marksizmi elefltirdi¤i temel noktalar› s›ralayabilecek. Yeni Toplumsal hareketlerin özelliklerini de¤erlendirebilecek. Postmarksizme yöneltilen temel elefltirileri özetleyebileceksiniz. Postmarksizmin temel varsay›mlar›n› aç›klayabilecek. Agonistik demokrasinin temel önermelerini analiz edebilecek. Anahtar Kavramlar • Postmarksizm • Yeni Toplumsal Hareketler • Marksizm • Söylem ve Hegemonya • Radikal Demokrasi Postmarksizm ve Radikal Demokrasi • POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL VARSAYIMLARI • POSTMARKS‹ZM KURAMININ MARKS‹ZM ÜZER‹NE ELEfiT‹R‹LER‹ • POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL KAVRAMLARI • YEN‹ TOPLUMSAL HAREKETLER • POSTMARKS‹ZM VE RAD‹KAL DEMOKRAS‹ S‹YASET‹ • POSTMARKS‹ZME YÖNELT‹LEN TEMEL ELEfiT‹R‹LER .

Marksizmin s›n›fa otomatik olarak ayr›cal›k tan›yan s›n›f özcülü¤ünü redden Laclau ve Mouffe. asl›nda Marksist teorinin iflçi s›n›f›n›n öncülü¤ü. kapitalizmin erken aflamalar›nda etkili olan s›n›f kategorisinin art›k öneminin kalmad›¤›na iflaret etmektedir. parçalanm›fll›k sergiledi¤i görüflünden hareket edilmektedir. post-endüstriyel gibi kavramlarla tan›mlanmaktad›r. Baflka bir deyiflle. postyap›salc› ve postmodernist düflüncelerin ›fl›¤›nda Marksist siyasal düflünce gelene¤ini yeniden de¤erlendirerek Marksizmin siyaset ve toplumsal de¤iflim konular›ndaki baz› temel ilkelerini ters-yüz etmifllerdir. Günümüzde iflçi s›n›f›n›n siyasetteki a¤›rl›¤› ve Marksist kuram›n bak›fl aç›s› giderek daha fazla sorgulanmaktad›r. üretim tarz› ve iliflkilerinin belirleyicili¤i. onu otomatik olarak bu yerine uygun siyasal inanç ve ç›karlarla ve bu ç›karlara göre tarif edilen kimliklerle donatmamaktad›r. post-yap›salc›l›k ve Avrupa Marksizmine götürülebilecek olan Postmarksizmin bafllang›ç noktas› olarak. Gareth Stedman Jones gibi genifl bir akademisyen çevre içinde kabul gören Postmarksizm. dolay›s›yla iflçi hareketinin bitti¤i. s›n›f gibi evrensel kimliklere olanak tan›mayan bir çeflitlilik. art›k günümüz toplumlar› s›n›fl› toplumlar de¤ildir. Buna göre. farkl›l›k. iflçi s›n›f›n›n zay›flad›¤›. Postmarksizmin kurucular› olan Laclau ve Mouffe. Bu bak›fl aç›s›na göre. Anthony Cutler. Athar. Paul Hirst. Politik ve teorik kökenleri yap›salc›l›k. üstelik iflçi s›n›f›n›n art›k sosyalizmden nesnel bir ç›kar›n›n olmad›¤›. Laclau ve Mouffe’un birlikte yazd›¤› ve ilk olarak 1985’de yay›mlanan “Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokratik Bir Politikaya Do¤ru” adl› eser sayesinde olmufltur. Bu toplumsal yap›n›n.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL VARSAYIMLARI Günümüzde Laclau ve Mouffe ile birlikte. Bu afl›r› sorgulay›c› ve postmodern felsefeden etkilenen yaklafl›mlar. Hussain. Günümüz sosyolojisinin post-yap›salc›l›k ve postmodernizm teorilerinde ça¤dafl toplumsal yap› genellikle post-fordist. Barry Hindess. ekonomik konum ve politik kimlikler aras›ndaki ba¤lar zay›flamaktad›r. s›n›fa dayanmayan “yeni toplumsal hareketlerin” geliflti¤i ve yeni bir hizmet s›n›f›n›n ortaya ç›kt›¤› tezine dayand›r›lmaktad›r. . sosyalizme politik bir devrimle ulafl›laca¤› gibi temel ilkelerinin sorgulanmas› ve bu ilkelerin reddi olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. ideoloji ve politikay› ekonomi ve s›n›fsal iliflkilerden uzaklaflt›ran bir yaklafl›m olarak. post-modern. post-yap›salc› ve postmodernist düflüncelerin ›fl›¤›nda Marksist siyasal düflünce gelene¤ini yeniden de¤erlendirmektedir (Barrett. 1996: 91). Bu Postmarksizmin kuram olarak ortaya ç›k›fl› ve popülerleflmesi. proletarya diktatörlü¤ü. Bütün bu aç›klamalar. Laclau ve Mouffe’un 1985 y›l›nda birlikte yazd›klar› Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokratik Bir Politikaya Do¤ru kitab›n›n yay›nlanmas› kabul edilmektedir. kiflinin toplumda ve üretimde iflgal etti¤i yer. Hegemonya ve Sosyalist Strateji kitab› hem Postmarksist kuram›n teorik argümanlar›n› içeren temel bir manifesto olmakta hem de Postmarksist kurama dayanan radikal demokrasi projesinin dayand›¤› temel ilkelerini ve stratejilerini ortaya koymaktad›r.

ayn› zamanda Northwestern Üniversitesinde de seçkin konuk profesör olarak ders vermektedir. Güney Amerika. 1992: 197). Kuzey Amerika. toplum ve tarihsel-toplumsal dönüflüm konular›ndaki klasik öncüllerinden uzaklaflmay› öneren Postmarksizm. Avustralya ve Güney Afrika’ da birçok üniversitede ders verdi. The Democratic Paradox. bu kavramlar›n yerine yeni toplumsal hareketler. kapitalist üretim iliflkilerinin genifllemesini ve yeni-bürokratik devlet biçimlerinin oluflumunu. Universality-Temas. devrimci siyaset. En önemli eserleri aras›nda hayat arkadafl› Chantal Mouffe ile birlikte kaleme ald›¤› Hegemony and Socialist Strategy-Hegemonya ve Sosyalist Strateji (1985) adl› eserinin yan› s›ra New Reflections on the Revolution of Our Time-Zaman›m›z›n Devrimi Üzerine Yeni Yans›malar (1990). kimlik ve farkl›l›k. Feministische Perspektiven-Feminist Perspektif (co-editor)(2001). Chantal Mouffe (1943-) Belçikal› bir politik kuramc› olan Chantal Mouffe 1943’te Charleroi’da do¤du. Marksizmin s›n›f.Demokratik Paradoks (2000). günümüz “post-kapitalist” toplumlarda. Deconstruction and Pragmatism-Yap›sökümü ve Pragmatizm (1996). iflçiler ile burjuvazi aras›ndaki çat›flmay› (antagonizmay›) giderek k›r›lgan ve mu¤lak bir duruma getiren iki geliflme olarak de¤erlendirmektedirler. Laclau gibi postmarksist olarak tan›nan Chantal Mouffe’nun Laclau ile beraber kaleme ald›¤› Hegemonya ve Sosyalist Strateji adl› eseri d›fl›nda The Return of the Political-Siyasal›n Dönüflü (1993). Postmarksist olarak tan›nan Laclau bir süre Arjantin üniversitelerinde ö¤retim üyesi olarak çal›flt›ktan sonra çal›flmalar›na Essex Üniversitesinde devam etti. Resim 7. On the Political-Siyaset Üzerine (2005) adl› çal›flmalar› yer almaktad›r. Contingency. söylem. Laclau ve Mouffe. Louvain Katolik Üniversitesi ve Essex Üniversitesinde e¤itim gördükten sonra ‹ngiltere’de Westminster Üniversitesinde profesör olarak çal›flmalar›na devam etti. özne konumlar›. Laclau. Evrensellik (Judith Butler ve Slavoj Zizek ile birlikte) (2000). On Populist Reason-Popülist Neden Hakk›nda (2005). Onlara göre. Hegemonya. Bat› Avrupa.144 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› noktada. özne.1 Ernesto Laclau (1935-) Arjantinli bir siyasal kuramc› olan Ernesto Laclau 1935’te Buenos Aires’te do¤du. radikal demokrasi. kategoriler önermektedir. . iflçi s›n›f›. The Making of Political Identities-Siyasi Kimlikler Oluflturma (1994). birey yaln›zca bir emek-gücü sat›c›s› de¤il. rastlant›sall›k vb. Hegemony. The Legacy of Wittgenstein-Wittgenstein’›n Miras› (co-editör) (2001). Elusive Universality-Bulunmaz Evrensellik (2007) yer almaktad›r. eklemlenme. di¤er pek çok toplumsal iliflki yoluyla sermayeye ba¤›ml› hale gelmifltir ve kapitalist üretim iliflkilerinin her yere nüfuz edifli toplumsal yaflam›n metalaflmasma yol açm›flt›r (Laclau ve Mouffe. fiu anda Essex Üniversitesinde siyaset profesörü olan Laclau.

ekolojik. eflcinseller. bürokratikleflme. • Toplumsal yaflam›n bürokratiklefltirilmesi • Toplumsal yaflam›n homojenlefltirilmesi • Toplumsal yaflamda iyice a¤›rl›k kazanan bireycilik ve benzeri geliflmeler. iflçi s›n›f›n›n yenilgisinin. Postmarksizm kuram›ndaki temel vurgu. s›n›f kavram› gibi bütünleyici ve kapitalist üretim iliflkilerini çözümlemeye yönelik tan›mlamalardan özenle kaç›n›lm›flt›r. ya da az›nl›k kimlikleri ile tan›mlanan ‘öteki’lere ve en sonunda tüketici bireylere b›rakm›flt›r. kad›nlar. Laclau ve Mouffe’un Postmarksizm kuram›n›n temel varsay›mlar›n› özetlemeye çal›fl›rsak. metalaflma ve homojenleflmeye karfl›t olarak geliflen yeni toplumsal hareketler) çat›flmas›ndan türemekte ve gittikçe çeflitlenmekte ve daha çok say›da iliflkiye da¤›lmaktad›r. Postmarksizmin kurucusu olarak düflünülen Laclau ve Mouffe. Kapitalist toplumsal düzenin dayand›¤› özgül iliflki yerini sömürü iliflkilerinden tabiiyet iliflkilerine b›rakm›flt›r. bu çat›flman›n yerine zaman zaman bask›c› olan bir devlet karfl›s›nda sivil toplum. Özetle söyleyecek olursak. Marksizmden farkl› olarak. s›n›flar aras›nda iflçi ve sermaye s›n›flar› aras›nda “uzlaflmaz çeliflkiler” yoktur. iflçi s›n›f›n›n tarih içerisinde iflgal etmifl oldu¤u merkezi konumunun art›k ortadan kalkt›¤› ve iflçi s›n›f›n›n art›k önemli bir toplumsal aktör/özne olarak düflünülmemesi gerekti¤i üzerinedir. Laclau ve Mouffe. az›nl›klar. S›n›f kavram› yerini vatandafl. toplumsal çat›flmalar›n gittikçe daha çok say›da iliflkiye da¤›lm›fl olmas›n›n sonucu olarak ortaya ç›kmaktad›r. . Postmarksizm. ‘öteki’ler ve bireylere b›rakm›flt›r. Buna göre.7. siyasal alandaki devlet-sivil toplum (bürokrasi. Toplumsal çat›flmalar. 2. feminist. toplumsal hayat›n metalaflmas› ve homojenleflme süreçlerinin “yeni toplumsal hareketleri” ortaya ç›kard›¤›n› öne sürmektedirler. Ünite . yani halk aras›ndaki çat›flma geçmifltir. Yazarlara göre kentsel. günümüz toplumlar›nda s›n›f gibi evrensel kimlikler ve nesnel ç›karlardan söz edilemeyece¤ini ve mücadelelerin çeflitlendi¤ini bu do¤rultuda ‘yeni’ toplumsal hareketlerin politikan›n merkezine yerleflti¤ini iddia etmektedir. Bu anlay›fla göre. kapitalizmin geldi¤i bu yeni aflamada. s›n›flar d›fl›ndaki toplumsal gruplar›n da toplumsal de¤iflimin tafl›y›c›s› olabileceklerini iddia etmektedir. • Toplumsal yaflam›n metalaflt›r›lmas›. Sonuç olarak. Bunun yan› s›ra. kapitalist sistemin içinde yeni ücretlilik sistemlerinin geliflmesi ve teknolojik geliflmelere paralel olarak iflçi s›n›f›n›n d›fl›nda farkl› ücretli çal›flan yani “yeni orta s›n›f” kategorilerinin ortaya ç›kmas›n›n bir sonucu oldu¤u ileri sürülmektedir. öncelikle Marksizmin s›n›fa ve özellikle de iflçi s›n›f›na toplumsal de¤iflim siyasetinde otomatik olarak ayr›cal›k tan›yan s›n›f temelli anlay›fl›n› reddetmektedir. farkl› kimlikler. etnik gruplar gibi politik aktif gruplar›n ve öznelerin mücadelelerinin çeflitli flekillerde birbirine eklemlenebilece¤ini öne sürmektedir. Laclau ve Mouffe’a göre s›n›f çat›flmas› ortadan kalkm›flt›r. Bu yüzden. Kapitalist toplumsal düzenin dayand›¤› özgül iliflki biçimi olan sömürü iliflkileri yerini devlet ve sivil toplum aras›ndaki tabiiyet iliflkilerine b›rakm›flt›r. Marksizmdeki ekonominin toplumsal alandaki her fleyi belirledi¤i ekonomik indirgemeci anlay›fl terk edilmelidir. etnik. sömürü iliflkilerinin belirleyicili¤inden giderek s›yr›lm›flt›r. Laclau ve Mouffe. özne konumlar›.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 145 Postmarksizm. Marksizmi ça¤r›flt›ran. kapitalizmin u¤rad›¤› bu derin yap›sal dönüflümlerle yeni ve farkl› bir boyut kazand›¤›n› iddia etmektedir. art›k ekonomik alandaki sermaye-emek çeliflkisinden de¤il. 1. S›n›f kavram› yerini vatandafl. anti-›rkç› gibi bir dizi oldukça farkl› mücadeleyi bir araya toplayan yeni toplumsal hareketler. Bu dönem art›k post kapitalisttir ve bu dönemde art›k kapitalizm s›n›fl› bir toplum yap›s›ndan. Marx burjuva ve proleterya aras›nda geliflen “yeni orta s›n›f”› tamamen ihmal etmifltir. sadece devlet ve bu devletin karfl›s›nda sivil toplumu oluflturan “kimlikler ve farkl›l›klar” vard›r. anti-otoritaryan. anti-kurumsal. toplumsal mücadelelerin “bütünsel” özneleri olan iflçi s›n›f›n›n ve onun siyaseti olan devrim fikrinin parçalanmas›na yol açm›fl ve sonuçta yeni direnifl biçimlerini ifade eden “yeni toplumsal hareketleri” ortaya ç›karm›flt›r. günümüzde yaflanan kapitalist geliflmelerin sonucunda ortaya ç›kan küreselleflme.

Radikal Demokrasi Projesinin dayand›¤› burjuva demokrasinin derinlefltirilmesi ve geniflletilmesiyle ile ulafl›labilir. bu öznelerin ço¤ullaflmas›n› ve birey merkezli haklar› temele al›r ve herkese uyabilecek bir evrensellik fikrini reddeder. ve merkezsizli¤i kabul etmeliyiz. iflçi s›n›f›n›n sosyalizmden nesK ‹ toplumsal T A P nel ç›kar› oldu¤u ve bu nesnel ç›karlar›n iflçi s›n›f›n› zorunlu olarak birlefltirici yap›sal e¤ilimler oluflturdu¤u. Radikal demokrasi. özgürlükçü bir toplumsal dönüflüm için TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . ‹flçi s›n›f›n›n devrimci bir rolü oldu¤u fikri terk edilmelidir. Sosyalizmin eflitlik ve özgürlük idealine kitlesel bir siyasal devrim yoluyla de¤il. hegemonik pratiklere yönelen bir söylem kurma sürecidir ve herhangi bir s›n›f›n maddi ç›karlar› üzerinden biçimlendirilemez. eflcinsel. Ayr›ca.146 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› 3. 6. bu anlamda toplumda ço¤ullu¤u. Siyaset. siyasal alanlar ve özneler ço¤ullaflm›flt›r ve bu ço¤ulluk tek bir özelli¤e indirgenemez. 7. ideoloji ve politika kategorileri. Günümüz toplumlar›nda “s›n›f” gibi evrensel kimlikler ve nesnel ç›karlardan söz edilemez çünkü toplumsal mücadeleler çeflitlenmifltir ve bu do¤rultuda ‘yeni’ toplumsal hareketler siyasetin temel aktörleri haline gelmifltir. Dolay›s›yla. “Toplumsal” olan her fley söylemseldir. ‹flçi s›n›f›n›n toplumsal de¤iflim ve devrimler içerisinde iflgal etmifl oldu¤u merkezi konumu art›k ortadan kalkm›flt›r ve iflçi s›n›f› art›k önemli bir toplumsal aktör/özne olarak düflünülmemelidir. SIRA S‹ZDE 1 SIRA esinlendi¤i S‹ZDE Postmarksizmin siyasal geliflmeler ve öncüller hangileridir? Bu siyasal geliflmeler Postmarksizme hangi aç›lardan kaynakl›k etmifllerdir? DÜfiÜNEL‹M POSTMARKS‹ZM KURAMININ MARKS‹ZM ÜZER‹NE ELEfiT‹R‹LER‹ DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P O R U ve Mouffe. güncel duruma uygun olarak ço¤ullaflm›fl özne konumlar›n› eklemleyecek hegemonik bir pratik olarak kavranmal›d›r. ‹deolojik ve politik ç›karlar ancak. baz›lar›n› ise -kendi “radikallefltirerek” yeni bir teori ortaya ç›kard›klar›n› D ‹ KdeyimleriyleKAT öne sürmektedir. Bu anlamda. ekonominin belirleyicili¤i ve iflçi s›n›f›n›n devrimci rolü anlay›fl›ndan AMAÇLARIMIZ uzaklaflman›n Marksizm için zorunlu oldu¤unu ileri sürmektedir. Siyaset. herhangi bir özne konumunun ve farkl› kimliklerin (çevreci. Buna göre. Bir kimsenin sosyo-ekonomik aç›dan iflgal etti¤i yer ile siyasi-ideolojik ç›karlar› aras›nda herhangi zorunlu iliflki yoktur. radikal demokrasi mücadelesinde hiçbir özne konumu di¤erinden daha ayr›cal›kl› bir durumda de¤ildir. Radikal demokrasi stratejisi toplumsal olgular›n tamamlanmam›fl ve aç›k bir karakteri oldu¤undan hareket etmektedir. S Laclau Bernstein. 4. söylem yoluyla kurulabilir. s›n›f iliflkilerinin toplumun ve tarihin belirleyici unsuru oldu¤u. Eduard ‹lginç olan. 8. politika ve ideolojiyi üretim tarz›na ba¤l› iliflkilerin belirledi¤i. Gramsci’nin “tarihsel blok” ve “hegemonya” kavray›fl›n› da bu iki kopuflla bir arada de¤erlendirerek. Antonio Gramsci gibi yazarlar›n baz› düflüncelerini benimseyip. ekonomi ve s›n›fsal iliflkilerden ayr› ve ba¤›ms›z toplumsal kategorilerdir. Toplumsal olan tarihseldir. önceden belirlenemez. Laclau ve Mouffe’un öncülük yapt›¤› Postmarksist kuram. Bernsteinc› revizyonizm ile Sorel’in demokratik sendikalizm anlay›fl›n›n Marksizmden önemli bir kopufl oluflturdu¤unu ileri süren Laclau ve MoSIRA S‹ZDE uffe. Marksist teorisyenlerden Rosa Luxemburg. 5. bar›fl veya kad›n hareketi vb) toplumsal de¤iflime yapaca¤› katk›yla iflçi s›n›f›n›n katk›s› aras›nda herhangi bir fark bulunmamaktad›r.

üretimde makineler a¤›rl›k kazanm›fl. Laclau ve Mouffe’a göre Marksizm. siyaset ve toplumsal de¤iflimde iflçi s›n›f›n›n ayr›cal›kl› konumunu sabit ve de¤iflmez bir ilke olarak muhafaza etmektedir. ancak bir “evrensel s›n›f”›n ontolojik olarak ayr›cal›kl› konumuna dayanan her türlü epistemolojik imtiyazdan vazgeçti¤imiz takdirde olanakl› olacakt›r. 1992: 8-10). Laclau ve Mouffe. Marksizm. Tarihin s›n›f mücadelesi ve onun kaynakl›k etti¤i emek-sermaye çat›flmas› (antagonizmalar) ekseninde olufltu¤u gibi temel ilkelerin sorgulanmas› noktas›ndan hareketle Marksizmi elefltirmektedir. Ancak Laclau ve Mouffe’a göre sürekli de¤iflen toplumsal yap› ve özne konumlar› içinde iflçi s›n›f›n›n ayr›cal›kl› bir konumu olamaz. 7. Postmarksizm teorisyenlerinin de benimsedi¤i post-kapitalist paradigmalara göre. Art›k ne Marksizmin iflledi¤i öznellik ve s›n›flar anlay›fl›n›. Burada Laclau ve Mouffe taraf›ndan öne sürülen iddia ise. Ayr›ca. günümüzde. Bu anlay›fla göre. 2. 3. tarihin özünü ve anlam›n› kavramaya yönelik tekçi bir yaklafl›m› benimsemektedir. . Çünkü. ‹deoloji ve politika gibi üstyap›sal unsurlar›n son kertede ekonomik iliflkiler taraf›ndan biçimlendirildi¤i. Bu noktada aç›kça ifade etmeliyiz ki flimdi art›k postmarksist bir zeminde duruyoruz. söylemsel olarak üretilmifl olan ço¤ul ve istikrars›z özne konumlar›n›n sürekli. Bu belirsiz ve olumsal toplumsal yap› içerisinde. 5. sonu gelmez ve bitimsiz bir mücadelesinin söz konusu oldu¤udur. bu nedenle de belirli bir s›n›f›n ayr›cal›kl›/sabit/önceden belirlenmifl bir konumu olamaz. Ünite . Marksizm kuramsal olarak indirgemeci ve özcü bir yap›ya sahiptir ve reddedilmelidir. hizmet sektörü genifllemifl. Üretim tarz› ve iliflkilerinin siyasal alandaki belirleyicili¤i. 1987). sanayide çal›flan iflçi say›s› azal›rken. Sosyalizme politik bir devrimle ulafl›laca¤›. kendi teorik ve eylem nesnesini ciddi biçimde s›n›rland›rd›¤›n› ve bundan vazgeçmesinin gereklili¤ini savunmaktad›rlar. Proletarya diktatörlü¤ü. 1. emek-sermaye aras›ndaki çeliflki ortadan kalkm›fl.7. toplam kalite yönetimiyle (ve endüstriyel demokrasinin di¤er yollar›yla) ifl birli¤i olanaklar› artm›fl ve tüm bu geliflmelerin sonucu olarak toplumsal de¤iflimi gerçeklefltirmede iflçi s›n›f›n›n öncülü¤ü tezi geçersizleflmifltir. çoklu özne konumlar› ve farkl› siyasal kimlikler aras›nda eklemlenme ve hegemonya iliflkisine ba¤l› olarak sürekli bir geçiflkenlik söz konusudur. homojen ve baflat bir iflçi tipolojisinden bahsetmek art›k mümkün de¤ildir. Laclau ve Mouffe’a göre. ‹flçi s›n›f›n›n toplumsal de¤iflimdeki ayr›cal›kl› konumu ve öncülü¤ü. Laclau ve Mouffe’un önerdi¤i Postmarksist kuram. iletiflim ve biliflim teknolojilerinde yaflanan geliflmeler kapitalist üretimi de de¤iflime u¤ratm›fl. Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokrasiye Do¤ru kitab›n›n önsözünde Marksizmden neden koptuklar›n› flu sözlerle ifade etmektedir: Marksist kategorilerin günümüzde ne ölçüde geçerli olduklar›n› ciddiyetle tart›flmak. 4.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 147 kapitalist üretim iliflkilerinin ortadan kald›r›lmas›n›n gerekli koflul oldu¤u gibi baz› temel Marksist iddialar›n reddi üzerine infla edilmifltir (Geras. 6. Bu çerçevede özetleyecek olursak. Marksizmin temel ilkeleri olan. ve tabii ne de antagonizmalar›n ortadan kalkt›¤› saydam bir toplum olarak komünizm anlay›fl›n› sürdürmek olanakl›d›r (Laclau ve Mouffe. Laclau ve Mouffe’a göre Marksizm’in ayr›cal›kl› bir yer verdi¤i proletarya. ifl gücü örgütlenmesindeki ve üretim iliflkilerindeki büyük de¤iflimlerle art›k s›n›f içinde bir az›nl›kt›r. Bir bütünsellik olarak toplum kategorisi. Buna gö- Postmarksist kuramc›lar. Marksist teorinin öncelik verdi¤i s›n›f analizinin. ne onun kapitalist geliflmenin tarihsel yönelimi görüflünü.

NTERNET çevreciler. s›n›f indirgemecili¤iyle malûl oldu¤u ilan edilir (Coflkun. Marksistlerin tarihi. Laclau ve Mouffe’a göre politikan›n TELEV‹ZYON öznesi hegemonik eklemlenme prati¤i içinde konjonktürel olarak bir araya gelen özne konumlar›d›r. yerine tikel ve olumsal olan›n kabul edilmesi. (c) iflçi s›n›f›n›n önderli¤inde bir sosyalist devrim yerine. etnik az›nl›klar vb. eflcinseller. de¤iflik ve birbirine benzemeyen özne konumlar› arac›l›¤›yla kurulan radikal bir demokrasi fikri. Postmarksizmin d›fl›ndan esinlendi¤i kuramsal öncüller hangileridir? Bu kuSIRA Marksizmin S‹ZDE ramsal öncüller Postmarksizme hangi aç›lardan kaynakl›k etmifllerdir? DÜfi Ü N E L ‹ M bu yaklafl›mlar› neticesinde Marksizm’den temelde kopuflunu Laclau ve Mouffe iflaret eden s›n›f anlay›fllar›nda Marksistleri. ekonomik konumu veya politik kimli¤i nedeniyle ayr›cal›kl› bir yere sahip de¤ildir. 1992: 183). Marksizm’in.1992: 112). 2001: 43). böylesi bir yaklafl›m›n. Onlara göre ekonomik alan›n kendi d›fl›nda kalan toplumsal süreçlerin belirleAMAÇLARIMIZ nimindeki göreli a¤›rl›¤›ndan ve iflçi s›n›f›n›n politik önder (Lenin) ya da bir tarihsel blo¤un eklemleyici çekirde¤i (Gramsci) oldu¤undan söz etmek gibi belli kategorilere ve Közne konumlar›na di¤erleri karfl›s›nda ayr›cal›k tan›yan “özcü” anlay›fl‹ T A P lar terk edilmelidir. iflçi s›n›f›n›n anti-kapitalist mücadelenin ayr›cal›kl› özneleri olmad›¤› ve onlar›n mücadelesinin yönünün de di¤er toplumsal mücadeleler gibi verili bir hegemonik ba¤lam içindeki söylemsel olufla ba¤l› oldu¤udur (Laclau ve Mouffe. toplumsal ço¤ulluklar›n varl›¤› ve bunlar›n birbirine indirgenemezli¤i kabul edilmelidir. Marksizme devrimci potansiyelini veren de bu özellikti. s›n›f mücadelesi ve onun kayna¤› olan çat›flmalar ve antagonizmalar paralelinde kavrad›klar›n› iddia ederler D‹KKAT (Laclau ve Mouffe. 1992: 112-113). 2008: 28). giderek “çat›flmalar›n yönetimiyle” daha ilgili bir hale gelmifltir (Kad›o¤lu. 2004: 61).toplumdaki söylemsel formasyonun içerisinde hegemonik eklemlenme T E L E V ‹ Z Y süreçlerinde ON konjonktürel olarak oluflmaktad›r. kapitalizmin yaratt›¤› sars›c› geliflmelerle karmafl›klaflan toplum yap›s›n› ve yükselen yeni toplumsal hareketleri anlamaya yeterli olmad›¤›n› ileri sürerler. tarihi s›n›f mücadelesi ve onun kaynakl›k etti¤i antagonizmalar ekseninde kavramaktad›r. SIRA S‹ZDE 2 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE ‹flçi s›n›f› kapitalizmle AMAÇLARIMIZ mücadelede. 1985). Bu anlamda postmarksizmin temel dayanaklar›. söylemin kurucu özelli¤inin ve siyasetin özerkli¤inin kabulü. (b) toplumun kuruluflunun söylemsel pratiklerle olufltu¤unun kabulü ve (c) toplumsal karfl›tl›klar›n iflçi-burjuva çeliflkisi yerine daha genifl alanlara yay›ld›¤›n›n kabulüdür (Wood. Sosyalist hedeflerle iflçi s›n›f›n›n ç›karlar› aras›nda mant›ksal ve zorunlu bir iliflki bulunmad›¤› öne sürülmektedir (1992: 98). (a) evrensel olarak kurulmufl s›n›f birli¤i inanc›n›n reddi. ‹ö¤renciler. Bu noktada postmarksist anlay›fl›n özellikle Marksizm’e karfl› bir kuramsal yaklafl›m olarak temel ilkeleri ve önerileri birkaç maddede flöyle özetlenebilir: (a) her türlü evrenselcilik. Yazarlar›n bütün bu tart›flmalarla vard›klar› sonuç. ‹flçilerin K ‹ T -t›pk› A P di¤er özne konumu konumlar› gibi. Bu özne konumlar› tekil s›n›f ç›karlar›na karfl›l›k gelmeyen de¤iflik toplumsal gruplar› içermektedir: bar›fl eylemcileri. feministler. Postmarksist teori ise. Laclau ve Mouffe. tarihin özünü ve anlam›n› kavramada tekçi bir yaklafl›m S O R U sergilemekle suçlad›klar›n› görüyoruz (Laclau ve Mouffe. 2010: 9).148 Postmarksizme göre. Bu üç temel özellikle ba¤lant›l› olarak önerilen siyasal yap› ise. ‹NTERNET . Marksizmin yapt›¤› gibi özne konumlar› ço¤ullu¤unu s›n›f sorunlar›na indirgemek yerine. radikal bir demokrasidir. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› re Marksizm. Marksizmin ay›rt edici özelliklerinden birisi çat›flmay› yüceltmesiydi. (b) ekonomik belirleme yerine. (Kaygalak. Onlar Marksistlerin bu yaklafl›m›n› çok indirgemeci bulurlar ve bu görüflün özellikle günümüzde kapitalizmin yaratt›¤› derin etkilerle SIRA S‹ZDE kompleks bir hal alan toplum yap›s›n› ve ortaya ç›kan yeni toplumsal hareketleri anlama noktas›nda yetersiz oldu¤unu iddia ederler (Bat›. Radikal demokratlar. Ayr›ca. nesnel ç›kar ve zorunluluk yads›narak. sosyalizm ya da liberalizm ve onlar›n demokrasi anlay›fllar› yerine.

kime karfl› istendi¤i. ekonominin toplumsal süreçleri belirlemedeki göreli a¤›rl›¤› ya da iflçi s›n›f›n›n politik önder oldu¤u fleklindeki “özcü” anlay›fllar terk edilmelidir. Ünite . Kuramsal çerçeve aç›s›ndan. Neyin. Gramsci. hegemonya. bir toplumsal devrim program›na baflvurmaks›z›n kapitalizmin dönüflümünü olanakl› gören radikal demokrasi projesinin solun yeni paradigmas› olarak görmektedir. devlet ve toplum gibi makro ölçekli sosyolojik kavramlar yerine birey. postyap›salc› ve Marksist kuramlara yaslanarak asl›nda. indirgemeci. Postmarksizm bu postmodernist. stratejinin nas›l gerçeklefltirece¤ine dair bir dizi soru bütün bu tart›flmalar içerisinde bofllukta kalmaktad›r. Postmarksizmin felsefesi ve sosyolojik kökenlerinde Saussure. söylem vb. Oysa toplumsal iliflkilerin üretim alan› ve süreçleri üzerindeki rolü Marx’›n temel vurgular› aras›ndad›r ve ekonomi. 2004: 15). radikal demokrasi ideallerinin uygulanma alanlar› olarak görülmektedir (Coflkun. Saussure’cü dilbilimi ve Foucault’nun “söylem” anlay›fllar›n›n izlerini tafl›maktad›r. dünyan›n dönüflümünde etkili olabilecek eylem stratejileri anlam›nda hem sosyalizmin hem de liberalizmin kesin bir çöküfl yaflad›¤› ilan edilmektedir.7. farkl›l›k. Bu yüzden. Marksizm. özne konumlar›. Marksist bilim yönteminde en üst soyutlama düzeyi olarak analize kat›lmaktad›r. Yani 1989’da yaln›zca Sovyetler Birli¤i de¤il. Marksizmin s›n›f kavram›n› elefltiren yazarlar. siyaset ile ekonomi aras›nda birebir bir iliflki tan›mlam›fl olmak ve bir politik özne olarak iflçi s›n›f›n› merkeze koymakla elefltirmektedirler. Bu çerçevede de¤erlendirilen yeni toplumsal hareketler. s›n›f. Marksist teoriyi. Ancak. Ayd›nlanma projesinden tarihsel bir kopuflta bulmaktad›r.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 149 Klasik liberalizme ve Marksizme bir alternatif olarak sunulan Postmarksizm kuram›. Althusser’in “ideoloji” anlay›fl›. ekonomi ile siyaset aras›nda diyalektik bir iliflki oldu¤unu savlar. daha mikro ölçekli kavramlar kullanm›fllard›r. S›n›f›n tarihsel bir özne olarak anlafl›labilmesi. Fakat solun geldi¤i son aflamay› temsil etmesi bak›m›ndan radikal demokrasinin gerek yola ç›kt›¤› öncüller gerekse ortaya koydu¤u stratejinin mevcut sisteme alternatif oluflturdu¤u düflüncesi son derece mu¤lakt›r. toplumsal iliflkileri d›fllayan. Laclau ve Mouffe. Dolay›s›yla sol için yeniden dirilifl olana¤›n›n da bu çöküflün faili ve tamamlanmam›fl bir süreci olarak görülen “68” hareketinde aranmas› gerekti¤ini savunmaktad›r. yazarlar›n iddia etti¤inin aksine. Yazarlara göre. Çünkü kendi öncülünü buldu¤u ve sol için bir imkan olarak gördü¤ü “68” hareketinin tafl›d›¤› idealler ile sosyalizm aras›ndaki hegemonik ba¤› tamamen reddederek. . Özetleyecek olursak. Sartre. Korchs gibi pek çok önemli düflünürün oldu¤u söylenebilir. Lukacs. POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL KAVRAMLARI Söylem Postmodernist ve post-yap›salc› ilkelere ba¤l› kal›narak gelifltirilen Postmarksist anlay›fl. solun sorununu sosyalist blo¤un çöküflünün liberalizm lehine yaratt›¤› hegemonik k›r›lmada aramak yerine. Bu noktada. Postmarksizm Gramsci’nin “hegemonya”. öncüleri olan Laclau ve Mouffe ile birlikte özcü. Lacan. kimlikler. solun program›n› mutlak olarak s›n›ftan ar›nd›rma çabas›ndad›r. Radikal Demokrasi ve Postmarksist paradigma. belirlenimci olmayan yeni bir siyaset ve toplum sosyolojisi oluflturmaya çal›flmaktad›r. kaba ve indirgemeci bir ekonomi anlay›fl›n› Marx’a atfederek bu elefltiriyi temellendirmeye çal›flmaktad›rlar. bu diyalektik iliflkinin kavranmas›yla mümkündür. bu gruplar›n de¤iflken ve kimi zaman karfl›t ç›kar sahibi gruplar olarak ayn› politik proje içinde nas›l yer alabilecekleri konusunda bir fley söylememektedirler. modernleflmeci ve Ayd›nlanmac› düflüncenin evrenselci ve bütünlüklü toplum ve siyaset anlay›fl›ndan uzaklaflmay› hedeflemektedir. kimin için. Psikanalist Lacan’›n özne anlay›fl›. politikan›n öznesi olarak “özne konumlar›”n› gösteren yazarlar.

