T.C.

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2673 AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1639

ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI
Yazarlar Arfl.Gör. Erhan AKARÇAY (Ünite 1) Yrd.Doç.Dr. Mustafa ALTUNO⁄LU (Ünite 1) Doç.Dr. Abdülkerim SÖNMEZ (Ünite 2) Prof.Dr. Aylin GÖRGÜN BARAN (Ünite 3, 5) Arfl.Gör. Cem Koray OLGUN (Ünite3, 5) Doç.Dr. Cahit GELEKÇ‹ (Ünite 4) Prof.Dr. Meliha Demet ULUSOY (Ünite 6) Yrd.Doç.Dr. Fuat GÜLLÜPINAR (Ünite 7) Yrd.Doç.Dr. Hatice YEfi‹LDAL (Ünite 8)

Editörler Prof.Dr. Aylin GÖRGÜN BARAN Prof.Dr. Serap SU⁄UR

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹

Bu kitab›n bas›m, yay›m ve sat›fl haklar› Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Ö¤retim” tekni¤ine uygun olarak haz›rlanan bu kitab›n bütün haklar› sakl›d›r. ‹lgili kurulufltan izin almadan kitab›n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay›t veya baflka flekillerde ço¤alt›lamaz, bas›lamaz ve da¤›t›lamaz. Copyright © 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN Ö⁄RET‹M TASARIM B‹R‹M‹ Genel Koordinatör Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yard›mc›s› Arfl.Gör.Dr. ‹rem Erdem Ayd›n Ö¤retim Tasar›mc›s› Dr. Kadriye Uzun Grafik Tasar›m Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Ö¤r.Gör. Nilgün Salur Dil Yaz›m Dan›flman› Yrd.Doç.Dr. Hülya Planc› Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Dizgi Aç›kö¤retim Fakültesi Dizgi Ekibi Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ISBN 978-975-06-1340-1 1. Bask› Bu kitap ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ Web-Ofset Tesislerinde 35.000 adet bas›lm›flt›r. ESK‹fiEH‹R, A¤ustos 2012

‹çindekiler

iii

‹çindekiler
Önsöz ............................................................................................................ vii

Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell.......................................
G‹R‹fi .............................................................................................................. DANIEL BELL’‹N SOSYOLOJ‹S‹.................................................................... ‹deolojinin Sonu Tezi.................................................................................... “SANAY‹ SONRASI TOPLUM” KAVRAMI .................................................... SANAY‹ SONRASI TOPLUM KURAMI ........................................................ Sanayi Öncesi Toplum, Sanayi Toplumu ve Sanayi Sonras› Toplum ...... Sanayi Sonras› Toplumlar›n Genel Karakteristikleri.................................... Kültür ............................................................................................................ SANAY‹ SONRASI TOPLUM TEOR‹S‹NE YÖNEL‹K ELEfiT‹R‹LER ............. Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

2
3 3 5 6 9 9 16 18 19 23 24 25 25 26

1. ÜN‹TE

Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi............................. 28
G‹R‹fi .............................................................................................................. TOPLUMU ANLAMANIN YÖNTEM‹ VE GEÇ MODERN TOPLUMUN DURUMU ................................................................................. MODERNL‹K VE MODERN TOPLUMLARIN TEMEL SORUNU .................. MODERNL‹K VE ÖZNE ................................................................................ MODERNL‹K ‹LE ÖZNE VE DEMOKRAS‹ ARASINDAK‹ ‹L‹fiK‹LER .......... S‹YASAL MODERNL‹K VE DEMOKRAS‹N‹N BOYUTLARI......................... TOPLUMSAL HAREKETLER VE KÜLTÜREL DEMOKRAS‹.......................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar.................................................................................. 29 31 34 36 37 39 41 44 46 47 48 49

2. ÜN‹TE

Postmodern Sosyal Teori.. ..................................................... 50
G‹R‹fi .............................................................................................................. Ayd›nlanma Düflüncesine Tepki .................................................................. Frederich Nietzsche (1844-1900)............................................................ Modern Sanata Karfl› Postmodern Sanat Anlay›fl›........................................ Modernizm-Postmodernizm Karfl›laflt›rmas› ................................................. JEAN-FRANÇOIS LYOTARD’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI .................... Girifl................................................................................................................ Postmodernizm ve Bilginin Konumu........................................................... Dilin Esnekli¤i ve Büyük Anlat›n›n Yitimi................................................... Elefltiriler .................................................................................................. FREDRIC JAMESON’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI ................................. 51 53 54 55 57 61 61 61 63 65 66

3. ÜN‹TE

. GÖSTERGE EVRELER‹ .................... Kitle’den Sessiz Y›¤›na/Ço¤unlu¤a........................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ........................................................ Kendimizi S›nayal›m..... 98 G‹R‹fi: JEAN BAUDRILLARD’IN YAfiAMI VE SOSYOLOJ‹YE YAKLAfiIMI ..................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...... ÜN‹TE Tüketim Toplumu............................................................... ZYGMUNT BAUMAN’IN POSTMODERNL‹⁄E YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹............... ÜN‹TE Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida ............... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ........................................................ 66 67 69 70 72 73 73 74 4......................................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .................................................................................................................................................. 76 G‹R‹fi .................. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .......... Özet ...................................................... Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard ........... 99 100 102 105 107 108 109 111 112 114 115 115 116 117 6..... ZYGMUNT BAUMAN’IN HAYATI ........................................ 120 MICHEL FOUCAULT ........................................................................................................................................................................................................................................................... ÜN‹TE Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik ......................................................................................................................................... Elefltiriler ......... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ....... S‹MÜLASYON VE S‹MÜLAKRLAR ............................................................ Bauman’a Göre Küreselleflme ..... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ........................................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 77 78 79 80 83 86 87 88 90 92 94 95 96 96 5............................................................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................... Postmodernizm = Geç Kapitalizm mi?........................................................................ Özet............................................ ELEfiT‹R‹LER ...... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................... Anlam›n Zedelenmesi .. 122 ....................................................................................................... Bireylerin Modern ve Postmodern Koflullarda ‹nfla Biçimleri ............... 119 POST-YAPISALCILIK ....... Okuma Parças› ......................................................................................................... 118 G‹R‹fi ............................................................................................................................................................... TÜKET‹M TOPLUMU ............................................................................. Bauman’›n Modernite Elefltirisi............................................................................................................. Özet............................................................................................... ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K DE⁄ERLEND‹RMES‹ ............................................................................................................................ Bauman’a Göre Postmodern Etik.............................................................. Amerika ve Gerçekli¤in Kusursuz Cinayeti ........................iv ‹çindekiler Girifl...................................................................................................................................................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m................................................................................................... ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K-POSTMODERNL‹K KARfiILAfiTIRMASI VE KÜRESELLEfiMEYE YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹ ...................................................................................

............................................................................................................................... 173 174 177 178 178 179 183 8........‹çindekiler v Foucault’un Yaflam›..................................................................... Hegemonya.................................................................. Söylem-Arekoloji-Soykütük-Arfliv .... Özet.................................................................................................................................................................................. ‹z ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m....... DERRIDA’NIN TEMEL DÜfiÜNCE VE KAVRAMLARI ....... Foucault ve Post-yap›salc› Düflüncelerinin Ortaya Ç›k›fl› ......................................................................................................... 142 POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL VARSAYIMLARI ................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................................................................................................................................ Fark ve Erteleme (Differance) ............ Foucault’un Temel Düflünce ve Kavramlar› ........................................................................................................................................................................................................................................... YEN‹ TOPLUMSAL HAREKETLER .................. Kapitalist Dünya Ekonomisi: Merkez....................... Kendimizi S›nayal›m.... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ........................................................................ POSTMARKS‹ZM VE RAD‹KAL DEMOKRAS‹ S‹YASET‹ ................................................ GEÇ‹fi SÜREC‹ OLARAK KÜRESELLEfiME ............. Özet.......................................................................................................................... Yap›söküm ve Oyun........................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL KAVRAMLARI .............. Silme ........................... Biyo-‹ktidar ............................ ÜN‹TE Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein ............................................... Söylem ................................ Yap›söküm Yöntemi ve Metin...................................................................... JACQUES DERRIDA .............................. Söylem-‹ktidar-Kontrol ............................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................................................................................................................................... DÜNYA S‹STEM‹ ANAL‹Z‹....................................................................................................................................................................... 122 123 125 125 125 127 128 128 129 130 130 131 131 134 134 135 135 136 137 139 140 140 141 Postmarksizim ve Radikal Demokrasi...... Benlik.......................................................... Jacques Derrida’n›n Hayat› ......................................................... Çevre ve Yar› Çevre .............. ÜN‹TE ....................................................................... POSTMARKS‹ZME YÖNELT‹LEN TEMEL ELEfiT‹R‹LER ..................................................... Wallerstein’›n Sosyal Bilim Anlay›fl› ..... Mutlak ‹ktidar ................................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .... KAP‹TAL‹ST DÜNYA EKONOM‹S‹...................................................... 143 146 149 149 152 155 159 161 163 166 168 169 169 171 7....................................................... 172 G‹R‹fi: WALLERSTEIN’IN GENEL YAKLAfiIMI ........................................................................................................................................... Disipline Edici ‹ktidar ................................. Dünya Sistemi: Dünya ‹mparatorluklar› ve Dünya Ekonomileri......... Agonistik Demokrasi.................................................................................................................................. POST YAPISALCILI⁄A YÖNELT‹LEN ELEfiT‹R‹LER ..................................... POSTMARKS‹ZM KURAMININ MARKS‹ZM ÜZER‹NE ELEfiT‹R‹LER‹ .........................................................................................

................................................................................................. Kendimizi S›nayal›m... 185 187 189 190 191 191 193 ............................................................................................................................ Özet............... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ......... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ...................vi ‹çindekiler SONUÇ........... Okuma Parças› ....... Yararlan›lan Kaynaklar...............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

Alt›nc› ünitede ikinci s›n›fta gördü¤ünüz postyap›salc›l›k biraz daha ayr›nt›l› olarak ifllenmifltir. Beflinci ünitede kitle iletiflim araçlar› ve tüketim toplumuyla iliflkili simülasyon kuram› ana hatlar› ile ele al›nm›flt›r. analiz etme. kavrama. Davut Alper Altunay’a ve kitab›n bas›m ifllerinde emeklerinden dolay› A. kitab›n dizgi ve grafik tasar›m›nda katk›lar›ndan dolay› Yrd. Bu aç›dan kitab›n haz›rlanmas›nda ve ünitelerinin yaz›lmas›nda eme¤i geçen baflta ö¤retim üye ve elemanlar›na.F.Doç. Editörler Prof. Üçüncü ve dördüncü ünitelerde modernlik ve postmodernlik kavramlar› ile postmodern sosyal teorinin k›sa bir özeti verilmifltir. ‹nsanl›¤›n yaflanm›fll›¤›ndan yola ç›k›larak gelifltirilen bu bilgiler. Wallerstein’›n dünya sistemi kuram› k›saca özetlenerek verilmifltir. siz de¤erli ö¤rencilerimize olay ve olgular› anlama. k›saca sosyoloji kuramlar›.Dr.Dr. Son olarak yedinci ve sekizinci ünitelerde postmarksizm ile yine Marx’›n çal›flmalar›ndan önemli ölçüde etkilenen I. Kitap temel olarak Sosyoloji disiplininde son dönemde paradigmalar›n› oluflturan teorisyenlerin problematik olarak gördükleri toplumsal olay ve olgulara bak›fl aç›lar›n› yans›tmaktad›r. yorumlama ve çözüm önerileri gelifltirme yönünde genifl fikirler sunmaktad›r.Ö. Ça¤›m›z›n genel sorunlar› aras›nda bulunan adaletsiz gelir da¤›l›m›. yerleflik bilim anlay›fl› her alanda elefltiri oklar›n› üzerine çekmifl ve yeni bir de¤erler dizgesi gelifltirme çabalar› yo¤unluk kazanm›flt›r.Önsöz vii Önsöz Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› kitab›n›z uzaktan ö¤retim yoluyla lisans düzeyinde sosyoloji e¤itimi almak isteyen ö¤rencilere yönelik olarak haz›rlanm›flt›r. Günümüzde de¤iflen dünya ve modern toplum ba¤lam›nda giderek daha da karmafl›k hale gelen toplumsal gerçekli¤in anlafl›lmas› ve aç›klanmas›nda yetersiz kalan klasik dönemin hâkim paradigmas› pozitivizm büyük ölçüde kan kayb›na u¤ram›fl. Yaflad›¤›m›z bu karmafl›k durumu göz önüne ald›¤›m›zda elinizdeki kitab›n size yol gösterici ve ufuk aç›c› olaca¤›n› tahmin ediyoruz. çevre kirlili¤i. Bu çerçevede kitab›n birinci ve ikinci ünitelerinde modern toplumdaki büyük de¤iflimi aç›klamaya yönelik olarak gelifltirilen sanayi sonras› toplum (post-endüstriyel toplum) ve programlanm›fl toplum teorileri k›saca ele al›nm›flt›r. Serap SU⁄UR . fliddet.Dr. Bu çerçevede gelifltirilen her yeni teori. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› kitab›n›n haz›rlanmas›nda çok say›da kiflinin eme¤i geçmifltir. dizgi birimine çok teflekkür ederiz. Aylin GÖRGÜN BARAN Prof. terör ve çarp›k güç iliflkileri gibi sorunlar günümüz sosyoloji teorilerinin en önemli u¤rafl alanlar› aras›na girmifltir. kendine özgü bak›fl aç›s›yla sosyal bilimlere ve sosyolojiye katk›da bulunmufl ve toplumsal dünyaya bak›fl›m›z› zenginlefltirmifltir.

Sanayi sonras› toplum kavram›n› aç›klayabilecek. Anahtar Kavramlar • Sanayi Toplumu • Sanayi Sonras› Toplum • Teorik Bilgi • Bilgi S›n›f› • Entelektüel Teknoloji • ‹deolojinin Sonu Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell • G‹R‹fi • DAN‹EL BELL’‹N SOSYOLOJ‹S‹ • “SANAY‹ SONRASI TOPLUM” KAVRAMI • SANAY‹ SONRASI TOPLUM KURAMI • SANAY‹ SONRASI TOPLUM KURAMINA YÖNEL‹K ELEfiT‹R‹LER . Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisinin elefltirilerini özetleyebileceksiniz.1 ‹çindekiler Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Amaçlar›m›z Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisini analiz edebilecek. Amerikan sosyologu Daniel Bell’in sosyolojiye katk›lar›n› özetleyebilecek.

kavrayabildi¤ini ve de¤erlendirebildi¤ini söylemek oldukça güçtür. tan›k oldu¤umuz toplumsal de¤iflmenin niteliklerini belirlemek oldukça zor görünmektedir. makro kuramsal perspektif ile günümüz koflullar›n› dile getiren. klasik sosyoloji perspektifinin bir parças› olan. Zamana karfl› direnen klasikleflmifl çal›flmalar›n odak noktas› ise sanayi devriminin ortaya ç›kard›¤› sanayi toplumunun neden oldu¤u toplumsal de¤iflimlerdir. sanayi sonras› topluma iliflkin kavramlaflt›rmalar›n hangisini benimseyece¤imiz konusunda tam bir uzlaflmaya var›ld›¤› söylenemez. Öte yandan kurucu sosyologlar›n en önemli özellikleri içinden geçtikleri ola¤anüstü de¤iflim ve dönüflüm dönemine karfl›n bugüne dek kal›c›l›¤›n› koruyabilen çal›flmalar ortaya koyabilmifl olmalar›d›r. Zira sanayi toplumu kavram› Saint Simon’dan bu yana sosyoloji disiplini içerisinde tart›flmas›z kabul görürken. Sosyolojide varolan bir e¤ilimi/yaklafl›m› temsil eden bu tarz toplumsal önkestirim (social forecasting) olarak adland›r›lmaktad›r. “network” (a¤) toplumu gibi tan›mlamalar›n baz›lar› kavramsal olarak yaflanan de¤iflimi içerebilmekte ancak çok daha h›zl› biçimde bu dönüflümleri baflkalar› izlemektedir. Toplumsal önkestirim. Enformasyon toplumu. yüzy›ldaki de¤iflimlerin h›z›n› sosyolojinin ayn› h›zda yakalayabildi¤ini. Ça¤dafllar› gibi Bell de büyük toplumsal sorunlar›n çözümü için öngörülerde ve önerilerde bulunma e¤iliminde olan bir sosyologdur. Benzer toplumsal de¤iflim özelliklerini farkl› kavramlaflt›rmalarla de¤erlendiren onlarca kuram ve kuramc› sayabilmek olas›d›r. s. 323) a¤›rl›k vermesidir. Sanayi sonras› toplum kavramlaflt›rmas› da iflte tam da bu nedenle birçok tart›flmay› bar›nd›rmaktad›r. Bell toplumsal olaylar›n ve olgular›n tah- . yenilenmifl “uygun” ve “kullan›fll›” bir sosyoloji ilgisini harmanlar (Poloma. s. 1993. Oysa 21. bilgi toplumu. Sanayi toplumundan bambaflka bir toplumsal yap›ya do¤ru dönüflümü hangi kavramlaflt›rma ile çözümleyebilece¤imiz bir muamma haline gelmifltir. 324).Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell G‹R‹fi ‹çinde bulundu¤umuz ça¤›n. Bugünden geçmifle bakt›¤›m›zda sosyolojinin ortaya ç›kmas›na neden olan sanayi devrimi ve sanayi toplumunun yaratt›¤› dönüflümleri anlamak için sosyolojinin kurucu isimlerinin sosyoloji teorilerini anlamaya ve yorumlamaya çabalarken eksikliklerini ve elefltirilebilecek yanlar›n› tespit edebilmek kimi zaman e¤lenceli bir u¤rafl haline de gelebilmektedir. 1993. DANIEL BELL’‹N SOSYOLOJ‹S‹ Daniel Bell’in sosyolojisinin temel amac› “kuramdan çok toplumsal çözümlemeye” (Poloma.

1967a. Galbraith gibi önemli isimler taraT E L E V ‹ Z Y Oortaya N f›ndan benimsenen yak›nlaflma (convergence) teorisinin önde gelen temsilcilerinden biri olarak kabul edilmektedir. Gazetecilik de yapan Bell. s. Sanayi sonras› toplum planlamac› bir toplumdur ve sahip oldu¤u entelektüel teknoloji ile elindeki inan›lmaz boyuttaki verileri “han- . s. 1983. toplumun biçimlenifli hakk›nda toplumsal olgulara dayal› bir çözümlemeyi toplumsal önkestirim çerçevesinde yapsa da. Yak›nlaflma teorisine göre toplumsal organizasyonlar›n teknik ve ekonomik zorunluluklar› toplumsal yap›n›n biçimlenmesinde si‹ N T E R N E T çok daha etkilidir. Daniel Bell için sosyolojik kuram. modernite. s. Kuram. 1950’lerde ç›k›p R. Bell’e göre tahmin sanayi sonras› toplumun kaç›n›lmaz bir sonucu ve ahlaki bir zorunluluktur. s. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› min edilmesiyle önkestirimi birbirinden ay›r›r. Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli-The Coming of Post Industrial Society (1973). gelecekteki olaylar ve geliflmelerle ilgili ç›kar›mlarda bulunmay› amaçlayan fütürolojiye de kayd›¤› yönünde birtak›m elefltiriler bulunmaktad›r (Waters. 22). Ancak yine de Bell sosyolojinin belli oranda gelece¤e dönük ç›kar›mlarda bulunmas›n›n sosyal bilimsel. 2007. K. 461). s. genifl ölçekli toplumsal ve ekonomik tahminde bulunma giriflimi (Jary ve Jary. 2010. toplumsal önkestirim tarihsel e¤ilimler dizgesinin olas›l›klar›n›n ana hatlar›n› ç›karmaya çal›fl›r (Poloma. New York City College’da ve Columbia Üniversitesi’nde ö¤renim görmüfltür. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri-Cultural Contradiction of Capitalism (1976) yer almaktad›r. 1993. Sosyolojinin bu alanda belli bir dönem için fütürolojik yaklafl›mlar› benimseyen isimleri olmufltur. Kitaplar› aras›nda ‹deolojinin Sonu-The End of Ideology (1960). “Her ikisi de ileri sanayi toplumlar›n›n birer örne¤ini. s. SIRA S‹ZDE kavram›n›n anlam›n› araflt›r›n›z. TELEV‹ZYON ‹NTERNET Bell. Bell’in çal›flmalar› sosyolojiye özellikle toplumsal de¤iflme. Ona göre tahmin olaylar›n sonuçlar› ile ilgilenirken. toplumsal e¤ilimleri önkestirebilecek kapasitede olmal›d›r (Poloma. Hiç kimse Sovyetler Birli¤i’ndeki teknolojinin (kimya ve fizi¤in) kapitalist dünyadakinden farkl› oldu¤unu iddia edemez (Bell. 140). 1996. Columbia ve Harvard Üniversitesi’nde sosyal bilimler profesörü olarak devam etmifltir (Slattery. Bu nedenle kapitalist ve sosyalist toplumlar yasal ideolojilerden giderek daha çok birbirlerine benzemektedirler (Mann. kapitalizmin geliflimi ve Bat› kültürünün çat›flmalar› konular›nda önemli katk›lar sa¤lam›flt›r. olgusal temelleri olmas› gerekti¤ini ve gelece¤e dönük dayanaks›z ç›kar›mlardan ayr› de¤erlendirilmesi gerekti¤ini ileri sümektedir. 338). üretim güçlerinin önemli ölçüde yüksek düzeyde oldu¤u toplum modelinin birer uygulan›fl biçimini ifade etmektedirler” (Vergin. Fütüroloji uzun vadeli. Aron ve J. 163). “toplumsal önkestirim” ise tarihsel e¤ilim olas›l›klar›n›n ana hatlar›n› ortaya koymaya çal›flmakt›r. Toplumsal önkestirim SIRA S‹ZDE 1 DÜfiÜN EL‹M Resim 1. Chicago Üniversitesi’nde asistanl›k yaparak bafllad›¤› akademik kariyerine.1 S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P Daniel BELL (1919-2011) New York do¤umlu olan Daniel Bell.4 Bell’e göre “tahmin” olaylar›n sonuçlar›n›. 239) olarak tan›mlanmaktad›r. s. xi). toplumsal yap› içindeki kal›plar› (patterns) ve bu yap›n›n söz konusu oldu¤u de¤iflimleri tan›mlamakla yükümlüdür. s. Daniel Bell kimilerine göre fütürolojiye kaym›flt›r. 324). 2000. Daniel Bell her ne kadar “Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli” kitab›nda sanayi toplumu sonras›nda. 1993.

Duygusal enerjiyi ritüellere ve sanata yönlendiren dine benzer flekilde ideoloji de insanlar›n duygular›n› serbest b›rakmalar›n› ve enerjilerini siyasal eyleme kanalize etmelerini sa¤lama kapasitesiyle donat›lm›flt›r.. siyasi ve toplumsal önkestirim. s. Ritzer’e göre Bell (2003. yafl aç›s›ndan gerçe¤e yaklaflabilir. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri adl› eserinde Bat› uluslar›n›n toplumsal yap›lar›n›n ve kültürel formasyonlar›n›n evrimini ele alm›fl ve üretim ve tüketim alanlar› aras›nda bir ayr›flma oldu¤unu ileri sürmüfltür. Ünite . Bell zaman içerisinde radikal bütün ideolojilerin ve destekleyicilerinin inand›r›c›l›klar›n› ve ikna güçlerini yitirdiklerini düflünmektedir. belli parametreler ve varsay›mlar çerçevesinde cinsiyet. 1993. 3) ‹nsan do¤as›n›n mükemmel oldu¤unu vurgulayan romantik felsefelerin yerine insanl›¤›n varolufluna Stoac› yaklaflan yeni felsefelerin ortaya ç›k›fl› (Waters. s. sosyal sistemleri nispeten sabit bir normatif çerçeve içinde bütünleflmifl sistemler olarak gören ifllevselcili¤e yönelik bir elefltiridir.e¤er. Bell. ‹deolojinin Sonu Tezi Daniel Bell’e göre ideoloji seküler bir dindir: hayat›n tüm yönlerini dönüfltürmeye çabalayan. Bell önkestirim alanlar›n› flu flekilde s›ralamaktad›r: Teknolojik. Sosyoloji teorileri içerisinde Bell’i belli bir yere oturtmak gerekirse. Üretim çal›flma eti¤ine ve tatminin ertelenmesi ilkesine dayan›rken tüketim hedonizme (hazc›l›¤a) ve kiflisel tatmine dayan›r. 1996.sonra” senaryolar›na göre analiz edebilir. çünkü Bell’e göre kapitalizmin ahlaki temelleri belirsiz ve kaygand›r ve böyle olmaya da devam edecektir (Horton. gelifltirmeye çal›flt›¤› sanayi sonras› toplum kavram›nda ve kapitalizmin kültürel çeliflkileri tezinde yap›sal ifllevselcilik ve çat›flmac› yap›salc›l›¤›n bir kar›fl›m› (Poloma. Ancak Bell bugün ideolojilerin bitti¤ini vurgular. ‹deoloji düflünceleri toplumsal hareketlere dönüfltüren önemli bir ifllevi yerine getirir. 34-35). demografik. 149). 232) Bell’in post-endüstriyel toplumun gelifli ile ilgili çal›flmas›n›n bir anlamda modern grand teorilerden postmodern grand teorilere geçifli temsil etti¤ini savunur. . 79). 79). yüzy›l›n sekülerleflme süreçleri genel fiziksel bir vakum [boflluk] infla etmifltir. s. 150-151). Buna karfl›n 19. 336) olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. ‹deoloji k›smen bu bofllu¤u bireysel ölümlülü¤ün yerine kolektif baflar›lar›n süreklili¤ine vurgu yapmas› sayesinde doldurmufltur.. Her birinin kulland›¤› altyap› ve veriler aç›s›ndan gerçekli¤e yak›nlaflma derecesi farkl›d›r. s. “tutkuyla afl›lanm›fl” bir düflünce setidir (Bell: 1988’den akt. Ritzer ise (Ritzer. 1996. Bunun üç nedeni vard›r: 1) Sosyalist rejimlerin kendi halklar›na karfl› uygulad›klar› fliddet içerikli bask›lar. s. çünkü insanlara ölüm gibi varoluflun temel zorunluluklar›yla bafla ç›kmada yard›mc› olabilir..1. 1996. Ancak siyasi önkestirimler siyasal aktörlerin ve destekçilerinin güdülerine ve kararlar›na göre de¤iflkenlik gösterebilece¤i için gerçekli¤e ulaflma flans› daha azd›r (Waters. ekonomik. 233) kesinlikle bir modernist olsa da onun endüstriyel-postendüstriyel toplumlar hakk›nda öne sürdükleri ile postmodernistlerin modern-postmodern toplumlar hakk›nda öne sürdükleri aras›nda birçok ortak nokta bulunmaktad›r. 19. Ancak Bell’e göre bu konuda din çok daha etkilidir.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 5 gi. Üretimin ve tüketimin de¤erlerinin farkl› oldu¤u fleklindeki bu argüman. Bell’e göre üretim ve tüketimin temel de¤erleri farkl›d›r. Örne¤in demografik önkestirimler. 2003. yüzy›l›n siyasal ideolojileri iki önemli alanda ittifak yapm›flt›r: bujuvazi taraf›ndan yeterince tan›nmayan statülerini pekifltirmeye çal›flan yükselen entelektüel s›n›f ve ilerlemeyi ölçebilen ve gösterebilen bilimin pozitif de¤erleri. Waters. s. e¤ilimleri izole edebilir ve projeksiyonlar ç›karabilir (Waters. s.. 2006: s. 2) Kapitalist pazar›n en olumsuz etkilerinin iyilefltirilmesi ve refah devletinin ortaya ç›k›fl›.

Bell’in ideolojinin sonu tezindeki argüman› flu flekilde özetlenebilir: 19. sanayi toplumlar›nda yaflayan insanlar için “harekete geçirme yetene¤ini kaybetmifl”tir. 2006. “SANAY‹ SONRASI TOPLUM” KAVRAMI Her ne kadar sanayi sonras› toplum veya post-endüstriyel toplum kavram› Daniel Bell (1919-2011) ile özdefllefltirilmifl olsa da asl›nda bu kavram›n ilk kullan›m› 1914’te Coomaraswamy ve Petty’nin Endüstri Ötesi Denemeleri (Essays in Post Industrialism) makalelerinde kullan›lm›flt›r. yüzy›ldaki iki büyük siyasal ideoloji olan liberalizm ve sosyalizm 1950’lerin ortam›nda. bafll›kl› kitab› nedeniyle bu tezle özdefllefltirilmifltir (Marshall. . Bat› toplumlar›ndaki demokratik politikalar›n ve kapitalizmin sonucunda büyük ideolojik çat›flmalar›n hakim oldu¤u bir dönemin sonuna gelindi¤i düflüncesini ifade eden bir kavramd›r. 2006. s. ix). s. aksine. art›k endüstri toplumunun bireylerini harekete geçirebilecek ideolojiler de¤ildirler. Ancak 1960’da yay›nlad›¤›. Bu kavram. ideolojilerin çat›flmas›n›n iktisadi bunal›m› ve siyasal bask›y› önleyememesi. 141-142). 1976a. refah devletinin büyümesi gibi önemli de¤iflimler) sa¤ ve sol aras›ndaki eski çat›flman›n gücünü azaltm›flt›r (Bruce ve Yearly. 1999. Sonras›nda 1958’de David Riesman “endüstri ötesi toplumu” “bofl zaman toplumu” olarak adland›rm›fl ve ancak 1959’da Daniel Bell bu kavram› bir dizi konferansta kullanm›flt›r (Belek. ortaya ç›kmakta olan özellikler üzerinde temellenen bir spekülatif kurgudur (Bell. s. s. Sanayi sonras› topluma iliflkin temel özellikleri içeren. Asl›nda “ideolojinin sonu” tezinin sahibi Bell’in kendisi de¤ildir. Asl›nda Bell. 1999. 85-86). on dokuzuncu ve yirminci yüzy›lda hakim olan çat›flmalar›n üstesinden gelindi¤ini. kendi ifadesiyle. Buna göre sanayi sonras› toplum kavram› “özel veya somut bir toplumun tasviri de¤il. analitik bir kurgudur. ikincisi ise refah devleti uygulamalar›n›n kapitalizme getirdi¤i uyarlamalard›r (Marshall. Di¤er bir deyiflle “ideolojinin sonu”. 462). 2007. s. yayg›nlaflmas› aras›nda bir hayli zaman bulunmaktad›r. 464). 322). Sanayi sonras› toplum fikri. iflçi s›n›f›n›n siyasete dahil olmas›. Bu nedenle de gerçekte varolan tüm toplumlar›n özellikleri göz önüne al›narak ve tümünü kapsayacak flekilde formüle edilmemifltir. 1997. Bu kavram›n. s. 322). Bell bu durumu “ideolojinin sonu” olarak ifade etmektedir. Weber gibi ideal tip olarak “sanayi sonras› toplum” kavram›n› gelifltirir. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Daniel Bell bu nedenle “ideolojinin sonu” tezinin öncülerinden biri olarak bilinir. Bu teze göre kapitalizmin do¤as›ndaki büyük de¤iflimler (sermaye sahipli¤inin da¤›l›m›. Toplumsal yap›lar bir gecede dönüflmezler ve tam bir devrimin gerçekleflmesi ço¤u kez yüzy›ll›k bir dönemi al›r” (Slattery. geliflmifl Bat› toplumlar›ndaki sosyal tabakalaflma yap›s› ve toplumsal düzenin yeni eksenlerini tan›mlayan bir paradigma ve toplumsal çerçevedir. gelecekte belli bir zamanda sanayi sonras› toplumun ortaya ç›kaca¤›na dair bir tahmin de¤ildir. s. Ancak “sanayi sonras› toplum” kavram› Bell’in formüle etti¤i haliyle tart›flmaya aç›lmas› nedeniyle t›pk› Weber’in “karizma” ya da “bürokrasi” kavram› gibi yayg›n bir flekilde neredeyse at›f yap›lmaks›z›n dolafl›ma girmifltir. derlemelerinden oluflan “‹deolojinin Sonu”-“The End of Ideology”. Bir baflka görüfle göre ise sanayi sonras› toplum kavram› ilk kez “David Riesman taraf›ndan kullan›lm›flt›r ve 1890’larda yazan William Morris’in izleyicisi Arthur Penty’ye atfedilir” (Slattery. ne Marx’›n s›n›f çat›flmas›n›n ne de Weber’in bürokrasinin demir kafesinin yarataca¤› tahakkümlerin gerçekleflmedi¤ini ima eden iyimser bir kavram oldu¤u ileri sürülmektedir (Horton. bütün toplumlar› dikkate almayan bir çerçevesi vard›r. Bu nedenle kavram›n ilk kullan›m› ile Bell’in kullan›m› ve popülerleflmesi. Bell’e göre iki büyük ideolojinin “harekete geçirme yetene¤ini kaybetmifl” olmas›n›n iki nedeni vard›r: Birincisi. s. 2007. 34).6 Bell’e göre on dokuzuncu yüzy›l›n büyük ideolojileri olan liberalizm ve sosyalizm güçlerini yitirmifltir.

“post-kapitalist toplum”. s. bilimsel ve teknik mesleklerin sanayi sonras› toplumun s›n›fsal yap›s›n› biçimlendirdi¤i gözlemlenmektedir. Ünite . Daniel Bell “post-endüstriyel toplum” (post-industrial society). bilim ve teknoloji gibi birkaç önemli bileflenini etkiler. Kleinberg ve Alain Touraine de Bell ile yak›n tarihlerde 1960’lar›n sonu. Baflka bir deyiflle “sanayi sonras› toplum” kavram› sosyolojide yayg›n bir flekilde karfl›laflt›¤›m›z disiplinin ortak kullan›m›na sunulmufl kamusal-ortak bir kavram olarak de¤erlendirilmektedir. teknolojik alanda bilim destekli sanayi merkezi önem kazanmakta. s. Zbigniew Brzezinski “teknokratik ça¤” (teknokratik ça¤). çal›flma dünyas›. Ralf Dahrendorf “hizmet-s›n›fl› toplum” (the service class society) veya “kapitalizm sonras› toplum” (post-kapitalist toplum). a¤›rl›kl› olarak imalat sanayinden hizmet sektörüne kaymakta. s. ekonomide ve toplumsal yap›da görülmektedir. ama bu kavram ço¤unlukla Bell’in formüle etti¤i flekliyle tart›fl›ld›¤› için onunla özdeflleflmifltir. endüstri toplumuna oradan da post-endüstriyel topluma geçifl oldu¤unu düflünen Bell’in temel ilgisi ise post-endüstriyel toplumdur ve post-endüstriyel toplumu analiz edebilmek için onu toplumsal yap›. siyaset ve kültür olmak üzere üç temel alana böler (Ritzer. Paul Holmes “kiflisel hizmet toplumu” (the personal service society). 1995. 233). Bu kavram› kullanan ilk kifli olmasa da. Daniel Bell belki de en çok “sanayi sonras› toplum” kavram›n›n sahibi olan bir kuramc› olarak bilinmektedir. Endüstriyel toplumun gelifli öncelikle toplumsal yap›y› ve onun ekonomi. s. George Lichtheim “burjuva-sonras› toplum” (post-bourgeois society). Herman Kahn “ekonomi-sonras› toplum” (post-economic society). Bell modern toplumun oluflumundan önce varolan sanayi öncesi toplumdan ve sanayi toplumu olarak bildi¤imiz. Waters’a göre sanayi sonras› toplum kavram› t›pk› Weber’in “karizma” kavramsallaflt›rmas› gibi Daniel Bell’e at›fta bulunulmadan yayg›n bir flekilde kullan›lmaya bafllanm›flt›r. art›k beyaz yakal› ifllerin ve iflçilerin ald›¤› ve bu profesyonel. “enformasyon toplumu”. 107). Sanayi toplumunda egemen olan mavi yakal› ifl alanlar›n›n yerini. “sanayi sonras› toplum”. “post-fordist toplum”. kavram› ele al›fl biçimiyle en çok tart›flma yaratan isim olarak de¤erlendirilmektedir. 1996. 233). s. Peter Drucker “bilgi toplumu” (knowledge society). “bilgi toplumu”. “post-burjuva toplumu”. Murray Bookchin “k›tl›k-sonras› toplum” (post-scarcity society).Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 7 Sanayi-sonras› (postendüstriyel) toplum kavram›n› ilk kullanan Daniel Bell de¤ildir. “sanayi ötesi toplum”. sosyolojinin ilk u¤rafl alan› olan toplum biçiminden farkl› bir toplumsal aflamaya geçildi¤ini öne sürdü¤ü sanayi sonras› toplumun çok farkl› özelliklere sahip oldu¤unu öne sürmektedir. 1970’lerin bafl›nda “sanayi sonras› toplum” kavram›n› farkl› ba¤- . Ritzer (2003.1. 180). 20). 2003. Endüstri öncesi toplumdan. Ekonomi. 2005. Thomas Kuhn. 2003. “teknolojik toplum” fleklinde benzer toplum özelliklerinin vurguland›¤› ancak farkl› kuramlar›n ve kuramc›lar›n yaklafl›mlar› çerçevesinde farkl›l›klar gösterebilen kavramlaflt›rmalar bulunmaktad›r. Bu yayg›n kullan›m›n kendisi bile kavramsallaflt›rman›n ne denli etkili oldu¤unu göstermektedir (Waters. Bell’in ça¤dafllar› olarak say›labilecek isimler. Masuda “enformasyon toplumu” (enformasyon toplumu) ve Manuel Castells “network toplumu” (network society) (Bozkurt. ancak toplumsal yap›daki bu de¤iflimler siyasal sistem ve kültür üzerinde de önemli etkilere sahiptir (Ritzer. Veysel Bozkurt bu kavramlaflt›rmalar› flu flekilde s›ralam›flt›r: Amittai Etzioni “modernlik-sonras› ça¤” (postmodern era). 233) Bell’in sanayi sonras› toplumla ilgili olarak öne sürdükleri hem endüstri hem de endüstri öncesi toplumlar› kapsayan çok genifl bir toplumsal de¤iflme süreciyle iliflkilendirildi¤ine dikkat çeker. Kenneth Boulding “uygarl›k-sonras› toplum” (post-civilized society). Watson. toplumsal yap›da ise yeni teknik elitlerin yükselifli ile birlikte yeni bir toplumsal tabakalaflma prensibi görülmektedir (Bell: 1974’ten akt. Sanayi sonras› toplumun en temel karakteristik özellikleri teknolojide. s. Literatürde “post endüstriyel toplum”.

Sanayi sonras› toplum kavram›. bilginin. 1996. Daniel Bell “bilgi toplumu” (knowledge society) kavram›n› ilk kez Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli-The Coming of Post Industrial Society (1973) adl› çal›flmas›nda kullanm›flt›r. 1997) adl› kitab›na baflvurabilirsiniz. s. araflt›rma ve gelifltirme faaliyetlerinin kurumsallaflma arac›l›¤›yla flirketleflmesi. post-endüstriyel toplum on dokuzuncu yüzy›l›n kapitalist toplumu ve yirminci yüzy›l›n sanayi toplumuyla karfl› karfl›ya konuyordu: Post-endüstriyel topS O R U lum. Ayr›ca “bilgi toplumu”nun geliflimi Bell’e göre dünyan›n o güne kadar tan›k olmad›¤› ölçüde yüksek ö¤renimin demokratiklefltirilmesini de içermektedir (Waters. 108) olarak bir araya getirmektedir. s. “bilim ve teknoloji aras›nda de¤iflen iliflki. s›n›fsal ç›karlar›n ve s›n›fsal çat›flman›n “eksen ilkeler” olarak merkezi önemlerini kaybetti¤i bir toplumsal formasyonu oluflturmaktayd›. Sanayi sonras› toplum düflüncesine sahip di¤er S‹ZDE kuramlardaSIRA oldu¤u üzere. sanayi sonras› toplumda teknoloji alan›nda radikal bir biçimde yeni birtak›m fleylerin ortaya ç›kt›¤›n› ileri sürmektedir. teknolojinin de¤iflimdeki itici gücü ve en önemli bilgi türü olarak teoriyi. yeni bir yönetici elitin ortaya ç›kt›¤› bir toplumdur. hizmet endüstrisinin. toplumsal yap›n›n de¤iflimini aç›klamak üzere tamamen yeni gelifltirilen ‹NTERNET ve ilgi çekici bir sosyolojik aç›klama (Waters. 1998. Baflka bir ifadeyle. Bell’in bu kavram› o dönemde profesyonel mesleklerin ço¤almas›. araflt›rma ve gelifltirme çal›flmaAMAÇLARIMIZ lar›na daha fazla kaynak ayr›lmas›n›” varsaymaktad›r (Swingewood. 1996. Bell. Swingewood’a göre “1950’li y›llarda Daniel Bell. Yukar›daki farkl› topluca ele al›nd›¤›. Kapitalist ve sanayi toplumunun toplumsal yap›s›. 152). s. s. bir elefltiK ‹ T yaklafl›mlar›n A P rel de¤erlendirme için ‹lker Belek’in “Postkapitalist Paradigmalar” (Sorun Yay›nlar›. Lipset. s. yüksek teknoloji gerektiren ifllerin artmas› ve e¤itimli. Bell’in sanayi sonras› toplum tasavvuru da en genel anlamda “kol eme¤i gerilerken. ifl organizasyonunun normal bir parças› gibi geliflmekte olan ekonomik yap›ya eklemlenmesi olarak tarif etmektedir” (Bell: 1976a’dan akt. Nitekim Bell’e göre sanayi sonras› toplum. S. 1996. profesyonel gruplar›n h›zla büyümesini ve yüksek e¤itime. gücün kayna¤› olarak mülkiyetin yerini ald›¤› bir toplumdur. ‹stanbul. hizmet sektörünün imalat sektöründen ön plana geçti¤i. 2006. özellikle de teorik bilginin. 107). Raymond Aron ve Ralf Dahrendorf gibi bir grup önde gelen sosyolog. ifllevselcili¤in statik. Toplumsal yap›n›n dönüflmesi temel DÜfiÜNEL‹M al›narak. özel mülkiyetin. 1998. . Daniel Bell sanayi sonras› toplum ya da post-endüstriyel toplum kavram›yla yak›ndan iliflkili olan “bilgi toplumu” kavram›n› ilk kez kullanan kuramc›lardan birisidir. s. bilgi post-endüstriyel toplumda gücün temel kayna¤›n› oluflturur. TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON Post-endüstriyel toplum. “Bilgi toplumu”nu. 1996. post-endüstriyel toplum “teorik bilgi” ekseninde düzenleniyordu” (Swingewood. tarihsel olmayan yarg›lar› ile Marksizmin eskimifl ideolojik tarihsicili¤ine karfl› ç›km›fllard›.8 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ lamlarda kullanm›fl olsalar da bu sosyologlar›n pek az› Bell’in “sanayi sonras› toplum” düflüncesine göndermede bulunmufltur (Waters. 117). 116). s. 372). büyük ölçüde. teknolojik elitlerin yükselen gücüne dikkat çekmek için kullanm›flt›r (Bruce ve Yearly. Waters. iflgücünün hizmet sektörüne devinimi. bilim ve teknolojinin ‹NTERNET merkezi bir öneme sahip oldu¤u. 371). bir post-endüstriyalizm” kavraSIRA S‹ZDE m› ortaya atarak. daha çok ekonomi-politik. özel mülkiyet ekseninD‹KKAT de örgütlenirken.M. yeni bir yönetici elit. beyaz yakal› ifllerin.

Öte yandan en temel toplumsal sorun ise tabakalaflma sistemindedir (Waters. 1976b. Sanayi toplumunda geliflmifl makinelerle ve karmafl›k örgütsel ve yönetsel süreçlerle bir u¤rafl veya mücadele söz konusudur. Ayr›ca sanayi öncesi toplumlarda toplumsal iliflkilerde hiyerarflik bir görünüm olsa da toplumun sanayi toplumundaki gibi s›n›fsal bir karakteri bulunmamaktad›r. verimlilik ve kâr bu toplumun en çarp›c› özelli¤idir. do¤al çevrenin teknik çevreye dönüflümü için enerji harcayan bir toplumdur. Cinsiyete dayal› ifl bölümünün oldu¤u bu toplum tipinde ekonomik etkinliklerde birincil sektör meslekleri ve endüstrileri (avc›l›k. 109).Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 9 SANAY‹ SONRASI TOPLUM KURAMI Sanayi Öncesi Toplum. maden ç›karma. 109). yerine geçen bir toplum de¤ilse. Sanayi toplumunda çok önemli bir yer tutan enerji üretimi ve kullan›m›. yerine geçen bir toplum de¤ildir (Bell. sanayi sonras› toplum da sanayi toplumunun yerini alan. 1996. de¤iflim bu özelliklerin say›sal oranlar› ile ilgilidir. ‹ktisadi etkinlik görenek ve geleneklere göre yürütülür. oradan da sanayi sonras› topluma geçiflle ilgili bir toplumsal de¤iflme kuram›d›r. Ekonomik etkinlik imalat sanayine ve maddi mallar›n ifllenmesi sürecine odaklanm›flt›r. yar›-vas›fl› fabrika iflçisi ve mühendisliktir. imalat sektörü. sanayi toplumuna. Sanayi öncesi toplumlarda teknoloji kullan›m› son derece s›n›rl› düzeydedir. Tar›msal üretimde kullan›lmak üzere basit alet yap›m› ve kullan›m› söz konusudur. bal›k tutma. ormanc›l›k) hâkimdir. örgütlü emek karakterize etmektedir. Ekonominin ve ilerlemenin tafl›y›c›s›. çiftçilik. Önemli meslekler ikincil sektör meslekleri olan. Sanayi sonras› toplumun aksine sanayi toplumu insan-makine iliflkilerini merkeze alan. toplumun geliflme aflamalar›n› saptayacak yasalar›n önceden belirlenmifl olmad›¤›n›. Bell’in sanayi sonras› toplum kuram› sanayi öncesi toplumdan. makine teknolojisi. Sanayi toplumundaki bafll›ca ekonomik sorun imalat sanayi giriflimlerini kurmak için yeterli sermayenin harekete geçirilememesidir. topra¤›n ve kaynaklar›n arz›nda önemli k›s›tlamalarla karfl› karfl›ya kal›n›r. Marksizmdeki toplumsal de¤iflmenin kanunu anlay›fl›n›n art›k geçerli olmad›¤›n›. Sanayi toplumunu fabrikalar. Sosyolojide yayg›n olarak kabul edilen flekliyle sanayi öncesi toplum avc›-toplay›c› toplum ve tar›m toplumu olarak ayr›flt›r›larak tan›mlanmaktad›r. Ancak burada flu noktay› ihmal etmemek gerekir: Nas›l sanayi toplumu sanayi öncesi toplumun yerini alan. yiyecek arama. Ayr›ca fabrikalarda çal›flan mavi yakal› sanayi iflçileri. Her bir topluma atfedilen özellikler varl›klar›n› sürdürmeye devam ederler. makine teknolojisi ile rasyonel bir flekilde birlefltirildi¤inde ortaya ç›kan üretim art›fl›. Bu yap› el eme¤ini ve ço¤unlukla göreli olarak çok say›da eviçi hizmetçi kullan›m›n› kapsamaktad›r (Waters. s. Ekonomik etkinli¤in seviyesi mevsimlere ve talepteki küresel dalgalanmalara göre de¤ifliklik göstermektedir. Sanayi öncesi toplumda genel olarak do¤adan kaynaklar› dönüfltürmeye dayal› bir u¤rafl ve mücadele söz konusudur. 47). Toplumsal yaflam›n birimi ise genifl hane yap›s›d›r. Bell. Örne¤in bugün sanayileflme öncesi toplumla özdefllefltirilen tar›msal üretim bütünüyle yok olmufl de¤ildir. s. Sanayi Toplumu ve Sanayi Sonras› Toplum Daha önce de belirtildi¤i gibi.1. toplumlar›n sermaye birikimine göre planlamas›n›n art›k sorgulanma- . Ünite . s. 1996. Ancak tar›msal üretimde istihdam edilen insan oran› di¤er sektörlerle karfl›laflt›r›ld›¤›nda son derece düflmüfltür. bu iflçilerin örgütlü yap›s› sanayi toplumunun önemli bileflenlerindendir. bu anlamda üretim art›fl› ile gerçeklefltirilen kârd›r.

Sanayi sonras› toplum üç sektörden endüstriler bar›nd›r›r: ulaflt›rma ve hizmetlerin oldu¤u üçüncül endüstriler. Sanayi sonras› toplumda ise Bell’e göre. Bu durumda Bell’e göre üç önemli sosyolojik sorun ortaya ç›kmaktad›r. Sanayi toplumunda yayg›n bir biçimde varolan mal üretiminden hizmet üretiminin yayg›n hale gelmesi en çarp›c› unsurlardan biridir. Bunlar›n içinde sonuncusu belirleyicidir çünkü kilit noktadaki meslekler merkezde bilim adamlar› olmak üzere. s. ya bafllad›¤›n›. hizmet sektörünün yani sa¤l›k. 27) toplam üretim içinde daha büyük bir paya sahiptir. s. uzman kiflilerdir. ticaret. Uluslar›n gücü bilimsel kapasitelerine ba¤l›d›r. bilgisayar teknolojilerine dayal› sektörlerin geliflti¤i. Di¤er iki toplum tipinin aksine sanayi sonras› toplum makine teknolojisinin yan› s›ra enformasyona dayal› “entellektüel teknoloji”nin yükseldi¤i bir toplumdur. 1976.109). Bu yeni toplum yap›s›n› karakterize eden en önemli unsurlardan biri art›k imalat sanayi üretiminin bafll›ca üretim olmamas›d›r. finans ve sermaye de¤ifliminin oldu¤u dördüncül endüstriler. s. Sanayi toplumlar›nda yar› vas›fl› iflçilerin. Bu toplum tipinde baz› insanlar di¤erlerine hizmet sa¤lamaktad›rlar ve bu hizmeti sa¤layanlar genel olarak di¤erlerinden çok daha bilgili. Bu süreç bafll› bafl›na ekonomik yap›daki dönüflümü göstermektedir. onar›m hizmetleri ve genel devlet ifllerini kapsayan hizmet sektörü (Bell. 1967. yeni toplumun tabakalaflma sistemi kaç›n›lmaz olarak profesyonel ve teknik s›n›flar›n hakimiyetini vurgulayacakt›r. gayrimenkul. Bu nedenle sanayi sonras› toplumda bilime verilen devlet desteklerinin türleri ve do¤as›. bireysel profesyonel hizmetler ile al›m sat›m. toplam üretim içindeki oranlar›n›n artt›¤› gözlenmektedir. e¤itim. üniversitelerin ve araflt›rma enstitülerinin organizasyonlar› da önemli bir sorundur. Sanayi sonras› toplumda belirginleflen ikinci önemli de¤iflim toplumsal s›n›flarda gözlenen farkl›laflmad›r.10 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Post-endüstriyel toplumda tar›m ve sanayi sektörleri gerilemifl. sa¤l›k. 234). o halde gelecekteki toplumda iflçi s›n›f›n›n rolü ne olacakt›r? ‹kincisi. profesyonel ve teknik olanlard›r. di¤er bir ifa- .108-109). Sektörel olarak tar›m ve sanayinin toplam üretim içinde ald›klar› paylar düflerken. “bilimsel ve teknolojik devrim iflçi s›n›f› taraf›ndan yap›lamayaca¤›na göre. 1976. Bu da genel olarak onlara büyük avantajlar sa¤lamaktad›r (Ritzer. araflt›rma. yeni toplumun tamamen uyum içinde bir toplum olmayaca¤›n›. 109-110). 1996. ve üçüncüsü de gelecekteki toplumda bilimsel ustal›¤›n üretilmesi ve sürdürülmesi yüksek düzeyde e¤itim görmüfl bir araflt›rma elitinin ve onlar› destekleyecek genifl bir teknik kadronun varl›¤›n› gerektirecektir” (Bell. Bütün bunlar Bell’e göre yeni bir potansiyel hakim s›n›f›n göstergeleridir. eskisi gibi s›n›f ve iktidar çerçevesinde olmasa da de¤iflimle ve bilimle ilgili olarak özellikle ilerlemeci ve muhafazakâr tutumlar aras›nda yeni çat›flmalara ve mücadelelere sahne olaca¤›n› belirtir (Bell. Ayr›ca bilimsel kurulufllar›n. finans. 1976. ‹malat sanayinin yerine ticaret. sigortac›l›k. ‹lk olarak. temel mesele (u¤rafl) öteki insanlard›r. s. bilim kurullar› taraf›ndan iflin örgütleniflinin sosyolojik sorunlar›n›n hepsi merkezi siyasal sorunlar olarak ortaya ç›kmaktad›r (Waters. s.110-111). Önceki toplumlarla karfl›laflt›r›ld›¤›nda sanayi sonras› toplumun en önemli ve ilk özelliklerinden biri üretim biçiminin farkl›laflmas›d›r. Bell. bilimin siyasallaflmas›. emlak gibi hizmet sektöründeki mesleklerde çal›flanlar artm›flt›r. sigorta. e¤itim. bu alanda çal›flanlar azalm›fl ve ticaret. enformasyonun üretimi en baflat sorun oldu¤u için bilim en önemli enformasyon kayna¤›d›r. Sanayi sonras› toplumda. yeni toplumda yarat›lacak olan yeni bilimsel ve teknik elit ile kendi ayr›cal›klar›n› korumaya çal›flan eski elitler aras›nda bir toplumsal farkl›laflma problemi yaflanaca¤›n›. ayr›ca bilimin emek de dahil olmak üzere di¤er etkinlik biçimlerinden farkl› oldu¤unu ve bu nedenle de endüstriye dayal› bir toplumla bilime dayal› bir toplumun birbirinden çok farkl› özelliklere sahip olaca¤›n› belirtir (Bell. finans. kamu yönetimi ve boflzaman faaliyetlerinin oldu¤u beflincil endüstriler. s. 2003.