“siyasetin hegemonik pratiklere yönelen bir söylem kurma süreci oldu¤unu” ve “siyasetin herhangi bir s›n›f›n maddi ç›karlar› üzerinden biçimlendirilemeyece¤ini ancak bir söylem kurma sürecinde infla edilece¤ini” iddia etmektedirler. Postmarksizmin temel iddias›. post-yap›salc›l›k. Bu noktada Laclau ve Mouffe. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Postmarksizme göre. Buna göre. post-yap›salc› kuramdan derinden etkilenmifl ve kuram›n temel ilkelerini post-yap›salc› anlay›fla dayand›rm›fllard›r. Toplum. hegemonik pratikler yoluyla kurulacak özne konumlar›na dayanmaktad›r (1992: 111). . 1997: 55). sabit ve kararl› olmay›p tamamen iliflkiseldir. oluflsal. söylemsel pratikler. eklemleyici pratikler olmaks›z›n toplumsal faillerin herhangi bir formasyon oluflturamayaca¤› anlam›na gelmektedir. Toplumsal kimli¤in belirlenmesi.150 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Postmarksist düflünürler. Bu tip bir post-yap›salc› anlay›fl›n sonucunda. Bu anlamda kimlik ya da Laclau ve Mouffe’un deyifliyle özne konumlar› sabit ve kararl› olmay›p tamamen iliflkiseldir. Bu anlamda postmarksistlere göre siyaset. Siyaset ise. ç›karlar› infla etmenin ve politika yapman›n temel araçlar›d›r. birbirine söylemsel düzeyde eklemlenen ancak birbirini belirlemeyen ve yan yana duran kimlikler. toplum bir failler öbe¤inden (toplumsal formasyon durumunda) bir söylemler öbe¤ine (hegemonik formasyon durumunda) dönüflmüfl durumdad›r. Siyaset ise hegemonik pratikler yoluyla kurulacak konjonktürel özne konumlar›na dayanmaktad›r (1992: 111). yani söylemin kurulufludur (Üflür. D‹KKAT Ekonomik ve siyasal alan aras›ndaki zorunlu iliflkinin kopar›lmas› ve nedenselli¤in reddi. “ideolojik ve politik ç›karlar›n söylem yoluyla kurulabilece¤ini”. bir s›n›fa kimli¤ini sadece bir hegemonik formasyon içindeki eklemlenifli vermektedir. Laclau ve Mouffe siyasetin ve siyasal mücadelenin istikrars›z. 1992: 172). “bir s›n›fa kimli¤ini sadece bir hegemonik formasyon içindeki eklemlenifli vermektedir”. özne konumlar› ve söylemler öbe¤ine dönüflmüfltür. söylemsel pratikler yoluyla oluflturulurlar. toplumsal K ‹ T A P olan her fley ve bunun içerisindeki özneler ancak söylemsel olarak kurulur ve hegemonya alan› da farkl› tikelliklerin birbirine eklemlendikleri alan olarak ortaya ç›kar. Çünkü bu ba¤lamda. hegemonyan›n alan›n› art›k farkl› tikelliklerin bir arada bulundu¤u bir AMAÇLARIMIZ alan olarak de¤erlendirir. günümüzde art›k iflçi s›n›f›n› temel alan s›n›f politikalar›n›n sonuna gelindi¤i ve bunun yerini söylem yoluyla bir araya getirilmifl çeflitli toplumsal öznelerin demokratik mücade‹NTERNET lelerinin ald›¤›d›r. Marksizmden dönüfltürerek ve farkl›laflt›rarak oluflturulmufl siyasal ve teorik bir kuram oldu¤u söylenebilir. Sonuç olarak. temelsiz. Öyleyse. 1992: 87). SIRA S‹ZDE 3 Postmarksizmin oldukça etkilendi¤i Marksist teorisyen Althusser’in ideoloji kavram›n› SIRA S‹ZDE araflt›r›n›z? D Ü fi Ü N EPostmarksizm L‹M Genel olarak kuram›n›n. sonsuz say›da anlamsal farklar aras›nda bir sabitleme oyunu. Politik özneler bundan dolay› s›n›fsal de¤il. Bu. söylemle ilgili olarak. Baflka bir deyiflle. Dolay›s›yla. toplumsal s›n›flar›n siyasal kimliklerinin nas›l olufltu¤u sorusunu ortaSIRA S‹ZDE ya ç›kar›r. hegemonik öznelerin zorunlu olarak temel toplumsal s›n›flar düzleminde kurulduklar›n› reddederek (Laclau ve Mouffe. dilbilim ve postmodern felsefenin birey (özne). T E L Efakat V ‹ Z Y O N“karmafl›k kolektif iradeler”dir (Laclau ve Mouffe. belirlenmemifl ve çok parçal› oldu¤unu iddia ederler. psikanaliz. Laclau ve Mouffe. siyasal ve ekonomik ç›karlar maddi pratikten türemezler. farklar veya özne konumlar› üzerinden üretilebilir. toplum ve siyaset tasavvurlar›ndan etkileneS O R U ilham ald›¤›n› iddia eden ancak Marksizmin çok temel ilkelerini rek. bu nedenle kimlik (onlar›n deyimiyle özne konumlar›).

söyleme dayal› ve söyleme dayanmayan pratikler aras›nda ayr›m yapmak mümkün de¤ildir. bir kiflinin sosyo-ekonomik aç›dan iflgal etti¤i yer ile siyasal-ideolojik ç›karlar› aras›nda zorunlu bir iliflki oldu¤unu reddetmek gerekti¤ini (Eagleton.7.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 151 Söylem kategorisi. Tam da bu nedenle söylemler d›flar›da b›rakt›klar› politik güçlere karfl› savunmas›z. bir merkezin ya da kökenin noksanl›¤›nda her fleyin söyleme dönüfltü¤ü an olarak görür. Postmarksizme göre. son olarak eklemek gerekir ki. Postmarksist kuramda her fley söyleme indirgendi¤i için (Wood. söylem yoluyla kurulabilir. Ayr›ca. “toplumsal” olan her fley söylemseldir. sabitlenmemifl karaktere sahip özne konumlar› ve oluflsall›klarla dolu bir alan olarak tan›mlamalar›. Laclau ve Mouffe söylem konusunda postmodernist kuramc›lardan say›lan Derrida’dan da oldukça etkilenmifllerdir. Derrida dilin evrensel sorunsal durumuna geldi¤i an›. Laclau ve Mouffe. Laclau ve Mouffe (1992) söylemi. evrensellik ve nedensellik mant›¤› yerine “olumsall›k” mant›¤›n› yerlefltirerek. Bütün iflçi s›n›f› dahil özne konumlar›n›n “söylemsel” karakterde oldu¤u iddia edilmektedir. Laclau ve Mouffe’a göre politik özneler art›k bir s›n›f içinde konumlanm›fl özneler de¤il. Derrida için söylem. Siyaset. toplumsal ve tarihsel geliflmeler/olaylar aras›nda bir nedensellik ve zorunluluk iliflkisi kurmak olanakl› de¤ildir. hegemonik pratiklere yönelen bir söylem kurma sürecidir ve herhangi bir s›n›f›n maddi ç›karlar› üzerinden biçimlendirilemez. bir söylemin di¤er tüm olas› anlamlar›n d›fllanmas› yoluyla kuruldu¤unu da gösterir. toplumsal iliflkiler ve çeliflkiler de dahil toplumdaki her fley söyleme dayal› olarak oluflur. Nihai anlam sabitli¤inin olanaks›zl›¤› ise k›smi sabitlenmeleri gerektirir ki bu durum ayn› zamanda. Anlam›n k›smi sabitlenmesi ise dü¤üm noktalar› ve bofl gösterenler sayesinde mümkün olur. Bu noktada. hiçbir belirleyici koflul. hiçbir sabit kimlik. hiçbir mutlak ç›kar. Laclau ve Mouffe’un “toplumun imkans›zl›¤›” tezini tart›fl›n›z? SIRA S‹ZDE Söyleme dayal› ve söylemd›fl› diye bir ayr›m yoktur. nesnelerin söylemsel ba¤lam d›fl›nda bir varl›¤a sahip oldu¤unu inkar etmediklerini. söylem d›fl›nda tan›mlanabilecek hiçbir özne. Derrida’n›n söylem tan›m›n›n kendilerinin toplumsall›k tan›mlar›yla çak›flt›¤›n› belirten yazarlar kendi tezlerini tüm farkl›l›klar alan›n› belirleyen tek ilke olarak toplum öncülünü terk ederek olufltururlar. Zorunluluk. oluflsal ve tarihi yap›lard›r. 4 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U . Buna göre. Ancak toplumsal›n aç›kl›¤›. de¤er yasas›n›n ve art› de¤ere el konulmas›n›n bir sonucu de¤il. 1996: 287) ileri sürmektedir. Laclau ve Mouffe ise. içinde temel belirlenenin hiçbir zaman bir farkl›l›klar dizgesinin tam olarak d›fl›nda bulunmad›¤› bir dizgedir. karmafl›k kolektif özneler oldu¤u ve bu özneler de söylem arac›l›¤›yla kuruldu¤u için. 1987) kapitalist sömürü art›k. eklemleyici pratikten kaynaklanan yap›land›r›lm›fl bütünlük olarak tan›mlar. sabitleyici tek bir ilkenin yoklu¤unda oluflur (Çelik. Laclau ve Mouffe’un Postmarksizm kuram›nda en belirleyici kategorilerden birisi olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. çünkü söyleme dayal› olarak oluflur ve bir söylemde k›smi ve geçici anlam kesinli¤i oluflur. söylem öncesi bir nesnel gerçekli¤e yer b›rakmad›klar› yolunda ciddi elefltirilere yol açm›flt›r. Laclau ve Mouffe’un bütünsellik ve evrensellik ilkelerine karfl› ç›karak. 1997: 50). hiçbir çeliflki ve mücadele. Geras. toplumsal›. ‹deolojik ve politik ç›karlar ancak. 1985. Tüm nesneler söylem nesneleri olarak oluflmufltur ve her söylem maddi bir karaktere sahiptir (Larrain. hiçbir zorunlu iliflki yoktur. 1995: 142). Foucault’nun etkisi alt›nda söylemin mutlak üstünlü¤üne dayal› farkl›l›¤a ve heterojenli¤e iliflkin radikal bir mant›k ortaya koyarlar. Toplumdaki her fley sonsuz derecede de¤iflken ve rastlant›sald›r. Bu söylem tan›m›n› benimseyen Laclau ve Mouffe için toplumsal. Laclau ve Mouffe’a göre. ya da farkl›l›klar alan›. Ünite . reddettikleri fleyin ise. fakat iflçiler bunu söylemsel olarak dile getirir ya da temsil ederse vard›r. söylemin nihai olarak kapanmas›n› ve anlam›n nihai olarak sabitlenmesini engeller. nesnelerin söylemsel ba¤lam d›fl›nda bir olufla sahip olduklar› düflüncesi oldu¤unu belirtmifllerdir.

söylemsel olarak kavranmas› gereken. sonsuz söylemsellik alan›nda anlam›n s›n›rlar›n› belli dü¤üm noktalar› üzerinden kuran. sembolik alanda anlam›n sabitlendi¤i noktalar› kuran siyasal momenttir. bunun yerine. Gramsci’deki hegemonya kavram› da kimli¤in nas›l kuruldu¤unu aç›klamaktad›r. Leninist gelene¤in hegemonya kavram› önderlik edenle önderlik edilen aras›nda kesin bir ayr›m›n varoldu¤u önermesine dayan›r ki bu bask›c› ve olumsuz e¤ilimler bar›nd›rmaktad›r. Bu “s›n›f indirgemeci olmayan hegemonya kavram›” siyasall›¤›n nas›l kuruldu¤unu ve bu kurulufla karfl› mücadelelerin hangi ba¤lamlarda yap›labilece¤ini. sembolik alana özgü. hegemonik pratikler taraf›ndan siyasal olarak yeniden biçimlendirilmifl ço¤ul demokratik taleplerle kaynaflt›rmak yoluyla dönüfltürmezler. 2010: 139) Laclau ve Mouffe. kendi hegemonya anlay›fllar› s›n›f indirgemeci de¤ildir. Laclau ve Mouffe’un hegemonya anlay›fl› ise hegemonyay› temel s›n›flara ba¤l› de¤il fakat toplumsal formasyonda geliflen farkl› ve çeflitli mücadelelere ve hareketlere ba¤l› düflünmeye. Her toplumsal oluflumda tek bir hegemonik merkez vard›r. radikal demokrasi projesinin öne sürdü¤ü hegemonya anlay›fl›. Hegemonya sadece s›n›flar aras›ndaki ittifak ve egemenlik iliflkilerine indirgenemez. s›n›rlar›n›n ne olabilece¤ini anlatmaktad›r. çok merkezli ve tarihselli¤e göre de¤iflebilen merkezsiz ve bütünsellik yaratmayan bir durumdad›r. Lenin’in hegemonya anlay›fl›n› elefltirerek ifle bafllamaktad›r. tarihselli¤e göre de¤iflebilir. Laclau ve Mouffe’un söylem kuram›nda hegemonya belirli bir tarihsel öznenin siyasal bir stratejisi olarak ortaya ç›kmaz. Laclau ve Mouffe’a göre.152 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Hegemonya Marksizmin hegemonya anlay›fl› s›n›f indirgemecidir ve merkezcidir. Birincisi. Buna göre. Kubilay. Laclau ve Mouffe’un hegemonyaya bak›fl› ekonomik belirlenimcilikten. toplumsal formasyondaki çok çeflitli mücadeler ve hareketler de hegemonik mücadele yürütebilir. ‹kinci olarak. zorunlu ancak geçici ad›mlar olarak görürler. aç›k. Temel s›n›flar olan burjuvazi ve iflçi s›n›f› yegane hegemonik öznelerdir. Lenin’e göre hegemonya kavram› s›n›flar aras› yap›lan ittifak içinde iflçi s›n›f›n›n önderlik etti¤i bir siyasal eylemdir. Laclau ve Mouffe ‘hegemonya’n›n Marksist kuramda oldu¤u gibi özcü bir mant›ktan kurtar›ld›ktan sonra farkl› kimliklerin tan›nmas›nda. Laclau ve Mouffe’a göre. bu alanda iflleyen ve bir tarihsel özneyle zorunlu bir aidiyet iliflkisi d›fl›nda kavranmas› gereken bir siyasal iliflki biçimidir. güç iliflkilerine ba¤l› bir momenttir (Çelik. Ancak. bir bütünsellik yaratmayan bir biçimde kurgulamaktad›r (Keyman. Marksist teorinin Lenin ve Gramsci üzerinden önerdi¤i hegemonya yaklafl›m›n›n ötesinde bir tak›m anlamlar tafl›r (Laclau ve Mouffe. bu talepleri. 1999: 39. Gramsci her toplumsal oluflumda tek bir hegemonik merkezin oldu¤u fikrini savunur. Laclau ve Mouffe’a göre. Foucault’nun iktidar kavramsallaflt›rmas›na benzer biçimde. kendi s›n›fsal hedeflerine giden yolda aflamalar. bu anlamda tek hegemonik merkezli de¤il. fakat çok-merkezli. 1993: 144). karmafl›k toplumsal formasyonu farkl› ve çeflitli mücadeleleri birbirine ba¤layan bir “eklemlenme süreci”dir. ikincisi. Bu anlamda. merkezci (köktenci) bir niteli¤e sahip oldu¤unu öne sürer. altyap›-üstyap› ayr›m›ndan ya da Lenin’in ortaya koydu¤u ‘s›n›f ittifak›’ndan farkl› bir fleydir ve bu say›lan varsay›mlar› reddeder. Leninist anlay›fl içinde iflçi s›n›f› ve onun lideri kendi s›n›f kimliklerini. Hegemonya. Hegemonya. Bu sürecin tamamlanmas› da yeni toplumsal hareketlerin s›n›f mücade- . 1992: 98) ya da hegemonyan›n temeli olarak herhangi belirli bir s›n›ftan bahsedilemez. Radikal demokratlara göre hegemonya ekonomiyle ilgili bir olgu de¤ildir (Laclau ve Mouffe. 1992: 168). Gramsci’de hegemonik özneler temel s›n›flard›r: iflçi ve burjuvazi olarak. Hegemonya. Marksist söylem içindeki hegemonya kavram› iki sorunu içermektedir ve bu anlamda s›n›f indirgemeci. Bu toplumsal formasyon da tek hegemonik merkezli de¤il. Marksist anlamda basitçe s›n›flar›n bir s›n›f›n (iflçi s›n›f›) önderli¤inde bir araya gelmesi de¤il. herhangi bir kurucu öznenin ya da merkezin üretti¤i bir iktidar de¤ildir. ço¤ulculu¤un yerleflmesinde ve karmafl›kl›¤›n anlamland›r›lmas›nda anahtar bir kavram olaca¤›n› düflünmektedir. toplumsal formasyonu da.

çok merkezli. özgürlükçü. Postmarksizm ve radikal demokrasi anlay›fl›nda hegemonya kavram›. Laclau ve Mouffe birçok düflünür taraf›ndan hegemonya kavram›n› ve eklemlenme süreçlerini mu¤lak b›rakt›klar› yönünde ciddi elefltiriler almaktad›rlar. vs. farkl› kimliklerin veya onlar›n deyimiyle farkl› özne konumlar›n›n eklemlenme süreçlerinde nas›l bir araya getirilebilece¤i hakk›nda yeterince bilgi ve fikir vermemektedir. Bu eklemlenme süreci. çok merkezcili¤i. Bu noktada. anti-kapitalist. . çok merkezli. farkl›laflabilen. farkl› siyasal pozisyonlar›n. Bu iki kategori Laclau ve Mouffe’un Gramsci’nin “hegemonya” kavram›n› s›n›f indirgemeci olmayan bir tarzda okumas›n› sa¤lar ve hegemonya kavram›n›n “s›n›f” yerine “tarihsel ve söylemsel olarak kurulmufl özne olarak birey” önermesiyle yeniden düflünülmesini önermektedirler. çok daha farkl› toplumsal iliflkiler dâhilinde kurumlaflt›r›lmas›n›’ gerçeklefltirmek olarak düflünürler (Mouffe. protest. Dolay›s›yla hegemonya. “söylem”. 1992: 170-172). özledikleri demokratik devrimi derinlefltirmek ve geniflletebilmek için gerekli olan fleyin ‘demokratik de¤erlerin bir hegemonyas› ve demokratik pratiklerin ço¤alt›lmas›’ oldu¤unu vurgulam›fllard›r (Mouffe. bu karmafl›k toplumsal formasyonu farkl› ve çeflitli mücadeleleri birbirine ba¤layan bir “eklemlenme süreci” olmaktad›r. aç›k. siyasetin tek merkezli olmad›¤›n›.) birbirine eklemleyecek demokratik efl de¤erlerin oluflturulmas› için ‘çeflitli gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir ortak payda sa¤lanmas›’ gereklili¤idir (Mouffe. hegemonyay›. farkl› ve de¤iflik oluflumlar› birbirine ba¤layan ‘radikal bir olgu’. kendisine antagonist olan eklemleyici pratiklerle karfl› karfl›ya gelmesi yoluyla oluflmas› gerekir. Gerçekten de Postmarksizm. Ayn› zamanda eklemlemenin. kimlik politikas› olarak tan›mlanabilecek radikal demokrasi projesinin temel kavramsal düzeyini olufltururlar. bir kesinlik arz etmeyen ve parçal› bir yap›da oldu¤una iflaret etmektedir. Bunun neticesinde kurulan toplumsal formasyon da. klasik bir s›n›f olgusunda de¤il ama toplumsal formasyonda geliflen farkl› ve çeflitli mücadelelere ve hareketlere ba¤l› olarak düflünmek anlam›na gelir. 2010: 12).7. 1993: 193. ikincisi ise bunlar› ay›ran s›n›rlar›n karars›zl›¤›d›r (Laclau ve Mouffe. “farkl›l›k” ve “hegemonya”. Ünite . Ancak. Postmarksist kuramc›lar için en önemli iki kategori “söylem” ve “farkl›l›k”t›r. bu hegemonyan›n nas›l kurulaca¤› ya da bu eklemlenme sürecinin nas›l gerçekleflece¤i hakk›nda Laclau ve Mouffe nerdeyse hiçbir fley söylememektedir. tek hegemonik merkezli de¤il. Laclau ve Mouffe’un söylem kuram›n›n kilit kavram› hegemonyad›r. 1993: 193). Bu yönüyle. hegemonyadan söz edebilmek için bu eklemleme yeterli de¤ildir. tarihselli¤e göre de¤iflebilen. radikal demokrasiyi hegemonik k›lan fley. Böylece. Bunun yolu olarak da ‘bir özne-konumlar› ço¤ullu¤unun demokratik matris arac›l›¤›yla oluflturulmas›na imkân verecek flekilde. Radikal demokrasi kuramc›lar›. hegemonya. antagonizmalar›n kesiflti¤i bir alanda ortaya ç›kar ve bu nedenle de eflde¤erlilik ve s›n›r etkileri fenomenlerini varsayar. Hegemonik bir eklemlenmenin iki koflulu oldu¤u söylenebilir: ‹lki antagonist güçlerin varl›¤›. eklemleyici pratiklerin egemen oldu¤u bir alanda ortaya ç›kmakla birlikte. Demokratik vatandafll›k anlay›fl›n› ilke edinen projenin ana öngörüsü sivil toplum platformundaki demokratik mücadeleleri (anti›rkç›. bir ‘eklemlenme süreci’dir. Buna göre. tarihselli¤e göre de¤iflebilir. bir bütünsellik yaratmayan biçimde geliflecektir (1992: 111). Hegemonya ise. karmafl›k. Laclau ve Mouffe hegemonya kavram›yla iliflkili olarak.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 153 lelerinden özerk hareketler olarak kavran›lmas› ve radikal demokrasinin koflullar›n›n infla edilmesi aç›s›ndan hegemonyay› hayati bir kavram olarak öne ç›karmaktad›rlar. Genel olarak. 1993: 193). belli söylemsel pratiklerle farkl› özne konumlar›n›n birbirlerine eklemlenebilece¤ini iddia etmektedir. Bat›.

ancak mücadele boyunca bu hedefleri kurar ve dönüfltürürler. AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . ortaya konan talepler bask›c› bir devletin çevreyi koruma ad›na toplumsal alana müdahalesini meflrulaflt›rabilece¤i gibi. ayn› zamanda toplumu. evrenselli¤i ve evrenselcili¤i reddeden bir anlay›flt›r. di¤er talepler gibi sosyalist talepler de hegemonya mücadelesinde eklemlenebilir (articulation). aktaran: Coflkun. “politikan›n hegemonik terini” gerektirdi¤ini boyutu ancak toplumsal›n aç›k. yaln›zca daima s›n›rl› nitelikteki aktörlerin yürüttü¤ü mücadelelerin eflitleyici etkileri yoluyla pragmatik bir biçimde kurulabilir. evrensellik art›k. Toplumlar. bu imkâns›z idealler temelinde örgütlenir ve merkezlenir. Eklemlenme. kimliklerin hegemonya mücadelesi içerisinde oluflturulduklar›n› ve toplumsal öznelere yeni bir kimlik verilirken onlar›n ayn› zamanda ‘kolektif iradeler’ olarak kurulduklar›n› öne sürer. 1992: 62). dolay›s›yla hem modernizmin hem de Marksizmin herkes için geçerli evrenselci ilkeleri ya da herhangi bir evrenselci iddia kriz içine girmektedir.154 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Laclau ve Mouffe’un Hegemonya ve Sosyalist Strateji’de gelifltirdikleri hegemonya yaklafl›m›. 1998: 237. böylece. birçok toplumsal aktörün ve taleplerin iç içe geçti¤i karmafl›k alanlarda verildi¤i için. Ayr›ca bu kuramc›lar. hegemonik pratiklerin “toplumsal›n tamamlanmam›fl ve aç›k karakD Ü fi Ü N E L ‹ M düflünen Laclau ve Mouffe (1992: 73). toplumsal de¤iflimi. D‹KKAT Toplumsal›n aç›kl›¤› ve bunu gösterenlerin sabitsizli¤i “dikiflleyici” hegemonik pratikleri gerektirmektedir. Gramsci’den devrald›klar› hegemonya kavram›n› s›n›f temelinde düflünmemifl. Hegemonya mant›¤› da. Marksizmdeki iflçi s›n›f› gibi. Bu terimle öznenin toplumdaki konumu. Yazarlar S O R U psikanalizden ald›klar›n› belirttikleri “dikifl” terimini kitaplar›nda s›k s›k kullan›yorlar. “iflçi s›n›f›n›n ya da baflka herhangi bir özne konumunun önsel birli¤i ya da ilerici karakteri anlay›fl›n› reddeden bir totalli¤i bozucu ‘eklemlenme ve olumsall›k mant›¤›’ gerektirir” (Best ve Kellner. bir özdeflleflme va bütünleflmeden çok bir yerini alma ve kolaj durumu olarak tarif edilmektedir. Bu anlamda hegemonya. Bu mücadeleler. en bafltan ya da hareketlerin belirli bir siyasal önem kazand›¤› andan itibaren önemli bir sorun olacakt›r. iflçi s›n›f›n›n öncü k›l›nmas›ndan vazgeçen ve ço¤ulcu bir mücadeleyi hayata geçiren bir politika ihtiyac›n› do¤urur. Postmarksistlere göre. yukar›da da bahsedildi¤i gibi. Zira toplumsal›n kapanmas› imkâns›z olsa da kapanma S‹ZDE ideali hala SIRA bir imkâns›z ideal olarak ifllev görür. kapitalist toplumda s›n›f çeliflkilerini di¤er çeliflkilerle eflit düzeyde görmektedirler. Bu taleplerin tutucu bir biçimde eklemlenmeleri de olas›d›r ve ortaya ç›kacak sonuç di¤er her fley gibi hegemonya mücadelesince belirlenecektir. siyasal ve ekonomik sistemlerdeki ak›l d›fl›l›¤a (irrasyonelli¤e) yönelik radikal bir elefltirinin önünü de açabilirler (Laclau. SIRA S‹ZDE 5 Laclau ve Mouffe’un evrensellik ve tikellik kavramlar› hakk›ndaki görüfllerini analiz ediniz? SIRA S‹ZDE Son olarak. Bu ideallerin ortaya ç›k›fl› ve iflleyiflinde gerekli olan bofl gösterenlerdir (Laclau ve Mouffe. tikelci siyasal kimlikler günümüzde giderek artmakta. Bu anlamda. 2004: 65). Dolay›s›yla bu her anlam›yla. bu eklemlenme biçimininse bir siyasal parti formunda olmas› gerekmemektedir (Laclau. 1990: 229-30). Laclau ve Mouffe. Toplumsal mücadelelerin bafllang›çta kesin hedefleri yoktur. Çevreci hareketi düflünecek olursak. demokrasiyi ve tarihi aç›klayacak evrensel bütünsel ilkelerin imkâns›zl›¤›na da iflaret etmifllerdir. 1990: 231). Laclau ve Mouffe’a göre. ‘s›n›rlanmam›fl’ bir toplumsal aktörün ayr›cal›¤› de¤ilse. eklemlenme bireysel taleplere d›flsal bir süreç de¤ildir. Laclau ve Mouffe. ekonomi ile siyaset aras›ndaki iliflkiyi büsbütün kopararak sivil toplumcu bir siyasetin en önemli temsilcileri olmufllard›r. dikiflsiz karakteri geliflirken yükseldi¤ine” iflaret etmektedir.

Bu de¤erler ve hareketler ça¤›nda. çevreciler. Ünite . Gramsci’nin yapt›¤›n› söyledikleri bu kavramsallaflt›rmadan hareketle. evrensel politikalara dayal›. çevre. Asl›nda onlar. . Gramsci’nin hegemonya kavram›n› “radikallefltirmeyi” hedeflemektedirler. “gerçek” ve “normal” yol oldu¤u biçimindeki tektiplefltiren ya da asimile eden bask›s›na karfl› direnmektedirler (Parekh. politik özne olarak s›n›fsal kimli¤in art›k geçersiz oldu¤u tezine ulaflmaktad›rlar. Onlara göre Gramsci. kendi aralar›ndaki farkl›l›klara ra¤men. bu nedenle kolayca üstyap›sal olarak yorumlanamayaca¤› ve ikinci olarak da politik öznelerin art›k s›n›flar de¤il “karmafl›k kolektif iradeler” oldu¤udur. toplumsal güçler fleklinde birleflmifl çeflitli müttefiklerle bir araya gelmifl hakim bir s›n›f›n hegemonyas›na dayan›r. özellikle feminist hareketi. Bu tan›mlamadaki ‘yeni’ kavram› ise. anti-nükleer. kendilerine özgü bir hegemonya tan›m› oluflturmaya çal›flmaktad›r. bar›fl. hegemonya kavram›na baflvuran yazarlar Gramsci’nin hegemonya kavram›n› gelifltirmede Lenin’in s›n›f ittifaklar›n›n ötesine geçti¤ini savunmaktad›rlar. ) elefltirel bir Yeni toplumsal hareketler kavram›. özellikle Lenin’in hegemonya kavram›n› k›yas›ya elefltirip ancak yine bir Marksist olan Gramsci’nin hegemonya kavram›n› büyük ölçüde kullanan Laclau ve Mouffe. Gramsci. 2010: 136). eflcinseller. hegemonya kavram›n› olufltururken iki yeni ve temel yer de¤ifltirme yapm›flt›r: Birinci olarak ideolojinin maddi bir temeli oldu¤u. Bu gruplar toplumdaki bask›n kültürden farkl› olan. Yeni toplumsal hareketler paradigmas› alt›nda temellendirilen bu hareketlerin “yenili¤i” kimlik temelli olmalar›ndan kaynaklanmaktad›r (aktaran: Kubilay. ›rk. yaflam›n söz konusu alanlar›n› anlamak ve yap›land›rmak için yaln›zca bir “do¤ru”. bu yeni siyaset anlay›fl›n›n öncüsü oldular. birlefltirici.hegemonik güç olabilece¤ini. bu iki s›n›f d›fl›nda kalan toplumsal katmanlar ve ara tabakalar›n temel s›n›flar›n hegemonyas› alt›nda yer alaca¤›n› söylemifltir. toplumun büyük k›sm›n›n. nükleer karfl›t› hareketleri. Sözü edilen gruplar birbirinden oldukça farkl› gündemlere sahip olmakla birlikte. etnik az›nl›klar gibi “özne konumlar›”n›n hegemonya oluflturmada “s›n›f”›n yerini ald›¤›n› savlamaktad›rlar.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 155 Özetleyecek olursak. bireysel yaflam›n kendisiyle ilgili ve yaflam›n de¤iflik biçimlerine dayal› olarak tan›mlanmaya bafllar. liberalizm vb. yaln›zca temel s›n›flar›n -burjuvazi ve proletarya. Gramsci’nin. etnik kimlik. bütünlefltirici. 2002: 1). Laclau ve Mouffe’un iddia etti¤inin tersine Gramsci. eski ve yeni göçmenler. belli bir merkezden hareket eden ve sorunlara global çözümler bulmaya çal›flan siyasal söylemlere (baflta Marksizm. onaylanmayan ve bast›r›lmaya çal›fl›lan görenek ve hayat tarzlar›n› temsil etmektedirler. Kad›n. eflcinsel kad›n ve erkekler. ö¤renciler. ulusal az›nl›klar. siyaset. politikan›n öznesi olarak s›n›ftan baflka bir “karmafl›k kolektif irade” göstermemifltir. feministler. feministler gibi farkl› gruplar›n bafl›n› çekti¤i bir dizi düflünsel ak›m ve politik hareket ortaya ç›km›flt›r. bar›fl hareketlerini ve az›nl›k hareketlerini ifade etmek amac›yla kullan›lmaktad›r. Laclau ve Moufee. Yazarlar›n Gramsci’den söz açt›kça s›k s›k baflvurduklar› “tarihsel blok” ise. 1960’l› y›llardan bafllayarak Bat› sanayi toplumlar›nda oluflan “yeni de¤erler” ve “yeni toplumsal hareketler” yeni bir siyaset ve siyasal eylemlilik anlay›fl›na yol açt›. insan haklar› ve cinsel kimlik sorunlar› etraf›nda örgütlenen toplumsal hareketler. YEN‹ TOPLUMSAL HAREKETLER 1960’lar›n sonlar›ndan itibaren Avrupa ülkeleri ve Amerika Birleflik Devletleri’nde yerli halklar. Bu hegemonyan›n kayna¤›n› ald›¤› maddi temel ise söz konusu s›n›f›n ekonomik gücünden baflka bir fley de¤ildir. kronolojik bir s›ralamaya de¤il fakat ‘eski’ s›n›f temelli ve ç›kar gruplar›na dayal› hareketlerden bir farkl›l›¤a iflaret etmektedir. Modern toplumun devlet/parti ya da s›n›f ba¤lam›nda gelifltirilmifl. Böylece 1970’lerde ve 80’lerde önemli bir hareketlilik yakalam›fl olan bar›fl eylemcileri. ekoloji hareketini.7. refah devletinin ve Fordist/Keynesyen ekonominin sa¤layabilece¤i politikalar›n ötesinde. Oysa.

üretimin teknolojik gelifl‹KKAT melerDsayesinde daha az maliyetli olmas›. kimliklerin bulunmas›d›r. Teknolojik geliflmelerin ve endüstriyel büyümenin yaratt›¤› yeni sorunlar. ürün farkl›laflmas›n›n yüksek ve TELEV‹ZYON üretim süresinin daha k›sa olmas› anlam›na gelmektedir). s›n›flara dayal› politikalar güçten düflerken “öteki” çat›flma biçimleri ve yeni toplumsal hareketler olarak adland›r›lan farkl› çeliflkilere dayal› politik hareketler çoktan belirmeye bafllam›flt›. Kapitalizmin yeniden yap›lanmas›yla birlikte.156 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Yeni toplumsal hareketlerin “yenili¤ini” sa¤layan esas SIRA S‹ZDE unsur. 3. ço¤u zaman. bireysel. genel olarak. Yeni toplumsal ‹ N T E R N E T hareketlerin geliflimi genellikle ileri kapitalizmin ya da geç modern dönemin ürünü olarak görülmektedir. kimlik. Piore ve Sabel). özerklik. Postmodernizmin ve D‹KKA T post-yap›salc›l›¤›n temel varsay›mlar› için kitab›n›zda postmodernizmin ve post-yap›salc›l›¤›n anlat›ld›¤› üniteleri gözden geçiriniz. D Ü fibelirsiz Ü N E L ‹ ve M ço¤ul tekil. Offe). özerklik ve iyi yaflam sorunlar›n› merkeze almakt›r. kimlik. yaflam›n farkl› biçimlerinin post-modern yapan. “farkl›l›klar›n tan›nmas›” temelinde geliflen yeni bir siyaset anlay›fl› ortaya ç›kt› (Keyman. geçmiflin nesnel s›n›f ç›karlar›na dayal› olarak hareket eden iflçi s›n›f› hareketlerine karfl›l›k. Buna göre. burada da tam bir kavram netli¤i yoktur. yeni toplumsal hareketlerin “yenili¤i” s›n›f çat›flmas›na dayanmayan bireysel. Özellikle 1960’l› y›llardan itibaren. çevrecilik. K ‹ “örgütlü T A P kapitalizm”den “örgütsüz kapitalizm”e geçiflin sonucu olarak ortaya ç›km›fl. K S‹ OTR AU P 2. Kapitalizmin ileri aflamas› olarak ya da endüstriyel toplumun geliflmifl aflamas› olarak kimi yazarlar “post-endüstriyel toplum” (Bell. E¤itimli bir yeni orta s›n›f›n geliflmesi. a¤›rl›kl› olarak kültür. sosyalist hareketlerle ba¤lant›s› olmad›¤› ve emek sermaye çat›flmas›n›n d›fl›nda kalan bir dizi muhalif grubu kapsad›¤› düflünülmektedir (Dursun. kad›n sorunlar› ‹NT E R N E T etraf›nda somutlaflan daha toplumsal çat›flmalara b›rakm›flt›r. cinslerin eflitli¤i. bar›fl. düflünce ve eylem odaklar› olmalar›ndan gelmektedir. Ne var ki. Yeni toplumsal hareketler. AMAÇLARIMIZ 4. ortaya ç›kan DÜfiÜNEL‹M yeni toplumsal hareketlerin ço¤ullaflmas› ve boyutlanmas› gerçekli¤ini kavramak için. postmodern ve post-yap›salc› argümanlar› kullanarak Marksizmin radikal bir S O R U flekilde yeniden yap›lanmas› çabas› oldu¤u iddia edilmektedir. üretim yap›s›nda esnek üretime do¤ru gerçekleflen de¤iflimler (Esnek üretim. Bu yeni toplumsal hareketlerin. “endüstriyel toplumdan” “postendüstriyel topluma”.Tnitelikli yaflam meselelerini koyan hareketler olarak ele al›nmaktaELEV‹ZYON d›r. kimlik. kimileri “programlanm›fl toplum” (Touraine). ve farkl› kimliklerin meflrulu¤unu ve özgünlü¤ünü savunan bir kimlik politikas› ve ço¤ulcu siyaset anlay›fl›d›r denilebilir. kimileri “a¤ toplumu” (Castells) ya da daha genel olarak “enfor- SIRA S‹ZDE D‹KKAT TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Yeni toplumsal ‹NT E R N E T hareketlerin hedefi ekonomik eflitsizlikten do¤an çat›flmalar› dile getirmek yerine. kat›l›m ve insan haklar› vb. çevre. merkezine da¤›t›m meseleleri yerine kültür. S›n›f SIRA çat›flmalar›ndan farkl› olarak ortaya ç›kan yeni toplumsal çat›flma biS‹ZDE çimleri. Yeni toplumsal hareketleri siyasetin merkezine alan Postmarksizm kuram›n› SIRA S‹ZDE s›n›f kategorisinden farkl› olarak. bu hareketlerin temelinde bir s›n›f perspektifi de¤il. D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K S‹ O T RA U P 6 Postmarksizm ve Postmodernizm aras›ndaki belli bafll› benzerlikler ve farkl›l›klar› tart›fl›n›z? SIRA S‹ZDE Yeni toplumsal hareketlerin ortaya ç›k›fl› afla¤›daki dört toplumsal süreçle AMAÇLARIMIZ D Ü fi Ü N E L ‹ M aç›klanmaktad›r: 1. Bu geliflmeler çerçevesinde s›n›f çat›flmas› yerini. 1998). Bu hareketler protestonun s›n›fla ilgili de¤il kimlik ve farkl›l›klarla ilgili yeni bir biçimini sunar ve ileri endüstriyel toplumlar›n özelliklerini yans›t›r. Bunun yerine. Zaten Postmarksizm kuram›n›n. kimileri “örgütsüz kapitalizm” (Urry. S O R U gözle bak›lmaya bafllanm›flt›r. 1993: 131). .

“postfordist toplum”. . Postmarksist kuramc›lar. Özellikle sosyalist blok ülkelerinin 1989’dan sonraki çözülmesi süreciyle birlikte. Marksizmin s›n›f anlay›fl›ndan kopmam›z acilen gereklidir. Laclau ve Mouffe yay›nlad›klar› Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Bir Demokrasiye Do¤ru (Hegemony and Socialist Strategy: Towards a Radical Democracy) kitap baflta olmak üzere di¤er çal›flmalar›yla Postmarksist bir siyasal tasar›m›n temellerini atm›fllard›r. “tarihsel materyalizm”.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 157 masyon toplumu”. solun program›n› mutlak olarak s›n›ftan ar›nd›rma çabas›ndad›r. sosyalizme politik bir devrim ile ulafl›laca¤› gibi temel kabullerini sorgulamakta ve reddetmektedir. Postmarksizm. özellikle sosyoloji ve siyaset biliminde yaratt›¤› etkiyi Ernesto Laclau ve Chantal Mouffe’un çal›flmalar›na borçludur. Postmarksizmin temel iddias›. Ünite . 1989 sonras›nda sendikalar›n ve iflçileri merkeze alan s›n›f politikalar›n›n siyasette a¤›rl›¤›n› kaybetti¤i bir dönemde etkili hale gelmifl olan Postmarksizm. Çünkü. Klasik Marksist teoriden farkl› olarak Laclau ve Mouffe’un ortaya koyduklar› anlay›fl. Klasik Marksizmin sahip oldu¤u s›n›f-eksenli yaklafl›m. siyaset gündeminin merkezine ço¤ulculuk. farkl› kimliklerin ço¤ul taleplerini birbirine söylemsel olarak eklemlemeyi sa¤layan hegemonik bir performans olmaktad›r. özne konumlar› ve birey gibi kavramlar› oturturlar. “post-modernizasyon” gibi kavramlar› kullanmaktad›rlar. kendi öncüllerini buldu¤u ve sol için bir imkan olarak gördü¤ü “68” hareketinin tafl›d›¤› idealler ile sosyalizm aras›ndaki hegemonik ba¤› tamamen reddederek. kavramlar› esas alan ekonomi-politik perspektifin yerini. ekonomiden ve s›n›fsal iliflkilerden uzaklaflt›r›lmas›n› savunmaktad›r. Marksizm tarihin özünü ve anlam›n› kavramada sadece s›n›f mücadelesi ve onun kaynakl›k etti¤i antagonizmalar olan emek-sermaye çeliflkisi analizi art›k günümüz toplumlar›nda yeterli olmamaktad›r. günümüzde art›k iflçi s›n›f›n› temel alan s›n›f politikalar›n›n sonuna gelindi¤i ve bunun yerini söylem yoluyla bir araya getirilmifl çeflitli toplumsal öznelerin demokratik mücadelelerinin ald›¤›d›r. Yeni toplumsal hareketlerin ortaya ç›kmas›yla birlikte siyaset de art›k s›n›flar aras›ndaki mücadelelerin flekillendirdi¤i bir eylem de¤il. Bu çerçevede de¤erlendirilen yeni toplumsal hareketler. çünkü onlar kapitalizm-sonras› bir topluma geçildi¤i kabulünden hareket etmekte- Postmarksizm. Bu anlamda Postmarksizm. özellikle “kimlik ve fark siyaseti”. ekonominin tüm toplumsal yaflam› belirledi¤ini savunan ekonomik-belirlenimci (determinist) ve iflçi s›n›f›n›n da toplumsal de¤iflmede devrimci rol oynamas› gerekti¤ini savunan Marksist anlay›fl› elefltirmekte ve Marksist teorideki bu determinist anlay›fl› de¤ifltirmeye çal›flmaktad›r. Temelde bu siyasal tasar›m. “hegemonya”. Bunu yaparken Postmarksizm asl›nda siyasetin. baz› sosyoloji ve siyaset bilimi teorisyenleri. iflçi s›n›f›n›n öncülü¤ü. anti-kapitalist bir yaklafl›ma da sahip de¤ildir. Marksist teorinin öncelik verdi¤i s›n›f analizinin. demokrasi ve toplumsal de¤iflim süreçleri üzerine yap›lan çal›flmalarda art›k “iflçi s›n›f›”. radikal demokrasi ideallerinin uygulanma alanlar› olarak görülmektedir. Marksizmin ekonomik ve politik eylemlerin temeli olarak kabul etti¤i s›n›f anlay›fl›n›n d›fl›na ç›kmay› öneren Laclau ve Mouffe. Dolay›s›yla. Baflka flekilde söylecek olursak.7. “s›n›f mücadeleleri” vb. Marksizmin. Genel olarak. kimlik ve farkl›l›k. tarihi de¤ifltirecek bir siyasal özne olarak iflçi s›n›f›n›n kendisi tarih olmufltur. Buna karfl›l›k. iflçilerin merkezde oldu¤u ve s›n›f mücadeleleri analizine dayand›r›lan Marksizmi liberalizmle bar›flt›rmak ve uzlaflt›rmak aray›fl›nda olduklar› söylenebilir. “radikal demokrasi” ve bu kavramsallaflt›rmalar›n dayand›¤› teorik çerçeve olarak Postmarksizme b›rakt›¤›n› iddia etmektedirler. kendi teorik ve eylem nesnesini ciddi biçimde s›n›rland›rd›¤›n› ve bundan vazgeçmesinin gereklili¤ini savunmaktad›rlar. Postmarksizme ve onun radikal demokrasi projesine göre. Bu sava göre. devlet. sosyalist politika ve ekonomi politi¤i ça¤›n demokratik ve insan haklar› söylemiyle müzakereye ça¤›ran “sosyalist bir demokrasi” iddias›na dayanan “Radikal Demokrasi” projesidir. Laclau ve Mouffe’un radikal demokrasi projesinin. kapitalizmin yaratt›¤› sars›c› geliflmelerle karmafl›klaflan toplum yap›s›n› ve yükselen yeni toplumsal hareketleri anlamaya yeterli de¤ildir . Marksizmin tekçi öznesi s›n›f yerine anonim özneler koyarak.

toplumda böyle bir konuma sahip olan bir hareketten ya da özneden bahsedilemez (Laclau ve Mouffe. Bu anlamda Marksizmin tekçi öznesi olan s›n›f yerine ço¤ul kimlikler ve özne konumlar›n› getirmifllerdir. Bu anlamda yeni toplumsal hareketler. 1992: 196). iktidar› ele geçirip devrim yapmak gibi bir perspektife sahip de¤illerdir. Bu yeni toplumsal hareketlerin iktidar› ele geçirmek gibi bir amaçlar› yoktur. toplumsal hayat›n metalaflmas›na. s›n›fl› toplumun kapitalizmin karakteristik bir unsuru olmaktan ç›kt›¤›n›. Laclau ve Mouffe’a göre yeni toplumsal hareketler. s›n›rlar›n› tam olarak tan›mlayamad›¤›m›z belirsiz. dolay›s›yla da s›n›f politikas› afl›lmaktad›r (Savran. 1997. s›n›f mücadelesinin “yerini almakta”. siyasetin ve toplumsal de¤iflimin dönüfltürücü özneleri proleterya veya iflçi s›n›f› de¤il. sosyalist vb. yeni toplumsal hareketler “ideoloji ve amaçlar” aç›s›ndan ekonomik yeniden da¤›t›m meselelerine odaklanmaktan çok yaflam kalitesi ve yaflam biçimleri üzerine vurgu yapmakta. 1992: 201). s›n›fsal bir perspektifi terk ederek. ço¤ul taleplerin bir araya getirilip eklemlendi¤i bir dü¤üm noktas›d›r. Buna göre. Tarihin motoru art›k s›n›f mücadeleleri yürüten iflçi s›n›f› de¤il. Daha çok. özgürlükçü. Postmarksist kuramc›lar. 1992: 201) olmas›na ra¤men. Bu anlamda yeni toplumsal hareketler. tekil özneler olarak farkl› kimlikler çekirdek yap›lar olarak siyaset ve toplumsal iliflkilerin temeline yerlefltirilmifltir. Çünkü bu eklemlenme sayesinde herhangi bir hareket muhafazakar. bürokratikleflmesine ve homojenlefltirilmesine karfl› direniflin ifadesi olarak ortaya ç›kt›¤›n› öne sürmektedirler. 2001). Bu anlamda. (Laclau ve Mouffe. 1992: 206-208). Laclau’nun (2006: 112) ifadesiyle söyleyecek olursak. 1992: 9). siyaset rastlant›sal olarak eklemlenmelerin gerçekleflti¤i bir dünyad›r (“the world of contingent articulations”). “kat›l›mc›lar” aç›s›ndan ise orta s›n›f bireyleri. yeni toplumsal hareketlerin. bu hareketlerin iktidar› ele geçirmek gibi bir amaçlar› ve perspektifleri bulunmamaktad›r. Postmarksist teorisyenler. Daha do¤rusu. yukar›da bahsetti¤imiz yeni tabiyet biçimlerini sorgulamaktad›rlar ve onlara yeni olma özelli¤ini veren fley de budur (Laclau ve Mouffe.158 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Yeni toplumsal hareketler. bu hareketlerin herhangi bir ideolojiyle eklemlenme biçimleridir. Marksizmin makro ölçekli s›n›f gibi kollektif özneleri yerine. fakat hareketi tan›mlayan farkl› de¤erler ve ideolojilerle özdefllefltirir. Laclau ve Mouffe. tekil kimlikler ve özne konumlar› olarak tan›mlanabilecek de¤iflik türde yeni toplumsal hareketlerdir. Siyaset. 2004: 136). s›n›f hareketlerinden farkl› olarak toptan bir siyasal ve toplumsal dönüflümü sa¤lamak. bunun yerine çoklu kimlik ve farkl›l›klar› ve dolay›s›yla Bat› Avrupa’da geliflen yeni toplumsal hareketleri siyasetin yeni özneleri olarak kabul etmektedir. burjuvazi ve proletaryan›n farkl›laflt›¤›n› ve çal›flanlar›n üretici kimliklerinden çok tüketici. “yap›s›” aç›s›ndan lidersiz ya da dönüflümlü bir liderlik anlay›fl›n› kabul eden. Bu . Siyaset böylece s›n›flar aras› mücadelelerin flekillendirdi¤i bir eylem de¤il. yurttafl ya da az›nl›k kimlikleri ile tan›mlanan özne konumlar› edindiklerini öne sürmektedirler (Kaygalak. yeni toplumsal hareketler toplumu bir bütün olarak dönüfltürebilme anlam›nda ayr›cal›kl› bir konuma sahip de¤ildir. belirsiz tekil özneler ve kimlikler olmak durumundad›r. Yeni toplumsal hareketlerin toplumsal temelini s›n›fla de¤il. Ama as›l önemlisi. dirler. sosyoloji ve siyaset biliminin temel konusunun Marksizmdeki s›n›f çat›flmalar›n›n yerine heterojenli¤in olmas› gerekti¤ini vurgulamaktad›rlar. Ne var ki. çeflitli gruplar›n rastlant›sal olarak bir araya gelmesiyle yap›lan bir performans olarak anlafl›lmaktad›r. gençleri ve yüksek e¤itim alm›fl bireyleri kapsayan hareketler olarak de¤erlendirilir (Pichardo. sivil toplumda özerklik ve eflitsizliklerin giderilmesi türünden kültürel bir tak›m talepleri dillendirmektedirler. otoriteryan. bir kimli¤e bürünebilir. aktaran: Coflkun. bürokratikleflmesine ve homojenlefltirilmesine karfl› direniflin ifadesi olarak ortaya ç›km›fl (Laclau ve Mouffe. Laclau ve Mouffe. toplumsal hayat›n metalaflmas›na.

2004: 67). Postmarksistler. sabitlenemez.7. refah devletinin. liberal demokratik ideolojiyi reddetmek yerine onu ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirme ve geniflletme siyaseti olarak tan›mlanabilir. iliflkisel ve ço¤uldur. Ayr›ca. her fleyden önce. Hegemonya ve Sosyalist Strateji’den hareket ederek anlafl›labilir. sivil toplumu dönüfltürecek siyasal partilerden çok yeni toplumsal hareketlerin gücüne dayanan liberal-demokratik bir toplum önerirler. Marksizmin iddia etti¤i gibi ekonomik durum gibi nesnel toplumsal belirlenimlerin ve konumlar›n kendili¤inden politik özneleri vermedi¤ini iddia etmektedir. Sonuç olarak. Bu kitapta Laclau ve Mouffe.vazgeçtikleri söylenebilir. söylem teorisi çerçevesinden Marksizm sonras› bir bak›fl aç›s› ile günümüz toplumlar›nda siyasetin ve yürütülecek hegemonya mücadelelerinin niteli¤ine iliflkin tezlerini gelifltirirler. Postmarksistler. Çünkü art›k tüm kimliklerin konumlar› de¤iflken. radikal demokrasi projesinin. Bunlar halen modern kapitalist devletlerin egemen gruplar›n›n retori¤indeki mevcut ideallerdir. Aksine. POSTMARKS‹ZM VE RAD‹KAL DEMOKRAS‹ S‹YASET‹ Radikal demokrasi projesi. özselcili¤i reddeden ve siyasal mücadelelerin hedefini ve alan›n› söylemsel stratejiler yoluyla eklemlenen (articulate) özne konumlar›ndan yürütülecek hegemonya mücadeleleri olarak tan›mlayan bir projedir. demokratik idealler olan eflitlik ve özgürlüktür. Ünite . toplumdan radikal bir kopufl gerekti¤i fikrinden -devrimci anlay›fltan. çevreci dernekler ve eflcinsel hareketler aras›nda hiçbir öncelik/sonral›k iliflkisi yoktur. Laclau ve Mouffe. Öyleyse. liberal kapitalizmde tatmin edilemeyen. . radikal demokrasi projesi. kad›n dernekleri. Yeni toplumsal hareketlere iliflkin olarak Laclau ve Mouffe’un söyledikleri en iyi biçimde. Dolay›s›yla yeni toplumsal hareketler sosyalist ideolojinin. hiyerarflik olmayan yap›lara dayan›r. Bu anlamda siyasetin ve toplumsal de¤iflimin öncüsü say›labilecek hiçbir ayr›cal›kl› kimlik ve özne yoktur. ‹lginç olan. Ancak. tabiiyet iliflkisine karfl› yürütülen her türlü mücadeleyi kapsar fakat onlarla s›n›rl› de¤ildir. hepsi birbirine eflde¤er demektir. 1992: 196). çünkü örgütleyici ilkeleri. iflçi s›n›f›n›n yerine “halk” ya da “sivil toplumu” geçirerek ve halk-devlet çeliflkisinin de ekonomik de¤il fakat siyasal bir mücadele oldu¤unu vurgulayarak. liberal deToplumsal bir devrime gerek duymayan. gevflek. Yeni toplumsal hareketler. Bu durumda radikal demokrasi. ancak zaten var olan fikir ve de¤erlerin radikallefltirilmesi olarak anlamak mümkündür (Coflkun. Radikal demokrasi siyasetini. kapitalizmin dönüflümünü mümkün gören radikal demokrasi projesi. toplumsal de¤iflimde öncü olabilecek önceden verili herhangi bir kimlik veya s›n›f yoktur. demokrasi mücadelesi için “yeni toplumsal hareketleri” öne ç›karmaktad›rlar.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 159 hareketler. Bu anlamda yeni toplumsal hareketler. Postmarksist yaklafl›m›n sosyalizme alternatif sunan kurumsal bir çabas› olarak de¤erlendirilebilir. uçucu. Bu ayn› zamanda Marksizmle bir kopufltur. Postmarksist kurama göre. örne¤in bir iflçi sendikas› ile di¤er sivil toplum kurulufllar› aras›nda. modernleflme sürecinin. geleneksel din ve ahlak anlay›fllar›n›n bir elefltirisini yaparak ortaya ç›km›fl ve daha çok kültürel ve kimliksel problemleri öne ç›karan hareketler olarak de¤erlendirilir. politik özneler rastlant›sal kimliklere dönüflmüfltür. sivil toplumda özerklik ve eflitsizliklerin giderilmesi türünden kültürel bir tak›m talepleri dillendirmektedirler. yeni tabiyet biçimlerini sorgulamaktad›rlar ve onlara yeni olma özelli¤ini veren fley de budur (Laclau ve Mouffe. istikrars›z. Marx’›n toplumsal de¤iflimi sa¤layacak temel aktör/özne olarak gördü¤ü iflçi s›n›f› yerine yeni toplumsal hareketleri koyarlar. eylem ve örgütlenme tarz› aç›s›ndan da merkezili¤in ve tekçili¤in karfl›s›nda farkl›l›¤›n ve ço¤ulculu¤un vurguland›¤›. daha çok. Postmarksizm. Radikal demokrasi projesi.

Ayd›nlanman›n soyut evrenselcili¤inden. radikal demokrasi projesinin evrenselcili¤i. Bunun yan› s›ra. Ancak. liberal demokrasiye karfl›t bir söylem olmas›na ra¤men. birey merkezli haklar› temel alan ve evrensellik ilkesini tan›mayan bir hegemonik tasar›dan ibarettir. Liberal Demokratik ideolojiyi reddetmek de¤il. di¤er eflitsizliklerin de ortadan kald›r›lmas›n›n izleyece¤i fikri reddedilmektedir (1992: 235). 1994: 196). Keyman. Bu içeri¤iyle de belli toplumsal kategorileri politik ve epistemolojik ayr›cal›klarla donatan. sosyalizmin de bu tasar›n›n bileflenlerinden biri oldu¤unu belirtmektedirler (1992: 219). onu radikal ve ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmek ve geniflletmek olabilir. Liberal demokrasinin evrenselcili¤i ve ak›lc›l›¤›n› elefltirmekle birlikte Laclau ve Mouffe’a göre. 2001: 54) Dolay›s›yla. kapitalist üretim iliflkilerinin son bulmas›. radikal bir demokrasinin gerektirdi¤i ço¤ulluk ve aç›lma ile ba¤daflmayan bir perspektiftir (1992: 218). toplumsal›n tamamlanmam›fl ve aç›k bir karakteri oldu¤undan hareket eden. onu radikal ve ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmesi ve geniflletmesi önerilmektedir (1992: 216). Bu noktada. ekonomizm ve bunlar›n nihai çekirde¤ini oluflturan devrim. liberal demokratik gelenek . 1998: 205) ibarettir. Laclau ve Mouffe’a göre s›n›fç›l›k. Laclau ve Mouffe post-yap›salc› ve postmodernist ak›mlar›n etkisinde kalarak bir radikal demokrasi projesi önermifllerdir. sadece liberal demokrasinin bir üst projesi olarak de¤erlendirilmektedir. bütünsel. tabiiyet iliflkilerinin kökünde bulunan kapitalist üretim iliflkilerine son vermenin gereklili¤ine inanan Radikal Demokrasi tasar›s›n›n sosyalist bir boyut içerdi¤i de aç›klanmaktad›r. solun görevi. politik alanlar›n ve öznelerin ço¤ullaflt›¤›n› ve bu ço¤ullu¤un indirgenemez bir karaktere sahip oldu¤unu iddia eden. ancak post-kapitalist argümanlardan hareket ederek sosyalizmin bugüne kadarki kavran›fl› içinde önemli yer tutan proletarya diktatörlü¤ü kavram›n› da reddetmektedirler. özcülü¤ü ve özne mitini terk etmeyi gerektirdi¤ini ileri sürmüfllerdir (Mouffe. 1992: 216. Radikal Demokrasi stratejisi. Radikal Demokrasi stratejisi. Laclau ve Mouffe postmodern ve postyap›salc› argümanlar› izleyerek. saydam ve dikiflli bir varl›k olarak özne kategorisinin terk edilmesi ve farkl› özne konumlar› temelinde oluflmufl antagonizmalar›n tan›nmas› Radikal Demokrasi nosyonuna ait teorik zeminin ilk koflullar›d›r. tersine.160 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Liberalizme ve Marksizme bir alternatif olarak sunulan radikal demokrasi siyaseti. “radikal demokrasi” olarak adland›r›lan ve köklü bir flekilde özgürlükçü ve klasik solunkilerle karfl›laflt›r›lamayacak ölçüde büyük hedefleri oldu¤u iddia edilen yeni bir politik tasavvurun iki temel dayana¤› olarak gösterilmektedir (1992: 187). özcü bir totalite anlay›fl›ndan ve bütünlüklü bir özne mitinden vazgeçmemiz gerekti¤ini iddia etmektedir. bireyin insani kapasitelerini gerçeklefltirme özgürlü¤ünü savunan ahlaki bir ilke olarak liberalizm bugün her zamankinden daha fazla geçerlidir (1992: 226). Mouffe’a (1994) göre. 2000: 89. Sonuç olarak. Yazarlar. mokrasiyi “radikal ve ço¤ulcu bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmek ve geniflletmek” ten (Laclau ve Mouffe. ayr›cal›kl› kopufl noktalar›n›n reddedilmesi ve toplumsal›n ço¤ullu¤unun ve belirlenmemiflli¤inin kabul edilmesi. devletçilik. Liberal Demokratik ideolojiyi reddetmek yerine. Örne¤in radikal demokrasi projesinin konumuna bakt›¤›m›zda. Giddens. Radikal Demokrasi projesinin sosyalizm hedefini de içerdi¤ini belirten Laclau ve Mouffe. çat›flma kavram›n› yok ederek s›n›f sistemine dayal› tüm perspektifleri ortadan kald›ran Mouffe’un bu anlay›fl›. bir toplumsal devrim program›na baflvurmaks›z›n kapitalizmin dönüflümünü olanakl› gören anlay›fl› solun yeni paradigmas› olarak görmektedir. Buna karfl›l›k. evrenselci klasik sosyalizm söyleminden farkl›laflt›¤›n› iddia etmektedir (Kaygalak. Çünkü yazarlara göre.

siyasall›¤›. Bu mücadeleler kendiliklerinden yöndefllik içine girmez ve demokratik eflde¤erlikler yaratabilmek için farkl› gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir “ortakduyu” (common sense) gereklidir. tam da bu güçlerin kimliklerini dönüfltürme meselesidir.7. Marksist elefltirilerin demokrasi penceresinden yeniden oluflturulmas›n› ve farkl›/yeni sosyal hareketlerin yaklafl›mlar›n›n dikkate al›nmas›n› önermektedir. ‘demokrasiyi demokratiklefltirmek’ düflüncesinin dayand›¤› temel ilke olarak gösterilebilir. di¤eri Ernesto Laclau. Agonistik Demokrasi Liberal demokrasinin daha fazla gelifltirilmesi olarak formüle edilen radikal demokrasi kuramlar› iki bafll›k alt›nda incelenebilir: Biri. böyle bir görev. toplumsal ve bireysel iliflkiler içinde görür. 2000: 73). s›ras›yla “müzakereci demokrasi” ve “agonistik demokrasi” (çat›flmal› ço¤ulculuk) teorileri. Radikal demokrasi projesinin baflar›s›n› hiçbir fley garantilemez. Radikal demokrasi projesi. radikal demokrasi kuramc›lar›. Jürgen Habermas. 1994: 192). 1994: 193). Chantall Mouffe ve William Connolly taraf›ndan gelifltirilen. Radikal demokrasi anlay›fl›.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 161 bir çok yoruma aç›kt›r ve radikal demokrasi di¤er stratejilerden yaln›zca biridir. demokrasiyi savunmaya ve demokrasinin uygulanabilirlik alanlar›n› yeni toplumsal iliflkileri kapsayacak flekilde geniflletmeye çal›flmaktad›r. bu iliflkilerin siyasal iliflkiler olarak alg›lanmas›. ‹flte bu flekilde. “Müzakereci demokrasi” teorisi si- . Seyla Benhabib ve John Rawls taraf›ndan. devlet ve devlet kurumlar›n› içeren siyasal düzeyde de¤il. bu ortakduyu sayesinde her grubun talebi öbürlerininkiyle demokratik eflde¤erlilik ilkesi uyar›nca eklemlenebilir. demokratik de¤erlerin bir hegemonyas›d›r ve bu da demokratik pratiklerin ço¤alt›lmas›n›. Ancak. hak aray›fllar›n›n bireyci bir çerçevede de¤il demokratik haklar aray›fl› olarak yerini bulabilece¤ine vurgu yapm›fllar ve bunun da çok say›da demokratik mücadelenin eklemlenmesinin sonucu olarak geliflebilecek bir hegemonya sonucu gerçekleflebilece¤ini vurgulam›fllard›r. Öyle ki. di¤er bir deyiflle. E¤er radikal demokrasinin görevi asl›nda demokratik devrimi derinlefltirmek ve çeflitli demokratik mücadeleleri birbirlerine ba¤lamaksa. Son olarak. Radikal Demokrasi projesini ortaya koyan Postmarksist anlay›fl›n amac› liberal demokrasiyi ve onun burjuva de¤erlerini ve ideolojisini terk etmek de¤il. ‹flte yaln›zca bu koflullar alt›nda iktidara karfl› yap›lan mücadeleler hakikaten demokratikleflir (Mouffe. Son olarak. demokrasiyi savunmakla kalmay›p. ama bu proje modernitenin demokratik projesini izlemeyi ve derinlefltirmeyi bir görev olarak önüne koymufltur. Çünkü mesele yaln›zca verili ç›karlar aras›nda bir ittifak oluflturma meselesi de¤il. örne¤in anti-›rkç›l›k. kolektif bir eylemi ortaya ç›karacak söylemsel koflullar›n tan›mlanmas›d›r. farkl› özne konumlar›n›n kat›l›mc›l›¤›n sa¤lanmas›yla demokraside radikal bir geçiflin/dönüflümün sa¤lanmas›. onun derinlefltirilmesini de önermifl olmaktad›r. Bu ba¤lamda teorilefltirilen radikal demokrasi. liberal demokratik gelene¤in ö¤eleri aras›nda çok say›da demokratik mücadelelerin eklemlenmesinin sonucu olacak yeni bir hegemonya yaratacakt›r (Mouffe. radikal demokrasi için merkezi sorun. Mouffe’a göre ihtiyac›m›z olan fley. Haklar› bireyci bir çerçevede de¤il. aksine liberal demokratik de¤erleri radikal ve ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmek ve geniflletmektir. Ünite . anti-cinsiyetçilik ve anti-kapitalizmin müflterek eklemlenmesine izin verecek yeni özne-konumlar›n›n yarat›lmas›n› gerektirir. Mouffe. radikal ço¤ulcu demokrasinin temel niteliklerinden biridir (Keyman. kimlikleri bast›r›lan gruplar aras›ndaki olumsall›klar› kullanarak. bir özne-konumlar› ço¤ullu¤unun demokratik matris yoluyla oluflturulmas›na el verecek flekilde çok daha çeflitli toplumsal iliflkiler içinde kurumlaflt›r›lmas›n› gerektirir. “demokratik haklar” olarak gören radikal demokrasi projesi.