25). bankac›l›k. 1967. ama bu kefliflerin alt›nda yatan genel ilkelerle ilgilenmeyen düflünürler taraf›ndan yap›ld›¤›n› belirtmekdir. 29). 46). postendüstriyel toplumda finans.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 11 deyle mavi yakal› iflçilerin oran› fazlayken sanayi sonras› toplumda e¤itim. yüzy›llarda büyük kefliflerin ve bu kefliflere dayal› endüstrilerin. e¤itim. 1967. 16). ve 20. 1967. telgraf. bu icatlar›n alt›nda yatan ilkelerin ve temel özelliklerin keflfedilmesinden sonra yeni pratik uygulamalar›n. büro ifllerinin art›fl›yla beyaz yakal› iflçilerin say›s› h›zla artm›flt›r (Bozkurt. Sanayi sonras› toplumda dikkat çeken en önemli özelliklerden bir di¤eri bilginin kazand›¤› önemdir. Özetle. sanayi-sonras› toplum yeni teknik seçkinler yaratarak toplumun s›n›f yap›s›n› yeniden biçimlendirmektedir (Bell. Sanayi sonras› toplumda insanlar›n nerede çal›flt›klar›ndan ziyade ne tür ifller yapt›klar› mesleki iflbölümü aç›s›ndan önemli de¤ifliklikleri beraberinde getirmifltir. 1967. bilim ve teknoloji aras›ndaki de¤iflen iliflkiyi yeniliklere bakarak görebilece¤imizi belirtir. Bell. yönetici. . Bell. ekonomik büyümeyi hedeflemekte. ancak y›llar sonra gerçeklefltirildi¤ini öne sürmektedir. Sanayi sonras› toplumda belirleyici olan teorik bilginin merkezi önem kazanmas›d›r. Önce ilkelerin keflfedildi¤i. sanayi sonras› toplumda bilginin karakterinde bir de¤iflim yaflanm›flt›r (Bell. s. farkl› sek- Post-endüstriyel toplumda teorik bilgi ampirizmden daha önemli ve öncelikli olmufltur. Çelik. büro iflleri gibi ifllerde çal›flan vas›fl› beyaz yakal›lar›n say›s›n›n artt›¤›n› belirtmektedir. 1976a. Bell bilgiyi sanayi toplumunun sinir uçlar›na yerlefltirir. büro ve sat›fl eleman›) say›s› mavi yakal› çal›flanlar› (zanaatkâr. telefon gibi pratik icatlardan örnekler vermekte. pratik uygulamalar›n daha sonra yap›ld›¤› döneme ise kimyasal olarak üretilmifl olan sentetikleri göstermektedir. yar› vas›fl› çal›flanlar ve iflçiler) geçmifltir (Bell. s. Her toplumda bilginin önemi yads›namaz zira iktidar›n temeli olarak bilginin mülkiyetinde ya da siyasal konumunda de¤il. s. teori ve empirizm aras›ndaki iliflkinin de¤iflti¤ini ekonomilerin yönetiminde de görebilece¤imizi belirtir. 1976b. s. 2005. Bugün her toplum teknolojik yenilik (innovasyon) ve büyüme içinde yaflamaktad›r. Bu önem kazanma ya da öne ç›kma teorik bilginin birikiminin ve da¤›l›m›n›n sadece son y›llarda yenilik ve de¤iflimin yol gösterici gücü haline gelifliyle ilgilidir (Bell. Ünite . yetenekli. s. 28). elektrik. Bell’e göre hükümetler art›k do¤rudan parasal veya mali politikalar gelifltirmekte. Resim 1. 28). 29). 19. s.2 Daniel Bell. teorik bilgi her toplumun teknolojik yeniliklerinin temeli haline gelmifltir (Bell. büyük ölçüde deneme yan›lma yoluyla. Bu sentetiklerin önce teorik bilgisi elde edilmifl. idare. s.1. Teorinin amprizme karfl› önceli¤i esas hale gelmifltir. Bell’in sanayi sonras› toplum argüman›n› gelifltirdi¤i 1950’li y›llar›n ortalar›ndan itibaren rakamlara göre Amerikan toplumunda beyaz yakal› çal›flanlar›n (profesyonel. makromoleküllerin özellikleri hakk›nda elde edilen teorik bilgiye dayan›larak yeni malzemelerin üretilmesi “planlanm›fl” ve Birinci Dünya Savafl› s›ras›nda Almanya’n›n savaflta önemli bir güç kazanmas›n› sa¤lam›flt›r (Bell. idare.

ve en büyük güç de. kodland›¤› mekân olarak üniversiteyi. Gerçekten günümüzde üniversiteler tüm dünyada sanayileflme düzeyleri ne olursa olsun. teknisyen ya da entelektüel olaca¤›D‹KKAT n› söylemek de¤ildir. 30). en büyük ödüller bu alandad›r. Bell’in öngörüsüne göre nas›l ki sanayi toplumunda ticari iflletmeler en önemli kurumlarsa. 30). s. 1967. 1967. 1967. Temel kaynak Temel kurum Temel karar vericiler Gücün temeli Politikan›n rolü Endüstriyel Makineler fiirketler Tüccarlar Mülkiyet Laissez-faire (B›rak›n›z yaps›nlar. 30). s. 1967.yeni ça¤›n öncelikli kurumlar›n›n entelektüel kurumlar olaca¤›n› söylemek. mühendis. insanlar›n ço¤unun bilim insan›. s.1 Endüstriyel ve PostEndüstriyel Toplumun Karfl›laflt›r›lmas› Kaynak: Kivisto. 29). 30). toplumlar›n gerek teorik gerekse pratik kullan›m alanlar›na yönelik bilgi olsun Bell’in öngörüsünü do¤rular nitelikte merkezi öneme sahip olmufllard›r. sosyal bilimlerde de birçok alanda bilgisayar tabanl› ekonomik sistemlerin modellemeleri. b›rak›n›z geçsinler) Post Endüstriyel Bilgi Üniversite Profesyonel/uzman Bilgi/beceri Devlet/Anonim ortakl›k Tablo 1.. bu sayede gelecekte hayatlar›m›z› etkileyecek konular› seçip kontrol edebilece¤imiz “alternatif gelecekler” çizebilece¤imizi düflünmektedir (Bell. 56 SIRA S‹ZDE 2 Sanayi toplumu sanayi sonras› toplumu karfl›laflt›r›n›z. önümüzdeki yüzy›l içinde üniversiteler teknolojik yeniliklerin ve bilginin yeni kaynaklar› olarak sanayi sonras› toplumun merkezi kurumlar› olacakt›r (Bell.. Bell’e göre: S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ “. 1967. Üniversitelerin toplumlar›n bilgi üretiminde. Bütün bunlar›n yan›nda herhangi bir karfl›l›k beklemeden teorik bilginin araflt›r›ld›¤›. bilginin sanayinin hizmetinde kullan›lmas› yönünde çok önemli katk›lar› olmufltur. sosyal davran›fllar. karar verme problemleri gibi çok çeflitli konular›n simülasyonlar›n›n yap›labildi¤ini ve sosyal bilimler alan›nda ilk defa büyük ölçekli “kontrollü deneyler” yapma olana¤›na kavufltu¤umuzu vurgulamakta. törler aras›nda denge kurmakta. Sadece teknolojik yenilikler anlam›nda de¤il. s. 30). s. Toplumun temel de¤erleri ifl SIRA S‹ZDE kurumlar›na odaklanm›flt›r. bilinçli politikalarla ekonominin yönünü flekillendirmeye çal›flmaktad›rlar. ifl topluluklar›n›n elindedir” (Bell. 1967. s. Hükümetlerin ekonomi konular›na bu flekilde müdahale edebilmelerini mümkün k›lan. s.12 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Bell. teknisyenler ve entellektüeller olacakt›r (Bell. her ne kadar günümüzde güç bir dereceye kadar fabrikadaki sendikayla paylafl›lAMAÇLARIMIZ sa ve politik düzen arac›l›¤›yla toplum taraf›ndan düzenlense de. Ça¤dafl toplumda da insanlar›n ço¤u ifladam› de¤ildir. test edildi¤i. SIRAile S‹ZDE Bell’in öngörüsüne göre yeni ça¤›n temel kurumlar› düflünsel (düflünce kuruDÜfiÜNEL‹M lufllar›) olacak ve önemli insanlar› da bilimadamlar›. toplumsal davran›fllar›n ve karar alma süreçlerinin kontrollü deneylemeleri yap›labilir hale gelmifltir. 2008. giderek daha karmafl›k hale gelen bilgisayar temelli simülasyon prosedürleri sayesinde ekonomik sistemler. teknolojinin sosyal bilimlerde kullan›lmas› sayesinde gelecekte hayatlar›m›z› etkileyecek konular› seçip kontrol edebilece¤imiz alternatif gelecekler çizebilece¤imizi düflünmektedir. sanayi sonras› toplumun en temel kurumu olarak belirmektedir (Bell. ekonomik teoride hükümetlerin bunlar› yapmalar›na izin veren yeni yasalar›n gelifltirilmifl olmas›d›r (Bell. Bell. K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . ama yine de bunun bir “ifl medeniyeti” oldu¤u söylenebilir. mühendisler.

bunun da önceli¤in ifl oldu¤unu gösterdi¤ini belirtir. Araflt›rma Rekreasyon. BOYUTLAR Üretim flekli Ekonomik sektör ENDÜSTR‹ ÖNCES‹ Do¤al maddelerin ifllenmesi Birinci Tar›m. 1967. s›nama yan›lma Geçmifle yönelik Do¤aya karfl› oyun Gelenekçilik Yarat›lan. Finans Sa¤l›k. 2007. s. kompüter. 30). el iflçisi Sa¤duyu. • ‹deolojik aç›dan . Bozkurt. insanlar›n gündelik yaflamlar›n› etkileyen istihdam. Bell post-endüstriyel toplum tipinin özelliklerini flöyle s›ralamaktad›r: • Endüstriyel aç›dan . fayda-maliyet analizlerinin yap›laca¤›. ancak hükümetlerin bu kararlar› araflt›rma ve gelifltirmeye yapt›¤› yat›r›mlara dayal› olarak verece¤i.1 Kaynak: Bell.mavi yakal› endüstriyel mesleklerden beyaz yakal› profesyonel ve teknik konumlara. kömür Mali kapital Makine teknolojisi Mühendis. rüzgar. Bal›kç›l›k‹kinci Petrol&gaz ENDÜSTR‹ Fabrika Mal üretimi Dayan›kl›l›k Dayan›ks›z A¤›r sanayi ENDÜSTR‹ SONRASI ‹flleme ve yen. ekonominin dengesine ve büyümesine iliflkin hayati kararlar›n yine hükümet taraf›ndan verilece¤i. enerji. sonra hükümetlerin verdi¤ini. fabrikalar›n yeri. mesleki hareketlilik gibi konularda kararlar› önce ifladamlar›n›n. yeni ürün yat›r›mlar›. Bu aç›dan yeni toplumun bask›n kurumlar›n›n entelektüel kurumlar olmas› da “üretim ve ifl ile ilgili kararlar›n toplumdaki di¤er güçlerden” do¤acak ya da bu güçlere ba¤l› olacak olmas›. su. veri sistemler Bilgi Entelektüel teknoloji Bilim adam› & profesyonel meslekler Soyut teori modelleri &simülasyonlar&sistem analizleri Gelece¤e yönelik Kifliler aras›nda oyun Teorik bilginin kodifikasyonu Dönüfltürülen kaynak Stratejik kaynak Teknoloji Temel nitelik Metodoloji Zaman perspektifi Dizayn Eksen ilke Do¤al güç. toplum aç›s›ndan önemli bir hedef haline gelecek. Madencilik. önemli kararlarda etkili olacak bir bilgi s›n›f›n›n merkezi oldu¤u. ya¤.1. yar› vas›fl› Ampirizm&Deneyim fiu andaki tecrübelere yönelik Fabrikalaflm›fl do¤aya karfl› oyun Ekonomik büyüme . iflçi s›n›f› a¤›rl›kl› bir toplumdan daha da orta s›n›f bir topluma geçifl. profesyonel ve teknik mesleklerin hakim oldu¤u.politikac›lar ve ifladamlar›ndan oluflan geleneksel güç yap›s›na meydan okuyabilecek yeni bir bilgi s›n›f›n›n yarat›lmas›. s.ilerlemenin ve politika-oluflturman›n as›l kayna¤› olarak teorik bilginin merkezi konumu. • Mesleki aç›dan . Tablo 2. Ünite . s. vergilerin da¤›t›lmas›. Bu çerçevede de e¤itim kurumlar›n›n ve entelektüel kurumlar›n yayg›nlaflmas› ve yetenekli kiflileri kendi bünyelerinde bar›nd›rmas›. 1976a. yani kararlar›n çok daha teknik bir nitelik kazanaca¤› anlam›na gelmektedir.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 13 Bell. hizmetler Üçüncü Transport Yararl›l›k Bell’e göre post-endüstriyel toplum hizmet ekonomisine dayal›. kaba insan ve hayvan Hammadde El sanatlar› Artizan. çiftçi. • Kültürel aç›dan . 2005.teknolojinin kontrolü ve teknolojik de¤erlendirmeye dayal› bir ‘gelecek yönelimi’ (Slattery. etkililik-maliyet analizlerinin. • Politik aç›dan . elektrik.mal üretiminden hizmet ekonomisine geçifl. s. kültürün ve ideolojinin teorik bilgiye ve teknolojiye dayal› oldu¤u bir toplumdur. ifl. 46 Dördüncü Ticaret. E¤itim ‹dare Enformasyon. 94’ten akt. gaz. 462). bu kurumlar sosyal prestij ve sosyal statü kayna¤› olacakt›r (Bell.

yeni teknolojinin. Bell’e göre toplumsal yap›. Dahas› toplumsal yap›da iki boyut ay›rt edilebilir: sosyo-ekonomik ve (ekonomik mülkiyet örüntüleri) ve sosyo-teknik. yani postendüstriyalizmin as›l etkisinin toplumsal yap› SIRA S‹ZDE üzerinde oldu¤unu. kurumsal özelliklerin günümüzde içinde yaflad›¤›m›z toplumsall›¤› aç›klamada güçlü oldu¤unu görebilmekteyiz. s. endüstriyel laboratuvarlar ve üniversitelerin üstlenece¤ini ifade etmektedir (Bell. 108). Özetle sanayi toplumunun egemen figürleri giriflimciler. 27). Bu aç›dan post-endüstriyalizmin politika ve kültür alan›n› ancak dolayl› olarak etkileAMAÇLARIMIZ yece¤ini savunur (Bell. ifladamlar›. bunlardan yaln›zca ikincisinde sanayi sonras› toplum özellikleri oluflabilir (Waters. araflt›rma flirketleri. hatta Bell genel olarak da DÜfiÜNEL‹M “toplumlar›n organik oldu¤una ya da tek bir sistem olarak analiz edilebilecek derecede bütünleflmifl olduklar›na” inanmaz (Bell. s. Yeni toplumun egemen kurumlar› entellektüel kurumlar› olacakt›r. toplumsal örgütlenmenin yeni eksensel ilkesini tan›mlayan S‹ZDE ve giderek SIRA daha post-endütriyel hale gelen toplumlar›n karfl›laflt›klar› temel problemleri betimleyen bir kavram oldu¤unu vurgular. birinin giderek kurum-d›fl›laflt›¤›n› ve mevcut ahlak normlar›na uymaz hale geldi¤ini. flimdi “eski endüstriyel düzen”in (Bell. yeni bir toplumsal oluflumun.114). Bell analizi boyunca toplumsal yap› olarak tan›mlad›¤› tekno-ekonomik alan›n post-endüstriyel olabilece¤ini iddia eder. s. 27) de¤iflmekte oldu¤unu. Bell. yeni figürler bilimadamlar›. 1967. Di¤er bir deyiflle. 1976. karar alma mekanizmalar›nda yaflanan de¤iflimleri ve sonuçlar›n› aç›klamaktad›r. Ayr›ca yeni toplumda liderli¤i bugün bildi¤imiz anlamda ifladamlar› ve flirketler de¤il. matematikçiler. Eskiflehir. ekonomistler ve yeni bilgisayar teknolojisinin mühendisleridir (Bell.112). yüzy›l›n bafl›ndaki sanayileflmenin ortaya ç›kard›¤› yeni toplumsal formasyonun özelliklerini sanayi toplumu kavram›n› kullanarak aç›klayan ilk sosyologun Saint Simon oldu¤unu vurgulayan Bell. di¤erinin ise ifllevsel rayonelli¤e ve meritokrasiye yöneldi¤ini belirtir. Bell. toplumsal yap›daki de¤iflimi tan›mlama çabas›ndan do¤mufl bir kavramd›r (Bell. merkezde teorik bilginin yer ald›¤›. xcix). post-endüstriyel toplum Bell’e göre bir toplumsal sistem de¤ildir. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Daniel Bell sanayi sonras› toplum kavram›na iliflkin ilk toplu de¤erlendirmesini yapt›¤› iki makalesinde (1967) o günün toplumsal koflullar›nda toplumun üretim yap›s›nda. tekno-ekonomik (teknolojik ve SIRA S‹ZDE ekonomik) düzen anlam›na gelmektedir ve bu alandaki de¤iflimler zorunlu olarak politika ve kültür alan›ndaki de¤iflimlerle iliflkilendirilmek zorunda de¤ildir. s. 1967 y›l›nda yay›nlad›¤› makalede bu durumu flu flekilde ifade etmektedir: TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . 19. 1967. 27). 1976. s.114). Bu çerçevede post-endüstriyalizm D‹ KKAT kavram›.14 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Bell. 1996. s. ekonomik büyümenin ve toplumsal tabakalaflman›n bu teorik bilgi ekseni etraf›nda örgütlendi¤i bir yap›d›r (Bell. yönetim anlay›fl›nda. 1976. 1967. Saint SimonKile bilgilerinizi hat›rlamak için Klasik Sosyoloji Tarihi (Aç›kö¤retim Fa‹ ilgili T A P kültesi Yay›nlar›. Gerçekten de sanayi sonras› toplum özelliklerini vurgularken Bell’in 1960’lar›n sonlar›nda önem atfetti¤i birçok toplumsal. Bell. endüstriyel toplum ya da kapitalizm gibi post-endüstriyel toplumun da ancak kavramsal bir flema içinde anlaml› oldu¤unu. ‘Post-endüstriyel toplum’ kavram›. Bat› toplumunO R U da kültür veS toplumsal yap›n›n birbirinden ayr›ld›¤›n›. Toplumsal yap› bu anlamda siyasi rejimden ve kültürel biçimden-düzenlemeden ba¤›ms›z olarak post-endüstriyel olabilir. 1976. s. 2011) kitab›m›z›n “Sosyolojide ‹lk Dönem Geliflmeler” bafll›kl› ünitesinde Saint Simon ile ilgili sayfalar› yeniden okuyabilirsiniz. sanayi sonras› ‹NT ERNET toplum kavram›yla aç›klanabilece¤ini iddia etmektedir. endüstri yöneticileri iken. politik ve kültürel alan› ancak dolayl› olarak etkiledi¤ini belirtmektedir. post-endüstriyel toplum kavram›n›n toplumsal yap›daki de¤iflimi tan›mlama çabas›ndan do¤du¤unu. s.

s. riskleri. “eski” endüstriyel düzenin geçmekte oldu¤u ve asl›nda bir “yeni toplum”un oluflmakta oldu¤u aç›kl›k kazan›r. “yeni adamlar” bilim insanlar›. Asl›nda. verimli ve kazançl› teknikler ve üretim sistemleri. Bu durum ayn› zamanda bilginin çok farkl› durumlar için uygulanabilir soyut sembolik sistemler fleklinde kodlanmas›n› kapsamaktad›r (Bell’den akt. 1996. metamatikçiler. yüzy›l›n toplumuna iliflkin de¤erlendirmelerinin bir k›sm›n›n hâlâ geçerli oldu¤unu söyleyebiliriz. • Teknolojinin planlanmas›: Teorik bilginin geliflmesi teknolojik önkestirimde bulunmay› olanakl› hale getirmektedir. 1967. dinlence. e¤itim ve yönetim gibi hizmetlerde yer almaktad›r (Bell’den akt. Ünite . s. deney istasyonlar›nda ve üniversitelerde olacakt›r.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 15 “. gelifltirme faaliyetleri yürüttüklerini gözlemleyebilmekteyiz. s.. Sanayi sonras› toplumda flirketlerin. 1996. ancak ticaret. Waters. s. sanayi sonras› toplumda bilginin geleneksel veya uygulamal› de¤il. • Teorik bilginin önceli¤i: Sanayi sonras› toplumun tan›mlay›c› ekseni teorik bilginin üstünlü¤üdür.1. sanayi kurulufllar›n›n AR-GE (araflt›rma gelifltirme birimleri) birimlerinin birer araflt›rma laboratuvar› gibi ifllev gördü¤ünü. 110). 110). ideal tip benzeri bir kurgu ile sanayi sonras› toplumu 5 aç›dan de¤erlendirmektedir: • Hizmet ekonomisinin oluflumu: Teknolojinin geliflmesi ile birlikte toplumun ekonomik ve teknolojik yap›s› da de¤iflmektedir. üniversitelerin sanayi kurulufllar› ile iflbirli¤i içinde piyasaya yönelik ürün tasarlama. sanayi sonras› toplumda üniversite/yüksek ö¤renim gerektiren profesyonel ve teknik mesleklerin toplumda ço¤unlu¤u oluflturmasa da egemen olaca¤›n› ifade etmektedir. maliyetleri ve avantajlar› içerecek flekilde de¤iflimin planlanmas›d›r (Bell’den akt. bu liderlik araflt›rma flirketlerinde. Bu durum. Waters. 1996. E¤er son yüz y›l›n hakim figürleri giriflimci. bilgiye dayal› bir profesyonel s›n›f oldu¤unu ancak bilgi s›n›f›n›n endüstriyel bir s›n›f olmaktan çok bir statü grubuna daha yak›n bir oluflum oldu¤unu belirtse de sanayi sonras› toplumun en önemli s›n›f› olarak addetti¤i bilgi s›n›f›n› “s›n›f” olarak betimlemekte ›srar eder (Waters. 110). ulafl›m. ifladam› ve endüstriyel yönetici ise. Bu çerçevede bilimadamlar› ve mühendisler birlikte “bilgi s›n›f›”n› oluflturacaklar ve varl›kl› burjuvazi ile yer de¤ifltireceklerdir (Bell’den akt. Bell “bilgi s›n›f›”n›n temelde mülkiyete de¤il. yüzy›l›n ortalar›nda 21. . Dolay›s›yla Bell’in 20. 1996.27). yeni toplumun yap›s›n›n iskeleti flimdiden görünmektedir” (Bell. sa¤l›k. Bell’e göre yeni toplumun liderli¤ini üniversiteler üstlenecektir. yenilikler (inovasyon) ve yeni toplumsal iliflkilerin siyasal yönetimi için temel oluflturmaya bafllam›flt›r. ileriye do¤ru de¤erlendirmelerin. Sanayi sonras› toplumun ilk ve en önemli özelli¤i iflgücünün ço¤unlu¤unun art›k tar›m ya da imalat sanayi ile ilgisinin azalmas›d›r. ekonomistler ve yeni bilgisayar teknolojisinin mühendisleridir. araflt›rma.. daha az etkin ve kârl› olanlar›n yerini almaktad›r. Weber’in bürokratik yönetici s›n›f›na dair ideal tipin boyutlar›nda kulland›¤› metodolojiye öykünerek.Saint-Simon’un yönteminden ziyade ruhu ile düflünecek olursak. Waters. finans. Waters’a göre Daniel Bell. Waters. toplumsal kontrol. teorik karakterde oldu¤unu vurgulamaktad›r. Toplumun bilginin çevresinde örgütlenifli. 1996. • Profesyonel ve teknik s›n›f›n üstünlü¤ü: Bell. Ve yeni toplumun hakim kurumlar› da -en yetenekli olanlar› içerecek ve en yarat›c› flekilde meydan okuyacak olmalar› aç›s›ndan. Yeni toplumun liderli¤i ifladamlar›nda ya da bildi¤imiz flekliyle flirketlerde olmayacakt›r (üretimin çok önemli bir k›sm› rutinleflmifl olacakt›r). endüstriyel laboratuvarlarda.entelektüel kurumlar olacakt›r. Bell. s. 110). 64). Daha etkin. s.

Dördüncü olarak. Sanayi sonras› toplumun iki temel özelli¤i bulunmaktad›r: • Bilim ve ak›l yürütmeye dayal› de¤erlerin rolünün toplumun temel kurumsal gereksinimleri olarak öne ç›kmas›. hükümet. 111). dahas› bu çat›flmalar sayesinde s›n›f oluflumunun engellenebilece¤ini ileri sürer (Waters. beyaz-yakal› istihdam›. Kitab›n sonraki bask›lar›nda Bell dört ifllevsel situs belirtir: bilimsel. yeme-içme. Waters (1996). s. 1996. spor v. 1996. e¤lence. bir entelektüel teknoloji ürünü olarak istatistiksel ve mant›ksal olarak bilgisayara veri olarak girilen formüllerdir (Bell’den akt. ‹kinci olaraksa. kamu hizmetlerinin. yönetimsel ve kültürel. s. kiflinin sezgiden ba¤›ms›z bir flekilde karar alabilmesine olanak tan›yan. Hizmet sektörünün birçok bilefleni bulunmaktad›r. Ekonomik yap›daki dönüflüm 2. böylece de bilimcilerin ve ekonomistlerin (yani profesyonel mesleklerin) politik sürecin içine daha do¤rudan girmeleri (Belek. Sanayi sonras› toplumun bilginin yo¤un olarak kullan›ld›¤› bir toplumsal formasyon olarak organize edilmifltir. Bell yaflad›¤› toplumda deneyimledi¤i yeni teknolojik geliflmeler. soyut sembollerin sistemi olarak “entelektüel teknoloji” düflüncesini ileri sürmektedir. “insanlararas› oyun”u model alabilen. Ayr›ca meritrokrasi. 1997. 1993. sanayi sonras› topluma iliflkin boyutlar›n çeflitlendirildi¤ini baz›lar›ndan ise vazgeçildi¤ini söylemektedir. Bilgisayar “entelektüel teknoloji”nin aletidir.s) büyür. Ancak Waters’a göre (1996) sanayi sonras› toplum kuram›na sonradan fazlaca eklenen bu özellikler asl›nda iki temel unsurun. Büyük çat›flmalar›n s›n›flar aras›nda de¤il. k›tl›¤›n sonu. bireysel gelir artt›¤›nda bofl zaman hizmetleri (kiflisel bak›m. s. ‹lk olarak sanayi toplumunda belli bafll› kol eme¤ine dayal› gerçeklefltirilen hizmet endüstrisinin. mal üretimi acil ihtiyaçlardan fazla oldu¤unda. ulafl›m›n. 327). Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› • Yeni entelektüel teknolojinin yükselifli: Teknolojinin fiziksel. teorik bilginin merkezileflmesi (teknolojik de¤iflim için bilimin kullan›m›) ve hizmet sektörünün genifllemesinin çeflitlendirilmesidir. Yükselen yeni s›n›flar . toptan ve perakende da¤›t›m›n›n genifllemesini varsayar. 111-112). araçlarla ya da makinelerle ifli olan. s. iflin yap›s›ndaki ve çal›flanlar›n kompozisyonundaki de¤iflimleri gözlemledikçe kuram›na yeni birtak›m unsurlar› ekleyerek revize etme ihtiyac› hissetmifltir. • Kararlar›n daha teknik bir nitelik kazanmas›. 143). ekonomi. boflzaman seyahati. s. toplumun karmafl›klaflan yap›s› ve haklar›n artan siyasallaflmas› kamu hizmetleri sektörünün genifllemesine neden olmaktad›r (Waters. 112-113). enformasyon ekonomisi gibi bugün s›kl›kla kulland›¤›m›z kavramlar›n ve oluflumlar›n Bell taraf›ndan sanayi sonras› toplumun genel özellikleri aras›nda s›raland›klar›n› görmekteyiz. iletiflimin. Bu anlamda bilgisayar fiziksel bir teknolojik araç olarak düflünülebilir ancak yaz›l›m. Sanayi Sonras› Toplumlar›n Genel Karakteristikleri Veysel Bozkurt (2010) sanayi sonras› topluma iliflkin belirgin özelliklerini Daniel Bell ve di¤er sanayi sonras› toplum kuramc›lar› olan Alain Touraine ve Masuda’n›n yaklafl›mlar›n› da kapsayacak biçimde flu bafll›klar alt›nda de¤erlendirmifltir: 1. Beflinci olarak ise. Waters. teknomant›ksal. sa¤l›k ve e¤itimin birer hak olarak kavran›fl› yayg›nlafl›r. 1996. al›fl›lagelmifl anlamlar›n›n karfl›s›nda. bu situslar aras›nda gerçekleflece¤ini. üniversite/araflt›rma. Bell’in Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli kitab›n›n sonraki bask›lar›nda. Üçüncüsü. sosyal refah ve askeri. ayr›ca befl kurumsal situs belirler: ticaret.16 Entelektüel teknoloji fleylerin yeniden üretilebilir tarzda yap›m yolunu belirleyen ve sorun çözümünde sezgisel yarg›n›n yerini alabilecek bilimsel bilgiyi içerir (Poloma. bankac›l›k ve finans sektörlerinin düzenlenmesi ile büyür.

Enformasyon teknolojileri: Enformasyon teknolojisi sanayi sonras› toplumun ortaya ç›k›fl›nda etkili olan bir etmendir. teknisyenler. kendisi de h›zla ekonominin temel faaliyeti ve mesleki temel belirleyicisi haline gelmektedir” (Kumar. teknik ve profesyonel s›n›f büyümüfl. 2007. akt. s.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 17 3. mülkiyetten çok bilgi ve uzmanl›¤a dayanan bir güce sahip olan “bilgi s›n›f›” önem kazanm›flt›r. ifl gücünün büyük bir k›sm›. Sanayi sonras› toplumda teorik bilgi “toplum için yeniliklerin sa¤lanmas›nda ve politik kararlar›n al›nmas›nda” merkezi bir rol alm›flt›r (Poloma. Sanayi sonras› toplumlar›n özellikle bilginin stratejik kontrolü ba¤lam›nda düflünce kurulufllar›. s. Sanayi sonras› toplumun di¤er karakteristikleri 1. sosyal hizmetler gibi insani hizmetler. Art›k vas›fl› ya da yar› vas›fl› mavi yakal› iflçilerin yerine hizmet sektörünün ihtiyac›n› karfl›layan beyaz yakal› iflçilerin yo¤un olarak istihdam edildi¤i bir süreç yaflamaktay›z. 4. 24). stratejik araflt›rma merkezleri ve araflt›rma merkezleri etraf›nda örgütlendiklerini ve faaliyet gösterdiklerini söyleyebiliriz. Sanayi sonras› toplumun belirgin bir özelli¤i olan s›n›fsal de¤iflim. 222). Sanayi sonras› toplumda yeni s›n›flar ortaya ç›km›flt›r. Sanayi sonras› toplumda bilgi stratejik bir önem kazanm›flt›r. t›p personeli gibi “teknik ve profesyonel” s›n›f›n niceliksel art›fl› söz konusudur. 326). 463). “think-tank”ler. Bilginin artan rolü: Sanayi sonras› toplumun yeni paradigmas› teorik bilgidir. Bu geçiflin bir sonucu olarak ulusal gelir artt›kça hizmetlere olan talep artacakt›r” (Bell. 1993. s. Bilginin üretimi. 326). 2007. Yükselen yeni bilgi s›n›f› “servet ve mülkiyetten ziyade bilgi ve uzmanl›¤a dayal› yeni bir güç biçimini temsil ederler” (Slattery. s. Enformasyon teknolojileri 5. s.1. sa¤l›k. iflin niteli¤inde de gözlemlenmektedir. Yükselen yeni s›n›flar: De¤iflim yaln›zca üretimin gerçekleflti¤i mekânlarda de¤il. Ayr›ca “bilgi daha önce benzeri görülmedik ölçüde teknik yenilenmeyi ve ekonomik büyümeyi basitçe yönetmekle kalmamaktad›r. hem toplumsal tabakalaflma hem de toplumsal s›n›f analizlerini de etkilemifltir. 95. 463). . endüstri gibi temel sektörlerin gerileyerek enformasyon ve hizmetler sektörlerinin ön plana ç›kmas› da önemli göstergelerdir. 2004. Sanayi sonras› toplumda bilgi ve enformasyonun artan oranda bir a¤›rl›k kazand›¤› kaç›n›lmaz bir olgudur. 1993. bilgisayar. Ayr›ca tar›m. sistem analizi ve bilimsel araflt›rma ve gelifltirme gibi mesleki hizmetler olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r” (Bell. Ünite . S›n›fsal de¤iflim çal›flma alan› ile birlikte seyretmifltir. 1993. “Bir ulus sanayilefltikçe. ekonominin çiftçilik (farming) ve tar›m (agriculture) sektöründen imalat (manifacturing) sektörüne kayar. Bu efl zamanl› de¤iflim “yap›lan iflin türünde teknik ve profesyonel s›n›f›n üstünlü¤ü lehine” gerçekleflmifltir (Poloma. Sanayi sonras› toplumda hizmetlerin üretiminde art›fl›n gözlendi¤i alanlar “e¤itim. üretilen bilginin kullan›m› kadar çok önemli stratejik bir araç haline gelmifltir. 2. Bozkurt. mühendisler. uzmanl›k alanlar› ve idari teflkilat›n geliflmesi sonucunda ortaya ç›kan “yeni bir entelijansiya” yani “bilgi s›n›f›” önem kazanm›flt›r (Slattery. Bilginin artan rolü 4. Sanayi sonras› toplumdaki en önemli s›n›f “bilgi s›n›f›”d›r. 3. s. Ekonomik yap›daki dönüflümler: Ekonomik yap›daki en belirgin dönüflüm mallar›n üretiminden hizmetlerin üretimine yönelik yaflanan de¤iflimdir. stratejik olarak farkl› co¤rafyalardaki politik belirleyicilik anlam›nda da bu kurulufllar›n finanse edildi¤ini ve siyasi aktörlere ba¤l› olarak reel politik alan› biçimlendirme gücüne sahip olduklar›n› ifade etmek mümkündür. Üniversiteler. ö¤retmenler. s. s. 326). Bu ba¤lamda sadece teknik bilgi anlam›nda de¤il. 1973: 15’ten akt. Enformasyon teknolojilerinin bilim- Sanayi sonras› toplumda kol eme¤ini kullanan mavi yakal› iflçilerin istihdam› azalm›fl. Poloma. Yeni ortaya ç›kan toplumsal formasyonun örgütlenmesi bilgi ekseninde gerçekleflmektedir. Bilim adamlar›. 1989. 2010.

DÜ NEL‹M Post-endüstriyel ulus-devletin zay›flamas›na neden olan faktörler neler olabilir? SIRA toplumda S‹ZDE S O R U Düflününüz. 2010. üretim anlay›fl›n› de¤ifltirmekte. ekipman ve hizmetlerin bütününe verilen add›r. di¤er taraftan da bireyin konumunun güçlenmesine yol açm›flt›r” (Bozkurt. Ayn› zamanda üretim yap›s›na etkisi geleneksel istihdam alanlar›n› daralt›rken. toplumsal rollerin de¤ifliminde çok önemli role sahiptir. medya arac›l›¤› ile kurumsallaflm›fl ve ba¤›ms›zlaflm›flkendisini T göstererek t›r. merkeziyetçi e¤ilimler azalm›fl ve bireysellik güçlenmifltir. çal›flanlar aç›s›ndan istihdam olanaklar›n›n daha yüksek e¤itim seviyesi gerektirmesi ve vas›fs›z/yar›vas›fl› iflçilerin istihdam sorununu beraberinde getirmektedir. bilgisayar ve iletiflim teknolojilerinin bileflimine. depolanmas›nda. 5. DD Üfi ÜN E Sanayi ve sanayi toplumdaki dönüflümleri bilgi. Dolay›s›yla enformasyon teknolojilerinin pozitif/negatif dönüfltürücü etkisi yads›namaz bir gerçeklik haline gelmifltir. Çünkü sosyolojik pratik davran›fl›. hizmet sektöründe çal›flanlar. Toplumsal ve ekonomik yaflamdaki de¤iflimler sanatsal alanda da E L E V ‹ Z Y O N kültür. s. Gerçekten de sanayi sonras› toplumda geleneksel iflçi hareketlerinin zay›flad›¤›. 225). Kültürün K ba¤›ms›z ‹ T A P ve özerk bir kurum haline gelmesi Bell’e göre sosyoloji disiplini için sorun teflkil eder. Dolay›s›yla sanayi sonras› toplum bu aç›dan da “ekonomik faaliyetlerinde ‘global düS‹ZDE flün. Buna göre geleneksel iflçi hareketlerinin yerini “enformasyon toplumlar›nda sivil vatandafl hareketlerinin alaca¤›. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Sanayi sonras› toplumda ulus devlet zay›flam›fl.18 Enformasyon teknolojileri (bilgi teknolojileri). Bilgisayar destekli üretim. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M sel ve toplumsal olarak hayatlar›m›za girifli toplumsal iliflkilerin. tutumlar› ve ilgileri rastlant›sal olarak toplumsal konumlar›n özellikleri olan yafl. cinsiyet ve dine gö‹NTERNET TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . yeni ama daha s›n›rl› ifl alanlar› yaratmaktad›r. toplumsal s›n›flar›n parçal›l›¤›n›n art›fl› sonucu iflçi hareketlerinin de parçal› bir karakter kazand›¤› gözlemlenmektdir. Ekonomi. 226) öngörüsü yayg›n bir flekilde paylafl›lm›flt›r.fi Ü 226). D‹KKAT Kültür AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE S O R U DD Ü ‹fiK ÜK NA EL T‹ M S O S‹ZDE R U SIRA D‹KKAT AMAÇLARIMIZ 3 SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON Bell’in sosyolojisinde kültür en önemli alanlardan birisini oluflturmaktad›r. yeni geliflen s›n›flar. Enformasyon teknolojileri insanlar›n ve toplumlar›n birbirleriyle iletiflim olanaklar›n› art›rmakta. 2010. endüstri toplumunun merkeziyetçi e¤ilimlerinin zay›flad›¤› ve bireyselli¤in güçlendi¤i bir toplum olacakt›r” (Bozkurt. 2005) çal›flmas›n› SIRA okuyunuz. bilgi s›n›f› ile birlikte farkl›laflaca¤› öngörüsü de bulunmaktad›r. ekonomi. Bat›n›n SIRA S‹ZDE sanayi toplumunda kültür toplumsal de¤iflmeden ba¤›ms›z kalarak bozulmam›fl ve K ‹ T varolmufltur. gönüllü teflebbüslerin de toplumda giderek çok daha önemli hale gelece¤i” (Bozkurt. kültür ekseninde kap‹K Ksonras› A LT‹ M saml› bir flekilde de¤erlendiren çal›flmas› için Veysel Bozkurt’un “Endüstriyel & Post-Endüstriyel Dönüflüm: S O S‹ZDE R U Bilgi. Kültür” (‹stanbul. Ayr›ca gönüllü toplumsal hizmetlerin ve gönüllü kurulufllar›n sivil vatandafll›k ilkesi ekseninde yeni toplumsall›klar ve bu çerçevede yeni toplumsal hareketler gelifltirdikleri de görülmektedir. ifllenmesinde ve iletilmesinde kullan›lan yaz›l›m. s. Sanayi toplumunda varolan geleneksel iflçi hareketleri ve dayan›flmas›n›n. bilgilerin elde edilmesinde. s. 2010. yerel SIRA hareket et’ felsefesinin egemen oldu¤u. Sanayi sonras› toplumun di¤er karakteristikleri: Teknolojinin ucuzlayarak kitlesel kullan›m›n›n yayg›nlaflmas› “kitle üretimi ve haberleflmesinin çözülüflüne yol açarken. sermaye hareketlerini dünya tarihinde hiç olmad›¤› kadar h›zland›rmaktad›r. de¤iflimi teflvik etmektedir ve ekonomi de bu de¤iflim arzusunu yerine getiren bir araç haAMAÇLARIMIZ line gelmifltir. yüzy›l›n ikinci yar›s›ndan itibaren kültür. Aktüel Yay›nlar›. sermaye aç›s›ndan verimlilik art›fl› ve maliyet düflüflü anlam›na gelirken. Sanayi toplumunun büyük toplumsal ve siyasal sorunlar› karfl›s›nda “ulus-devlet” Bell’e göre eski gücünü yitirmifltir. donan›m. A P ayr› bir flekilde 20.

yeni bir yönetici elitten bahseder.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 19 re tahmin edebilece¤i iddias› üzerinden kurumsallaflm›flt›r. insanlar› mevsimlere dayal› bir zaman alg›s›ndan saat esasl› bir planlama yapmaya zorlayarak zamanla ilgili temel alg›lar›n› dönüfltürebilmifl midir? Bütün bu yenilikler. geleneksel erozyona u¤ratarak onlar›n yerini ald›klar›n› ve bu aç›dan toplum için bir tehdit oluflturduklar›n› düflündü¤ünü savunur (Ritzer. Gerçekten de Bell’in ve di¤er sanayi sonras› toplum iddias›n› dile getiren kimi düflünürlerin iddia etti¤i gibi insanl›k tarihi sanayi toplumunun özellikleri ile büyük bir kopuflu temsil eden yeni bir evre içinde mi? Soruyu flöyle de sorabiliriz: Sanayileflme sonras› kavram› ile ifade edilen dönüflümler. s. 235). yaflanan dönüflümü anlamak aç›s›ndan fayda sa¤layabilir. de¤er seçimi ve estetik tercihler daha fazla kifliselleflmifltir (Waters. Sanayileflme-sonras› toplum kavram›n› ciddiye almak için bu meselenin de ele al›nmas› gerekir (Stearns. Post-endüstriyel toplumun ekonomik meselelere odakl› toplumsal yap›s›nda rasyonalite ve verimlili¤e yönelik bir ilgi hâkimken kültürel alanda irrasyonel. Bu aç›dan radikal bir dönüflümü ifade ediyor. yenilikler acaba sanayileflmenin yol açt›¤› biçimde insan hayat›n›n genel çerçevesini dönüfltürebilmifl midir? Örne¤in. Oysa yaflam tarz›. daha önce ifade edildi¤i gibi (2003. Ritzer. s. Yeni bilgiden. 233) post-modern toplumu olumlu terimlerle tasvir etmeye çal›flan ço¤u post-modernistin aksine. 13-14). Bell. Ancak Ritzer (2003. elefltirmekten geri kalmad›¤›na dikkat çeker.post-endüstriyel toplumlar hakk›nda öne sürdükleri ile post-modernistlerin modern-postmodern toplumlar hakk›nda öne sürdükleri aras›nda birçok ortak nokta bulundu¤unu belirtmekteydi. 2003. s. Bell’in bir modernist ve hatta bir muhafazakâr olarak. Örne¤in. Bell sadece en tepedeki yap›larla ilgilenir. s. Sanayileflme sonras› toplum tart›flmas›n› bu sorular ekseninde düflünmek. 235). Oysa Bell bütün bu sorular›n cevaplar› ile çok da ilgili de¤ildir. 125-126). s. 232) Bell’in endüstriyel . post-endüstriyel toplumun toplumsal yap›s› ile kültürünü farkl› ilkeler temellendirmektedir. Bell’in post-endüstriyel toplumun. insan bilincinin çerçevesini/iskeletini dönüfltürebilmifl midir? (Stearns. bir baflka ifadeyle.1. sanayileflme beraberin- . Buna göre. Bu noktada Bell özellikle post-endüstriyel toplumun toplumsal yap›s› ile kültürü aras›ndaki fark üzerinde yo¤unlafl›r. Ritzer. 1996. böylesi bir kültürün verimlili¤in ve rasyonalitenin egemen oldu¤u bir toplumsal yap›ya ayk›r› düfltü¤ünü savunur ve bu noktada irrasyonel ve hedonistik düflüncelerle iliflkilendirdi¤i post-modernizmi elefltirir (Ritzer. ‘sanayi toplumu’nun yerini ‘sanayileflme sonras› toplum’a b›rakt›¤›n› iddia ediyor (Kumar. Daha önce belirtildi¤i gibi. s. 2003. sanayileflmenin yol açt›¤› biçimde. s. s. 1976. Modern toplumlar›n tarihinin yeni bir evreye veya yeni bir aflamaya girmekte oldu¤u iddias›nda temellenen sanayileflme sonras› kavram›. 1974. Ünite . 1974. 2003. toplumun bütün de¤er sisteminin de¤iflip de¤iflmedi¤i meselesi ile ilgilenmez. en az›ndan baz› yönlerini. söz konusu yenilikler. Bell yukar›da ele al›nan tüm bu faktörlerin post-endüstriyel toplumun hem toplumsal yap›s› hem de siyasal yap›s› ve kültürü üzerinde yol açt›¤› dönüflümlerle ilgilenir (Ritzer. SANAY‹ SONRASI TOPLUM TEOR‹S‹NE YÖNEL‹K ELEfiT‹R‹LER Sanayileflme sonras› kavram› ‘sanayi toplumu’ ve sanayileflme sürecine dair sahip oldu¤umuz resmin tümünü yeniden düflünmeye zorluyor. postmodernizmle iliflkilendirdi¤i bu tür irrasyonel ve hedonizm benzeri geliflmelerin. 441). Bell post-endüstriyel toplumun özellikle toplumsal yap›s› ile kültürü aras›nda gördü¤ü kopuklu¤u elefltirir. s. 16). kendini gerçeklefltirme ve tatmin etme ilkeleri hâkimdir. 235).

sanayi toplumu ile sanayi sonras› toplum aras›nda. ekonomik kaynaklar›n birkaç elde yo¤unlaflmas›. 2004. mavi yakal› iflçiler ile beyaz yakal› iflçilerin yapt›klar› iflin niteli¤i aç›s›ndan Bell’in öngördü¤ü biçimde çok da farkl›l›k kalmad›¤›. 446). de¤erler sistemi ile ya da bunlar›n yaflad›¤› dönüflümle ilgili bir çözümleme yapmad›¤› için arad›¤›m›z cevaplar› onun söylediklerinde bulmam›z mümkün de¤il.) beyaz-yakal›lar›n artan etkinli¤ine. Bu anlamda sanayi sonras› toplum olarak tasvir edilen dönemde çal›flanlar›n bilgi düzeyleri neredeyse eflitlenmifl. kad›nlar bafllang›çta daha çok ev içi ifllerle u¤rafl›rken. toplumda bilim adamlar›n›n ve teknik donan›ma sahip profesyonellerin say›s›n›n artmas› asl›nda sanayi sonras› toplumla de¤il. Aileyle ilgili en belirgin dönüflüm. s. matematikçiler. sanayi-sonras› toplumun en temel özelliklerinden birinin efllik etti¤i söylenebilir: teorik bilginin empirizme önceli¤i. özellikle çal›flma koflullar› aç›s›ndan farkl›l›¤›n neredeyse yok denecek kadar azald›¤› gözlemlenmektedir. evlenme yafl› yükselmifl. Dolay›s›yla. vb. beyaz yakal› ifllerin vas›fs›z niteli¤i ve tüm mesleklerde profesyonelleflme normunun suland›r›lmas›d›r” (Swingewood. bir yeni toplumu müjdelerken. ‹ngiltere’de 1850’lerde zaten bir hizmet ekonomisine do¤ru dönüflüm yafland›¤› gerçe¤ini görmezden gelmektedir (Kumar. bilimsel bilginin ya da teorik bilginin ayr›cal›¤› ve iktidar› s›n›rlanm›flt›r. Benzer bir de¤iflimi. erkekler eve ekmek getiren bir rol üstlenmifllerdir. Bugün içinde bulundu¤umuz toplumsal yap›da tüm toplumlar›n sanayi sonras› aflamaya geç(e)medikleri. 1976. 374). S›n›fsal çat›flma halen geçerlili¤ini korumakta. Bell’in önkestirime dayal› metodolojisi. Bell’in ilgisi daha önce de söyledi¤imiz gibi en tepedeki yap›lar›n dönüflümüne yönelik bir ilgi. Weber’in de iddia etti¤i gibi. bütün bu özellikleri karmafl›k bir flekilde bünyesinde bar›nd›ran toplumlar›n varoldu¤unu söylemek mümkündür. sanayileflmenin ifl ve aile aras›ndaki ba¤› bütünüyle de¤ifltirmesinde gözlemlenir. hatta sanayi öncesi olmasa da tar›m toplumu. 1998. s›n›f çat›flmas›. araflt›rma örgütlerini ve deney merkezlerini yerlefltirir. üniversiteleri. süreklilik söz konusudur. 109). s. M. Dolay›s›yla profesyonel mesleklerin bilgi temelli edindikleri becerilerin vas›fs›zlaflmas› söz konusudur. ‹malata dayal› üretimin yerini hizmete dayal› bir ekonominin ald›¤› bu yeni ekonomik yap›da. teorik bilginin üretime uygulanmas› da yeni de¤ildir. bu yeni toplumun merkezine Bell. bütünüyle bilimsel ve teknolojik geliflmelerin bir ürünüdür (Giddens’tan aktaran Parlak. modern kapitalist toplumlardaki en az›ndan son bir as›rda gözlemlenebilen rasyonelleflme süreciyle ilgilidir. Bell. tarihsel gerçeklikleri ya ihmal etmekte ya da kendi iddialar›n› destekleyici bir biçimde kullanmaktad›r. asl›nda Bell’in iddia etti¤i gibi bir büyük kopufl ya da k›r›lma de¤il. ‘hizmet ekonomisi’ne geçildi¤ini iddia ederken. sanayi toplumu ve dahas› sanayi sonras› toplumun belirgin özelliklerini bir arada bulunduran. Dolay›s›yla. Örne¤in. Benzer bir biçimde. Weber’in ideal tiplefltirmesindekine benzer bir biçimde formüle etti¤i sanayi sonras› toplum kavram›n› gelifltirirken Daniel Bell. Beyaz yakal› çal›flanlar›n profesyonelliklerinin düzeyi bu anlamda belirsizleflmifl. dahas› s›radanlaflm›flt›r. sanayi sonras› toplumda bulabilir miyiz? Belki evet. ekonomistler. E¤itimli profesyonel ve teknisyen gruplardan oluflan (bilim adamalar›. Ama Bell toplumsal bilinçle. mavi-yakal›lar›n ekonomideki a¤›rl›¤› azal›rken beyaz-yakal›lar›n iflgücü içindeki etkinli¤inin belirgin bir biçimde artt›¤›n› iddia etmekte. Sanayi toplumu. “gelece¤in toplumu” portresi çi- . Sanayi sonras› toplum teorisine yöneltilen elefltirilerin odak noktas› “s›n›fsal eflitsizli¤in kal›c›l›¤›. mühendisler. Dahas›.20 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› de aileye iliflkin ciddi dönüflümleri getirmifltir. s. ‹fl ile ev birbirinden ayr›lm›fl.

yapt›klar› iflin niteli¤i ve ald›klar› ücretler aç›s›ndan sanayi toplumu özelliklerini sür- . Sanayi sonras› toplum aflamas›nda bilgi s›n›f›n›n oluflaca¤›. 41).Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 21 zer (Slattery. Zira toplumlar›n geliflim seyrine dair önkestirimde bulunmak olas› de¤iflimlerin dikkate al›nmamas› durumunda bofla bir çaba olarak da kalabilmektedir. Ünite . Ancak her ne kadar baz› özellikleri ç›kar›lsa ve yeni eklemeler yap›lsa da Bell’in teorisi kavramsal düzeyde yayg›n kabul görmüfl. Hizmet sektöründeki iflçilerin “çeflitlili¤i. ‘ifl hizmetleri’ndeyse temelde veri ifllemeyle. s. geniflleyece¤i fleklindeki öngörü de sorunlu görünmektedir. en baflta ileri sürdü¤ü birtak›m özelliklerden vazgeçmifl. 464). bilhassa bilgisayar teknolojisinde kaydedilen bafldöndürücü h›z. 2004. 40) üzerine söylenebilecekler de Bell’in kuram›ndaki hizmet s›n›f›n›n homojen bir s›n›f gibi ele al›fl›na dair kayg›lar› art›r›r. s. vas›f ve bilgi art›fl›” (Miles ve Gershuny 1986’dan akt. s. s. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisine en bariz elefltirilerden bir di¤eri ise onun ekonomik ve endüstriyel analizine yönelik olarak yap›lm›flt›r. Ücret düzeyleri düflüktü. Bell çal›flmas›n›n sonraki bask›lar›nda sanayi sonras› toplumu temsil etti¤ini düflündü¤ü. dükkanc›lara ‘idareciler’” denmesini örnek gösterir. Buna örnek olarak da “tesisatç›lara ‘›s› mühendisi’. 2007. 2004. 2004. heterojenli¤i. Kumar’›n özetledi¤i bu durum da göstermektedir ki. s. Yeni iflçilerin birço¤u kad›nlardan olufluyordu. vas›f ve bilgi kapsam›n›n kayda de¤er ölçüde olmad›¤› üçüncül ekonominin afla¤› düzeylerinde gerçekleflmifltir. Kumar. farkl› kavramlaflt›rmalarla çeflitlendirilmifltir. 2004. Sosyolojide gelece¤e iliflkin toplumsal ç›kar›mlarda ya da baflka bir ifadeyle önkestirimde bulunmak genellikle hem zor hem de oldukça risklidir. benzer yap›ya sahip oldu¤unu düflündü¤ümüz Britanya’da ayn› pozisyondaki çal›flanlar›n çok daha az›n›n üniversite mezunu oldu¤u kaydedilmektedir (Kumar.1. Buna göre Krishan Kumar’›n Sanayi Sonras› Toplumdan Post-modern Topluma-Ça¤dafl Dünyan›n Yeni Kuramlar› (2004) adl› çal›flmas›nda sanayi sonras› toplumda Bell’in yeni hizmet s›n›f› olarak gördü¤ü “insan hizmetleri” ve “profesyonel hizmetler” alan›nda istihdam edilen iflçilerin say›s›nda kayda de¤er art›fl gözlemlense de asl›nda nitelik aç›s›ndan betimsel düzeyde bu iflçilerin “profesyonel” olarak adland›r›ld›¤›n› belirtmektedir. 464). Öte yandan Bell’in sanayi toplumundan sonraki toplumsal yap›y› analiz ederken çizdi¤i çerçeve fazlaca “fütürolojik” bulunmufltur (Slattery. yerine yenilerini ortaya koymufl. 40). genel olarak hizmet sektöründe ve enformasyon teknolojilerinde istihdam edilen iflçilerin bilgi düzeyleri. 2007. “Tipik yeni iflçiler. 40). Ayr›ca profesyonellerin ve idarecilerin ço¤unlu¤unun e¤itim düzeyleri geliflmifl sanayi sonras› toplumlar›n en tipik örnekleri olan Amerika Birleflik Devletleri. ifl güvenli¤i ve kariyer beklentisi hemen hemen s›f›rd›” (Kumar. Kumar. Bell taraf›ndan özel bir önem atfedilen teknoloji. Zira hizmet s›n›f›n›n istihdam edildi¤i alanlarda salt bilgiye dayal› ifllerin büyük bir bölümünün “kendi kendine hizmet” sunumu nedeniyle tasfiye oldu¤u. eklektik bir kurama dönüfltürmüfltür. Ayr›ca yeni ifl alanlar› bilgisayar/bilgi sektöründeki istihdam olanaklar›n›n art›fl›ndan de¤il. fast-food restoranlar› dahil olmak üzere ‘yiyecek ve içecek’ kurulufllar›nda çal›flanlard›: ‘sa¤l›k hizmetleri’ temelde hemflireler ve özel hastanelerdeki yard›mc› personel ve evlerde çal›flan özel hemflirelerden olufluyordu. Almanya ve Japonya’da üniversite mezunu olabilirken. bu alanda çal›flanlar›n ifllerinin ortam›n›n kayboldu¤u tesbit edilmektedir (Miles ve Gershuny 1983’den akt. Kumar’a göre yeni ifl alanlar› daha çok hizmetler ve perakende ticaret alanlar›nda yarat›lm›flt›r. bu alanda hizmet sektöründe orta kademede çal›flanlar›n say›s›n› azaltm›flt›r. s. bunlar›n birço¤u yar›m gün ya da geçici olarak çal›flmaktayd›. kopyalama ve enformasyon ulaflt›rmayla u¤raflan rutin enformasyon iflçileri yer al›yordu.

6’s› tar›m. çok az bilgi ve uzmanl›k gerektiren (büro iflleri. Türkiye sanayi sonras› toplumun en tipik özelliklerinden biri olan geleneksel DÜ ‹M Nfi TÜ EN RE NLE T tar›msal ve‹ sanayi üretimindeki istihdam edilen nüfus aç›s›ndan anlaml› bir geliflim göstermifltir. yaz› iflleri. Dolay›s›yla Bell’in resmetti¤i sanayi sonras› topluma dair göreli iyi koflullar ne yaz›k ki gerçeklikten uzak seyretmektedir. Bu de¤erSIRA S‹ZDE lendirme ekseninde asl›nda Türkiye’nin s›n›fsal kompozisyonu. 2011) bak›n›z.8’i sanayi. Günümüzde ise Türkiye tar›m toplumu özelliklerini geride b›rakm›fl.do?tb_id=25&ust_id=8 ba¤lant›s›na baflvurabilirsiniz. Hizmet sektörü kavram› Bell’in ortaya koymaya çal›flt›¤›ndan çok daha genifl anlamda sanayi üretiminin birer uzant›s› fleklinde faaliyet gösteren alanlara da göndermede bulunmaktad›r. s. özellikle k›rdan kente göçün etkisiyle h›z kazanabilmifltir.9’u inflaat. son zamanlarda üniversite mezunu beyaz yakal› iflsizli¤inin önemli bir sorun halinde geldi¤i görülmektedir. s. 2012 y›l› Türkiye ‹statistik Kurumu Hanehalk› ‹flgücü Araflt›rmas› Mart 2012 Sonuçlar›’na göre istihdam edilenlerin yüzde 23. yüksek e¤itimli beyaz yakal› çal›flan profiline uygun popülasAMAÇLARIMIZ yonun Türkiye gibi genç nüfusa sahip bir ülkede iflsiz kalmas› düflündürücüdür. yüzy›la tam bir tar›m toplumu olarak girmifl.7’si ise hizmetler sektöründe yer alm›flt›r. sanayi toplumu kaD‹KKAT AMAÇLARIMIZ ancak halen sanayi sonras› toplum kriterlerini Bell’in çizdirakterini benimsemifl ¤i çerçeve içinde s›n›rl› bir flekilde tafl›yan bir ülke görünümündedir.gov. Tan›l Bora. Mevcut beyaz yakal› hizmet sektörü çal›flanlar›n›n ço¤unlu¤u genellikle vas›fs›z. D Ü fi Ü N E L ‹ulaflabilmekten M SIRA S‹ZDE S O R U DD Üfi ÜN ‹K KE ALT‹ M S O S‹ZDE R U SIRA D‹KKAT AMAÇLARIMIZ 4 Sanayi sonras› topluma SIRA S‹ZDE yönelik getirilen elefltirileri k›saca özetleyiniz. teknisyen veya bilgisayar programc›s› gibi mesleklerin üyeleri Bell’in iflaret etti¤i gibi ayr›cal›kl›. Bu nedenlerle Türkiye üreAMAÇLARIMIZ tim aflamalar›nda halen Bat›’n›n sanayi sonras› toplumlar›ndan teorik bilgi ve tekTELEV ‹ Z Y O N (Özkalp. 2009.22 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M dürmektedir. yüzde D‹KK AT 5. iktidar sahibi olabilecek s›n›fsal bir konuma uzak görünmektedir. U de sanayileflme sanayileflme ancak yüzy›l›n ikinci yar›s›nSIRA dan sonra. Bu durumda sanayi sonras› toplum özelliklerinden birisi olan vas›fl›. 465).b) alanlarda çal›flmaktad›rlar (Slattery. K ‹ T A P Türkiye’deki temel göstergelerini. istihdam alanlar›n›.tr/PreTabTELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE lo. K ‹ T A P teorik bilginin ve teknolojinin üretimde kullan›lmas› gibi sanayi sonras› topluma iliflkin temel dinamikler çerçevesinde ele al›nmal›d›r. sektörel da¤›l›m›n› de‹ Niflgücünün TERNET tayl› bir flekilde istatiksel olarak inceleyebilmek için http://www. petrol istasyonu görevlisi v. S O R U SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE Türkiye sanayi sonras› toplum tart›flmalar›n›n hem içerisinde hem de d›fl›nda N ‹M DÜ Dfi ‹Ü K nitelikte KE ALT yer alabilecek bir toplumsal görünüme sahiptir. TELEV‹ZYON D Üfi ‹N TÜ EN RE NLE‹ M T S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Zira Türkiye 20. Türkiye’de özellikle son 30 y›lda hizmet sektöründe istihdam oran› artm›fl göSIRA S‹ZDE rünse de. sekreterlik. yüzde 19. 2007. Cumhuriyet’in kuruluflu ile s›n›rl› düzeyS O S‹ZDE R gerçeklefltirilebilmifl. Sanayi üretimine do¤rudan SIRA S‹ZDE ya da dolayl› katk›da bulunan mühendis. “‘Bofluna m› Okuduk?’ Türkiye’de Beyaz Yakal› ‹flsizli¤i” (‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›.tuik. yüzde 50. Art›k Türkiye’de uzun zamand›r hizmet sektöründe istihdam edilen O R U ve sanayide istihdam edilenleri geride b›rakm›fl görünmektenüfus oran› Star›mda dir. 369) sanayileflmesini Bat›’ya ba¤›ml› bir noloji deste¤i almakta flekilde sürdürmektedir. Türkiye’deki iflsizli¤i ve yaflan›lan sorunlar üzerine yak›n zamanda yap›lm›fl K beyaz ‹ T A yakal› P nitelikli bir çal›flma için lütfen Ed. üretim biçimi.