162

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

vil toplum alan›n›, kamusal alanda siyasi ve ahlaki aç›lardan özgür ve eflit bireylerin rasyonel bir diyalog ile konsensüse varabilecekleri bir alan olarak kavrar. Buna ba¤l› olarak, “müzakereci demokrasi” teorisi iki nedenle yeni toplumsal hareketler ile iliflkilendirilmektedir: Bu hareketler (a) müzakere yoluyla ortak bir konsensüse varabilmenin ve kamusal konuflman›n gerçekleflmesinin koflullar›n› yaratmaktad›rlar ve (b) yaflam alan›na yönelik taleplerde bulunmaktad›rlar (Benhabib, 1999). Di¤er taraftan, Laclau ve Mouffe’un ortaya att›¤› “agonistik demokrasi” modeli, kamusal alandaki iliflkileri kimlik ve fark temelinde kurarak, ortak bir konsensüse varmak yerine çat›flmac› bir “kimlik siyaseti” gelifltirme gereklili¤ine vurgu yapar. Bunun nedeni ise, II. Dünya Savafl› sonras›nda geliflen yeni hegemonik formasyonun, toplumsal iliflkilerin metalaflmas›na, bürokratikleflmeye ve homojenleflmeye neden olmas›d›r (Laclau ve Mouffe, 1992). Bu çerçevede düflünüldü¤ünde, yeni toplumsal hareketler Laclau ve Mouffe taraf›ndan bu üç etkene karfl› olarak geliflmifl hareketler biçiminde de¤erlendirilir (1992: 201) ve bu hareketler ayn› zamanda kimlik ve fark temeline dayal› agonistik bir demokrasinin gelifltirilmesinin koflullar›n› yarat›rlar (Coflkun, 2004: 6). Radikal demokrasi, sürekli olarak ço¤ulcu bir yap›dan dem vursa da; amac›n›n kabul edilebilir bir fikir birli¤i sa¤lamaktan öte farkl› gruplar için farkl› zeminlerde çözümler üretebilme gereklili¤i oldu¤unu savunur. Bu yönüyle, Laclau ve Mouffe, Habermas’›n uzlaflmac› demokrasi anlay›fl› yerine antagonistik yani çat›flmac› bir demokrasiyi önermektedir. Chantal Mouffe verdi¤i bir röportaj›nda, Habermas gibi “uzlaflmac›” liberallere karfl› ç›kt›¤›n› ve ‘çat›flman›n her daim var olaca¤›n› söyleyerek, radikal demokrasi içinde “çat›flmac›” bir siyaset bilimi teorisi önerdiklerinin alt›n› çizmektedir. Laclau ve Mouffe, “siyasetin yeni ba¤lam›n›” kimlik siyasetinin oluflturdu¤unu ileri sürerek, “agonistik demokrasi” (“çat›flmac› ço¤ulculuk”) ad›n› verdikleri ve kimlik ve fark iliflkisini dikkate alan bir demokrasi ve bu demokrasinin iflleyece¤i bir kamusal alan yaklafl›m› gelifltirmifllerdir. Agonistik demokrasi teorisi, yeni toplumsal hareketlerin bir “kimlik siyaseti” uygulad›¤›na vurgu yapar. Bu nedenle de bu hareketler kimlik ve fark temelinde çat›flmay› da içine alan bir demokrasinin gelifltirilmesinin koflullar›n› yarat›rlar (Laclau ve Mouffe, 1992). Postmarksistler, kamusal alan›n kimlik/fark temelinde anlafl›lmas› gerekti¤ini ileri sürerler. ‹kinci elefltiri noktalar›, uzlaflmaya dayal› demokrasi anlay›fl›n›n ço¤ulculuk anlay›fl›n› öne ç›karaca¤›, bunun ise karfl›tl›klar›n yok say›lmas› anlam›na gelece¤i konusunda ortaya ç›kar. Örne¤in, Mouffe’a göre, demokrasinin karfl›s›ndaki gerçek tehdit, “karfl›tl›¤›n silinmesi olanaks›z niteli¤ini yads›mak ve evrensel rasyonel bir uzlaflmay› hedeflemektir” (Mouffe, 1999: 352). Mouffe’a göre; demokratik toplum, toplumsal iliflkilerde kusursuz bir uyum düflünü gerçeklefltirecek bir toplum olarak anlafl›lamaz. Demokratik topluma, demokratik olma niteli¤i ancak s›n›rl› bir toplumsal aktörün kendisine bütünü temsil etme yetisini atfedememesiyle verilebilir. O zaman, demokrasi politikas›n›n ana sorunu, iktidar›n nas›l ortadan kald›r›laca¤› de¤il, demokratik de¤erlerle ba¤dafl›r iktidar biçimlerinin nas›l oluflturulabilece¤i olur (aktaran: Coflkun, 2004: 59). Connolly, agonistik, yani çat›flmac› ve tart›flmac› bir demokrasiyi flöyle tan›mlar:
Kimli¤in hayat aç›s›ndan gereklili¤ini olumlayan, onun dogma haline getirilmesine karfl› ç›kan ve insan yaflam›n›n çok biçimli çeflitlili¤ini koruma kayg›s›n› kimlik ve farkl›l›k aras›ndaki karfl›l›kl› ba¤›ml›l›k ve mücadeleyle birlefltiren bu siyasi hayale ben ‘agonistik demokrasi’ diyorum (1995: 11). Dolay›s›yla agonistik demokrasi biçimi,

7. Ünite - Postmarksizm ve Radikal Demokrasi

163

müzakereci demokrasi savunucular›n›n yapt›¤› gibi çat›flma ve çeliflkileri ortadan kald›rmay› ya da bunlar aras›nda rasyonel bir uzlaflma sa¤lamay› amaçlamaz. Bunun yerine, demokratik bir projenin gerçekleflmesi için, birbirleriyle çat›flan bu unsurlar› harekete geçirerek çat›flmac› bir konsensüs ortam› yaratmay› hedefler (aktaran: Coflkun, 2004: 67).

Agonistik demokrasiyi öne ç›karan kuramc›lar, sivil toplum örgütlerinin gerek devlet kurumlar›yla gerekse kendi aralar›ndaki iliflkilerde çeflitlilik, ço¤ulculuk ve çat›flman›n bir arada yaflayabilece¤ini öngörürler. Onlara göre siyasetin temeli çat›flmad›r. Bu çat›flan ç›karlar aras›nda demokratik bir eflde¤erlili¤in yarat›labilmesi, “farkl› gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir ortakduyunun” gelifltirilebilmesiyle olanakl›d›r (Mouffe, 1994: 192). Laclau ve Mouffe’a göre, siyasal mücadeleyi tek bir birleflik kanala ak›tmak demek, demokrasiyi heba etmek, farklar›n zenginli¤ini tek bir özne konumuna indirgeyerek yok saymak anlam›na gelir. Radikal demokrasi projesi modernitenin demokratik projesini izlemeyi ve derinlefltirmeyi bir görev olarak önüne koymufltur. Böyle bir strateji, Ayd›nlanman›n soyut evrenselcili¤inin, özcü bir toplumsal totalite anlay›fl›n›n ve üniter bir özne mitinin ilga edilmesini gerektirmektedir (Mouffe, 1994: 196). Dolay›s›yla demokratik bir toplum, Habermasc› de¤iflik müzakereci yaklafl›mlar›n ileri sürdü¤ünün tersine, birbiriyle uyumlu birey ve gruplardan oluflmufl bir toplum olarak kavranamaz. Çünkü, gerçekte siyaset, “bir farkl›l›k ve çat›flma temelinde birli¤in yarat›lmas›yla ilgilidir” (Mouffe, 2002: 106). Bu noktada çat›flma ya da antagonizmalar›n ortadan kald›r›lmas› olanakl› olmad›¤› gibi, böyle bir çaba demokrasiyle uyuflmaz.

Agonistik demokrasi anlay›fl› kimlik siyaseti üzerine infla edilmektedir. Buna göre, tüm farkl› kimlikler çeflitlilik, ço¤ulculuk ve çat›flma esas›na göre bir arada yaflayabilir. Agonistik demokraside siyasetin asli unsuru ve temeli çat›flmad›r. Bu çat›flan ç›karlar aras›nda demokratik bir eflde¤erlili¤in yarat›labilmesi, farkl› gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir ortakduyunun gelifltirilebilmesiyle olanakl›d›r.

POSTMARKS‹ZME YÖNELT‹LEN TEMEL ELEfiT‹R‹LER
‹lk olarak, her türlü maddi prati¤i, üretim iliflkilerini, s›n›f mücadelelerini vb. tart›flman›n d›fl›na iterek bütün bir tarihin ve yaflam›n söylemsel olarak kuruldu¤unu iddia eden Postmarksistlerin söylemi tarih-d›fl›, kuflat›c› ve herfleyi kurucu bir kategori varsaymalar› da özcü bir yaklafl›m olarak elefltirilmektedir. Örne¤in, Norman Geras (1987) her nesnenin söylemsel olarak anlafl›labilece¤ini söyleyen Laclau ve Mouffe için söylemsel idealizme yakalanmakla suçlamaktad›r. Ayr›ca, bununla ba¤lant›l› olarak, bireyin sosyo-ekonomik aç›dan iflgal etti¤i yerle, politik-ideolojik ç›karlar aras›nda herhangi bir zorunlu iliflki olmad›¤›n›n iddia edilmesi ve bu flekilde, s›n›f ile politik ç›karlar aras›ndaki zorunlu ba¤›n kopar›lmas›, politika ve ideolojiyi kendi kendini yaratan pratikler haline getirmektedir (Eagleton, 1991: 295). Postmarksistlerin söylem olgusuna atfetti¤i önem radikal demokrasi projesini sorunlu k›lan bir baflka alan açm›flt›r. Tüm analizlerinde maddi olandan uzaklafl›p onun yerine söyleme, aflk›n bir önem atfeden radikal demokratlar, tarih olgusunu her nevi maddi belirlenimden ar›nd›ran, siyaseti s›n›flardan uzaklaflt›ran bir anlay›fl sunarlar. Sonuçta da, siyasal olan› ve alan› devlet ve s›n›ftan uzaklaflt›rarak maddi olana önem vermeyen genel geçer bir kurama ulaflm›fl olurlar. Bunun sonucunda, radikal demokrasi projesi içinde siyaset tümüyle olumsal bir statü kazanm›fl olur. Radikal demokrasi yaklafl›m› siyaseti maddi belirlenimden ve s›n›f anlay›fl›ndan tümüyle ba¤›ms›z bir olumsall›k alan› olarak konumland›rarak asl›nda siyasal alan› olumsallaflt›rm›fl, içeriksizlefltirmifl olur. Üstelik dönüfltürücü özne olarak belirli, tan›ml› iflçi s›n›f› yerine istikrars›z ve mu¤lâk bir özne konumu yarat›rlar ki, böylece siyasal alan› da bitimsiz bir flekilde özerklefltirmifl olurlar.

Postmarksizm, Marksizmi gelifltiren ve ileriye götüren postmarksist bir konum olmaktan çok, “post-liberal” bir konum oldu¤u yönünde elefltiriler alm›flt›r.

164

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

Bu ba¤lamda, ayd›nlanman›n totaliter anlay›fl›na hararetle karfl› duran, s›n›f karfl›t› bir kuram sunduklar›n› savunan radikal demokratlar›n kuramlar› içinde söylem, siyasal olan›n önceli¤i, hegemonya ve eklemleme gibi afl›lamaz, sorgulanamaz, mutlak kategorileri bar›nd›rd›¤›n› görüyoruz. Örne¤in, hegemonyaya iliflkin Gramscici temel okumay› reddeden ve onu post-yap›salc› bir bak›flla tekrar okuyan radikal demokratlar, toplumsal dinamiklerden ba¤›ms›z ve kendi içinde mutlak bir hegemonya anlay›fl›na ulafl›rlar ki, bu da projeyi sonu hiç gelmeyen, hegemonya kavram›na Marksizmin Ortodoks yorumundaki ekonominin ifllevine benzer bir statü kazand›ran sorunlu bir yap› do¤urmaktad›r. Tüm bu aç›klamalar ›fl›¤›nda de¤erlendirecek olursak, Laclau ve Mouffe’un Postmarksist kuram›n›n Marksist teoriyle uzaktan yak›ndan bir iliflkisi olmad›¤›n› düflünen Norman Geras (1987: 43) bu kuram›n esasen Marksizm-sonras› (postMarksizm) olarak de¤il de Marksizm-d›fl› (ex-Marxism) olarak adland›r›lmas› gerekti¤ini savunmaktad›r. Baz›lar› da Postmarksist yaklafl›m›, Marksizmin yenilenmesi olarak de¤il, fakat suland›r›lmas› olarak yorumlamaktad›r. Ne var ki, Laclau ve Mouffe, söylemsel pratiklerin ç›karlar› infla etmenin ve politika yapman›n temel araçlar› haline geldi¤ini öne sürerken toplumsal formasyonda bu söylem çeflit1ili¤ini üreten fleyin ne oldu¤unu aç›klam›yorlar. Terry Eagleton’un deyifliyle, ç›karlar›n nereden geldi¤i Postmarksizm için küçük bir çocuk için bebeklerin nereden geldi¤i meselesi kadar karanl›k bir meseledir (Eagleton, 1991: 285). Örne¤in bu noktada, Laclau ve Mouffe flöyle demektedir: “E¤er kad›nlar› özneler olarak kuran söylemler onlar› -onyedinci yüzy›la kadar oldu¤u gibi- safça ve basitçe tabi bir konumda sabitlefltirseydi, kad›nlar›n tabi olmalar›na karfl› bir mücadele hareketi olarak feminizm ortaya ç›kmazd›” (1992: 189). Demek ki, bütün toplumsallaflma ve mücadele biçimleri havada çarp›flan söylemlerin marifetidir, öznelerin bu olup bitenlerle iradi hiçbir iliflkisi yoktur (Kaygalak, 2001: 47). Öngen’in de (1993: 39) belirtti¤i gibi Laclau ve Mouffe’un ortaya koydu¤u anlay›fl, anti-kapitalist bir yaklafl›ma sahip de¤ildir, çünkü post-kapitalist bir topluma geçildi¤i kabulünden hareket etmektedir. S›n›fl› toplumun kapitalizmin karakteristik bir unsuru olmaktan ç›kt›¤›, burjuvazi ve proletaryan›n farkl›laflm›fl ve çal›flanlar›n üretici kimliklerinden (ekonomik koflullar›ndan) çok tüketici, yurttafl ya da az›nl›k kimlikleri ile tan›mlanan özne konumlar› edindikleri öne sürülmektedir (Kaygalak, 2001: 47). ‹kinci olarak yazarlar, günümüz toplumlar›ndaki yeni sorun alanlar› ve biçimlerinin en onemli kayna¤› olarak devleti gördüklerini belirtmelerine ra¤men önerdikleri siyaset modelinde (radikal demokrasi) devlete iliflkin herhangi bir mücadele anlay›fl› ya da biçiminden söz etmemektedirler. Bu siyaset anlay›fl›n›n ufku sivil toplumla s›n›rl› oldu¤undan devlet hiçbir flekilde siyasal mücadele alanlar›ndan biri olarak telaffuz edilmemektedir. Sivil toplumculu¤u, söylem stratejilerini öne ç›karan Radikal Demokrasi teorisyenleri ve daha genel olarak ekonomi ve politikay› birbirinden kopararak demokrasiyi ve onun geliflimini aç›klamaya çal›flan tüm di¤er yaklafl›mlar, günümüzün karmafl›klaflm›fl olsa da hala kapitalist olmaya devam eden toplumlar›nda, devletin ve demokrasinin bu s›n›fsal niteli¤ini göz ard› etmekte, ekonomik düzlemdeki ba¤›ml›l›k ve sömürü iliflkileri sürerken, siyasal alanda demokrasinin geliflece¤i yan›lsamas›n› içinde tafl›maktad›rlar. Radikal Demokrasi, toplumdaki mülkiyet iliflkilerine ba¤l› ekonomik ve toplumsal sömürü biçimlerini, devletin bu eflitsizliklerin kurulmas› ve sürdürülmesin-

. 19. yüzy›l›n bafl›nda ve sonunda farkl› biçimlerde varl›¤›n› ortaya koymufl bir ideoloji. 1992: 8) Örne¤in Eagleton. liberal bir zemin üzerinde kurulmas›n›n mümkün oldu¤unu belirtiyorlar. bunlar aras›ndaki iliflkinin sadece olumsal ve keyfi oldu¤unu söylemek de do¤ru de¤ildir.) için hiçbir geçerli neden kalmayacakt›r (Eagleton. yüzy›l›n sonunda belirli ülkelerde de olsa. Ne var ki. Yazarlar bunun. Yazarlara göre.bunun için. seslerini duyurmam›fllar m›yd›? (Savran.) kad›nlarla feminizm ya da iflçilerle sosyalizm aras›nda herhangi bir ‘zorunlu’ iliflki yoksa. Laclau ve Mouffe gerçekten de sosyalist bir politikan›n görmezden gelemeyece¤i bir toplumsal muhalefet potansiyelini temsil eden yeni toplumsal hareketlerin de¤iflken ve kimi zaman birbirinin karfl›t› özneleri ayn› politik proje içinde nas›l bir araya getirebilecekleri konusunda hiçbir fley söylemiyorlar. kimin hangi güdüyle ve neden toplumsal bir dönüflümü gerçeklefltirmeye niyetlenece¤i. Ayr›ca. o ma¤ara adam›n›n.1996: 301). bir Türk’ün Türk milliyetçisi olma olas›l›¤› ile bir Eskimo’nun Türk milliyetçisi olma olas›l›¤› aras›nda görünürde hiçbir fark olmad›¤›n› söylemek demektir (Coflkun.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 165 deki rolü ve ifllevini görmezden gelerek siyasetin amac›n› bir kimlik kurma mücadelesine indirgemektedir.. 2004: 70).. . 1985: 72). Ne var ki. Nitekim her Türk. benzer bir flekilde Postmarksist bak›fl› elefltiren Wood’a göre. bir ma¤ara adam›n›n sosyalist olma ihtimali. Postmarksist bir çerçeveden toplumsal de¤iflime bak›ld›¤›. Türk olmakla Türk milliyetçisi olmak. Erkeklerin babaerkli¤e karfl› yürütülen mücadeleye öncülük etmemeleri (. yüzy›l›n bafl›nda hem de oldukça güçlü bir biçimde yükselmifl bir hareket. sosyalist de¤il. bu durumda ulafl›lacak sonuç. Örne¤in feminizm. Çünkü bu. bu noktada hakl› olarak flu elefltiriyi yapmaktad›r: (. kendi tasar›s›na uygun düflen toplumsal grup hangisi olursa olsun onu kendi projesi içine çeken. Nitekim. bir proleterinkiyle ayn›d›r . feci halde eklektik ve f›rsatç› bir siyaset olacakt›r. Ancak Radikal Demokrasi teorisinin hayata geçmesinin önünde duran merkezi bir sorun var: Stratejisini üzerine kurduklar› gruplar›n kolektif bir eylemi ortaya ç›karacak söylemsel koflullar›n tan›mlanmas› sorunu. milliyetçi olmak zorunda de¤ildir. Laclau ve Mouffe’un radikal demokrasi projesinin merkezinde yer alan yeni toplumsal hareketlerin hangisinin ne kadar “yeni” oldu¤u tart›flmal›d›r. erkek olmakla ataerkillik savunucusu olmak aras›nda zorunlu ve do¤al bir iliflki olmad›¤›n› söylemek oldukça do¤rudur. yine 19.7.. cinsel özgürlükleri gündemlerinin ön s›ralar›na alan liberterler ve anarflistler. Dahas›. 20. Ünite . Kad›n olmakla feminist olmak. uygun söylemi iflitebilece¤i uzakl›kta olmas› yeterlidir” (Wood. Yeni “Sa¤”›n yükselifli karfl›s›nda “Sol”un bir alternatif yaratabilmesi için Liberal Demokratik ideolojiyi reddetmek yerine onu “radikal ve ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmesi ve geniflletmesi” gerekmektedir. “bu argümandan ç›kar›labilecek nihai sonuca göre. ya da bar›fl hareketi. sorusu asl›nda yan›ts›z kalmaktad›r.

Böylelikle. özne konumlar›. Ancak bu noktada. anti-militarist. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Yeni Toplumsal Hareketlerin özelliklerini de¤erlendirebilmek. solun hedefi liberal-demokratik ideolojiyi tümüyle yads›mak olmamal›d›r. Postmarksizme göre. Özellikle sosyalist blok ülkelerinin 1989’dan sonraki çözülmesi süreciyle birlikte. siyasetin merkezine Bat›’da geliflen birbirinden ba¤›ms›z çevreci. hegemonik pratiklere yönelen bir söylem kurma sürecidir ve herhangi bir s›n›f›n maddi ç›karlar› üzerinden biçimlendirilemez. ço¤ulculuk gibi özne konumlar›n› yerlefltirmifllerdir. Postmarksist radikal demokrasi kuramc›lar›. bir toplumsal devrim program›na baflvurmaks›z›n kapitalizmin dönüflümünü olanakl› gören anlay›fl› solun yeni paradigmas› olarak görmektedir. Radikal demokrasi stratejisine göre. ideoloji ve politika kategorileri. Yeni toplumsal hareketler. Radikal demokrasinin teorik zeminin ilk koflulu olarak bütünsel saydam ve dikiflli bir varl›k olarak özne ve s›n›f kategorisinin terk edilmesi ve farkl› özne konumlar› temelinde oluflmufl antagonizmalar›n tan›nmas› gerekmektedir. farkl› kimlikler. belirsiz tekil özneler ve kimlikler olmak durumundad›r. antiotoritaryan. Marksist teoriyi. Marksizmdeki ekonominin toplumsal süreçleri belirlemedeki göreli a¤›rl›¤› ya da iflçi s›n›f›n›n politik önder oldu¤u fleklindeki “özcü” anlay›fllar terk edilmelidir. “yeni toplumsal hareketleri” koymaktad›rlar. ekonomi ve s›n›fsal iliflkilerden ayr› ve ba¤›ms›z toplumsal kategorilerdir. bunun yerine çoklu kimlik ve farkl›l›klar› dolay›s›yla Bat› Avrupa’da geliflen yeni toplumsal hareketleri siyasetin yeni özneleri olarak kabul etmektedirler. Laclau ve Mouffe. anti-kurumsal ve feminist hareketler gibi farkl› kimlik ve siyasetleri ifade eden yeni toplumsal hareketler radikal demokrasi siyasetinin temel özneleri olacaklard›r. tam tersine. Postmarksizmin Marksizmi elefltirdi¤i temel noktalar› s›ralayabilmek. Bu anlamda. liberal demokrasiyi radikal ve ço¤ulcu demokrasi yönünde derinlefltirmek ve yayg›nlaflt›rmak olmal›d›r. özgürlükçü bir toplumsal dönüflüm için kapitalist üretim iliflkilerinin ortadan kald›r›lmas›n›n gerekli koflul oldu¤u gibi temel Marksist ilkeleri reddetmektedir. siyaset biliminin gündeminde s›n›f analizleri a¤›rl›¤›n› iyice kaybetmifl. A M A Ç 4 . ‹deolojik ve politik ç›karlar ancak. politika ve ideolojiyi üretim tarz›na ba¤l› toplumsal iliflkilerin belirledi¤i. Kentsel. Dolay›s›yla. s›n›fsal bir perspektifi terk ederek. Buna göre. iflçi s›n›f›n›n sosyalizmden nesnel ç›kar› oldu¤u ve bu nesnel ç›karlar›n iflçi s›n›f›n› zorunlu olarak birlefltirici yap›sal e¤ilimler oluflturdu¤u. Onun için art›k günümüzde s›n›f kavram› yerini vatandafl. Bu anlamda. liberalizme ve Marksizme bir alternatif olarak sunulan radikal demokrasi siyaseti. Marksistlerin ideoloji ve politika gibi üstyap›sal unsurlar›n son kertede ekonomik iliflkiler taraf›ndan biçimlendirildi¤i fikrine ideoloji ve politikan›n sadece söylemsel olarak biçimlendirilebilece¤ini öne sürerek itiraz etmektedirler. ço¤ulculuk gibi kavramlar ikame edilmifltir. az›nl›klar. Yeni toplumsal hareketler radikal demokratik siyasetin yeni özneleri durumuna gelmifltir ve bunun için iflçi s›n›f›n›n devrimci bir rolü oldu¤u fikri terkedilmelidir. ‘öteki’ler ve bireylere b›rakm›flt›r. siyasetin merkezine birey. fakl› kimlikler. s›n›f iliflkilerinin toplumun ve tarihin belirleyici unsuru oldu¤u. söylem yoluyla kurulabilir. siyaset ile ekonomi aras›nda bire bir bir iliflki tan›mlam›fl olmak ve bir politik özne olarak iflçi s›n›f›n› merkeze koymakla elefltirmektedirler. özne. günümüzde kapitalist toplumsal düzenin dayand›¤› özgül iliflki biçimi sermaye ve emek aras›nda varoldu¤u söylenen çeliflkinin ve sömürü iliflkilerinin yerini devlet ve sivil toplum aras›ndaki tabiiyet iliflkileri ve çeliflkiler alm›flt›r. Siyaset. s›n›f hareketlerinden farkl› olarak toptan bir siyasal ve toplumsal dönüflümü sa¤lamak. siyasetin ve toplumsal de¤iflimin dönüfltürücü özneleri proleterya veya iflçi s›n›f› de¤il. yerine birey. ‹flçi s›n›f›n›n siyasetin aktif bir öznesi olarak a¤›rl›¤›n›n kalmad›¤› bir dönemde. Laclau ve Mouffe’un öncülük yapt›¤› Postmarksist kuram. Art›k bir kimsenin sosyo-ekonomik aç›dan iflgal etti¤i yer ile siyasi-ideolojik ç›karlar› aras›nda herhangi zorunlu iliflki yoktur. feminist. ekolojik. Postmarksist kuramc›lar.166 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Özet A M A Ç 1 Postmarksizmin temel varsay›mlar›n› aç›klayabilmek. iktidar› ele geçirip devrim yapmak gibi bir perspektife sahip de¤illerdir. Postmarksistler. Radikal demokrasi siyasetinin özelliklerini ay›rt edebilmek. feminist vb.

ço¤ulculuk ve çat›flma esas›na göre bir arada yaflayabilir. üretim iliflkilerini. tüm farkl› kimlikler çeflitlilik. Agonistik demokrasi anlay›fl›.7. politikan›n öznesi olarak “özne konumlar›”n› gösteren yazarlar. tart›flman›n d›fl›na iterek bütün bir tarihin ve yaflam›n söylemsel olarak kuruldu¤unu iddia eden Postmarksistlerin söylemi. hangi araçlarla. Gerçekten de Postmarksizm. Laclau ve Mouffe. kamusal alandaki iliflkileri kimlik ve fark temelinde kurarak. neden ve nas›l olufltu¤una dair ayr›nt›l› bir analiz yapmad›klar› yönünde de elefltiriler almaktad›rlar. Agonistik demokrasi anlay›fl› çerçevesinde. Bu yönüyle. tarih-d›fl›. sürekli olarak ço¤ulcu bir yap›dan dem vursa da. agonistik demokrasi anlay›fl›. bu gruplar›n de¤iflken ve kimi zaman karfl›t ç›kar sahibi gruplar olarak ayn› politik proje içinde nas›l yer alabilecekleri konusunda bir fley söylememektedirler. Bu ba¤lamda. ortak bir konsensüse varmak yerine çat›flmac› bir “kimlik siyaseti” gelifltirme gereklili¤ine vurgu yapar. farkl› kimliklerin veya onlar›n deyimiyle farkl› özne konumlar›n›n eklemlenme süreçlerinde nas›l bir araya getirilebilece¤i hakk›nda yeterince bilgi ve fikir vermemektedir. Agonistik demokraside siyasetin asli unsuru ve temeli çat›flmad›r. Buna göre. Laclau ve Mouffe birçok düflünür taraf›ndan hegemonya kavram›n› ve eklemlenme süreçlerini mu¤lak b›rakt›klar› yönünde ciddi elefltiriler almaktad›rlar. A M A Ç 6 . Ünite . radikal demokrasi. farkl› gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir ortakduyunun gelifltirilebilmesiyle olanakl›d›r. s›n›f mücadelelerini vb. amac›n›n kabul edilebilir bir fikir birli¤i sa¤lamaktan öte farkl› gruplar için farkl› zeminlerde farkl›l›klar› koruyarak çözümler üretebilme gereklili¤i oldu¤unu savunur. Postmarksizme yöneltilen temel elefltirileri özetlemek. farkl› siyasal pozisyonlar›n. Bu noktada. önerdikleri hegemonik eklemlenme formasyonunun neye dayan›larak oluflturuldu¤una. kuflat›c› ve her fleyi kurucu bir kategori varsaymalar› da özcü bir yaklafl›m olarak elefltirilmektedir. farkl›l›klar ve kimlik siyaseti üzerine infla edilmektedir. Bu çat›flan ç›karlar aras›nda demokratik bir eflde¤erlili¤in yarat›labilmesi. Her türlü maddi prati¤i. Ayr›ca Postmarksizmin her fleyi söylemin etraf›nda anlamaya çal›flmas› da ciddi elefltiriler alm›flt›r.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 167 AM A Ç 5 Agonistik demokrasinin temel önermelerini analiz etmek.

Luxemburg c. Dilbilim . Postmarksizme özgü kendi hegemonya kavramlar›n› olufltururken afla¤›daki Marksist teorisyenlerin hangisinden etkilenmifllerdir? a. Afla¤›dakilerden hangisi yeni toplumsal hareketler için söylendi¤inde do¤ru olur? a. Bu bak›fl aç›s›na göre. II. Söylem-Hegemonya c. Sorel e. Postmarksizmin etkilendi¤i kuramsal yaklafl›mlardan biri de¤ildir? a. I. c. Afla¤›dakilerden hangisi Postmarksizmin Marksizme yöneltti¤i elefltiriler aras›nda say›lamaz? a. Tarihin tek dönüfltürücü ö¤esinin iflçi s›n›f› oldu¤unu iddia etmektedir. b. Stalin c. Bürokrasi-Güvenlik 6. Yap›salc›l›k d. e. Lyotard d. ‹flçi s›n›f›n›n ayr›cal›kl› konumunun ve buna ba¤l› olarak siyasetteki merkezili¤inin ortadan kalkt›¤›. Tarih. Kapitalist sömürü-fiiddet d. Psikanaliz e. b. Marksizm s›n›f› her fleyin merkezine koymaktad›r. Toplumsal de¤iflimin en önemli öznesi iflçilerdir. c. demokratik de¤erleri liberallefltirmifltir. Proletarya diktatörlü¤ü anlay›fl›. Siyaset devrim perspektifiyle de¤il demokrasinin geniflletilmesi amac›yla yap›lmal›d›r. Afla¤›daki kuramc›lardan hangisi Laclau ve Mouffe’un söylem kuram›n› do¤rudan etkilemifl bir kuramc›d›r? a. toplum bir failler öbe¤inden bir söylemler öbe¤ine dönüflmüfl durumdad›r. Afla¤›dakilerden hangisi Postmarksizme yöneltilen elefltirilerden biridir? a. Marksizm s›n›f indirgemeci ve özcü bir anlay›fl oldu¤u için elefltirilmelidir. e. Farkl› kimliklerin eklemleyici tek öznesi iflçi s›n›f› olmak durumundad›r. Bernstein d. d. Marksizm b. Laclau ve Mouffe’a göre günümüzde kapitalist sistem içinde bir toplumsal grup ya da hareket di¤er gruplar›n r›zas›n› kazanmak ve egemenliklerini kurmak için hangi siyaset araçlar›n› kullanmal›d›r? a. d. Laclau ve Mouffe. Laclau ve Mouffe. Marksizmde siyasal ve toplumsal alan çok afl›r› bir flekilde ekonomi taraf›ndan belirlenmektedir. d. b. Postmodernizm d. Afla¤›dakilerden hangisi. 10. Stalin 3. Pozitivizm 5. Bernstein d. emek-sermaye çat›flmas›n›n bir ürünü olarak geliflmektedir. Toplumsal de¤iflimi sadece devrimle sa¤lanabilece¤inden söz etti¤i için radikal bir kuramd›r. 8. 9. tarih-d›fl›. Art›k siyaset s›n›f mücadeleleri fleklinde gerçekleflmektedir. Bernstein e. d. Gramsci b. e. Yeni toplumsal hareketler emek-sermaye çeliflkisini dönüfltürmek üzere ortaya ç›km›fllard›r. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Postmarksist bir ilke olamaz? a. ‹ktidar-fiiddet b. c. Siyasal özne ve aktörlerin s›n›fsal niteli¤inin ve pozisyonunun belirleyici olmad›¤› Yukar›daki öncüller afla¤›daki kuramlardan hangisine aittir? a.168 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. Rorty c. Postmarksistler. Postmarksist kuram› infla ederken özellikle afla¤›daki Markist düflünürlerin hangisinden etkilenmemifllerdir? a. III. Yap›-bozum e. siyasi ya da ideolojik ç›karlar› aras›nda bir zorunlu iliflki vard›r. Art›k s›n›fsal kimliklerle politika aras›ndaki ba¤lant›n›n koptu¤u. Kautsky 4. Kimlikler siyasal alanda söylemsel olarak infla edilir. kuflat›c› ve her fleyi kurucu bir kategori varsayd›klar› için özcüdür. Postmarksistler söylemi. c. ekonomiye karfl› siyaseti a¤›rl›kl› olarak ön plana ç›karm›fllard›r. Yeni toplumsal hareketlerin yenili¤i 2000’li y›llardan sonra ortaya ç›kmas›ndan gelmektedir. b. Bir kimsenin sosyo-ekonomik aç›dan bulundu¤u yer ile. Postmarksizm c. S›n›f› temele alan bir yaklafl›md›r. Foucault 2. Gramsci e. Ekonomiye çok fazla özerklik tan›m›flt›r ve ekonominin son kertede tüm toplumsal iliflkileri etkiledi¤ini savunmaktad›r. Post-yap›salc›l›k c. Dilbilim b. Deleuze b. 7. e. Marx b. Art› de¤ere el koyma-Metalaflma e.

Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Varsay›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. çeflitli. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Varsay›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Post-yap›salc›l›k ise bu iddialar› daha da ileri tafl›yarak. S›ra Sizde 2 Postmarksist yönelimin ortaya ç›kmas›nda Marksizm d›fl›ndan etkili olan düflünsel atmosfer yap›salc›l›k ve postyap›salc›l›k kuramlar›n tart›flmalar› etraf›nda geliflmifltir. d 4. SSCB’nin Kruflçev’den itibaren kapitalist dünyayla “bar›fl içinde bir arada yaflama” yolunu seçerek Avrupa’daki komünist partilerin önüne hedef olarak koydu¤u mu¤lak ve evrimci bir niteli¤i olan “ileri demokrasi” ve “yenilenmifl demokrasi” stratejileri de Postmarksizmin siyasal düzlemdeki kaynaklar› aras›ndad›r. “farkl› kimlikleri” ve “özne konumlar›n›” radikal demokrasi stratejisinin temel bileflenleri olarak selamlam›flt›r. yarat›c› bir etkinli¤in olmad›¤›n› savunmufltur. burjuva demokratik yollarla sosyalizme geçifli ve esas olarak da. a 10. 2001: 35). söylemi hegemonya kurman›n en önemli arac› olarak de¤erlendirmifltir. e 3. Özneyi de söylemsel bir infla olarak kabul eden yap›salc›l›k. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Varsay›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Kavramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. kurallar. temelsiz. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Kavramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. öznenin asl›nda söylem ve iktidar yoluyla üretildi¤ini ve öznenin asl›nda öldü¤ünü ilan etmifltir. c 7. d 9. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Kavramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ayr›ca. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Varsay›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Postmodernizm. e 2. ekonomik ve s›n›fsal çeliflkilere indirgenemeyecek olan “yeni toplumsal hareketleri”. kimlik vb. yeni toplumsal muhalefet odaklar›n›n (ö¤rencilerin. Ünite .Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 169 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. kavramlardan kopuflu ifade etmektedir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizme Yöneltilen Temel Elefltiriler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. rasyonalite. yap›salc›l›k ve post-yap›salc›l›ktan söylem kategorisini alarak. modernitenin s›n›rlar›n› yaklafl›mlar›yla geniflletmifl. bu ba¤lamda modernist söylemin merkeze ba¤l› siyaset anlay›fl›n› alt üst eden yeni bir ‘toplumsal’ kavram› ortaya koymufltur. Sonuç olarak. ‹deoloji ve politik söylem kategorilerine a¤›rl›k veren Postmarksizm. toplumsal olgular› dilsel ve toplumsal yap›lar. Ayr›ca. Postmarksizm. feministlerin.7. Postmarksist teorinin geliflimine katk› sa¤layan temel bir pozisyon olarak postmodernizm üzerinde mutlaka durulmas› gerekir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizm Kuram›n›n Marksizm Üzerine Elefltirileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Detayl› olarak söylersek. modernizmin temel prensiplerini ifade eden ak›lc›l›k. s›n›flar aras› “halk” ittifak› temalar›n› merkezilefltiren Avrupa komünizminin ortaya ç›k›fl koflullar›n› haz›rlam›flt›r. 8. Postmarksizm. Postmodernlik. Marksizmin s›n›f egemenli¤i ve protelarya diktatörlü¤ü kavramsallaflt›rmalar›n›n terk edilerek. bu anlay›fllar›n siyasal alandaki izdüflümlerini ortaya koymufltur. Avrupa komünizmi. ‹kinci Dünya Savafl› sonras›nda Bat› Avrupa ülkelerindeki “refah devleti uygulamalar›” (h›zl› bir birikim süreci sayesinde bu uygulamalar›n ekonomik ve toplumsal haklar› geniflletmesi ve böylece s›n›fsal çeliflkileri k›smen örtmesi). s›n›fsal örgütleme ve eylemler yerine. eflcinsellerin vb) belirmesi ve bunlar›n da toplumsal dönüflüme öncülük edebilece¤i düflüncesinin yay›lmas›na neden olan tüm bu . Yap›salc›l›k. tarihsel geliflmeler. çevrecilerin. ayd›nlanman›n bu normlar›na karfl› dünyan›n oluflsal. bir gençlik hareketi olarak kalan “1968” ve “Nükleer Karfl›t› Hareket” ve “Bar›fl Hareketi” ile di¤er yeni toplumsal hareketlerin Bat› Avrupa’da iflçi s›n›f eksenli politikay› tart›fl›l›r hale getirmesi Postmarksizmin politik öncülleri olarak say›labilir. b 6. e 5. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yeni Toplumsal Hareketler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Postmarksizmin siyasal öncülleri. Postmodernlik. istikrars›z. s›n›f politikas› yerine. kodlar ve sistemler çerçevesinde analiz etmifltir. belirlenmemifl nitelikte ve bir dizi da¤›n›k kültürlerden ya da yorumlardan ibaret oldu¤unu iddia eder. siyasal boyutta Avrupa komünizmine dayanmaktad›r. modernitenin ‘tan›ml› ve belirli’ konumu üzerine içsel bir elefltiri gerçeklefltirmifl. bütün bu kuramlar›n kald›¤› yerden devam ederek. kitle demokrasisine a¤›rl›k verilmesini gerekli gören bir teorik konumlan›fl olarak 1970’lerin sonlar›nda geliflmifl ve Postmarksist anlay›fl›n da esin kayna¤› olmufltur (Kaygalak.

Lyotard’›n modernli¤in üst-anlat›lar›na karfl› dil oyunlar›n›n ço¤ullu¤una yönelik vurgusu. tikellik üzerindeki vurgular›yla postmodernizmle benzerlik tafl›makla birlikte evrensel olan› kesin biçimde reddetmemekle farkl›lafl›rlar. yap›n›n özne üzerindeki bir etkisidir. Laclau ve Mouffe ise. onlar› dikiflli ve kendinden tan›ml› bir bütünlük olarak “toplum” öncülünden bir çözümleme alan› olarak vazgeçmeye götürür. 1999: 60-64). Laclau ve Mouffe’un bütünsellik ve evrensellik ilkelerine karfl› ç›karak. “evrensel” s›n›f ve öznelerin içinden konufltuklar› epistemolojik yuva bütünüyle ortadan kalkm›flt›r ve onun yerini her biri kendi indirgenmez söylemsel kimli¤ini kuran seslerin bir polifonisi alm›flt›r. toplumsal de¤iflimi. evrenselli¤i ve evrenselcili¤i reddeden bir anlay›flt›r. S›ra Sizde 6 Farkl›l›klara yap›lan vurgu. sabitlenmemifl karaktere sahip özne konumlar› ve oluflsall›klarla dolu bir alan olarak tan›mlamalar›. öznelerin ça¤r›lmas›/adland›r›lmas› (interpellation) olarak tan›mlad›¤› bir mekanizma olarak tan›mlanmaktad›r. 1997: 55-57). moderlik projesinin en önemli sonuçlar›ndan birisinin. Postmarksist yaklafl›mlar. her bütünlü¤ün noksan olma niteli¤ine olan inançlar›. postmodern ve Postmarksist yaklafl›m›n her ikisi taraf›ndan da teorik olarak desteklenmifltir. bireylerin gerçek dünya ile kurduklar› iliflkiyi yaflama biçimlerini belirleyen bir temsiller bütünüdür. S›ra Sizde 4 Laclau ve Mouffe’a göre. ideoloji. Laclau ve Mouffe. toplumsal›. özneler. Foucault’nun iktidar iliflkilerinin mikro-politikas›na dönük ilgisi bu ba¤lamda an›labilir. nesnelerin söylemsel ba¤lam d›fl›nda bir varl›¤a sahip oldu¤unu inkar etmediklerini. Siyasetin hegemonik karakteri onlara göre. S›ra Sizde 5 Öncelikle. Althusser’e göre ideoloji bir temsil (representation) sistemidir. bu ritüellerin ideolojik gereksinmeleriyle ba¤lamland›r›lm›fl olarak tan›mlan›r. Bu nokta belirleyicidir: Evrenselin söylemini ve onun ancak az say›da öznenin ulaflabilece¤i “do¤ru”ya ayr›cal›kl› bir yaklaflma noktas›n›n var oldu¤u fleklindeki örtük varsay›m›n› terk etmeden hiçbir radikal ve ço¤ul demokrasi olamaz (1992: 234). Buna göre. ço¤ullu¤un ve farkl›l›klar›n kabulünden geçti¤ini belirterek ço¤ul ve farkl› olanlar üzerinde siyasetin nas›l infla edilebilece¤i sorusunu sorar. modern sonras› bir döneme geçildi¤ine iflaret eden postmodern teoriler. günümüzde demokrasiyi düflünmenin eflitlikten de¤il. tikel olana yapt›klar› vurguyla (Powell ve Moody. evrenselci söylem terk edilmeden demokrasi mümkün de¤ildir. geliflmifl bir kapitalist sistem içinde ideoloji ile iktidar aras›ndaki ba¤lant›y› a盤a ç›karmaya yöneliktir. (Üflür. Postmarksistlerin bir karfl› taarruz bafllatmalar›na kavramsal olarak destek vermifltir. Birlefltirilmifllikler ise nedensellik ve belirlenme mant›¤› ile de¤il olumsall›k mant›¤› ile düflünülmelidir Üflür’e göre Postmarksistlerin “toplumsal bütünlü¤ün olanaks›zl›¤›” tezi “toplumsal öznelerin bilinçlerini önceden belirleme konumunda olan ayr›cal›kl› bir merkezi reddetme anlam›na gelmektedir (Üflür. massi pratik olarak tan›mlad›¤› ritüeller içinde. Ona göre toplumsal s›n›f kavram›. Dolay›s›yla toplumsal yap› bütünden de¤il birlefltirilmiflliklerden oluflmufltur. reddettikleri fleyin ise. adland›r›l›r. Laclau ve Mouffe’a göre. Bireysel ve tekil (particularist) siyasal kimliklerin giderek günümüzde a¤›rl›k kazand›¤›n› savunan Laclau. “toplumsal” olan anlamlar üzerinde yürüyen sonsuz say›daki mücadelenin alan›d›r ve hiçbir söylemsel pratik toplumsal anlamlar›n bütününü tek bir anlamsal merkez etraf›nda eklemleyemez. Dolay›s›yla bu her anlam›yla.170 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S›ra Sizde 3 Althusser’in kuramsal çabas› Gramsci’ye benzer bir flekilde. Modernli¤in öldü¤üne ya da en az›ndan afl›ld›¤›na. toplumsal aktörlerin kimlik- . Althusser’den ald›¤› “öznelerin ideolojik adland›r›lmas› ve ça¤r›lmas›” çözümlemesine de üzerinde ideolojik eklemlenme mücadelesinin yürüdü¤ü ö¤elerin s›n›fsal aidiyetlerinin olmad›¤› tezini ekler.tek bir temel ilke yoktur. 2001: 21). Ayd›nlanman›n evrensellefltirici varsay›mlar›na ya da üst-anlat›lar›na karfl›l›k çeflitlilik ve farkl›l›¤a. Postmodernizmin ötekilik konusundaki ilgisi ise “yeni toplumsal hareketler” konusundaki duyarl›l›¤›n geliflmesine neden olmufltur (Harvey. Radikal demokrasinin söylemi evrenselli¤in söylemi de¤ildir. demokrasiyi ve tarihi aç›klayacak evrensel bütünsel ilkelerin imkâns›zl›¤›na iflaret etmifllerdir. Laclau. Althusser’in ideoloji kavram›n›n iki temel özelli¤i vard›r: Birincisi. ‹deoloji. özneye d›flsald›r. “Toplum” geçerli bir söylem nesnesi de¤ildir. Tüm farkl›l›klar alan›n› sabitleyen-dolay›s›yla kuran. 1997: 41-45) Laclau. Bu ba¤lamda ideoloji Althusser için toplumsal bütünlü¤ü yeniden üreten temel bir iflleve sahiptir. 2003: 4). hegemonya kavram› toplumsal olan›n “tamamlanmam›fl ve aç›k” karakterini gerektirmektedir. Laclau ve Mouffe’a göre. ça¤r›l›r ve oluflturulurlar. ‹kincisi. ayn› zamanda toplumu. ço¤u zaman bilinçd›fl› olarak yaflan›r ve öznelere egemen de¤erleri benimseterek onlar› sistemle uyumlu hale getirir. her türden evrenselci hareketlere karfl› bir güvensizlik yaratmas› oldu¤unu varsayar (Adakl›. nesnelerin söylemsel ba¤lam d›fl›nda bir olufla sahip olduklar› düflüncesi oldu¤unu belirtmifllerdir. Sistemin yeniden-üretilmesinin temeli ise siyasal ve ekonomik iktidar›n ideolojik bir ikna sürecine dayanarak var olabilmesinde yatar. söylem öncesi bir nesnel gerçekli¤e yer b›rakmad›klar› yolunda ciddi elefltirilere yol açm›flt›r.

bir bofl yer olarak görmek gerekti¤ini belirtir.114 Larrain. Çev. Evrenselcilik. Bat› Marksizmi Üzerine Düflünceler. s. (1993) Demokratik Yurtttafll›k ve Siyasi Topluluk. S›n›ftan Kaç›fl. Laclau.(2006).40-82 Eagleton. Ç (2010). London. Laclau. Ünite . Mouffe ile Söylefli: Kalpler. (2004). Akademik Bak›fl. (1992). Marx’tan Foucault’ya ‹deoloji. Çev: Ahmet Fethi. Sungur Savran. Mürekkep.(1998). Üyelikten Haklara. (1994). (2010). (1992).1-20 Castle. (çev. Ankara Üniversitesi: Yay›nlanmam›fl Doktora Tezi. E. G. New York: Verso. “Türban Sorunu Ba¤lam›nda Siyasal ‹slamda Söylemin Alternatif Yurttafll›k Tasar›m›”. Kubilay. Bafler). Çelik. Postmarxism?. Sosyal Bilimler Dergisi. Coflkun. Asena Günal. 2010: 143).13-32. Praksis. Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokrasi Siyasetine Do¤ru. Radikal Demokrasi ve Sol. Laclau’ya göre saf tikellik ça¤r›s› günümüz toplumlar›nda ortaya ç›kan sorunlara çözüm getirmekten uzakt›r (Kubilay. T. Yeni Toplumsal Hareketler. Eski ve Yeni Toplumsal Hareketler: Türkiye’de Demokratik Aç›l›mlar. ‹stanbul: Metis Kad›o¤lu. (çev. Laclau.7. (2001) “Post-marksist Siyasetin Sefaleti: Radikal Demokrasi”. pp. Liberal Demokrasinin Dönüflümü ya da Postmarksist Teorinin Zafiyeti: “Radikal Demokrasi Projesinin Elefltirisi.: H. M.‹stanbul: Belge Yay›nlar› Laclau. Say›: 6240-48. (1985). Keyman. (çev. Ideology and post-marxism.6-28 Üflür. ‹deolojinin Serüveni: Yanl›fl Bilinç ve Hegemonyadan Söyleme. Sar›ca). www. M. F. Say›: 113: 47-50. K (2004). D. Anadolu Üniversitesi. E. Say›/No: 2:135-164. B. Kardam-D. Laclau. Postmodernizm ve Radikal Demokrasi. (çev. Journal of Political Ideologies. N. Postmarksizmin Kuramsal ve Siyasal Açmazlar›. Alpagut).-Mouffe.126-156 Keyman. ‹deoloji ve Politika. say›:1. öznelerin evrensel ortak kimliklerinin art›k mümkün olmad›¤›n› iddia eder ve evrensel olan› bir kenara atar. (2008). New Reflections on the revolution of Our Time. ‹stanbul: Birikim Yay›nlar›. E. Birikim. Wood. Savran. evrenseli kendine ait somut bir içerikten yoksun. Öznelerin kimlikleri da¤›lmakta ve ço¤ullaflmaktad›r. Özcan). ‹stanbul. s. (1998). E. S (1997). P.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 171 lerini belirlemeye devam etmekle birlikte. Laclau ise postmodernizmden farkl› olarak evrenselin bir kenara at›lmas›na karfl› ç›kar. Ankara: ‹mge Yay. Say›: 4756. U.com. Praksis.103 . ss. E. Türkiye ve Radikal Demokrasi: Geç Modern Zamanlarda Siyaset ve Demokratik Yönetim.49-59 Geras. ‹stanbul: Ak›fl Yay›nc›l›k. Say›: 7. A. Mouffe. E. (1999). E. (1997). Postmodernizm bu da¤›lmay› mutlaklaflt›rarak. 11: 2.. M. J. Birikim. pp. S›n›f bilinci. New Left Review. Vatandafll›¤›n Dönüflümü. Birikim Yay›nlar›. ‹deoloji. ‹stanbul: Sarmal Yay.33-59. G (2001). (1996). C. say›: 62. Çev. Toplum ve Bilim. M. (1990). Harvey. (1996). Sarmal Yay›nevi: ‹stanbul. s. E. Barrett. Çev. E. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Çev: Bülent Aksoy. (2000). Cilt: 10. Çev. Tikelcilik ve Kimlik Sorunu. evrenseli mutlak biçimde reddetmek yerine. fiahiner). art›k öznelerin kimliklerini sistematik biçimde belirlememektedir. Anderson. ‹stanbul: Metis. say›:1.akademikbakis. s.Laclau ve C. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Adakl›. Postmodernli¤in Durumu. C. Koray Çal›flkan. ‹deoloji ve Kültürel Kimlik. ‹stanbul: Alfa. Birikim. Evrensellik. ‹stanbul: Birikim Yay›nlar›. (çev. F (2000). Kimlik ve Özgürleflme. s. Kaygalak. N. Bat›. (1995). Emel Kurma. A. S. . (1993). Say›: 11. (1987). Zihinler ve Demokrasi. Laclau. 163.: fi. D.

Wallerstein’›n Dünya sistemi yaklafl›m›n›n önemini de¤erlendirebilecek. Wallerstein’›n küreselleflmeye bak›fl›n› özetleyebileceksiniz. Immanuel Wallerstein’›n genel yaklafl›m›n› aç›klayabilecek. Wallerstein’›n merkez. çevre ve yar› çevre kavramlar›n› tan›mlayabilecek.8 Amaçlar›m›z • • • • ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Çevre. Wallerstein’›n Kapitalist Dünya Ekonomisi yaklafl›m›n›n özelliklerini s›ralayabilecek. Anahtar Kavramlar Dünya Sistemi Kapitalist Dünya Ekonomisi Merkez. Yar›-Çevre Uluslararas› ‹fl Bölümü • • • • Sömürü Sermaye Birikimi Küreselleflme Sistem Karfl›t› Hareketler ‹çindekiler • G‹R‹fi: WALLERSTEIN’IN GENEL YAKLAfiIMI • DÜNYA S‹STEM‹ ANAL‹Z‹ • KAP‹TAL‹ST DÜNYA EKONOM‹S‹ • GEÇ‹fi SÜREC‹ OLARAK KÜRESELLEfiME • SONUÇ Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein .

Wallerstein’›n çal›flmalar› bu nedenle küreselleflme tart›flmalar› içinde önemli bir yere sahiptir. yaflad›¤›m›z dünyan›n içinden geçti¤i derin dönüflümleri çok disiplinli ve makro ölçekli bir yaklafl›m olan “dünya sistemleri analizi” ile aç›klamaya çal›flan. co¤rafya. ulusal temelden ziyade ulus-devletleri aflan. Wallerstein’›n her zaman siyasetle iç içe olan ve siyasal tart›flmalar›n yap›ld›¤› bir ailede büyümesi onun entelektüel merak›n›n biçimlenmesinde oldukça önemli bir rol oynam›flt›r. tarih. Bu dünya ekonomisi merkez. çevre ve yar› çevre aras›nda eflit olmayan ve hiyerarflik iflbölümü ile varl›¤›n› sürdürmektedir. Wallerstein hem geçmifli hem de günümüzü anlayabilmenin ve aç›klayabilmenin ancak varolan sosyal bilim anlay›fl›n›. bak›fl aç›lar›n› ve kavramlar› elefltirmekle. küresel çapta örgütleniflini ve bir dünya sistemi olarak yay›lmas›n› analiz etmifltir. bunlar›n yerine yeni bak›fl aç›lar› ve kavramsal çerçeveler önermekle mümkün oldu¤unu belirtir. ça¤›m›z›n tart›flmas›z en önemli sosyal bilimcilerinden ve ‹kinci Dünya Savafl› sonras›n›n en etkili Amerikan sosyologlar›ndan biri olarak kabul edilmektedir. Dünya sistemi yaklafl›m›nda temel olarak bütüncül bir bak›fl aç›s›yla kapitalizmin. 1970’lere kadar çal›flmalar› Afrika k›tas›n›n ekonomik ve politik meseleleri üzerine odaklanm›flt›r. antropoloji ve karfl›laflt›rmal› edebiyat üzerinde önemli bir etkiye sahip olan Modern Dünya Sistemi adl› çal›flmas›. Günümüzde kapitalizmin bir durgunluk döneminde oldu¤unu iddia eden Wallerstein küreselleflme sürecini bir geçifl süreci olarak ele almaktad›r. yüzy›lda Bat› Avrupa’da ortaya ç›kan kapitalizm sürekli bir sermaye birikimi aray›fl› ile dünya çap›nda yay›lm›fl. . Wallerstein’›n dünya tarihi ile ilgili 14 dile çevrilen ve baflta sosyoloji olmak üzere politik ekonomi.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein G‹R‹fi: WALLERSTEIN’IN GENEL YAKLAfiIMI Immanuel Wallerstein. toplumsal de¤iflme konusunda sosyal bilimler yaz›n›nda bugüne kadar gelifltirilen en önemli yaklafl›mlar›ndan biri olarak kabul edilmektedir. Wallerstein’a göre 16. Kapitalist dünya ekonomisinin en temel özelli¤i sürekli kâr elde edilmesini ve sermaye birikimini sa¤lamas›d›r. Wallerstein’›n koloni tarz› sömürüye karfl› yürütülen ba¤›ms›zl›k mücadeleleri ile dayan›flma içinde olmas› 1970’lerde gelifltirdi¤i “dünya sistemleri analiz”inde oldukça etkili olmufltur. kendine has bir iflbölümü olan bir dünya ekonomisi yaratm›flt›r. Bu nedenle 1950’lerin bafllar›nda Afrika’dan yay›lan ulusal ba¤›ms›zl›k hareketlerine hem politik olarak hem de entelektüel olarak dâhil olmufltur.

19. Wallerstein’›n AMAÇLARIMIZ yazd›¤› çok fazla say›da kitap ve makalenin yan› s›ra. K. Entelektüel için bir ça¤r›d›r. Geçifl Ça¤›/Dünya Sisteminin Yörüngesi 1945-2025 (2000) T. Amerikan Gücünün Gerileyifli Kaotik Bir Dünyada ABD (2004). 68 Hareketi içinde yer alan Wallerstein daha sonra 1971’de Montreal’de McGill ÜniSIRA S‹ZDE versitesinde çal›flmalar›n› sürdürdü. Gerçe¤in ne oldu¤una dair gelifltirilen her iddia asl›nda bir de¤ere ba¤l› olarak gelifltiDÜfiÜNEL‹M rilen iddiad›r. dünya sistemi analizi ihmal edilmifl konulara ve sahte epistemolojilere karfl› bir protestodur. Sosyal Bilimleri Düflünmemek.html ve http://www. ekonomik. 2011) en çok bilinen çal›flmas›d›r ve 14 dile çevrilmifltir. TELEV‹ZYON Wallerstein’›n Sosyal Bilim Anlay›fl› SIRA S‹ZDE K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Türkçe’ye çevrilen eserlerinden baz›lar› flunlard›r: Liberalizmden Sonra K(1998).com adreslerinden ulaflabilirsiniz. Wallerstein 1994-1998 y›llar› aras›nda Uluslararas› Sosyoloji Derne¤i’nin baflkanl›¤›n› yapm›flt›r. Son olarak çal›flmalar›n› Yale Üniversitesi’nde sürdüren Wallerstein. Wallerstein’›n üç ciltten oluflan Modern Dünya Sistemi (Wallerstein. Tarihsel Sistemler ve Uygarl›klar ‹ncelemeleri Merkezi’nin yöneticili¤ini yapmaya baflS O R U lad›. Wallerstein bunun tersinin olabilece¤ini düflünen bilim insanlar›n›n bilimsel tarafs›zl›k ve nesnellik iddias›n›n alt›nda asl›nda onlar›n kendi de¤er yarg›S O R U lar›n›n bulundu¤unu belirtmektedir. tarihsel sistemler ve uygarl›klar üzerine çal›flma yapan bu merkezin yöneD‹KKAT ticili¤ini halen devam ettirmektedir. Lee ve I. Yüzy›l Paradigmas›n›n S›n›rlar› ‹ T A P (1999). Wallerstein’›n koordinasyonlu¤unda Bu konuda daha gerçeklefltirilen Metis Yay›nlar›ndan ç›kan “‹ki Kültürü Aflmak: Modern Dünya Sisteminde Fen Bilimleri ile Befleri Bilimler Ayr›l›¤›” (2007) isimli kitab› inceleyebilirsiniz. Yüzy›l›n Tarihsel Seçimleri (2005). Bu merkezde Wallerstein’›n dünya sistemi yaklafl›m›ndan etkilenen ve bu do¤rultuda çal›flmalar yürüten di¤er sosyal bilimciler yer almakSIRA S‹ZDE tad›r.” (Appelrouth & Desfor Eldes. 13 y›l ayn› üniversitenin sosyoloji bölümünde çal›flan.iwallerstein. 2010b. Ona göre her bir kavramsal çerçevenin seçimi do¤rudan politik durufla göre belirlenir.yale.) 1930 y›l›nda New York’ta do¤an Wallerstein lisans. K ‹ Tdetayl› A P bilgi için Richard E. D ‹ K Kde¤iflim AT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Wallerstein “Bir Geçifl Ça¤›nda Entelektüeller” (2007) çal›flmas›nda “iki kültür” olarak da adland›rd›¤› bilimsel bilgi ve felsefi/befleri bilgi ayr›m›n›n asl›nda modern dünya sisteminin ideolojik çerçevesine uygun olarak icat edilen bir kavram olduAMAÇLARIMIZ ¤unu iddia etmektedir. yüksek lisans ve doktora e¤itimini Columbia Üniversitesi’nde tamamlad›. 2008: 797). “Dünya sistemi analizi bir teori de¤ildir. ‹NTERNET ‹NTE R N E T ve yay›nlar› ile ilgili bütün kaynaklara www. Yeni Bir Sosyal Bilim ‹çin (2005).1 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Immanuel Maurice Wallerstein (1930.174 Resim 8. Hopkins ile birlikte.edu/socdept/faWallerstein’›n kendisi culty/wallerstein... SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT Wallerstein’›n entelektüel duruflundaki en önemli noktalardan biri de¤erden S‹ZDE ar›nm›fl bir SIRA tarihsel çal›flma yapman›n imkâns›z oldu¤unu iddia etmesidir. Avrupa EvrenTE L E V ‹ Z Y Ütopistik ON selcili¤i: ‹ktidar›n Retori¤i (2007). ya da 21. 2010a. Wallerstein 1976 y›l›nda New York State Üniversitesi’ne ba¤l› Fernand DÜfiÜNEL‹M Braudel Ekonomiler. güncel politika yaz›lar› ve yorumlar› da bulunmaktad›r.