Sanayi toplumunun aksine sanayi sonras› toplumda ilk kez mavi yakal› iflçilerin oran› beyaz yakal› çal›flanlar›n oran›na göre düflüfl göstermifltir. Büyük toplumsal sorunlar›n çözümü için öngörülerde ve önerilerde bulunma e¤iliminde olan bir sosyologdur. kontrolü son derece önem kazanm›flt›r. Daniel Bell’in sosyolojisinde temel amaç “kuramdan çok toplumsal çözümlemeye” a¤›rl›k vermektir.1. s. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisine en bariz elefltiriler ekonomik ve endüstriyel analizine yönelik olarak yap›lm›flt›r. A M A Ç 3 AM A Ç 2 Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisini analiz edebilmek. Sosyolojide bu tarz toplumsal önkestirim (social forecasting) olarak adland›r›lmaktad›r. Daniel Bell “ideolojinin sonu” tezinin öncülerindedir. Sanayi toplumunda egemen olan mavi yakal› ifl alanlar›n›n yerini. Sanayi sonras› toplumun en önemli özelliklerinden birisi üretim biçiminin farkl›laflmas›d›r. Sanayi sonras› toplumun genel hatlar› itibariyle en temel karakteristik özellikleri teknoloji. ‹malat sanayi yerini hizmet sektörüne b›rakm›flt›r. Daniel Bell “sanayi sonras› toplum” kavram›n›n sahibi kuramc› olarak bilinmektedir. ‹kinci özellik toplumsal s›n›flar›n yap›s›nda gözlemlenen de¤iflimdir. Bilginin üretimi. Bell sanayi sonras› toplumun çok farkl› özelliklere sahip oldu¤unu öne sürmektedir. kültürel olmak üzere üç düzlemde incelemektedir. Tüm toplumlar›n sanayi sonras› aflamaya geçememifllerdir. Bell toplumsal yap›y› sosyal. Öte yandan sosyolojide gelece¤e iliflkin toplumsal ç›kar›mlarda ya da baflka bir ifadeyle önkestirimde bulunmak genellikle hem zor hem de oldukça risklidir. Sanayi sonras› toplumun bir di¤er özelli¤i ise bilginin artan önemi olmufltur. Bu kavram› kullanan ilk kifli olmasa da. bilimsel ve teknik meslekler sahibi s›n›flar olarak sanayi sonras› toplumun s›n›fsal yap›s›n› biçimlendirdi¤i gözlemlenmektedir. Bell 1950’lerde ortaya ç›kan yak›nlaflma (convergence) teorisinin önde gelen temsilcilerinden biri olarak kabul edilmektedir. Sanayi sonras› toplum teorisi bir toplumsal de¤iflme teorisidir. Mavi yakal› iflçiler ile beyaz yakal› iflçilerin yapt›klar› iflin niteli¤i aç›s›ndan farkl›l›k yok denecek kadar azalm›flt›r. kavram› ele al›fl biçimiyle en çok tart›flma yaratan isim olarak de¤erlendirilmektedir. Ekonomi a¤›rl›kl› olarak imalat sanayinden hizmet sektörüne kaymakta. Watson. Sanayi sonras› toplumda belirleyici olan teorik bilginin merkezi önem kazanmas›d›r. toplumsal yap›da ise yeni teknik elitlerin yükselifli ile birlikte yeni bir toplumsal tabakalaflma prensibi görülmektedir (Bell: 1974’ten akt.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 23 Özet A M A Ç 1 Amerikan sosyologu Daniel Bell’in sosyolojiye katk›lar›n› özetleyebilmek. teknolojik alanda bilim destekli sanayi merkezi önem kazanmakta. art›k beyaz yakal› ifllerin ve iflçilerin profesyonel. Bu nedenle Bell’in teorisi k›smen fütürolojik bulunmaktad›r. 180). Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisinin elefltirilerini özetleyebilmek. S›n›fsal çat›flma halen geçerlili¤ini korumaktad›r. ekonomi ve toplumsal yap›da görülmektedir. A M A Ç 4 . Sanayi sonras› toplum kavram›n› aç›klayabilmek. geçme olas›l›klar› da bulunmamaktad›r. 1995. Ünite . politik.

Afla¤›daki kitaplardan hangisi Türkiye’de beyaz yakal› iflsizli¤i ele alan yak›n dönem bir çal›flmad›r? a. d. c. b. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri b. b. e. ‹letiflimsel aç›dan. Postkapitalist Paradigmalar e. Daniel Bell sanayi sonras› toplum teorisini gelifltirirken afla¤›daki ülkelerden hangisini temel alm›flt›r? a. Mavi yakal›lar. Sanayi sonras› toplumdaki en önemli s›n›f afla¤›dakilerden hangisidir? a. Amittai Etzioni b. Daniel Bell 7. Bilim insanlar›. Kültürel aç›dan. 2. e. T›p personeli. Afla¤›daki sosyologlardan hangisi sanayi toplumu kavram›n› ilk kez kullanm›flt›r? a. A. Harvard Üniversitesi’nde ö¤retim üyesi olarak çal›flm›flt›r. Postkapitalist Paradigmalar e. d. Emile Durkheim e. d. Herman Kahn c. Global ‹flletme Yerel Emek e. Yönetici s›n›f. Columbia Üniversitesi’nde ö¤renim görmüfltür.B. b. Teknisyenler. Afla¤›dakilerden hangisi Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum kuram›ndan sonra kapitalizmin kültürel çeliflkilerini ele ald›¤› çal›flmas›d›r? a. 8. 9.D. Afla¤›daki Daniel Bell’e iliflkin ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli d. e. ‹deolojinin Sonu . d. d. Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli c. b. M›s›r. c. “Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri” kitab›n›n yazar›d›r. Saint Simon b. Karl Marx d.24 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. Bofluna m› Okuduk? Türkiye’de Beyaz Yakal› ‹flsizli¤i b. c. Bilgi s›n›f›. Afla¤›daki teorisyenlerden hangisinin sanayi sonras› topluma iliflkin bir kavramlaflt›rmas› bulunmamaktad›r? a. 10. c. New York’ta do¤mufltur. Afla¤›daki meslek gruplar›ndan hangisi Daniel Bell’in “teknik ve profesyonel” s›n›f› içinde yer almaz? a. Daniel Bell “bilgi toplumu” kavram›n› ilk kez hangi çal›flmas›nda kullanm›flt›r? a. Endüstriyel ve Post-Endüstriyel Dönüflüm 3. Türkiye. ‹deolojinin Sonu d. Mesleki aç›dan. Yale Üniversitesi’nde asistanl›k yapm›flt›r. e. Max Weber c. Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli c. Fransa. 6. Max Weber 5. Endüstriyel aç›dan. ‹deolojik aç›dan. Ralf Dahrendorf e. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri b. Üst s›n›f. Japonya. Orta s›n›f. Daniel Bell sanayi sonras› toplum tipinin özelliklerini ele al›rken afla¤›dakilerden hangisi aç›s›ndan de¤erlendirmemifltir? a. Mühendisler. b. Endüstriyel ve Post-Endüstriyel Dönüflüm 4. Peter Drucker d. c. e. ‹deolojinin Sonu d. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri c. ‹flçi s›n›f›.

Ünite . anonim ortakl›k egemenlik sahibi olmufltur. Bu ifadeyle Bell. sanayi sonras› toplumda bilgi önemlidir. S›ra Sizde 4 Tüm toplumlar›n sanayi sonras› aflamaya geç(e)medikleri. sanayi sonras› toplumda profesyonellerdir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Daniel Bell’in Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde 2 Sanayi toplumunda temel kaynak aç›s›ndan makineler önemli iken. s. 324). profesyonel dernekler veya sendikalar gibi örgütlü gruplar da yurttafllar›n refah› için devletten afl›r› gelir taleplerinde bulunmakta. di¤er yandan örgütlü flirket gruplar›na do¤ru ikiye bölündü¤ünü ileri sürmektedir. s. b 10. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sanayi sonras› toplum aflamas›nda devlet. 1993. Temel kurum ilkinde flirketler. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1993. di¤erinde üniversitelerdir. e 5. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sanayi toplumu ve dahas› sanayi sonras› toplumun belirgin özelliklerini karmafl›k bir flekilde bünyesinde bar›nd›ran toplumlar›n varoldu¤unu söylemek mümkündür. makro kuramsal perspektif ile günümüz koflullar›n› dile getiren. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisine en bariz elefltiriler ekonomik ve endüstriyel analizine yönelik olarak yap›lm›flt›r. tar›m toplumu. ulus devletin uluslar aras› ekonomik meseleler üzerinde kontrol sahibi olamad›¤›n›. Bell toplumsal olaylar›n ve olgular›n tahmin edilmesiyle önkestirimi birbirinden ay›r›r. s.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 25 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. a 7. Sanayi toplumunda temel karar verici noktas›nda tüccarlar söz sahibi iken. Bell’e göre etnik gruplar Sovyetler Birli¤i. 1991: 225-226’dan akt. a 3. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Daniel Bell’in Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ulus devletin bir yandan etnik az›nl›klara. Politikan›n rolü aç›s›nda ise sanayi toplumunda laissez-faire anlay›fl› egemen iken. di¤er taraftan yerel ihtiyaçlar› da yeterince karfl›layamad›¤›n› ima etmekte. toplumsal önkestirim tarihsel e¤ilimler dizgesinin olas›l›klar›n›n ana hatlar›n› ç›karmaya çal›fl›r (Poloma. S›ra Sizde 3 Bell’e göre post-endüstriyel toplumda ulus devlet büyük problemlerin çözümü için çok küçük. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Daniel Bell’in Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ona göre tahmin olaylar›n sonuçlar› ile ilgilenirken. 324). Birincisinde gücün temeli mülkiyet odakl› iken. ötekinde art›k bilgi önem kazanm›flt›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sanayi Sonras› Toplum Teorisine Elefltiriler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 6. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Toplumsal önkestirim. küçük problemlerin çözümü için ise gere¤inden fazla büyük hale gelmifltir. . Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Kavram›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1996. klasik sosyoloji perspektifinin bir parças› olan. 161).1. bu talepler enflasyonu art›rmakta ve bu da orta s›n›flar›n artan vergilere isyan etmesini beraberinde getirerek ulus devleti ekonomik aç›dan zora sokmaktad›r (Bell. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Waters. e 2. d 8. Yugoslavya ve Çekoslovaska örneklerinde görüldü¤ü gibi etnik olarak homojen olacaklar› co¤rafi bölünmelere yönelmekte. yenilenmifl “uygun” ve “kullan›fll›” bir sosyoloji ilgisini harmanlar (Poloma. e 9. b 4. Sosyolojide gelece¤e iliflkin toplumsal ç›kar›mlarda ya da baflka bir ifadeyle önkestirimde bulunmak genellikle hem zor hem de oldukça risklidir.

Bursa: Ekin Yay›nevi. Vergin. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. Watson. 4. (1999). Sociology Work and Industry. Siyasetin Sosyolojisi Kavramlar. (Ed. pp. (2008). Daniel Bell. Kumar. Daniel. Malcolm. Sosyolojinin Temel Kavramlar›. Z. Postkapitalist Paradigmalar. Ankara: Dost Kitabevi. The Cambridge Dictionary of Sociology. http://www. ‹stanbul: Sorun Yay›nlar›. (1996). http://www. Notes on the Post-Industrial Society (II). . (2010). pp. 24. (1995). Bruce. ss. London: Sage Publications. (1991). National Affairs. Bask›. R. Macmillan Student Encyclopedia of Sociology. http://www. Sosyolojinin ‹lkeleri. Bursa: Aktüel Yay›nlar›. February 1976. (2006). Gordon. Bell.nationalaffairs. Sosyolojide Temel Fikirler. Martin. say› 2. Steve ve Yearly. Michael.pdf (eriflim tarihi: 8 Mart 2011) Bell. Sosyolojiye Girifl. Veysel. Slattery. Bell. (2005). Yaklafl›mlar.pdf (eriflim tarihi: 8 Mart 2011) Bell. Henri. 11. “Sanayi Ötesi Toplum Teorilerinin Elefltirel Bir De¤erlendirmesi”. Stearns. New York: Routledge. Physics Today. Krishan. Daniel. Malcolm. N (2010). 10-22. ‹lker. (2008). The Coming of Post-industrial Society: A venture in social forecasting. Bask›). “Industrialism and Post-Industrialism: Relections on a Putative Transitions”. Daniel. (2004). National Affairs. (1996). Daniel. “Daniel Bell”. Kumar. Waters.34-35. Encyclopædia Britannica Concise. (Yenilenmifl 17. Winter. P. ‹stanbul: Sentez Yay›nc›l›k.. 3. vol. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. Poloma.nationalaffairs. (1998). Tony J. 3. ‹hsan Sezal). ss. Mann. Cambridge: Cambridge University Press. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›. Margaret T. (1976a). (1967). London: Routledge. (1963). Tan›mlar. Kivisto. Do¤an Kitap: ‹stanbul. Sociological Review. (1983).com/concise/futurology Horton. The Winding Passage: Sociological Essays and Journeys. no.com/doclib/20080516_196700603notesonthepostindustrials ocietydanielbell. Ankara: Birleflik Yay›nevi.com/doclib/20080516_196700707notesonthepostindustrials ocietydanielbell. (1967). Krishan (1976). Notes on the Post-Industrial Society (I). Ankara: Gündo¤an Yay›nlar›. Number 6.Turner. (1993). Sosyolojik Düflüncenin K›sa Tarihi. Sanayi Sonras› Toplumdan Post-Modern Topluma-Ça¤dafl Dünyan›n Yeni Kuramlar›. 95-125. New Brunswick: Transaction. Bell. Marshall. Number 7. Enver. (2009). Sosyoloji Sözlü¤ü. ‹stanbul: Beta Yay›nlar›. Alan. Endüstriyel & Post-Endüstriyel Dönüflüm. Parlak. Daniel. 439-478. “Welcome to the post-industrial society”. (2007).S. New York: Routledge. Sosyolojiye Girifl. Peter. (2004).26 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Yararlan›lan Kaynaklar Belek. Bozkurt. Spring. Veysel. Özkalp. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. “Toplum ve ‹ktisat”. Mendras. “Is There a Post-Industrial Society?”. New York: Basic Books. (1976b). The Sage Dictionary of Sociology. no. Bozkurt. (1997). London: MacMillan Press. Swingewood. ‹çinde: Waters.merriam-webster. Daniel Bell. ‹çinde: B. (2006). vol. N. Society. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. Steven.

.

Kültürel demokrasi fikrini tart›flabilecek.2 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra Alain Touraine’in. demokrasi. Özne. Kültürel demokrasi kavram›n› tan›mlayabilecek. Programlanm›fl toplum kavram›n› tan›mlayabilecek. Toplumu anlamada kulland›¤› yöntemi aç›klayabilecek. modernlik ve toplumsal hareketler aras›nda kurdu¤u iliflkiyi de¤erlendirebilecek bilgi ve becerilere sahip olacaks›n›z Anahtar Kavramlar • Programlanm›fl Toplum • Modernlik • Demokrasi • Özne • Kültürel Demokrasi • Toplumsal Hareketler Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi • G‹R‹fi • TOPLUMU ANLAMANIN YÖNTEM‹ VE GEÇ MODERN TOPLUM • MODERNL‹K VE MODERN TOPUMLARIN TEMEL SORUNU • MODERNL‹K VE ÖZNE • MODERNL‹K ‹LE ÖZNE VE DEMOKRAS‹ ARASINDAK‹ ‹L‹fiK‹LER • S‹YASAL MODERNL‹K VE DEMOKRAS‹N‹N BOYUTLARI • TOPLUMSAL HAREKETLER VE KÜLTÜREL DEMOKRAS‹ . Modernli¤e ve liberalizme yönelik elefltirilerini kavrayabilecek.

bu modernleflmenin yap›lma biçimine ve özellikle usta vasf› tafl›yan iflçiler aras›nda belirgin oldu¤u üzere. Touraine ve di¤. Yay›nlanm›fl çal›flmalar›n›n seyri dikkate al›nacak olursa. 1970 y›l›nda ise bu okula ba¤l› Toplumsal Hareketler ‹nceleme Merkezi’ni (Centre for the Study of Social Movements) kurmufltur (bkz. bu modernleflmenin kendilerinin ifl üzerindeki özerkliklerini kaybetmelerine karfl› ç›kmaktad›rlar. 1965) yay›nland›¤› tarihe kadarki dönemde sanayi sosyolojisi alan›ndaki mevcut bilgi birikiminin iyi bir sentezlemesini temsil eder. Bu çat›flman›n yerini toplumun kendini yeniden üretimini planlayanlar ile bunlar›n kararlar›na tâbi olanlar aras›ndaki toplumsal çat›flma almaktad›r. Alain Touraine 1925 y›l›nda Fransa’n›n Hermanville kentinde do¤mufltur. bu dönemdeki çal›flmalar›ndan daha sonraki çal›flmalar›nda sürekli olarak kendilerine at›fta bulunaca¤› iki önemli sonuç ç›kar›r. 1958-60 y›llar› aras›nda Uygulamal› Yüksek Araflt›rmalar Okulu’nun (Ecole Pratique des Hautes Etudes) müdürlü¤ünü yapm›fl. yirminci yüzy›l ortalar›na gelininceye kadar s›naî iflyerlerinde görülen emek ile sermaye aras›ndaki çat›flma s›naî demokrasinin ve ‹kinci Dünya Savafl›’ndan sonra da refah devleti’nin oluflumunu sa¤lad›ktan sonra art›k toplumdaki temel toplumsal çat›flma olma konumunu kaybetmektedir. Encyclopedia of World Bibliography on Alain Touraine. onun ilk dönem araflt›rma ilgileri daha çok sanayi sosyolojisi. doktora e¤itimini ise 1965 y›l›nda tamamlam›flt›r. Onun birkaç meslektafl› ile birlikte ‹ktisadi ‹flbirli¤i ve Kalk›nma Örgütü’nün talebi üzerine yapm›fl oldu¤u literatür incelemesi (bkz. ‹kincisi ise.1 . 2011).Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi G‹R‹fi Alain Touraine günümüzün önde gelen toplumbilimcileri ve demokrasi kuramc›lar› aras›nda yer al›r. Bunlardan birincisi sanayi iflçileri bizatihi teknolojik modernleflmeye de¤il. Mezuniyetinin ard›ndan Touraine yedi y›l boyunca Ulusal Bilimsel Araflt›rma Merkezi’nde (Centre National de la Recherce Scientific) araflt›rmac› olarak çal›flm›fl. Touraine. Resim 2. özellikle sanayi iflçilerinin teknolojik ve mesleki modernleflmeye karfl› tav›r al›fllar› üzerinedir. Üniversite e¤itimini Ecole Normale Superieure’de tarih (ve felsefe) alan›nda 1950 y›l›nda.

30

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

Weber’ci yaklafl›ma paralel olarak Touraine, sosyolojinin konusunun toplumsal eylem olmas› gerekti¤ini savunur. O sadece somut-ampirik durumlar›n incelenmesi ile ilgilenen bir sosyolog de¤il, ayn› zamanda bu durumlar›n›n sebep ve sonuçlar›n› anlamaya, aç›klamaya ve sorun olarak tan›mlad›¤› hususlar›n afl›lmas›na yarayacak öneriler ortaya koymaya çal›flan bir entelektüeldir.

Touraine bu gözlemlerini 1968’de baflta Fransa ve ABD olmak üzere geliflmifl sanayi ülkelerindeki ö¤renci hareketlerinin sosyolojik analizinden hareketle yapt›¤› tespitlerle birlefltirir. Bu tespitler do¤rultusunda Touraine 1970’lerden itibaren art›k sanayi toplumunun yerini yeni bir topluma, sanayi-sonras› topluma ya da programlanm›fl topluma, b›rakt›¤›n› ve bu toplumun alaca¤› fleklin ise toplumsal hareketler ile bu yeni topluma egemen güç yap›lar› aras›ndaki toplumsal çat›flmaya ba¤l› olaca¤›n› dile getirir. The Post-Industrial Society [Sanayi-sonras› Toplum] (1971) bafll›kl› çal›flmas› Touraine’in programlanm›fl toplumun s›n›f yap›s›n› ve dinamiklerini sanayi toplumu ile karfl›laflt›rmal› olarak ele ald›¤› klasik bir çal›flma olmufltur. Onun The Academic System in American Society [Amerikan Toplumundaki Akademik Sistem] (1974) bafll›kl› çal›flmas› ise böyle bir toplumun seçkinlerinin Amerikan örne¤inde nas›l bir e¤itim sistemi içinde e¤itildiklerini ve daha genel olarak üniversite ile iktisadi ve toplumsal hayat aras›ndaki ba¤›n nas›l kuruldu¤unun bir incelemesini yapmaktad›r. Sosyoloji literatüründe Touraine toplumsal hareketler sosyologu olarak an›l›r. Touraine’in bu s›fatla temayüz etmesi onun 1968 ö¤renci hareketleri üzerine incelemesi ile bafllayan, Polonya’daki sosyalist rejimin çöküflünü haz›rlayan Dayan›flma hareketi ve Fransa’da nükleer karfl›t› hareket üzerine incelemeleri ile devam edip, bundan böyle gündeminden hiç düflmeyecek olan di¤er çal›flmalar› ile alâkal›d›r. Bu di¤er çal›flmalardan biri olan The Return of the Actor [Aktörün Dönüflü] (1988) onun modernlik, demokrasi ve toplumsal hareketler aras›ndaki iliflkilerin sistematik bir çözümlemesi yönündeki önemli bir aflamay›, daha sonraki ayr›nt›l› çal›flmalar›n›n adeta bir ilk tasla¤›n› oluflturmaktad›r. Touraine’e göre (1971), sanayi-sonras› toplum ya da programlanm›fl toplum sanayi toplumundan daha fazla iktisadi büyümeye odaklanm›flt›r ve sanayi toplumunun sahip oldu¤undan çok daha fazla bir yat›r›m kabiliyetine sahiptir. Buna ra¤men, bu toplumun merkezinde yer alan mücadele sanayi toplumunda oldu¤u gibi emek ile sermaye aras›ndaki mücadele ya da sermaye birikimi ve onu mümkün k›lan sömürü de¤ildir. Zira iktisadi büyüme art›k sadece sermaye birikimine dayanmamakta aksine eskisinden daha fazla olarak bilgiye ve toplumun yarat›c›l›¤›na dayanmaktad›r. Bu toplumda “hayat›n bütün alanlar›-e¤itim, tüketim, bilgi, vs.-giderek artan bir flekilde üretim etkenleri denilen fleyle bütünlefltirilmifltir” (Touraine, 1971: 5-6). Bu bütünlefltirme ifllemi “bilimsel ve teknik araflt›rma, mesleki e¤itim, de¤iflimi programlama ve onun unsurlar›n› idare etme, çoklu iliflkilere sahip örgütlerin yönetimi ve bütün bu üretim etkenlerinin harekete geçirilmesinden yana olan tutumlar›n” oluflturulup, idare edilmesini de içermektedir (Touraine, 1971: 5-6).

2. Ünite - Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi

31

Touraine’in sanayi sonras› toplum tezine göre 1970’lerden itibaren sanayi toplumunun yerini bilgi ve teknolojinin önemli hale geldi¤i sanayi sonras› bir toplum almaya bafllam›flt›r. Touraine’e göre, sanayi sonras› toplumun en önemli özelli¤i bilgi teknolojisi kullan›m›n›n sa¤lad›¤› denetim gücüdür. Bu güç kendisini elinde bulunduranlara kendi toplumlar›n› flekillendirme imkân› sa¤lar. Bundan dolay› da Touraine bu topluma programlanm›fl toplum ad›n› verir. Buradan hareketle Touraine bu yeni toplumdaki temel bölünmenin ve çat›flman›n art›k üretim araçlar›n›n mülkiyeti ve denetiminden kaynaklanmad›¤›n›, aksine bilgiye eriflme ve kullanma gücünden kaynakland›¤›n› savunur. Bu görüfle göre, sanayi sonras› toplum veya programlanm›fl toplum bir tarafta bu güce sahip olan teknokratlar ve bürokratlar ile öte tarafta bu güçten yoksun olan çeflitli toplumsal gruplar aras›nda bölünmüfl bir toplumdur (Allen, 1997: 175). Aç›kça görüldü¤ü gibi bu bak›fl aç›s› sanayi toplumundaki temel s›n›fsal bölünmenin ve çat›flman›n nedenini üretim araçlar›n›n mülkiyetine ve denetimine ba¤layan Marksist görüflten farkl›d›r. Touraine’in bu görüflü bir di¤er sanayi sonras› toplum kuramc›s› olan Daniel Bell’in görüflünden de farkl›d›r. Nitekim sanayi sonras› toplumda toplumsal çat›flman›n önemini görece ihmal eden Bell’in aksine Touraine bu yeni toplumda belirli toplumsal gruplar›n güçten yoksun olmalar›n›n yeni toplumsal çat›flmalar ve mücadeleler için bir temel oluflturdu¤unu savunur (Allen, 1997: 176). Bu nedenle Touraine’in sanayi sonras› toplumda en büyük siyasal önemi güçten yoksun olan bu toplumsal gruplar› örgütleyen toplumsal hareketlere verdi¤i bilinmektedir (Marshall,1998: 617).

TOPLUMU ANLAMANIN YÖNTEM‹ VE GEÇ MODERN TOPLUMUN DURUMU
Touraine’e göre, programlanm›fl toplumu ve daha genelde herhangi bir toplumu anlayabilmenin yolu, klasik sosyolojinin yapt›¤› gibi, toplumsal aktörleri tarihin önceden nereye gitti¤i bilindi¤i varsay›lan seyri içine ya da kurumsal yap›s› ve iflleyifli tespit edilmifl bir toplumsal yap› içine yerlefltirerek onlar›n ne kadar uyum ya da sapma gösterdiklerini gözlemlemekten geçmez. Aksine, bir toplumu anlaman›n yolu, “onun toplumsal ve kültürel yönelimlerini, bu yönelimlerin ortaya konuldu¤u toplumsal çat›flmalar›n ve güç mücadelelerinin do¤as›n› ve egemen güçlerin toplumsal hareketleri tahrik eden fleylerin nesini bast›rd›klar›n›” anlamaktan geçer (Touraine, 1971: 4). The Return of the Actor (1988) adl› çal›flmas›nda Touraine toplumsal hayat›n merkezinde üç unsurun yer ald›¤›n› belirtir. Bunlar: (›) örgütlenmifl uygulamalar›n birbirlerinden uzaklaflmas› ve bir bilinç olarak özne, (››) merkezî toplumsal çat›flmalar›n konusu olan biliflsel, iktisadi ve etik kültürel modeller (tarihsellik) ve (›››) bu kültürel modellere toplumsal bir biçim vermek için birbirleri ile mücadele eden toplumsal gruplar olarak toplumsal hareketlerdir (Touraine, 1988: 42). Sosyal bilimlerin inflac›-yorumcu metodoloji gelene¤ine mensup biri olarak Touraine bu unsurlar aras›ndaki iliflkilerin destan›ms› (epik) ya da dramatik bir yorumunu de¤il, mevcut zorluklar›n üstesinden gelmeye, engelleri aflmaya yarayacak fakat yine de mutlu sona ulaflmayacak olan romantik bir toplum yorumu üretme niyetini aç›kça ifade eder. Bu yorumun merkezinde flartlara at›fla davran›fllar›n aç›klanmas› çabas› de¤il, eylemler yoluyla flartlar›n aç›klanmas› giriflimi ve böyle bir giriflime davet vard›r (Touraine, 1988: 43). ZiTouraine’in çal›flmalar›nda toplumsal aktörler kavram› daha çok toplumsal s›n›f ve benzeri kolektif topluluklar için kullan›lan bir kavramd›r.

32

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

ra “eylem sadece mevcut de¤erlerin gerçeklefltirilmesinden ortaya ç›kmaz; insan eylemi de¤er yarat›r” (Touraine, 1965: 12’den aktaran Knöbl, 1999: 406). Bu suretle onun göstermek istedi¤i fley toplumun merkezinin boflalm›fl olmad›¤›, toplumsal hareketlerin her yerde mevcut olduklar› ve modernli¤in ve demokrasinin alaca¤› fleklin bu hareketlerin eylemlerinin içeri¤ine ve flekline ba¤l› olaca¤›d›r. Onun bu giriflimi, mevcut olandan zorunlu olan› ç›karmak ya da, toplumlar›n geliflimini do¤rusal bir ilerleme içinde düflünen yaklafl›mlarda oldu¤u üzere, mümkün olandan zorunlu olan› ç›karmak de¤ildir. Aksine, onun amac›, kendisince yap›lmas› gerekli olan› mümkün ve muhtemel k›lmaya yard›mc› olmak; demokratik toplumda birlikte yaflaman›n flartlar›n› mümkün k›lacak bir eylemlili¤e davettir.
The Self-Production of Society [Toplumun Kendini Üretimi] (1973; ‹ngilizce çeviri 1977) adl› çal›flmas›nda Touraine kendi tabiriyle “toplum sosyolojisi yerine aktörler sosyolojisini” koyacak ve böylece sosyolojide mevcut olan nesnel-öznel ya da sistemSIRA S‹ZDE eylem kuramlar› fleklindeki yanl›fl bölünmeyi aflacak yeni bir kuram gelifltirmeye çal›fl›r. Touraine’in, toplumu toplumsal aktörlerin eylemleriyle flekillenen bir toplumsal sistem olarak gören, bu nedenle de toplumsal aktörleri kuram›n merkezine alan bu DÜfiÜNEL‹M yaklafl›m› bundan dolay› “eylemci (actionalist) sosyoloji” olarak adland›r›l›r. Öte yandan Touraine’in aktörleri merkeze alan bu eylemci sosyolojisinin, aktörleri daha S O unsurlar› R U çok sistemin olarak ele alan Parsons sosyolojisinden farkl› oldu¤u bilinmektedir. Touraine’in eylemci sosyolojisinin ayn› zamanda “bireysel öznenin ‘ölü’ say›ld›¤› yap›salc›l›k ile post-yap›salc›l›¤›n ve tarihi ayn› derecede toplumsal aktörlerD‹KKAT den mahrum b›rakan özcülü¤ün aç›k bir elefltirisini” içerdi¤i de bilinmektedir. Yöntem olarak da Touraine “sosyologlar›n toplumsal de¤iflim hareketlerini, onlar›n içinSIRA S‹ZDE de do¤rudan yer alarak inceledikleri ‘sosyolojik müdahalecilik’ yöntemini önerir (Marshall, 1998:5). Özetle Touraine toplumsal de¤iflim süreçlerine aktif olarak kat›lacak bir eylemci sosyoloji önermektedir. AMAÇLARIMIZ

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Alain Touraine’in bir k›sm› baflka dillere oldu¤u gibi Türkçeye de çevrilK ‹ T çal›flmalar›n›n A P mifltir. Bunlardan baz›lar›n›n künyeleri ile ilgili bilgiler flu flekildedir: Modernli¤in Elefltirisi (Çev. Hülya Tufan, Yap› Kredi Yay›nlar›, ‹stanbul, 2002), Eflitliklerimiz ve Farkl›l›klar›m›zla Birlikte TEL E V ‹ Z Y O NYaflayabilecek Miyiz? (Çev. Olcay Kunal, Yap› Kredi Yay›nlar›, ‹stanbul, 2002), Demokrasi Nedir? (Çev. Olcay Kunal, Yap› Kredi Yay›nlar›, ‹stanbul, 2004), Bugünün Dünyas›n› Anlamak ‹çin Yeni Bir Paradigma (Çev. Olcay Kunal, Yap› Kredi Yay›nlar›, ‹stanbul, 2007).
‹NTERNET

Touraine’in Critique of Modernity [Modernli¤in Elefltirisi] (1995), What is Democracy? [Demokrasi Nedir?] (1997), Can We Live Together [Birlikte Yaflayabilir miyiz?] (2000) ve Beyond Neoliberalism [Neoliberalizmin Ötesinde] (2001) bafll›kl› çal›flmalar› bir yandan günümüz toplumlar›n› kendi tarihsel arka planlar› ve mücadeleleriyle ba¤lant›l› olarak anlamaya çal›fl›rken di¤er yandan anlafl›lan sorunlara bir çözüm üretme çabas›n› yans›t›r. The Return of the Actor adl› çal›flmas›nda Touraine sadece sosyologun toplumsal hareketleri nas›l inceleyece¤ini de¤il, ayn› zamanda bu hareketlerin oluflumunda ve kendilerini anlamalar›nda “ak›l hocal›¤›” yapmadan ve onlar ad›na konuflan biri olmadan onlar›n kendilerini tan›mlama, anlama ve gelifltirme süreçlerine nas›l yard›mc›

Touraine’e göre. öneriler getirir (Touraine. 1997: 196. kültürel demokrasi insanlar› ve topluluklar› kendi kültürel cemaatlerine hapseden çok kültürlülük de¤il. 2001: 24-44) Demokrasiyi savunmak için yap›lmas› gereken fley hem piyasalar›n gücüne inanan ve öznellik veya bireysel talepler ile toplumsal mübadeleleri yönetmesi gereken rasyonelli¤i birbirinden ay›ran liberalizmi hem de dinsel. milliyetçi. yenili¤e aç›kl›k ile gelenek aras›nda ba¤lant› kurmak isteyen bireylerin sorumlu çal›flmas›na dayanmad›klar›nda yozlaflarak bask› gruplar›na dönüflme ihtimali olan toplumsal hareketlerin tehdidi alt›ndad›r (Touraine. demokrasi bir yandan toplumu yönetim yap›lar› ve piyasa güçlerinin merhametine terk eden afl›r› bireycili¤in tehdidi alt›ndad›r. fiimdi adalet özgürlüklerin kurumsal olarak savunulmas›. kamusal hayat ile özel hayat. bu çal›flmalar›nda Touraine. fliddetin ve yolsuzlu¤un k›nanmas› demektir.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 33 olabilece¤ini tart›fl›r. Onun anlad›¤› haliyle kültürel demokrasi çok kültürlülük de¤il. Bir zamanlar özgürlük ço¤unlu¤un az›nl›¤› devirmesi demekti. ayn› anda Weber’ci anlamda anlamac›-yorumcu. Çünkü.2. O. onun aksayan yönlerinin onar›lmas›ndan ve gelifltirilmesinden yanad›r. sosyalist veya komünist cemaatçilikleri reddetmek ve “siyasal özgürlük ve demokrasiyi vatandafll›k. kültürel çeflitlili¤in ulusal-toplumsal birlik ve dayan›flma içinde korunmas›n› ve kültürel de¤erlerin ak›l ve ak›lc›l›¤›n gerekleri ile uzlaflt›r›lmas›n› ferdiyet kazanm›fl bireyin yani öznenin yarat›c›l›¤›na ve iradesine b›rakmay› içerir. Bizim bugün savundu¤umuz özgürlük ise az›nl›klar›n toplumsal ve kültürel haklar›n› tan›mak ve bu nedenle çeflitlili¤i ve her bir bireyin kendisi olma ve kendi de¤erlerini ve kendi eylem biçimlerini tarihsel eylemin vas›talar› ile birlefltirme hakk›n› savunmak demektir. radikal bir kültürel demokrasi içinde mümkün olaca¤›n› düflünür. ona göre. Benzer flekilde What is Democracy adl› çal›flmas›nda da demokrasinin incelenmesinin betimleyici olmakla kalmay›p ayn› zamanda çare önerici de olmas› gerekti¤ini belirtir (Touraine. Marks’c› anlamda elefltirel ve Durkheim’c› anlamda da normatif bir toplumsal kuram infla etmeye gayret gösterir. Touraine bu uzlaflt›rman›n siyasal ve sosyal demokrasi tecrübesinden elde edilen kazan›mlar› da içerecek flekilde. Ünite . yani Öznenin yarat›c›l›¤›na ve iradesine b›rakan bir demokrasi anlay›fl›d›r. 1997: 196). Yine ayn› sebeple bireyleri do¤al türlere döndüren ve Özneye evrenselci at›flar› reddeden ›rkç›l›¤›n reddedilmesi (Touraine. modernli¤in afl›lmas›ndan. Bir yandan sosyolojinin bu klasik flahsiyetlerini elefltirirken. kültürel çeflitlili¤in ulusal-toplumsal birlik ve dayan›flma içinde korunmas› ve kültürel de¤erlerin ak›l ve ak›lc›l›¤›n gerekleri ile uzlaflt›r›lmas›n› ferdiyet kazanm›fl bireyin. suiistimallerin... Dolay›s›yla. Fakat en sert flekilde k›nad›¤›m›z suçlar bireyin vakar›na karfl› ya da her bir bireyin Özne olma ve bir Özne olarak tan›nma hakk›na karfl› suçlard›r-bundan dolay› da ›rza geçmenin ve çocuklar›n cinsel suiistimalinin daha da sert bir flekilde k›nanmas›d›r. Touraine’e göre. Di¤er yandan da. hukuk ve ak›lc› eylemin birli¤inde uzlaflt›r›lm›fl bir kültürel ve siyasal ço¤ulculu¤un hizmetkâr› k›lmakt›r” (Touraine. 1988: 91-100). etnik. toplumsal aktör olmak isteyen ve kendi kiflisel hayatlar›nda ço¤unluk ile az›nl›k. Alexander’›n (1999) da belirtti¤i üzere. 45-47). evrensel olan ile özel olan. 2000: 295). Bir zamanlar adalet herkesin kanun gözünde eflit olmas› ve imtiyazlar›n yok edilmesi demekti. di¤er yandan onlar›n modernli¤e olan itimatlar›n› yenilemek ve sürdürmek ister. . terk edilmesinden ya da ondan geri dönülmesinden yana de¤il.

ak›lc›l›¤›n çeflitli oluflunu ve baflka inançlara karfl› tarafs›zl›¤› savunur. istedikleri flekilde yaflamalar› ve iyiyi kendi istedikleri flekilde tan›mlamakta özgür olmalar› gerekti¤ini savunur (Gamble. yürütme ve yarg› aras›nda da¤›t›lmas›n› sa¤layan bir anayasan›n hükümetin gücünün s›n›rlanmas›nda ve diktatörlük ve tiranl›¤›n önlenmesinde önemli kurumsal çerçeve sa¤layaca¤› düflünülür. Siyasal gücün yasama. gelene¤in terk edilmesi gibi bir dizi fikir ve ülkülere dayal› bir toplumsal örgütlenmenin. özel olarak sanayi toplumunun. ilerleme. her birey ahlâken eflit de¤ere sahiptir. modern dönemin önde gelen ideolojilerinden birisidir. modernlik ise. Kültürel bir doktrin olarak ise liberalizm hoflgörüyü. 2000: 300). 1988: 34). laikleflme. Ona göre. devletin ve cemaatin müdahalesinden ba¤›ms›z olarak. Bu ideolojiye göre. Kültürel çeflitlilik ve dayan›flmay› savunmak amac›yla dünyada pek çok giriflim olmas›na ra¤men bu giriflimler entelektüeller taraf›ndan nadiren araflt›r›lmakta ve desteklenmektedir. Onlar. pratikte sanayi toplumunun sorunlar›na at›fta bulunur (Touraine. herhangi bir hükümet sisteminin meflruiyeti vatandafllar›n›n özgürlüklerini ne kadar korudu¤una ba¤l›d›r. akl› duygudan. modernleflme kavram› bir ülkenin tar›m toplumundan sanayi toplumuna do¤ru olan tarihsel dönüflümüne. Touraine’e göre kültürel demokrasinin hayat bulabilmesi için entelektüellere önemli görevler düflmektedir. ‹ktisadi bir doktrin olarak liberalizm serbest ticareti ve ekonomide bireysel giriflimcilikte devlet müdahalesinin olmamas› gerekti¤i anlam›na gelen laissez-faire (b›rak›n›z yaps›nlar) düflüncesini savunur. Bir siyasal doktrin olarak liberalizm vatandafllar›n özgürlü¤ünün hükümetlerin keyfi uygulamalar›ndan korunmas›nda kurumlara ve yasalara büyük önem verir. Touraine modernleflmeyi çok genel hatlar› ile tar›m toplumundan sanayi toplumuna geçifl olarak ifade edilebilecek bir yap› de¤iflimi olarak tan›mlar. toplumsal s›n›f›. yöneteni yönetilenden ay›rmakta ›srar eden” Bat› modernleflmesinin ay›rd›¤› dünyalar› birlefltirmek. özgürleflme. erke¤i kad›ndan. kitle toplumunda ise tüketicili¤in ve kâr›n hizmetkâr› olmay› kabul edenlerden baflka entelektüele ihtiyaç kalmayacakt›r (Touraine. ulusu. toplumsal cinsiyeti ya da ›rk› her ne olursa olsun. 2007: 2622-23). insan›n do¤a üzerinde egemenli¤inin kurulmas›. açt›¤› yaray› tedavi etmek için çaba göstermezlerse anlamlar dünyas› cemaatçi diktatörlüklerin denetimi alt›na girecek. verili bir toplumsal örgütlenmenin iflleme biçimine. “modernli¤i gelenekten. modern toplumlar›n en temel sorunu toplumsal birlik ve dayan›flma içinde kültürel çeflitlili¤in nas›l sürdürülebilece¤i sorunudur. insanlar aras› iliflkileri de piyasa ak- . Hâlbuki bunun yap›lmas› onlar›n mesle¤inin as›l iflidir. mal ve eme¤in dünya ölçe¤inde dolafl›m›n›n önünde duran engellerin kald›r›lmas›nda önem tafl›maktad›r. sermaye. Zira piyasa mekanizmas› modernlik için gerekli olan de¤iflime aç›kl›¤› sa¤lama ve sürdürme yönünde olumlu bir iflleve sahip olsa da son kertede insan› tüketici olmaya. Bu sorunun as›l kayna¤› modernli¤in araçlar dünyas› ile anlamlar dünyas›n› birbirinden ay›rm›fl olmas›nda yatar. Kendi tercihleri baflkalar›na zarar vermedi¤i müddetçe bireylerin. ne piyasa mekanizmas›. MODERNL‹K VE MODERN TOPLUMLARIN TEMEL SORUNU Touraine’e göre. ne de cemaatçilik bu iki dünya aras›nda etkin bir köprü kurmak suretiyle birlik ve dayan›flma içinde yaflama sorununu çözümleyebilir. Ona göre.34 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Liberalizm. Buna karfl›l›k modernlik kavram›n› ise ak›lc›laflma. hükümetten ba¤›ms›z olarak mevcut olan haklar› vard›r ve bu nedenle. iflleme biçimi olarak tan›mlar. modernleflmifl ya da modernleflmekte olsun. Bu ilkeler pazarlar›n ve kapitalizmin genifllemesinin.

ticaret serbestiyetine ve yasalar›n gayri-flahsi olufluna merkezî bir önem ba¤layarak yeni bir insan ve dünya infla etmek amac›ndayd›. modernlik basitçe kutsal olandan alelade olana. Modernli¤in dünü ve bugünü bu tavr›n ortaya ç›kard›¤› otoriter ve totaliter rejimlerle doludur ve bu tecrübeler göstermifltir ki. bu modernlik anlay›fl›n›n zaferi bütün ezeli ilkelerin bask›lanmas›. Cemaatçilik insan›n bu ihtiyac›na bir cevap üretmekle birlikte. vahiy ve ahlâki ilkelerin reddedilmesi. tek biçimlilikten yana. 1995: 28). Bu dönem boyunca modernlik fikri toplumsal çat›flmalar› “ak›l ile do¤a ve yerleflik güçler aras›ndaki müK ‹ T A P cadele”den kaynaklanan bir olgu vasf›na büründürmüfltür. 33). bütün özlerin. Tanr› fikrini ima etti¤i için ruh fikrinin. 1995: 31. düzene koymaya çabalamaktayd›lar. SIRA S‹ZDE Touraine’in görüflleri dikkate al›nd›¤›nda. 1995: 786. Modernist düflünce insan›n do¤al yasalar›n hükmetti¤i bir dünyaya ait oldu¤unu. Ancak. 2000: 125-131). geleneksel örgütlenme biçimleri ve kültürel inançlar›yla her türlü uzlaflmay› reddederek ve çal›flmaya. “Ak›l ile Özne. 1995: 30). Modernli¤in krizini de bu kopufl. Kolektivizm terimi en yayg›n kullan›m›yla. tarihsel evrim yasalar›. Ünite . modernlik ak›l taraf›ndan keflfedilen ve kullan›lan yasalara sahip do¤al dünya ile Özne dünyas› aras›nda artan kopufl demektir (Touraine. sanayi devriminden 1970’lere kadar olan dönem orta modernlik aflamas›n›. Ancak. Rönesans’tan Frans›z Devrimi ve büyük ölçekli S O R U sanayileflmeye kadar olan dönem erken ya da klasik modernlik aflamas›n›. üretim örgüt‹NTERNET lenmesine. AMAÇLARIMIZ Cemaatçiler hiçbir k›s›tlamaya u¤ramayan serbest piyasa ve mübadelenin insan K ‹ T A P ihtiyaçlar›n› karfl›lamaya yetmedi¤ini. Hâlbuki insan bireyi bir kültürün. Benlik’in ve kültürün bilimsel anlay›fl lehine ortadan kald›r›lmas› anlam›na gelmekteydi (Touraine. üretim ve da¤›t›m araçlar›n›n komünal (ortak) ya da devlet mülkiyetinde olmas›n› teflvik eden siyasal ya da sosyoekonomik kuram ve uygulamalar› anlat›r (Marshall. dinden bilime geçiflten ibaret bir fley de¤ildir. Touraine’e göre bu kopufl bir boflluk ve karmafla oluflturmaktad›r: DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U Cemaatçilik klasik liberalizm ile kolektivizm aras›nda bir orta yol bulmaya bir Dçal›flan ‹KKAT toplumsal kuramd›r. karfl› karfl›ya olunan sorunun ak›l. özgürlü¤ün ve devrimin zaferi olarak tan›mlaAMAÇLARIMIZ m›flt›r. 2005: 130). Touraine’e göre. ‹çinde modernli¤in geliflti¤i toplumlar bu klasik dönemde fleyleri harekete geçirmeye de¤il. 1995: 99). Touraine’e göre. (Touraine. geçmiflin otorite biçimleriyle. bireylere daha fazla özgürlük verilirken ayn› oranda sorumluluk ELEV‹ZYO N verilmedi¤iniTdüflünmekte ve toplum üyeleri aras›nda yak›n cemaat ba¤lar›n›n korunup beslendi¤i bir toplumsal düzenin gereklili¤ini ‹ N T E R N E T savunmaktad›rlar (Marshall. 1995: 57). ›rki. Bu modernlik fikri geçmiflle. 1970’lerD‹KKAT den sonraki dönem ise geç modernlik aflamas›n› temsil eder (Touraine. 1995: 29). Bu nedenle klasik modernlik fikri esas olarak insan› do¤a ile mikro evreni makro evren ile bütünlefltiren ve her tür ruh-beden ve insan dünyas›-aflk›n T E L E V ‹ Z Y O Ndünya ikiliklerini reddeden ak›lc› bir dünya inflas›d›r (Touraine. aç›kl›ktan yana de¤il. ekonomi ile kültür aras›ndaki kopufl tan›mlamaktad›r (Touraine. 1998: 90-91). Aksine. etnik milliyetçilikler birer cemaatçilik biçimi olarak düflünülebilir mi? 1 SIRA S‹ZDE Touraine’e göre.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 35 törleri aras›ndaki mekanik bir mübadele iliflkisine indirgemektedir. En temelde modernlik. ak›lc›laflma ile ferdiyet kazanma. Cemaatçiler hem klasik liberalizmin afl›r› SIRA S‹ZDE bireycili¤ine hem de kolektivizmin afl›r› toplumculu¤una karfl› ç›karlar (Yayla. . Klasik modernlik anlay›fl› modernli¤i akl›n. 1998: 90).2. içine kapanmaktan yana bir tav›r benimser. insan› ve toplumu tek kültür. yani eylemler ile anlamlar. toplumsal bünyenin de bu do¤al yasalara uygun olarak iflledi¤ini. kendisi de bu yasalara tâbi olan akl›n do¤an›n yasalar›n› keflfedebilece¤ini. evrensel geçerlili¤e sahip de¤erler vb gibi bir nedene ya da gerekçeye at›fla kolektif düzeyde bir çözümü yoktur. 1995: 5). tek kimlik ve tek hat›raya hapsetmesi nedeniyle çeflitlilikten de¤il. dolay›s›yla bu dünyan›n ve onun yasalar›n›n anlafl›lmas›n›n vahye ihtiyac› olmad›¤›n› teyit eder (Touraine. Rönesans’›n ruhu ile Reformasyon’un ruhu ve biSIRA S‹ZDE lim ile özgürlük aras›ndaki gergin bir iliflkidir” (Touraine. bir kimli¤in ve bir hat›ran›n (gelene¤in) insan›d›r. modernlik iki aflamadan geçmifl olup bugün onun üçüncü aflamas› içinde bulunmaktay›z.

özgürlük demektir. ayn› zamanda. tarih ve devrim ad›na. Belki daha önceki hiçbir medeniyet bu derece bir merkezî ilke yoklu¤u yaflamam›flt›r. Bu birliktelik içinde Özne bir üst benlik (süper ego) ya da kolektif vicdan de¤il. Bu birlefltirme ancak ak›l ile Öznenin yeniden bir araya gelmesi/getirilmesi ile mümkün olabilir. Ancak. Modernli¤in trajedisi onun kendisinin di¤er yar›s›na karfl› bir mücadele T E L Eiçinde V ‹ Z Y O Ngeliflmifl olmas› yani.36 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› On dokuzuncu yüzy›l›n sonundan beri içinde yaflamakta oldu¤umuz kültürel ve toplumsal alan bütünlü¤e sahip de¤ildir: bu hal modernli¤in yeni bir aflamas›n› de¤il. bir kültür veya cemaate mensubiyetten kaynaklanan sorumlu- . toplumsal normlar ve kurallar ad›na. cemaatçi ya da bireyci olmaya bafllad›¤›nda modernli¤in krizi zirveye ulaflm›fl demektir (Touraine. toplumun iyili¤i ad›na. onun böyle bir teflebbüste kullan›labilecek bir araç olarak da görülmemesi gerekir. geçmifle ve kaybolmufl bir düzene özlem hiçbir zaman zay›f olmam›flt›r (Touraine. yüzleflmek. kültürel e¤ilimlerin kendilerinin di¤erlerinden bütünüyle farkl› ve üstün olduklar›na inanmas›n› ve kendilerini siyasi tahakküm aray›fl›nda olan toplumsal güçlere önler (Touraine. 1995: 218-20). Bu haliyle Özne ne araçsal akl›n. 1995: 205-7). “bilim ad›na öznenin d›flar› at›lmas›” ve böylelikle onu oluflturan iki unsurdan birinin tahrip edilmesidir. SIRA S‹ZDE 2 Sizce. çocuklar. bir topluma mensup olundu¤unun fark›nda olarak uzlaflt›r›lmas›na kalk›flmak olarak anlafl›lmal›d›r (Touraine. Dolay›s›yla bugün modernlik dedi¤imiz fley “sadece özne ile ak›l aras›nda ve vicdan ile bilim aras›nda artan bir etkileflim” sayesinde mevcut olabilecekken. 1995: 102). öncelikle bu karmafla ile S‹ZDE ve de¤erlerin ço¤ulculu¤unu kabul etmekten geçmektedir. Buna karfl›l›k. Touraine’e göre. Bunun yolu. Touraine’e göre özne kendi bafl›na modernli¤in da¤›lan dünyas›n› bir araya getiremez. de¤erlerin ya da gelene¤in sevki ile hareket eden Weber’in düflüncesindeki aktör ne de toplumsal olgular›n bask›s› ya da sevki ile hareket eden Durkheim’›n düflüncesindeki bireydir. modernli¤i bugün içinde bulunduD‹KKAT ¤u çürüme ve karmafladan kurtarmak ve onun da¤›lan parçalar›n› bir araya getirerek yeni bir birlik oluflturmak mümkündür. iflçiler ve sömürge alt›ndaki insanlar gibi tutku ile özdefl tutulan toplumsal kategorileri ak›lc›l›k ile özdeflleflen kapitalist seçkinlerin boyunduru¤u alt›nda ezmifltir” (Touraine. Zira teknik ak›lc›l›k modernli¤in parçalar›n›n birbirlerinden bütüAMAÇLARIMIZ nüyle kopmas›n›. “kutsal olandan SIRA S‹ZDE alelâde olana geçifl” ifadesi ile burada ne kastedilmektedir ve sosyolojik düflünce tarihinde bu kavramlar›n size hat›rlatt›¤› baflka isimler var m›? DÜfiÜNEL‹M MODERNL‹K VE ÖZNE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Bir toplum ya piyasa gibi hareket etti¤inde ya da kendini bütünüyle bir kültürel S O R U kimlik ile tarif etmeye bafllad›¤›nda ve onun aktörlerinin at›flar› pür kültürel. onun çürümesini oluflturmaktad›r. Kilise ile devletin ayr›lmas›n›n temel ilke oldu¤u bu laikleflmifl kültürde hiçbir büyük dinin baflat bir etkisi yoktur. 1995: 98-99). modernlik kendi tarihinde ‹NTE RNE T izleyerek “akl›n zaferine izin vermek için özne fikrini terk etbunun aksine bir yol mifl. 1995: 178). Ak›lc›l›k ad›na. kendi deneyimlerini ve hat›ralar›n› kiflisel bir hayat hikâyesi içinde birlefltirmek için kendini bir aktör olarak ortaya koyma ve aktör olarak tan›nma iradesidir. kiflisel arzu ve ihtiyaçlar›n bir flirkete.SIRA deneyim Araçsal akl›n ya da teknik ak›lc›l›¤›n bu yeni birli¤in oluflturulabilmesinde büyük bir rolü vard›r. akl› özgür k›labilmek için duygular› ve tahayyülleri bast›rm›fl ve kad›nlar. Bireyin kendi eylem ve durumlar›n› kontrol etme. Aksine. Fakat bu yeterli K ‹ T A dönüfltürmelerini P de¤ildir çünkü modernli¤in bir yüzü ak›lc›laflma ise di¤er yüzü de ferdiyet kazanmad›r (subjectivation). Özne.

Aksine demokrasi. BirDyordam olarak de‹KKAT mokrasi yönetilenlerin kendi yöneticilerini seçmeleri. bir özne siyaseti ve öznenin var olabilmesinin bir ön kofluludur. 1997: 11-13. yani s›naî demokrasi. bütün güçlere karfl› direnir ve farkl› olma ve hatta kitle toplumunda yaln›z olma hakk›n› savunabilirse. 19). Bundan dolay› demokratik kül‹ N T farkl›l›klardan ERNET tür ile cumhuriyetçi kültür aras›nda büyük farkl›l›klar vard›r. Demokrasi her fleyden önce ulus devletin ve serbest piyasa düzeninin varl›¤›n› gerektirir.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 37 Touraine sosyolojisinde toplumsal aktör eylemleriyle kendi toplumunu flekillendirme ve tarih yapma iradesine sahip tarihsel Özne olarak anlafl›l›r. Çünkü küreselleflmenin egemen oldu¤u bir dünyada bir ülkede demokrasinin yaflayabilmesi ancak di¤erlerinde de mevcut olmas› ve yaflat›lmas› flart›na ba¤l›d›r (Touraine. Ünite . Ancak demokrasi basitçe bir dizi kurumsal garantiler ya da menfi özgürlükler demek de¤ildir. sistemlerin mütehakkim mant›¤›na karfl› yürüttükleri savaflt›r. 1995: 207. “Demokratik rejim azami say›ya azami özgürlük veren ve mümkün olan azami çeflitlili¤i koruyan ve tan›yan siyasal hayat biçimidir” (Touraine. e¤er Özne. 1995: 13). 1997: 18). dolay›s›yla farkl› rejimlerin ve onlar›n somut uygulanma biçimlerinin sürekli olarak birbirleri ile karfl›laflt›r›lmalar›n› gerektirir. kurulu güçlerin bizi kendilerine tapt›rd›¤› bütün putlar› k›r›p.2. K›sacas› demokrasi özne siyasetidir. öznelerin kendi kültürleri ve özgürlükleri ba¤lam›nda. luklar ad›na ve kendini be¤enme ad›na flekillendirilmifl olan benli¤ini k›rarak ve fakat bir dile. modernlik fikri Özne etraf›nda infla edilebilir (Touraine. demokrasi ve modernlik aras›nda kurdu¤u iliflkiler çok yönlü ve çok katmanl›d›r. Touraine’e göre. Bu birincisi. sistemlerin egemen mant›¤›na karfl› ‹ N yürüttükleri TERNET bir savafl. Yorumcu oldu¤u kadar normatif bir kuramc› olarak Touraine’in Özne. siyasi ve kültürel kaynaklara sahip olanlarla eflit olarak haklar ve garantileri tart›flmaya muktedir k›lan demokratik iradedir. yani evrensel olarak kucaklay›c› ve kuflat›c› bir kuram olmas›n› arzu eder. kendi kültürleri ve ba¤TE L Eözgürlükleri V‹ZYON lam›nda. öznelerin. demokrasinin en büyük baflar›lar›ndan biri olmufltur. bir yüze. menfi özgürlüklerin (yaSIRA S‹ZDE ni kiflisel özgürlüklere sayg›n›n) müspet özgürlüklerle (yani ço¤unluk taraf›ndan adil oldu¤u düflünülen bir sosyal sistem) ile uzlaflt›r›lmas› da gerekir. Ayn› zamanda o kuram›n›n hem modernleflmifl hem de modernleflmekte olan ülkeleri birlikte kapsayan. toplu pazarl›k örne¤inde oldu¤u gibi. Ayr›ca. cemaSIRA S‹ZDE atçi ya da bireyci bir tav›rla tarif etmeleri nas›l anlafl›lmaktad›r? DÜfiÜNEL‹M MODERNL‹K ‹LE ÖZNE VE DEMOKRAS‹ ARASINDAK‹ ‹L‹fiK‹LER S O R U Touraine’in Critique of Modernity (1995) adl› çal›flmas›nda tan›mlad›¤› bu Özne onun demokrasi kuram›n›n da merkezinde yer al›r. Touraine taraf›ndan bir toplumun ya da onun aktörlerinin kendilerini pür kültürel. öznenin var olabilmesinin önflart›d›r. Menfi özgürlükler ile müspet özgürlükler aras›ndaki ba¤› sa¤layan fley iseAMAÇLARIMIZ tâbi ve ba¤›ml› olanlar› serbestçe hareket etmeye ve onlar›. anayasal ve hukuki garantilere sahip siyasal ço¤ulculuk ve laiklik demektir. kiflisel özgürlük (liberty) ve kültürel bir kimli¤i 3 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Touraine’in demokrasi ile özne aras›nda kurdu¤u TE LEV‹ZYON iliflkiye göre demokrasi. Bu ise sürekli olarak farkl› ülke ya da ülke gruplar›n›n siyasal durumlar›n›n. Dolay›s›yla. 1995: 225-26). iktisadi. ak›lc›laflma ile ferdiyet kazanma aras›ndaki zor iliflkileri idare etmeye dayand›¤› ve Öznenin ise araçsal akl› kiflisel ve kolektif bir kimlik ile birlefltirmeye teflebbüs oldu¤u düflünüldü¤ünde. 221-22). bir hat›raya sad›k kalarak kendi özgürlü¤ü ad›na ferdiyet kazanma teflebbüsüdür (Touraine. modernli¤in ak›l ile Özne. demokrasi en iyi ak›lc› düflünce. Bu nedenle toplu pazarl›¤›n bafllaK ‹ T A P t›lmas›. Demokrasinin büyük görevi kitle kültürü içinde çeflitlilik üretmektir. ‹lk olarak. cumhuriyetçi kültür özgürlü¤ü vatandafll›k ile özdefl tutarken demokratik kültür insan haklar›n› vatandafl›n görevleri anlay›fl›n›n ve tüketici taleplerinin karfl›s›na koyar (Touraine. . ‹kincisi. cumhuriyetçi kültür birlik peflinde iken demokratik kültür çeflitlili¤i korur.

özgürlük ile bütünleflmeyi adeta dinsel bir bütünlük anlay›fl›na uygun bir flekilde birlefltirmek istemektedirler ve Touraine bunu aç›kça ifade eder (Touraine. kendi ç›karlar›na ayk›r› da olsa. özgürlük arzusunu bir kültüre üyelik ve akla dayanma ile birlefltirdi¤i ölçüde bir Öznedir” (Touraine. özerklefltirebilmek daha kolayd›r. Hâlbuki siyasal bir rejim olarak demokrasi. .. 2000: 256). ‹slam ümmetinden ve Bat› medeniyetindenim” bireflimini hat›rlat›r. bir birey özgürlük. Touraine’in Özne ile demokrasi aras›nda kurmufl oldu¤u bu paralellik ve eklemleflme Gökalp’in Türkiye’de modern ulus devletin inflas›na rehberlik edebilecek ilkeleri belirlemek için kültür ile medeniyet aras›nda yapt›¤› ayr›mdan hareketle ortaya koydu¤u “Türk milletinden. Geliflmifl S O R U gruplar› ve az›nl›klar› iktisadi ve idari sistemin k›s›tlar›ndan ülkelerde bireyleri. Onun nazar›nda. 1997: 16). “Demokratik ruh birlik ile çeflitlili¤in birbirlerine ba¤l› olduklar›n›n fark›nda olmaya dayan›r” (Touraine.. Kendi ç›karlar›nca yönlendirilen bireyler içinde yaflad›klar› demokratik toplumu her zaman desteklemezler. Touraine’e göre: Ayn› flekilde ve ayn› sebeple. Her ikisi de teknik ak›lc›l›¤›n belli bir kültür ya da cemaatle özdefl olamayaca¤›n›. Demokrasinin inflas› için bireycilik yeterli bir ilke de¤ildir. Bütünlefltirici evrenselli¤i amaçlayan anlay›fl ve ruh ise “kendi evrenselli¤i ad›na özel inançlar›n. SIRA S‹ZDE 4 Geçmiflte ya SIRA da günümüzde hangi tür talepler ve uygulamalar çok kültürlülü¤e örnek olaS‹ZDE rak gösterilebilir? DÜfiÜNEL‹M Touraine’e göre.toplumsal hayat› bir hoflgörü alan›na indirger ve böylece ayr›mc›l›¤›n. devletin da benzeri bir d›fl failin müdahalesine ba¤l› olan yerlerde talep D ‹ Kya KAT DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ . sadakatlerin ve hat›ralar›n çeflitlili¤ini k›nar ve reddeder” (Touraine. hem kendine has hem de baflkalar› ile paylaflt›klar› ortak yanlar olaca¤›n› ve ferdiyetin yani öznenin buradan ortaya ç›kaca¤› konusunda benzer düflünceye sahiptirler.Toplum.. 1997: 15). Gökalp’in düflüncesindeki Bat› medeniyeti Touraine’in Weber’ci anlamda kulland›¤› teknik ya da araçsal ak›l ile hemen hemen özdefltir..38 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› uzlaflt›rma olarak tan›mlanabilir.. laik bir çabad›r çünkü toplumsal hayat insan›n yaratt›¤› bir hayatt›r ve modernlikle birlikte art›k toplumsal hayat›n kendisine aflk›n bir alanda duran bir öznesi ya da böyle bir düzlemden gelen ilkeleri yoktur. Bu nedenle Touraine’e göre demokratik kültür çok kültürlülü¤ü ve bütünlefltirici evrenselli¤i ayn› anda ve fliddetle reddeder çünkü çok kültürlülük herkesi belli bir cemaate hapseder. Her ikisi de çokluk ile tekli¤i. 1997: 15). Baflka bir ifadeyle. demokratik bir toplum bireylerin özgürlü¤ünü ve farkl›l›klara sayg›y› özel ve kamu idaresinin teknikleri ve yasalar› vas›tas›yla kolektif hayat›n ak›lc› idaresini birlefltirir. “.. her türden az›nl›¤›n haklar›n› tan›d›¤› ve onlar› kendi temel haklar›n› icra etmekten al›koymad›¤› bir rejimdir.. ço¤ulculu¤un savunulmas› geliflmeleri dâhili dinamiklere dayanan toplumlar ile bunu baflaramayan toplumlarda farkl› biçimler al›r. “davran›fl›. mezhepçili¤in ve kutsal savafllar›n yolunu açar”. aslî amac› bireylerin ve kolektiflerin özgürlükleriyle iktisadi faaliyet ve yasal standartlar›n uzlaflt›r›lmas› olan kurumsal bir infla olarak görülmedikçe demokratik kültür vücuda gelmez (Touraine. ak›lc›l›k ve kültürel aidiyeti birlefltirdi¤i ölçüde Öznedir.. özgürlük arzusu bireyli¤i. 1997: 15). her türden ço¤unlu¤un. . Hâlbuki modernleflmeleri toplumsal aktörlerin de¤il. Ancak bu birlefltirme çabas› dinsel bir çaba ya da din ad›na bir çaba de¤il. kültürel kimlik özelcili¤i (particularism) ve ak›l ise evrenselli¤i temsil eder. bireyin tek bir mensubiyet ilkesi ile tan›mlanamayaca¤›. Bir birey.

siyasi bir topluma ait olduklar›n› hissedip hükümetle ilgilenmedikleri müddetçe onlar›n kendi yöneticilerini seçme özgürlü¤ünün bir anlam› yoktur. 1997: 16-17). otoriter bir devlet kaç›n›lmazd›r demek do¤rudur ne de dolay›s›yla demokrasinin sadece zengin. 1997: 21-22). Bu nedenle demokrasiyi siyasal bir toplum içinde ç›karlar›n temsilinin gücün s›n›rlanmas› ile birlefltirilmesi olarak tarif etmek de mümkündür (Touraine. Geliflmekte olan ülkelerde bir kültür ya da din ile bir toplum ve devlet aras›nda do¤rudan bir iliflki kurmak suretiyle cemaate müracaat etmek demokrasiyi tahrip eder. . tek parti yönetimi ve hayat›n her alan›na ve düzeyine devletin müdahale etmesi onu otoriteryenlikten ay›ran bafll›ca özellikler olarak düflünülür. Totaliteryenlik kavram› halk›n bütünüyle ya da hemen nerdeyse bütünüyle devlet taraf›ndan tahakküm alt›na al›nd›¤› bir siyasal rejime at›fta bulunur. Bundan dolay›d›r ki. Touraine’e göre. Toplumsal aktörler ve onlar›n arac›s› ya da temsilcisi olan siyasi failler olmad›kça demokrasinin temel gereklerinden biri mevcut de¤il demektir. Fakat ayn› zamanda. etnik ya da dini gruba mensubiyetleri ile ilgilenip. di¤erlerinin özellikle bu iktisadi modernleflmeyi geçirmelerini beklemek gerekti¤ini söylemek do¤rudur. modernleflmifl ülkelerde laissez faire tutumundan. Otoriteryenlik kavram›. Bununla birlikte modernli¤i özel olarak modernleflmifl (sanayileflmifl) toplumlar›n iflleme biçimi olarak gören Touraine’e göre demokrasi. 1997: 26-27. öznenin var olabilmesinin bir ön koflulu olarak. Demokrasinin bu üç boyutundan biri temel haklara sayg›. geliflmekte olan ülkelerde ise totaliteryen diktatörlükten ortaya ç›kan bir tehdit. Bunlardan biri devletin keyfi gücünü s›n›rlayan hukuk devleti ya da hukuki temel. edilen haklar birey haklar› olmaktan çok cemaat haklar›d›r ve bunlar icbarî (zorunlu) modernleflmeye direnç göstermek için kullan›labilir. Demokrasi hem geliflmifl hem de geliflmemifl ülkelerde tehdit alt›ndad›r: geliflmifl ülkelerde laissez faire tutumundan. Yirminci yüzy›l›n faflist ve sosyalist rejimleri totaliteryen rejimlerin örneklerini teflkil ederler (ElOjeili. birbirini tamamlayan fakat herhangi bir merkezî ilke taraf›ndan birlefltirilmemifl olan üç boyutu vard›r.2. Buna karfl›l›k özgürlük ve eflitlik gibi ilkelere müracaat tahakküm alt›ndaki gruplar›n kendi durumlar›na ahlâki bir tan›mlama getirebilmelerine imkân sa¤lar. ikincisi vatandafll›k üçüncüsü ise siyasal liderlerin temsil edebilirli¤idir. Ancak bundan dolay› ne böyle toplumlarda demokrasiye yer yoktur. özgürlük ve eflitlik gibi ahlâki ilkelere müracaattan do¤mufltur. Üçüncü dünyan›n pek çok ülkesinde yap›labilecek tek gerçek tercih ya milliyetçi ya da cemaatçi bir diktatörlük aras›nda gibi görünür. Siyasal ve hukuki biçimsellik dün oldu¤u gibi bugün de egemen gruplar›n gücünü tehdit eden toplumsal talepleri reddetmek için oligarflik bir flekilde kullan›labilir. Dolay›s›yla geliflmekte olan ülkeler aç›s›ndan demokrasi bireysel ya da özel özgürlükler ile toplumsal bütünleflmenin uzlaflt›r›lmas›. halk›n egemenli¤i fikri siyasal hayat› toplumsal aktörler aras›ndaki iliflkilere tâbi k›ld›¤›ndan demokrasinin geliflimine do¤rudan bir katk› sa¤lar (Touraine. yönetilenler s›rf bir aile. 2007: 222). Bu boyutlar› birlefltiren bir merkezî ilkenin olmay›fl› siyaset alan›nda modernli¤i tan›mlayan din ile devletin birbirinden ayr›flmas›n›n mant›ki bir sonucudur çünkü laiklik bizi toplumsal örgütlenme için felsefi ya da ahlâki temellere dayanmayan ilkeler bulmaya zorlar. S‹YASAL MODERNL‹K VE DEMOKRAS‹N‹N BOYUTLARI Touraine’e göre. yöneticilerin gücünün seçimler ve gücün uygulanmas›n›n s›n›rlar›n› tan›mlayan bir yasal çerçeveye sayg› ile s›n›rland›r›lmad›¤› bir yerde ise seçme özgürlü¤ünün bir anlam› yoktur. demokrasi ve modernlik aras›nda kurdu¤u iliflkiler çok yönlü ve çok katmanl›d›r. geliflmifl ülkelerde mevcut olaca¤›n›. geliflmifl ülkeler aç›s›ndan ise özne ile akl›n uzlaflt›r›lmas› teflebbüsü olarak tan›mlanabilir. Otoriteryen rejimler kiflisel diktatörlüklerden parti ve askeri diktatörlülerine var›ncaya kadar çok çeflitli flekiller alabilirler ve esas itibariyle demokratik olmayan bir siyaset biçimi temsil ederler (Palma. Böyle yerlerde demokratik düflünce ve toplumsal hareketler her iki otoriteryen çözüme karfl› savaflmal› ve hem köktencili¤in hem de militarizmin kurbanlar›n› savunmal›d›r (Touraine. hem modernleflmifl hem de modernleflmekte olan ülkelerde tehdit alt›ndad›r. siyasal düzlemde demokrasinin birbiriyle ba¤lant›l›. Ancak. 2007: 5018). bireylere ya da gruplara karfl› keyfi uygulamalara yönelebilen bir siyasal yetki biçimine at›fta bulunur. 34). siyasal modernli¤in iki veçhesi vard›r. Öte yandan. Demokrasi. Ünite . di¤eri ise halk›n egemenli¤idir. Bu siyasal biçim içinde gücü elinde bulunduranlar seçmenlere karfl› sorumlu de¤ildirler ve kamu siyasalar›n›n ve uygulamalar›n›n ald›¤› flekil toplumsal r›zaya dayanmaz. bir köy. demokrasi ile hukuk devleti aras›nda zorunlu bir ba¤ yoktur çünkü demokrasi hukuk devletinden de¤il.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 39 Touraine’in Özne. Daha ideolojik olmas›. modernleflmekte olan ülkelerde ise totaliteryen diktatörlükten kaynaklanan bir tehditle karfl› karfl›yad›r.

1997: 28-29).. Devlet sadece ülkenin ve ulusun de¤il. siyasal sistem düzleminde ise hukuk ve denetim mekanizmalar›n›n al›nan karalar›n yasal ve anayasal olmas›n› temin etmeleri demektir. Demokrasinin varl›k flart› olarak devlet gücünün s›n›rlanmas› sorunu ayn› zamanda güçler ayr›l›¤› meselesinin nas›l anlafl›lmas› gerekti¤i sorununu da gündeme getirir. 1997: 37. demokrasi fikrinde hiçbir ilke devlet gücünün temel haklara sayg› talebi taraf›ndan s›n›rlanmas›ndan daha merkezî bir öneme sahip de¤ildir. Devlet düzleminde bu memurlar profesyonellerden ba¤›ms›z olmal›d›r demektir.. siyasal toplum ve devlet aras›ndaki ba¤lant›lar›n nas›l kuruldu¤u ile iliflkilidir.. kamuoyunun büyük oranda etkilemedi¤i bir hukuk çok çabucak güçlülerin ç›karlar›n› savunman›n güçlü bir arac› haline gelir. Aksine o toplumsal hayat›n eflitsizlikler üzerine kurulu oldu¤unu ve demokrasinin bu eflitsizliklerden kaynaklanan bir toplumsal mücadele alan› oldu¤unu teyit eder. 1997: 32). Bir birlik ilkesi-ço¤unluk talebi-ile özerklik ilkesinin bu birleflimi idarenin siyasallaflt›r›lmas›na ve toplumsal aktörlerin neokorporatist bir flekilde siyasal güç ve parti aristokrasisi (partitocroza) ile birleflmesine tercih edilir (Touraine. Dahas›. hem devlet hem de siyasal sistem düzleminde halk›n iradesinden özerk gayri-siyasal bir unsur olmal›d›r. yöneticilerin temsil edebilirli¤i ise yirminci yüzy›l Fransa’s›nda daha bir öne ç›km›fl görünmektedir (Touraine. Fakat yine de. bu temsilcilerin de devleti kontrol etti¤i bir toplumu demokratik olarak tan›mlayabiliriz. Farkl› ülkelerde bunlardan biri ya da ikisi di¤erinden daha fazla öne ç›kabilir. Touraine’in devlet gücünün s›n›rlanarak özgürlüklerin geniflletilmesi ve teminat alt›na al›nmas›na atfetti¤i bu merkezî önem Montesquieu ile bafllay›p Tocqueville ile devam eden özgürlük ve eflitlikten hangisinin demokrasi aç›s›ndan daha önemli oldu¤u tart›flmas›nda Touraine’i Montesquieu’ye daha yak›n k›lar. aksine sivil toplum. Örne¤in devlet gücünün s›n›rlanmas› ve temel haklara sayg› ‹ngiltere’de. 40). siyasal rejimin ›l›ml›l›¤›n› sa¤lad›¤› için eflitsizlikleri dolayl› olarak olumlamak niyetinde de¤ildir.E¤er etki yukar›dan afla¤›ya do¤ru uygulan›yorsa demokrasi yoktur. siyasal toplum (partiler. Touraine aç›s›ndan esas mesele kendi bafl›na ve biçimsel olarak güçlerin ayr›l›¤› de¤il. Montesquie’de oldu¤u gibi. Halk›n egemenli¤i ilkesinin güçlerin ayr›l›¤› ilkesine öncelik kazand›¤›n›n nas›l fark›na varamay›z? Siyasal kurumlar düzlemi toplumsal aktörler düzleminden ayr›lmamal›d›r. 1997: 31). fakat içinde toplumsal aktörlerin kendi temsilcilerini.40 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Touraine için demokrasi meselesi biçimsel olarak güçlerin ayr›l›¤›ndan ziyade sivil toplum. Bu genel fikirden ç›kan sonuç fludur ki. Dolay›s›yla. Touraine. Touraine’in nazar›nda. meclis ve hükümet) ve devlet aras›ndaki ba¤lant›lar›n do¤as› ve etkilerin yönünün nas›l kuruldu¤u ile alâkal›d›r: . Ancak. yürütme ve yarg›n›n ayr›l›¤›) demokrasinin temel unsurlar›ndan biri olarak düflünülemez zira böyle yapmak güçlerin biçimsel örgütlenmesiyle alâkal› bir hususu gücün temel haklar taraf›ndan s›n›rlanmas›yla kar›flt›rmak anlam›na gelir. Touraine aç›s›ndan güçler ayr›l›¤›n› (yani yasama.. vatandafll›k ve özgürlükten çok eflitlik ve toplumun bütünleflmesine ve yasalara sa¤lam bir temel oluflturan ahlâki ve dinsel fikirlere öncelik vermek Amerika Birleflik Devletleri’nde. Benzer flekilde yasama gücünün de yürütme gücü üzerinde bir etkisinin olmas› gerekir ve siyasal partiler bu etkiyi do¤urmal›d›rlar (Touraine. Öte yandan demokrasinin birbirini tamamlayan bu üç boyutu aras›nda ideal bir dengeden söz etmek mümkün de¤ildir. toplumsal aktörlerin ve onlar›n özgürlük ve sorumlulu¤a eriflmelerinin hizmetkâr› olmad›kça demokrasi var olamaz (Touraine. .

giderek daha fazla bir flekilde kültür ve flahsiyetler alan›na müdahil olan pazarlar›n hükmetti¤i bir dünyada demokratik siyasetin evrensel haklara müracaat etmekten daha fazla olarak kiflisel ve kolektif kimliklerin savunulmas›nda yapaca¤› çok fley vard›r (Touraine. biAMAÇLARIMIZ liflim alanlar›ndaki taleplerinin dikkate al›nmas› (Touraine. Touraine’in kastetti¤ini de içeren ikinci anlam› ise iflçi ve iflveren sendikalar›. Bunlar: (›) artan eflitsizlikler ve daha fazla S O R U d›fllanmaya yol açan küresel iktisadi ve mali sistemler karfl›s›nda s›n›f farkl›l›klar›n› azaltmak ve ekonomi üzerindeki toplumsal ve siyasal kontrolü art›rmak. ToK ‹ T A P DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . SIRA S‹ZDE Sizce. 2000: 89:) Bir zamanlar toplumsal has›mlar paylaflt›klar› de¤erlerin toplumsal kullan›m› üzerine çat›fl›rken flimdi bir yanda kendi de¤erini dayatan bir sistem... Ünite . kategoriler ve kolektiviteler aras›nda bir çat›flma vard›r.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 41 Korporatizm genellikle iki flekilde anlafl›l›r. 2000: 248-49). 2000: 249-50).2. ba¤›ml›l›k flahsileflmektedir” (Touraine. Sadece maddi eflya ve hizmetlerin alan›na de¤il.. Ancak bu çat›flma sanayi toplumunda ve ça¤dafl dünyada farkl› biçimler almaktad›r. sanayi sonras› toplumda tahakküm gayri-flahsileflirken ba¤›ml›l›¤›n flahsileflmesi ile ne kastedilmektedir ve bunun önceki tahakküm ve ba¤›ml›l›k iliflkilerinden ne fark› vard›r? 5 SIRA S‹ZDE Touraine’e göre. Baz› hallerde bu arac› örgütler sahip olduklar› özel statülerden dolay› adeta hükümetin uzant›s› haline gelebilirler (Jary ve Jary. 2000: 249). Bunlardan ilki toplumsal çat›flmalar› ortadan kald›rmak veya bask›lamak ya da milliyetçili¤i beslemek amac›yla devletin emek örgütleri gibi büyük örgütleri denetimi alt›na almas›na at›fta bulunur. Sanayi toplumundaki çat›flma emek. Bu yeni toplumda “tahakküm gayri-flahsileflirken. bilim ve teknoloji gibi ayn› de¤erleri paylaflan mülk sahipleri ile ücretle geçinenler aras›ndaki toplumsal çat›flma biçimini alm›fl ve sosyal demokrasi ile sonuçlanm›flt›r. ücretler vb konularda kendi üyeleri ile hükümet aras›nda arac›l›k yapmalar›na at›fta bulunur. Bu hal programlanm›fl toplumun merkezî önemi haiz sorusunu ortaya koyar ki o da birlikte yaflay›p yaflayamayaca¤›m›zd›r (Touraine. ilerleme. öte yanda ise anlam yaratma kabiliyetleri inkar edilmifl veya marjinallefltirilmifl ya da d›fllanm›fl bireyler. e¤itim. odalar. TOPLUMSAL HAREKETLER VE KÜLTÜREL DEMOKRAS‹ Touraine’e göre. ticari ya da mali mekanizma ile ba¤›ml› tüketici aras›ndad›r. D ‹ K K A Tkiflisel veya (››) bu gayri-flahsi tahakküm sisteminin toplumsal aktörleri kendi cemaatçi kimliklerine kapanmaya zorlamas› ve bu suretle az›nl›klar›n reddedilmesini teflvik etmesi karfl›s›nda kültürel çeflitlili¤in sayg› görmesini temin etmeSIRA S‹ZDE si ve herkese eflit toplumsal ve kültürel haklar› garanti etmesi ve (›››) üretim ve yönetim sistemlerinin teknik ak›lc›l›¤›na tâbi olan tüketicilerin sa¤l›k. bu yeni demokrasi yukar›da tan›mlanan kültürel demokrasidir ve onun üç temel amac› vard›r. Zira demokrasi toplumsal çat›flmalar›n kurumsallaflmas›n›n hem arac› hem de sonucudur. Sanayi-sonras› toplumunda ya da di¤er ad› ile programlanm›fl toplumda art›k temel toplumsal çeliflki teknik. 1995: 123). demokrasi ile toplumsal hareketler aras›nda biri olmaks›z›n di¤eri olamayacak derecede bir ba¤lant› vard›r. kooperatif üst birlikleri gibi ç›kar gruplar›n›n fiyatlar. Özne bir yandan pazar ve teknolojilerin zaferine karfl› mücadele ederken di¤er yanda cemaatçili¤e ve ondan ortaya ç›kan otoriteryenli¤e karfl› mücadele vermektedir.

‹flçi sendikalar› kapitalist sömürüye karfl› eme¤i ve zanaatlar› savundular. sömürgeci tahakküme karfl› kendini tayin ve bu nedenle özgürlük ad›na savafl›ld›. Bu toplumsal kategori karfl› ç›k›fl›n› hasm› ile paylaflt›¤› genel de¤erler veya yönelimler ad›na ve hasm›n›n meflruiyetini reddetmek için yapar (Touraine. Toplumsal hareket. 2000: 90). sömürge karfl›t› hareketler ortak bir milli veya kültürel kimli¤in fark›nda olunmas›ndan ilham ald›lar. 2005: 137-140) Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› uraine’in kanaatince demokrasi kültürel laissez-faire siyasetine ya da genel bir hoflgörüye indirgenemez çünkü böyle bir fley toplumun bütünüyle parçalanmas› ve eflitsizlik ve ayr›mc›l›¤›n daha da kötü bir hal almas›na yol açar. toplumsal hareket kavram›n›. ayn› de¤erleri veya kültürel yönelimleri paylaflan ve birbirleri ile tahakküm ve çat›flma içinde olan aktörlerin paylaflt›klar› kültürün ve onun üretti¤i faaliyetlerin toplumsal yönetimi konusundaki mücadelesini. rekabetini ifade eder (Touraine. Kendini böyle bir fikirle özdefllefltirmifl bir demokrasi ya da bunun için kendini belli bir toplumsal hareketle özdefllefltiren bir siyasi güç demokrasiye de¤il. Tahakküme muhalefet kendi bafl›na bir toplumsal hareket üretmez. Emek dünyas› iflverenlere ilerleme ve s›naî toplum ad›na karfl› ç›kt›. siyasal veya toplumsal s›n›f anlam›nda tan›mlanm›fl kolektif bir Öznenin ve onun vas›tas›yla da toplumun radikal bir flekilde yeniden inflas› projesinin vücut bulmufl haliydiler. 2000: 117). 2001: 49). Dahas›. 1988: 8). cemaatçi. birleflmifl ve fleffaf bir toplumun. kaç›n›lmaz olarak otoriteryenli¤e götürür (Touraine. mücadeleye toplumun bütünü taraf›ndan merkezî addedilen de¤erler ad›na giriflilmelidir. 2000: 50). ve kad›nlar›n kendi ba¤›ml›klar›na karfl› mücadelesine ilham veren özel bir difli kimli¤inin teyit edilmesiydi. “Herkes için eflit f›rsatlar temin ederek. Toplumsal hareketlerin bu vas›flar› devrimci eylemler ile tam bir tezat oluflturur çünkü “devrimci eylemler her zaman toplumsal. toplumsal hareket belli bir toplumsal kategorinin ayn› anda hem özel hem de genel olan bir tahakküm biçimine karfl› ç›kmas›na izin veren bir toplumsal eylemden ortaya ç›kar. Buna göre toplumsal hareket bir ç›kar grubu ya da siyasal bask› oluflturma vas›tas› de¤ildir. yönetim ve hiyerarfli biçimlerini k›r›p bunlar›n yerine yeni bir toplum yaratmakt›. yeni bir insan›n yarat›lmas›n›n ve tam mutabakat›n önünde duran her fleyin ortadan kald›r›lmas›n›n hayalini kurarlar” (Touraine. Tarihi birçok kere atefle vermifl olan bu toplumsal hareket anlay›fl› art›k çözülmüfl ve çürümeye yüz tutmufltur. Marx’›n toplumsal hayat›n tahakküm üzerine kurulu oldu¤u fikri ile Weber’in aktörlerin de¤erler taraf›ndan yönlendirildi¤i fikirlerinin birlefliminden devflirir. Demokrasi ve toplumsal hareketler için özgür ve adil toplum fikrinden daha tehlikeli bir fley olamaz.42 Laissez-faire siyaseti devletin toplumsal hayat içindeki rolünün iç güvenlik. Günümüzün toplumsal hareketleri art›k mükemmel bir toplum modelinin ve o sebeple de herhangi bir . Aksine. siyasal. karfl›l›kl› tan›man›n ön flartlar›n› yaratarak ve özgür bir toplumun bir parças› olundu¤u hakk›nda fark›ndal›k yarat›larak özgürlük faal bir flekilde savunulmal›d›r” (Touraine. Sosyoloji tarihinde bu görüflü savunan önemli isimlerden birisi Herbert Spencer’dir (Yayla. etnik veya kültürel temizli¤in. bir hareket olumlu bir vas›f için talep ortaya koymal›d›r. mücadele basitçe egemen düzene karfl› bir mücadele olmamal›d›r. Projenin kendisi Öznenin kendisinden daha önemliydi. d›fl güvenlik ve adaletin sa¤lanmas›yla s›n›rl› tutulmas› ve iktisadi alan›n bütünüyle serbest b›rak›lmas› görüflünü ifade etmek amac›yla kullan›lan bir terimdir. Geçmiflte toplumsal hareketler dinsel. Touraine. Kad›n hareketi toplumun tamam›n› etkiledi çünkü o bedenin ve cinselli¤in özgürlefltirilmesini talep etti (Touraine. Bu hareketlerin amac› eflitlik ilkesinin zaferini sa¤lamak veya eski üretim. 2000: 250).

yani mevcut olan› reddederek. Bugün henüz etkileri bütünüyle görünmüyor olsa da Avrupa ve ABD’de yükselen ›rkç›l›k. reddettikleri ile tan›mlarlar (Touraine. (Touraine. 2000: 102). Ünite . toplumsal hareketlerin üç türünü belirler. sanayi toplumu ve öncesinin toplumsal hareketleri bir toplumu ya da özneyi radikal bir flekilde yeniden infla etme. bütün toplumsal hareketler kolektif eyleme dayanmalar› bak›m›ndan ortak bir vas›f tafl›rlar ama baz› baflka nitelikleri bak›m›ndan da ayr› bir adla adland›r›lmalar› gerekir. Touraine’e göre. Touraine’e göre. sesi olmayanlara bir ses vermek ve onlar›n siyasal ve iktisadi kararlar›n flekillenmesine kat›l›m›na imkân vermeye çal›fl›rlar” (Touraine. Toplumsal hareketlerin üçüncü türünü oluflturan tarihsel hareketler ise egemen s›n›fa de¤il. Ancak. 2000: 117). bir toplumsal hareket (veya kolektif aktör) kendini bir mesele ile (örne¤in ilerleme) özdefllefltirir ve hasm›n› ortadan kald›r›lmas› gereken bir engel. 2000: 107). Toplumsal hareketlerin ikinci türünü kültürel hareketler oluflturur. Bunlar toplumsal. bir düflman ya da hain ilan ederse o zaman toplumsal hareket vasf›n› kaybedip. toplumsal hareketler ve demokrasi birbirlerinden ayr›lamaz üç tema olufltururlar. fakirli¤e veya köleli¤e karfl› isyan hareketlerinden ayr›l›rlar zira bu sonrakiler kendilerini ulaflmak istedikleri ile de¤il. “Onlar. Siyasetten uzak durufl onlara özerklik kazand›rmakta fakat ayn› zamanda örgütsel zay›fl›klar›n›n da kayna¤›n› oluflturmaktad›r (Touraine. Bunlardan ilki toplumla ilgili (societal) hareketlerdir. 2000: 98-99). ondan kesin bir kopma yaratarak yepyeni bir toplum ya da özne infla etme amac›ndayd›lar. Bunlar belli bir Özne figürünü savunmak ya da dönüfltürmek amac›ndad›rlar ve toplumsal bir has›mla çat›flmaktan ziyade kültürel haklar›n ortaya konmas› ve savunulmas› ile alâkal›d›rlar. günümüzün en önemli kültürel hareketleri ise kad›n hareketi ile siyasal ekoloji hareketidir (Touraine. Böylelikle.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 43 partinin hizmetkâr› de¤illerdir. . Özne. seçkin bir gruba meydan okuyan ve halk› devlete karfl› harekete geçirmeye çal›flan hareketlerdir (Touraine. Sanayi sonras› toplumdaki toplumsal hareketler ise paylafl›lan ortak de¤erlerden hareketle ve onlar ad›na toplumun veya öznenin aksayan yönlerinin demokratik yollar ve araçlarla onar›lmas› amac›ndad›rlar. 2000: 113-116). 2000: 117). Bunlar›n karfl›t›nda duran ayr›lmaz birleflim ise fliddet cehennemine götüren tarihsel gereklilik fikri. 2000: 92-95). siyasal veya kültürel bak›mdan müspet amaçlara sahip olan ve “ahlâki bir ça¤r›y› toplumsal olarak tan›mlanm›fl bir toplumsal aktör ile di¤eri aras›ndaki aç›k bir çat›flma ile birlefltiren hareketlerdir” Emek hareketi böyle bir hareket olmufltur. Touraine. Bu vas›flar› ile onlar ›zt›raba. devrimci eylem ve totaliteryenliktir (Touraine. Bir bütün olarak toplumsal hareketlerin demokratik arzular› vard›r. karfl› toplumsal harekete (belki bir mezhebe ya da otoriteryen bir hareketlenmeye) dönüflür.2. Bu hareketlerde art›k doktriner ya da siyasal mesajlar formüle edilmemektedir. Touraine’e göre. Geleneksel olarak H›rvat ve Boflnak milliyetçili¤ine karfl› olan S›rp milliyetçili¤inin Büyük S›rbistan’› kurmak için giriflilen bir etnik temizlik hareketine dönüflmesi bunun bir örne¤idir. daha önceden bilinen Yahudi aleyhtarl›¤› bunlar›n örnekleridir. Tarihsel anlamda en önemli kültürel hareketler dinsel hareketler olmufllard›r.

Buna karfl›l›k. 1998:5). Yöntem olarak da Touraine “sosyologlar›n toplumsal de¤iflim hareketlerini. Touraine bu hali birlik ve dayan›flma içinde kültürel çeflitlili¤in sürdürülmesi sorunu olarak tarif etmektedir. Touraine’in. A M A Ç 3 AM A Ç 4 AM A Ç 2 . tek kimlik ve tek gelene¤e hapsetme. programlanm›fl toplum hedefleri bak›m›ndan sanayi toplumundan daha fazla iktisadi büyümeye odaklanm›fl ve sanayi toplumunun sahip oldu¤undan çok daha fazla bir yat›r›m kabiliyetine sahip olan bir toplumdur. Touraine 1973 tarihli bir çal›flmas›nda. idare edilmesini de içerecek flekilde bilginin ve toplumun yarat›c›l›¤›n›n idare edilmesi ve yönlendirilmesi alm›flt›r. dolay›s›yla içe kapanma e¤iliminde olan bir cemaatçilik aras›ndaki gerilim olarak ortaya ç›kmaktad›r ki. Ancak. bu birikim ise emek sömürüsü yoluyla gerçeklefltirildi¤i için emek ve sermaye aras›ndaki mücadele de toplumdaki temel mücadele biçimini almaktayd›. toplumu anlayabilmenin yolu. toplumu toplumsal aktörlerin eylemleriyle flekillenen bir toplumsal sistem olarak gören bu nedenle de toplumsal aktörleri kuram›n merkezine alan bu yaklafl›m› bundan dolay› “eylemci (actionalist) sosyoloji” olarak adland›r›l›r. bir cemaatin de insan› oldu¤unu ihmal etmekte ve bu suretle insan öznesinin bütünlü¤ünü tehdit etmektedir. Touraine’in kültürel demokrasi kavram›n› tan›mlayabilmek. Özetle Touraine toplumsal de¤iflim süreçlerine aktif olarak kat›lacak bir eylemci sosyoloji önerir. kendi tabiriyle “toplum sosyolojisi yerine aktörler sosyolojisini” koyacak ve böylece sosyolojide mevcut olan nesnel-öznel ya da sistem-eylem kuramlar› fleklindeki yanl›fl bölünmeyi aflacak yeni bir kuram gelifltirmeye çal›fl›r. ona göre. Modernli¤in araçlar dünyas›. programlanm›fl toplum tan›m›nda da görüldü¤ü üzere. “onun toplumsal ve kültürel yönelimlerini. bu yönelimlerin ortaya konuldu¤u toplumsal çat›flmalar›n ve güç mücadelelerinin do¤as›n› ve egemen güçlerin toplumsal hareketleri tahrik eden fleylerin nesini bast›rd›klar›n›” anlamaktan geçer (Touraine. Touraine’e göre. insan› adeta demir bir cendereye hapsetmekte ve onun ayn› zamanda bir kültürün. Touraine’›n modernli¤e ve liberalizme yönelik elefltirilerini kavrayabilmek. Pratikte bu durum bir yanda piyasa mekanizmalar›n›n tahakkümü di¤er yanda ise insan› ve toplumu tek kültür. Touraine’in toplumu anlamada kulland›¤› yöntemi aç›klayabilmek. Touraine’e göre modernli¤in temel sorunu araçlar dünyas› ile anlamlar dünyas›n› birbirinden ay›rm›fl olmas›nda yatar. 1971: 4). klasik sosyolojinin yapt›¤› gibi. çoklu iliflkilere sahip örgütlerin yönetimi ve bütün bu üretim etkenlerinin harekete geçirilmesinden yana olan tutumlar›n oluflturulup. Touraine’e göre. Ancak.44 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Özet A M A Ç 1 Touraine’in Programlanm›fl toplum kavram›n› tan›mlayabilmek. onlar›n içinde do¤rudan yer alarak inceledikleri ‘sosyolojik müdahalecilik’ yöntemini önerir (Marshall. de¤iflimi programlama ve de¤iflim unsurlar›n› idare etme. Aksine. mesleki e¤itim. programlanm›fl ya da sanayi sonras› toplumda ise emek sömürüsünün önemi izafi olarak gerilemifl ve bunun yerini bilimsel ve teknik araflt›rma. bu giriflim. kültürel çeflitlili¤in ulusal-toplumsal birlik ve dayan›flma içinde korunmas› ve kültürel de¤erlerin ak›l ve ak›lc›l›¤›n gerekleri ile uzlaflt›r›lmas›n› ferdiyet kazanm›fl bireyin yani Öznenin yarat›c›l›¤›na ve iradesine b›rakan bir demokrasi anlay›fl›d›r. kültürel demokrasi insanlar› ve topluluklar› kendi kültürel cemaatlerine hapseden çok kültürlülük de¤il. Touraine’e göre. bir toplumu anlaman›n yolu. sanayi toplumu yat›r›m imkân›n› korumak ve gelifltirmek için sermaye birikimine a¤›rl›k vermekte. hayat›n her alan›n› ak›lc›l›k ve bilimsel bilgi ›fl›¤›nda ve etkinlik ilkesine göre düzenlemesi giriflimine at›fta bulunur. toplumsal aktörleri tarihin önceden nereye gitti¤i bilindi¤i varsay›lan seyri içine ya da kurumsal yap›s› ve iflleyifli tespit edilmifl bir toplumsal yap› içine yerlefltirerek onlar›n ne kadar uyum ya da sapma gösterdiklerini gözlemlemekten geçmez.

olumsuz yönlerinin yine ayn› de¤erler ad›na giriflilen mücadeleler yoluyla düzeltilmesi ve gelifltirilmesi yönünde çaba gösteren kolektif hareketlerdir. onun var olabilmesinin koflullar›n› yaratma ve sürdürme siyasetidir. Bu nedenle. Touraine’e göre demokrasi en temelde öznelerin. Touraine’›n Özne. Touraine’in kanaatince böyle bir demokrasi liberalizmin siyasal. sistemlerin mütehakkim mant›¤›na karfl› yürüttükleri savafl ya da özne siyaseti. e¤itim. eflitsizlik ve ayr›mc›l›¤›n daha da kötü bir hal almas›na karfl› etkin bir çare üretmemekte. aksine bunlar› daha da ilerletmektedir.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 45 AM A Ç 5 Touraine’›n kültürel demokrasi fikrini tart›flabilmek. Touraine’in ad›na kültürel demokrasi dedi¤i yeni demokrasinin üç temel amac› vard›r. Bunun gerçeklefltirilebilmesi bireyin kendi eylem ve durumlar›n› kontrol etme. (››) bu gayri-flahsi tahakküm sisteminin toplumsal aktörleri kendi kiflisel veya cemaatçi kimliklerine kapanmaya zorlamas› ve bu suretle az›nl›klar›n reddedilmesini teflvik etmesi karfl›s›nda kültürel çeflitlili¤in sayg› görmesini temin etmesi ve herkese eflit toplumsal ve kültürel haklar› garanti etmesi ve (›››) üretim ve yönetim sistemlerinin teknik ak›lc›l›¤›na tâbi olan tüketicilerin sa¤l›k. Bu kolektif hareketler bir ç›kar grubuna dönüfltürdüklerinde ya da modernlik ve demokratik de¤erler d›fl›ndaki de¤erler etraf›nda yeni bir toplum kurmaya yöneldiklerinde Touraine’in nazar›nda toplumsal hareket olma vas›flar›n› kaybederler. kendi kültürleri ve özgürlükleri ba¤lam›nda. iktisadi ve toplumsal ilkeleri üzerine infla edilemez çünkü liberalizm otoriter ve totaliter rejimlere k›yasla demokrasinin yaflat›lmas› için daha uygun bir çerçeve sa¤l›yor olsa da öngörmüfl oldu¤u kültürel ço¤ulculuk ve piyasa serbestiyeti ile toplumun bütünüyle parçalanmas›na. Ünite . demokrasi. onun aksayan. kendi deneyimlerini ve hat›ralar›n› kiflisel bir hayat hikâyesi içinde birlefltirmek için kendini bir aktör olarak ortaya koymas›na imkân yarat›lmas› mümkün olabilir. A M A Ç 6 .2. Ancak modern toplumun bugün içinde bulundu¤u durumda özne bir yandan pazar ve teknolojilerin zaferine (yani araçsal-teknik ak›lc›l›¤a karfl›) karfl› mücadele ederken di¤er yanda cemaatçili¤e ve ondan ortaya ç›kan otoriteryenli¤e karfl› mücadele vermektedir. Böylelikle toplumsal hareketler modernlik ve demokrasinin terk edilmesi yönünde de¤il. biliflim vb alanlar›ndaki taleplerinin dikkate al›nmas›d›r. Dolay›s›yla. modernlik ve toplumsal hareketler aras›nda kurdu¤u iliflkiyi de¤erlendirebilmek. öznenin özgürlü¤ünü garantileyecek bir demokrasi hem da¤›lma. özgürlüklerin savunulmas› herkes için eflit f›rsatlar temin edilerek. karfl›l›kl› tan›man›n ön flartlar› yarat›larak ve özgür bir toplumun bir parças› olundu¤u hakk›nda fark›ndal›k yarat›larak yap›lmal›d›r. Bunlar (›) artan eflitsizlikler ve daha fazla d›fllanmaya yol açan küresel iktisadi ve mali sistemler karfl›s›nda s›n›f farkl›l›klar›n› azaltmak ve ekonomi üzerindeki toplumsal ve siyasal kontrolü art›rmak. hem de afl›r› bütünleflme ve tekbiçimleflme tehditlerini bertaraf edebilecek bir yap›da olmal›d›r. Toplumsal hareketlerin bu süreçteki temel ifllevleri onlar›n modernli¤in ve demokrasinin temel de¤erlerini ve kültürel yönelimlerini paylafl›yor olmalar› fakat öte yandan bunlardan ortaya ç›kan faaliyetlerin yönetimi ve üretti¤i sonuçlar konusunda tâbi konumda olanlar›n tahakküm konumunda olanlarla rekabet ve çat›flma içine girmelerinde yatmaktad›r. ona göre.

Öznenin kendi kültüründen ald›¤› kimli¤ini gelifltirme ve güçlendirme yönünde cesaretlendirilmesi d. Emek ile sermaye aras›ndaki mücadelenin temel toplumsal çat›flma olmas› d. modern toplumlar›n en temel toplumsal sorunu afla¤›dakilerden hangisidir? a. ‹nsan eylemini. Dinin gelenek üzerindeki etkisini k›rarak. Örgütlerin yönetiminin daha büyük bir önem kazanm›fl olmas› 2. Akl›n rehberli¤inde. insan›n ruh ve beden dünyas›n› evrenin ilahi düzeninin gereklilikleri ile uyumlaflt›rmak b. c. Do¤al hayata hükmeden yasalar ile insan akl›na hükmeden yasalar› birbirlerinden ay›rarak. Teknoloji dünyas› ile de¤erler dünyas›n›n birbirinden kopar›lm›fl olmas› c. ‹nsan eylemlerini anlamak için aktörlerin toplumsal ve kültürel yönelimlerini dikkate almak gerekir. Seyahat ve ticaret özgürlü¤ünü denetim alt›na alarak. ulus devleti yabanc› emek gücünün istilas›ndan korumak 6. Özgürlük iste¤ini birey olma iste¤i ile birlefltirmesi halinde d. Kitlelerin açl›k. Alain Touraine’e göre. Kendi kültürel de¤erlerini ve kimli¤ini baflka kültürler ve kimlikler karfl›s›nda etkin bir flekilde savunmas› halinde c. afla¤›dakilerden hangisi klasik modernlik fikrinin temel amaçlar›ndan biri olmufltur? a. fakirlik ve hastal›k gibi temel ihtiyaçlar›n›n henüz tatmin edici bir flekilde karfl›lanmam›fl olmas› b. Toplumsal bir iyili¤i meydana getirmedikçe insan eylemi bilimsel olarak anlams›z ve de¤ersizdir. Her bir cemaat veya kültür grubunun kendi kültürünün öngördü¤ü yaflam düzenine uygun bir flekilde yaflamas›na imkân verilmesi b. Afla¤›dakilerden hangisi Alain Touraine’in kültürel demokrasi kavram› tan›m›na daha uygundur? a. d. ak›lc›l›k ve kültürel aidiyeti birlefltirmesi halinde . Özgürlük. Birlik ve dayan›flma içinde kültürel çeflitlili¤i koruyabilecek bir yap›n›n ortaya konulmam›fl olmas› d. 3. insan eyleminin anlafl›lmas›nda afla¤›daki ilkelerden hangisini dikkate al›r? a. afla¤›dakilerden hangisi sanayi-sonras› ya da programlanm›fl toplumun temel vas›flar›ndan biri de¤ildir? a. Yerel ve ulusal-milli kültürlerin evrensel bir kültür ekseninde de¤iflme ve dönüflmeye teflvik edilmesi e. ‹ktisadi büyümeye odakl› olmas› b. Kültürler aras› etkileflimi art›rmak suretiyle farkl› kültürel geleneklerden yeni bir ulusal kültür oluflum sürecinin desteklenmesi c. Eylemin gerçek ve do¤ru anlam› ancak bilim adam›n›n incelemesi ve yorumu yoluyla ortaya koyulabilir. Demokratik idealleri kültürel ideallerle birlefltirmesi halinde b. Kendi kültüründe akla ve bilime uygun olmayan unsurlar› reddetmesi halinde e. insan akl›n› özgürlefltirmek d. insan›n içinde yaflad›¤› tarihseltoplumsal koflullar›n tayin etti¤i bir sonuç olarak anlamak gerekir. Alain Touraine’e göre. Alain Touraine’in inflac›-yorumcu yaklafl›m›. bir birey neyi yapmas› halinde. Kapitalist iktisadi geliflme sürecinin geleneksel ekonomileri tahrip etmifl olmas› e. Alain Touraine’in görüflleri dikkate al›nd›¤›nda. Sanayi toplumundan daha fazla yat›r›m kapasitesine sahip olmas› c. e. ‹nsan eylemleri baflka insanlar›n eylem ya da davran›fllar›na yönelik olmad›kça eylem olarak kabul edilmemelidir. Piyasa mekanizmas›n›n kültürel de¤erlere uygun tüketim mal ve hizmetlerini yeterince sa¤layam›yor olmas› 5. geleneklerin kutsall›¤›n› akl›n yasalar› ile aç›klayabilmek c. Kültürel çeflitlili¤in ve akl›n ve ak›lc›l›¤›n gerekleri ile uzlaflt›r›lmas› 4. Alain Touraine’e göre. Ak›l ve bilim ad›na geleneksel olan› ortadan kald›rmak e.46 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. b. Bilgi ve yarat›c›l›¤›n eskiden oldu¤undan daha fazla önem kazanmas› e. bir özne olarak düflünülebilir? a.

Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumu Anlaman›n Yöntemi ve Geç Modern Toplum” konusunu yeniden gözden geçiriniz. afla¤›dakilerden hangisi ça¤dafl toplumsal hareketlerin ortaya ç›kmas›nda temel etkendir? a. Afla¤›dakilerden hangisi Alain Touraine’e göre kültürel demokrasinin amaçlar› aras›nda yer almaz? a. d 6. Has›mlar› ile paylafl›lan de¤erler ad›na mücadele etmek d. Güçler ayr›l›¤› ilkesinin anayasal teminat alt›na al›nmas› d. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Ekonomi üzerindeki siyasal ve toplumsal kontrolü azaltmak c. Egemen düzene karfl› ç›kmak b. Tüketici taleplerini dikkate almak 10. e 7. Seçme ve seçilme hakk› b. Kültürel kimli¤in kiflisel özgürlük ve ak›lc› düflünce ile birlefltirilmesi b. Önceli¤i yeni bir özne yaratmaya vermek e. Yan›t›n›z yanl›fl ise. e 9. Yan›t›n›z yanl›fl ise “ Modernlik ve Modern Toplumlar›n Temel Sorunu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Özne ve Demokrasi Aras›ndaki ‹liflkiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Özne ve Demokrasi Aras›ndaki ‹liflkiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Yöneticilerin seçimine herkesin kat›l›m›n›n sa¤lanmas› e. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Bir parti önderli¤inde hareket ederek siyasal talepler üretmek 1. Halk›n egemenli¤i e. Güçler ayr›l›¤› d. Kültürel çeflitlili¤in sayg› görmesini sa¤lamak d. Ünite . 3. Hukuk devleti c. Alain Touraine’e göre. Ezilenlerin-ma¤durlar›n s›n›f ç›karlar›n› savunmak için örgütlenebilmek c. Bireycili¤in önündeki engellerin kald›r›lmas› 8. e 4. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›n›f farkl›l›klar›n› azaltmak b. Devlet gücünün temel haklara sayg› ilkesince s›n›rlanmas› 9. b 10. a 8. Afla¤›dakilerden hangisi Alain Touraine’e göre demokrasi fikrinde di¤erlerinden daha fazla öneme sahiptir? a.2. “Siyasal Modernlik ve Demokrasinin Boyutlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Modernlik ve Özne” ve “Modernlik. “Toplumsal Hareketler ve Kültürel Demokrasi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Afla¤›dakilerden hangisi Alain Touraine’in demokratik toplum anlay›fl›n›n özünü daha iyi ifade eder? a. c . Devletin gücünün s›n›rlanmas› ve hukuk devleti ilkelerinin yerlefltirilmesi c. Herkese eflit kültürel ve toplumsal haklar sa¤lamak e.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 47 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 7. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Modernlik. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Toplumu Anlaman›n Yöntemi ve Geç Modern Toplum” bölümü ile “Toplumsal Hareketler ve Kültürel Demokrasi “ konusunu yeniden gözden geçiriniz. “ Modernlik ve Modern Toplumlar›n Temel Sorunu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “”Toplumsal Hareketler ve Kültürel Demokrasi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 5. c 2.

orta ça¤larda hükümdar ve beyler ile onlar›n kullar› veya serfleri. ana dilde e¤itim. Afrika ve Orta Do¤u’dan gelen göçmen cemaatleri bu tür taleplerin yasal güvenceye al›nmas›n› talep etmektedirler. 1917 y›l›nda yürürlü¤e konan Aile Hukuku Kararnamesi sadece Müslümanlar›n evlilik. bireysel ya da toplumsal kimli¤in çok yönlü. boflanma. Bu iki tav›rdan birincisi. afl›r› bireycileflme durumlar›nda bireyler kendilerini baflkalar› ile hiçbir ortak yan› bulunmayan birer varl›k olarak ta tan›mlama e¤iliminde olabilirler. Bölgecilik. inançlar›n›n korunmas› ve gelifltirilmesi ile ilgili uygulamalardan bu tür inançlar›n emretti¤i. H›ristiyan ve Yahudilerin ayn› konulardaki haklar› da kendi dinsel hukuklar›na dayanmaktayd›. Etnik dillerin korunmas› için özel çaba gösterilmesi. toplumsal veya kültürel imtiyazlar›n ancak cemaat üyeli¤ine ba¤l› olarak elde edilebildi¤i yerlerde cemaatçilik duygusu ve uygulamalar›n›n güçlü olmas› beklenebilir. çok katmanl› ve baflka kimliklerle iliflkili oldu¤unu belirtir. özellikle etnik yap›lar› heterojen olan toplumlarda. . din vb ile ortak yan› olmayan özgün bir kimlik tan›mlama tavr›d›r. nikâh bedeli ile ilgili hak ve sorumluluklar› kendi dinsel hukuklar› dikkate al›narak ayr› ayr› düzenlenmiflti. bafllang›çta kapitalist ak›lc›l›¤a ve iktisadi disipline ruh vermifl olan dinsel duygular›n yerini ruhsuz bir araçsal ak›lc›l›¤›n alm›fl olmas›na dikkat çekmesini de hat›rlatmal›d›r. cemaate hapsolma derken kastetti¤i fley de budur. Bu görüflten hareketle onun bir toplumun ya da onun aktörlerinin kendilerini pür kültürel veya cemaatçi bir tav›rla tarif etmelerinden kastetti¤i fley baflka hiçbir kültür. Touraine bu halin afliret toplumunda reis ile afliret üyesi. merkezî veya yerel yönetimde etnik dillerin resmi dil olarak kullan›lmas› için yap›lan hukuki düzenlemeler yan›nda aile. din. Günümüzde baflta Kanada olmak üzere Bat›l› ülkelerin baz›lar›nda özellikle Asya. “kutsal olandan alelâde olana geçifl” ifadesi ile aç›kça Durkheim’›n din sosyolojisinde dinsel olan›n merkezindeki fikri tan›mlamak için kulland›¤› ‘kutsal’ (sacred) ve dinsel olmayan› tan›mlamak için kulland›¤› ‘alelâde’ (profane) kavramlar›na ve o vas›tayla da dinsel olandan dünyevi olana geçifle at›fta bulunmaktad›r. Örne¤in. usta ile ç›rak ve erken kapitalist dönemde sermaye sahibi ile iflçi aras›ndaki hâkimiyet ve ba¤›ml›l›k iliflkilerinden farkl› oldu¤una dikkat çekmek istemektedir. Ancak. cemaatçilik büyük toplum içinde daha küçük birimler etraf›ndaki mensubiyet ve yükümlülükler üzerine de infla edilmifl olabilir. gecekondu bölgelerinde mahallecilik anlay›fl ve uygulamalar› da bazen kat› bir cemaatçilik uygulamalar› fleklinde karfl›m›za ç›kabilir. izin verdi¤i veya mensuplar›ndan talep etti¤i özel davran›fl biçimlerinin serbestçe ifade edilmesi ve hayata geçirilmesine kadar uzanan çeflitli talepleri ve bunlar etraf›ndaki toplumsal ve yasal düzenleme ve uygulamalar› içerir. inkâr edilmesi fleklinde ya da bunun aksine olarak her bir grubun sadece kendi cemaat kimli¤ini dikkate almas› fleklinde karfl›m›za ç›kabilir. Fakat kavramlar›n kullan›lma biçimi bize ayn› zamanda Weber’in modernlikle yükselen ak›lc›l›kla birlikte “dünyan›n büyüsünün bozulmas›” (ya da “gözün aç›lmas›”) nitelemesini. Baz› iktisadi. Touraine bu tav›rlar›n her ikisinin de öznenin özgürlü¤ünün sa¤lanmas› ve kültürel demokrasinin geliflimi için birer tehdit ya da en az›ndan sa¤l›ks›z tav›rlar oldu¤unu düflünür.48 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Irki ve etnik milliyetçilikler bireysel özgürlükler yerine bireyin ait oldu¤u topluma karfl› yükümlülüklerine vurgu yapmalar› nedeniyle makro ölçekli cemaatçiliklerin örnekleri olarak düflünülebilirler. inanç. kimli¤in ve kültürel mensubiyetin. evlilik ve miras hukuku alanlar›nda inanca veya etnik kültüre ba¤l› olarak baflat hukuktan ayr› uygulamalar›n meflruiyetinin yasal teminat alt›na al›nmas› gibi çeflitli uygulamalar bu kapsamda düflünülebilir. hemflerilik. S›rf bireyci bir kimlik tan›mlamas› ise hiçbir kültür. S›ra Sizde 4 Çok kültürlülük talepleri etnik ve az›nl›k dillerinin. Touraine’in bir köye. medya. S›ra Sizde 3 Touraine. toplum içindeki baflat gruplardan birisi vas›tas›yla herkesi kuflatacak flekilde tan›mlanmas› giriflimi ve böylece di¤er kimliklerin ve mensubiyetlerin dikkate al›nmamas›. inanç veya cemaat ile iliflkisi olmayan bireysel bir kimlik tan›mlama tavr›d›r. örgütler yoluyla programlanm›fl toplumda bireyler ve daha genelde toplum üzerinde hâkimiyetin belli. kölecilikte efendi ile köle. S›ra Sizde 5 Touraine’in “sanayi sonras› toplumda tahakküm gayriflahsileflirken ba¤›ml›l›¤›n flahsileflmesi” ile kastetti¤i fley piyasa mekanizmas›. Öte yandan. Türkiye’de 1926 y›l›nda yürürlü¤e giren ilk Medeni Kanun’dan önce dinsel cemaat üyelerinin evlilik. S›ra Sizde 2 Touraine. kifliselleflmifl bir öznesinin olmamas› halidir. boflanma. miras vb konulardaki haklar›n› düzenlemekte.

Colorado ve Oxford: Westview Pres. El-Ojeili. Andrew. Translated by David Macey. 2: 403. Cambridge: Polity Press. Touraine. Collins Dictionary of Sociology. . (1995). New York: Cambridge University Pres.com/ Eriflim tarihi 26 Kas›m 2010. 58: 99. (1999). Paris: Le Seuil. Translated by Leonard F. Oxford (UK) ve Cambridge (USA): Blackwell. Alexander. Alain. Turner. Chicago: The University of Chicago Press. The Academic System in American Society. (1999). s. (1997).com/biography/alain. http://www. Palma. Marshall. Tomorrow’ Social History: Classes. 5018-19. (1998). George Ritzer). Boulder. Siyasî Düflünce Sözlü¤ü. Glasgow: HarperColins Publishers. Ünite . David Held and Tony McGrew). Knöbl.touraine/ Eriflim tarihi: 9 fiubat 2011. (2005). Bryan S. http://est. European Journal of Social Theory. (1977) The Self-Production of Society. Social Theory in Postindustrial Society. Oxford ve New York: Oxford University Press. “Liberalism”. Madlen. 169-221. Oxford ve Victoria: Blackwell Publishing. Critique of Modernity. translated by Myrna Godzich. Foreword by Stanley Aronowitz. s. “Authoritarianism”. (1965). Oxford: Polity Press.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 49 Yararlan›lan Kaynaklar Allen. Modernity and Its Futures içinde. (1974). John. (1971). McGraw-Hill Book Company. Organizsation for Economic Cooperation and Development. Cambridge: Polity Press.sagepub. George Ritzer). Stuart Hall.2622-25) Jary. Claude Durand. Mayhey. Conflicts and Culture in the Programmed Society. (1995). http://the. Oxford ve Victoria: Blackwell Publishing. Can We Live Together: Equality and Difference.2. (2007). Madlen. (2007). What is Democracy. Atilla. Ankara: Adres Yay›nlar›. Alain. The Blackwell Encyclopedia of Sociology içinde. X.sagepub. Touraine. Madlen. 22-25. The Cambridge Dictionary of Sociology. Daniel Pecaut ve Alfred Willener. “Totalitarianism”. “Why we Migth all be Able to Live Together: An Immanent Critique of Alain Touraine’s Pourrons-Nous Vivre Ensemble?” Thesis Eleven. (2001). Translated by David Macey. (Ed. Oxford Dictionary of Sociology. s.com/ Eriflim tarihi: 26 Kas›m 2010. Yayla.bookrags. Chamsy. Translated by David Macey. Encyclopedia of World Bibliography on Alain Touraine. Workers Attitudes to Technical Change. Return of the Actor. Julia. (Ed. The Blackwell Encyclopedia of Sociology içinde. (2000). George Ritzer). (1965). Gamble. Beyond Neoliberalism. (2011). (1997). (Ed. Gordon. Translated by David Macey. The Blackwell Encyclopedia of Sociology içinde. s. The Post-Industrial Society. Oxford ve Victoria: Blackwell Publishing. (1988). (Eds. Jeffry C. Esperanza. (2007). (2006). “Social Theory from a Sartrean Point of View: Alain Touraine’s Theory of Modernity”. Sociologie de l’action. David ve Jary. (Second edition). “Post-Industrializm and Post Fordizm”. Wofgang. New York: Random House. Minneapolis: University of Minnesota Pres.