psikoloji ve tarih ayr› bir disiplin olarak üniversite ve araflt›rma alanlar›na sahiptir. azgeliflmifl-geliflmifl gibi ikili toplum modellerine dayanmaktad›r. serbest pazar ve egemen devletlerle birlikte modern dünya sisteminin iflleyifli için gerekli olan S O R U mitler aras›nda yer al›r. 2005: 37). eflit haklara sahip yurttafllar. Wallerstein’a göre de¤erden ar›nm›fl ya da de¤erDÜfiÜNEL‹M tarafs›z akademisyen/bilim insan› miti. Bat› ya da AMAÇLARIMIZ Avrupa merkezli sosyal bilim anlay›fl›n›n de¤ifltirilmesi gerekti¤ini iddia eder. Wallerstein bu beklenen çöküflün. K ‹ T Ataraf›ndan P Wallerstein’›n sosyal bilimlerle ilgili yaklafl›m› için Gulbenkian komisyonu kendisinin baflkanl›¤› ile haz›rlanan “Sosyal Bilimleri Aç›n: Sosyal Bilimlerin Yeniden Yap›lanmas› Üzerine Rapor”u (1996) inceleyebilirsiniz. yy. Wallerstein sosyal bilimler içindeki ayr›mlar›n yapay olarak oluflturulmufl ayr›mlar oldu¤unu belirtir ve dünya sistemi analizinde bu ayr›mlar› ortadan kald›raK ‹ T A P cak yöntemsel önermelerde bulunur. Wallerstein dünyaSIRA S‹ZDE n›n bu ikili toplum modelleri ile aç›klanamayacak karmafl›k bir yap›da oldu¤unu belirtir. Buna gö‹NTER NET re devlet-siyaset ve piyasa-ekonomi analitik düzeyde iki ayr› alan olarak ele al›nmaktad›r. Ünite . adeta bu toplumlar› tarihsiz toplumlar olarak göstermektedir. bu durumda da akademisyen/bilim insan›n›n rolünün ne olmas› gerekti¤inin sorgulanmas› gerekti¤ini belirtir. nereye do¤ru gitmek istedi¤imizin ahlaki olarak de¤erlendirilmesi. araflt›r›n›z. ‹KKAT ‹kincisi. çevre ve yar› çevre’den oluflmaktad›r ve tarihsel olarak bunlar araAMAÇLARIMIZ s›nda dinamik bir iliflki bulunmakta ve birbirleri aras›nda geçifller yaflanmaktad›r. geliflmifl-gerikalm›fl. Ayr›ca söz konusu D‹KKAT yaklafl›mlar karfl›tl›klar üzerine kurulmufl modern-geleneksel. Bu durum ise asl›nda dünya sistemi içindeki hiyerarflik iflbölümü ve sömürünün görülmesini engellemektedir. antropoloji de uygar dünyan›n d›fl›ndaki ilkel toplumlar› incelemek için 1 SIRA S‹ZDE ‹DN ÜTfiE ÜR NN EE L ‹TM S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . 19. 2005: 36). co¤rafya. da geliflmeye bafllayan bu ayr›mlar 1945’lerde bugünkü kulland›¤›m›z anlamda kategorilere dönüflmüfltür. siyaset ve ekonominin d›fl›nda kalan alanlar›. siyaset bilimi. konular› aç›klamak için. sosyoloji. Bunun sonucunda “akademisyen/bilim insan›n›n rolü bu geçiflin do¤as›n› SIRA S‹ZDE bireysel ve etkilemek için yeteneklerini seferber etmek ve en önemlisi bu geçiflin kolektif olarak hepimize sundu¤u tarihsel seçenekleri ana hatlar›yla ortaya koymakt›r” (Wallerstein. Bu modellerin elefltirisi sonucunda kendisinin gelifltirdi¤i dünya sistemi yaklafl›m› merkez. yüzy›l›n hâkim ideolojisi olan liberalizm bu ayr›mlarda etkili olmufltur. SIRA S‹ZDE Wallerstein’a göre böylesi bir anlay›fl kendisi d›fl›nda kalan co¤rafyalardaki eko‹D NÜTfiEÜR NN EE LT ‹M nomik-tarihi süreci kavramsallaflt›ramamakta. Sosyoloji. Buna örnek olarak özellikle modernleflme kuramlar›n› gösS O R Ugerikalm›fll›k teren Wallerstein bu tür yaklafl›mlar›n Avrupa d›fl›ndaki toplumlara kavram›yla yaklaflt›¤›n› belirtir. Antropoloji. Dönüflüm süreçlerinde bu mitlerin alafla¤› edilmesi ve sürece dair entelektüel. 19.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 175 Modern dünya sisteminin beklenen çöküflü ile birlikte bu “iki kültür” kavramsallaflt›rmas› da ortadan kalkacakt›r. Üçüncüsü ise gitmemiz gerekti¤ine inand›¤›m›z yere en yüksek ihtimalle nas›l ulaflabiSIRA S‹ZDE lece¤imizin politik olarak de¤erlendirilmesidir” (Wallerstein. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON “Gulbenkian Komisyonu” ne amaçla ve ne zaman kurulmufltur. Wallerstein modern dünya sistemi analizinde ana ak›m teorileri ve araflt›rma pratiklerini elefltirir ve niteliksel ve tarihsel metotlar›n önemini vurgular. Wallerstein disiplinler fleklinde oluflturulan bu ayr›mlar› sorgulamak için TELEV ‹ZYON sosyal bilimlerin tarihsel geliflimini inceler. Bunlardan “ilki nereye do¤ru gitti¤imizin entelektüel olarak D de¤erlendirilmesi. ahlaki ve politik düzeyde tart›flmalar›n yap›lmas› gerekir. bir tarihsel sistemden bir di¤erine geçiflin belirsiz ve kaotik olabilece¤ini.8.

Anneles Okulu temel olarak olay ya da vaka merkezli çal›flmalar yerine tarihsel yap›lar›n uzun dönemde incelenmesi yaklafl›m›n› getirerek tarih alan›nda yap›lan çal›flmalar› tamam›yla de¤ifltirmifltir. varl›¤›n› sürdürdü¤ü ve y›k›laca¤› varsay›m›na dayanmaktad›r oluflturulmufl disiplinlerdir. yemek. Anneles Okulu temel olarak olay ya da vaka merkezli çal›flmalar yerine tarihsel yap›lar›n uzun dönemde incelenmesi yaklafl›m›n› getirerek tarih alan›nda yap›lan çal›flmalar› tamam›yla de¤ifltirmifltir. Birincisi. “‹diografik epistemoloji: Her sosyal görüngü/olay/sürecin tekil oldu¤u ve ancak görüngü/ olay/ sürecin kültürel ba¤lam›n› derinlemesine bilmeye dayanan empatik bir anlay›flla anlafl›labilece¤i inanc›. sürekli tekrarlar›n. Braudel’in çal›flmalar›n›n Wallerstein üzerindeki etkisi üç noktada s›ralanabilir (Appelrouth & Desfor Eldes. Oysa Wallerstein’a göre ekonomik. de¤iflimin yavafl oldu¤u tarihsel süreçtir. nüfus yap›s›. . 2008: 798). ikisi de iktisatç› olan Joseph Schumpeter (1883-1950) ve Karl Polanyi (18861964) ve Frans›z tarihçi Fernand Braudel’i (1902-1985) s›ralamaktad›r (Appelrouth & Desfor Eldes. buna paralel olarak. tekrar eden dalgalanmalar›n tarihidir. Wallerstein. varl›¤›n› sürdürdü¤ü ve y›k›laca¤› varsay›m›na dayanmaktad›r (Appelrouth & Desfor Eldes. Wallerstein da Braudel gibi disiplinler aras›ndaki ayr›ma özellikle tarih ve sosyolojiyi birbirinden ay›ran geleneksel yönteme karfl› ç›km›flt›r. ‹kincisi. Bununla birlikte Marx ve Wallerstein’›n modern topluma bak›fllar› üzerinde farkl›l›klar bulunmaktad›r.176 Wallerstein entelektüel gelifliminde birincisi. co¤rafya. bu anlay›fllar› evrensel yasalara çevirecek genellemeler yapmak imkâns›zd›r” (Ragin ve Chirot. tarihin tek ve özel bir olay›n ya da vakan›n üzerine odaklanmas› sosyolojinin ise soyut ve nedensel genellemeler yapmas›na dayanmaktad›r. do¤al afetler. Karl Marx. gelenek ve görenekler. Son olarak. Wallerstein ikisi de iktisatç› olan Polanyi ve Schumpeter gibi ekonomik geliflmenin tarihsel bir aç›klamas›n› yapar. Bir baflka ifadeyle bu okulda yer alan tarihçiler savafllar. ikincisi. Karl Polanyi ve Joseph Schumpeter. teknolojiden ekonomi ve siyasal kurumlara kadar uzanan genifl bir yelpaze önermifltir. politik ve sosyokültürel alanlar ayr› ve özerk alanlar de¤ildirler. sosyoloji ve ekonomiyi bir araya getiren ve çal›flt›klar› dönemin zihniyetine. 1999: 303) Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Wallerstein’›n gelifltirdi¤i model ister tekil ulus devletler olsun isterse de dünya sistemi olsun bütün toplumsal sistemlerin çat›flma temelinde olufltu¤u. Bu geleneksel yaklafl›m. Frans›zca bir kavram olan longue durée olaylar›n gerisinde uzun dönem tarihsel yap›lara öncelik veren tarih yaz›m› yaklafl›m›n› ifade etmektedir. yine benzer biçimde Wallerstein modern kapitalizmin kökenlerini ve kapitalist yay›lman›n neden ve sonuçlar›n› küresel düzeyde aç›klamaya çal›flm›flt›r. Braudel gibi Wallerstein’›n çal›flmalar› da uzun dönemleri kapsamaktad›r. Wallerstein’›n gelifltirdi¤i model ister tekil ulus devletler olsun isterse de dünya sistemi olsun bütün toplumsal sistemlerin çat›flma temelinde olufltu¤u. Bunu yaparken ekonomik geliflmelerle toplumun di¤er alanlar›ndaki dönüflümlerin iliflkisini kurmaktad›r. Afla¤›da Marx ve Wallerstein aras›ndaki benzerlikler ve farkl›l›klar yer almaktad›r. iktisatç› olan Joseph Schumpeter ve Karl Polanyi ve üçüncüsü de bafl›n› Frans›z tarihçi Fernand Braudel’in çekti¤i Annales Okulu olmak üzere üç entelektüel kökenden beslendi¤ini belirtir. bu yasalar bilimsel yöntemleri kullanarak ortaya ç›kar›labilir ve e¤er bu yasalar› bilirsek sadece geçmifl olaylar› aç›klamakla kalmay›z. büyük devlet adamlar› ve bunlara dair yaz›lan belgelere odaklanmaktan ziyade co¤rafya. psikolojisine odaklanan bir yöntem önermifllerdir. Wallerstein’da toplumsal geliflmenin tarihini anlamak için kaynaklar› elde etmek üzerinden yürütülen rekabete dayal› mücadelelerin tarihine bakmak gerekti¤ini belirtir. “Nomotetik epistemoloji: toplumsal davran›fllar› yöneten evrensel yasalar oldu¤u inanc›. Marx’›n tarihi s›n›f savafllar›n›n tarihi olarak ele almas› gibi. Yine benzer biçimde Polanyi ve Schumpeter gibi Wallerstein da bir ekonomik sistem olarak ele ald›¤› kapitalizmin hâkimiyetinin ileride son bulaca¤›n› iddia etmektedirler. 1990: 176) Wallerstein kendisinin entelektüel geliflimini etkileyen düflünürler aras›nda Karl Marx. gelecekteki olaylar›n yönünü de tahmin edebiliriz” (Ragin ve Chirot. 2008: 800). (So. tarih disiplini içinde 1920’lerde kurulan Anneles Okulu’nun kurucular›ndand›r. farkl› iflleyen mant›klar› yoktur. Braudel’e göre uzun dönem.longue durée. moda. Wallerstein’›n üzerinde en etkili olan kifli olarak Karl Marx gösterilmektedir. “Modern Dünya Sistemi” çal›flmas› 400 y›la yay›lan bir süreçte dünyan›n birkaç bölgesinde ekonomik geliflmenin detaylar› üzerine yap›lm›flt›r. Wallerstein’›n ekonomik geliflmenin tarihi üzerine yapt›¤› çal›flmalar›nda etkili olmufllard›r. bu yanl›fl ikili karfl›tl›k yerine befleri bilimlerle iliflkilendirilen idiografik epistemoloji ve fen bilimleri ile iliflkilendirilen nomotetik epistemolojinin birlikte kullan›lmas›n› önerir. 2008: 799). 1999: 303). Braudel uzun dönem ile tarihsel çal›flmalarda iklim. Fernand Braudel.

. d›fltan kaynaklanan de¤iflimi bilimsel olarak ele almak mümkündür. yani hepsini kucaklayan dünya sistemi için içten kaynaklanan olmal›d›r” (Ragin ve Chirot. Wallerstein dünya sistemi analizini gelifltirirken toplumsal de¤iflme alan›nda varolan iki yaklafl›m› birlefltirmeye çal›fl›r. benzersiz ve kapsay›c› bir toplumsal sistem”dir (Ragin ve Chirot. Böylelikle ba¤›ms›z tekil devletler birbiriyle karfl›laflt›r›labilir. Her fleyden önce. makro sosyolojik yasalara ulaflmay› hedeflemektedir. Wallerstein da Marx gibi kapitalizmin bir gün sona erece¤ini vurgulamakla birlikte yeni toplumun nas›l bir toplum olaca¤›na dair kesin bir belirlemesi yoktur.içsel faktörler olarak. ulus devletlerin toplumsal hayat›n kuruldu¤u temel yap›lar oldu¤una dair yayg›n bir düflünme biçimi geliflmifltir. 1999:168). daha büyük bir varl›k için. kültürel. 1999: 303). tek tek ülkeler için d›fltan kaynaklanan fley. (Marshall..1 Kaynak: Appelrouth & Desfor Eldes. dünya sistemi yaklafl›m›nda. Bunun sonucunda ise devletin ve toplumun s›n›rlar›n›n eflde¤er oldu¤u. “‹çinde ülkelerin faaliyet gösterdi¤i teorik bir dünya sistemi modeli kurulursa. Bu düflünüfle göre her devletin bir toplumu vard›r dolay›s›yla da devletlerin tarihi ve gelenekleri vard›r. Marx’tan farkl› olarak bu sömürü iliflkilerini ulus devletleri aflan bir dünya sistemi içinde merkez. çevre ve yar› çevre Çat›flma/sömürü Muhtemel sosyalist dünya Yukar›da görüldü¤ü üzere Wallerstein. Ünite . Bu bak›fl aç›s›n› elefltiren Wallerstein bu durumun hem toplumsal tarihin yanl›fl aç›klanmas›na hem de gelecekteki de¤iflimlere dair yap›lacak yanl›fl varsay›mlara neden olaca¤›n› iddia eder. Bilindi¤i üzere Marx’ta temel sömürü iliflkisi burjuvazi ve proleterya-iflçi s›n›f› aras›ndaki iliflkidir. Bu nedenle. Wallerstein’a göre 19. k›talar› ve siyasal topluluklar› kapsayan ekonomik bir varl›k. Tekil bir toplumsal sistem olarak kapitalist dünya ekonomisi “kapitalist ulusdevletlerin gevflek bir derlemesi de¤il. bu tür olaylar› üreten daha genifl bir sistem modeli kurmakla kan›tlan›r.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 177 Tablo 8. Fakat Wallerstein. Wallerstein devlet ve toplum yerine tarihsel bir sistem olan “dünya sistemini analiz birimi olarak önerir. 2008: 804 Ana Tema Birincil toplumsal yap› Toplumun temeli Birincil toplumsal iliflkiler Toplumsal iliflkilerin temeli Gelecekteki toplum Marx Ulus-devlet Kapitalist ekonomi Burjuvazi ve proleterya Çat›flma/sömürü Zorunlu komünist devrim Wallerstein Dünya sistemi Kapitalist ekonomi Merkez. Di¤er yaklafl›m ise toplumlar›n tikelDünya sistemi “kapitalist iktisadi sistemin merkezden periferiye (çevreye) do¤ru büyümesini ve bu büyümenin kapitalist toplumlar ile pre-kapitalist toplumlar üzerindeki benzer etkilerini anlatan bir tarihsel aç›klama” olarak tan›mlanmaktad›r. DÜNYA S‹STEM‹ ANAL‹Z‹ Dünya sistemi “kapitalist iktisadi sistemin merkezden periferiye (çevreye) do¤ru büyümesini ve bu büyümenin kapitalist toplumlar ile pre-kapitalist toplumlar üzerindeki benzer etkilerini anlatan bir tarihsel aç›klama” olarak tan›mlan›r (Marshall. 1999:168). De¤iflimi oluflturan görünüflte tesadüfî krizler ve kesintiler hakk›nda genelleme yapma imkân›. Marx gibi kapitalist üretim biçimine ve bu üretim biçimi içindeki temel toplumsal iliflki olarak gördü¤ü sömürü kavram›na odaklanm›flt›r. Ayr›ca tarihsel olarak kavranan bir dünya sistemi ile modern toplumsal de¤iflme incelenebilir ve aç›klanabilir. 1999: 285-286). yüzy›lda devlet ve toplum kavramlar› birbirlerinin karfl›t› olarak kurulmufltur ve o dönemin sosyal bilim anlay›fl› içinde temel sorunlar›ndan birisi de toplumun ve devletin nas›l yeniden ba¤daflt›r›laca¤› üzerine olmufltur. .8. Devletler de¤iflir. çevre ve yar› çevre aras›ndaki iliflkiler olarak ele alm›flt›r. Bu yaklafl›mlardan ilki tarihin her döneminde ve bütün toplumlar için geçerli olabilecek düzenli de¤iflim yasalar›na. d›fl›ndakiler ise d›flsal faktörler olarak ele al›n›r. devletlerin s›n›rlar› içindeki faktörler -toplumsal.

Dünya ekonomileri ise dünya imparatorluklar›n›n tersine politik hâkimiyet üzerine kurulmam›flt›r. yüzy›ldan bu yana sadece bir tek dünya sistemi varl›¤›n› sürdürmektedir o da kapitalist dünya ekonomisidir. 3. Bu imparatorluklar kendi bütünlüklerini kurduklar› askeri ve politik hâkimiyet üzerinden sa¤lamaktad›rlar ve yönetim biçimleri de bu anlay›fla dayanmaktad›r. 1999: 286). 4. Bu durumda ise toplumlar aras›nda karfl›laflt›rma yapman›n neredeyse faydas› yoktur. Dolay›s›yla dünya ekonomilerindeki bütünleflmeyi sa¤layan güç siyaset de¤il ekonomidir. Dolay›s›yla belirli ürünler üretilmesindeki amaç onlar›n kullan›lmas›ndan öte . Dünya Sistemi: Dünya ‹mparatorluklar› ve Dünya Ekonomileri Wallerstein tarihsel olarak bak›ld›¤›nda dünya imparatorluklar› ve dünya ekonomileri olmak üzere iki tane dünya sisteminin var oldu¤unu belirtir. Siyasal bütünleflmeden yoksun olmak dünya ekonomileri için avantajl› bir durumdur. benzersiz ve kapsay›c› bir toplumsal sistem”dir (Ragin ve Chirot. Kapitalist dünya ekonomisi kâr›n maksimize edilmesi amac›yla üretimin yap›ld›¤› tek üretim biçimidir. KAP‹TAL‹ST DÜNYA EKONOM‹S‹ Wallerstein’a göre yaklafl›k olarak 16. Wallerstein 20. Bu ikinci yaklafl›ma göre genel yasalara ulaflmak imkâns›zd›r. Wallerstein’a göre dünya ba¤›ms›z toplumlar›n ya da ulus devletlerin toplam›ndan baflka bir fleydir. 2002: 123) Wallerstein’in dünya sistemi yaklafl›m›nda kapitalizm on alt›nc› yüzy›lda Avrupa’da ortaya ç›kan ve oradan giderek yay›lan bir dünya sistemi olarak analiz edilir. Tekil bir toplumsal sistem olarak kapitalist dünya ekonomisi “kapitalist ulus-devletlerin gevflek bir derlemesi de¤il. De¤iflim süreklidir ama tek yönlü ve do¤rusal de¤ildir” (Adams ve Sydie. her toplum ancak kendi tarihi ile anlafl›labilir. 1500 y›llar› aras›nda eski Roma veya M›s›r gösterilmektedir. Fakat hâlâ hâkimiyet iliflkileri varl›¤›n› sürdürmektedir.178 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› li¤i üzerine odaklanmaktad›r. k›talar› ve siyasal topluluklar› kapsayan ekonomik bir varl›k. Wallerstein bu iki yaklafl›m aras›ndaki ayr›ma karfl› ç›karak tekil bir sistem olarak kapitalizmin içinde büyüdü¤ü toplumsal sistemi bir bütünlük olarak ele almaktad›r. S. Dünya sistemleri kendi s›n›rlar› içinde çeflitli kültürleri ve uyumlu bir bütün oluflturabilmek için en küçük birimlerin içine dâhil olabilece¤i geniflleyen bir uluslararas› iflbölümünü bar›nd›r›r. Dünya imparatorluklar›na örnek olarak M. Wallerstein tarihsel olarak bak›ld›¤›nda dünya imparatorluklar› ve dünya ekonomileri olmak üzere iki tane dünya sisteminin var oldu¤unu belirtir. yar›çevre ve çevreden oluflmaktad›r. ‹mparatorluk kendi bünyesindeki bölgelerden haraç biçiminde vergi toplamaktad›r. 1999: 285-286). Çünkü “merkezi denetimin yoklu¤undan ötürü. Politik bölünmeler ekonomik gereksinmelere hizmet eder ve politik hâkimiyet geliflmeye engel bile olabilir. Bu ayr›mlar ulusal gibi görünmekle beraber asl›nda daha çok bölgesel ayr›mlard›r. yüzy›lda bu durumun tarihsel gelifliminin ve kapitalist sistemin yay›lmas›n›n detayl› analizini yapm›flt›r. “‹flbölümü ve s›n›fsal bölünmeler evrensel olgulard›r. Bütüncül olarak ele ald›¤› dünya sistemleri afliret toplumlar›ndan ya da uluslardan farkl›d›r. bu da onlar›n servet biriktirme ve küresel ölçekte birikimi gelifltirme f›rsatlar›n› güçlendirir” (Ragin ve Chirot. 2. Dünya ekonomileri ekonomik de¤iflim üzerine yap›land›r›lm›flt›r ve bu durum politik olarak tan›mlanm›fl s›n›rlar›n ve herhangi bir devletin kontrolünün d›fl›ndad›r. Dünya sistemi merkez. Wallerstein’›n dünya sistem analizinin belli bafll› ilkeleri flu flekilde s›ralanabilir: 1. Bu nedenle dünya sistemi sosyal bilimcilerin temel analiz birimi olmal›d›r. Hâkim olan unsur siyaset de¤il ekonomidir. ekonomik aktörlerin daha fazla hareket özgürlü¤ü vard›r. 8000 ve M.Ö.

Bunlar merkez. geri kalm›fl ve kendi geliflimini neredeyse sa¤layamayacak olan toplumlar›n ortaya ç›kmas›na neden olmufltur. 1999: 294) Kapitalist Dünya Ekonomisi: Merkez. dünya ülkelerini merkez. Farkl› co¤rafi bölgelerde farkl› emek kontrol yöntemlerinin geliflmesi 3. piyasaya kar›flmaktan sak›nan devletler de¤il. Japonya ve benzer endüstrileflmifl ulus devletler merkez konumdad›rlar. Bat› Avrupa’n›n sahip oldu¤u avantajlarla birlikte “Bat›’n›n Bat›l› olmayan çeperleri (çevreyi) sömürerek daha büyük bir üstünlük elde etti¤i” (Ragin ve Chirot. (Ragin ve Chirot. Günümüzde ise Amerika Birleflik Devletleri. Wallerstein’›n sentezinin temelini oluflturmaktad›r. Bu durum küresel düzeyde ve hiyerarflik olan bir iflbölümü ve ekonomik uzmanlaflmaya neden olmufltur. Kapitalizmin baflar›s› çekirdek ile çeper aras›nda bir iflbölümünün yarat›lmas›na ve sürdürülmesine ba¤l›d›r. Kendi kapitalistlerini koruyamayan devletler. istedikleri koflullar› zorla kabul ettirme gücüne sahip olan yeni güçlü devletlerin geliflmesi. Wallerstein’›n kapitalist dünya ekonomisi veya kapitalist dünya sistemi. Kanada. Keflifler ve sömürgelefltirme sonucunda dünya co¤rafyas›n›n yay›lmas›. kapitalist dünya sisteminin bir parças› olarak kald›klar› sürece sermayelerini kaybederler. Bu da kapitalist giriflimcili¤in sürekli olarak yay›lmas›na neden olur. Bu nedenle de Wallerstein’a göre “Sistemin en çok sömürülen parças› olarak çeper. 1999: 294) Wallerstein’a göre “kapitalizmin baflar›s› çekirdek ile çeper aras›nda bir iflbölümünün yarat›lmas›na ve sürdürülmesine ba¤l›d›r. (Appelrouth & Desfor Eldes. kendi avantajlar› ad›na. Dünya zenginli¤inin büyük bir k›sm› merkezin kontrolü alt›ndad›r. gelecek dünya sosyalist devriminin mekân› olacakt›r” (Ragin ve Chirot. Ünite . tersine bir bütün olarak dünya sistemi içinde ele almas›n›n bir sonucudur. Wallerstein. Uluslararas› ekonomik ticarette. Tarihsel olarak bak›ld›¤›nda ilk olarak Kuzeybat› Avrupa merkez konumuna gelmifltir. 1999: 277). yar›çevre ve çevre olarak bölen uluslararas› bir iflbölümü varsay›m›na dayan›r. kapitalizmin mant›¤›n›n pazardan elde edilen kâr›n biriktirilmesini gerektirdi¤ini belirtir. Çevre ve Yar› Çevre Wallerstein kapitalist dünya ekonomisi içinde üç tane hiyerarflik yap›sal konum oldu¤unu iddia eder. 1999: 276) düflüncesi. Wallerstein hareket edebilen sermayenin baflar›l› oldu¤unu iddia eder. Böylelikle sermaye artt›kça ondan elde edilen kâr da aratacakt›r. . güçlerini korumak için yabanc› topraklardaki hem insan hem de do¤al kaynaklar› sömürme aray›fl›na girmifllerdir. genifllemesi 2. 1999: 294). Merkez. Wallerstein 16. Sömürgelefltirilen topraklardaki kaynaklara el konulmas› Avrupa’y› zenginlefltirirken ayn› zamanda dünya üzerindeki denetim alanlar›n›n genifllemesini sa¤lam›flt›r. pazarda sat›ld›klar› zaman elde edilecek olan kârd›r. çevre ve yar›çevredir. Merkezdeki oldukça vas›fl› iflgücü.” (Ragin ve Chirot. Bütüncül dünya sistemi içinde üst s›n›flar merkez ülkeler. Kapitalist dünya ekonomisinin en çok sömürülen parças› çevredir ve kapitalizmin zenginli¤i merkez ülkelerdeki iflçi s›n›f›n›n sömürüsüne de¤il çevre ülkelerin sömürüsüne ba¤l›d›r. 2008: 800) Avrupa’n›n yönetici elitleri. ücret politikalar› ile kontrol edilmektedir.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 179 Wallerstein’›n dünya sistemi teorisi “kapitalist dünya ekonomisi”nin dinamiklerini bir bütün olarak aç›klamaya çal›flan makro-sosyolojik bir yaklafl›md›r. Wallerstein’›n “Modern Dünya Sistemi” çal›flmas›n›n ilk cildinde üzerinde durdu¤u bu aç›klamalar›n bugünde geçerliliklerini sürdürdü¤ü iddia edilmektedir. ekonomik ve politik üstünlü¤ünü kullanarak çevre üzerinde hâkimiyet kurar ve çevreyi kontrol eder. Böylesi bütüncül bir analiz asl›nda Wallerstein’›n toplumsal de¤iflmeyi tek tek ülkeler üzerinden de¤il. Bu durum Wallerstein’›n çevre diye adland›rd›¤› yoksul. kârlar› azamilefltirmeye yard›m eden devletlerdir.” (Ragin ve Chirot. yüzy›lda modern dünya kapitalist sisteminin ortaya ç›k›fl›n› üç durumla aç›klar: 1. “Kapitalist devletler. proletarya (iflçi) s›n›f› çevre ülkeler. Kâr› art›rmak amac›yla. orta s›n›f ise yar› çevre ülkelerde konumland›r›l›r.8. pazar için yap›lan üretimin temel amaç oldu¤u bugünkü dünya kapitalist sisteminin temeli de böylelikle at›lm›flt›r.