Postmodern kuramc›lar›n Ayd›nlanma dönemine yöneltti¤i elefltirileri özetleyebilecek. Postmodernizmin ne oldu¤unu tan›mlayabilecek.3 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anahtar Kavramlar • Modernizm-Postmodernizm • Modernite-Postmodernite • Modernlik-Postmodernlik • Modern-Postmodern • Geç Kapitalizm Postmodern Sosyal Teori • G‹R‹fi • JEAN-FRANÇOIS LYOTARD’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI • FREDRIC JAMESON’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI . Jean-François Lyotard’a göre postmodern ça¤da bilgi ve bilimin alm›fl oldu¤u konumu de¤erlendirebilecek. Postmodern sanat› modern sanattan farkl›laflt›ran özellikleri karfl›laflt›rabilecek. Fredric Jameson’›n kapitalizmi neden “geç” olarak niteledi¤ini aç›klayabileceksiniz.

basitlefltirmektense karmafl›kl›¤›” önerdiklerini belirtir (Ritzer.Postmodern Sosyal Teori G‹R‹fi Postmodernizm. birbirinden net bir çizgiyle ayr›lm›fl tarihsel dönemlerden bahsetmek mümkün de¤ildir. 2010: 22. Dolay›s› ile postmodernizm tam olarak modern sonras› anlam›na gelmemekle birlikte modernlik elefltirisi üzerinden yeni bir döneme at›fta bulunmaktad›r (Akay. Postmodern düflüncesi yeni bir tarihsel ça¤›. Bu anlamda postmodernizm sanatta. postmodernist teorisyenlerin “determinizmdense indeterminizmi. Modernite. Özellikle 1960’l› ve 70’li y›llardan itibaren modernizm karfl›t› ya da modernizmden sonras› anlam›nda kullan›lan birçok D Ü fi Ükavram. 2010: 24). yeni malzemeler ve e¤reti yap›lar gibi formlar›n inflas›n› gündeme getirir. 7). içinde bulunulan ça¤a vurgu yapar. modernizm bir dönemin dokSIRA S‹ZDE trinini. mimaride ve benzeri alanlardaki kültürel ürünleri ifade eder. bu tarihten sonra sosyal bilimlerde en çok tart›fl›lan konulardan biri haline gelmifltir. Featherstone (1996: 21-35). 1996: 6-8). Postmodernleflme ise modern sonras›na özgü iliflki ve kurumK ‹ T A P SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . Postmodernistler için modern ça¤dan postmodern ça¤a geçildi¤i fikri oldukça indirgemeci ve do¤rusal bir bak›fl aç›s›n› yans›tmaktad›r. Postmodernite ise modern sonras› içinde bulunulan ça¤›n varl›¤›n› temsil eder. Modernleflme geleneksel olmayan iliflki ve kurumlar›n varl›klar›n› sürAMAÇLARIMIZ dürmelerine at›fta bulunur. postmodernizm ise modern sonras› bir doktrini iflaret eder. filmlerde. 1996: 5). Böylelikle postmodernizmin içinde. sentezdense farkl›l›¤›. Onlara göre tarihsel dönemler aras›nda bu flekilde do¤rusal. Postmodern oluflumlarla ilgili önemli nokta modernitenin bitti¤i ve postmodern ça¤›n bafllad›¤› düflüncesidir. modern düflüncenin içli d›fll› bir flekilde geliflti¤i görülür. 1950 ve 1960’lardan itibaren birçok yazar taraf›ndan kullan›lmaya bafllanan SIRA S‹ZDE postmodernizm kavram›. Dolay›s›yla. yeni kültürel ürünleri ve sosyal dünyaya iliflkin yeni bir kuramsallaflt›rmay› kapsamaktad›r (Ritzer. Bununla birlikte Rosenau. pop e¤ilimler. NEL‹M kültür ve toplum kuramc›s› taraf›ndan modernist kültürden radikal kopufllar› ifade eden yeni postmodern sanat biçimlerinin ortaya ç›k›fl›yla tart›fl›lmaya bafllanm›flt›r S O R U (Best & Kellner. birliktense çeflitlili¤i. modern kültürel ürünlerden farkl› olarak sanatta. Bu bak›mdan anlam aç›s›ndan karfl›laflt›r›ld›¤›nda. modernizm-postmodernizm. modernite-postmodernite ve D‹KKAT modernleflme-postmodernleflme kavramlar›n›n birlikte karfl›tl›klar›n› ça¤r›flt›rd›¤›ndan söz eder. Postmodernite ise tarihsel anlamda modern dönemi izledi¤i düflünülen sosyal ve politik ça¤› betimler.

postmodernizmin merkezinde yer alan baz› temalar›n modas› geçmifl oldu¤u D Ü fi Üifade N E L ‹edilmesine M ra¤men birçok entelektüelin zihnini meflgul etti¤i aç›kt›r. Elefltirel Teoriyi ve anarflizmi temellük eder. Bu temalar. Bat› Marksizmini. SIRA S‹ZDE Öte yandan Jameson. Asl›nda kökenine bak›ld›¤›nda. günümüzün hâkim elefltirel ve biçimsel ideolojik paradigmas› olan postmodern düflüncenin bir yenilik olarak esteti¤i. popülizmi. dönüfltürür ve aflar” (Rosenau. “simülasyonlar”. Modernite-postmodernite kavram› “mevcut duruma” at›fta bulunur. ‹leri kapitalist dönemin bu bunal›mlar›n›n elefltirilmesi ve tart›fl›lmas› yeniden yap›lanma/infla sürecini gündeme getirmifl ve Ayd›nlanman›n bir ürünü olarak modernitenin baflar›ya ulaflamad›¤› ifade edilmifltir (Görgün-Baran. bir s›n›r çizilmesi ontolojik olarak mümkün de¤ildir. Postmodernizm. Featherstone. “modern” kavram›n›n belli bir tan›m›n›n olmad›¤›n› belirtmekle birlikte. fenomenolojiyi. ulus devlet. kamusal alan›n çöküflü. Bu kavramlara yeniden döndü¤ümüzde “izm”ler belli bir döneme iliflkin belli bir düflünce ya da doktrini ifade ederler. bireyin kimli¤i. nihilizm ve Paris 1968 gelene¤i olarak SIRA S‹ZDE s›ralanmaktad›r. Sosyal bilimlerde. Bu konuda Perry “Postmodernitenin Kökenleri (2009)” kitab›nda daha ayr›nK ‹ T Anderson’›n A P t›l› bilgiye ulaflabilirsiniz. bireycilik. bilimsel geliflmeler ve Sanayi devrimi görülmektedir. Bu ise “modern kalarak postmodernizme dönüflmeye çal›flan modernizm” anlam›na gelir. söylem sözcü¤ünün bu çerçevede kullan›lmas›n›n olanakl› oldu¤unu belirtmektedirler (Smart. 2006: 369). Bu geliflmelerle birlikte ortaya ç›kan modernleflme varl›¤›n› sürdürmek için kapitalizm. Bu ba¤lamda postmodernizm.52 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› lar›n inflalar›n›n devam›n› betimler. modernizmin toptan yads›nmas›d›r. “zincirden boflalm›fl göstergeler” olarak da tan›mlanmaktad›r. romantizmi. yorumbilgisiSIRA S‹ZDE ni. modern kavram›n›n geleneksel olmayan anlam› yap›s›nda bar›nd›r›yor olmas›d›r. O halde Ayd›nlanman›n K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . sorusuna verilen en basit yan›t. Bu ba¤lamda Postmodernizmin asl›nda yenilikçi ve özgün bir düflünce olmad›¤›na de¤inilir. farkl›laflman›n bozulmas› ve iflaretsel/göstergesel olan›n egemenli¤i ve bunlar› (iflaretsel olan›) anlamland›rma biçimleri olarak ifade eder (Featherstone 1996: 33). anti-hümanizm. fiaylan 2002: 111). üzerinde durulmas› gereken nokta. “gerçekli¤in yerini imajlar›n almas›”. Böylece modern sözcü¤ünün bir döneme ad›n› veren bir kimlik ya da etiket ifllevi gördü¤ünü ileri sürmek yanl›fl olmayacakt›r. 1997: 23-24. Bu söylemin anlam›. kentleflme ve pozitivizm gibi unsurlar› dayanak olarak kullanmakla birlikte 20. D ‹ K K A T kinizm. Öte yandan Scott Lash ise postmodernizmi. Bir bak›ma dönemin ideolojisini betimlerler. 2004: 32). Fakat modernizm de post modernizm gibi bir söylem olarak de¤erlendirilmektedir. Modernleflme-postmodernleflme ve modernlik-postmodernlik kavramlar› ise “süreci” yani gündelik rutinliklerin yaflanmas›n› ve sosyal pratiklerin devam›n› anlat›r. SIRA S‹ZDE Bugün. “bir tarihsel geçmifl duygusunun yitirilmesi”. modernizmin radikal bir biçimde elefltirisidir. AMAÇLARIMIZ O halde postmodernizm nedir. Frans›z devrimi. ‹NTERNET yüzy›la gelindi¤inde kapitalizmin bunal›mlar› giderek artm›flt›r. Heidegger ve Nietzsche felsefesi. Bilindi¤i üzere modern bilim. kuram ile ideolojinin birbirinden ayr›lmas›. varoluflçulu¤u. bu s›n›r› mutlak anlamda ay›rmakta ve de¤er iliflkilerini bilimin d›fl›nda tutmaktad›r. Ayd›nlanma düT EModernizmin LEV‹ZYON flüncesi. Birbirinden farkl› genellikle birbiri ile çat›flan düflünce e¤ilimleD‹KKA T rinin bir araya getirilmesinden olufltu¤u belirtilir: “Frans›z yap›salc›l›¤›n›. yap›s›nda hem aç›klama iddias›n› hem de ideolojileri tafl›mas›d›r. Oysa postmodern düflünürler bu iki unsurun (kuram ve ideolojinin) birbirinden ayr›lamayaca¤› noktas›n› vurgularken. Dolay›s› ile postmodernizim bu ak›mlar›n her biri ile belli özellikleri paylaflm›fl olsa da. nihilizmi. öznenin ölümü O R Utemsilin reddi ve ve S dönüflü. ço¤u ile önemli anlaflmazl›klar da yaflad›AMAÇLARIMIZ ¤› görülmektedir. kendi ekseni etraf›nda döndürerek ve dönüflümler geçirerek bir yenileme yolu aramak zorunda olDÜfiÜNEL‹M du¤unu belirtir. Jameson’›n bu yorumu modernizmin kendi içinde bir çöS O R U zülme yaflad›¤› yönündedir (Anderson 2009: 73-74).

özgürlük. bireyin akl›n› iflgal ederek bir bak›ma Ayd›nlanman›n kendi kendini imha etmesine yol açm›flt›r. evrimsel ba¤lamda baflar›ya ulaflamam›flt›r ve postmodernist düflünürlerin radikal bir elefltirisine maruz kalm›flt›r? Bu sorunun yan›t› Ayd›nlanma düflüncesinin karakteristi¤i. Ayd›nlanma düflüncesi akla/rasyonaliteye büyük anlam atfetmifl ve do¤al toplum düzeni ve do¤al hukuk tart›flmalar› ile tarih sahnesine ç›km›flt›r. mevcut sorunlar›n üstesinden gelinmesini sa¤layamad›¤› gibi araçsallaflm›flt›r da (Dellalo¤lu. Ayd›nlanmay› ak›l ile ba¤daflt›rarak insan›n ak›ls›z bir varl›k olmad›¤›n› ancak akl›na baflkalar›n›n k›lavuzluk etti¤ini ve D‹KKAT bu nedenle akl›n› kullanamad›¤›ndan söz eder. Do¤al toplum ve do¤al hukuk düflüncesi bir anlamda laikleflmifl mutlak gerçekli¤in yans›mas› biçiminde de¤erlendirilmifltir. Böylece Ayd›nlanma. Bunun içindir ki. Oysa Ayd›nlanman›n akl› getirdi¤i nokta. postmodernite. Ayd›nlanman›n miti olarak kabul görülen ak›l. Akl›n amaçlara ulaflmak için kullan›lan araçlarla tan›mlan›yor olmas› yeni bir egemenlik biçimini getirmifl ve tümelin ak›l yolu ile tikel üzerinde egemenli¤ine neden olmufltur. Bunun nedeni bir baflkas›n›n k›lavuzlu¤u ve yard›m› olmaks›z›n akl›n› kullanma kararl›l›¤›n› ve yüreklili¤ini gösterememifl olmas›d›r. SIRA S‹ZDE Aç›klay›n›z. 2000: 17). Postmodernistlere göre ise ak›l. Ayd›nlanma düflüncesi 17. Di¤er bir ifade ile tarihin ak›fl süreci çerçevesinde ilerlemesi için insan›n katk›s›na gerek DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Böylece tümel. yüzy›llarda Bat› Avrupa’da yay›lan bir felsefi ak›ma iflaret eder. Ünite . Horkheimer 1998: 59). bir ütopya olarak insan›n özgürleflmesi ve yücelmesi amac›n› tafl›maktad›r. Ak›l ve bilim. Böylece ak›lda yaflanan tutulma. ve 18. Postmodern. Bu durum ise teknik ve teknolojinin geliflimini (DellaK ‹sa¤lam›flt›r T A P lo¤lu. Nietzsche’nin görüflleri. Bu flekilde kapitalizmin büyük dönüflümler yaflayarak ilerlemesi. SIRA S‹ZDE Ayd›nlanma Düflüncesine Tepki 1 Ayd›nlanma. Ayd›nlanman›n bu anlamda bir mit olarak de¤erlendirilmesine neden olmufltur. Mutlak gerçeklik kavram› ile özdeflleflir. feodal dönemin özelli¤i gere¤i apriori metafizik S O R Uolamamas›na aç›klamalara. postmodernizm kavramlar› ne anlama gelmektedir. 1995: 32). insan akl›na TELEV‹ZYO N duyulan güven. Kant. bilim ve bilgilenmenin tanr›sal bir süreç anlay›fl›ndan uzaklafl›lmas› ve akl› yürütmeye dayal› bir insan tasar›m›n›n varl›¤› ile söz konusu olmufltur. 1995: 30. Tarihin do¤al ak›fl süreci içinde sürekli ilerleme ise “ideal toplum düzeni” anlay›fl›na ulafl›lma varsay›m›n› amaç edinir. ne yaz›k ki. Bu düflünce ak›m› yap›s›nda eflitlik. Bu amaç ‹NT E R N E T ise bilim “mutlak gerçeklik” anlay›fl›n› birlikte getirir. insana kendi akl›n› kullanma cesaretiAMAÇLARIMIZ ni vermifltir (Kant. post-modern sanat anlay›fl› ve modernizm postmodernizm karfl›laflt›r›lmas› ba¤lam›nda afla¤›da yer almaktad›r. Çünkü Ayd›nlanma. bireyin silinifli biçiminde olmufltur. Kant’tan da etkilenen Frankfurt Okulu üyeleri ekonomide verimlili¤in artmas› sayesinde akl›n araçsal kullan›m›n›n ön plana ç›kt›¤›n› belirtmifllerdir. bireyin akl›n› kullanamamas›na ve dolay›s› ile özgür göndermede bulunur. insan›n kendi akl›n› kullanamay›fl›n› ergin olmama durumu ile aç›klamak istemifl ve dolay›s› ile bu ergin olmaSIRA S‹ZDE y›fla insan›n kendi suçu ile düfltü¤ünü belirtmifltir.Postmodern Sosyal Teori 53 temel parametreleri nelerdir ki. bilim ve ilerlemeyi bar›nd›r›r. Kant. Bu durum laikleflme/sekülerleflme sürecinin de bafllang›c› olarak nitelenmifltir. Horkheimer’in ifade etti¤i üzere bir “ak›l tutulmas›” yaflayarak çat›flan ç›karlara hizmet etmeye bafllam›flt›r.3. sürekli ilerlemenin bir motoru olarak görülür.

Yaflam enerjisi yüksek olanlar tarihi yapan. 2002: 119-120).SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› DÜfiÜNEL‹M 54 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ duyulmufltur. Tarihsel TELEV‹ZYON . ahlaksal temelini de hümanizmden alm›flt›r (fiaylan. Frederich Nietzsche (1844-1900) Nietzsche (1844-1900) Ayd›nlanma düflüncesinin temel öncüllerini radikal olarak elefltiren bir felsefeci olarak postmodern düflüncenin öncüsü say›lmaktad›r. Tarihin ak›fl›nda gezinen bir araflt›rmac› geçip gitti¤i yerlere fakl› amaçlarla yeniden dönüp bakt›¤›nda farkl› anlam ve yorumlar› yakalama f›rsat› bulmaktad›r. Bu çerçevede araflt›rmac›n›n metni yeniden yorumlamas› yaflam enerjisi ba¤lam›nda daha üstün bir gücün bireyde taflmas› olarak de¤erlendirilir. Nietzsche. 2002: 122). Çi¤dem. ne bilim. ‹n‹NTERNET sanlar›n yaflam enerjisi yüksek olanlar› dahi olarak (üst insan) niteleyen Nietzsche. Bu nedenle ayd›nlanma projesi iyimser öncüllerin aksine bir yabanc›laflman›n. yüzy›llarda modernleflmenin do¤uflunu olanakl› k›lan ne ‹NTERNET ak›l. buna ba¤l› olarak geliflen evrensel ahlak ve hukuk. Genoloji. Alg›n›n olufltu¤u yer ise sinir sistemi oldu¤u için sinir sistemi ile alg›lanan “fley” in de do¤rudan dile yans›mas› söz konusudur. Ayd›nlanman›n ilerleme düflüncesini de elefltirmekte ve bunu genoloji kavram› ile izah etmeye çal›flmaktad›r. 19. Ayd›nlanmaKkonusunda ‹ T A P Ahmet Çi¤dem’in “Ayd›nlanma Düflüncesi (2009)” ile Besim Dellalo¤lu’nun “Frankfurt Okulunda Sanat ve Toplum (1995)” isimli yay›nlar›n›n okunmas› tavsiye edilir. Dolay›s› ile Nietzsche’nin kastetti¤i Ayd›nlanman›n rasyonel akl›n›n bir çeflit ç›karlara ve ahlaks›zl›¤a dönüflmüfl olmas›d›r. ve 19. Nietzsche bu aç›dan postmodernistlerin de öncüsüdür. Öte yandan tarihsel süreç ahlakla ilgili olarak amaç ve fayda esas›na dayal› birer gösterge oldu¤undan keyfi olarak dile getirilmektedir. 1997: 90-91) SIRA S‹ZDE Asl›nda yukar›daki anlat›lanlara bak›larak Ayd›nlanma düflüncesinin tek ve homojen bir düflünce oldu¤u söylenemez. yüz y›lda sürdü¤ü gibi postmodern dönemde de bu etkisini daha belirgin olarak hissettirmektedir (Nietzsche. 2002: 116-117. 18. Ayd›nlanmaya elefltirel yaklaflan Ayd›nlanma ça¤› düflünürleri de mevuttur. Bu durumda kurumlar›. ilkeleri ve fley’leri kapsayacak biçimde bütün tarih bir iflaretler zincirini oluflturmakta ve sürekli olarak yeni yorum ve uyarlamalara kap›y› aç›k tutmaktad›r. 2009: 14. K ‹ T A P TELEV‹ZYON Nietzsche’e göre. Bu projede nesnel ve evrensel bilim. bu insanlar›n bir taraftan yarat›c›l›¤› ve ilerlemeyi di¤er taraftan bencillik ve buna ba¤l› olarak vahfleti yap›s›nda bar›nd›rd›¤›ndan söz eder. Çünkü dilin göstergeleri birey ile ba¤lant›l› oldu¤u için. tek do¤ru. Ayd›nlanma bu ba¤lamda bir proje olarak ileriye yönelik projeksiyoS O R U nu ifade etmektedir. herhangi bir nesneyi kayna¤›ndan al›p tarihin ak›fl sürecinde nas›l de¤iflti¤ini inceleme anlam›na gelmektedir. ac›mas›zl›¤›n ve vahfletin egemen oldu¤u bir biçime dönüflmektedir (fiaylan. Bu ba¤lamda “üst de¤erlerin de¤ersizleflmesi” ya da nihilizm. kurucu ögeler ifllevini üstlenmifltir. Gücün kayna¤›n› yaflam enerjisi olarak niteledi¤i “seçkin” bireylerde arar. Nietzsche’ye göre insan›n hem do¤ru ve bilgi gibi kavramlara gereksinimi hem de becerisi vard›r. Oysa bilgi edinme sürecinin kayna¤›nda ak›l de¤il. Bu düflünürler aras›nda en önemlileri Alman düflünürü AMAÇLARIMIZ Frederich Nietzsche’dir. insan›n yaflam enerjisi bulunmaktad›r. Nietzsche için tarihe anlam veren sürecin güç ve iktidar oldu¤u görülmektedir. bilginin ortaya ç›kmas›na neden olan bir araç olarak benimsenmifltir. Aritoteles’ten bu yana ak›l. 2002: 123). Dolay›s› ile de keyfidir (fiaylan. bu anlamda Ayd›nlanman›n da ilerlemeci mant›¤›n›n hiçbir ifle yaramad›¤›n› ileri sürer (fiaylan. Smart. Öte yandan Ayd›nlanma evrensellik. Yaflam enerjisini biyolojik bir süreç olarak niteleyen Nietzsche bunun bireye özgü oldu¤undan söz eder ve insandan insana fakl› olabilece¤ine de¤inir. ne de tarihin ileriye do¤ru ak›fl düflüncesidir. Tarihin bu iflaretler zincirinin hiçbir mant›¤›n›n bulunmad›¤›n› belirten Nietzsche. Bunun nedeni becerisi ile kurdu¤u “do¤ru bilgi” kavram› ile içinde bulundu¤u kaotik ve karmafl›k ortama düzen vererek egemen olmakt›r. Ancak dildeki yans›ma orijinal objeyi do¤rudan temsil etmeyebilir. bilim ve mant›k iliflkisi gibi ögeleri ortaya koyarD‹KKAT ken. do¤ruyu temsil etme yetene¤i yoktur. Dellalo¤lu. becerisini kullanarak do¤ru ve bilgi kavramlar›na ulafl›r. büyük at›l›mlara kaynakl›k eden ve bireyleri yönlendiren bir davran›fl sergiler. ‹nsan. Baz› insanlar›n yaflam enerjilerinin yüksek baz›lar›n›n ise marjinal oldu¤unu belirtir. kurallar›. ‹nsan alg›lama yolu ile do¤ruyu kurmaktad›r. 2002: 23). 1995: 33.

Postmodern düflünürlerden Hans-George Gadamer. 2002: 124-125). Bu kaotiklik. flimdiye tafl›makt›r. Ak›l ve bilimin belirleyicili¤i ön plandad›r. Koflullar nas›l de¤iflirDise insan›n Ü fi Üde¤iflsin NEL‹M ac› çekmesi ve yabanc›laflmas›n›n sona ermeyece¤ini savunur. Bunun insan›n do¤as›nda bulundu¤unu ve sürekli olarak insan bir fleyleri y›k›p yok etmekte ve yeniyi aramaktad›r. sanatsal alan›n her yönüne yans›m›flt›r. de¤iflimin yönü ve nas›l olaca¤› konusunda kesinli¤ini kaybeder. Ünite . esteti¤e önem vermekle noktalamakta ve tüm bu konular›n postmodern düflünürlerin de ilham kayna¤› oldu¤u görülmektedir. sanatta gelene¤e sahip ç›kmakta. Aksine geçmiflin ve gelece¤in flimdiki zaman içinde yorumlanmas› sanatç›ya sonsuz say›da olanak sunmakta ve geçmifli yeniden infla etmektedir. Çünkü sanayi toplumunda özne. Dolay›s› ile esteti¤i. postmodern sanat anlay›fl›ndan farkl›laflmaktad›r? Bu soruyu yan›tlamak için önce modern sanat anlay›fl›n› aç›klamak gerekiyor. 2002: 81). . yaflam›n dinamizminin nas›l tayin edilece¤i ve yaflam›n nas›l düzene sokulaca¤› sorusunu gündeme getirmektedir. Bu ba¤lamda postmodernizm yerleflik sanat anlay›fl›ndan farkl› bir sanatsal estetik anlay›fl› ifade etmekle birlikte modernizmden bir kopuflu vurgulamaktad›r ve radikal bir elefltiriyi getirmektedir (fiaylan. Ancak yaflam karmafl›kt›r ve kaoD‹KKAT tiktir. Bu anlamda yarat›c› y›k›c›l›k bir çeflit yaflam enerjisinin a盤a ç›kmas›d›r. esteti¤in ölçütünü geçmiflte ve gelenekte aramaktad›r (fiaylan. Modern sanata geçmifle yüceltici anlam atfedilmemekte gelenek ve yak›n geçmifl elefltirilerek yads›nmaktad›r.Postmodern Sosyal Teori SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE 55 koflullar›n radikal bir biçimde de¤iflece¤ine olan inanc›. Bütün De¤erleri De¤ifltirifl Denemesi b›n›n okunmas› tavsiye edilir. mekanik ve karmafl›k hale gelen üretim sürecinde basit ve rutin iflleri yapan bir birey olmufltur (fiaylan. bilim ve Tilerleme anlay›fllar›na yöneltti¤i elefltirilerini sonuçta sanata. Modern sanat anlay›fl› nedir ki. 2002: 104). Sanatta özgürlük ve özgünlük konusu sanatç›n›n ele ald›¤› nesnesini/konusunu kendi alg›lad›¤› biçimde istedi¤i tarzda inflas›yla ilgilidir.3. Bu ba¤lamda “yarat›c› S O R U y›k›c›l›ktan” söz eder. Böylece esteti¤e ve sanatç›n›n yarat›c›l›¤›na dönmek ve “insan nedir” sorusunu temel alan yaAMAÇLARIMIZ n›tlar› dikkate almak gerekecektir (fiaylan. K ‹ T A P (2002) kitaBu konuda Nietzsche’nin Gücün ‹stenci. Böylece modernizmin dört özelli¤inden yola ç›karak modern sanata özgü estetik anlay›fl›n ne oldu¤una bakal›m: (I) Birincisi modernizmin özgürlük ve özgünlük özelli¤i. Böylelikle sanayi toplumunda özne kaybolmakta ve makineleflen üretim sürecinin mekanik bir parças› haline gelmesi söz konusu olmaktad›r. ELEV‹ZYO N Öyle görünüyor ki. Ona göre özgürlü¤ün kavramsal çerçevesi güç iliflkileri taraf›ndan belirlenir. Nietzsche bu soruya “esteSIRA S‹ZDE tik” yan›t›n› vermektedir. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Modern Sanata Karfl› Postmodern Sanat Anlay›fl› ‹NTERNET ‹NTERNET Sanatta postmodern anlay›fl. 2002: 6162). Sanatç›-birey böyle bir olgusall›k içindedir. Nietzsche Ayd›nlanman›n ak›l. ilk kez 1960’larda New York sanat çevrelerine modern sanat›n karfl›t› olarak girmifl ve sanatta yeni bir postmodern estetik anlay›fl döneme hâkim olmaya bafllam›flt›r. bilimin ve rasyonalitenin önüne geçirerek insan yaflam›ndaki kal›c›l›¤›n sa¤lanmas› söz konusu olacakt›r. Modern sanat anlay›fl› sürekli özgürleflmeyi geçerli k›lmak için gelene¤i yads›ma yoluna gitmifltir. Bunun anlam› geçmifli ve gelene¤i.

yarat›c› yetene¤ini maksimum düzeyde a盤a ç›karmas› ve tam bir özgürlük ve özerklik içinde yaflamas› ön görülmektedir. topluma göre daha çok ön planda tutulmaktad›r. alg›lad›¤› ve yorumlad›¤› konu ile bir toplumsal amaca yönelmektedir. metalaflma sürecinin kapsam ve içeri¤inin oluflturdu¤u savunulmaktad›r (fiaylan. Ancak modern sanat ve estetik ölçütleri seçkinci olmakla birlikte teknolojik geliflmeler sanat ürünlerinin kitleselleflme özelli¤ini yok edememifltir. . ‹zleyicinin. Çünkü tarihi yorumlaman›n ve aç›klaman›n imkâns›zl›¤›ndan söz ederken. Sanatç› içinde yaflad›¤› toplumda konusunu seçip ürününe yans›tmakta ve onu yorumlamaktad›r. 2002: 84).56 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› (II) Modern sanat›n ikinci özelli¤i yans›ma ve misyon meselesidir. (III) Gerçek aç›k uçlu olarak b›rak›lmakta ve gerçekli¤i yans›tmak yerine belirsizlik ve karars›zl›k önem kazanmaktad›r. Çünkü sanat›n ve kültürün tüketicilerinin belli bir birikim ve bilinç düzeyinde olmas› istenilmektedir. sanatç›n›n misyonu olarak de¤erlendirilmektedir. postmodern sanat anlay›fl›n› yans›tmaktad›r. Sanatç› seçti¤i. Picasso’nun bu tablosunu kavrayabilmesi için bir ön bilgiye sahip olmas› ve bunu sorgulamas› gerekmektedir. Sanatsal yans›tma ile toplumsal amac›n gerçekleflmesi konusu örtüflmektedir. bunun yerine montaj ve eklemleme geçmektedir. Bu yorumlama eylemi. Sanatç›n›n yaflam› oldu¤u gibi yans›tmas›n› önermektedir. Sanatç› art›k ürünlerini piyasaya ç›karmakta. burada kitlesellik ve anonimli¤in önemine dikkat çekmektedir (fiaylan. Bu geliflmeler modern sanat›n seçkincili¤ini ortadan kald›rmam›fl ve modern sanat/popüler sanat ayr›m›n› getirmifltir. fiaylan (2002: 103) postmodern sanat esteti¤inin özelliklerini de flöyle s›ralamaktad›rlar: (I) Estetik ölçüde sanatç›n›n kendi için bilincini. Ressam Picasso’nun “Guernica” adl› tablosu sanat›n seçkincili¤ini anlatan önemli bir yap›tt›r. (IV) Modern sanat›n dördüncü özelli¤i seçkinci olmas›d›r. Bunun kaç›n›lmazl›¤› vurgulanmakta ve kapitalizmin dinamizmini. Bu ayr›m popüler sanat› ciddi estetik anlay›fltan yoksun saym›flt›r. Bu anlay›fl modern sanat›n çabuk tüketilemedi¤inin/kal›c›l›¤›n›n göstergesi say›l›r. Pop art’›n en tan›nm›fl simalar›ndan olan Amerikal› Andy Warhol ise “sanat›n misyonu olmas› anlams›z bir tezdir” görüflünü ileri sürerek. Kadinsky. (IV) Bireyin bütünleflmifl kiflili¤i ve tutarl› olmas› de¤erleri bir tarafa b›rak›larak hümanist de¤erlerden ar›nd›r›lmas› öncelenmifltir. sanatç›n›n misyonunu s›n›rs›z özgürlük ihtiyac› olarak vurgulamaktad›r (fiaylan. 2002: 92-93). Böylelikle sanatç›n›n. di¤er sanatç›larla rekabet etmekte ve böylece yarat›c› y›k›c›l›¤›n sanatsal üretime egemen olmas› durumu söz konusu olmaktad›r. Sanatç› ortalama insanda bulunmayan bir yarat›c› yetene¤e sahiptir. Bu özelliklerden yola ç›karak. Öte yandan sanat ve kültürel ürünler üzerindeki denetim de giderek artm›flt›r. (II) Sanatç›n›n topluma karfl› bir misyon ve anlat›s› bulunmamakta. (III) Modern sanat›n üçüncü özelli¤i kültürün ve sanat ürünlerinin metalaflmas›d›r. Sanatç› Kadinsky’nin ileri sürdü¤ü “sanat. Kültürün kitlesel tüketimi özellikle e¤lence sektörünün büyümesini getirmifl ve bu alan ifl dünyas›n›n bir parças› haline gelmifltir (fiaylan 2002: 85-88). 2002: 84). sanat içindir” görüflü misyon düflüncesi ile yarat›c› özelli¤in biraradal›¤›na vurgu yapmaktad›r.

‹NTERNET Modernizm-Postmodernizm Karfl›laflt›rmas› Smith (2005: 289) Postmodernizm. Bu iki baflat ögenin genel anlamda ataerkinin oluflum teme- . yeni ve “radikal” oldu¤unu düflündü¤ü postmodern söylemler ve pratiklerle özdeflleflirken ço¤u zaman moderne karfl› sald›r›ya geçer. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON Modern sanat›n elefltirisi. medya ve bilgi teknolojisi etraf›nda düzenlenmifl bir post endüstriyel ekonomi yönünde kesin ve köklü bir kayman›n oldu¤udur. müzik ve baflka yer. film.” Postmodernizmin birçok kültürel alan›n çabas›n› -mimarl›k. Postmodernistlere göre sa‹ T A yoktur. postmodernistin niteliklerinden bahseder. sanat anlay›fl› ve esteti¤inin giderek marjinalleflmesini getirmifl ve bu “sanat›n ölümü” olarak yorumlanm›flt›r. dans. postmodernite ve postmodernleflme kavramlar› aras›ndaki anlam farklar›ndan bahseder. yani de¤er ve politikalar›n yarat›lmas› ça¤r›s›nda bulunur. içinde bulunulan durumu elefltirerek ç›k›fl yolu aramas› ve geçmiflten kopmufl bir yeniyi inflaya kalk›flmas› olarak de¤erlendirmektedirler. 2002: 95-99). Bu dönüflümün nas›l ortaya ç›kt›¤›n› postmodernistler tam olarak yan›tlayamamakla birlikte toplumsal de¤iflimin ve bu de¤iflimin içinSIRA S‹ZDE de vuku bulan yeni yaflam biçimlerinin belirleyici oldu¤una dikkat çekmektedirler. resim. “Bir postmodernist. modern söylemlerin ve pratiklerin kusurlar›n› alt etmek için. bilgi. Buradaki efl anlaml› sözcük postmodern ça¤d›r. Postmodernizm kavram› Bat› dünyas›nda iki temel öge olan ekonomik kapitalizm ve kültürel hümanizm düflüncelerini kapsar. edebiyat. kültür ve kültürel tüketim.SIRA S‹ZDE 3. ikincisi modern sanat›n seçkinci anlay›fl›na yönelttikleri elefltirilerdir. Postmodernleflme ise moderniteden postmoderniteye geçifli itekleyen bir toplumsal de¤iflim sürecini anlat›r. 2002: 107). video.gibi içinde tafl›d›¤› aflikârd›r. P nat yap›t›nda misyon aranmayacakt›r. modern sanata bir tepki özelli¤ini tafl›maktad›r. yeni kategorilerin düflünce ve yaz›m tarzlar›n›n. Postmodernite kavram›. Postmodernistler modern sanat ve estetik ölçütlerine iki elefltiri getirmektedirler: birincisi saAMAÇLARIMIZ nat yap›t›n›n misyonu olmas›. sanat ile gerçeklik aras›ndaki ba¤›n tü‹NTERNET müyle kopmas› olarak nitelendirilmifltir (fiaylan. Ünite . kültür ve toplumda cereyan etti¤i iddia edilen kopufllar› betimler ve hararetle savunurken. Temel düflünce. Bunlar bireyin hem kendilik temeline hem de sanata vurgu yapar. fiimdi ise postmodern sanat. D‹ KKAT Postmodern kavram› sanatta yeni bir anlay›fl› ve estetik ölçütünü ifade etmektedir. Bu durumda modern sanat anlay›fl› ve esteti¤in geçerlili¤ini yitirmesi. foto¤raf. Postyap›salc›l›ktan kaynaklanan felsefi ve kuramsal bir konumlan›fl› da kucaklar ve modernist düflünüflün ilkelerini reddeder. Ona göre Postmodernizmin çeflitli boyutlar› vard›r: “Öncelikle modernizmin estetik ve sanatsal kodlar›n› reddeden estetik ve sanatsal bir tarz› anlat›r. Bu aç›klamalardan anlafl›laca¤› üzere. modernitenin ötesinde oldu¤u düflünülen bir toplumsal geliflim aflamas›n› ifade eder. Güzelli¤in ölçütleri tarih içinde bulunmaktad›r.Postmodern Sosyal Teori DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹57 M S O R U (V) Postmodernizmde yüksek sanat ve kitle sanat› ayr›m› yads›narak taklit ve S O R U yap›flt›rma teknikleri ile sanat yap›t›n›n üretimi esas al›nm›flt›r. Ayd›nlanma döneminin modern sanat anlay›fl› kendinden önceki dönemin sanat anlay›fl›na bir tepki özelli¤ini yans›tmaktayd›. Böylece bir postmodernist.” Best ve Kellner ise (2010: 48-49). çünkü yaflam›n kendinde bir K misyon Ancak sanat yap›t›nda taklit (kitsch) ve popülizm ön planda tutulacakt›r. Art›k kitlenin be¤enisi önem kazanm›flt›r (fiaylan.

do¤rular›n. 1995: 31). bir dizi postmodern varsay›m›. bir duyarl›l›k de¤ifliminin parças›d›r. art›k elimizde olan gerçeklik yerine. Böylece bilimde bile bulunmas› en kolay olan fley.58 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› line iflaret etti¤i belirtilir (Hutcheon. Bu ba¤lamda postmodernist hedeflere ulafl›labilmesi için temel araçlar ironi. 2002: 23). (V) fiüphe. cinslerin. saf imgelerin ve temsillerin denetimi alt›na al›nm›flt›r. varoluflla çok zay›f bir ba¤lant›n›n yaln›zca dille yap›ld›¤›. Bu ilke. Bu de¤iflim. pratikte ve söylem oluflumunda gözle görülebilir bir de¤iflim yaflan›yor. yanl›fl anlafl›lmak istemem. Postmodernizmin (I) ilk ilkesi modernizmde geçerli olan her fleyin postmodern zamanda tümden geçersiz ve eskimeye yüz tutmufl olmas›d›r. Bunlar s›ras›yla yeni taklitler yarat›r ve bütün süreç amans›z bir ak›nt› içinde bireylerin tav›rlar›nda ve toplumlarda herhangi bir gerçeklikle iliflki kurulmaktan vazgeçilinceye kadar devam eder. deneyimi ve önermeyi daha önceki dönemden ay›rmaktad›r. fliflirilmifl olacakt›r. ak›l. hiçbir kesinlik ve hiçbir deney kalmay›ncaya kadar geniflletir. imgeyle maddi gerçekli¤in aras›nda kaybolmufl olan dünyad›r. en az›ndan flimdilik. söylem ve iktidar yap›lar›n› sorgular (Hutcheon. gerçekli¤in imgeler okyanusunda bo¤uldu¤u bu dünyada anlama yer olmas› mümkün de¤ildir. Her fley ve herkes bu saf yalanc› hayal dünyas›nda kaybolmufltur. Her fley zaman›n ve flans›n ürünüdür. gerçeklerin de¤il taklitlerin. Huyseens. cinselliklerin ve hatta ak›l yürütmenin ço¤ulcu olufluna vurgu yapar ve hiçbir tarz›n bunlardan birinin di¤eri üzerinde egemen olamayaca¤›n› ileri sürer (Dellalo¤lu. gelenek ve tarih gibi fikirlerin çözümsel araflt›rmalar›na göre yaflamak hepten anlams›zd›r. Art›k tek bir gerçeklikten söz edilemez. “Postmodern” terimi. Bu kavramlar aras›ndaki farklar› belirttikten sonra. kültürel çal›flmalar jargonunda büyük anlat›lar denilen ve hayata duygu ve yön veren büyük fikirlerle kuflat›lm›flt›r. kültürlerin. Ziyauddin Serdar’›n Postmodernizmin ilkelerinden bahsetmek gerekir. Postmodernistlere göre do¤ru. Çünkü sahip oldu¤umuz bak›fl aç›m›z arac›l›¤›yla anlamland›r›r ve öyle görürüz. Sosyal ve felsefi süreci ya da koflullar› tayin eden bilgi. modellerin. Postmodernizmin (II) ikinci ilkesi ise gerçekli¤in reddedilmesidir. 2006: 373375) göre. zaman ve mekândaki konumlan›fl›m›z›n bize izin verdiklerini. bizim arad›¤›m›z fley olur. kültürel. aç›kt›r ki. bizi beflinci ilkeye götürür. 2002: 1-13). bunu hiçbir kuram. buna benzer herhangi bir iddia. ama dönüflümün kendisinin varl›¤› tart›flmas›z kabul edilir. Ama kültürümüzün önemli bir kesiminde. Postmodernizmin (IV) dördüncü ilkesine geldi¤imizde karfl›m›zda anlams›zl›k ç›kar. Bütün bu ilkelere ek olarak Postmodernizmin niteli¤ini belirleyen (VI) alt›nc› ilke çoklukla ilgilidir. fiüphe postmodernizmin ebedi ve kal›c› flart›d›r. Tüm toplumsal hayat. duyarl›l›kta. Modernite. Postmodernizm çeflitlilikle ve çoklukla ilgilenir. Söz konusu dönüflümün do¤as› ve derecesi tart›fl›labilir. bilgi edinmenin mümkün olmad›¤›. toplumsal ve ekonomik düzenlerde toptan bir paradigma de¤iflimi yafland›¤›n› iddia etmiyorum. Böylelikle modernizmin kal›c› iliflkilerini elefltirir. . alay ve parodidir. Irklar›n. Postmodern kuram. kültürel ve tarihi alg›lar›m›z›n odakland›klar›n› görürüz. Devlet ve entelektüel söylem aras›ndaki karfl›l›kl› iliflkilerin ne oldu¤unu tan›mlar. tanr›. bu de¤iflimi ifade etmek için bütünüyle yeterli gözükmektedir. Baudrillard’›n simülasyon kuram› bu durumu çok net ifade eder. demektedir. Bizler sadece görmek istediklerimizi. Do¤runun ve ak›l yürütmenin. Huyseens’e (1984: 8) göre ise postmodernizm Bat› toplumlar›nda ortaya ç›kan bir kültürel dönüflümün. Postmodernizm fleylerin gerisinde mutlak bir gerçekli¤in olmad›¤› önermesini yapar. gerçekliklerin. Postmodernizmin (III) üçüncü ilkesi. Her fleyden flüphe etmek. erdem. Ona (Görgün-Baran.

çevre kirlenmesi. Ünite .” Ama bu konsensüs bozulmaya müsaittir ve tam ortaya ç›kan bariz yetersizlikler modern bilime belli tehditlerle bakmay› makul hale getirdi¤i s›ralarda postmodernizm ç›kagelmifl ve ilk olarak modern bilimin en hevesli taraftarlar›n›n vaat etti¤i can al›c› sonuçlar›n bir türlü ortaya ç›kamay›fl›ndan duyulan sab›rs›zl›¤› gittikçe artt›rm›fl ve toplum bilimleri ile pozitif bilimlerdeki kinizmi beslemifltir. bir baflkald›r›y› sergiler. 2009: 41). yoksulluk gibi). postmodernizmde akl›n tükenmiflli¤i olarak yorumlan›r.Postmodern Sosyal Teori 59 Modernizm ile postmodernizmi karfl›laflt›rd›¤›m›zda flu özelliklerin alt›n›n çizilmesi gerekir. (V) Beflinci olarak. Modern bilim demokratik toplumlarda hükümetlerin yapt›¤› usulsüzlüklerin üzerini örtmekle ve totaliter devletleri ayakta tutmaya yard›m etmekle suçland›. 2004: 28-29). küçük ama önemli söylemler ön plana ç›km›flt›r. Modernizmdeki belirlenim yerine. Postmodernizmin görüldü¤ü ilk alan›n sanat oldu¤u bilinmektedir. bilimsel olsun olmas›n bilginin hizmet edece¤i ve etmesi gereken amaçlar hakk›nda söyleyecek pek sözü yoktu” (Rosenau 2004: 29). Lyotard’da da görülece¤i üzere art›k büyük anlat›lar dönemi bitmifl. hatta bütün meseleleri baya¤› ve üzerinde durmaya de¤mez fleyler olarak gösteriyordu. zehirli kimyasal at›klar. (V‹) Son olarak normatif ve etik olan hakk›nda. postmodernizmde bireylerin kat›l›m olanaklar›n›n bulundu¤una ve konumlar›n belirsizli¤ine dikkat çekilir (Görgün-Baran. (Nükleer silahlar. Modernizmde toplumsal mesafeler önemli iken. Modernizmin ana kavram› olan ak›l ve her fleyin rasyonel ölçüler içinde yürütülmesi düflüncesi. Anlafl›laca¤› gibi postmodernizm. büyük anlat›lar›n yerini postmodernizmde küçük tarih/anlat› alm›flt›r. rasyonel mant›ksal modeli bu paradigman›n baflar›s› üzerindeki konsensüs sürdü¤ü ölçüde toplum bilimlerindeki merkezi yerini korumufltur. Modernizmin kat› hiyerarflik anlay›fl› anarfli ad› alt›nda kurals›zl›¤a dönüflür. ‹leride belirtilece¤i üzere Lyotard’›n da savundu¤u gibi üst anlat›lara duyulan güven sars›lm›flt›r (Anderson. modern bilimin teoride nas›l iflledi¤ine dair varsay›mlarla gerçeklik biçimi aras›nda bir uyuflmazl›k oldu¤u aç›kt›. Roseanu’ya göre “Modern bilimin pozitivist.yy’›n belli bafll› sorunlar›n› iyilefltirme konusundaki bariz yeteneksizli¤i karfl›s›nda bocalad›. 2006: 376-378). Modern bilimin k›sa vadede hatalar› trajik sonuçlar do¤urmakla kalm›yor. modernizme karfl› bir meydan okumad›r. modern bilim insan varoluflunun mistik ve metafizik boyutlar›n› pek kâle alm›yor. belirsizlik Postmodern düflüncenin en temel özelliklerinden biri haline gelmifltir. ampirist. (III) Üçüncü olarak. Modernitenin romantik ve iyimserli¤i postmodernitede toplumsal sorunlar› kapsayan ve bu sorun yuma¤›n›n oluflmas›n› protesto eden dadaist anlay›flla kendini göstermektedir. Roseanu’ya göre toplumbilimlerindeki postmodernizm k›smen modern bilimin var olan yetersizliklerine karfl› bir tepkiydi ve tepkiler (I) ilk olarak yukar›da belirtildi¤i gibi vaat edilen sonuçlar›n ve beklentilerin gerçekleflmemesiyle bafll›yor ve devam ediyordu. . Özellikle mimaride ve edebiyatta karfl›lafl›lan bu durum dadaizm ad› alt›nda toplumsal sorunlar›n giderek artmas› karfl›s›nda bir karfl› duruflu. Modern bilimin kendi formal standartlar›n› kendisinin de uygulamad›¤› söyleniyordu. (IV) Dördüncü olarak. Yine modernizmde. açl›k. bilimin bütün sorunlar› çözebilece¤i yolundaki sakat inanç. beklentiler abart›l› hale gelirken verilen sözler de tutulmuyordu (Rosenau. modern bilimin 20. (II) “‹kinci olarak dikkatler modern bilimin suiistimalleri ve zararlar› üzerinde odaklanmaya bafllad›.3.

(Best&Kellner. hastal›k. atom felaketi gibi felaketler durmaktad›r. Mutlulu¤a. hatta hiç olmad›¤› bir ça¤ oldu¤unu ileri sürerler. Dolay›s›yla bu dönemde hiçbir toplumsal ya da siyasi projeye ba¤lanmaya de¤mez. 2010: 47). ümitsiz. deneysel bir felsefi ve ontolojik düflünsel pratik bulma peflindedirler. bir eti¤i olumlamaktan. anlams›z. flüphecilerin elefltirilerine kat›lmakla birlikte yine de postmodern ça¤a daha umutlu ve iyimser bakarlar. . toplum. Kellner’in (2000:368-369) aç›klamalar› ile ifade edecek olursak: Öncelikle modernitenin büyük umutlar›n›n sona erdi¤ine ve geçmiflin totallefltirici toplumsal teorilerini ve devrimci siyasetini sürdürmenin olanaks›zl›¤›na iflaret ederek bir postmodern durum betimlemesi yapan Lyotard’› ve sonra postmodernizmi. parodiye vb. Önümüzde nüfus art›fl›. e¤lenmeye. Postmodernizme iliflkin bu girifli yapt›ktan sonra flimdi iki önemli düflünürü ele alaca¤›z. kültür ve düflüncede anahtar niteli¤i tafl›yan bir dizi de¤iflimi betimleyen dönemlefltirme terimlerini içerir” (Best&Kellner. fleylere yer bulunsa bile bunlar felaketi bekleyerek geçen dönemi süsleyen geçici. Böylelikle bu terim modern ça¤›n teorik ve kültürel pratiklerine ve onun ötesine geçmeyi içeren aktif bir olumsuzlamay› da içinde bar›nd›r›r. bofl. post teriminin mahiyetinde bir mu¤lâkl›k söz konusu oldu¤u belirtilmekle birlikte post terimi modern olmayana iflaret eder. korkunç ac›mas›z. çözülme. “post önekinin konuldu¤u terimlerin hepsi de moderni izleyeni ve modernden sonra geleni tarif eden art arda birer iflareti olarak ifllev görür. ama ayn› zamanda bu ba¤›ml›l›k ve süreklilik anlam›n› da ifade eder. dogmatik olmayan ve birer düflü olan projeleri tan›makla yetinirler. yorgun ve ikircikli olan her fleyle karakterize edilen radikal afl›lmaz bir belirsizlik ça¤› k›ld›¤›n› iddia ederler. olumsuz ve kasvetli bir de¤erlendirmede bulunan flüpheci postmodernistler. Olumlay›c› postmodernistler ise. Marksist teorileri destekleyerek. Böylelikle postmodern söylem tarih. Bu anlam›yla post öneki kendisini öncelemifl olandan aktif bir kopuflu. Modernli¤in y›k›c› karakteri postmodern ça¤›. 2004: 36-37). soyk›r›m. geç kapitalizmin kültürel mant›¤› olarak yorumlayan ve böylece postmodernizmi sadece kapitalizmin yeni bir evresi içinde yer alan kültürel bir mant›k olarak görecelilefltiren Jameson’› inceleyece¤iz. Yine de baz› yazarlarca. Best ve Kellner’e göre. 2004: 37). Bat› tarihindeki dramatik kopuflu ya da k›r›lmay› vurgulamak amac›yla kulland›klar› görülmektedir. postmodern ça¤›n parçalanma. Olumlay›c›lar›n ço¤u baz› de¤er tercihlerinin di¤erlerinden daha üstün oldu¤unu iddia ederler ki flüpheci postmodernistlerin onaylamayaca¤› bir ak›l biçimdir bu” (Rosenau. yabanc›laflt›r›c›. ahlaki parametrelerin bulan›k oldu¤u. e¤lenti biçimlerinden ibarettir. Ama bu postmodernistler. modern söylemlerle ve pratiklerle ba¤lar›n› kopartan yeni sanatsal.60 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Dolay›s›yla postmodern söylemler. normatif seçimler yapmaktan ve belli bir konuyla s›n›rl› siyasi birlikler oluflturmaya çal›flmaktan çekinmezler. Postmodernizm için toplumbilimleri söz konusu oldu¤unda Olumlay›c› ve fiüpheci Postmodernistler olarak iki genel e¤ilimden bahsedilir. Olumlay›c›lar daha çok süreçlere bakma e¤ilimindedir. Böylelikle postmodern teorisyenlerin birço¤unun terimi. gelip geçici. 2010: 47-48). Olumlay›c›lar›n ço¤u dogmatik ve ideolojik olmayan. kültürel ya da teorik perspektifleri ifade etmektedir. anlams›zl›k ve toplumsal kaos ça¤›. E¤er flüphecilerin iddia ettikleri üzere hakikat diye bir fley yoksa o zaman geriye tek kalan fley oyundur. sözcüklerin ve anlam›n oyunu” (Rosenau. “Ya olumlu siyasi eyleme aç›kt›rlar ya da Yeni Ça¤ dininden Yeni Dalga yaflam tarzlar›na kadar uzanan ve postmodern toplumsal hareketlerin tamam›n› içeren kiflisel. “Kötümser.

Bilgi kendinde bir amaç olmaktan uzaklaflmakta ve art›k kullan›m de¤erini kaybetmektedir (Lyotard. üretimin ana gücü durumuna geldi¤i genifl oranda kabul görmektedir. geliflmifl bat› toplumlarda 19. Postmodern toplumlarda bilginin nas›l konumland›r›ld›¤›n› anlamakt›r. yüzy›ldan beri süregelen bilim. Sorbonne’da dersler verir. Ünite . Resim 3.” Jean-François Lyotard (1924-1988) 10 A¤ustos 1924'te Versailles’de do¤an Jean-François Lyotard. de¤iflik aral›klarla bulundu¤u sekiz y›l boyunca ABD’nin çeflitli üniversitelerinde Frans›z felsefesi ile Elefltirel kuram üstüne dersler verir. o dönem içinde hem Fransa’da hem Dünya genelinde entelektüel çevrelerde oldukça yank› uyand›rm›flt›r. 1968 May›s'› olaylar› s›ras›nda. ard›ndan ‹flçi Gücü adl› baflka bir dergiye düzenli yaz›lar yazan Lyotard. Lyotard’a göre. Bir bak›ma bilginin metalaflmas› durumu ile karfl›lafl›lmaktad›r. 2000: 19-20).1 Postmodernizm ve Bilginin Konumu Lyotard toplumlar›n postmodern ça¤a girmeleri ile birlikte bilginin konumunun de¤iflti¤inden söz eder. postmodern ça¤da bilginin sat›lmas› için üretildi¤i ve tüketildi¤i görülmektedir. Lyotard’a göre postmodern durumu belirleyen temel ölçüt bilginin konumudur ve postmodern durumda art›k yeni bir bilgi anlay›fl› geçerli olmaktad›r. Ayn› zamanda Paris’teki Uluslararas› Felsefe Koleji'nin kurucu üyesi olan Lyotard.Deniste ö¤retim üyesi olarak çal›fl›r. Bilgi dünya çap›nda gerçekleflen . birkaç on y›ld›r bilgisayarlaflm›fl bilginin. daha sonra ise Saint. 1954 ile 1964 y›llar› aras›nda Sosyalizm ya da Barbarl›k adl› Frans›z radikal Marksist dergiye. Dolay›s›yla “Postmodern Durum”a bak›ld›¤›nda asl›nda karfl›m›zda duran bir bilgi/bilim felsefesi kitab›d›r. Bilginin do¤as› içindeki bu dönüflüm. fiaylan’a göre (2002: 274) bu metindeki ana tema. Bilgi üretme ve edinme biçiminin giderek de¤iflmesi sonucunda. Lyotard (2000: 11) . Lyotard’›n bu metindeki ana problemi. 1956 y›l›nda felsefe yeterlik s›navlar›n› baflar›yla verdikten sonra Cezayir’de lisede bir y›l ve ard›ndan Fransa’da La Fleche adl› lisede yedi y›l boyunca felsefe ö¤retmenli¤i yapar. postmodernizme iliflkin görüflleri ço¤unlukla “Postmodern Durum” adl› kitab›nda bulunabilir. Bilgisayarlaflm›fl bilginin alabildi¤ine geliflmifl toplumlardaki iflgücü da¤›l›m› üzerinde gözle görülür bir etkisi bulunmaktad›r. 1987 y›l›nda emekli olana dek önce Paris Üniversitesinde.Postmodern Sosyal Teori 61 JEAN-FRANÇOIS LYOTARD’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI Girifl Postmodernizm denince akla ilk gelen düflünürlerden biri olan Lyotard’›n. “bu durumu tasvir etmek için postmodern kelimesini kullanmaya karar verdim. sanat gibi kültür süreçlerinin büyük bir dönüflüm içinde oldu¤unu ve bu dönüflümün bir bak›ma postmodern olarak tan›mlanmas›n› mümkün k›ld›¤›n› ortaya koymaktad›r. Lyotard. 21 Nisan 1988’de ise Paris’te lösemiden ölür. Bunun için der. birçok sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürel sonuçlar› da beraberinde getirecektir. 1979 y›l›nda yay›nlanan kitap.3.

Araflt›rma ve ö¤renilmifl bilginin aktar›m› bu etkilerin yafland›¤› bafll›ca ifllevlerden ilk ikisidir. Bu aç›dan ekonomik güçler ile devlet güçleri aras›ndaki iliflki aç›s›ndan sorunlu bir nokta ortaya ç›km›fl olur (Lyotard. (II) ikincisi ö¤renmedir.62 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› iktidar rekabetinde ana bileflen olacak. Bu ba¤lamda. Postmodern ça¤da bilim muhtemelen. toplumun kullan›lan bilginin zenginli¤i ve aç›mlan›fl›n›n kolayl›¤› ölçüsünde varl›k gösterebilece¤i ve geliflebilece¤i ilkesiyle karfl›tl›k içinde düflünüldü¤ünde süresi geçmifl. 1999: 318). Son k›rk y›l içerisinde bilim ve teknoloji. bilgi depolama ve veri bankalar› bunun örnekleridir. Makinelerin ne oldu¤u ve ne ifle yarad›¤› bilgisinin ö¤renilmesiyle birlikte insan gücünün. Çünkü devlet alan› olan e¤itim arac›l›¤›yla yay›lan bilgi. Bilginin ticarileflmesi ile ba¤lant›l› olan bilginin “fleffafl›¤›” ideolojisi devleti bir karmafla ve “s›k›nt›/gürültü” unsuru olarak gösterir. diyor: O da “bilimsel bilginin bir söylem” oldu¤u noktas›d›r. Dolay›s›yla bilgisayar ça¤›ndaki bilgi sorunu. Amerikan kapitalizminin hegemonyas›n›n k›r›l›fl›. geliflmifl ve geliflmekte olan ülkeler aras›ndaki uçurum daha da büyüyecektir (Sarup. Günümüzde gittikçe önem . dil ve bilgi üzerinde yo¤unlaflm›flt›r. eskiden ulus devletlerin topra¤›n denetimi için verdi¤i mücadele. sosyalist bir alternatifin çöküflü. ulus devletlerin silah üretimindeki üstünlüklerini daha çok güçlendirecek. seslerin ve görüntülerin dolafl›m›nda gittikçe etkili olaca¤› söylenebilir. Bu bir teknolojik dönüflümdür. 1999: 319). düzenlemenin. Lyotard’a göre. Aç›kça söylemek gerekirse (I) birincisi araflt›rma. 1999: 317). “Bilginin tabiat›ndaki dönüflüm o. Çok uluslu flirketler hâlihaz›rda ulus-devlet düzenini tehlikeye sokan yeni sermaye dolafl›m sistemleri gelifltirmifllerdir. yani yeniden üretim ifllevlerinin yöneticilerden geri al›narak makinelere emanet edildi¤i ve bundan böyle de hep edilece¤i öne sürülmektedir.bunlar ve birçok di¤er etmen 1970’lerin sonunda devletleri 1930’lardan bu yana oynamaya al›flt›klar› yat›r›mlara k›lavuzluk etme ve yönlendirme rolü konusunda ciddi bir de¤erlendirmeye haz›rlamaktad›r” (Lyotard. Bilgisayar diline ya da di¤er dillere çevrilemeyen ve dönüflüme sokulamayan bilgiler bu süreçte terk edilecektir. Lyotard. Bilgisayarlar›n egemenli¤iyle birlikte belirli bir mant›k devreye girmektedir. ‹kinci ifllev yani ö¤renmede etkili olan makinelerin küçültülmesi ve ticari hale getirilmesidir (Lyotard. eskimifl bilgi olacakt›r. 2000: 23). sorular› yan›t beklemektedir (Lyotard› 1999: 319). daha tutarl› bir ekonomik rekabete geri dönüfl. iletiflim teknolojileri. günümüzde her zamankinden çok daha büyük ölçüde yönetim sorunudur. zaman› gelince enformasyon denetimi için verilecektir. 2010: 189). muhtemel bir Çin Pazar›n›n aç›l›fl›. Dünya pazar›n›n yeniden aç›lmas›. bilginin ticarileflmesi ulus-devletlerin e¤itim-ö¤retim faaliyetlerini üretme ve da¤›tma ayr›cal›¤›n› tehdit etme potansiyeli tafl›maktad›r. Sözgelimi IBM gibi flirketlerin veri depolar›na kimlerin ulaflabilece¤ine kim karar verecektir? Devlet mi. Bilgisayar dilleri. yoksa devlet di¤er kullan›c›larla bir mi tutulacakt›r. Özellikle 1979 y›l›nda yazd›¤› bu kitab›nda Çin’in günümüzdeki yükselifline vurgu yapmas› dikkat çekicidir. dolay›s›yla hangi önermelerin bilgi hükümleri olarak kabul edilece¤ine iliflkin belli kabuller ortaya ç›kmaktad›r (Lyotard. Bu teknolojik dönüflümlerin bilgi üzerinde önemli etkileri oldu¤u söylenebilir. gelece¤in toplumuyla ilgili bütüncül tahminler yapmak yerine tek bir noktaya odaklanmay› anlaml› buluyorum. Bu sistemler bilgisayar teknolojilerinin gelifltirilmesiyle daha da tehditkâr hale gelmifltir. zaman varolan kamusal güçler üzerinde hem fiili hem hukuki olarak genifl flirketler ve çok genel biçimde sivil toplumla olan iliflkilerini gözden geçirmeye zorlayacak tepkilere yol açabilir. Bu dönüflüm içinde bilginin do¤as› da de¤iflecektir.

yat›r›mlar için yol göstericili¤i gibi görevlerine geri dönme e¤ilimine girmifltir. (Lyotard. makinelere iliflkin al›nan bu kararlar›n do¤rulu¤unun garantisini kimin verebilece¤i sorunudur (Sarup. ö¤renimin de t›pk› para gibi bir de¤er haline gelece¤inden söz eder. Bu geliflmeler Amerikan kapitalizminin hegemonyas›n›n çöküflü. Lyotard bilginin meflrulaflmas› sorununa dikkat çekerken. Büyük anlat›lara göre bilgi ancak içeri¤i kadar de¤er tafl›r. Dilin Esnekli¤i ve Büyük Anlat›n›n Yitimi Ça¤dafl toplumlarda bilginin meflrulu¤u farkl› flekillerde formüle edilmektedir. dilden bahsetmeyi de ihmal etmez. 2010: 189). Ünlü filozof Ludwig Wittgenstein’›n dil oyunlar› anlay›fl›n› gelifltirir. Bu ba¤lamda de¤er tafl›yan bilgi. kurallar› tatmin etmiyorsa tan›mlad›klar› oyuna dâhil de¤ildirler. Geleneksel toplumlarda anlat›sal biçimin üstünlü¤ü söz konusuS Ohem R U de yerleflik dur. Di¤er bir deyiflle. Birincisi. ‹kincisi. fiu önermeyi ele alal›m: “Bilimsel bilgi yaln›zca ve yaln›zca bir gerçe¤i a盤a ç›karan bilgidir. Anlat›sal bilgi ve bilimsel bilgi en bafltan beri rekabet içinde olmufllard›r. bunlar›n kurallar› kendi içlerinde meflruluklar›n› tafl›mazlar ama aç›k ya da örtük bir anlaflman›n nesnesidirler. Üçüncü nokta biraz önce söylenilen fley taraf›ndan önerilmektedir. Dil oyunlar› kendi bak›fl aç›s›na ve çeflitlili¤e de sahiptir. bilimsel bilgidir. Art›k ayr›m bilgi ve cehalet aras›nda de¤il “harcama bilgisi” ile “yat›r›m bilgisi” aras›nda yap›lacakt›r. Bu dönüflüm asl›nda 1970’lerde bafllam›fl. Bilgi teknolojilerindeki dönüflümler devletin büyük flirketlerle ve sivil toplumla olan iliflkilerini de dönüflüme u¤ratacakt›r. (2000: 32) flöyle der. devlet. 2 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ .” Bu spekülatif dil oyunun olmazsa olmaz flart›d›r. Anlat›sal bilgiden DÜfiÜNEL‹M de bahsedilmesi gerekir. “Dil oyunlar› hakk›nda flu üç gözlemde bulunmak faydal› olacakt›r. Lyotard. 1999: 320). Her ifade bir oyundaki hareket olarak düflünülmelidir. dünya piyasalar›n›n yeniden aç›lmas› gibi büyük ölçekli sonuçlar da yaratabilecektir. modernitenin sistem-özne iliflkisi baflar›s›z olmufltur (Lyotard 1999: 323). yeni müzikal notasyonlar. Buna ek olarak klasik bilim s›n›flamas› sorgulan›r hale gelmifltir. Ünite . Dolay›s›yla Lyotard için bir metnin yazar› taraf›ndan nas›l anlamland›r›ld›¤› çok önemli de¤ildir. oyun kuram›.Postmodern Sosyal Teori 63 kazanan soru. Böylelikle bilim söyleminin meflruiyetinin afl›nmas›yla yeni diller eklemlenmeye bafllam›flt›r: makine dili. Böylece Lyotard. as›l önemli olan sorun bu metnin di¤erleri yani al›c›lar taraf›ndan nas›l anlamland›r›ld›¤›d›r. Bu yol takip edildi¤inde postmodernitenin ana ak›m›na ulafl›lm›fl olur: Bilim kendi dil oyununu oynar. 1999: 319). 1930’larda oynad›¤› dan›flmanl›k. Kimse tüm dilleri bilmemektedir. Nietzsche’nin dedi¤i gibi “Avrupa nihilizmi” gerçekli¤i temel koflul alan bilimin kendini tersyüz ediflinden do¤mufltur (Lyotard 1999: 321). Bir hareket ya da ifade. bilginin bütününü temsil etmez.3. Hatta bir kural›n son derece küçük tadili bile oyunun tabiat›n› de¤ifltirir. Di¤er bir ifade ile sorun metnin nas›l iletildi¤i ve ne tür etkileflimlere yol açt›¤›d›r. genetik kodlar›n dili gibi. Lyotard için dilin esnekli¤inin çok önemli oldu¤undan ve buna ba¤l› olarak nesnel bir anlam yap›s›n›n olabilirli¤ini kuflkuyla karfl›lad›¤›ndan bahseder. gündelik geçim bilgisiyle bir projenin optimize edilmesi için kullan›lan bilgi aras›nda bir ayr›m söz konusu olacakt›r (Lyotard. e¤er kurallar yoksa oyun da yoktur. Anlat›lar hem toplumsal kurumlara meflruluk kazand›r›rlar kurumlar›n bütünleflmesine yönelik olumlu ya da olumsuz modelleri temsil ederD‹KKAT fiaylan (2002: 272-273). Ona göre dil oyununun kurallar› yaln›zca kendi içinde belirlenmifltir. evrensel bir üstdil yoktur. di¤er dilleri meflrulaflt›rma yetisine sahip de¤ildir (Lyotard 1999:322). On dokuzuncu yüzy›l›n bafllar›ndan itibaren bilimsel bilgi meflruiyet kaybetmeye bafllam›flt›r.” Lyotard’›n dil oyunlar› üzerine dile getirdi¤i gözlemleri nelerdir? SIRA S‹ZDE Lyotard’a göre bilimsel bilgi. Bu yüzden dil oyunlar›n›n ço¤ullu¤unu benimsemek gerekir.

üst-anlat›lara D ‹ K K A ve T temelcili¤e karfl› ç›kar.tan›mlamas›na dönük bir gelenektir. Bu yolla ö¤renciler bilimsel bilgi üretme yoluyla tan›fl›rlar. Ona göre modern toplumun (sanayi toplumu) baflvurdu¤u büyük anlat›lar›n insan› do¤ru tem‹NTERNET AMAÇLARIMIZ ‹NTERNET .. büyük meflrulaflt›rma flemalar›ndan sak›n›r AMAÇLARIMIZ ve heterojenlikten. Lyotard anlat›sal ya da öykü anlatan bilgi savlar›n›n geri çekilmesini tart›fl›r. DÜfiÜ NEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT S O R U SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ 3 SIRA S‹ZDE bilgi ve anlat›sal bilgi aras›nda nas›l bir fark vard›r? Lyotard’a göre bilimsel S O R U SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON D‹KK AT Lyotard modern ve postmodern bilgi aras›nda da ayr›m yapar. Bunun ilk ön kabulü ö¤rencinin göndericinin bildi¤ini bilmedi¤i düflüncesi üstüne kurulu oldu¤undan. göndericiden söyledi¤ine yönelik kan›t gösterebilmesi.. nas›l konuflaca¤›n› bilmek. S O R U (II) meflrulaflt›rman›n SIRA S‹ZDE kaç›n›lmaz do¤al sonucu olan gayri meflru k›lma ve (III) d›fllama. ortada ö¤renci için ö¤renilmesi gerekli olan bir fleyin oldu¤u aç›kt›r. (Sarup 2010: 192) SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M Görülece¤i gibi bilimsel bilgi ile anlat›sal bilgi aras›ndaki temel ayr›m. sürekli yenilikten ve kat›l›mc›lar›n üzerinde anlaflma sa¤lad›klar› yerel kurallar›n ve kural koyucu flemalar›n pragmatik inflas›ndan ve dolay›s›yla SIRA S‹ZDE mikro-politikadan yana ç›kar.64 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ler. ‹flte tam da burada Lyotard’a göre yeni ‹NTERNET kurgulanacak epistemolojide gerçekli¤in do¤ru olarak yans›t›lmas› anlam›na gelen TELEV‹ZYON temsil sorununu d›fllamak gerekmektedir (fiaylan. henüz yeteneklerini gelifltirme sürecindeki ö¤rencilerin yeterince bilmediklerinin fark›ndad›rlar. bu anlamda bir uzman olan ö¤retmenle eflit yeterlili¤e sahip olabilece¤i düflüncesine dayal›d›r. yy biliminin ise “yanl›fllama” dedi¤i görüflün temelini teflkil ederler. 2010: 203) DÜfiÜNEL‹M Lyotard’a göre art›k büyük anlat›lara baflvurmaya gerek duymay›z. homojen epistemolojik ve ahlaki reçetelere duyulan arzu. bilginin yeni koflullar›na yan›t K ‹epistemolojinin T A P veren yeni bir gelifltirilmesini içerir. 2010: 192-193). 1997: 128-129). ço¤ulluktan. 2010: 191). Bundan dolay› postmodern. yy biliminin “do¤rulama” 20. (I) Temelci iddialar› meflrulaflt›rmak üzere üst-anlat›lara baflvurulmas›. O kendisi için yeni bir epistemoloji gelifltirmektedir. aksi durumda ayn› göndergeyle çeliflen ya da çat›flan her bildirimi reddetmesi beklenir. ö¤rencinin göndericinin bildi¤ini ö¤renebilece¤i. ayn› zamanda toplulu¤un kendisi ve çevresiyle yaflad›¤› iliflkiye dayal› üç ayakl› bir yetki paylafl›m›n›n -nas›l yapaca¤›n› bilmek. Çünkü postT E L Eböyle V‹ZYON modern bilgi bir meflrulu¤a gereksinim duymamaktad›r. (Sarup. ‹kinci ön kabul. Uzmanlar. Söz konusu yeniden üretimin gerçekleflmesini olanakl› k›lan ise ö¤retilerdir. Dolay›s›yla geçerli olan bu yeni bilgi anlay›fl› saK ‹ T A P yesinde geliflmifl toplumlar büyük ve kapsaml› bir de¤iflim geçirmekte ve postendüstriyel toplumlara do¤ru evrilmektedir. Ayd›nlanman›n büyükanlat›lar›n›n postmodern dönemde giderek azald›¤›n› yerini küçük anlat›lara b›rakt›¤›n› vurgular (Ritzer. Postmodern bilgi ise bunun tersine. Hem bilimsel hem de anlat›sal bilgi bu ba¤lamda eflit derecede zorunludur (Sarup. di¤erlerini ise d›fllamas›ndan kaynaklan›r. nas›l dinleyece¤ini bilmek. ancak daha önceki bildirimi çürütmesi kofluluyla geçerli olarak kabul edilebilir. Bilimin dil oyununda. bilimsel SIRA S‹ZDE bilginin gereksinim duydu¤u bir dil oyunu ile düz anlam› al›koymas›. Böylece Lyotard. Ona göre modern bilginin üç koflulu vard›r. ama ö¤renmek için çaba gösterdiklerine de itimat ederler. (Best&Kellner. 2002: 276-277). Ayn› göndergeye iliflkin daha önce onaylanm›fl bildirimi çelen her yeni bildirim. Geleneksel toplumlardaki anlat› gelene¤i. Bilimsel kurallar 19.

Postmodern sanatç› veya yazar. Ama teorinin icras› için bize sundu¤u öneri ise dil oyunlar›d›r. 2000:158-159). birçok düflünür taraf›ndan elefltirilmesine ra¤men. Lyotard. benzer kategorilerin metne ya da çal›flmaya uygulanmas›yla belirleyici bir yarg›ya göre yarg›lanamazlar. Postmodern Durum kitab› bilginin de¤iflen ifllevini göstermede günümüzde de güncelli¤ini korumaktad›r. üretti¤i çal›flma ilke olarak daha önceden yerleflmifl kurallar T Etaraf›ndan L E V ‹ Z Y O N yönetilemez. Öncelikle bu durumun postmodern de¤il. Dahas› Lyotard bize postmodernizm için yeni bir teorik örnek çerçeve önermemektedir. felsefecinin konumundad›r. yine de büyük anlat›lar› terk etmemiz gerek diyen Lyotard’›n kendi postmodern epistemolojisinde dil oyunlar›na baflvurmas›n›n sebebi bundan kaynaklanmaktad›r. Lyotard. K bunlardan ‹ T A P hofllanmak için de¤il. Lyotard’›n burada vurgulamak istedi¤i topluma iliflkin bir bilginin olmamas› de¤il.SIRA onun deyimiyle hayal k›r›kl›¤› yaratmaktad›r. teorik modellere ve daha sistematik bir toplumsal teori ve elefltiriye ihtiyac›m›z yok mu?” sorular›n› sorar. Böylece onlar daima için geç gelecekler veya ayn› ölçüde olmak üzere. gelece¤in evvelkili¤i paradoksuna göre anlafl›lmak zorunda kalacakt›r” ( Lyotard. flöyle demektedir. modernizmin süreklilik gösteren hali oldu¤unu belirtir. Kellner’e göre (2000: 385) Lyotard’›n “Postmodern Durum” adl› kitab›nda ek olarak yay›nlad›¤› “Postmodernizm Nedir Sorusuna ‹ N T E S‹ZDE RNET Yan›t” adl› yaz›. AMAÇLARIMIZ ‹SIRA NTER NET S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Bu tan›mlamaya Kellner’in (2000: 385-387) karfl› ç›k›fl› oldukça serttir. Kellner’in elefltirileri aç›s›ndan bakt›¤›m›zda kendisinin çok hakl› taraflar› olmakla birlikte. postmodern teorinin en önemli kitaplar›ndan birini yazm›fl önemli bir düflünürdür. gerçekleflmeleri daima hemen bafllayacakt›r. Yazd›¤› metin. Böylece çal›flma ve metnin bir ‹ N T E Ryazarlar› NET olay›n karakterlerine sahip olmas› olgusu do¤ar. SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M Daha ayr›nt›l› bilgi için Jean. “Postmodern. böySIRA S‹ZDE le bir bilginin aç›k olmas› gerekti¤idir. bu kuramlar›n imkâns›zl›¤›n› da gözler önüne sermektedir. Lyotard’a göre neden art›k büyük anlat›lara ihtiyaç duyulmamaktad›r? Aç›klay›n›z. modern içindeki sunulamayan›. postendüstriyel toplum teorisi ve postmodern bilgi teorisi yoktur. O zaman yazar ve sanatç›. sunumlaman›n kendisinde ileri götüren olacakt›r: güzel biçimlerin tesellisini ve elde edilemez olan›n kolektif nostaljisini paylaflmay› mümkün k›lan bir zevk uzlafl›m›n› inkâr edecektir. Ünite . Postmodern. yap›lacak olmakta olan›n kurallar›n› formüle etmek için kurals›z çal›flmaktad›r. Sonuç olarak. . sunulamayan›n güçlü bir anlam›n› veren yeni sunulmamalar› araflt›racakt›r.DÜfiÜNEL‹M S O R U 3. Alas›nda bunun olanaks›z oldu¤un ve yeni bir büyük anlat› gerektiren toplum inflas›ndan vazgeçmemiz gerekti¤ini iddia etmektedir. Bu aç›dan önemi yads›namaz. bafll›kta vaat etti¤i gibi bir yan›t› vermemekte.François LYOTARD’›n Türkçeye çevrilen Durum K “Postmodern ‹ T A P (2000)” adl› kitab›n›n okunmas›nda yarar görülmektedir. Bu ba¤lamda Kellner’e göre Lyotard’›n kendisinin modernist bir estetikle sona eren postmodern bir toplum teorisi. S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE 4 SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K ‹ T A P S O R U Elefltiriler TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON D‹KKAT Lyotard postmodern duruma iliflkin analizini yeterince temellendirmedi¤i ve derinD‹KKAT lefltirmedi¤i için elefltirilmektedir.Postmodern Sosyal Teori DÜfiÜNEL‹M S O R U 65 D‹KKAT sil edememesi. Kellner (2000: 387) bu duruma da “Radikal bir toplumsal teori oluflturmak için oyun oynamak yeterli midir. ayr›ca.

FREDRIC JAMESON’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI Girifl Postmodernizmi ne ‘alk›fllaman›n’. asl›nda her ikisi de olmad›¤›n› ‘ne o ne de öteki tarafta’ olmas›n› gerektirmedi¤ini söyler. bir postmodern teorisyen de¤ildir. Jameson’a göre postmodernizmin ne oldu¤unu kavrayabilmenin en emin yolu. Bu durumda post-modernizm seçmifl oldu¤umuz e¤ilime ba¤l› olarak ya derinlerde yatan bast›r›lamaz tarihsel bir dürtüyü “çarp›k biçimde” ifade eder ya da etkili bir biçimde “bast›r›r” ve “sapt›r›r” (Jameson. Jean Paul Sartre üzerine doktoras›n› yapar. “felaketin ve ilerlemenin bir aradal›¤›” olarak diyalekti¤in özü itibar›yla anlatmaya çal›fl›yor olmas›d›r (Best&Kellner. postmodernizmin en bilinen teorisyenlerinden olmas›na ra¤men. 2010: 222). “yüksek kültür ve afla¤› kültür aras›ndaki ayr›m›n çökmesi. onu öncelikle tarihsel yönden düflünmeyi unutmufl bir ça¤da yaflanan zaman üzerinde tarihselci bir ba¤lamda düflünmeye yönelik bir çaba fleklinde ele almakt›r. Baudrillard’›n bak›fl aç›s›ndan da kitlelerin sessiz y›¤›nlara dönüflmesi de kaç›n›lmaz olmufltur. Fredric Jameson 1934 y›l›nda Cleveland’da do¤ar. Jameson’›n aç›klamalar›na göre postmodernizm baz› kültürel de¤iflikliklerin iflaretini vermektedir. Dolay›s›yla gerçek bilgiden ya da bilginin gerçekli¤inden söz edemedi¤imiz bir mu¤lâkl›kta Lyotard’›n deyimiyle postmodern durum içinde oldu¤umuzu söyleyebiliriz. Resim 3. Jameson.66 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Lyotard’›n bilginin niteli¤inin de¤iflimi ve ticarileflmesi. . hem tarihsel geçmifl duygusunu hem de önemli ölçüde farkl› bir gelecek duygusunu silen kötürümlefltirici bir mevcudiyetçilik ve yön kayb›na yol açan postmodern hiper uzam›n ortaya ç›kmas›. Kendisinin de belirtti¤i gibi postmodernizmle ‘tuhaf bir flekilde’ ilgilenmeye bafllamadan önce yap›salc›l›kla ilgili bir kitab›ndan sonra baz›lar›n›n kendisini yap›salc›l›¤›n ‘önde gelen sözcüsü’ baz›lar›n›n da yap›salc›l›¤›n elefltirmeni oldu¤unu ileri sürdüklerini söyleyen Jameson.” Bütün bu ifadelerin alt›nda yatan temel gerçeklik ise Jameson’a göre. ne de reddetmenin mümkün olmad›¤›n› belirten Jameson (2005: 44). günümüzde anlam›n boflalt›ld›¤› salt yüzeysel bilgiler ile bizi karfl› karfl›ya b›rakmakta.2 Fredric Jameson (1934-) Marksist Edebiyat kuramc›s› ve elefltirmeni. 1991: IX). Etkilendi¤i düflünürler aras›nda Lukacs. öznelli¤in radikal fragmantasyonunda endifle. Bilginin bu derece içinin boflalt›ld›¤› bir zamanda. yabanc›laflma ve burjuva bireycili¤i sorunsallar›n›n sona ermesi. Adorno. modernist eserlerin y›k›c› ve elefltirel yönlerini yitirmelerini sa¤layacak flekilde kutsal patikaya dâhil ve yukar›dan dâhil edilmeleri. Yale Üniversitesinde. postmodernizmin ve geç kapitalizmin kültürel de¤ifliklikleri. bunlar flöyle s›ralanabilir. bilgiye nas›l güvenilece¤i ve gerçe¤in ne oldu¤u sorular›n› gündeme getirmektedir. Jameson’›n çal›flmalar› daha çok postmodern düflüncenin yads›nmas›na yönelik olmufltur. Bloch. kültürün neredeyse total bir metalaflmas› ve bunun da kapitalizme meydan okurken baflvurabilecek elefltirel mesafenin ortadan kalkmas›na yol açmas›. di¤er Marksistlerce de ‘post Marksist’ olarak nitelendirildi¤ini belirtir. Best&Kellner’e (2010: 224) göre. Benjamin ve Marcuse’nin önemi büyüktür. bunu söyledi¤inde ise sanat elefltirmenlerince ‘kaba bir Marksist’.

biliflsel ve pedagojik unsurlarla farkl› bir ba¤ kurar. Haritalama teknikleri de buna benzer flekilde Jameson’a göre (1999: 346). postmodern alan dedi¤imiz fley kültürel bir ideoloji ya da kurgu de¤il. Bu sorular›n yan›t› için politik kültürün inflas› ba¤lam›nda baz› etkili ça¤dafl kültürel politikalar›n oluflturulmas› gerekir. Dolay›s›yla yeni kültürel biçimin esteti¤ini “biliflsel haritalama” olarak ifade etmektedir. sesler ve bunun gibi imgeler aras›nda ba¤lant› sa¤land›¤›n› belirtir (Jameson. postmodernizmi genifl bir kültürel mant›k olarak kapitalizmin ekonomik sistemi ile ba¤lant›land›r›r (Best&Kellner. Farkl›l›kla ilgili teoriler postmodernist sanatta gördü¤ümüz kopuk anlat›lar›n. son zamanlarda kapitalizmin kültürel alan›n yar› ba¤›ms›zl›¤›n› yok edip etmedi¤ini tart›fl›r. eylemsizli¤e ve pasifli¤e itmeyen bir tarih perspektifinden bahsedilebilir mi? Dolay›s› ile bu sorular›n yan›t›n› vermek pek kolay de¤ildir. kapitalizmin küresel ölçekte üçüncü geniflleme aflamas›d›r. kapitalist ekonomik sistemin kültürel oluflumlar›yla aç›klamaktad›r. Jameson’a göre postmodernizmde kültürel alan›n di¤er alanlarla mesafesi kapanm›flt›r. e¤itsellik ile eskiye göre daha farkl› bir iliflki içindedir. Yeni estetik biçimin belirleyici unsuru “yer”dir. postmodern dönemde kültür. Hem sa¤ hem de sol siyasi görüfllerde bu fikirde olanlar bulunmaktad›r. toplumda. Kabul etmemiz gereken fley. 1999: 342-344): (I) Ahlaki de¤erlendirmeler: Ahlaki de¤erlendirmelerle ilgili söylenecek pek bir fley yok. 2010: 222). yaflad›¤›m›z ça¤›n yani postmodernizmin kendine özgün “do¤ruluk an›” oldu¤udur. rasgele malzemenin tek bir metin halinde görülebilece¤ini ifade eder. 1999: 345).Postmodern Sosyal Teori 67 Jameson. yeni gerçekli¤e iliflkin çok say›da yaklafl›m bulunmaktad›r. teodolit (arazi ölçü aleti) yaln›z co¤rafi ve mekânsal problemlerle iliflkili de¤il ayn› zamanda totallikle kurulan ba¤la da iliflkilidir. Jameson postmodernizmi. Bu çerçevede Jameson. e¤er vard›ysa da tarihsel kaç›n›lmazl›k sisi alt›nda bizi çaresizli¤e.3. Postmodernizm = Geç Kapitalizm mi? Jameson. Jameson. ülkesinde ve dünyada konumlay›fl›na iliflkin “biliflsel harita” kültürün anahtar unsurudur. Farkl›l›k arac›l›¤›yla metinler. 1999: 345). Biliflsel haritalama “kiflinin kendi gerçek varolufl koflullar›yla kurdu¤u kurgusal iliflki” fleklindeki Althusserci ideoloji tan›m›n› somutlaflt›rmaktad›r (Jameson. 1999: 342). Pusula. Bu yaklafl›ma göre postmodernist yeni estetik dünya kabul edilemezdir. postmodernizmi kültürel atmosferdeki kapitalizmin son dönemine ba¤l› de¤iflimlerden ba¤›ms›z olarak ele alamayaca¤›m›z› belirtir (Jameson. farkl› alt sistemlerin. Ünite . Birincisi “yanl›fll›k anlar›”ndan oluflan postmoderniteden önce bir “do¤ruluk an›” var m›yd›? ‹kincisi. Jameson’a göre. Postmodernizmin kendi gerçekli¤inin bulundu¤unu. Bu demektir ki. Bu aflama çokuluslu kapitalizmin kendisidir. kapitalizmin ilk dönemlerindeki ba¤›ms›zl›¤›n› kaybetmifl olmas› onun yok oldu¤u anlam›n› tafl›maz. Bunlar aras›nda ayr›m yapmaya yönelik iki yaklafl›m bulundu¤unu ifade eder (Jameson. Kültürün. Postmodernizm kavram›n›n daha net bir tan›m›n› yapmak istedi¤ini çünkü postmodern olarak alg›lanan ile son dönem kapitalizminde ortaya ç›kan di¤er tarzlar aras›nda benzerlikler bulundu¤unu dile getirir. 1999: 347-349). Kiflinin kendisini mekânda. görüntüler. Bunlardan bir k›sm› kültürel ürünleri yeni otantik perspektifler olarak alg›larken bir k›sm› da gerçekli¤in çarp›t›lmas› olarak de¤erlendirmektedir. Bu aflamada. sekstant (denizcilikte mesafe ölçümünde kullan›lan alet). Di¤er bir ifade ile kültür. Ekonomik de¤er ve devlet gücünden “ruh”un kendisine kadar her fley kültürelleflmifltir. (II) Tarih ile flimdi yaflad›¤›m›z dönemi ay›rmaya yönelik diyalektik giriflim: Diyalektik yaklafl›m iki soruyu gündeme getirir. kültür bir patlama olarak de¤erlendirebilir: Kültür sosyal alandan ola¤anüstü bir h›zla do¤up genifllemifltir. Postmodernist sanat›n en çarp›c› örneklerinde ba¤lant›l›l›k kavram›n›n daha pozitif bir anlam›n› yakalamak mümkündür. Tersine. Bu fikre göre TV görüntüsüne dönüflmüfl gerçeklikler ya da simulakrum mant›¤› son dönem kapitalizmini güçlendirmektedir. bunun da dolay›mlanmadan oldu¤u gibi alg›lanmas› ile görülebilece¤ini belirtir (Jameson. . postmodern deneyimini “farkl›l›k ba¤lant›l›d›r” slogan›yla anlatmak istedi¤ini belirtir.

Geç kapitalizm metalaflma dinamiklerini flad›¤›m›z dönemdir D‹KKAT toplumsal ve kiflisel hayat›n her k›sm›na yayar. postmodernizm gerçekli¤ine tutunmal›d›r. Yeni politik sanat. Biliflsel harita yapmaya iliflkin olarak pedegojik ve didaktik amaçl› bir estetik temsil politikas›n›n gere¤ine inanmakla birlikte bunu baflarman›n hemen hemen imkâns›z bir fley oldu¤una de¤inir. Egemen olan ay›r›c› ö¤eler ise ikincilleflmifl. bir anlamda kesin. 1999: 349). Kiflinin hem varolufl koordinatlar›n› hem de d›fl dünyaya iliflkin alg›lanan kodlar›n› gerektirir. Jameson bu analizle hem postmodern kültür biçimlerine geçiflin kesintili¤ini vurgulayarak onlardan önce gelenlerin bir sü- DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Ana fikrim diyor. bir fleylerin de¤iflti¤i. Ernest Mandel’in geç kapitalizm teorisine DÜfiÜNEL‹M dayan›r. Yeni radikal biçimler olarak sanat›n politikleflmesini vurgular. Kapitalizmde.” Best ve Kellner’e (1998: 226) göre. Jameson bu flemay› izleyerek kapitalizmin her bir aflamas›n›n bu aflamaSIRA S‹ZDE ya tekabül eden bir kültürel üslup oldu¤unu ileri sürer. AMAÇLARIMIZ Jameson’a (1991: XXI) göre buradaki “geç” nitelendirmesinden genel olarak vurgulamak istedi¤i. tekelci dönem ya da O R U ve yanl›fl bir terimle “post endüstriyel olarak an›lan. dünyan›n art›k eskisi gibi olmad›¤›. Best ve Kellner’e (2010: 226) göre Jameson. 1991: 35). Önceki dönemde ya da sistemde mevcut olan ay›r›c› özellikler flimdi baflat hale gelmektedir. Böylece gerçekçilik. 2005: 29). tekelci kapitalizm ve çok uluslu kapitalizmin kültürel düzeylerini ifade eder (Best&Kellner. marjinalleflmifllerdir (Jameson. Ayn› zamanda üç boyutlu dünyan›n iki boyuta indirgenmesi söz konusudur. daha zor alg›lanan ve daha az dramatik. Kellner (2000: 391) Jameson’›n bu görüflünü k›flk›rt›c› bir meydan okuTE LEV‹ZYO N yufl olarak görmesine ra¤men. “günümüze de¤in bu fleylerin ikincilleflti¤i ya da merkezden ziyade marjinal olan modernist sanat›n önemsiz türden ay›r›c› özellikleri haline geldi¤i ve bunlar kültürel üretimin merkezi ay›r›c› özellikleri haline geldiklerinde yeni bir fleyle karfl› karfl›ya oldu¤umuzdur. SIRA S‹ZDE 5 Jameson’a göre ve geç kapitalizm aras›nda ne tür bir iliflki vard›r? SIRApostmodernizm S‹ZDE Jameson’›n postmodernizm teorisi. Öte yandan postmodern uzam haritas›n› yapma konusunda bir teori gelifltiremedi¤ini daha önceki dönem olan modernizmin uzam haritas›n› yapmaktan daha zor bir ifl oldu¤unu ileri sürer. her biri kendinden bir öncekinin diyalektik bir geliflimini oluflturan üç dönemden söz eder. Biliflsel haritalaman›n esteti¤i bu karmafl›k temsili diyalekti¤i dikkate almal› ve yeni radikal biçimler gelifltirmelidir. Bu noktada do¤ru bir haritan›n olabilece¤inden söz etmek mümkün de¤ildir. ancak daha ak›c› ve bütünüyle nüfuz etmesi nedeniyle daha kal›c› bir yaflam dönüflümünü yaflad›¤›m›z gerçe¤idir. kendisini Mandel’in teorisini daha ayr›nt›l› incelemeyip k›saca özetlemeyle yetinmesini elefltirmektedir. ancak daemperyalist S aflama ha do¤ru bir terimle çok uluslu kapitalizm olarak adland›r›lmas› gereken içinde ya(Jameson. kültür biçimleri ve baflat kültür bi‹ N T E R Nayr›m ET çimleri aras›nda yaparak postmodernizme iliflkin Lyotard ve Baudrillard’a göre daha doyurucu bir aç›klama sunar. Bunlar piyasa kapitalizmi. enformasyon ve bilinç d›fl› kürelere dahi s›zar. (Best&Kellner. e¤er varsa. Bireyler ve kolektif varl›klar olarak kendi konumlar›m›z› kavrayarak sosyal karmafla içerisinde kaybetmifl oldu¤umuz eylem ve mücadele gücümüzü geri kazanmal›y›z. modernizm ve postmodernizm s›ras›yla piyasa kapitalizmi. Postmodernizmin politik biçimi. 2010: 229-230). K ‹ T ancak A P modernleflme ve endüstrileflmenin yaflam›fl oldu¤u sars›nt›larla karfl›laflt›r›lamaz.68 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› temsili kodlar içerir. Jameson (2005:29). mekânsal oldu¤u kadar sosyal ölçekte küresel bir biliflsel haritalaman›n ortaya konulmas› ve topluma yans›mas›yla mümkündür (Jameson. 2010: 225-226).

3. Ünite - Postmodern Sosyal Teori

69

reklilik içinde geliflti¤ini göstermekte hem de post önekinin gereksiz oldu¤unu söyleyenlere bir yan›t vermektedir. Zira geçmiflteki görünümler kültürel olarak ikincil bir konumdan ç›karak baflat konuma geçmeye yetecek kadar önemli aflamalardan geçmifltir. Dolay›s›yla geçmiflteki biçim ve üsluplar ile bu yeniler aras›ndaki kesintileri vurgulayan yeni bir dönemlefltirme yapmak gerekmektedir. Anlafl›laca¤› gibi günümüz kültürü, postmodern kültür art›k kapitalizmle iç içe geçerek toplumsal yaflam›n her alan›nda karfl›m›za ç›kmaktad›r. Jameson’a (2005: 40) göre as›l mesele, “postmodernizmin kolayca reddedilmesinin, onun olumlu yönlerinin rahatl›kla övülmesiyle eflde¤er ölçüde olanaks›z oldu¤u bir postmodern kültür içinde yafl›yor olmam›zd›r. Günümüzde postmodernizme iliflkin ideolojik yarg›lar›n, ister istemez, üretti¤imiz yap›tlara oldu¤u kadar kendimize iliflkin yarg›lar›n sorgulanmas›na da iflaret etti¤i düflünülebilir,”. Sonuç olarak Jameson postmodernizmi, kapitalist toplumun geliflimindeki bir aflama olarak görmektedir. Ona göre bu yeni bir toplumsal düzen olmaktan ziyade bir aflamad›r. Onun kültür egemen yorumu, hem kültür hem de egemen kültür aras›ndaki ayr›ma vurgu yapmas› bak›m›ndan oldukça önemlidir. Jameson’a göre postmodernizm ile günümüz kültürü aras›nda nas›lSIRA bir iliflki S‹ZDEvard›r?
SIRA S‹ZDE

6

Elefltiriler

Perry Anderson, Kültürel Dönemeç’in önsözünde; Jameson’›n yaz›lar›n›n, postmodernin karanl›kta kalan yanlar›n› çok iyi aç›klad›¤›n› ve bu kitab›n girifl ve genel S O R U bir özet mant›¤› tafl›d›¤›n› belirtir; ona göre (Jameson, 2005: 10) Jameson’›n d›fl›nda “baflka hiçbir yazar postmodernin kültürel, sosyo-ekonomik ve jeopolitik boyutlar›na iliflkin derinden ya da kapsaml› bir kuram üretmemifltir.” D‹KKAT Kellner (2000: 390) ise Jameson’›n postmodernizmi, hem yeni bir kültürel egemen, hem de kapitalizmin yeni bir sosyo-ekonomik evresini oluflturan geç kapitaSIRA S‹ZDE lizmin kültürel mant›¤› olarak sundu¤unu belirtir. Böylece Jameson postmodern tart›flmas›n› kültürel teori ve meta teori alan›ndan toplumsal teori alan›na do¤ru kayd›rmaktad›r. AMAÇLARIMIZ Benzer bir biçimde Kellner, Steven Best ile birlikte yazd›klar› Postmodern Teori’de (1998: 222), “Postmodernizm ya da Geç Kapitalizmin Kültürel Mant›¤›’nda” Jameson’›n postmodernizmi, kapitalizmin geliflimindeki bir aflama K ‹ T olarak A P görecelilefltirmekte oldu¤unu ve böylece rakipleri karfl›s›nda Marksizmin üstünlü¤ünü ortaya koymak için yap›lm›fl en k›flk›rt›c› giriflimde bulundu¤unu ifade etmektedir. Sonuç olarak postmodernizm, modernizmden farkl› olarak, T E Lkesinli¤e E V ‹ Z Y O N ve kurallara ba¤l› olmayan bir döneme iflaret etmektedir. Ayd›nlanman›n kavram ve kuramlar›na toptan bir karfl› durufltur. Lyotard ve Jameson gibi postmodernistlere göre art›k modernizmin sonu gelmifl ve yerine yeni bir dönem olarak postmodern ‹ N T E R gereken NET aflama egemen olmaya bafllam›flt›r. Belki de bu durumda yap›lmas› Baudrillard’›n tavsiyesine kulak verip Kötülü¤ün fieffafl›¤›’n›n (1996) giriflinde yazd›¤› “Dünya ç›lg›n bir seyir ald›¤›na göre, biz de dünyaya iliflkin ç›lg›n bir bak›fl aç›s› edinmeliyiz” sözlerini bir kez daha düflünmektir.

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

70

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

Özet
A M A Ç

1

Postmodernizmin ne oldu¤unu tan›mlayabilmek. Özellikle 60’l› ve 70’li y›llardan itibaren modernizm karfl›t› ya da modernizmden sonras› anlam›nda kullan›lan kavram, birçok kültür ve toplum kuramc›s›n›n ifadesiyle modernizm kültüründen radikal kopufllar› ifade etmekte ve yeni postmodern sanat biçimlerinin ortaya ç›k›fl›n›n tart›fl›lmas›n› getirmektedir. Bu anlamda postmodernizm sanatta pop e¤ilimler, yeni malzemeler ve e¤reti yap›lar gibi formlar›n inflas›n› gündeme getirir. Böylelikle postmodernizmin içinde, modern düflüncenin içli d›fll› bir flekilde geliflti¤i görülür. Dolay›s› ile postmodern sözcü¤ü tam olarak modern sonras› anlam›na gelmemekte birlikte postmodernizm, modernlik elefltirisi içinden yeni bir döneme at›fta bulunmaktad›r. Postmodernistler için modern ça¤dan postmodern ça¤a geçildi¤i fikri oldukça indirgemeci ve do¤rusal bir bak›fl aç›s›n› yans›tmaktad›r. Onlara göre tarihsel dönemler aras›nda bu flekilde do¤rusal, birbirinden net çizgilerle ayr›lm›fl tarihsel dönemlerden bahsetmek mümkün de¤ildir. O halde postmodernizm nedir, sorusuna verilen en basit yan›t, modernizmin radikal bir biçimde elefltirisidir. Modernizmin toptan yads›nmas›d›r. Postmodern kuramc›lar›n Ayd›nlanma dönemine yöneltti¤i elefltirileri özetleyebilmek. Ayd›nlanma düflüncesi akla, bilime ve ilerlemeye büyük anlam atfetmifl ve do¤al toplum düzeni ve do¤al hukuk tart›flmalar› ile tarih sahnesine ç›km›flt›r. Do¤al toplum ve do¤al hukuk düflüncesi bir anlamda laikleflmifl mutlak gerçekli¤in yans›mas› biçiminde de¤erlendirilmifltir. Bu durum laikleflme /sekülerleflme sürecinin de bafllang›c› olarak nitelenmifltir. Bu flekilde kapitalizmin büyük dönüflümler yaflayarak ilerlemesi, bilim ve bilgilenmenin tanr›sal bir süreç anlay›fl›ndan uzaklafl›lmas› ve akl› yürütmeye dayal› bir insan tasar›m›n›n varl›¤› ile söz konusu olmufltur. Di¤er bir ifade ile tarihin ak›fl süreci çerçevesinde ilerlemesi için insan›n katk›s›na gerek duyulmufltur. Ayd›nlanma bu ba¤lamda bir proje olarak ileriye yönelik projeksiyonu ifade etmektedir. Bu projede nesnel ve evrensel bilim, buna ba¤l› ola-

rak geliflen evrensel ahlak ve hukuk, kurucu ögeler ifllevini üstlenmifltir. Öte yandan Ayd›nlanma evrensellik, tek do¤ru, bilim ve mant›k iliflkisi gibi ögeleri ortaya koyarken, ahlaksal temelini de hümanizmden alm›flt›r. Ancak Ayd›nlaman›n akl› getirdi¤i nokta bireyin/öznenin silinifli biçimnide oluflmufltur. Postmodernistler Ayd›nlanman›n akl›n› mit olarak nitelemifllerdir. Akl›n toplumda çat›flan ç›karlara hizmet etti¤ini belirtmifllerdir. Akl›n araçsal boyutunun geliflti¤i ve yeni bir egemenlik biçimini gerektirdi¤ini ifade etmifllerdir. Böylece tümel, bireyin akl›n› iflgal ederek Ayd›nlanman›n kendi kendisini imha etmesine yol açm›flt›r. Ayd›nlanman›n bilimi olarak nitelendirilen pozitivizm ise gerçekli¤in anlafl›lmas›nda geçerlili¤ini yitirmifl ve di¤er bilgi türlerinin üzerinde bilimsel bilgi egemen olmufltur. Bu durum ise ilerlemeyi de¤il sorunlar›n giderek artmas›n› getirmifltir. Dolay›s›yla postmodernistler ayd›nlanman›n bir mit oldu¤u noktas›ndan hareketle modernizmi elefltirmifllerdir. Postmodern sanat› modern sanattan farkl›laflt›ran özellikleri karfl›laflt›rabilmek. Postmodernizmin görüldü¤ü ilk alan›n sanat oldu¤u bilinmektedir. Özellikle mimaride ve edebiyatta karfl›lafl›lan bu durum dadaizm ad› alt›nda toplumsal sorunlar›n giderek artmas› karfl›s›nda bir karfl› duruflu, bir baflkald›r›y› sergiler. Modernitenin romantik ve iyimserli¤i, postmodernitede toplumsal sorunlar› kapsayan ve bu sorun yuma¤›n›n oluflmas›n› protesto eden dadaist anlay›flla kendini göstermektedir. Postmodernizmde sanatç›n›n topluma karfl› bir misyon ve anlat›s›n›n bulunmad›¤›, gerçekli¤i yans›tmak yerine belirsizlik ve karars›zl›¤›n önem kazand›¤›, bireyin hümanist de¤erlerden ar›nd›r›lmas› ve yüksek sanat ve kitle sanat› ayr›m› yads›narak taklit ve yap›flt›rma teknikleri ile sanat yap›t›n›n üretimi esas al›nm›flt›r. Postmodern sanat, modern sanata bir baflkald›r› olarak kendini gösterir.

AM A Ç

3

A M A Ç

2

3. Ünite - Postmodern Sosyal Teori

71

A M A Ç

4

Jean-François Lyotard’a göre postmodern ça¤da bilgi ve bilimin alm›fl oldu¤u konumu de¤erlendirebilmek. Lyotard’a göre toplumlar›n içine bulunduklar› postmodern ça¤da bilginin konumu de¤iflmektedir. Bilginin biçiminin giderek de¤iflmesi sonucunda, postmodern ça¤ içinde bilgi sat›lmak için üretilmekte ve tüketilmektedir. Bilgi kendinde bir amaç olmaktan uzaklaflmakta ve art›k kullan›m de¤erini kaybetmektedir. Bilginin do¤as› içindeki bu dönüflüm, birçok sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürel sonuçlar› da beraberinde getirecektir. Lyotard’a göre, birkaç on y›ld›r bilgisayarlaflm›fl bilginin, üretimin ana gücü durumuna geldi¤i genifl oranda kabul görmektedir. Bilgisayarlaflm›fl bilginin alabildi¤ine geliflmifl toplumlardaki iflgücü da¤›l›m› üzerinde gözle görülür bir etkisi bulunmaktad›r. Bilgi dünya çap›nda gerçekleflen iktidar rekabetinde ana bileflen olacak, eskiden ulus devletlerin topra¤›n denetimi için verdi¤i savafl, zaman› gelince enformasyon denetimi için verilecektir. Postmodern ça¤da bilim, muhtemelen ulus devletlerin silah üretimindeki üstünlüklerini daha çok güçlendirecek, geliflmifl ve geliflmekte olan ülkeler aras›ndaki uçurum daha da büyüyecektir.

A M A Ç

5

Fredric Jameson’›n kapitalizmi neden geç olarak niteledi¤ini aç›klayabilmek. Jameson’a göre buradaki “geç” nitelendirmesinin genel olarak vurgulamak istedi¤i, dünyan›n art›k eskisi gibi olmad›¤›, bir anlamda kesin, ancak modernleflme ve endüstrileflmenin yaflam›fl oldu¤u sars›nt›larla karfl›laflt›r›lamaz, daha zor alg›lanan ve daha az dramatik, ancak daha ak›c› ve bütünüyle nüfuz etmesi nedeniyle daha kal›c› bir yaflam dönüflümünü yaflad›¤›m›z gerçe¤i ile karfl› karfl›ya kald›¤›m›z› bilmeliyiz. Geç kapitalizm kapitalizmin üçüncü aflamas› olan çok uluslu kapitalizme denk düfler. Bu dönem kültürde yaflanan radikal dönüflümler sayesinde kendine özgü bir do¤ruluk an› yarat›r. Geç kapitalizm, metalaflma dinamiklerini toplumsal ve kiflisel hayat›n her alan›na yayar ve metalaflma kültürü gelifltirir.

Kapitalist ekonominin kültürel oluflumlar› c. Dil oyunlar› e. Yans›ma ve misyon c. Uluslararas› iliflkiler . Pedegojik de¤iflimler d. Bir proje olarak ayd›nlanma düflüncesinin en temel ögesi hangisidir? a. Sanat ürünlerinin metalaflmas› d. farkl›l›k. postmodernist teorisyenler. hümanizm. Afla¤›dakilerden hangisi postmodernizmin temel ilkelerinden biri de¤ildir? a. Hümanist de¤erlerden ar›n›lmamas› e. Afla¤›dakilerden hangisi modern sanat›n temel özelliklerinden biri de¤ildir? a. Modernizmin radikal bir elefltirisidir. Büyük anlat›lar›n ütopik olmas›n› c. Sanat›n nas›l bir konum ald›¤› d. Büyük anlat›n›n bir dil oyunu oldu¤unu e. e. Afla¤›dakilerden hangisi postmodernizmin temalar›ndan biri de¤ildir? a. Gerçekli¤in yerini imajlar›n almas›d›r. Temsilin reddi ve kamusal alan›n çöküflü c. Büyük anlat›lar›n insan› do¤ru temsil edememesini d. Evrensellik b. Meflru düzen. d. Öznellik 3. çeflitlilik. Afla¤›daki ifadelerden hangisi postmodernizmin anlamlar›ndan biri de¤ildir? a. anlamland›rma. ilerleme d. 2. Taklit ve yap›flt›rma tekniklerinin sanat ürünlerinde kullan›lmamas› d. Özgürlük ve özgünlük b. 6. bireycilik. Öznenin ölümü ve dönüflü b. Rasyonalite. Bir tarihsel geçmifl duygusunun yitirilmesidir. Yar›m kalan modernite projesini tamamlamak. sentez. Bilimsel ve teknolojik geliflmeler b. Jameson postmodernizmi hangi ba¤lamda aç›klamaktad›r? a. Nihilizm. Evrenselcilik 4. Akl›n elefltirici gücünün ne oldu¤u b. analiz. Gerçek yaflamda belirsizlik ve karars›zl›¤›n olmamas› c. Yorumculuk d. Özgecilik e. Görelilik c. Gerçekli¤in yerini imgelerin/göstergelerin almas› c. Anlams›zl›k ve belirsizli¤in kabulü d. Özgürlük. Büyük anlat›lar›n bir paradigma oldu¤unu 10. Determinizm. birlik. c. Siyasi geliflmelerin nereye do¤ru gitti¤i 9. Seçkinci olma e. pozitivizm. anti-hümanizm ve kinizm e. geliflme b. Afla¤›dakilerden hangisi postmodern sanat›n temel özelliklerinden biri de¤ildir? a. Tutucu olma 5. Modernizmin devam›d›r. Simülasyonlar ça¤›d›r. karmafl›kl›k c. Lyotard’›n postmodern topluma yönelik olarak ileri sürdü¤ü ana problemi nedir? a. Rosenau’ya göre. Sanatç›n›n topluma karfl› bir misyonunun olmamas›. b. Büyük anlat›lar›n merkezi önemini korumas›n› b. ‹ndeterminizm. Bilginin nas›l konumland›r›ld›¤› c. Her fleyden flüphe edilmesi e. Bireycilik ve bireysel kimlik d. Ekonomik gücün kimde oldu¤u e. günümüz toplumlar› için neyi önermektedirler? a. Modernizmde geçerli olan her fleyin geçersiz ve eskimifl olmas› b. büyük anlat›n›n yitiminden neyi kastetmektedir? a. basitlik e. Lyotard. iktidar 8. Sanatç›n›n topluma karfl› bir misyonunun bulunmas› b.72 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. iletiflimsel eylem. 7.

Her ifade bir oyundaki hareket olarak düflünülmelidir. Çok uluslu kapitalizm içinde yaflad›¤›m›z dönemdir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmodernizm ve Bilginin Konumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Jean Lyotard anlat›sal bilginin önemine vurgu yapar. bu kuramlar›n imkâns›zl›¤›n› da gözler önüne sermektedir. e¤er kurallar yoksa oyun da yoktur. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Modern Sanata Karfl› Postmodern Sanat Anlay›fl›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Çünkü postmodern bilgi böyle bir meflrulu¤a gereksinim duymamaktad›r. bunlar›n kurallar› kendi içlerinde meflruluklar›n› tafl›mazlar ama aç›k ya da örtük bir anlaflman›n nesnesidirler. Postmodernizm ise bir doktrine göndermede bulunur. nas›l konuflaca¤›n› bilmek. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. tekelci dönem ya da emperyalist aflama ve çok uluslu kapitalizmdir.tan›mlamas›n› gerektirir. S›ra Sizde 4 Lyotard’a göre art›k büyük anlat›lara baflvurmaya gerek duymay›z. O kendisi için yeni bir epistemoloji gelifltirmektedir.Postmodern Sosyal Teori 73 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Anlat›lar hem toplumsal kurumlara meflruluk kazand›r›rlar hem de yerleflik kurumlar›n bütünleflmesine yönelik olumlu ya da olumsuz modelleri temsil ederler. kurumlar› ve iliflkileri ile modern dönemden farkl›l›k gösteren sanat ve kültürün teknolojik geliflmelerle iç içe geçti¤i modern sonras› ça¤›n varl›¤›na dikkat çekilen bir durumu ifade eder. bilginin bütününü temsil etmez. ‹kincisi. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Postmodernite. Modernizmin radikal bir biçimde elefltirisini oluflturan bir ideolojiyi ça¤r›flt›r›r. Kapitalizmde. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Jameson Yaflam› ve Postmodernizme Bak›fl›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dilin Esnekli¤i ve Büyük Anlat›n›n Yitimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 9. postmodern düflünürlerin belirttikleri gibi. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Modern Sanata Karfl› Postmodern Sanat Anlay›fl›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ünite . Geleneksel toplumlardaki anlat› gelene¤i. Bunlar piyasa kapitalizmi. b 8. Geleneksel toplumlarda anlat›sal biçimin modern toplumlarda ise bilimin üstünlü¤ü söz konusudur. diyalektik geliflim sonucu üç an mevcut olmufltur. b S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Postmodern kavram› modernli¤i aflan ve modern sonras› topluma iflaret eden bir dönemi tan›mlamaktad›r. nas›l dinleyece¤ini bilmek. S›ra Sizde 2 Dil oyunlar› hakk›nda üç gözlemde bulundu¤u görülmektedir: Birincisi. Anlat›sal bilgiden de bahsedilmesi gerekir. Hatta bir kural›n üzerinde son derece küçük tadili bile oyunun tabiat›n› de¤ifltirir. oyuna dâhil de¤ildirler. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ayd›nlanma Düflüncesine Tepki” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 3. c 10. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Modernizm Postmodernizm Karfl›laflt›r›lmas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 4. Geç kapitalizm dünyan›n art›k eskisi gibi olmad›¤›n› ifade eder ve metalaflma dinamik- 5. Dolay›s›yla art›k geçerli olan bu yeni bilgi anlay›fl› sayesinde geliflmifl toplumlar büyük ve kapsaml› bir de¤iflim geçirmekte ve postendüstriyel toplumlara do¤ru evrilmektedir.3. Bir hareket ya da ifade kurallar› tatmin etmiyorsa tan›mlad›klar› . Bu an ayn› zamanda geç kapitalist dönemdir. Ernest Mandel’in geç kapitalizm teorisine dayand›rarak aç›klar. e 2. böyle bir bilginin aç›k olmas› gerekti¤idir. Lyotard’›n burada vurgulamak istedi¤i topluma iliflkin bir bilginin olmamas› de¤il. S›ra Sizde 5 Jameson postmodernizm teorisini. Üçüncü nokta biraz önce söylenilen fley taraf›ndan önerilmektedir. ayn› zamanda toplulu¤un kendisi ve çevresiyle yaflad›¤› iliflkiye dayal› üç ayakl› bir yetki paylafl›m›n›n -nas›l yapaca¤›n› bilmek. e 7. Anlat›sal bilgi ve bilimsel bilgi en bafltan beri rekabet içinde olmufllard›r. S›ra Sizde 3 Lyotard’a göre bilimsel bilgi. a 6. ‹flte tam da burada Lyotard’a göre yeni kurgulanacak epistemolojide gerçekli¤in do¤ru olarak yans›t›lmas› anlam›na gelen temsil sorununu d›fllamak gerekmektedir. Ona göre modern toplumun (sanayi toplumu) baflvurdu¤u büyük anlat›lar›n insan› do¤ru temsil edememesi.

‹stanbul : K›rkgece Yay›nlar›. San Fancisco. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Çeviren: M. Ankara:Vadi Yay›nlar›. ‹stanbul: ‹letiflim Yay. Postmodernizm ve Toplumbilimleri. Çeviren: S. Ed.. Ali (2010). Postmodernism or Cultural Logic of Late Capitalism. Aylin (2006). The Cultural Logic of Late Capitalism. Çeviren: Abdülbaki Güçlü. ‹stanbul: Birey Yay›nc›l›k.François (2000). “Toplumsal Teori Olarak Postmodernizm: Baz› Meydan Okumalar ve Sorunlar”. Contemporary Social Theory. “Ayd›nlanma Nedir? Sorusuna Yan›t”. (1999). Madan (2010). Postmodernity. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Çeviren: Ahmet Çi¤dem. London and New York: Routledge. Immanuel (2000). F. Anderson. The Politics of Postmodernisim. Çeviren: N..Hill Com. Feodaliteden Küreselleflmeye. Küçük. Çeviren: K. ‹stanbul: Ba¤lam Yay›nc›l›k. Çeviren: Elçin Gen. onun olumlu yönlerinin övgüye de¤er ölçüde olanaks›z oldu¤u bir postmodern kültür içinde yafl›yor olmam›zd›r. Postmodernizm ve Tüketim Toplumu. 33/Autumn pp. postmodernizmin genel anlamda kolayca reddedilmesinin nedeni. ister istemez. Jean (1996b). Rosenau. The Postmodern Condition. Postmodern Social Theory. Kellner Douglas (2000). (1996). Modernite Versus Postmodernite. ‹stanbul: Say Yay›nlar›. Postmodernizmin ABC’si. Ed. Kant. Featherstone. Jameson’›n ifade etti¤i flekilde. Huyseens. Steven ve Douglas Kellner (1998). Duke University Press. Postmodern Durum. Görgün-Baran. Toronto: The McGraw-Hill Companies. Toplumbilim Dergisi. Best. (1996). ‹brahim Gündo¤du. Çeviren: Orhan Koçak. ‹nal. Modern Sociological Theory. Smith. J. Ankara: Vadi Yay›nlar›. Ankara: Lotus Yay›nevi. Post-Yap›salc›l›k ve Postmodernizm. Andreas (1984). Ayd›nlanma Düflüncesi. Anthony Elliott. Postmodern Teori. 5-52. Fredric (1991). Ritzer. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Akay. Dellalo¤lu. Jameson. Pauline Marie (2004). George (1997). P.74 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› lerini toplumsal ve kiflisel hayat›n her k›sm›na yayar. . Frankfurt Okulunda Sanat ve Toplum. Jameson. Bozkurt. ‹stanbul: K›rkgece Yay›nlar›. Say›. Philip (2005). Bu demektir ki postmodernizmin toplumsal sorunlar›n çözümlenmesinde karfl›lafl›lan belirsizli¤in bizlerin düflüncesine de yans›m›fl olmas›d›r. Ahmet (2009). Kötülü¤ün fieffafl›¤›. “Mapping the Postmodern” New German Critique. M. G. Böylece gerçekçilik. Sarup. Çi¤dem. Baudrillard. Jameson. Postmodernitenin Kökenleri. Dolay›s› ile postmodernizm olarak nitelenen içinde bulundu¤umuz tarihsel dönem. postmodern kültür art›k kapitalizmle iç içe geçerek toplumsal yaflam›n her alan›n da karfl›m›za ç›kmaktad›r. ‹stanbul: Ba¤lam Yay. (1999). F. küresel ahlaki yarg›lar ya da onlar›n bir biçimde bozulmufl karfl›l›klar› olan popüler psikolojik tan›larla yeterli biçimde kavranabilir bir paradigma de¤ildir. Ankara: ‹mge Yay›nlar›. tekelci kapitalizm ve çok uluslu kapitalizmin kültürel düzeyleridir. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. S›ra Sizde 6 Günümüz kültürü. Jean. (2009). Luis. Postmodernizm. Kültürel Dönemeç. “Postmodernizm”. Modernity and Postmodernity. Lyotard. Fredric (2005). Hutcheon. Massachusets-Oxford: Blackwell Publishers. modernizm ve postmodernizm s›ras›yla piyasa kapitalizmi. Çeviren: Ifl›k Ergüden. Çeviren: Tuncay Birkan. Smart. (2002) Güç ‹stenci. Contemporaray Social Theory. Ritzer. ‹stanbul: Metis Yay. New York. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. London and New York: Rutledge. Ankara: Dost Yay›nlar›. Bütün De¤erleri De¤ifltirifl Denemesi.11. Max (1998). Çeviren: Mehmet Küçük. ‹stanbul: Babil Yay›nlar›. fiaylan. Nietzsche. St. Besim (1995). Gencay (2002). Inc. Horkheimer. New York: The McGraw . Massachusets-Oxford: Blackwell Publishers. 2nd edition. Inc. Barry (1997). Ak›l Tutulmas›. hatta enformasyon ve bilinç d›fl› kürelere dahi s›zar. Jameson bu flemay› izleyerek kapitalizmin her bir aflamas›n›n bu aflamaya tekabül eden bir kültürel üslup oldu¤unu ileri sürer. Durham. Linda (2002). Derleyen ve Çeviren: Mehmet Küçük. Kültürel Kuram. Günümüzde postmodernizme iliflkin ideolojik yarg›lar›n.. Çeviren: Selime Güzelsar›. üretti¤imiz yap›tlara oldu¤u kadar kendimize iliflkin yarg›lar›n sorgulanmas›na da iflaret etti¤i düflünülebilir. Umran. Key Ideas. F. Lyotard.Anthony Elliott.