Wallerstein bu konuda üç tane strateji oldu¤unu be‹NTERNET lirtir (So. Bir baflka r›n›n sonucudur. Bu durumda. K ‹ T A P TE L E V ‹S‹ZDE ZYON SIRA 2 DÜfiÜNEL‹M ‹NTERNET S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Dünya sistemi içinde çevre bir ülkenin yar› çevre konuma geçmesi uygulad›¤› DÜfiÜNEL‹M geliflme stratejilerine ba¤l›d›r. Wallerstein bu durumun çevre ülkeler için yar› çevre olabilmek ad›na baz› durumlarda bir f›rsat olabilece¤ini belirtir. iflsizlikte art›fl ve devlet gelirlerinin azalmas› sorunlar› yaflan›r. Bu durumda yar› çevre olmay› hedefleyen ülkeler çok uluslu yat›r›mlar için rekabet eder hale gelirler. ‹ N T E R Nçevre ET Wallerstein’›n ülkelerin yar› çevre olabilmesi için aç›klad›¤› ikinci strateji ise flöyledir: Merkez ülkelerde yeni geliflen endüstrilerin korunmas›. Dolay›s›yla bu durumda teknolojiye olan ba¤›ml›l›k devam etmektedir. tekelcilik karfl›t› yasalar gibi giriflimcili¤in üzerindeki siyasi s›n›rlamalar. Çevrede ilerleme ve geliflmenin olmamas›n›n nedeni. Çok uluslu flir- . Merkezden imalat ürünleri ithal etmek yerine K ‹ üretim T A P için gerekli olan makineleri ithal etmek. buradaki giriflimcileri baflka yerlerde yat›r›m yapmaya yöneltmifltir. Tarihsel SIRA S‹ZDE olarak çevredeki iflgücü zor kullanarak ya da kölelik sistemi ile kontrol edilmifltir. Ço¤unlukla merkezin kolonileri olan çevrenin zay›f devletleri ekonomik. Bu süreç ayn› zamanda merkez ülkelerde üretilmeyen ürünlerin yar› çevre ülkelerde üretiliyor olmas› ile sonuçlan›r. Fakat bu stratejinin baz› dezavantajlar› bulunmaktad›r. Ba¤›ml›l›k Okulu’nun Ünitesi “Marksist Geliflme Kuramlar›-1”e bak›n›z. Bu ekonomi politikalar› çevreyi sadece hammadde ihraç edici konumda tutmaya D ‹ K K A T ve ürettikleri kâr›n kendileri taraf›ndan kullan›lmas›n› engellemeye yöneliktir. Böylesi bir aç›klama Wallerstein’›n toplumsal de¤iflmede içsel faktörlerden daha çok d›flsal faktörlere yapt›¤› vurguyu göstermektedir. onlar›n ekonomik ve politik olarak merkeze ba¤›ml› olS O R U deyiflle çevrenin geri kalm›fll›¤› uygulanan ekonomi politikalamalar›d›r. çevre ülkelerden ihraç edilen birincil ürünlerin fiyatlar›. fleker. E L E V ‹S‹ZDE ZYO N SIRA Ba¤›ml›l›k T Okulu ve Dünya Sistemi Kuram›n› karfl›laflt›r›n›z. dünyadaki en kötü çal›flma koflullar› çevre ülkelerdedir. Az da olsa endüstriyel üretim yapabilen göreceli olarak güçlü olan çevre ülkeler ayn› zamanda giriflimci politikalar AMAÇLARIMIZ gelifltirebilecek bir devlet yönetimine sahiplerse bu flans› ele geçirebilirler. çeperin kaderi salt durgunluktan çok. Bunlardan ilk olan› flu süreçlerle aç›klanmaktad›r: Dünya O R U pazarlar›n›n S daralma dönemlerinde. 1999: 294). Benzer bir vurgu AMAÇLARIMIZ Üçüncü Dünya’n›n azgeliflmiflli¤ini aç›klamaya çal›flan Ba¤›ml›l›k Okulu’nda da vard›r. Bafllang›çta Do¤u Avrupa çevre konumundayken günümüzde Afrika. Bunun yan› s›ra büyük toprak sahipleri tar›msal sektörde tam anlam›yla proleterleflme (iflçileflme) sürecine karfl›d›rlar. K ‹ T A P yapt›¤› çal›flmalar için “Toplumsal De¤iflme Kuramlar›” kitab›n›n 4. iç piyaTELEV ‹ZYON sa. Karayipler. Bugün. politik ve askeri güçten yoksundurlar. kauçuk ve alt›n gibi hammaddeleri nedeniyle sömürülür ve bu hammaddeler merkeze ihraç edilir. endüstriyel ürünlerin sat›n al›nabilece¤i kadar h›zl› büyüyemeyebilir. ‹thalata dayal› ekonomi programlar› bu sorunlara çözüm yollar›ndan biriSIRA S‹ZDE si olabilir.180 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Çevre pamuk. aktif geri b›rak›lm›fll›k”t›r (Ragin SIRA S‹ZDE ve Chirot. Wallerstein’a göre “dünya kapitalist sistemiyle bir kez bütünlefltikten sonra. Orta Amerika ve diDÜfiÜNEL‹M ¤er üçüncü dünya ülkeleri çevre konumundad›rlar. 1991: 182-184). Bu durumda çevre ülkelerin devletleri için ödeme‹KKAT ler dengesinin bozulmas›. ba¤›ml›l›¤› teknolojik düzeyde devam ettirmektir. merkez ülkelerden ihraç edilen teknoloji yo¤un endüstriyel ürünlerin fiyatlar›ndanDdaha h›zl› düfler.

ideoloji ve propaganda arac›l›¤› ile yerel tüketicinin zevklerini. Ücretler art›r›larak al›m seviyesi yükseltilebilir fakat bu durum da iç sat›fllar› yükseltip d›fl sat›fllar›n azalmas›na neden olabilir. yar› çevre olan ülkelerin merkez konumuna nas›l ve hangi koflullarda geçtikleri üzerine de çal›flmalar yapm›flt›r. Günümüzde ise Do¤u Avrupa. Fakat bu politika d›fl sat›fllar›n iç sat›fllardan daha yüksek olmas›na neden olabilir. Bu ülkelerin durumunda yüksek ücretler ve endüstrileflme merkez konuma gelmelerinde önemli olmufltur. Yar› çevre ekonomik ve politik olarak merkezden güçsüz ama çevreden daha güçlü konumdad›r. Çevreden merkeze do¤ru oluflabilecek baz› politik protestolar› karfl› tampon görevi görür ve böylelikle tamam›yla kutuplaflm›fl bir dünya sisteminin geliflmesini engeller. Ulusal s›n›rlar›n›. yaln›zca ekonomik geliflmeyi de¤il. Dünya sistemine bakt›¤›m›zda yar› çevre konumdan merkez konuma geçen ülkelere verdi¤i örnekler aras›nda Amerika Birleflik Devletleri. Yar› çevre. bir ülkenin daha düflük üretim maliyetleri ile üretim yapabilmesini sa¤layabilecek geliflmifl teknolojiye yaslanabilecek bir pazara sahip olmas›d›r. be¤enilerini yönlendirebilir. çeper düflmanl›¤›n›n oda¤› olarak ve eski s›naî merkezlerde ücretler çok yükseldi¤inde çekirde¤in yat›r›mlar›na ev sahipli¤i yaparak sistemde bir tür orta s›n›f gibi hareket eder” (Ragin ve Chirot. Üretim maliyetleri ücret seviyelerini düflürerek de azalt›labilir.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 181 ketler ile devlet bürokrasisi iflbirli¤i içindedir. Kanada. Yar› çevre konumundan merkez konumuna geçiflteki kilit nokta. Avustralya ve Yeni Zelanda bulunmaktad›r. Böylelikle göreceli de olsa ithal edilen ürünlerin fiyatlar› ulusal olarak üretilenlere göre art›r›lm›fl olur. merkez ve çevre aras›nda yer al›r. Wallerstein son strateji olarak s›k› bir flekilde uygulanan ve ekonomik ba¤›ms›zl›¤›n da içinde oldu¤u bir geliflme stratejisinin. Meksika ve Güney Amerika’n›n baz› bölümleri yar› çevre konumundad›rlar. çünkü çok uluslu yat›r›mlar›n avantajlar› çok fazlad›r. 4.8. Ayn› zamanda da merkez olabilmek için birbirleriyle rekabet etmeleri dünya sistemini sürekli dengesizlik içinde tutar. Wallerstein. 1990: 184-185) 1. Yar› çevre modern dünya sisteminde politik istikrar›n sa¤lanmas›nda önemli bir rol oynamaktad›r. 2. Ortakç›l›k sistemi toprak sahibinin elde edilecek olan mahsulün %50 si karfl›l›¤›nda topra¤›n› kiralamas›na dayanmaktad›r. Ulusal ürünlere sa¤lanan destekleme politikalar› ile üretim maliyetlerini düflürebilir. Wallerstein’a göre yar› çevre ülkeler “çekirde¤in kirli ifllerini yaparak. Bunun yan› s›ra üretimin . Ünite . 1999: 299). 5. Fakat Wallerstein böylesi bir stratejinin ancak çok az çevre ülke için uygulanabilir oldu¤unu belirtir. ayn› zamanda toplumsal ve siyasi geliflmeyi de sa¤layabilme olana¤›n›n oldu¤unu belirtir. Wallerstein daha önce de belirtildi¤i gibi ikili toplum modellerinin elefltirisi ile birlikte dünya sisteminin karmafl›kl›¤›n› aç›klayabilmek için yar› çevre kavramsallaflt›rmas›n› kullan›r. Bu durum kendi iç pazar›n büyümesini sa¤lar. Devlet ya da di¤er kurumlar. kendi ulusal ürünleri için gerekli olan pazar› afla¤›da s›ralanan stratejilerden bir ya da birkaç›n› kullanarak geniflletebilir: (So. Gümrük tarifeleri ve kotalarla ithal edilen ürünlerin fiyatlar›n› art›rarak iç pazar›n büyük bir k›sm›n› elinde tutabilir. Yar› çevre bir ülke. ‹lk olarak Akdeniz Bölgesi yar› çevre olarak gösterilmektedir ve tarihsel olarak emek gücü “ortakç›l›k” sistemi ile kontrol edilmifltir. 3. komflular› ile birleflerek ya da fetih yoluyla geniflletebilir.

B. politik olarak yollar›na devam edebilmek için minimum düzeyde askeri güç kullanabilen ve dünyada tart›fl›lan kültürel bir dil biçimlendirebilen . Wallerstein dünya sisteminde yaflanan dönüflümlerin analizini yaparken K-döngüsü ya da Kondratieff döngüsü olarak adland›r›lan yaklafl›m› kullan›r. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT Her bir Kondratieff döngüsü yaklafl›k olarak 50-60 y›l sürer. Buna göre her bir dönemde flunlar gerçekleflir: (›) hâkim R U de¤iflir.D. Sömürü ve birikim her bir dönemde temel itici gücü oluflturur. A. bu pazarlar için do¤al olarak bir koruma sa¤lam›flt›r. 2006: 202 AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE Hollanda/Fransa ‹ngiltere 1750 • Endüstri Devrimi • Muazzam Co¤rafi Yay›lma • Merkez: ‹ngiltere. Dünya Savafllar› • Sömürgecilikten Ç›kma • ‹ngiliz hâkimiyetinin düflüflü • K›sa süren Amerikan hegemonyas› • Çok uluslu fiirketler • Kapitalizmin pekiflmesi K ‹ T A P 1450 1640 • Osmanl› ‹mp. Afrika ve Latin Amerika • Yar› çevre: Rusya. (››) iflbölümü yay›ld›kça co¤rafi sistem genifller ve (››S Obiçim olan kapitalist ›) merkez ve çevre de özgül devletler ortaya ç›kar.2 Kaynak: Allan. D ‹ K K flekilde AT ‹spanya SIRA S‹ZDE Tablo 8. Co¤rafi yay›lma ise merkantilist kapitalizmin gere¤i olarak alt›n. Üçüncü dönem 1917 Rus devrimi ile sonlanm›flt›r. ve • Durgunluk Hapsburg Krall›¤› • Kolonileflme AMAÇLARIMIZ Çöküflü • Merkantalist • Ulus-Devletin Kapitalizm Yükselifli K ‹ T A P • Tar›msal Kapitalizm TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET Wallerstein’a göre hegemonik devlet geçici bir süreli¤ine dünya ekonomisine hâkim olan devlettir. Dördüncü dönemde ‹ngiltere baflta sömürgecilik karfl›t› hareketler olmak üzere birkaç faktörden dolay› merkez konumunu kaybetmifl ve yerine Almanya ve Amerika Birleflik Devletleri merkez konumunu elde etmifltir. Kolonileflme ile co¤rafi yay›lma gerçekleflmifltir. ‹kinci dönem 1640 ile 1750 y›llar› aras›nda yaflanm›flt›r ve bu süre içinde 80 y›l süren durgunluk dönemi olmufltur. Japonya • Endüstriyel Kapitalizm Birleflik Devletler 1917 • Rus Devrimi • I. ticaret ve finans düzeylerinde dünya ekonomisine hâkim olabilen. II. Endüstriyel kapitalizm hâkim olan biçimdir ve sistem co¤rafi olarak yay›lmaya devam etmifltir. Birinci dönem 1450 ile 1640 y›llar› aras›nda gerçekleflmifltir. Wallerstein’a göre dünya sisteminde afla¤›daki verilen dört dönemden söz edilebilir. Üçüncü aflaman›n bafllang›c›nda endüstri devrimi yer alm›flt›r. Hem Osmanl› ‹mparatorlu¤u hem de Hapsburg Krall›¤› 16.182 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› dünya merkezlerinden fiziksel olarak uzak olmalar› nedeniyle ithal ürünlerin ulafl›m maliyetleri. araflt›r›n›z. Ve II. Bu dönemin en önemli özelli¤i feodalizm ve dünya imparatorluklar›ndan ulus devletlere geçifltir. Dünya savafl›’ndan sonra Amerika Birleflik Devletleri lider. hegemonik konumunu devam ettirmifltir. yüzy›lda gerilemeye bafllam›flt›r. SIRA S‹ZDE 3 SIRA S‹ZDE Kondratieff döngüsü ne demektir. Wallerstein hegemonik devlet kavram›n› belirli bir dönem için devletleraras› iliflkilerde kurallar› koyabilen. uygun ticari koflullar ve yabanc› ticari tekeller ile uluslar›n zenginli¤i ve refah›n› art›rm›flt›r. Ayr›ca bu dönemde tar›msal kapitalizm hâkimdir. ve Almanya • Çevre: Asya. üretim. büyüme ve durDÜfiÜNEL‹M gunluk dönemleri s›rayla birbirini takip eder.

Bu durumda ulusal s›n›rlar da afl›lmas› gereken bir engel olarak görülür. Wallerstein’a göre dünya sistemi kapitalist iflbölümü ile birbirine ba¤lanm›flt›r. Devlet paran›n kontrolünü. Sermaye birikimi anlam›nda art›k ücretli emek de¤il. üretim maliyetlerinin ne kadar›n›n üretim yapan flirketler taraf›ndan ödenece¤ini belirler ve bu anlamda kapitalistleri destekler. Bütün bunlar ise sermaye birikimi krizine ve bunal›m›na yol açmaktad›r. çevre kirlili¤i ve hammadde tükenmesi ve yeni hammadde aray›fllar› konusunda destek sunar. küreselleflme sürecini geçifl süreci olarak ele almaktad›r. O tarihten itibaren kapitalist özgürlü¤ün artmas›yla beraber küresel flirketler güçlenmeye bafllam›flt›r. ulusal s›n›rlar›n. fakat kâr elde etmenin de s›n›rl›l›klar› vard›r. Sömürü kapitalizme esas bir durumdur ve farkl› toplumlarda farkl› sömürü düzeyleri vard›r. Ayn› zamanda devlet. Merkez ülkelerdeki iflçilerin sömürüsünün iflçi hareketleri. Bu s›n›rl›l›klar› aflma çabas› yeni sömürü araçlar›. Wallerstein. Fakat hegemonik konumu sürdürebilmek için bunun yan› s›ra politik ve askeri yat›r›mlar›n yap›lmas› da gerekir. Devletler vergi indirimi bask›s› ile bu hizmetlerin sürdürülmesi aras›nda s›k›fl›p kalm›fllard›r. ‹flbölümünün en temel özelli¤i ise sömürüye dayanmas›d›r. 2006: 196-197). Wallerstein’a göre ise askeri gücün kullan›lmas›. Wallerstein bu kavramsallaflt›rmas›n› Amerika Birleflik Devletleri’nin 1960’lardan sonra gerilemeye bafllayan konumunu aç›klamak için kullan›r. maddi girdi maliyetleri önemli hale gelmifltir. hegemonik devletin ekonomik gücünü azalt›r. üretimin merkezileflmesini. Dünya sistemi yaklafl›m› içinde iflbölümü ve sömürü temel kavramlar olarak yer almaktad›r. tamamen serbest pazarlar›n oldu¤u bir sistemde kâr sa¤lanamayaca¤›n› iddia eder. 2006: 202). . yaln›zca güçsüzlü¤ün iflareti de¤ildir ayn› zamanda gelecekte ortaya ç›kacak olan çöküflünde iflaretidir. Zaman içinde di¤er devletlerin ekonomik rekabet koflullar›nda daha iyi yere gelmeleri. Devlet. Hegemonik ya da lider konumunda olan devletlerin s›n›rl› bir ömrü vard›r. Buna göre neredeyse bütün dünyada k›rsal alanlar boflalm›flt›r. kendi konumunu koruyabilmek için önce askeri gücüne baflvurmak durumunda kal›r. Geçifl süreci kavramsallaflt›rmas›n› aç›klayabilmek için Wallerstein’›n önemle üzerinde durdu¤u kavramlar› gözden geçirmek yerinde olacakt›r. Buna göre iflbölümü ba¤›ml›l›k iliflkileri olarak da adland›rabilecek belirli toplumsal iliflkilerin ortaya ç›kmas›na neden olmufltur. Günümüzde. yasalar vb. GEÇ‹fi SÜREC‹ OLARAK KÜRESELLEfiME Wallerstein. Wallerstein hegemonik konuma gelebilmek için kapitalistlerin üretim yapma koflullar›n›n gelifltirilmesi gerekti¤ini belirtir. Günümüz devletleri sosyal hizmet sunma anlam›nda bir kriz yaflamaktad›rlar.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 183 devletleri tarif etmek için kullan›r (Allan. Ünite . özellikle d›flsal maliyetler olarak adland›r›lan ulafl›m maliyetleri. Kapitalizmde kâr elde etme sömürüye dayan›r. Ba¤›ml›l›k iliflkileri farkl› insanlar› ve farkl› toplumlar› yap›sal bir bütünlük içinde birbirine ba¤›ml› k›lm›flt›r. Bu durumda hegemonik devlet. uluslararas› iliflkilerin düzenlenmesini sa¤lar. pazar›n. birçok ulus-devletten daha güçlü olan çok uluslu flirket bulunmaktad›r. mekanizmalar› bulmay› gerektirir. Wallerstein’a göre bütün bunlar›n yan› s›ra devletin sa¤lad›¤› çok önemli bir unsur vard›r o da nispi tekellerdir. Wallerstein’a göre sonsuz sermaye birikimi aray›fl› modern kapitalist dünya sisteminin en temel özelli¤idir ve kapitalizmin iflleyifli güçlü devletler arac›l›¤› ile sa¤lanabilir. nedenlerle s›n›rl› olmas› giriflimcileri sömürünün daha yüksek oldu¤u di¤er iflgücü piyasalar›na yöneltir.8. Wallerstein bu durumu sömürünün ihraç edilmesi olarak tan›mlar (Allan.

Bunun için devletin birçok de¤iflik kanaldan müdahalesine ihtiyaç var. Bu baz›lar›n›n iddia etti¤i gibi sistemin yeni bir durumu de¤il. SIRA S‹ZDE Wallerstein. sosyal bilimlerde AMAÇLARIMIZ ise postmodern sosyal teorinin ortaya ç›k›fl› geçifl döneminin belirsizli¤ine iflaret etmektedir.184 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› “Diyelim ki Adam-Smithçi. “Dünya Kapitalizminin Çeliflkileri”. Bunlardan birincisi. Bu serbest bir pazar de¤ildir. Krizden ç›kman›n yollar›nda birisi ya ücret art›fllar›yla ya da vergi indirimi yoluyla orta s›n›f›n harcama gücünü art›rmak olarak görülmektedir.. Bugün giyimden çok fazla para kazan›lam›yorsa bunun sebebi giyim iflini herkesin yap›yor olmas›d›r.. Bu noktada da yeni “sistem karfl›t› hareket”ler önem kazanmak- K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . bu geçifl döneminin belirsizli¤ine dair yap›sal ve kültürel göstergelerden söz eder. Kapitalizmin gerçek anlamda kâr yapabilmesi için ihtiyaç duydu¤u fley nispi tekellerdir. Ona göre bu‹ K K A isyan›n› T günkü dünya sisteminin sonu o tarihlerde bafllam›flt›r. üretim maliyetinin çok az üstünde bir rakam olurdu ve kâr yap›lamazd›. Dünyadaki birçok düflük kârl› sanayi bu flekilde iflliyor. Wallerstein orta s›n›f›n konumunu inceler. Çevre kirlili¤i ile bafl edebilmenin DÜfiÜNEL‹M maliyetleri hükümetler için oldukça yüksek olmaktad›r. dünya üzerinde sömürünün ihraç edilmesini sa¤layacak yer kalmam›flt›r. mükemmel bir pazar›n›z var. say›s›z al›c›n›n ve mükemmel bilginin oldu¤u bir pazar. Kültürel gösterge olarak fen bilimlerinde kaos kuram›n›n. Fakat.metiskitap. Kapitalizm devlete muhtaç. Kondratieff döngüsüne göre geçifl ve belirsizlik dönemidir. sistem co¤rafi olarak yay›lman›n s›n›rlar›na ulaflm›flt›r. Wallerstein dünya sistemi bak›fl aç›s›yla kapitalizmin küresel düzeyde yay›lmaO bütünlük R U s›n› tarihsel S bir içinde aç›klamaya çal›flm›flt›r. bulacaklar› mümkün olan en düflük fiyat.. Al›c›lar mükemmel bilgiye sahip olduklar› için de. say›s›z sat›c›n›n. Wallerstein. Devlet karfl›t› bir çizgide konufluyor ama asl›nda fazlas›yla devlet yanl›s›. günümüzde dünya sistemi duraklama dönemindedir ve bu duraklama dönemini aflmas›n› engelleyen üç tane yap›sal kriz bulunmaktad›r. D1968 önemli bir dönüm noktas› olarak ele al›r. TBunlar finansal spekülasyon ve küresel düzeyde örgütlenen yeni sistem ELEV‹ZY ON karfl›t› hareketlerdir. PostmodernKsosyal için kitab›n›z›n üçüncü ünitesini gözden geçiriniz. devletler kapitalizme bu flekilde yard›m etme yeteneklerini art›k gerçek anlamda yitirmeye bafll›yorlar” (Wallerstein. ‹kinci olarak. düflürülmesi ise varolan dünya sistemine en çok destek veSIRAorta S‹ZDE ren grup olan s›n›f aras›nda siyasi hoflnutsuzlu¤a neden olacakt›r. meta al›m›n› dolay›s›yla da üretimin ve sermaye birikiminin artmas›na neden olur. Ücretlerin geri çekilmesi. Üçüncü s›rada yap›sal kriz olarak daha önce d›flsal maliyetler olarak bahsedilen hammaddenin tükenmesi ve çevre kirlili¤i yer almaktad›r. Üretim maliyetlerinin artmas› nedeniyle kâr oranlar›n›n düflmesi. Bu durum. Bu süreç. asl›nda en temel prensibidir. http://www..com/Metis/Catalog/Interview/2894) SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Wallerstein’›n yukar›da belirtti¤i gibi.. orta s›n›f›n bu artan ücretlerinin maliyetleri devletler ve flirketler için çok yüksek olmaya bafllam›flt›r. Belirsizlik durumunun hâkim oldu¤u bu geçifl süreci Wallerstein için asl›nda kökten bir de¤iflime de ola‹NTERNET nak sunmaktad›r. Bir önceki bölümde anlat›ld›¤› üzere bu yay›lma sürecinde yükselme ve duraklama dönemleri mevcuttur. yat›r›mc›lar› üretim alan›ndan finans alan›na yöneltmifltir. Öyle bir durum yaratmal›s›n›z ki çok fazla say›da sat›c› olmamal› ve bu sat›c›lar›n statüleri az çok korunabilmeli. ‹ T A teori P Geçifl döneminin belirsizlik ve karmafl›kl›¤›n› iflaret eden iki tane yap›sal gösterge vard›r.. Ve iflin asl›.

SONUÇ Dünya sistemi kuram› “kapitalizmin ulusal temelden ziyade art›k küresel çapta örgütlenmifl oldu¤u. O’na göre bu unsurlar›n varl›¤› tarihsel bir sistemi kapitalist bir sistem olarak tan›mlamak için yeterli de¤ildir. çevre. art›¤›n transfer edilmesini . Bunlar Bat›’da “yeni toplumsal hareketler” (etnik. örgütlü ve kal›c› bir kitle deste¤ini harekete geçirememeleri nedeniyle “bunal›m” içinde olduklar›n› belirtmektedir. yeni ayr›cal›kl› s›n›flara karfl› yürütülen hareketler) hareketler ve Güney’de “Bat›l›laflma karfl›t›” (milliyetçi. kâr amac›yla yap›lan giriflimler. geçifl sürecinden sonra ne tür alternatif yeni toplumlar ortaya ç›kabilece¤i konusunda entelektüellerin ve akademisyenlerin önemli bir role sahip olduklar›n› vurgulamaktad›r. göçmen vb. 1991: 52-53). ücretli emek ve yüksek teknoloji gibi unsurlar› önkapitalizm olarak adland›rmaktad›r. Do¤u’da komünistler ve Güney’de ulusal kurtulufl/ba¤›ms›zl›k hareketleri eski toplumsal hareketler olarak iktidar›n ele geçirilmesini hedefleyen hareketlerdir. 16. Wallerstein yayg›n mal üretimi. Ünite . Bat›’da sosyal demokratlar. Brenner’a göre böylesi bir aç›klamada temel sorun s›n›f iliflkilerine yer verilmemesidir. 2003: 528-529).Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 185 tad›r. merkezdeki zenginli¤i. egemen olan merkezdeki bölgelerin ileri sanayi sistemlerini gelifltirip periferi (çevre) ülkelerinin hammaddelerini sömürdü¤ü. parti kadrolar›na. hareketleri) Do¤u’da “anti-bürokratik” (bürokrasiye. ‹flbölümüne dayal› bu hiyerarflik sistem merkez ülkelerin ç›karlar›na uygun olarak ifllemektedir. 1999: 168-169) özetlenmektedir. kâr›n de¤iflimle sa¤land›¤› ve bunun sonucunda dünya pazar›n›n geniflledi¤i bir sistem olarak tan›mlamaktad›r. Brenner’a göre ekonomik geliflme sürecini. Küresel düzeyde örgütlenen toplumsal hareketler ise ulusal düzeyden öte dünya sistemi içinde de¤ifliklik yapmay› amaçlamaktad›r. dünyan›n farkl› bölgelerinde ifl gücünü kontrol etmek için farkl› metotlar uygulan›r. Wallerstein’a göre kapitalizm kâr elde etmek için üretim yap›lan. kad›n. Bu noktada kendisi de aktif olarak bu sürecin içinde yer alan Wallerstein “sistem karfl›t hareketler”in baflar›l› olabilmeleri için. oysa pre-modern imparatorluklar›n bunun tam z›tt› bir modele göre kurulduklar› düflüncesiyle” (Marshall. 1993). yani dolafl›m alan›na vurgu yap›lm›flt›r. Üretici kaynaklar›n dünya sistemi içinde birleflmeleri. Wallerstein’›n dünya sistemi yaklafl›m› Marksist tarihçi Robert Brenner taraf›ndan elefltirilmifltir (Peet. Pazar›n genifllemesi ile ifl bölümü yayg›nlafl›r. merkez ve çevrede güçlü ve zay›f devletler ortaya ç›kar. Wallerstein bu bütünlüklü iliflkiye bakmadan ne günümüzün ne de geçmiflin ya da tarihin yeterince kavranamayaca¤›n› iddia eder. Wallerstein yeni sistem karfl›t› hareketlerin. eskilerde oldu¤u gibi bir strateji belirleyememesi. kesintisiz sermaye birikimi ve bu birikimin yap›lmas›n› sa¤layan bir yap›ya sahip olmas›d›r. Wallerstein sistem karfl›t› hareketleri üç tane eski ve üç tane yeni olmak üzere iki grupta incelemifltir (Wallerstein. yüzy›lda Avrupa’da ortaya ç›kan bu sistem bütün dünyaya yay›lm›flt›r (Wallerstein. Kapitalizmin ay›rt edici özelli¤i.8. 1968’den sonra ise yeni sistem karfl›t› hareketler ortaya ç›km›flt›r. Burada üretim alan›nda daha çok sermayenin hareketlili¤ine. Wallerstein kapitalist sistemin sürekli sermaye birikimi aray›fl› ile dünya çap›nda yay›ld›¤›n›. iflbölümü sonucunda da hiyerarflik bir sistem ortaya ç›kt›¤›n› belirtir. modern dünyan›n uluslararas› bir ekonomik düzen ve de¤iflik siyasal sistemlerle kök sald›¤›. Dünya Sosyal Forumu ise küresel düzeyde örgütlenen toplumsal hareketlere örnek olarak verilebilir. Eski sistem karfl›t› hareketler 1848 ile 1968 y›llar› aras›nda gerçekleflmifltir ve bu grupta yer alan hareketlerin üçü de iktidara gelmifl hareketlerdir. eflcinseller. radikal dinsel hareketler) hareketlerdir.

Bu ayr›m “devlet etraf›nda odaklanm›fl siyasi alan. Bu çerçevede Wallerstein kültürü bilgi. “Ekonomik geliflmenin kabaca benzer kültürel geleneklere sahip genifl alanlar›. kültürel bir fikirdir. otuz y›l için büyük bir ihtiyaç olarak görüyorum çünkü kavramsal olarak bu süreçleri birleflik olarak görsek bile dil aç›s›ndan bu konulardan bahsederken ayn› ayr›mc› tuza¤a düflüyoruz. Siyasi ba¤›ms›zl›k çok güçlü bir kültürel fikirdir. dünya sistemindeki güç ya da konum bak›m›ndan köklü farkl›l›klar›na ra¤men çok benzer biçimlerde etkilemesinin nedenlerini aç›klayamam›flt›r” (Ragin ve Chirot. . Kendi içinde ekonomik geliflme e¤ilimi vard›r.186 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ve ifl gücü kontrol sistemlerinin geliflmesini belirlemez. Buna göre “modern dünyay› inceleyen üç ana bilim dal› vard›r: ekonomi. Benzer biçimde etnisite “dünya sistemi görüngüleriyle aç›kça ba¤lant›l› oldu¤u zaman vard›r. “Dünya Sistemi Analizi ve Kültürel Çal›flmalar” http://www. Bizim pazar konusunda analitik olarak yanl›fl baz› inançlar›m›z var ve bu bize baz› s›n›rlamalar getiriyor. Biz bu fikre inan›yoruz ve ona göre hareket ediyoruz. Fakat bu artan ifl verimlili¤i ile sa¤lanabilir. sosyoloji de sivil toplumu çal›fl›r. dünya sisteminin kendine ait kültürel düflünme biçimleri vard›r ve dünyay› buna uygun olarak örgütlemektedirler. ‹fl verimlili¤i ise iflçilerin kendilerini daha öncekinden k›sa bir sürede yeniden üretmelerini sa¤lar. pazar›. 1999: 307).com/Metis/Catalog/Interview/2894).bunu önümüzdeki on. devleti. dil. sanat gibi dünya sistemlerini analiz etmek için kulland›¤›m›z fikirler olarak ele almaktad›r. Wallerstein ise dünya sistemini bütüncül olarak. Buna göre her tarihsel sistemin.metiskitap. Daha önce de belirtildi¤i üzere liberal ideolojinin sosyal bilimler üzerindeki etkisi nedeniyle bu ayr›mlar ortaya ç›km›flt›r. aksi takdirde etnisite de¤ildir” (Ragin ve Chirot.” (Wallerstein. “Dünya Sistemi Analizi ve Kültürel Çal›flmalar” http://www.” (Wallerstein. Kapitalizm daha önceki bütün toplumlardan farkl›d›r. bütün bunlar›n tek bir sürecin parças› oldu¤unu belirtmektedir. 1999: 305). toplumsal hayat› örgütlememizi mümkün k›lan flekiller olarak baflka alanlara yans›r ve bu alanlar› yans›t›r.” siyaset bilim. Ben kültürün iktisadi alandan ve siyasi süreçten ayr› bir fley oldu¤u fikrine karfl›y›m. Çünkü Wallerstein’a göre kültürel farkl›l›klar farkl› geliflme düzeylerini aç›klamak için gerekli de¤ildir. Kapitalist geliflmede belirtilmesi gereken fley bir bütün olarak ekonominin s›n›f yap›s›d›r. din. Mesela pazar kavram›.com/Metis/Catalog/Interview/2894. yirmi. Wallerstein’a getirilen bir baflka elefltiri modern dünya sistemi üzerine yapt›¤› çal›flmalarda kültürel farkl›l›klara yer vermemesidir. “Bütün bunlar.. Wallerstein önemli olan›n ekonomi siyaset ya da kültür gibi ayr› ayr› alanlar› incelemek olmad›¤›n›.. dolay›yla daha çok art›k üretebilirler.metiskitap. birleflik sistemler olarak ele ald›¤›n› belirtmektedir. ekonomi etraf›nda odaklanm›fl iktisadi alan ve daha belirsizce sivil toplum etraf›nda odaklanm›fl bir çeflit sosyo-kültürel alan” tan›mlamaktad›r. Bence bugünün ana entelektüel sorunlar›ndan biri bütün bunlardan bileflik süreçler olarak bahsedebilece¤imiz bir dil oluflturmak .

Wallerstein sosyal bilimler içindeki ayr›mlar›n yapay olarak oluflturulmufl ayr›mlar oldu¤unu belirtir ve dünya sistemi analizinde bu ayr›mlar› ortadan kald›racak yöntemsel önermelerde bulunur. Karl Polanyi ve Fernand Braudel Wallerstein’›n entelektüel geliflimi üzerinde etkili olmufl düflünürlerdir.8. yüzy›ldan bu yana sadece bir tek dünya sistemi varl›¤›n› sürdürmektedir. Wallerstein dünya sistemi analizinde befleri bilimlerle iliflkilendirilen idiografik epistemoloji ve fen bilimleri ile iliflkilendirilen nomotetik epistemolojinin birlikte kullan›lmas›n› önerir. Böylelikle sermaye artt›kça ondan elde edilen kar da aratacakt›r. politik ve sosyo-kültürel alanlar ayr› ve özerk alanlar de¤ildirler. Karl Marx. Wallerstein’a göre dünya ba¤›ms›z toplumlar›n ya da ulus devletlerin toplam›ndan baflka bir fleydir. Wallerstein. farkl› iflleyen mant›klar› yoktur. Yaklafl›k olarak 16. Bat› Avrupa. Kâr› art›rmak amac›yla pazar için yap›lan üretimin temel amaç oldu¤u bugünkü dünya kapitalist sistemin temeli de böylelikle at›lm›flt›r. Wallerstein’›n Dünya sistemi yaklafl›m›n›n önemini de¤erlendirebilmek. Dünya ekonomilerindeki bütünleflmeyi sa¤layan güç. Wallerstein dünya sistemi analizini gelifltirirken toplumsal de¤iflme alan›nda var olan iki yaklafl›m› birlefltirmeye çal›fl›r. makro sosyolojik yasalara ulaflmay› hedeflemektedir. Bat› ya da Avrupa merkezli sosyal bilim anlay›fl›n›n de¤ifltirilmesi gerekti¤ini iddia eder. o da kapitalist dünya ekonomisidir. Wallerstein’›n dünya sistemi analizinin temel özellikleri flunlard›r: ‹flbölümü ve s›n›fsal bölünmeler evrensel olgulard›r. Di¤er yaklafl›m ise toplumlar›n tikelli¤i üzerine odaklanmaktad›r. Kapitalist dünya ekonomisi kâr›n maksimize edilmesi amac›yla üretimin yap›ld›¤› tek üretim biçimidir. Wallerstein’›n Kapitalist Dünya Ekonomisi yaklafl›m›n›n özelliklerini s›ralayabilmek.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 187 Özet A M A Ç 1 Immanuel Wallerstein’›n genel yaklafl›m›n› aç›klayabilmek. Wallerstein devlet ve toplum yerine tarihsel bir sistem olan “dünya sistemini analiz birimi olarak önerir. Wallerstein’a göre kapitalizmin mant›¤› pazardan elde edilen kâr›n biriktirilmesini gerektirir. dünya sistemi merkez. Ünite . Wallerstein modern dünya sistemi analizinde ana ak›m teorileri ve araflt›rma pratiklerini elefltirir ve niteliksel ve tarihsel metotlar›n önemini vurgular. küresel düzeyde ve hiyerarflik olan bir iflbölümü ve ekonomik uzmanlaflmaya neden olmufltur. tarihsel olarak bak›ld›¤›nda dünya imparatorluklar› ve dünya ekonomileri olmak üzere iki tane dünya sisteminin var oldu¤unu belirtir. Dünya imparatorluklar› kendi bütünlüklerini kurduklar› askeri ve politik hâkimiyet üzerinden sa¤lamaktad›rlar ve yönetim biçimleri de bu anlay›fla dayanmaktad›r. Wallerstein bilimsel bilgi ve felsefi/befleri bilgi ayr›m›na karfl› ç›kmaktad›r ve modern dünya sisteminin beklenen çöküflü ile birlikte bu “iki kültür” kavramsallaflt›rmas›n›n da ortadan kalkaca¤›n› belirtmektedir. yar› çevre ve çevreden oluflur ve son olarak sürekli ama tek yönlü ve do¤rusal olmayan bir de¤iflim vard›r. Bu bak›fl aç›s›n›n modern-geleneksel gibi ikili toplum modelleri üzerine kuruldu¤unu oysa dünyan›n bu ikili modellerle aç›klanamayacak kadar karmafl›k bir yap›da oldu¤unu belirtir. Bat›l› olmayan çevre ülkeleri sömürerek üstünlük sa¤lam›flt›r. Dünya ekonomileri ise dünya imparatorluklar›n›n tersine politik hâkimiyet üzerine kurulmam›flt›r. ekonomi hâkim olan unsurdur. Bu durum. çevre ve yar› çevre kavramsallaflt›rmas›n› kullan›r. Ayr›ca tarihsel olarak kavranan bir dünya sistemi ile modern toplumsal de¤iflme incelenebilir ve aç›klanabilir. Bu yaklafl›mlardan ilki tarihin her döneminde ve bütün toplumlar için geçerli olabilecek düzenli de¤iflim yasalar›na. Wallerstein. Dünya sistemi yaklafl›m› içinde ikili toplum modelleri yerine merkez. Joseph Schumpeter. siyaset de¤il ekonomidir. Bu da kapitalist giriflimcili¤in sürekli olarak yay›lmas›na neden olur. tekil bir sistem olarak kapitalizmin içinde büyüdü¤ü toplumsal sistemi bir bütünlük olarak ele almaktad›r. Wallerstein’a göre ekonomik. Bu nok- AM A Ç 3 A M A Ç 2 . Kapitalist dünya ekonomisinde sermayenin hareket edebilmesi çok önemlidir. De¤erden ar›nm›fl bir tarihsel çal›flma yapmak imkâns›zd›r çünkü her bir kavramsal çerçevenin seçimi do¤rudan politik durufla göre belirlenir.