.

Modernlik ve Yahudi Soyk›r›m› aras›ndaki iliflkiye yönelik görüfllerini aç›klayabilecek.4 Amaçlar›m›z • Postmodernlik • Geç Modernlik • Modernlik ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra Zygmunt Bauman’›n. Modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin nedenlerini kavrayabilecek. Postmodernlikle neyi kastetti¤ini tan›mlayabilecek. Postmodern düflünceye katk›lar›n› de¤erlendirebilecek. Küreselleflme yaklafl›m›n› özetleyebileceksiniz. Anahtar Kavramlar • Soyk›r›m • Bahçe Kültürü • Küreselleflme ‹çindekiler • G‹R‹fi • ZYGMUNT BAUMAN’IN HAYATI • ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K DE⁄ERLEND‹RMES‹ • ZYGMUNT BAUMAN’IN POSTMODERNL‹⁄E YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹ • ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K-POSTMODERNL‹K KARfiILAfiTIRMASI VE KÜRESELLEfiMEYE YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹ Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik .

Ama Holocaust salt bir Yahudi sorunu ve yaln›zca Yahudi tarihinin bir olay› de¤ildi. kendisinin ise di¤er pek çok kifliyle birlikte “postmodern” olarak adland›rd›¤› bir zaman diliminde ve kendi dünyam›zda yaflad›¤›m›z› ifade etmektedir (Bauman. ak›ll›l›¤›n içinde anl›k bir delilik oldu¤una (kasten de¤il. Bauman. Holocaust. dolay›s›yla da II. uygar toplumun vücudunda kanserli bir flifllik. sosyal ve kültürel konularla ilgili çok say›da kitap ve makale yazan Bauman’›n ilgilendi¤i temel konular›n bafl›nda “modernlik” ve “postmodernlik” meselesi gelmektedir. O zamana kadar Holocaust’un (Yahudilerin topluca öldürülmesi). uygarl›¤›n yüksek sahnesinde ve insano¤lunun kültürel zaferinin Bauman’›n modernli¤in (ya da modernitenin) karanl›k yüzü olarak gördü¤ü Holocaust. efli Janina’n›n yaflam öyküsünün. tarihin normal ak›fl›nda bir kesinti. Çünkü Bauman. postmodernli¤e yaklafl›m› onu meslektafllar›ndan ve ça¤dafllar›ndan çok farkl› bir konuma yerlefltirmektedir. Modernli¤e yo¤un elefltirilerde bulunan Bauman.7-11). her ne kadar çal›flmalar›nda kendisini konumland›rd›¤› noktay› tam olarak belirtmese de Dennis Smith (1999) onu Postmodernitenin peygamberi olarak ilan etmifltir. Ulrich Beck’in “düflünümsel modernlik”. s. Çünkü modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin temelinde kendisinin. eflinin yazd›¤› kitab› okuduktan sonra Holocaust’un yaln›zca u¤ursuz ve dehflet verici de¤il. efli Janina’n›n Nazi zulmünden kaçmak için gettoda gizlenerek geçirdi¤i özel yaflam›n›n öyküsünü yazd›¤› kitab›n› okuduktan sonra kendisinin bilmedi¤i ya da üzerinde çok fazla düflünmedi¤i pek çok fleyin oldu¤unu fark etmeye bafllad›¤›n› ifade etmektedir. Bauman’›n modernlik ve postmodernlik ile ilgili yaklafl›m›n›. al›fl›lagelmifl “s›radan” terimlerle kavranmas› hiç de kolay olmayan bir vaka oldu¤unu fark etti¤ini belirtir.33). s. .Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik G‹R‹fi Siyasal. modern ak›lc› toplumda. ihmal sonucu) inand›¤›n› belirten Bauman (1997. 2000. Ona göre Holocaust. de¤erlendirmeye geçmeden önce onun yaflam öyküsü hakk›nda k›sa bir bilgi vermek modernli¤e yönelik elefltirilerinin arkas›nda sadece bilimsel tespitlerinin de¤il kendisinin ve eflinin yaflam öyküsünün de bulundu¤unu görmek aç›s›ndan yararl› olacakt›r. gerçekten bir Yahudi trajedisi idi. George Balandier’in “modernlik ötesi” olarak isimlendirdi¤i. Dünya Savafl› esnas›nda Hitler ve kurdu¤u Alman Nazi Partisi taraf›ndan Yahudilerin gaz odalar›nda ve konsantrasyon kamplar›nda topluca öldürülmesi ile sonuçlanan zulmü ve soyk›r›m› anlatmak için kullan›lan bir kavramd›r. Dünya Savafl› s›ras›nda Yahudilere uygulanan soyk›r›m›n önemli bir yeri ve etkisi bulunmaktad›r. Modernli¤e yöneltti¤i elefltiriler. günümüzde yaflanan dönemin postmodern bir dönem oldu¤unu belirtir. “Postmodernlik ve Hoflnutsuzluklar›” isimli kitab›nda Anthony Giddens’›n “geç modernlik”. Avrupa’da II.

1925 y›l›nda Polonya’n›n Poznan kentinde fakir bir Yahudi ailenin çocu¤u olarak dünyaya gelir. Nazizmin kurban› olmas› ve Yahudi düflmanl›¤› S O R U onun yaflam›nda önemli bir yere ve etkiye sahiptir. yard›m edenler sayesinde ölüm kamplar›na sürgün edilmekten kurtulmufl biridir. Amerikan sosyolojisinin elefltirisi. Son 40 SIRA yapmas› S‹ZDE y›lda 25’ten fazla kitab› ‹ngilizce yay›nlanan Bauman’›n çeflitli dergilerde çok say›da makalesi de yay›nlanm›flt›r. Nazi bask› ve zulmünden ac› çekmifl. s. 1971 y›l›nda Leeds Üniversitesinde D Ü fi Ü N E L ‹ M olarak göreve bafllar. 1951 y›l›nda resmen Komünist Partisi üyesi olur. s. Dünya Savafl›n›n sona ermesinden sonra. Bauman. Bu y›llarda Bauman komünisttir ve Polonya ‹flçi Partisi üyesidir (Smith. Holocaust bu nedenle toplumun. Ancak 1968 y›l›nda Polonyal› gençleri Komünist Partiye karfl› k›flk›rtmak ve onlar› isyan etmeye teflvik etmek suçlamas›yla baflkanl›k görevi elinden al›n›r. Daha sonra doktoras›n› tamamlar ve ‹ngiliz ‹flçi hareketi ile Sosyalist Parti hakk›nda çal›flmalar yapmak üzere London School of Economics ve Manchester Üniversitesine bir gezi yapar. Vaflova’n›n yoksul kesiminde yaflayan. kendi yaflam tecrübesi.38-41). s. Bauman. Bunun üzerine efli ve çocuklar› ile birlikte Avusturya’daki s›¤›nmac›lar kamp› üzerinden ilk önce ‹srail’e gider. 1989 y›l›nda “Modernite ve Holocost” adl› kitab›ylaAMAÇLARIMIZ Amalfi ödülünü. 1999.5-6. 1966 y›l›nda Polonya Sosyoloji Derne¤i Yönetim Komitesi Baflkanl›¤›na seçilir. Yaflad›¤› dönemin ve olaylar›n Bauman’›n üzerinde büyük etkisi olmufltur. Savafl›n bitiminden sonra Polonya’ya döner ve yeniden yap›lanan Polonya ordusunda komutanl›k düzeyine ulafl›r. 1999.38). s. Leeds kentine gider. Prophet of Postmodernity” (1999. Askerlik y›llar›nda yaralanan Bauman. Smith. ilerleyen dönemde ‹ngiliz sosyalizmi. 1970 y›l›nda ‹ngiltere’ye. adl› kitab›ndan ulaflabilirsiniz. Zygmunt Bauman’›n hayat› ve postmodernlik yaklafl›m› konusunda daha detayl› bilgiye K ‹ T A P Dennis Smith’in “Zygmunt Bauman.5). 1943 y›l›nda. 2008. Ancak II. 1954 y›l›nda Sosyal Bilimler Fakültesinde okutman olarak çal›flmaya bafllar. Bauman. 1953 y›l›nda 28 yafl›nda Yahudi düflmanl›¤›na/karfl›tl›¤›na maruz kalarak ordudan at›l›r ve sosyolog olarak akademik kariyerine bafllar. ZYGMUNT BAUMAN’IN HAYATI Zygmunt Bauman. 1950’li y›llar›n bafl›nda Varflova Üniversitesi Sosyal Bilimlerde yüksek lisans e¤itimini tamamlayan Bauman. SIRA S‹ZDE Üç y›l ‹srail’de kald›ktan sonra k›sa süreli olarak Kanada ve Avustralya’da bulunur. s. TELEV‹ZYON Resim 4. Janina. Polity Pres). Dolay›s›yla Bauman’›n. uygarl›¤›n ve kültürün bir sorunudur ve bunun araflt›r›lmas› gereklidir. Dolay›s›yla ona göre. 2008.38). Dünya Savafl›n›n ç›kmas› onun orduya kat›lmas›na neden olmufltur. Varflova Sosyal Bilimler Akademisinde efli ve hayat arkadafl› Janina ile tan›fl›r. 1948 y›l›nda. Bauman. Özellikle efli Janina’n›n savafl y›llar›ndaki kendi yaflam öyküsünü kitap olarak yay›nlamas› Bauman’›n modernliD ‹ Soyk›r›m›na KKAT ¤e ve Yahudi bak›fl aç›s›n›n de¤iflmesine neden olmufltur.78 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› zirvesinde do¤mufl ve uygulanm›flt›r. 18 yafl›ndayken. emekli oldu¤u 1990 y›l›na kaSosyoloji Profesörü dar Sosyoloji Bölümünde ders verir. Sovyetler Birli¤inde sürgündeki Polonya ordusuna kat›l›r ve ordu içerisindeki basamaklar› h›zla t›rman›r. 1939 y›l›nda henüz 14 yafl›nda iken Nazilerin Polonya’y› iflgal etmesi üzerine ailesiyle birlikte Stalin rejiminin hüküm sürdü¤ü Sovyetler Birli¤ine göç eder (Smith. Bauman. zaman içerisinde iyileflerek 1945 y›l›nda Berlin’deki savafla da kat›l›r. II. 1998 y›l›nda ise Adorno ödülünü kazanm›flt›r (Jacobsen ve Poder. 1999. E¤itiminin geri kalan k›sm›na Rusya’da devam eden Bauman’›n.1 Zygmunt Bauman SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . bafllang›çtaki hedefi fizikçi olmak ve üniversitede çal›flmakt›r (Jacobsen ve Poder. maruz kald›¤› olaylar ve yaflad›¤› trajediler onun sosyoloji ve ilgilendi¤i konular üzerinde çok etkili olmufltur. gündelik yaflam ve kültür konular› üzerine kitaplar yazar.

ümit ve suçlulukla ilgilidir. ayartan ya da k›flk›rtan fakat sürekli uzayan. Söz konusu standartlar vaat edilmifl topraklara ulaflma umudunu her zaman yeterince h›zl› koflmama suçuyla birlefltiren ve daima suçlay›c› bir konumda olan standartlard›r (Bauman. henüz burada olmayan. s. bir nesnenin yafl›n› ciddi flekilde bulma çabas› bafllad›¤›nda. sanatsal) bir ak›md›r (Bauman. kovalayanlardan daima bir-iki ad›m önde olan ve her halükarda peflindeki avc›dan biraz daha h›zl› giden fleylerdir. daima sonraki bir gün olaca¤› için standartlar vaadini daima canl› ve tertemiz tutacakt›r. s. Ancak Bauman. ve komünist endüstri toplumunun geliflimini de kapsayan tarihsel bir dönemi tan›mlarken. Bauman’a göre (2003.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 79 ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K DE⁄ERLEND‹RMES‹ “Modernli¤in Sosyolojisi” (1996) isimli kitab›nda Wagner. yüzy›ldaki bir dizi derin toplumsal. Bauman’›n toplumsal anlamda modernlik de¤erlendirmesine göre yar›n. bir misyon ve bir sorumluluk olan varl›k gerçe¤iyle ilgilidir. s. . Bu uygarl›k. s. (›) toplumsal ve (››) psiflik anlamda modernlik ayr›m›na gider. ancak ve yaln›zca vaat ve ümit edilen bir bafllang›ç mekân› olarak baz› s›n›rlar var oldu¤u sürece ya da dünyan›n kendisini bir s›n›r olarak alg›lamas›na izin verdi¤i sürece yaflayabilir.99). yap›sal ve entelektüel dönüflümle bafllayan ve (1) Ayd›nlanman›n geliflmesiyle kültürel bir proje olarak. nesnenin gözden kaybolmaya bafllad›¤›na dikkat çeker. Bauman’a göre. Dolay›s›yla da bu konudaki tart›flma hiç çözüme kavuflmayacakm›fl gibi görünür. Dolay›s›yla ona göre modernlik söylemlerinin tarihi toplumsal dünyan›n nas›l bilinebilece¤i ve düzenli bir flekilde nas›l de¤ifltirilebilece¤i konusundaki keflifler olarak okunabilir (Wagner. postmodern durumun ilk belirtileri olarak görülebilen entelektüel bir ak›md›r. Bunlardan ilki (›) toplumsal dünyan›n kavranabilir oldu¤u. modernlik de böyle bir çabaya giriflildi¤inde ele geçmez hale gelir. s. yüzy›lda Bat› Avrupa’da bafllayan Ayd›nlanma. (2) Kapitalist ve daha sonra da komünist endüstri toplumunun geliflmesiyle de toplumsal olarak kurulan bir yaflam biçimi olarak olgunlu¤a eriflen tarihsel bir dönemdir”. Modern düflüncenin dünyan›n de¤ifltirilebilece¤i fikriyle birlikte do¤du¤unu ileri süren Bauman (2003. edebiyat ve sanatta. t›pk› varl›¤›n süre giden ak›fl›ndan çekip almaya çal›flt›¤›m›z bütün öteki yar›m bütünlükler gibi. her fleyden önce bir s›n›r uygarl›¤›d›r. Standartlardan kastetmek istedikleri: Cezbeden. arzu edilir bir düzene eriflmenin gereklilikleri konusundaki genel ve genifl kapsaml› sonuçlarla birleflmifltir.12-13). Ona göre “Modernizm”. bu yüzy›l›n bafl›nda olgunlaflan ve geriye bak›ld›¤›nda (Ayd›nlanmayla analojik olarak) postmodern bir “proje” ya da postmodern durumun ilk belirtilerinin ç›kt›¤› evresi olarak görebilecek entelektüel (felsefi.13). Bauman’a göre modernlik (2001.37). Kapitalizm. (››) ikincisi ise flekillendirilebilir (ya da yönetilebilir) oldu¤u yönündedir.23). 2003. modernlik projesinin çok temel iki varsay›ma yasland›¤›n› belirtir. standartlar. 2000.4. Wagner’e göre modernli¤in kökenlerinde. Söz konusu standartlar her zaman için yar›n›n bugünden daha iyi olaca¤›n› vaat etmektedir. Bauman’›n kendi kulland›¤› biçimiyle modernlik kesinlikle modernizm de¤ildir. bir ödev. psiflik anlamda modernlik ise kimlikle. modernizm felsefe. XVII. Ancak modernli¤in kaç yafl›nda oldu¤u tart›flmal› bir sorudur. edebi. Modernli¤in yafl› konusunda herhangi bir uzlaflman›n olmad›¤›n› ileri süren Bauman. Ona göre toplumsal anlamda modernlik. Ünite . bir toplumsal düzenin nas›l iflledi¤i konusundaki görüfller. Ona göre modernlik: “Bat› Avrupa’da. tart›flmalardaki yerini belirleme amac›yla modernlikten ne anlad›¤› ve modernli¤in hangi dönemi kapsad›¤› konusuna aç›klama getirir. 1996. Bauman’›n yukar›da toplumsal anlamda bahsetti¤i standartlar gibi kimlik de Bauman’a göre modernlik 17. s.248). daha önceki dönemin birçok münferit entelektüel olay›na kadar geriye do¤ru izlenebilse de.

Dolay›s›yla her baflar›. yeni hüsranlar› ve henüz serpilmemifl yeni ümitleriyle beraber yepyeni bir köfle (Bauman. Bauman’a göre. vizyonun güzelli¤i ayn› zamanda gerçekli¤i çirkin k›lan fleydir. büyük suç olarak görmesi gelmektedir. yasalar ve ahlaki kodlar yoluyla düzen yaratmaya kalk›flan bir toplum olmufltur. Ona göre bu öz elefltiri hiç bitmeyen. durman›n imkâns›zl›¤›d›r. Bauman’a göre. kurumlar. 2005. bir düzen rüyas›na sahip olan modernite. olmak zorundad›r. Kifli ümidin çekmesi ve suçun itmesiyle koflmaktad›r. Fakat anlam›n› da bu iptalden almaktad›r (Bauman. ucunda ne oldu¤u bilinmeyen bir kendi kendini silme. kendi kendini hükümsüzlefltirme egzersizidir. Bauman’›n de¤erlendirmesinde gerçek anlamda modern. Farkl›l›¤›n modernlikten önce normal bir fley olarak karfl›land›¤›n› belirten Bauman (2003. s. Ancak her köfleden sonra yeni bir köfle ç›kar. Hatta farkl›l›k. s.314). Ancak bu koflu. Bauman. hareketli olmay› da seçmez. ne kadar h›zl› olursa olsun. göreceli¤i. insana emeklemek gibi gelmekte ve onu tedirgin etmektedir.80 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› daima bir ad›m ileridedir ve kiflinin buna ulaflmak için nefes nefese koflmas› gerekmektedir. çekicili¤ini daima koruyan ve asla ulafl›lamayan kimli¤e do¤ru kulaç atmak. Ona göre. modernitenin bütünüyle olumsall›¤›n (flans. düzenleme ve s›n›fland›rma düflüncesine tak›lm›flt›. kendi örne¤inin solgun bir kopyas›ndan baflka bir fley de¤ildir. bu isteklere iliflkin olumsuz sonuçlar da ortaya ç›km›flt›r. belirsizli¤i ve mu¤lâkl›¤› bast›rmaya çabalam›flt›r. kontrol etme. hem toplumsal hem de psiflik olarak modernli¤i sürekli bir öz elefltiri durumu olarak de¤erlendirir. Böyle bir dünyada bütün sakinler bir yere yerleflmek için dolaflan göçebelerdir. modernlik anlay›fl›nda olan fley olacak olan taraf›ndan peflinen hükümsüz k›l›nmaktad›r. daha do¤rusu. 2000. Modern olmak hareket halinde olmakt›r. olmal›d›r. duygusall›k d›fl› bir fley olarak.326).100). s. Bauman’›n ifadesiyle modernlik. 2000. vizyonun güzelli¤i ve gerçekli¤in çirkinli¤i aras›nda gidip gelen bir dünyaya at›lmakla zaten harekete bafllam›fl olmaktad›r. hoflnutlu¤u ertelemeye haz›r olmak de¤il. Modern anlay›fl do¤ruluk. adalet ve ak›l için evrensel olarak uygulanabilir standartlar belirlerken. fleylerin ezeli düzeninde var oldu¤u ve olmas› gerekti¤inin düflünüldü¤ünü ileri sürmektedir. saklanarak yaflad›¤› ve bu günahkârl›¤›n lekesinden utanmay› ö¤rendi¤i birkaç yüzy›ldan sonra. biliflsel olarak odaklan›lan bir fley de¤ildi. “Bugün” ise yar›n›n henüz filizlenen bir önsezisi ya da daha alt/afla¤› ve bozulmufl bir yans›mas›ndan baflka bir fley de¤ildir. s. bugün. Bu duruma karfl›n kifli.100). Bauman’›n Modernite Elefltirisi Bir postmodern düflünür olarak Zygmunt Bauman. postmodern insan (yani modern korku ve yasaklardan kurtulan modern insan). ‹flte flu köfleyi dönünce yerleflebilecek misafirperver bir yer vard›r. çeflitlilik) kontrolüne iliflkin oldu¤unu ileri sürer. Ona göre insani farkl›l›¤›n. Farkl›l›k postmodern düflüncede güzel bir fley olarak de¤erlendirilmektedir. Bu durum bütünüyle çok asil bir çaba gibi görünürken. Bauman’a göre. . Bu duruma ba¤l› olarak da ulafl›lan sonuç düzenlemeler. hoflnut olman›n imkâns›zl›¤›d›r. Ancak kifli t›pk› modern olmay› seçmedi¤i gibi. Örne¤in Modernite s›n›fland›rma yoluyla düzen yaratma faaliyetinde ikili karfl›tl›klar üretmifltir (Smith. farkl›l›¤›n. bugünün sakat ve gayri meflru gerçekli¤inden geri çekilmek gibi tuhaf bir görüntü çizmektedir. Bauman’›n modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin bafl›nda modernli¤in farkl›l›¤› bir suç. farkl›l›¤› sevinç ve coflkuyla karfl›lamaktad›r.

kaosa karfl› mücadelenin görünür bir sonuca ulaflmaks›z›n sürüp gidece¤i görüflündedir. s.4. 1998. modernlik öncesi dönemde farkl›l›klar›n kuflku götürmez. Ona göre söz konusu dönemden önce yayg›n olan koflullarda (onlar› mevcut koflullardan ay›rmak için. de¤iflmez. Farkl›l›klar›n. istisna tan›mayan s›n›fland›rmalar›n kaç›n›lmaz bir sonucudur (Bauman. Çünkü ona göre ele geçirilip zapt edilecek kaos sorunu çözmeyecek yeni sorunlar›n yarat›lmas›na neden olacakt›r (Bauman. Ünite . Bu durumun arkas›nda özellikle farkl›l›klar›n do¤al. Modernite do¤ruluk. faydal› ve zararl›. sorun çözmekdeki en çarp›c› baflar›lar›n çözüm gerektiren sorunlar toplam›na yenilerini eklemekten baflka ifle yaramad›¤›n› ileri sürmektedir. Ona göre müphemlik bütün aç›k ve net projelerin. Modernli¤in düzen arama anlay›fl›na. Bauman. kestirebilir ve denetlenebilir k›lma mücadelesi . s. adalet ve ak›l için evrensel olarak uygulanabilir standartlar belirleme ve s›n›fland›rma yoluyla düzen yaratma faaliyetine girmifl. düzensizlik. içinde her fleyin ve herkesin yerinin önceden takdir edildi¤i ve sonsuza dek olduklar› gibi kalmaya yazg›l› oldu¤u. bundan dolay›. Örne¤in bir asil do¤du¤u andan itibaren bir asildi ve asillerin yapt›¤› hemen hiçbir fley onlar› bu niteliklerinden mahrum b›rakamaz ve baflka biri yapamazd›. insan›n herhangi bir bilinçli çabas›n› gerektirmeyen bir fley olarak görülmesi yat›yordu. Bundan dolay› da Bauman. Bunlar sanki yerinden oynat›lmas› imkâns›z o ayn› sert kayadan oyulmufllard› (Bauman. yak›n çevremizdeki dünya parças›n› kural tan›r. modern zamanlarda her bir düzen adac›¤›n›n daha fazla biçimlendirilebilir. Bauman’a göre. tüm modern toplumlar›n en bariz göstergesi olan düzen aray›fl› ve müphemlikle mücadelenin en b›kt›r›c› ama kaç›n›lmaz iç çeliflkisidir (Bauman. tekdüze bir biçime sokma çabalar›na yo¤un elefltiriler getiren Bauman.209). bu ba¤lamda göreceli¤i. her düzen aray›fl›nda zorunlu olarak boy gösteren dikotomik görüfl olmasayd›. daimi. daha iyi denetlenebilir ve daha etkin uygulan›r hale gelmesinden dolay› tam bir kaosa neden oldu¤unu ileri sürmektedir. ayn› fleyin flehirli halk kadar köylü serfler için de geçerli oldu¤unu belirtir. müphemli¤i. Bauman. 1998. anlaml› ya da anlams›z olarak kesin çizgileriyle ayr›labilece¤i.196). Bauman. 1998. Bauman. s.197).200).ya da en az›ndan ayr›lmas› gerekti¤i. “‹lahi Düzen”in parçalar› olarak alg›land›¤›n› ileri sürmektedir. hatta insan eseri bile say›lmad›¤›n› ifade etmektedir. ilgili ve ilgisiz. Her dikotominin müphemlik üretti¤i görüflünde olan Bauman’a göre. dünyan›n geriye kalan›yla ayn› biçimde sa¤lamca kurulmufl ve yerleflmifl bir durum olarak görülüyordu. insan müdahalesinden ba¤›ms›z olarak görüldü¤ünü. insanlar ve onlar›n çok say›daki özelliklerinin iç ve d›fl. kaos anlam›nda kullan›r. farkl›l›¤› da bir suç olarak görmüfltür. Bauman’a göre müphemlik. 1998. on alt›nc› yüzy›l›n sonuna do¤ru ahenkli ve yekpare dünya tablosunun Bat› Avrupa’da da¤›lmaya bafllad›¤›n› ileri sürmektedir (Bauman. “do¤a” ile “insan eseri” yasalar. s. do¤al ve insani düzenler aras›nda ayr›m yapman›n nedeni yoktu. müphemlik de olmazd›. s.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 81 Bauman’›n modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin temelinde yatan esas nedenlerden biri: Modernli¤in “farkl›l›¤›” bir suç olarak görmesidir. Bauman.208). “do¤a” ile “kültür”.varsay›m›ndan ç›kmaktad›r. s›kl›kla “pre-modern” kullan›l›r) kategoriler aras› ayr›mlar›n ve bölünmüfllü¤ün korunmas›na genelde günümüze k›yasla daha az dikkat edilir ve daha az gayret sarf edilirdi. “Müphemlik” kavram› Bauman’›n çal›flmalar›nda önemli bir yere sahiptir. Asl›nda insanl›k durumu. Modern dönemin bir özelli¤i olan kaos yerine düzen getirme. Ona göre bu durum belki de. 1998. belirsizli¤i ve mu¤lâkl›¤› bast›rmaya çabalam›fl.

neyin hammade.126). modern bilimin ilerlemesi. tek sorun çözücü eylemlerden do¤maktad›r. Bauman’› bu düflünceye sevk eden temel neden Holocaust’un. toplumsal geliflmesini tamamlayamam›fl. neyin ilgisiz. modern kültür kendini ideal bir yaflam›n tasar›m› ve insan iliflkilerinin kusursuz düzeni olarak tan›mlamakta. Yahudi bir ailenin çocu¤u olan Bauman. s. Dolay›s›yla kusursuz bir bahçenin yap›lmas› ve korunmas› iflinde bir araya gelen di¤er etkinliklerden tür olarak farkl› de¤ildir. Bauman’›n yaflam hikâyesinde de de¤indi¤imiz üzere. di¤er yabani otlar gibi ayr›lmal›. yönetti¤i toplumu düzenlenecek. toplumu bahçe gibi gören tüm görüfller toplumsal do¤al ortam›n baz› bölümlerini yabani otlar olarak nitelerler. modern teknoloji ve devlet gücünün modern biçimleri olmaks›z›n düflünülemez. yeni sorunlar yarat›r. neyin zararl›. Ona göre. Dolay›s›yla modern soyk›r›m. Asl›nda kendini. modern kültüre yöneltti¤i elefltirilerin arkas›nda kendi yaflam öyküsü de yatmaktad›r. Bauman’a göre. genelde bir bahç›vanl›k ifli gibi ele almaktad›r. sonuçsuz kalmaya mahkumdur. Bauman (1997. yetifltirilecek ve yabani otlar› denetime al›nacak bir fley olarak gören modernli¤in “bahç›van” devlet anlay›fl› durmaktad›r (Bauman. kimli¤ini ise do¤aya duydu¤u güvensizli¤in d›fl›nda oluflturmaktad›r. kendili¤inde duydu¤u yayg›n güvensizlik ve dolay›s›yla yapay bir düzene duydu¤u özlemle tan›mlar. düzen her fleyden önce. s›n›rlar› aflman›n daha önce hiç olmad›¤› kadar . Ona göre modernlik. Yahudi soyk›r›m›n›n arkas›nda. Genel plandan ayr› olarak. Çünkü bu mücadelenin kendisi kendi baflar›s›na en önemli engeli oluflturmaktad›r. topluma bir bahçe gibi yaklaflanlar›n yapmas› gereken birçok fleyden yaln›zca biridir. hedefli. do¤ay› ve aralar›ndaki ayr›m›. 1997. s. Çünkü baflar›n›n yaln›zca insansal de¤erlerle ölçülebilece¤ini ilan etmifl bir ça¤. s. s. baz› araç ve hammadeler gerektirir.125-126). insan etkinli¤inin özgün bir alan›n› düzenli k›lma yönünde at›lan her yeni ad›m. 1997. Bauman’a göre. Ancak modern bahçe kültürü anlay›fl›na göre bu yabani otlar›n yok edilmesi gerekmektedir. neyin yarars›z. Bauman’a göre. modernlikle önemli bir ba¤lant›s›n›n oldu¤unu ileri sürmektedir. s. 2003.82 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Bauman’a göre (1998. Bauman’a göre. onun modernli¤e. Her yeni ad›m yeni türden müphemlikler do¤urur ve böylelikle-benzer sonuçlar do¤uracak-daha baflka ad›mlar›n at›lmas›n› zorunlu k›lar. Bu özelli¤i ile ›rkç›l›k kesinlikle modern bir üründür. eski sorunlar› ortadan kald›rsa bile. yerinden ç›kar›lmal› ve toplum s›n›rlar›n›n d›fl›nda tutulmal›d›r. Bauman.31). Bauman’a göre. daha do¤rusu modernleflmemifl toplumlardan birinde de¤il de modernli¤in en üst aflamas›n› yaflayan Avrupa’daki bir toplumda gerçekleflmifl olmas›d›r. Kaos. tüm bu yollar yetersiz kal›rsa öldürülmelidir”(Bauman. insan dünyas›n›n bir parças›n›. modernlik ›rkç›l›¤› olanakl› k›lmakla kalmaz onu için bir talep de yarat›r.208-209). Dolay›s›yla Bauman için ›rkç›l›k. görev yönelimli. modern soyk›r›m›. soyk›r›m›n yeterli sebebi olmasa da gerekli kofluludur (Bauman. bahçenin yapay düzeni. neyin yabani ot ya da haflarat oldu¤unu belirleyen bir tasar›m olarak anlafl›l›r ve evrendeki tüm ögeleri kendisiyle olan iliflkisine göre s›n›fland›r›r. Bahçe tasar›m› yabani otlar›n› belirledi¤ine göre bahçe olan her yerde yabani ot da olacakt›r. Yahudilere uygulanan soyk›r›m›n tarihin ak›fl›nda basit bir olay olmad›¤›n›. k›s›tlanmal› yay›lmalar› önlenmeli. özellikle dar bir alana odaklanm›fl. Düzensizli¤in amans›z tehdidine karfl› da savunma gereksinimi vard›r. neyin araç. Modern anlay›flta yabani otlardan ar›nd›rma y›k›c› de¤il. modern kültür gibi. yap›c› bir etkinlik olarak de¤erlendirilmektedir. Bat› Avrupa’da on yedinci yüzy›lda ortaya ç›kt›¤›n› belirtti¤i modernli¤in kültür anlay›fl›n› bahçe kültürüne benzetir. “Bunlar.71).

bu özelliklerdir. planl›. s. performans›n› de¤erlendirebilir. Holocaust’un modern uygarl›¤›n bir baflar›s›zl›¤› kadar. savurgan ve yetersiz olduklar›n› göstererek geride b›rakm›fl S O R U ve rezil etmifltir (Bauman. ›rkç›l›k. 121-122). 2005. ‹ N T E Rbak›fl›n› NET Bauman’a göre (2003. Bunlar›n varl›¤› modernli¤in Holocaust’a. Ona göre modernlik tan›mlay›c› özelliklerinin en tan›mlay›c› olan biçimiyle yani ümitle. pek de k›sa olmayan dizinin bir baflka bölümüdür. Holocaust’un ortaya ç›kmas›nda ve bu suçun ifllenmesinde modernli¤in rolünün pasif de¤il aktif olSIRA S‹ZDE oldu¤u du¤unu düflündürür. tümüyle modern bir silaht›r (Bauman. modern biçimde -ak›lc›. postmodernite. s. modernleflmemifl ya da en az›ndan öncelikle modern olmayan savafl›mlarda kullan›lan. D‹KKAT 1 SIRA S‹ZDE D‹KK AT SIRA S‹ZDE DÜ fiÜNEL‹M Bauman’a göre postmodern dönem. henüz modern ça¤dan uzaklaflmadan ve yaratt›¤› türbülans›n sonuçlar›n› hissederek. felsefecilere göre ise radikal. Bu. kendisiyle karfl›laflt›r›ld›¤›nda ne denli ilkel. Ünite . çok farkl› insanlara çok farkl› fleyler anlat›r. s. modern dönemin sonu anlam›n› tafl›mamaktad›r.Dmodernli¤in bitti¤ini göstermiyor. zay›fl›¤› ve beceriksizli¤iyle de¤il do¤rudan katk›da bulundu¤unu akla getirir. Bu özelliklerde belirgin bir modernlik kokusu vard›r. 1997. S O R U AMAÇLARIMIZ D‹KKAT K ‹ T A P SIRA S‹ZDE TELEV‹ZYON AMAÇLARIMIZ ‹NTERNET K ‹ T A P ZYGMUNT BAUMAN’IN POSTMODERNL‹⁄E YÖNEL‹K AMAÇLARIMIZ GÖRÜfiLER‹ Postmodernizm ak›m›n›n önemli temsilcilerinden bir olan Bauman. teknoloji ve devlet gücünün modern biçimleri taraf›ndan üretilir. Yahudi soyk›r›m›n›n tarihteki di¤er soyk›r›mlardan farkl›l›¤›n› afla¤›daki flekilde dile getirir: Holocaust.4. ustaca yönetilip koordine edilenDÜfiÜNEL‹M yap›lm›fl her fley gibi. Zygmunt Bauman’›n “Modernite ve Holocaust” adl› kitab› (1997. s›n›r çizmenin ve s›n›rlar› koruman›n kefaretini ödeyecek bir yak›flt›rma teorisine gerek duyar. Bauman. baz›lar› için tüTELEV‹ZYON ketimcilik ve seçenek bollu¤u anlam›na geldi¤ini ifade eden Bauman.90). Kendi durumlar›ndaki as›l yenili¤in ise bugünkü bak›fl noktalar› oldu¤unu ifade eden Bauman’a göre. kuflkucu bir ruh hâlini anlatt›¤›n› ileri sürmektedir (Smith. bu durum modernli¤in sonunu. Modern bilim. TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET . inflas›ndaki sa¤laml›k hakk›nda yarg›da bulunabiliriz. s. Yahudi soyk›r›m›n›n arkas›nda yatan önemli nedenlerden biri olarak modernli¤i gören Bauman. sözde modernlik öncesi tüm benzerlerinin. s. Bundan dolay› Bauman’a göre.13). bilimsel bilgilerle ve uzmanl›kla yürütülen. baz›lar› için gerçekli¤in ve televizyonun bulan›klaflmas›. Postmodernli¤in baz›lar› için mimaride bir tarz. hâlâ bizimle ve canl› varl›¤›Sbir O Rflekilde U AMAÇLARIMIZ n› sürdürmektedir. her konuda ol‹NTERNET du¤u gibi postmodernizmin tan›mlanmas›.305-306). Bauman’a göre. modernizm ak›m›nda. bir ürünü oldu¤u izlenimini de verir. 1997. yeltenilmifl kitle k›y›mlar›ndan oluflan uzun bir dizinin ve bunlar aras›nda baflar›lm›fllar›n oluflturdu¤u. modernli¤in bütününe sa¤duyulu ve elefltirel bir gözle bakabilir. Ama onun tafl›d›¤› özelliklerden baz›lar› geçmiflteki soyk›r›mlar›n hiç birinde yoktur. baflka bir anlamda. modernlik kendisine çevirerek. Holocaust. kendi imkans›zl›¤›n› a盤a vurmaktad›r. Bauman için ›rkç›l›k modern bir üründür.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 83 kolaylaflt›¤› yeni koflullarda. modern kültürü neden bahçe kültürüne benzetmektedir? SIRA D ‹ K S‹ZDE KAT Modernli¤in y›kmaya kalk›flt›¤› fleylerin günümüzde öç ald›¤›n› ileri süren BauSIRA Ü fi ÜS‹ZDE NEL‹M man’a göre (2000. Sarmal onun K ‹ T AYay›nevi) P Modernlik ve Yahudi soyk›r›m› aras›ndaki iliflkiye yönelik iddialar›n› ve kurdu¤u ba¤lanSIRA S‹ZDE t›y› daha iyi anlaman›z ac›s›ndan yard›mc› olacakt›r. postmodernizmden anlafl›ld›¤› koK ‹ne T A P nusunda da birçok kavray›fl›n oldu¤unu belirtir.111-112). Özellikle dikkat edilmesi gereken. Bu. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Bauman. Modernlik ›rkç›l›¤› olanakl› k›lmakla kalmaz onu için bir talep de yarat›r.

do¤ufluyla mahkemelik olan ve ömrü. yaflam biçimlerinin farkl›l›¤›. tektiplilik ve evrenselcilik gibi modernli¤in merkezi de¤erlerinin iflaretlerini tersine çevirdi¤i görüflünü paylafl›r.84 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› bunun postmodenlik düflüncesinin anlam› oldu¤unu ileri sürmektedir.davac› ya da daval› olarak. kazanç ve kay›plar›n›n tam bir hesab›n› yapan. kendini gözetleyici bir modernlik. dikkatle ve sa¤duyuyla bakan. kendi imkâns›zl›¤›yla uzlaflan. modernli¤i de dâhil etmekten baflka çaresi yoktur. ayn› zamanda yüksek bir pozitif de¤er rütbesine ç›kar›l›yor. Bauman. ayn› evde uzun ve çetin bir ömür sürmeye mahkûmdur (Bauman. Zygmunt Bauman’› postmodernizmin en etkili düflünürlerinden biri olarak gördü¤ünü belirtmekle kalmam›fl. dünyan›n büyüsünü bozmak için giriflilen. Örne¤in Dennis Smith. Ona göre postmodernlikte. 2003. önceki süreçten kesin bir kopma ya da belirgin bir farkl›laflma yoktur. sonunda sonuçsuz kalan uzun ve gayretli modern mücadeleden sonra dünyan›n “yeniden büyülü hâle getirilmesi” olarak de¤erlendirilebilece¤i görüflündedir (Bauman. Postmodernlik. bunlar›n birbirlerini iptal eden. çeliflkili niyetler oldu¤unu gören bir modernlik. Bauman. bir zamanlar bilinçsizce yapt›¤› fleyleri bilinçli biçimde terk eden modernliktir” ( Bauman. bununla birlikte yaflamaya kararl› olan. Bauman. postmodernli¤in.327). Bauman. Bundan dolay› postmodernlik. henüz ulafl›lmam›fl mükemmelli¤e giden yoldaki geçici.46). postmodernli¤in. Bauman’›n de¤erlendirdi¤i biçimiyle postmodernlik. postmodernli¤in kendi kimli¤ini inkâr etmeden modernli¤i d›fllayamayaca¤›n›n alt›n› özellikle çizer. Bu konumundan dolay› da postmodernli¤in kendisine tokat atana öbür yana¤›n› da uzatmaya zorlanabilece¤ine iflaret etmektedir. er ya da geç arkada b›rak›lacak bir istasyon olmay›p varoluflun kurucu bir niteli¤i olan bir ço¤ulluktur. modernli¤in d›fllanmas›. eldeki her fleyin modernli¤e terk edilmesi anlam›na gelecektir. kendi ay›rt edici özelli¤i olan farkl›l›¤a. Dolay›s›yla postmodernlik. Çünkü paradoksal olarak. kendi imkâns›zl›¤›n› kabul eden modernliktir. Bauman’a göre. ne evrenselli¤i hedefleyen bir yaflam biçiminde eritilecek ne de evrensel tahakkümü hedefleyen bir biçim taraf›ndan de¤ersizlefltirilecek bir fleye indirgenemeyen ve bununla harmanlanamayan bir fley olarak alg›land›¤›nda. Bauman. s. Bauman. “Postmodernlik illa da modernli¤in reddi. 2003. durumuna ve geçmiflte yapt›klar›na daha derinlemesine. müphemli¤in üstesinden gelmeyi ve ayn›l›¤›n tek anlaml› kesinli¤ini hedefleyen tipik modern güdüden tamamen özgürleflme anlam›na gelmektedir. onu postmodernitenin peygamberi olarak ilan etmifltir. sadece kerhen kabul edilmiyor. 1998b. kendi kendisine. s. Postmodernlik. Bauman. daha önce asla dile getiremedi¤i niyetlerini keflfeden. gördüklerini tamamen sevmeyen ve de¤iflme gereksinimi hisseden modernlikten baflka bir fley ( ne eksik ne fazla bir fley ) de¤ildir. akademik düzeyde postmodernitenin önemli düflünürlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Postmodernli¤in ise otoritesini tan›d›¤› hiçbir mahkemenin olmamas›ndan dolay› baflvuraca¤› mahkemenin de olamayaca¤›n› belirtir. Postmodernlik.347-348).modernlik oldu¤unu ileri süren Bauman.iyi ya da kötü. modern pratiklerin . özünde çok anlaml› ve tart›flmal› olan postmodernlik düflüncesinin ço¤unlukla iflaret etti¤i fleyin dünyan›n ortadan kald›r›lmas› imkâns›z ço¤ullu¤unun kabulü oldu¤unu belirtir. itibars›zlaflt›r›lmas› ya da sona erdirilmesi de¤ildir. Bu ço¤ulluk. Postmodernli¤in.mahkemelerde geçen bir zihniyet olarak de¤erlendirmektedir. modern zihniyeti. s. Dolay›s›yla s›n›rlara s›n›r koyan postmodernli¤in. kendi orijinal projesinin uygulanamazl›¤›n› kabul eden modernliktir. bu durumu postmodernli¤in do¤as›na ba¤lar. kendisinin psikanalistli¤ini yapan. Çünkü onun yaklafl›m›nda postmodernli¤in d›fllama gücü zay›ft›r. rüfltüne ermifl modernliktir: Kendisine içerden de¤il de d›flar›dan bakan. kan düflman›yla. Ona göre.

hatta hiçbir fleyi marjinallefltiremez. vicdans›zlar için kolay bir av oldu¤unu belirtir.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 85 bir zamanlar onlar› ateflleyen hedeften yoksun biçimde devam etti¤i görüflündedir (Bauman. tek bafl›na. taraflar için eflit f›rsatlar yaratmayaca¤› ve hep inatç› ve dayat›c› taraf›n ifline gelece¤inin fark›ndad›r. do¤as› gere¤i. farkl› olma evrensel hakk›na sald›rmak. özgürlük. Postmodern olarak adland›r›lan durumda ortaya ç›kan manzaran›n hiç kuflkusuz. ayn› zamanda da onun zay›fl›k ve savunmas›zl›¤›n›n kayna¤› olarak görülmektedir. postmodern zihniyetin ancak al›flkanl›k hâline gelen hoflgörüsüyle karfl›l›k verebilece¤ini ileri sürer. insani durumla yaflamaya mahkûm olmas›n› postmodernli¤in kazançlar› ve ayn› zamanda kay›plar› olarak de¤erlendirir. herhangi bir yaflam biçimini izinsiz k›lacak kadar bariz veya tart›flmas›z de¤ildir. modern zamanlar›n büyük oyununu pek çok küçük ve yeterince eflgüdümlenmemifl.131-132). Ona göre e¤er hoflgörü dayan›flmaya dönüfltürülebilirse ateflkes bar›fla bile dönebilir (Bauman. farkl›l›k bir bask› olmaktan ç›k›p eylem ve çözüm gerektiren bir sorun olarak yorumland›¤› zaman. modern tek tiplilik ve keskinlik hülyas›n›n taht›na oturmufl de¤ildir. s. Çünkü bunu yapabilecek veya baflarabilecek bir kapasiteye sahip de¤ildir. Ona göre postmodernlik bir anlamda kendine d›flar›dan ve elefltirel olarak bakabilen ve bir zamanlar bilinçsizce yapt›¤› ulafl›lmas› imkans›z fleyleri bilinçli biçimde terk eden modernliktir. sald›r›lar› püskürtebilmesinin tek yolu. dayan›flma hâlinde olanlar›n hiçbirinin. modernli¤in slogan›. postmodernli¤in ço¤ul ve ço¤ulcu dünyas›nda. postmodernli¤in müphem. Di¤er bir ifade ile hiçbir yaflam biçimi. Hatta hoflgörünün. ilke olarak bütün yaflam biçimlerine izin verilmektedir. Daha öncede belirtti¤imiz gibi Bauman’a göre. Bauman’a göre hoflgörünün. kendi kendilerini ve dayan›flma içinde olduklar› herkesi tehlikeye atmadan . hiçbir fleyin yerine geçemez. bütün oyunlar›n kurallar›n› bozan ve her kurallar kümesinin hayat süresini keskin biçimde k›saltan oyunlara böldü¤ünü ileri sürmektedir. uzlafl›. savunmas›z bir hedef. 2003. Dahas› bunu asla baflaramayacakt›r. net s›n›rlar. Bauman. tekillik arama ya da bunu dayatma kararl›¤›ndaki modern muhalefete. gelece¤in do¤rusal bir de¤iflim yaflayamayaca¤›na iflaret eden. hiçbir fleyi eleyemez. düzen. müphemli¤in üstesinden gelerek bunun yerine tek anlaml› kesinlik olarak gördü¤ü ayn›l›¤› hedefleyen modern güdüden tamamen özgürleflmek ve tek tiplilik ve evrenselcilik gibi modernli¤in merkezi de¤erlerini tersine çevirmek demektir. Bu nedenle Bauman’a göre modernlikle postmodernlik aras›nda kesin bir kopma ya da belirgin bir farkl›laflma söz konusu de¤ildir.326-327). dayan›flmaya dönüflmesi ve flu evrensel anlay›fla çevrilmesidir: “Farkl›l›k. Ancak bu durumun. postmodern farkl›l›k ve olumsall›k coflkusu. postmodern durumu. pazarl›k yap›lamayacak bir evrenselliktir. düflman güçlerin geçici bir dengesi olmaktan baflka bir anlamda mümkün hâle gelmektedir. eflitlik ve kardefllili¤in. berrak ayr›lmalar ve saf tözler ba¤lam›nda modernli¤in yaflad›¤› deneyimlerin sonucu oldu¤unu ileri süren Bauman’a göre. çok sonuçlu birden fazla opsiyonu mümkün k›lan.131). farkl›l›k ve hoflgörünün ise postmodernli¤in ateflkes formülü oldu¤unu ileri sürmektedir. Bauman’a göre. Bauman (2003. dolay›s›yla modernli¤i de d›fllamak yerine farkl›l›¤a dahil eden ço¤ulcu bir dünya anlay›fl› ile temellendirilmifltir. zorbal›k ve vicdans›zl›¤a karfl› çok zay›f bir savunma silah›. Bauman’a göre postmodernlik. Nitekim postmodernlik ilke olarak farkl›l›¤› d›fllamak yerine tan›yan ve bütün yaflam biçimlerine izin veren. Bauman. buna karfl›n özgürlük. Bu nedenden dolay› postmodernli¤e güç ve cazibe katan her fley.4. s. Ünite . s. Bununla birlikte postmodernlik do¤as› gere¤i hiç bir zaman modernli¤in yerini alamaz. ‹deal anlamda. 2003. Bauman. farkl› yaflam biçimlerinin bar›fl içinde birlikte yaflamalar›. postmodern zihniyet ve pratik.

s. Bauman’a göre.59). risk. böyle bir bencilli¤in bu hoflgörünün en ivedi ve gündelik tezahürü oldu¤unu belirtir. s›n›rlar› ihlal etme dehfletini de¤il.305-306). karmafl›k devlet ya da kabile yönetim mekanizmalar›n›n maskesi düflürülerek ve a盤a ç›kar›larak gerçeklefltirilir” cevab›n› vermektedir. Bau- . zengin ve beceriklilerin bencilli¤ine do¤ru yozlaflmas›ndan daha kolay bir fley olamayaca¤›n›n fark›nda olan Bauman. akl›n dikte etti¤i reçetelerle tedavi etmek flöyle dursun yat›flt›r›lamayan manevi ac›lar›n varl›¤›n›n oldu¤unu ileri sürmektedir. burada zengin ve beceriklilerin hiçbir fleyi kafalar›na takmadan e¤lenebilmelerinin tek nedeni. Postmodern hoflgörünün. toplumu. di¤erlerinin yaflam›fl oldu¤u sefaleti onlar›n seçmifl oldu¤u . Ona göre insanlar›n bir arada olma flans›. s. zorunlu bir durumu erdem hâline getirir. Bauman. Çünkü ona göre postmodern zihin mu¤lakl›k. Bauman’a Göre Postmodern Etik 1998 y›l›nda Türkçeye “Postmodern Etik” ad›yla çevrilen kitab›nda Bauman. Bunun nas›l sa¤lanaca¤›na yönelik yöneltilen soruya ise Bauman: “Bu sonuca ulaflt›rma. ikincilerin sefaletinin kendi hakl› tercihleri oldu¤una ya da en az›ndan bunun. ayart›lan mutlular ile bast›r›lan mutsuzlar olarak ikiye bölmektedir. Dolay›s›yla postmodern durum.331). yeniden do¤an etnisitenin kutlanmas›nda ve gerçek ya da icat edilen kabile gelene¤inde de¤ildir.karar verece¤i sorusuna de¤il. mesafe koymak ve ay›rmak için günlük olarak dikilen mini Berlin Duvarlar›n› y›k›labilme durumu ve flans› mevcuttur. bu süreçte silahlar› b›rakma. Bauman. s. birinciler taraf›ndan kutlan›rken.120). s›n›rs›zl›¤›n dehfletini görür.327). postmodernitenin yanl›fl ve bütünsellefltirici bir öngörünün ortaya ç›k›fl›n› engellemeye yard›m etti¤ini. Konuya bu aç›dan yaklafl›ld›¤›nda Bauman. postmodernitenin özellikleri aras›nda en ay›rt edici olan›d›r diyerek.86 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› hofl göremeyece¤i tek konudur” (Bauman. kimin yabanc› oldu¤una kimin -devletin mi yoksa kabilenin mi. Bunun yan›nda güçsüzlük ve yetersizli¤i postmodern hastal›¤›n isimleri olarak de¤erlendiren Bauman (2005. postmodern zihniyetin. insani ve toplumsal yaflamda iyi çözümleri olmayan sorunlar›n. 2005. s. tam ve nihai bir yaflam formülü bulaca¤›n› art›k umut etmez ve bunun tersini vaat eden her sese büyük bir kuflkuyla yaklafl›r. Bauman’›n postmodernli¤in olumsuz yanlar›ndan biri olarak de¤erlendirdi¤i bu durumda zengin ve becerikliler.bir “yaflam biçimi” olarak de¤erlendirebileceklerdir (Bauman. 2003. Buna karfl›n postmodernlikte gerçek bir özgürleflme flans›n›n oldu¤unu ileri süren Bauman’a göre. Postmodernitenin. bu flans›n. s. k›smi gözlemlerin ve anlat›lar›n ço¤almas›n› özendirdi¤ini savunur. Ancak bu flans. modernli¤in “yerinden edici” ifline son vermekte yat›¤› görüflündedir. tehlike ve hata içermeyen. postmodernli¤in huzursuzlu¤u olarak uyumsuzluk korkusunu de¤il uyum sa¤laman›n imkâns›zl›¤›n›. her fleyi kucaklayan. Tutars›zl›k. 2005. ortadan kald›r›lmayan kuflkular›n.kayg›s›z bir varolufl biçiminde bulunarak ve seçme yükümlülüklerini ihmal ederek bile olsa seçtikleri. 2003. dünyan›n heyecan verici farkl›l›¤›n›n meflru bir parças› oldu¤una inanmalar›d›r. 2000. ikincilerin sefaletine sefalet kat›¤›n› ileri sürmektedir. yabanc›n›n haklar›na ba¤l›d›r (Bauman.50. postmodern zihnin fark›nda oldu¤u fleyin. s. anlat›lar›n ço¤almas›n› özendirdi¤ini savunur (Smith. yanl›fl ve bütünsellefltirici bir öngörünün ortaya ç›k›fl›n› engellemeye yard›m etti¤ini ve k›smi gözlemlerin. vatandafl›n/insan›n tek evrenselli¤i olarak kiflinin kendi kimli¤ini seçme hakk›na ve bireyin nihai ve ayr›lmaz bir parças› olan seçme sorumlulu¤una vurgu yap›larak bireyi bu seçme özgürlü¤ü ve sorumlulu¤undan mahrum b›rakmay› hedefleyen. Bauman. yabanc›y› d›fllamak için yürütülen s›n›r mücadelelerine bir son vermek.

Ayr›nt› Yay›nlar›) ve “Postmodernlik ve Hoflnutsuzluklar›”.4. s. 2005. er ya da geç normal seyrini izleyece¤ini anlam›nda. Türkçeye “Bireyselleflmifl Toplum” (2005) ad›yla çevrilen kitab›nda Bauman. Ünite . elementleri evcillefltirme ve kendi yarat›m çabas› olmasa baflka türlü olacak olan bir dünya yaratma çabas› olarak tan›mlad›¤›n› ifade etmektedir.20). yani. kendi imkâns›zl›¤›n›.. baflka bir deyiflle. 1998b. Dolay›s›yla kazan›lan al›flkanl›k türü. postmodern dünyan›n sakinleri olarak ço¤umuzun.156). s. Yoksa “kronolojik” bir anlamda. Modernli¤in uzun ve samimi çabalar›n›n yanl›fl oldu¤unu. Zygmunt Bauman’›n postmodernlik yaklafl›m› konusunda daha detayl› bilgiye K ‹ T A P“Postmodern Etik” (1998. s. atalar›m›z kadar AMAÇLARIMIZ özgür olmay› ancak rüyada görebilece¤imizi ileri sürer. Postmodern perspektifin daha fazla bilgelik sa¤lamas›na karfl›n postmodern ortam›n bu bilgelik temelinde hareket etmeyi zorlaflt›rd›¤›n› ileri süren Bauman’a göre. evrensel ve sars›lmaz temellere sahip. görünüflteki hedefiyle ölçüldü¤ünde etkili olsun ya da olmas›n. Ayr›nt› Yay›nlar›) adl› kitaplar›ndan ulaflabilirsiniz. modernli¤in kendisini uygarl›k olarak. (Bauman. onard›¤›ndan fazlas›n› de¤ilse bile en az onard›¤› kadar›n› bozdu¤unun fark›nda oldu¤unu dile getirir. al›flkanl›klar olSIRA S‹ZDE maks›z›n yaflama al›flkanl›¤›d›r.295). müpS O R U bir etik. kusursuz etik kod hiçbir zaman bulunmayacakt›r. Ona göre bu. 2001. bu anlamda. 1998b. öteki uygarl›klar›n tersine modernli¤in kendisini bir meslek ve bir hayatta kalma meselesi olarak yaflad›¤›n› iddia etmektedir (Bauman. Bauman.295).Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 87 man. Bauman. s. Bauman’a göre (1998b. Bauman. evrensel olan ve “nesnel temellere dayanan” tik olarak imkâns›zd›r. umutlar›n›n beyhudeli¤ini ve çabalar›n›n verimsizli¤ini modernli¤in kendisinin kuflkuya yer b›rakmayacak bir DÜfiÜNEL‹M flekilde gösterece¤i anlam›nda “post”dur. oluflturulmakta olan. en genel hatlar›yla postmodern bilgelik denilebilecek fleydir (Bauman. Modernlik anlay›fl›na göre böyle bir kod henüz bulunmam›fl olabilir ancak bir sonraki köflede ya da ondan sonraki köflede kesinlikle bizi beklemektedir (Bauman. SIRA S‹ZDE ima etme aldat›c› görüfllere dayand›¤›n›. genel olarak postmodern zaman›n krizler içinde yaflam olarak hissedilmesinin nedeni de budur (Bauman. prahem olmayan bir ahlak. daima “yeni ve geliflmifl” hâle ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹KPOSTMODERNL‹K KARfiILAfiTIRMASI VE KÜRESELLEfiMEYE YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹ TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET . insanl›k durumunun kar›fl›kl›¤›n›n kal›c› oldu¤u düflüncesiyle uzlaflm›flt›r. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P ‹NTER NET Bauman. t›pk› bütün sanat eserleri gibi kendi temellerini aramak. 1998b. kurmak.51). postmodern zihnin. Dolay›s›yla postmodern zihin. Engelleyici ve sinsi k›s›tlamalar›n ve s›n›rlar›n yoklu¤una genellikle özgürlük denildi¤ini belirten Bauman. modernli¤in ahlaki düflünce ve prati¤ini. modernli¤i yerinden edip onun yerini alarak ya da modernlik sona erdi¤i veya yok olmaya yüz tuttu¤u anda ortaya ç›karak veya kendisini ortaya koydu¤unda modern görüflü imkâns›z k›lmak anlam›nda “post” de¤ildir. Bu dünyan›n ise yapay bir dünya.20). müphem olmayan etik bir kodun olanakl›¤›na duyulan inanc›n harekete geçirdi¤ini ileri sürmektedir. her yerel. postmodern yaflamda insanlar›n hayat baflar›s›n› yeni al›flkanl›klar› çaD‹KKAT bucak edinmelerinden çok eski al›flkanl›klar›ndan kurtulabilme h›zlar›na ba¤l› oldu¤unu ileri sürmektedir. s. özellefltirilmifl ve odaklanm›fl tedavinin. Bauman. sanat eseri bir dünya. ilerlemeyle yaflanan modern aflk›n.. yeniden oluflturulabilen. savunmak ve korumak zorunda olan bir dünya oldu¤unu belirtir. (2000. s. postmodern olan›n böyle bir olas›l›¤a inanmamakta yatt›¤›n› ifade eder.