‹kinci olarak merkez ülkelerdeki giriflimciler baflka yerlerde yat›r›m yapmaya yönelebilir. çevre ve yar› çevre kavramlar›n› tan›mlayabilmek. sistem co¤rafi olarak yay›lman›n s›n›rlar›na ulaflm›flt›r. Wallerstein orta s›n›f›n konumuna odaklan›r ve krizden ç›kabilmek için orta s›n›f›n harcama gücünü art›rman›n. fen bilimlerinde kaos kuram›n›n. ithalata dayal› ekonomi programlar› ile çözülebilir. Yap›sal göstergeler ise finansal spekülasyon ve küresel düzeyde örgütlenen yeni sistem karfl›t› hareketlerdir. Wallerstein’›n merkez. Küresel düzeyde örgütlenen toplumsal hareketler ise ulusal düzeyden öte dünya sistemi içinde de¤ifliklik yapmay› amaçlamaktad›r. Wallerstein’a göre bu sistem kendi kapitalistlerini koruyabilen. çevre bir ülkenin yar› çevre konuma geçmesi üç tane stratejiye ba¤l›d›r. Wallerstein kapitalist dünya ekonomisi içinde üç tane hiyerarflik yap›sal konum oldu¤unu iddia eder. modern dünya sisteminde politik istikrar›n sa¤lanmas›nda önemli bir rol oynamaktad›r. O tarihten bu yana da Kondratieff döngüsüne göre geçifl ve belirsizlik dönemi yaflanmaktad›r. Dünya sistemi içinde. Son olarak yaln›zca ekonomik geliflmeyi de¤il ayn› zamanda toplumsal ve siyasi geliflmeyi de hedefleyen bir geliflme stratejisi uygulanabilir fakat bunun gerçekleflme olas›l›¤› çok az çevre ülke ile s›n›rl›d›r. Ekonomik ve politik olarak merkezden güçsüz ama çevreden daha güçlü konumdad›r. çevre ve yar› çevredir. AM A Ç 5 A M A Ç 4 Wallerstein’›n küreselleflmeye bak›fl›n› özetleyebilmek. merkez ve çevre aras›nda yer al›r. ‹lk olarak dünya pazarlar›n›n daralma dönemlerinde çevre ülkelerin yaflad›¤› sorunlar. Ayn› zamanda da merkez olabilmek için birbirleriyle rekabet etmeleri dünya sistemini sürekli dengesizlik içinde tutar. Bunlardan birincisi. Yar› çevre. Üretim maliyetlerinin artmas› nedeniyle kâr oranlar›n›n düflmesi. Bu geçifl döneminin belirsizli¤ine dair yap›sal ve kültürel göstergeler vard›r. sosyal bilimlerde ise postmodern teorinin ortaya ç›k›fl› geçifl döneminin belirsizli¤ine iflaret etmektedir. düflürülmesi ise varolan dünya sistemine en çok destek veren grup olan orta s›n›f aras›nda siyasi hoflnutsuzlu¤a neden olacakt›r.188 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› tada kapitalist dünya ekonomisi içinde güçlü devletlerin önemi ortaya ç›kmaktad›r. dünya üzerinde sömürünün ihraç edilmesini sa¤layacak yer kalmam›flt›r. Yar› çevre konumundan merkez konumuna geçiflteki en önemli unsur ise. 1968 isyan› ile bugünkü dünya sisteminin sonu bafllam›flt›r. Merkez ekonomik ve politik üstünlü¤ünü kullanarak çevre üzerinde hâkimiyet kurar ve çevreyi kontrol eder. . Dünya zenginli¤inin büyük bir k›sm› merkezin kontrolü alt›ndad›r. Bunlar merkez. Çevreden merkeze do¤ru oluflabilecek baz› politik protestolar› karfl› tampon görevi görür ve böylelikle tamam›yla kutuplaflm›fl bir dünya sisteminin geliflmesini engeller. Bu nedenle Wallerstein. ‹kinci olarak. Kültürel gösterge olarak. küreselleflme sürecini geçifl süreci olarak ele almaktad›r. Günümüzde dünya sistemi duraklama dönemindedir ve bu duraklama dönemini aflmas›n› engelleyen üç tane yap›sal kriz bulunmaktad›r. Ücretlerin geri çekilmesi. Son yap›sal kriz olarak daha önce d›flsal maliyetler olarak bahsedilen hammaddenin tükenmesi ve çevre kirlili¤i yer almaktad›r. daha düflük üretim maliyetleri ile üretim yap›labilmesini sa¤layabilecek geliflmifl teknolojiye yaslanan bir pazara sahip olmakt›r. piyasaya müdahale eden devletler en güçlü devletlerdir ve bu durumda kâr›n art›r›lmas›nda çok önemli bir etkendir. Yar› çevre. maliyetlerinin devletler ve flirketler için çok yüksek olmaya bafllad›¤›n› belirtir. yat›r›mc›lar› üretim alan›ndan finans alan›na yöneltmifltir.

Yar› çevre c. Küresel Dünya d. e. Merkez 9. 1910’lar b. 1940’lar e. Popüler kültür-üst kültür e. Polanyi J. Modern Kapitalist Toplumlar c. b. Modern Dünya Sistemi e. “‹ki kültür” kavram› afla¤›dakilerden hangisi için kullan›lmaktad›r? a. yüzy›l b. Afla¤›dakilerden hangisi Wallerstein’›n entelektüel geliflimini etkileyen düflünürler aras›nda yer almaz? a. 17. Alt kültür. G. Schumpeter T. Çevre d. Wallerstein’›n en çok bilinen ve 14 dile çevrilen çal›flmas› afla¤›dakilerden hangisidir? a. ‹ngiltere . Azgeliflmifl bölgeler e. 1920’ler c. Çevre b. Marx 6. 15.üst kültür d. d. Azgeliflmifl bölgeler e. Kapitalizm ve Toplum 7. Kore b. Amerika Birleflik Devletleri e. Dünya sistemi içinde askeri. Kapital b. Dünya sistemi 4. Üretim biçimi b. yüzy›l d. F. c. yüzy›l c. 18. 1930’lar d. Serbest ticaret bölgeleri c.befleri bilgi c. Braudel K. 14. Yoksul bölgeler b. Toplumsal yap› c. Çevre 2. Dünya sistemi içinde zenginli¤in büyük bir k›sm›n› kontrol eden bölge afla¤›dakilerden hangisidir? a. Toplumsal de¤iflme e. politik ve ekonomik olarak zay›f devletlerin bulundu¤u bölgeleri tan›mlamak için afla¤›dakilerden hangisi kullan›lmaktad›r? a. Tampon bölge e. Güçlü ve zay›f devletler aras›nda tampon bölge rolüne sahip olan bölgeleri tan›mlamak için afla¤›dakilerden hangisi kullan›lmaktad›r? a. Yerel kültür. Bilimsel bilgi. 16. Kanada d. yüzy›l e.evrensel kültür 8.8. Serbest bölge c. Wallerstein’a göre kapitalist dünya ekonomisi ne zamandan beri varl›¤›n› sürdürmektedir? a. Wallerstein’›n düflünce sisteminde oldukça etkili olan Annales Okulu ne zaman kurulmufltur? a. Modern-geleneksel b. Parsons K. yüzy›l 5. Merkez 10. Yar› çevre b. Japonya c.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 189 Kendimizi S›nayal›m 1. Ekonomik ilerleme d. Ünite . 1950’ler 3. Merkez d. Wallerstein’a göre afla¤›dakilerden hangisi günümüzde dünya sistemi içinde merkez ülke konumunda de¤ildir? a. Kapitalist iktisadi sistemin merkezden çevreye do¤ru büyümesini ve bu büyümenin kapitalist toplumlar ile kapitalizm öncesi toplumlar üzerindeki benzer etkilerini ifade eden kavram afla¤›dakilerden hangisidir? a. Yar› çevre d.

. “ABD. hükümetler istiyor ama bankalar do¤al olarak vermiyor. Bu çok görüldü.. Bankalar kredi vermiyor. Bunu yapmayan hükümetler ayakta kalamayacak. yavafl bir flekilde a盤a ç›kan bu gerileyiflin flimdi h›zland›¤›n› belirtti. Halk›n silaha eriflimi ne kadar kuvvetli ise o kadar tehlikeli... Guadulop’ta halk›n %10’u sokaklara döküldü ve kazand›. Kondradief B evresinde patl›yor... Fransa tarihinde 68 dâhil böyle bir isyan yaflanmad›.. düflük gelirli üretimin bu ülkelere gitmesidir... Avrupa. ayn› flekilde ABD’li tüketicilerin de borçland›¤›n› belirten Wallerstein. Sistem yap›sal bir kriz içinde “ABD hegemonyas›n›n ertesindeyiz.. Dünya’ya borç verdiklerini.... Ben de bundan yanay›m. Üretim zay›flad›kça para sahibi paras›n› üretimden çekip. Dünya Ülkelerine kayd›¤›n›. Kâr göz kamaflt›r›c›l›¤›n› yitiriyor. Bu dalga Martinik’e de s›çrad›. . Obama’n›n ne yapabilece¤i konusunda ise flunlar› söyledi: “Fazla bir fley yapamaz.. gelifltiriyor. Belli ürünler bir süre gelifliyor. ABD. bu döngüyü flu flekilde tarif etti: “Önce geniflliyor. ifller daha da kötülefliyor.. Sarkozy de neoliberal bir liderdi ama geri ad›m at›yor. “bir sistemin tarihinde tek bir kriz vard›r. bunun da bu borç balonunun patlamas›yla sonuçland›¤›n› belirtti.... Bu ülkeler kalk›n›yor ama bu sorunlu bir kalk›nma.. . bir süre sonra t›kan›yor. geliflmifl kapitalist ülkelerin 3. Avrupa ve Japonya’dan di¤er ülkelere ak›yor... ABD geriliyor.. geçmiflte de böylesi durumlarla karfl›lafl›ld›¤›n› ve krizdeki hegemonyac› gücün yerinin yeni bir hegemonyac› güçle dolduruldu¤unu ancak henüz böylesi bir yeni hegemonyac› gücün kendini ortaya koyamad›¤›n› belirtti.. Nas›l? Pek çok ülke baflkan› ayaklanmadan korkuyor. B evresinde üretim yer de¤ifltiriyor. ard›ndan 1980’lerin borç krizinin yafland›¤›n› ve sonra da çöp tahviller döneminin geldi¤ini. “Bu inan›lmaz borç. Dünya Ekonomisi Dünya ekonomisinin 400-500 y›ld›r döngüsel bir harekete sahne oldu¤unu belirten Wallerstein. ABD’de iç sorun çok büyük.. Reunion’a da gidebilir. askeri güç ve dolar›n rezerv para olmas›na dayand›¤›n› flimdi ise bu dayanaklar›n büyük ölçüde zay›flad›¤›na dikkat çekti. ekonomik kriz ve kapitalizm çökerken özne olmak” 13 Mart 2009 . Ama gerçekte olan. “60’lar›n sonundan itibaren bu dayanak ortadan kalkt›” dedi. Bu sürece finansallaflma deniyor. ABD hegemonyas›n›n ekonomik güç.. Bugün dünya ekonomisinin girdi¤i krizin kapitalist ekonomik sistemin yap›sal krizi oldu¤unu belirten Wallerstein. 1945 sonras›nda fabrikalar ABD.... ABD’nin ekonomik gücünün dünyan›n geri kalan›na göre daha çok ve daha ucuza üretim yapabilmesi oldu¤unu belirten Wallerstein.” “Leap Europe adl› Avrupal› bir think-tank kuruluflunun 2-3 ay önce yay›nlanan raporuna göre bu geliflmifl ülkelerde iç savafla kadar gidebilir... Çin de... Jeopolitika ve ekonominin çok kötü oldu¤una de¤inen Wallerstein... ABD’nin gerilemesinin 40 y›ll›k bir geçmifli oldu¤unu. Daha sonra da Avrupa ve Japonya’n›n öne geçti¤ine iflaret ederek. Bunun üzerine iflsizlik ihraç edilmeye çal›fl›l›yor. ABD de ayn›. Çöküfl yaflan›yor... fiimdi sistemin yap›sal krizi yaflan›yor” diyen Wallerstein. büyüyor. Bu sürecin sonunda ABD’nin en büyük borçlu haline geldi¤ini. bu avantaj›n temel olarak 1940’lar ile 1960’lar aras› dönem için geçerli oldu¤una dikkat çekti. Sadece yoksullar›n yaflam› biraz daha çekilir hale gelecek. Art›k burada evre B Kontradief’tir... Hasar denetimi yapabilir. Bu yeni de¤il.) Obama yoksullara yard›m etmeye çal›flacak. Bir üründen birileri kâr ediyor. Burada bir fasit daire ç›k›yor. . iflsizlik olufluyor. üretimin 3.. Ama bu da çözüm de¤il. Rusya da ayn› durumla karfl› karfl›ya. Japonya birbiri aras›nda bunu yap›yor. (.190 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Okuma Parças› “Wallerstein’dan konferans: Jeopolitika. Bu afla¤› gidifli durdurabilece¤ini sanm›yorum. daha önce de çok kez yafland›... sonra di¤erleri dahil olup tekeli k›r›yor. eskilerden daha büyük. paylafl›yor. O da bu evre” diyerek tart›flman›n oda¤›nda kapitalizmin yerine neyin geçece¤i sorusu oldu¤unu vurgulad›. Ekonomi düzelmeyecek. Fabrikalar kapan›yor.” “ (. sonunda onun da çöktü¤ünü belirtti. Kondratief 1 evresinin sonunday›z. 50’ler-60’larda gücünün doru¤undayd› ve istedi¤inin %95’ini yapabiliyordu” diyen Wallerstein.. Bu..” Kapitalist dünya sona yaklafl›rken.” Wallerstein bu süreçte.) Fabrikalar yer de¤ifltirince iflsizlik oluyor..Immanuel Wallerstein. Fransa sömürgelerinde halk sokaklara dökülüyor. “Obama ne yapabilir?” Wallerstein. Fabrikalar düflük maliyete gidiyor... spekülasyona yat›r›yor.” .. Kontradief B’nin karakteri bu.

Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl: Wallerstein’›n Genel Yaklafl›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Eriflim tarihi: 21. c 10. 30 y›l sonras› belirsiz.06. e 9.8. Tam tersine. d 7. sosyal bilimlerin nesnelli¤ini art›rabilece¤ine inan›yoruz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dünya Sistemi Analizi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 8. döngüsel olarak yükselen bir e¤riye iflaret etti¤ini belirten Wallerstein.” Bu iki olas›l›k aras›ndaki fark› “Davos ruhu ile Porto Alegre aras›ndaki fark” fleklinde tarif eden Wallerstein.2011 1.org/yazi. geçmiflteki uygulamalara yönelik elefltirileri de¤erlendirerek ve hakikaten daha ço¤ulcu ve evrenselci yap›lar kurarak yap›lacak bir yeniden yap›land›rman›n.sendika. girdi maliyeti ve vergilerin 1980’e k›yasla düflük olsa bile 1945’le k›yasland›¤›nda artt›¤›n›. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bilginin sosyal temelleri oldu¤unu kabul etmek. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl: Wallerstein’›n Genel Yaklafl›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. tart›flman›n determinizm ile özgür irade aras›ndaki. yani iflçi ücreti. sosyal bilimlerin bugününü ve gelece¤ini tart›flmak üzere bir araya gelmeleri ile oluflturulmufltur. biz. Kaynak: http://www. Ünite . Siz ne yaparsan›z yap›n. nesnellik kavram›yla çeliflkili de¤ildir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl: Wallerstein’›n Genel Yaklafl›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Ama kriz ortam›nda birdenbire bir özgürlük an› yaflan›yor.php?yazi_no=22685. sömürgeci bir sistem.. on sekizinci yüzy›l sonundan 1945’e . Bunu biliyorum. Rus ve Frans›z devrimlerinde insanlar dünyay› de¤ifltirmek için çok çal›flt› ama sistem denge noktas›na çekildi” diyen Wallerstein bugüne iliflkin ise daha umutlu bir tespitte bulundu. Biz yeni bir sistemi oluflturmaya ilerliyoruz. “Bu raporda üç fleyi göstermeye çal›flt›k. Sistem gere¤i gibi iflleyemiyor. ‹ki ihtimal var. Kapitalizm yerine geçecek olan nedir? Ya daha iyi ya da daha kötü bir sistem. do¤a bilimleri ve insan bilimleri alan›ndan 10 bilim insan›n›n. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Fundação Calouste Gulbenkian vakf›na ba¤l› olarak 1993 y›l›nda kurulan Gulbenkian Komisyonu sosyal bilimler. Bu bir aflamada tek bir kanala gelip oturacak. Gerçekleflecek olan nas›l bir fley bilmiyorum.” diyerek bugün yürütülecek öznel/iradi çabalar›n geçmifle nazaran çok daha etkili sonuçlar do¤urabilece¤ini ifade etti. Al›fl›ld›¤›n d›fl›nda. ‘kader mi irade mi’ tart›flmas› oldu¤unun alt›n› çizdi. a 6. b 3. kimse bilmiyordu” diyen Wallerstein. “Davos hiyerarflik. Porto Alegre demokratik. Feodalizmin çözüldü¤ü “1450 y›llar›nda da yeni sistem neye benzeyecek diye bir tart›flma vard›. denge noktas›na çekilir. daha geçerli bilgiye ulaflman›n da ancak sosyal olarak mümkün olmas› anlam›na gelir. Berbat bir keflmekefl içindeyiz. kimse bilemez” dedi. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl: Wallerstein’›n Genel Yaklafl›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Merkezi Lizbon’da bulunan komisyonun çal›flmalar› Wallerstein baflkanl›¤›nda yürütülmüfl ve 1996 y›l›nda yap›lan çal›flmalar bir rapor halinde yay›nlanm›flt›r. Birincisi. Bilemeyece¤imiz bir fleyden söz ediyorum. Sistem çökerken özne olmak Wallerstein krizden nas›l ç›k›labilece¤i konusunda ise flunlar› söyledi: “Teknik olarak iki farkl› çözüm olabiliyor. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 5. bu süreci 500 y›l öncesine uzatt›¤›n›zda da ayn› döngüsel yükseliflin ad›m ad›m gerçekleflmesinin görülece¤ini ve nihayetinde de bu döngünün s›n›ra dayand›¤›n› söyledi. 1945 sonras› al›m gücünün art›r›ld›¤› 20-25 y›ll›k verimli bir döngü ve eme¤e sald›r›yla geçen 1980-2000 aras›ndaki neoliberal dönemin ard›ndan kapitalist sistemin bir s›n›ra geldi¤ini ifade etti.. bir bilgi biçimi olarak sosyal bilimin nas›l tarihsel olarak olufltu¤u ve neden. Kapitalist aç›s›ndan üç temel maliyet kaleminin. Bugünkü esas meselenin “özne olmak” oldu¤unu belirten Wallerstein. “Bir sistem normal bir evresinde iken deterministtir. e 4. Türkçe’ye “Sosyal Bilimleri Aç›n: Sosyal Bilimlerin Yeniden Yap›lanmas› Üzerine Rapor” bafll›¤› ile çevrilen raporun tan›t›m› flu flekilde yap›lm›flt›r: “Bilginin sosyal olarak kurulmufl olmas› gerçe¤i.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 191 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› Mevcut krizi anlayabilmek için 400-500 y›ll›k geçmifle bakmak gerekti¤ini söyleyen Wallerstein. ancak bu durumun bizi çaresiz duruma düflürmeyece¤ini ifade etti. d 2. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bugün ne yapt›¤›m›z çok önem tafl›yor. insanc›l.

enflasyon yavafllam›fl ve bir dezenflasyon dönemine girilmifltir. Buna göre uluslararas› piyasalar ve iflleyifllerine bak›ld›¤›nda yaklafl›k 50 y›l süren yükselme ve dura¤anlaflma dönemleri yaflanmaktad›r. Yaz. Plato dönemi. Üçüncüsü de. ‹kincisi. ak›l s›n›rlar› içinde tart›flabilmektir. Önerebilece¤imiz basit. aç›k seçik formüllerimiz yok. Her K-döngüsünde farkl› bir emek-sermaye iliflkisi vard›r ve dura¤anl›k dönemi. Bizce her fleyden önemlisi. Bu evre krizden ilk ç›k›fl ve ekonomik geniflleme dönemidir.2011 S›ra Sizde 2 Ba¤›ml›l›k Okulu ve Dünya Sistem Kuram› analiz birimleri. sorunun temelinde yatan meseleleri acilen ve aç›k seçik ortaya koyarak. bu dönemde gerçekleflir. Eriflim tarihi: 21. görece standart bir dizi disipline ayr›flt›¤›d›r. Likit’in kral oldu¤u dönemdir bu. Ba¤›ml›l›k Okulu merkez ve çevre olmak üzere ikili karfl›tl›klar üzerine kurulmufltur ve bu ikisi aras›ndaki ba¤›ml›l›k iliflkisinin zarar vermek üzerinden bir belirleyicilik iliflkisi oldu¤unu iddia etmektedir. Borsalar›n en kuvvetli yükselifl aflamas›.com/Catalog/Book/4355). Buna göre Ba¤›ml›l›k Okulu çevreye.06.ekibi.06. Yaz döneminde enflasyon artar ve borsa yükseliflleri bafllar. Sonuçta. (So. 1945’ten bu yana dünya genelinde meydana gelen geliflmelerin bu entelektüel iflbölümüyle ilgili ne gibi sorular sorulmas›na yol açt›¤› ve böylece bir önceki dönemde yerli yerine oturtulan örgütlenme yap›s›n› yeniden tart›flma gündemine getirdi¤idir. sosyal bilimlerin bu tarihin ve yak›n dönem tart›flmalar›n›n ›fl›¤›nda yeniden yap›land›r›lmas›n› tart›flmak istiyoruz. teorik yap›lar›.2011) Kondratieff’in gelifltirdi¤i döngüsellik analizi afla¤›daki gibidir: 1790’dan 1810-17’ye yükselifl 1810-17’den 1844-51’e alçal›fl 1844-51’den 1870-75’e yükselifl 1870-75’den 1890-96’ya alçal›fl 1890-96’dan 1914-20’ye yükselifl Bu döngüsellikler daha sonra baflka iktisatç›lar taraf›ndan günümüz de uyarlanm›flt›r.html. “Kondratieff çevrimleri yaklafl›k 50 y›l sürer. sadece bize do¤ru yönde ilerlememize yard›mc› olacakm›fl gibi görünen birkaç tart›flmaya aç›k önerimiz var. “Kuflkusuz do¤ru yönde ad›m atmay› sa¤layacak baflka çözümler de vard›r ve baflkalar›n› böyle öneriler gelifltirmeye ça¤›r›yoruz.” (http://finans. yüzy›l›n bafl›nda yaflam›fl olan Rus iktisatç› Nikolai Dimitrieviç Kondratieff’in geliflirdi¤i iktisadi analiz yöntemi K-döngüsü ya da Kondratieff döngüsü olarak adland›r›lmaktad›r. yerini borçlar›n likidasyonuna b›rak›r ve çevrim. Kondratieff döngüsü kapitalizmin yükseliflten alçal›fla ve alçal›fltan yükselifle do¤ru uzun dalgalar ya da döngüsellikler biçiminde sonsuza dek yaflayaca¤› düflüncesini hakl› göstermek için kullan›lmas› nedeniyle elefltirilmifltir. Çevrimin ilk evresi Bahar (Spring)’dir. yazdan k›fla geçifl. Ancak bu yükselifller.” . yani Sonbahar’d›r (Autumn). 1990: 195) Ba¤›ml›l›k Okulu Analiz birimi Metodoloji Ulus-Devlet tarihsel yap›salc›: ulus devletlerin yükselifli ve gerilemesi Teorik yap› merkez-çevre deterministik: Geliflmenin yönü ba¤›ml›l›k genellikle zarar verir Araflt›rma oda¤› çevre Dünya-Sistem Kuram› Dünya Sistemi dünya sisteminin tarihsel dinamikleri: döngüsel de¤iflimler merkez-yar›çevreçevre dünya ekonomisi içinde olas› yukar› ve afla¤› hareketlilik merkez. araflt›rma sürecinde neye odakland›klar› ve geliflmenin yönüne dair bak›fl aç›lar› üzerinden karfl›laflt›r›lmaktad›r. ‘flimdi nas›l bir sosyal bilim?’ sorusuna cevap oluflturmakta daha ileri gidebilmek için bize optimal görünen bir tav›r belirlemektir.192 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› uzanan süreçte. enflasyon baz›nda ciddi getiriler sa¤lamaks›z›n ilerler. çevre ve yar› çevre aras›ndaki belirleyicilik iliflkisine karfl› ç›kar ve olas› yukar› ve afla¤› hareketlilikler oldu¤unu iddia eder. hem de borsalar büyük de¤er kaybeder.net/forum/kondratieff-dalgalari-tuncer-sengoz-t-3218. çevre ve yar›-çevre olmak üzere dünya ekonomisi odaklanmaktad›r. son y›llarda çok tart›fl›lan bir dizi temel entelektüel soruyu aç›mlayarak. S›ra Sizde 3 20. Plato’dan deflasyona geçilir. Eriflim tarihi 21. a¤›r bir depresyonla sona erer.metiskitap. Dünya Sistemi kuram› ise bunun tersine merkez. Geçmifl dönemlerdeki kredi genifllemesi. bir kez daha tekrarlayal›m. keskin bir resesyonla sona erer ve plato dönemine girilir. yani kapitalist dünya ekonomisine ve bu bütün içinde yaflanan döngüsel de¤iflimlere .Gulbenkian Komisyonu (http://www. üretim sistemlerinde ortaya ç›kan bir yenilik ya da yeni bir teknoloji ile son bulmaktad›r. Afla¤›daki tabloda bu karfl›laflt›rman›n bir özeti yer almaktad›r. Buna karfl›l›k. tekil ulus devletler ve ulus devletlerin yükselifli ve gerilemesi üzerine odaklan›rken Dünya Sistemi yaklafl›m› bu ulus devletlerin oluflturdu¤u bütüne. Bahar’› Yaz (Summer) takip eder. Bu dönemde hem mal piyasalar›.

Wallerstein. I. ‹stanbul: Alan Yay›nc›l›k. (2004) Amerikan Gücünün Gerileyifli Kaotik Bir Dünyada ABD. California: Pine Forge Press. Frank ve B. (2010b) Modern Dünya Sistemi Cilt 2: Merkantalizm ve Dünya Avrupa Ekonomisinin Güçlendirilmesi 1600-1750. I. Terence K. I. London: Routledge Publications. California: Pine Forge Press. I. I. Wallerstein. Wallerstein. I. I. G. (2007) ‹ki Kültürü Aflmak: Modern Dünya Sisteminde Fen Bilimleri ile Befleri Bilimler Ayr›l›¤›.06. Yüzy›lda Avrupa Dünya Ekonomisinin Kökenleri. Alvin. Cilt 3: Kapitalist Dünya Ekonomisinin Büyük Yay›lmas›n›n Birinci Evresi. “Dünya Sistemi Analizi ve Kültürel Çal›flmalar” http://www. Wallerstein. ‹stanbul: Metis Yay›lar›. D. I. I. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. Yüzy›l Paradigmas›n›n S›n›rlar›. (2005) Yeni Bir Sosyal Bilim ‹çin. 1750-1840. (2005) 21. Wallerstein. Wallerstein. http://www. ‹stanbul: Avesta Yay›nlar›. Wallerstein. ‹stanbul: Yar›n Yay›nlar›. Wallerstein. Gills. Allan. C. Wallerstein. (2000) Geçifl Ça¤› / Dünya Sisteminin Yörüngesi (1945-2025). Wallerstein. ‹stanbul: Avesta Yay›nlar›.metiskitap. R. (2004) Dünya Sistemleri Analizi. A. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. K. Wallerstein. E. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. B. (1992) Tarihsel Kapitalizm.com/Metis/Catalog/Interview/2894. Peet. Eriflim tarihi: 21. (1998) Liberalizmden Sonra. Yüzy›l›n Tarihsel Seçimleri. Gulbenkian Komisyonu. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. R. Hopkins ile birlikte. der. (1999) Sosyoloji Sözlü¤ü. (2008) Classical And Contemporary Sociological Theory. S. Wallerstein. So. G. N. der. (1990) Social Change and Development. (2002) Contemporary Sociological Theory. Wallerstein. Wallerstein. (2003) Bildi¤imiz Dünyan›n Sonu. I. I. (2005) Avrupa Evrenselcili¤i: ‹ktidar›n Retori¤i. (1999) Sosyal Bilimleri Düflünmemek. I. Wallerstein. (2010a) Modern Dünya Sistemi Cilt 1: Kapitalist Tar›m ve 16. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. (1993) “Sistem Karfl›t› Hareketlerin Tarihi ve ‹kilemleri”. Wallerstein. ‹stanbul: Yar›n Yay›nlar›. L. R. ve Sydie. Wallerstein. (1999) “Immanuel Wallerstein’›n Dünya Sistemi: Tarih Olarak Siyaset ve Sosyoloji” Tarihsel Sosyoloji. I. I. I. ve Chirot. I. California: Pine Forge Press. (2011) Modern Dünya Sistemi. ‹stanbul: Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. (1995) Sistem Karfl›t› Hareketler. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. Ünite .Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 193 Yararlan›lan Kaynaklar Adams. (2003) “Dünya Sistemleri Kavramlar›na Karfl› Dünya Sistemi Kavram›: Bir Elefltiri” Dünya Sistemi. 19. .8. Giovanni Arrighi ve Terence K. “Dünya Kapitalizminin Çeliflkileri”. Wallerstein.06. (2006). Eriflim tarihi0 21. ve Desfor Eldes.com/Metis/Catalog/Interview/2894. Theda Skocpol.2011. Hopkins ile birlikte. Yüzy›lda Siyaset. Marshall. A.2011. Ankara: ‹mge Yay›nevi. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. Appelrouth. Lee. (1996) Sosyal Bilimleri Aç›n. ve Wallerstein. ‹stanbul: Yar›n Yay›nlar›. Beverly Hills: Sage Publications. (1991) Global Capitalism: Theories of Societal Development.metiskitap. I. Büyük Kargafla-Yeni Toplumsal Hareketlerin Krizi. (2005) Ütopistik ya da 21. Contemporary Social and Sociological Theory. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. Ragin. K. I. Wallerstein.