Postmodern anlay›flta ilerleme bir mükemmellik durumu. Çünkü ona göre yaflan›lan süreç illa da modernli¤in bitti¤ini göstermiyor. insanlara hastal›klar›n tamam› için mucizevi bir ilaç keflfetti¤imizi ilan ediyoruz. Modern anlay›flta insanlar›n hayat› verili bir durum de¤il.88 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› getirilen bir hayatla birlikte. kitlelerin toplumsal olarak bütünlefltirilmesinde ve sistemik yeniden üretim sürecine yap›flt›r›lmas›ndaki derin de¤i- . ancak. Ona göre günümüzde cemaat övgüsüne. 2000.115).ve bunun ad› etnisite. ‹nsanlar farkl›d›r ve b›rak›n öyle kals›nlar” (Bauman. ilaç olarak sunulan fley bu defa. ilac› tam dozunda vermeye çal›fl›yoruz. eski hastal›¤›n kendisidir.140). toplumsal yaflam› bir bütün olarak ele geçirme. Fakat alm›fl oldu¤umuz söylenemez. kendimizden emin bir biçimde. 2005. Çünkü ona göre insan›n varoluflsal durumu. aidiyetin alk›fllanmas›na ve heyecanla gelenek aramaya enerji. modernli¤in postmodern dönemine geçiflin alt›nda yatan en önemli de¤iflikli¤in. Bir defa daha. Ancak “geç modern” ya da “postmodern” yorumunda insanl›k durumu hayat›n kipini daha hissedilir hâle getirmifltir. bireyin toplumsal olarak infla biçiminde. bir görev ve asla tamamlanmayan ve hep daha fazla özen ve çaba gerektiren bir görev olarak de¤erlendirilmektedir. Ona göre: “‹lac› reddetmekle ilac›n tedavi etmek istedi¤i hastal›¤› da unutuyoruz. Bu. s. baflka bir deyiflle toplumsal yaflam› tutarl› tek bir entelektüel ve yönetsel sisteme göndermede bulunur (Smith. Bireylerin Modern ve Postmodern Koflullarda ‹nfla Biçimleri Bauman. onlar› meflrulaflt›rm›fl. Peki. güç ve canl›l›k katan fley mucizevî biçimde yeniden do¤an kabileciliktir. ayr›ca mu¤lâkl›¤› bast›rmaya yol açm›flt›r. Bauman’a göre. Ona göre modernite. Modernlik baflka bir anlamda hâlâ bizimle. tedavisi olmayan ölçüde müphemdir ve iyi daima kötüyle iç içedir. kültürel gelenek ve milliyetçiliktir. yine de sona ermedi¤ini. s. Bauman’a göre (2000. postmodern literatürde ortak olan bütünlük ya da bütünlükçülük elefltirisinin tipik örne¤idir. modernli¤in sonu mu? sorusuna ise “hay›r” cevab›n› vermektedir. 2005.110-111). “yap›lm›fl” olandan baflka bir hayat bilmemektedir. Birden fazla kategoriye yerlefltirilebilecek ya da modernli¤in düzenleyici ilkelerinin çatlaklar› aras›nda kalan sosyal gruplar asimilasyonist yaklafl›mlara ya da (Avrupa Yahudileri örne¤inde oldu¤u gibi) zulme ve yok edilmeye maruz b›rak›lm›flt›r. Ancak kesin olan kabileler ve kabilecilik ça¤›nda yaflad›¤›m›zd›r. dolambaçl› maceras›ndan bizim kendi dersimizi ç›karmam›z gerekti¤ini özellikle vurgulamaktad›r. “hayatta kalma” anlam›nda sürekli bir durumdur (Bauman. Biz bugün bir kere daha. belki de de¤ildir. Türkçeye “Postmodernlik ve Hoflnutsuzluklar›” (2000) ad›yla çevrilen kitab›nda Bauman. bizim bu dersi alm›fl olmam›z gerekiyordu. Aidiyetin iyi. Bauman’›n ortaya koydu¤u fley. zafer sevinciyle. Eksiklerimiz için yaz›lan ilaçlar›n dozunu ayarlaman›n (tam dozunda m› yoksa öldürücü dozda m› oldu¤unu bilmek) tam olarak mümkün olmad›¤›n› ileri süren Bauman’a göre. Bauman. modernli¤in uzun. güçlendirici ve ilerici bir formu var-diyorlar bize. modernlik kaç›n›lmaz bir flekilde bask› hiyerarflileri kurmufl. s. yaflad›¤›m›z ça¤ belki postmodern ça¤d›r. yani yap›lmas› gereken her fleyin yap›lm›fl oldu¤u ve hiçbir de¤iflikli¤in gerekmedi¤i bir duruma yol açan geçici bir mesele de¤il. k›sa süre içinde sona ermesinin de muhtemel olmad›¤›n› dile getirmektedir. s. modernli¤in uzun ve dolambaçl› yolunun bizi bir zamanlar atalar›m›z›n yola ç›kt›¤› bafllang›ç noktas›na getirdi¤ini veya belki de öyle göründü¤ünü ileri sürmektedir.315).

203-204).203). davran›fllar› genellikle düzenli/kurall› olan ve her fleyden önemlisi de düzenlenmeye boyun e¤en aktörlerdi. bireylerin oluflumuna hizmet eden de¤erlendirmenin ana kal›plar›n› ve kriterlerini de sa¤l›yordu. böyle bir gücü muntazam olarak ve hiç bitkinlik duymadan üretme kapasitesine sahip olmal›yd›. yaln›z bafllar›na tamam olmayan. Yani. asla tamamen dengede olmasalar da neredeyse kendi kendisine yeten ve kendi kendisini güdüleyen birimler olarak kendi kendilerini dengeleme e¤ilimindedirler. Bu bireylerin en önemli özellikleri kendili¤inden ve kolayca atefllenebilen bir davran›fl esnekli¤ine sahip olmalar›. Bauman.ve asla doymayan.buradaki “deneyim” hem (deneyim) hem de (hayat) anlam›ndaki deneyim. Bauman’a göre. 2001. (››) Postmodern koflullarda infla edilen bireyler “yarat›c›” aktörlerdir. yukar›daki üç alanda baflar›l› olma kapasitesi ile yak›ndan ilgili bir düflünceydi. t›pk› Lego ya da Meccano oyuncaklar›ndaki tafllar gibi. (›››) Bireyler. postmodern koflullar alt›nda ise bireylerin esas olarak tüketici/oyuncu olarak infla edildiklerini ileri sürmektedir. Sa¤l›k. postmodernlikte bafll›ca do¤ruluk modelinin sa¤l›k de¤il uygunluk oldu¤unu ileri sürer. (›››) Bireyler. kendi aralar›nda. düzenli. Modern koflullarda yarat›lan bireylerin s›n›rlar› öncelikle s›n›rlamaktan çok uymak ve ba¤lanmak/yap›flmak için tasarlanan ara kesimlerdi. kendi aralar›nda. s. Bauman’a göre.4. modern koflullarda bireylerin esas olarak üretici/asker olarak infla edildiklerini ileri sürmektedir. Postmodern koflullar içerisinde bu flekilde yarat›lan bireyler ise flu özelliklere sahip olmaktad›rlar: (›) Bireyler öncelikle ve birincil olarak. bedensel güç ve enerji ile birlikte. Sa¤l›k. anlaml› bütünler oluflturabilmeleri için öteki birimlerle birleflmesi gereken fleylerdi. s. Bauman’a göre “uygunluk”. 2001 y›l›nda Türkçeye “Parçalanm›fl Hayat” ad›yla çevrilen kitab›nda modern ve postmodern koflullardaki bireylerin infla biçimlerine ve yarat›lan bireylerin sahip olduklar› özelliklere yönelik de¤erlendirmeler yapm›flt›r. önceki ö¤rendiklerine ve kazan›lm›fl al›flkanl›klar›na çok az ba¤l› olan aktörler olmalar›d›r. tersi olan bedensel zay›fl›k ya da uyma ve tabi olmadaki kabiliyetsizlik ise hastal›k iflareti say›l›yor ve dolay›s›yla da t›bba ya da psikiyatriye havale ediliyordu. Ünite . tüketiciler ve oyuncular›n hepsinin ya da ço¤unun icra etmeleri istenen ve bunlar›n icras› için e¤itildikleri roller. böyle bir iç düzenleme hem amac› hem de güdüsü oldu¤u sosyalleflme sürecinde de sürdürülmektedir. istenen biçimde davranma ve topluluklar›n efl güdümlü faaliyetlerine uyma kapasitesini simgeliyordu. Dolay›s›yla modern koflullarda yarat›lan birey Bauman’a göre (2001. bu anlamda bireyler.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 89 fliklikte bulunabilece¤ini ileri sürmektedir (Bauman. Bauman’a göre. bireylerin oluflumuna hizmet eden de¤erlendirmenin ana kal›plar›n› ve kriterlerini de sa¤lamaktad›r. (›v) Bafll›ca do¤ruluk/uygunluk modeli ise sa¤l›kt›. Ayn› zamanda uyar›c›lara tekrarlanan ve öngörülebilen biçimde tepki veren ve efl güdümlü bask›ya tabi tutuldu¤unda monoton davranabilen aktörlerdi. (›v) Bauman. sürekli ve tercihen daima artan bir uyar›c› ak›fl›n› emebilen ve bunlara tepki verebilen deneyim organizmalar›d›r. bireyin gittikçe artan . bir fley ifade etmeyen. (››) Bireyler disiplinli aktörlerdi. Ona göre bireylerin hepsinin ya da ço¤unun icra etmeleri istenen ve bunun icras› için e¤itildikleri üretici ve asker rolleri. daima yeni deneyimler arayan. flu özelliklere sahip olmaktayd›: (›) Bireyler birincil olarak ve her fleyden önce üretici ya da askerin yarat›c› ya da y›k›c› iflgücüne dönüfltürülebilen kinetik gücün tafl›y›c›lar›yd›. Bauman. disiplinli.

s. Ancak herkesin birleflti¤i nokta küreselleflmenin dünyan›n kaçamayaca¤› kaderi. kurals›z ve kendi bafl›na buyruk do¤as›d›r. bir kontrol masas›n›n. K ‹ T s. küreselli¤in. Bauman. modernitenin hoflnutsuzluklar›. kendi kendisini gözetleme ve performans yetersizliklerini düzeltmek suretiyle “formunu koruma” yetene¤ini temsil etmektedir. modern öz-bilinç ve özgüven tarihindeki bir dönüm noktas›n›n gizli oldu¤u görüflündedir. 1999.38). 1999. sadece herkesin her yerde Mcdonald’s burgerleriyle beslenip TV’de en yeni belgesel dramay› izleyebilece¤i anlam›na geldi¤ini ileri sürmektedir. 2001. postmodern döneme geçiflin alt›nda yatan en önemli de¤iSIRA modernlikten S‹ZDE flikli¤i nerede bulabiliriz? D Ü modernlik fiÜNEL‹M Bauman. Bunun tersi olan bedensel gevfleklik. tarihin yeniden tekrarlamayaca¤›n›n hiçbir garantisi olmad›¤›n› belirtir. s. Baz›lar›na göre. 2005. bir idari büronun yoklu¤udur (Bauman. Buna karfl›n bu S O R U sürecin sonunda hiçbir müphemlik tafl›mayan iyi (yani evrensel olarak üzerinde anlafl›lan itiraz edilmeyen) çözümler olmaks›z›n ebediyen ahlaki ikilemlerle karfl›D‹KKAT laflaca¤›m›z› ve çözümlerin nerede bulunabilece¤inden. “Bükemedi¤in eli öpeceksin” türü bir öz-teselli nasihat› ile flekillendirilse de daima kapitülasyonun ac›l›¤› ile kar›flan bir kabullenmedir (Bauman. günümüzde ise küresel sayd›¤›n› ileri süren Bauman.120). SIRA S‹ZDE s.45). bireysel mutluluk aray›fl›nda çok az bir özgürlü¤e tahammül ede(bile)n bir güvenlik anlay›fl›ndan kaynaklan›rken postmodernitenin hoflnutsuzluklar› ise çok az bireysel güvenli¤e TELEV‹ZYON izin veren bir haz arama özgürlü¤ünden kaynaklanmaktad›r. Bu durumun her zaman böyle oldu¤unu ancak geçmiflte ve bugün böyle oldu¤unu flimdi bildi¤imizin alt›n› çizmektedir (Bauman. Ona göre. küreselleflme sürecine yönelik de¤erlendirmesini yaparken küreselleflme sürecinin iki yönlü alg›lanmas›na dikkat çekmektedir. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Bauman’a Göre Küreselleflme ‹NTERNET TERNET Bauman’›n‹ N modernlik ve postmodernlik konular› d›fl›nda üzerinde durdu¤u di¤er önemli bir konu ise küreselleflmedir. Bu durumdaki bireyler t›bba ya da psikolojik dan›flma veya psikiyatrik tedaviye havale edilirler. deneyiminde bireylerin ahlaki sorumluluklar›n› yasa koyuculara kayd›rarak bireyleri evrensel olarak ahlakl› k›lma giriflimi ve bu süreçte herkesi özgür k›lma vaadinin baflar›ya ulaflmad›¤›n› ileri sürmektedir. Bauman. baz›lar›na göre ise mutsuzlu¤un nedeni olarak görüldü¤ünü belirtmektedir. “küreselleflmenin” onsuz mutlu olamayaca¤›m›z fley. Modernli¤in bir zamanlar kendisini evrensel gördü¤ünü.10). bir yönetim kurulunun. h›zl› de¤iflimlere dayanma yetisini. bu s›fat de¤iflikli¤inin arkas›nda. s. geri dönüflü olmayan bir süreç oldu¤u yönündedir (Bauman. A P Bauman’a göre (2000. Bauman’a göre “küresellik”. Toplumsal Sonuçlar›” (1999) ad›yla çevrilen kitab›nda küreselleflme sürecine ve küreselleflmenin anlam›na dair önemli aç›klamalar getirmektedir.7). Türkçeye “Küreselleflme. Dolay›s›yla eskiden oldu¤u gibi. Evrenselli¤in gurur duyulan bir proje. tersine. hatta bunlar› bulman›n iyi olup olamayaca¤›ndan asla emin olamayaca¤›m›z› art›k biliyoruz (Bauman.69). 1998b. Geçmiflten günümüze de¤in hem birlik hem de farkl›l›¤›n ayakta kalamad›¤›n› ileri süren Bauman. son zamanlar›n moda kavram› olarak adland›rd›¤› küreselleflmede anlam›n› bulan en önemli fleyin “fleylerin elimizden” kaçt›¤› hissi oldu¤u görüflünü savunur. akl›n hakimiyetinde olma. d›flar›da olup bitenlere koyun gibi r›za gösterme. ilerisi için güvence alt›na al›nm›fl bir AMAÇLARIMIZ zafer olmaks›z›n hareket etmemiz gerekir. . gerçeklefltirilmek istenen önemli bir misyon olmas›na karfl›n. süre giden dengede olma durumundan yüksek rahats›zl›klar ise “uygunsuzluk” belirtileridir. SIRA S‹ZDE 2 Bauman’a göre. küreselleflme fikrinden ç›kan en derin anlam. dünya meselelerinin belirsiz. s. bir merkezin.90 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› yeni deneyimleri bedensel ve ruhsal olarak emme ve bunlara yarat›c› bir biçimde tepki verme kapasitesini.

küreselleflme süreçlerinin ayr›lmaz bir parças› mekân› giderek bölme. baz›lar› için küreselleflme olarak görülen fley baflkalar› için yerelleflme anlam›na geliyor. bu gün tan›k oldu¤umuz fleyin dünya çap›nda bir yeniden tabakalaflma oldu¤unu. s. dünyan›n eskiden bir bütünlük arzetmesine karfl›l›k büyük bölünD‹KKAT menin ortadan kalkmas› ile art›k bir bütünlük sergilemedi¤i görüflündedir. yerkürenin DÜfiÜNEL‹M tek tiplili¤ini art›ran nedenlerle bölen nedenlerin özdefl oldu¤unu ileri sürmektedir. Sonuç olarak küreselleflme sürecinin olumlu taraflar› yan›nda olumsuz yönleriSIRA S‹ZDE hemfikir ni de dikkate alan Bauman (1999.4. Bauman (1999. mekân sabitleme süreci de ifllemektedir. homojenlefltirme yerine kutuplaflt›rma e¤ilimi tafl›maktad›r. Ona göre ifl ve finans dünyas›n›n ve bilgi ak›fl›n›n yerküre çap›nda ortaya ç›k›S O R U fl›n›n yan› s›ra. Bu durumda eskiden bi insanl›k için sesini yükseltecek ya da sesini yükseltti¤inde insanl›k taraf›ndan dinlenecek ve itaat edilecek kadar ma¤rur bir yerelli¤in olmad›¤›n› ileri süren BauAMAÇLARIMIZ man için herkesin r›za gösterece¤i küresel ifllerin bütünselli¤ini kavray›p aç›klayabilmemizi sa¤layacak tek bir olgu da kalmam›flt›r (Bauman.8).69). baz›lar› için yeni bir özgürlü¤ün olan fley D ‹emaresi KKAT baflkalar›n›n üzerine davetsiz ve kötü bir kader olarak çullan›yor. Dolay›s›yla Bauman’a göre. bu tabakalaflma süresince yeni bir toplumsal-kültürel hiyerarflinin. s. ‹ N T ve ERN ET sentez ve da¤›lman›n. K ‹ T daha A P detayl› bilZygmunt Bauman’›n küreselleflme konusuyla ilgili düflünceleri hakk›nda giye “Küreselleflme. Günümüzde küreselleflme olarak adland›r›lan süreç ayr›cal›klar›n ve mahrumiyetin. Dolay›s›yla kontrolü elde SIRA S‹ZDE oldu¤u gitutman›n neye benzeyece¤i de pek aç›k de¤ildir. Örne¤in Sovyetler Birli¤i’nin ve Yugoslavya’n›n da¤›lmas›yla yeni ulus-devletlerin özgürlüklerini SIRA S‹ZDE ilan etmeleri küreselleflme sürecinin onlar taraf›ndan olumlu olarak de¤erlendirilmesine. Ünite . 1999.9). TELEV‹ZYON 3 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET .Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 91 Bauman’a göre küreselleflme fikrinden ç›kan en derin anlam nedir?SIRA S‹ZDE Bauman’a göre.9). Bauman. Bauman’a göre. Bauman. küreselleflme ve yurtlaflt›rman›n karfl›l›kl› olarak birbirini tamamlayan süreçler oldu¤unu ileri sürer. Merkezinde hareket özgürlü¤ü yatan günümüz kutuplaflmas› çok boyutludur. servetin ve yoksullu¤un. s. küreselleflme sürecinin olumlu yönlerinden çok olumsuz etkilerine K ‹ T daha A P çok önem vermektedir. insanlar› ay›rma ve d›fllamad›r. kaynaklar›n ve acizli¤in.81). zenginle fakir. Ona göre. Bauman. küreselleflme birlefltirdi¤i kadar bölmektedir de. normalleS anormal ya da yaO R U say› ihlal edenler aras›ndaki ça¤lar süren ayr›mlar› örtbas etmifltir (Bauman. bütünleflme ve çözülmenin denk düflmesi iç içe geçmesi rastlant›dan baflka bir fley de¤ildir. günümüzde teknolojik geliflmelere ba¤l› olarak zaman ve meDÜfiÜNEL‹M safenin eski anlam›n› yitirmesi. yeni merkez. gücün ve güçsüzlü¤ün. ulus-devlet yap›lar›n›n ve milli kültürlerin birtak›m küresellefltirici güçlerin olumsuz etkisine maruz kalmas› ise bu etkiye maruz kalanlarca küreselleflme süreAMAÇLARIMIZ cinin olumsuz olarak de¤erlendirilmesine neden olmaktad›r. Di¤er bir endifleli durum ise giderek daha fazla küresel ve yurtsuz bir hâle gelen elit kesimle geride kalan “yerelleflmifl” TELEV‹ZYON kesim aras›ndaki tedrici iletiflim kopuklu¤udur (Bauman. Ona göre art›k hiç kimse kontrolü elinde bulundurmamaktad›r. 1999. göçebeyle yerleflik. dünya çap›nda bir s›ralaman›n oluflturuldu¤unu ileri sürmektedir. Ona göre. bir “yerelleflme”. Bauman. 1999. Ayr›nt› Yay›nlar›) adl› kitab›ndan ulaflabilirsiniz. küreselleflme sürecinin herkesin oldu¤u varsay›lan etkilerinin asl›nda tümüyle birlefltirici olmad›¤›n› belirtir. özgürlü¤ün ve k›s›tlaman›n yeniden da¤›t›m›nda yank›lanmaktad›r. s. bütünleflme ve parselleme. Toplumsal Sonuçlar›” (1999. s.

Bauman’›n modernli¤e yöneltti¤i di¤er bir elefltiri ise modernli¤in farkl›l›¤› büyük bir suç olarak görmesi gelmektedir. Bauman. çok farkl› insanlara çok farkl› fleyler anlat›r. Yahudi Soyk›r›m› bu nedenle toplumun. Bauman’a göre. Dolay›s›yla ona göre. yak›n çevremizdeki dünya parças›n› kural tan›r. Çünkü daha önce Yahudi Soyk›r›m›n› tarihin ak›fl›ndaki bir olay olarak de¤erlendiren Bauman. modern zamanlarda her bir düzen adac›¤›n›n daha fazla biçimlendirilebilir. A M A Ç 3 AM A Ç 2 . uygarl›¤›n yüksek sahnesinde ve insano¤lunun kültürel zaferinin zirvesinde do¤mufl ve uygulanm›flt›r. Bauman’a göre. modernlikle önemli bir ba¤lant›s›n›n oldu¤unu fark etti¤ini belirtir. Bauman’a göre. daha iyi denetlenebilir ve daha etkin uygulan›r hâle gelmesinden dolay› tam bir kaosa neden oldu¤unu ileri sürmektedir.92 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Özet A M A Ç 1 Zygmunt Bauman’›n Modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin nedenlerini kavrayabilmek. modernlik kaç›n›lmaz bir flekilde bask› hiyerarflileri kurmufl. Modern soyk›r›m›. Efli Janina’n›n savafl y›llar›ndaki kendi yaflam öyküsünü kitap olarak yay›nlamas› Bauman’›n modernli¤e ve Yahudi Soyk›r›m›na bak›fl aç›s›n›n de¤iflmesine neden olmufltur. Zygmunt Bauman’›n postmodernlikle neyi kastetti¤ini tan›mlayabilmek. kestirebilir ve denetlenebilir k›lma mücadelesi sonuçsuz kalmaya mahkumdur. yönetti¤i toplumu düzenlenecek. eflinin yazd›¤› kitab› okuduktan sonra Yahudilere uygulanan soyk›r›m›n tarihin ak›fl›nda basit bir olay olmad›¤›n›. gördüklerini tamamen sevmeyen ve de¤iflme gereksinimi hisseden modernlikten baflka bir fley (ne eksik ne fazla bir fley) de¤ildir. dikkatle ve sa¤duyuyla bakan. Yahudi bir ailenin çocu¤u olan Bauman göre. Zygmunt Bauman’›n Modernlik ve Yahudi Soyk›r›m› aras›ndaki iliflkiye yönelik görüfllerini aç›klayabilmek. adalet ve ak›l için evrensel olarak uygulanabilir standartlar belirlerken göreceli¤i. Bir düzen rüyas›na sahip olan modernlik. düzenleme ve s›n›fland›rma düflüncesine tak›lm›flt›r. Ona göre. postmodernlik. durumuna ve geçmiflte yapt›klar›na daha derinlemesine. kendi kendisine. itibars›zlaflt›r›lmas› ya da sona erdirilmesi anlam›na gelmedi¤ini savunur. belirsizli¤i ve mu¤lâkl›¤› bast›rmaya çabalam›flt›r. genelde bir bahç›vanl›k ifli gibi ele alan Bauman’a göre. yetifltirilecek ve yabani otlar› denetime al›nacak bir fley olarak gören modernli¤in “bahç›van” devlet anlay›fl› durmaktad›r. Di¤er bir ifadeyle postmodernlik. uygarl›¤›n ve kültürün bir sorunudur ve bunun araflt›r›lmas› gerekmekteydi. Çünkü Yahudi Soyk›r›m›. kontrol etme. ayr›ca mu¤lâkl›¤› bast›rmaya yol açm›flt›r. modernli¤in en üst aflamas›n› yaflayan Avrupa’daki bir toplumda gerçekleflmifltir. kendi orijinal projesinin uygulanamazl›¤›n› kabul eden modernliktir. onlar› meflrulaflt›rm›fl. Yahudi Soyk›r›m›n›n arkas›nda. Birden fazla kategoriye yerlefltirilebilecek ya da modernli¤in düzenleyici ilkelerinin çatlaklar› aras›nda kalan sosyal gruplar asimilasyonist yaklafl›mlara ya da (Avrupa Yahudileri örne¤inde oldu¤u gibi) zulme ve yok edilmeye maruz b›rak›lm›flt›r. modern dönemin bir özelli¤i olan kaos yerine düzen getirme. Çünkü Yahudi Soyk›r›m› modern ak›lc› toplumda. rüfltüne ermifl modernliktir. postmodernite. Bundan dolay› da postmodernlik. kurumlar. toplumsal geliflmesini tamamlayamam›fl. Bu duruma ba¤l› olarak da ulafl›lan sonuç düzenlemeler. Bauman’a göre modernlik her fleyden önce bir s›n›r uygarl›¤›d›r. daha do¤rusu modernleflmemifl toplumlardan birinde de¤il. yasalar ve ahlaki kodlar yoluyla düzen yaratmaya kalk›flan bir toplum olmufltur. Modern anlay›fl do¤ruluk. modernlik. modern kültür gibi. postmodernli¤in illa da modernli¤in reddi. Özünde çok anlaml› ve tart›flmal› olan postmodernlik düflüncesinin ço¤unlukla iflaret etti¤i fleyin dünyan›n ortadan kald›r›lmas› imkâns›z ço¤ullu¤unun kabulü oldu¤unu belirten Bauman. soyk›r›m›n yeterli sebebi olmasa da gerekli kofluludur.

Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 93 AM A Ç 4 Zygmunt Bauman’›n postmodern düflünceye katk›lar›n› de¤erlendirmek. Bauman’a göre. Bauman.4. Bu katk›lar›ndan dolay› Dennis Smith. Bauman. kaynaklar›n ve acizli¤in. Postmodern düflünceye çok önemli katk›lar sa¤lam›fl bir düflünürdür. postmodernli¤in kendi kimli¤ini inkâr etmeden modernli¤i d›fllayamayaca¤›n›n alt›n› özellikle çizer. Dolay›s›yla s›n›rlara s›n›r koyan postmodernli¤in. Onun bu yaklafl›m› tarihsel süreci bir bütün olarak ele ald›¤›n› göstermektedir. sonunda sonuçsuz kalan uzun ve gayretli modern mücadeleden sonra dünyan›n “yeniden büyülü hale getirilmesi” olarak de¤erlendirilebilece¤i görüflünde olan Bauman’a göre. Dolay›s›yla bugün tan›k oldu¤umuz fley dünya çap›nda bir yeniden tabakalaflmad›r. modernli¤i de dâhil etmekten baflka çaresi yoktur. baz›lar› için yeni bir özgürlü¤ün emaresi olan fley baflkalar›n›n üzerine davetsiz ve kötü bir kader olarak çullanmaktad›r. baz›lar› için küreselleflme olarak görülen fley baflkalar› için yerelleflme anlam›na gelmekte. Küreselleflme sürecinin olumlu taraflar› yan›nda olumsuz yönlerini de dikkate alan Bauman. . Modernli¤in bir zamanlar kendisini evrensel gördü¤ünü. gücün ve güçsüzlü¤ün. dünya çap›nda bir s›ralama oluflturulmaktad›r. Bu tabakalaflma süresince yeni bir toplumsal-kültürel hiyerarfli. küreselleflme sürecinin herkesin hemfikir oldu¤u varsay›lan etkilerinin asl›nda tümüyle birlefltirici olmad›¤› görüflündedir. Yerkürenin tek tiplili¤ini art›ran nedenlerle bölen nedenlerin özdefl oldu¤unu ileri süren Bauman’a göre. küreselleflme birlefltirdi¤i kadar bölmektedir de. onu postmodernitenin peygamberi olarak ilan etmifltir. günümüzde ise küresel sayd›¤›n› ileri süren Bauman. kendi ay›rt edici özelli¤i olan farkl›l›¤a. Çünkü onun yaklafl›m›nda postmodernli¤in d›fllama gücü zay›ft›r. Postmodernli¤in. AM A Ç 5 Bauman’›n küreselleflme yaklafl›m›n› özetlemeyabilmek. Ünite . modern öz-bilinç ve özgüven tarihindeki bir dönüm noktas›n›n gizli oldu¤u görüflündedir. özgürlü¤ün ve k›s›tlaman›n yeniden da¤›t›m›nda yank›lanmaktad›r. bu durumu postmodernli¤in do¤as›na ba¤lar. postmodernilkte. Bauman’a göre. bu s›fat de¤iflikli¤inin arkas›nda. Bauman. dünyan›n büyüsünü bozmak için giriflilen. önceki süreçten kesin bir kopma ya da belirgin bir farkl›laflma yoktur. servetin ve yoksullu¤un. günümüzde küreselleflme olarak adland›r›lan süreç ayr›cal›klar›n ve mahrumiyetin. Z.

e. Modern dönem. Postmodern dönemin en önemli özelliklerinden biri “Bahçe Kültür” anlay›fl›d›r d. Postodern koflullarda bireyler esas olarak tüketici/oyuncu olarak infla edilmektedirler. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Zygmunt Bauman’a göre modern koflullarda yarat›lan (infla edilmek istenen) bireyin sahip oldu¤u özelliklerden biri de¤ildir? a. b. Toplumlar›n ulaflmas› gereken ideal kültür düzeyi olarak. Dünyada yerel kültürlerin geliflmesi olarak. Modern koflullarda infla edilen bireyler. modern dönemin sonunu ilan etmifltir. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Zygmunt Bauman’›n postmodernlik yaklafl›m›na göre do¤rudur? a. d. önceki ö¤rendiklerine ve kazan›lm›fl al›flkanl›klar›na çok az ba¤l› olan aktörler olmalar›d›r. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Zygmunt Bauman’›n modernlik yaklafl›m›na göre modernli¤in özelliklerinden biridir? a. Postmodern dönemdeki düflüncenin ço¤unlukla iflaret etti¤i fley dünyan›n ortadan kald›r›lmas› imkâns›z ço¤ullu¤unun kabulüdür. Afla¤›daki düflünürlerden hangisi Zygmunt Bauman’› “Postmodernitenin” peygamberi olarak ilan etmifltir? a. c. 17. Ulrich Beck c. yaln›z bafllar›na tamam olmayan. Modern koflullarda infla edilen bireyler “yarat›c›” aktörlerdir. Postmodern dönemden sonraki dönemin ad›d›r. Zygmunt Bauman. asla tamamen dengede olmasalar da. bir fley ifade etmeyen. Modern koflullarda infla edilen bireylerin en önemli özelliklerinden biri kendili¤inden ve kolayca atefllenebilen bir davran›fl esnekli¤ine sahip olmalar›. küreselleflmenin sonu anlam›n› tafl›maktad›r. modern dönemden önceki dönemin ad›d›r c. Bahçe kültürüne benzeterek. c. e. Modern dönem farkl›l›klar› suç olarak görmüfltür. Postmodern koflullarda infla edilen bireyler “yarat›c›” aktörlerdir. d.94 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. Postmodern dönem. Anthony Giddens b. Postmodern dönem. Postmodern dönem farkl›l›klar› suç olarak görmektedir. e. Modern koflullarda infla edilen bireyler disiplinli aktörlerdir. Postmodern koflullarda infla edilen bireyler öncelikli olarak yeni deneyimler arayan ve asla doymayan. neredeyse kendi kendisine yeten ve kendi kendisini güdüleyen birimler olarak kendi kendilerini dengeleme e¤ilimindedirler. b. e. Dennis Smith e. b. Modern dönemdeki düflüncenin ço¤unlukla iflaret etti¤i fley dünyan›n ortadan kald›r›lmas› imkâns›z ço¤ullu¤unun kabulüdür. c. c. ‹nsanl›¤›n ulaflt›¤› en üst düzey kültürel seviye olarak. e. 2. Peter Wagner 3.yüzy›lda ortaya ç›kt›¤›n› ifade etti¤i modernli¤in kültür anlay›fl›n› nas›l de¤erlendirmektedir? a. Modern koflullarda infla edilen bireylerin davran›fllar› genellikle düzenli/kurall› olan ve her fleyden önemlisi de düzenlenmeye boyun e¤en bir yap› sergilemektedir. Postmodern koflullarda infla edilen bireyler. b. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Zygmunt Bauman’a göre postmodern koflullarda yarat›lan (infla edilmek istenen) bireyin sahip oldu¤u özelliklerden de¤ildir? a. Modern koflullarda bireyler esas olarak üretici/asker olarak infla edilmektedirler. George Balandier d. b. d. sürekli ve tercihen daima artan bir uyar›c› ak›fl›n› emebilen ve bunlara tepki verebilen deneyim organizmalar›d›r. Küreselleflme sürecinin bafllang›c› olarak. 6. . anlaml› bütünler oluflturabilmeleri için öteki birimlerle birleflmesi gereken aktörlerdir. 4. Modern dönem. d. Postmodern koflullarda infla edilen bireyler daima ve bitkinlik duymayan bir üretme kapasitesine sahip olmal›d›rlar. 5.

Almanlar ile Yahudiler aras›nda yap›lan bar›fl anlaflmas›n›n ismidir. 2. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zygmunt Bauman’›n Postmodernli¤e Yönelik Görüflleri” ve “Zygmunt Bauman’›n Modernlik-Postmodernlik Karfl›laflt›rmas› ve Küreselleflmeye Yönelik Görüflleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Modern dönemin di¤er ad›d›r. c. Modernli¤in Sosyolojisi c. Küreselleflme süreci kontrollü bir süreçtir. Yahudilerin ba¤›ms›zl›k gününün ismidir. Küreselleflmenin sadece dünyan›n belirli bir bölgesinde iflleyen ve yaln›zca orada kontrolü söz konusu olan bir süreç olmas›d›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Küreselleflme süreci ulus-devlet yap›s›n› ortadan kald›rm›flt›r. b. Kontrollü bir süreç olmas›d›r. 10. b. Almanya’n›n ba¤›ms›zl›k gününün ad›d›r. 9.4. d 5. 8. Postmodern Etik b. Küreselleflme sürecinde parçalanma ve bütünleflmenin birlikte var olmas› söz konusudur. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bauman’a Göre Küreselleflme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zygmunt Bauman’›n Postmodernli¤e Yönelik Görüflleri” ve “Zygmunt Bauman’›n Modernlik-Postmodernlik Karfl›laflt›rmas› ve Küreselleflmeye Yönelik Görüflleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. küreselleflme fikrinden ç›kan en derin anlam nedir? a. Küreselleflme süreci sadece ekonomik aç›dan bir bütünleflme sürecidir. Zygmunt Bauman’a göre. c. c. d 3. Küreselleflme diye adland›r›lacak bir sürecin söz konusu olmamas›d›r. Zygmunt Bauman’a göre. b . Yahudi’lerin topluca öldürülüflünü anlatmak için kullan›lan bir kavramd›r. e. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bauman’a Göre Küreselleflme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. kurals›z ve kendi bafl›na buyruk bir do¤as›n›n olmas›d›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” ve “Zygmunt Bauman’›n Modernlik De¤erlendirmesi” “Zygmunt Bauman’›n Modernlik De¤erlendirmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 95 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 7. Ünite . Küreselleflme. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bauman’›n Modernite Elefltirisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 7. Toplumsal Sonuçlar› 1. d. Küreselleflme süreciyle birlikte milli kültürlerin sonuna gelinmifltir. e. c 6. d 10. Küreselleflme sürecinin postmodern dönemin di¤er ad› olmas›d›r. Holocaust. e. d. Afla¤›dakilerden hangisi Zygmunt Bauman’›n eserlerinden biri de¤ildir? a. d 9. e 4. b. d. Modernlik ve Müphemlik e. afla¤›dakilerden hangisi küreselleflme sürecinin özelliklerinden biridir? a. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bauman’›n Modernite Elefltirisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zygmunt Bauman’›n Modernlik De¤erlendirmesi” ve “Zygmunt Bauman’›n Modernlik-Postmodernlik Karfl›laflt›rmas› ve Küreselleflmeye Yönelik Görüflleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Parçalanm›fl Hayat d. c 8. Holocaust ne anlam ifade etmektedir? a. Dünya meselelerinin belirsiz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zygmunt Bauman’›n Modernlik De¤erlendirmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Çev. ‹stanbul: Babil. Dennis (1999) Zygmunt Bauman. ‹smail Türkmen. neyin zararl›. Yavuz Alagon. Bunlar. ‹smail Türkmen. Ancak modern bahçe kültürü anlay›fl›na göre bu yabani otlar›n yok edilmesi gerekmektedir. Peter (1996) Modernli¤in Sosyolojisi. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. di¤er yabani otlar gibi ayr›lmal›. Sm›th. Cambridge UK: Polity Pres. kurals›z ve kendi bafl›na buyruk do¤as›d›r. Çev. kitlelerin toplumsal olarak bütünlefltirilmesinde ve sistemik yeniden üretim sürecine yap›flt›r›lmas›ndaki derin de¤ifliklikte bulabiliriz. Jacobsen ve Poder. Tüketicilik ve Yeni Yoksullar. S›ra Sizde 3 Son zamanlar›n moda kavram› olarak adland›rd›¤› küreselleflmede anlam›n› bulan en önemli fleyin “fleylerin elimizden” kaçt›¤› hissi oldu¤u görüflünü ileri süren Bauman’a göre. Zygmunt (1997) Modernlite ve Holocaust. Ed. bir idari büronun yoklu¤udur. Ümit Öktem. Zygmunt (1998b) Postmodern Etik. Zygmunt (2000) Postmodernlik ve Hoflnutsuzluklar›. Çev. neyin ilgisiz. Zygmunt(1999) Çal›flma. . Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Bauman. ‹ngiltere: Ashgate Publishing ltd. UK: Polity Press. neyin yarars›z. Çev. Bauman. Smith. Süha Sertabibo¤lu. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. bir yönetim kurulunun. Bauman. toplumu bahçe gibi gören tüm görüfller toplumsal do¤al ortam›n baz› bölümlerini yabani otlar olarak nitelerler. ‹brahim Gündo¤du. Abdullah Y›lmaz. Modernity and Its Outcasts. Çünkü modern kültür kendini ideal bir yaflam›n tasar›m› ve insan iliflkilerinin kusursuz düzeni olarak tan›mlamakta. küreselleflme fikrinden ç›kan en derin anlam ise dünya meselelerinin belirsiz. Prophet of Postmodernity. modern dönemden postmodern döneme geçiflin alt›nda yatan en önemli de¤ifliklikleri. Dolay›s›yla kusursuz bir bahçenin yap›lmas› ve korunmas› iflinde bir araya gelen di¤er etkinliklerden tür olarak farkl› de¤ildir. ‹stanbul: Sarmal Yay›nevi. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Mehmet Küçük. Bauman. Bat› Avrupa’da on yedinci yüzy›lda ortaya ç›kt›¤›n› belirtti¤i modernli¤in kültür anlay›fl›n› bahçe kültürüne benzetir.Challenges and Critique”. Bauman. k›s›tlanmal› yay›lmalar› önlenmeli. Jacobsen ve Poder (2008)” Introduction: The Sociology of Zygmunt Bauman. ‹smail Türkmen. Selime Güzelsan. Çev. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Çev. yap›c› bir etkinlik olarak de¤erlendirilmektedir. Çev. Alev Türker. Bauman’a göre. Zygmunt(1999) Culture as Praxis. Bir merkezin.96 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Bauman. Zygmunt (2003) Modernlik ve Müphemlik. Özgürlük ve Cezaland›rma. Bauman. Wagner. modern kültürün düzen anlay›fl› her fleyden önce. kimli¤ini ise do¤aya duydu¤u güvensizli¤in d›fl›nda oluflturmaktad›r. Bauman. Philip (2005) Kültürel Kuram. ‹stanbul: Sarmal Yay›nevi. London: SAGE Publications Ltd. Bauman. neyin yabani ot ya da haflarat oldu¤unu belirleyen bir tasar›m olarak anlafl›l›r ve evrendeki tüm ö¤eleri kendisiyle olan iliflkisine göre s›n›fland›r›r. yerinden ç›kar›lmal› ve toplum s›n›rlar›n›n d›fl›nda tutulmal›d›r. Çev. ‹stanbul: Sarmal Yay›nevi. neyin araç. Zygmunt (2001) Parçalanm›fl Hayat. Zygmunt (2005) Bireyselleflmifl Toplum. Bauman. Zygmunt (1999) Küreselleflme Toplumsal Sonuçlar›. Bauman’a göre. Çev. Bauman. Zygmunt (2003) Wasted Lives. neyin hammade. Abdullah Y›lmaz. S›ra Sizde 2 Bauman’a göre. tüm bu yollar yetersiz kal›rsa öldürülmelidir.. Bauman. Modern anlay›flta yabani otlardan ar›nd›rma y›k›c› de¤il. Çev. bir kontrol masas›n›n. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Bahçe tasar›m› yabani otlar›n› belirledi¤ine göre bahçe olan her yerde yabani ot da olacakt›r. Çev. bireyin toplumsal olarak infla biçiminde. Zygmunt (1998) Sosyolojik Düflünmek.

.

Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard . Baudrillard’›n gösterge evreleri konusundaki görüfllerini ay›rt edebilecek. Tüketim toplumuna iliflkin görüfllerini özetleyebilecek. Anlam zedelenmesine iliflkin görüfllerini aç›klayabilecek.5 Amaçlar›m›z • • • • ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anahtar Kavramlar Gösterge Simülakrlar Hiper Uyumluluk Anlam Zedelenmesi • • • • Simülasyon Hiper-gerçeklik Sibernetik Kontrol Sessiz Ço¤unluk ‹çindekiler • G‹R‹fi: JEAN BAUDRILLARD’IN YAfiAMI VE SOSYOLOJ‹YE YAKLAfiIMI • GÖSTERGE EVRELER‹ • TÜKET‹M TOPLUMU • S‹MÜLASYON VE S‹MÜLAKRLAR • ELEfiT‹R‹LER Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Tüketim Toplumu. Kitle ve sessiz ço¤unluk konusundaki görüfllerini analiz edebileceksiniz. Simülasyon ve simülakrlar kavramlar›n›n ne anlama geldi¤ini tan›mlayabilecek.

Günümüz sosyal bilimlerinin statükoya hizmet ettirildi¤ini ve sosyal bilimcilerin de statükocu olduklar›n› ileri sürmektedir. Simülasyon/Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard G‹R‹fi: JEAN BAUDRILLARD’IN YAfiAMI VE SOSYOLOJ‹YE YAKLAfiIMI Simülasyon kuram›yla ad›ndan s›kl›kla söz ettiren düflünür. günümüzde sosyologun da elefltirel gücünü yitirdi¤inden söz eder. Modernleflmenin sosyal bilimi olan sosyolojinin toplumsal. hiçbir geçmiflin olmad›¤›. 2007: 471-475).Tüketim Toplumu. kitle. Elefltirel bak›fl aç›s›na sahip oldu¤unu s›kl›kla dillendiren Baudrillard. O da ileri kapitalist toplumlarda sosyologlar›n elefltirel bak›fla sahip olmalar› gere¤idir (Baudrillard. san›r›z abart› olmayacakt›r. yy’›n en önemli düflünürlerinden biri olan Frans›z Sosyolog’un simulasyon kavram› ‘Matrix’ filmi’ne konu olmufl ve filmin bir sahnesinde “Simulakrlar ve Simulasyon” kitab› da görüntülenmifltir. farkl› ve k›flk›rt›c› üslubuyla özgün düflünceler ortaya koymufltur. Kitle iletiflim araçlar› ve tüketim üzerine 20. Sosyolojinin pozitivist metod anlay›fl›n› elefltiren Baudrillard rakamlarla sosyal gerçekliklerin aç›klanamayaca¤›n› anlatmaya çal›fl›r. Postmodern olarak nitelenen ça¤›m›z›n toplum imgesinin karanl›k ve kötümserlik oldu¤unu belirtir. insanlar›n toplumsal meselelere/problemlere dikkatlerini çekmek için oldu¤unu belirtir. kurum gibi kavramlar›n›n anlam›n›n içinin boflalt›ld›¤›na de¤inen Baudrillard. Bu dönemin zararl› bir toplumsal yönelimde oldu¤unu. 1990 sonras› düflünceleri bir çok düflünür taraf›ndan elefltirilmifl olsa da. hayat›n TV içinde ve TV’nin hayat içinde kayboldu¤u bir ça¤da yafl›yoruz” ifadesi önemli bir düflünür oldu¤unun kan›t› niteli¤indedir. Baudrillard. 2006b: 12-14) . s›n›f. Baudrillard’›n ça¤›m›z›n en etkili düflünürlerinden biri olmaya devam edece¤ini iddia etmek. Günümüz toplumlar›n›n medyan›n gerçekli¤inin bir aynas› olmaktan ç›kt›¤›n› ve gerçekli¤in bizzat “gerçeklik” haline geldi¤i bir hiper gerçeklik içinde yaflad›¤›m›z› ifade eder. Kendisini hiçbir zaman postmodern olarak tan›mlamayan düflünür ancak postmodernizm deyince akla ilk gelen isimlerden biri olmufltur. güç. Onun “biz. tüm bu kavramlar›n anlam zedelenmesine u¤rayarak içe patlad›¤›n› (implosion) belirtir. statü. hiçbir gelece¤in ve hiçbir anlam›n bulunmad›¤› aç›klamalar› postmodernistlerin en radikal ve terbiyesiz olan› biçiminde elefltirilmesine neden olmufltur (Slattery. Sosyologlara önemli bir ça¤r›s› vard›r. oysa medyan›n tarihi yeniden yaratt›¤›n›. gerçekli¤i kavraman›n mümkün olmad›¤›n› ve dolay›s› ile onu de¤ifltirmenin de olanaks›z oldu¤unu vurgular. düflüncelerininin kötümser ve uç noktalarda dolaflmas›n›. Onun hiçbir gerçekli¤in olmad›¤›.

yollarla aldat›lmas›n› göz boyay›c› bir oyun ve hem üretimi hem de tüketicinin iste¤ini tehdit eden bir öge olarak nitelemifltir. biçimde ifade eder (Baudrillard. Geleneksel sosyal gruplar›n üyeleri yerleflik kültür taraf›ndan.1 Jean Baudrillard (1929-2007) Frans›z düflünür Jean Baudrillard. öteki. Bu durum farkl› bir aç›dan flu soruyu getirir: Kültürün amac› nedir? Geleneksel sosyal gruplarda kültür ayn› sosyal ba¤lamda üretilmifl ve kullan›lm›flt›r. ‹zmir ve istanbul’da konferans vermesini sa¤lam›flt›r. Körfez Savafl› s›ras›nda Frans›z televizyonunda görüfllerine en çok baflvurulan düflünür olmufl. Günümüz düflün dünyas›n›n en çarp›c› isimlerinden olan Baudrillard esas olarak simülasyon. kitle iletiflim araçlar›nda bir star haline gelmifltir. 2007 y›l›n›n Mart ay›nda yaflam›n› yitirmifltir. ‹ngilizce çevirilerinin d›fl›nda ‹talya. Nanterre Üniversitesinde sosyoloji dersleri veren Baudrillard 1990 y›l›nda profesörlük ünvan›n› alm›flt›r. Bunu flu anki tart›flmada sembolik al›flveriflin gerçekleflti¤i bir zemin olarak “yerleflik (grounded) kültür” diye adland›r›r. postmodern kültürün üyeleri ise metalaflm›fl kültür taraf›ndan çevrelenmifltir. GÖSTERGE EVRELER‹ Baudrillard. 1966 y›l›nda Nanterre Üniversitesinde Henri Lefebvre ile tan›flt› ve çal›flmalar›na devam etti. 1929 y›l›nda Reims’de do¤du. Yerleflik/metalaflm›fl kültür ayr›m›n›n yarat›lmas›nda birbirinden farkl› say›s›z neden bulunur. Meslek yaflam›na Almanca ö¤retmeni olarak bafllad›. Üretimin rasyonel bir etkinlik olmad›¤›n› ileri sürmüfl.100 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Baudrillard elefltirel yaklafl›m›n›. 1998: 8). kitlelerin zihniyeti. “Simgesel De¤ifl Tokufl ve Ölüm” adl› kitab›nda Bat›l› toplumlar›n tarihsel bir sürecin sonuna geldi¤i ve ulaflt›klar› bu uygarl›k düzeyinin gerçekte ulafl›labilecek en üst aflama olarak nitelendirilmemesi gerekti¤i. bafltan ç›karma gibi konular› kitaplar›nda incelemifltir. Mühiman’›n “Üçüncü Dünya’n›n Devrimci Cennetleri”ni çevirmifl olan yazar. Bunu da “metalaflm›fl kültür” olarak kavramsallaflt›r›r. Dr. göstergelerin gerçekli¤i. yazar› Türkiye’ye davet ederek. ahlaki s›n›r- . tüketicinin reklam vb. gösterge ve gerçeklik aras›ndaki eflde¤erlik ilkesinden kaynaklan›r. Meksika. Peter Weiss’in tiyatro oyunlar›n› ve Wilhelm E. ça¤›n olaylar›n› elefltirel aç›dan yorumlamaya çal›flan bir düflünür olarak geç kapitalizmin radikal bir kuram›n› göstergelerin gücü temelinde oluflturmaya çal›fl›r. özellikle de sosyal gerçekli¤i temsil etmesinin mümkün oldu¤udur. Yerleflik kültür yüz yüze etkileflimden do¤ar ve anlam›. reklam ajanslar› ve kitle iletiflim araçlar› taraf›ndan üretilmekte ve dönüflüme u¤rat›lmaktad›r. aksine bir baflar›s›zl›¤›n simgesi olarak yorumlanabilece¤i. Baudrillard’›n bununla anlatmak istedi¤i. Resim 5. Brezilya ve Japonya gibi ülkelerde eserlerinin büyük bir bölümü çevrilmifltir. Baudrillard’›n bu teorisi flu temel varsay›ma dayan›r: Temsil. Bertolt Brecht’ten fliirler. ders ve konferans vermek üzere baflta ABD ve Japonya olmak üzere dünyan›n pek çok ülkesine gitmifltir. O¤uz Adan›r. Ancak ABD gibi bir toplumda kültürün büyük bir bölümü kapitalistler. Baudrillard’›n eserlerinin büyük bir k›sm›n› Türkçe’ye kazand›ran Prof.

5. Burada mallar›n statü ve güç sembolleri olarak kitlesel kullan›m›n› görebiliriz. Baudrillard bu ça¤› tüketim toplumunun bafllang›c› olarak nitelendirir. izleyicinin akl›n› ürünleri almas› için çelmeyi amaçlar. Yerleflik ya da temsil eden kültür fikriyle birlikte. Birinci aflama modern öncesi toplumlarda ortaya ç›kar. bütün iletiflim yüz yüze karfl›laflmalardan oluflan gerçek sosyal durumlarda meydana gelmekteydi.sosyal gerçekli¤e do¤rudan ba¤l›d›r ve onu ifade etmeye yöneliktir. 3. Örne¤in modern toplumda araba tafl›nabilir ve kiflisel bir statü sembolüdür.Tüketim Toplumu. Baudrillard’›n inceledi¤i göstergenin dört halini Allan’›n “Contemporary Social and Sociological Theory (2006: 338-340)” kitab›ndan aktaral›m: 1. Gösterge. de¤erleri. dünyayla ilgili ve onu temsil eden belirli bir anlama yolunun organize olmas› bu dönemde gerçekleflmifltir. Metalaflm›fl kültür ise kapitalistlere ve kitle iletiflim araçlar›n›n de¤erlendirmelerine göre yarat›l›r. Metalar gösterge de¤eri kazand›klar› yola burada girerler ve sembolik al›flverifl bir metalaflm›fl göstergeler y›¤›n› alt›nda kaybolur. Sembolik al›flveriflin do¤um yeri de buras› olmufltur. Göstergenin üçüncü aflamas› Endüstri Devrimi’yle bafllam›flt›r. Gösterilenle gösterge aras›nda güçlü bir korelasyon ve iliflki vard›r. Bu arzu. Postmodernistler. bir kiflinin kendisini metalaflm›fl göstergeler matrisinde kurulmufl ve orada geçerli olan bir kimlik içinde konumland›rmak için çal›flmas›d›r. bu do¤rudan sembolik iliflkiden bir uzaklaflmay› iflaret eder. kabaca Rönesans ve Endüstri Devrimi aras›nda üstünlük kurmufltur. Yaz› dili gibi medya kanallar› Rönesans’›n öncesine dayanmakla birlikte. en makul al›flverifli yapmak de¤ildir. al›flverifller vb. ritüeller. Yerleflik kültürde insanlar ahlaki aktörlerdir. Yaz›l› metinler ya çok azd› ya da yoktu. metalaflm›fl kültürde ise insanlar tüketicilerdir. belirli göstergelerin kullan›ld›¤› ba¤lamlar aç›k ve nettir. Burada önemli olan etken modern öncesi toplumlarda dilin arac›s›z olmas›d›r. Metalar. Bir arazi tafl›t› sürmek bir Volkswagen Betle sürmekten farkl› bir anlam tafl›r. ancak belli insan idealleri o dönemde daha bask›n oldu. Bu sistem daha önemli ve incelikli hale geldikçe yeni bir iflçilik türü geliflir ve tüketim iflçili¤i fiziksel iflçili¤i alt eder. perspektif gibi de¤erleri bar›nd›r›yordu. 2. Birinci aflamada. normlar›. . Bu. bütün iletiflimsel eylemler -ifade. modernitede kimli¤i ve anlam› (ya da anlam yoklu¤unu) tafl›yan gösterge-araçlar› haline gelir. hediye verme. Örne¤in sanat hala görünen dünyan›n gözlemlenmesine dayan›yordu ve matematiksel denge. Ünite . Ayn› zamanda bofl zaman artm›fl ve eskiye göre daha fazla insana verilen örtülü ödene¤in miktar› artm›flt›r. Thorstein Veblen (1899) bu fenomeni gösteriflçi tüketim olarak adland›rm›flt›r. Do¤rudan temsil hala vard›. Tüketim iflçili¤i. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 101 lamalar›. Göstergenin ikinci aflamas›. Da Vinci’nin Mona Lisa ve Son Yemek gibi di¤er eserlerini düflününce sembollerin gizem ve entrikay› iletmek için kullan›ld›¤›n› da görebiliriz. dâhil. Bu tür de¤iflimler tüketim mallar›n›n alg›lan›fl›n› önemli ölçüde de¤ifltirmifltir. gösterge tam anlam›yla gerçek olan› temsil etmektedir. Bu aflamada. bu durumun kültürel parçalanma ve kimliklerin istikrars›z oluflu gibi dramatik sonuçlar›n› tart›flmaktad›rlar. inançlar› ve bunun gibilerini yarat›r. Endüstri ça¤› tüketim mallar›n›n insanl›k tarihinde daha önce görülmedi¤i kadar ço¤almas›n› beraberinde getirmifltir. Bu genellikle modernite olarak adland›r›lan dönemdir. hiçbir yerde Leonardo Da Vinci’nin “‹nsan fieklinin Oranlar›” eserinde oldu¤u kadar net bulunmaz.

kendi mant›¤›na gönderme yapt›¤› bir göstergeler oyunu” haline gelir. Baudrillard’a göre günümüz toplumlar› nesnelerin. Üzerinde “hayal edin” yaz›l› etiketler bulunan dekoratif bahçe kayalar›ndan traktörlere. TÜKET‹M TOPLUMU Baudrillard’›n “Tüketim Toplumu” kitab›. Bu ba¤lamda hiçli¤i göstergenin merkezine yerlefltirdi¤i için postmodernist sanatç› Warhol’ü elefltirir (Baudrillard. Bu. nereden al›flverifl yapt›¤›n›za ve hatta ald›klar›n›z› eve neyin içinde (plastik. Üretimin sonu. Bu tür göstergeler. k›yafetlere.102 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Baudrillard’›n en çok dikkatimizi çekti¤i nokta. son olarak da simülasyon mant›¤›na geçmifltir. Dolay›s›yla. Her meta di¤er metalarla göstergesel bir iliflki içerisindedir.. maddi mallar›n ço¤alt›lmas› ile oluflturulan ve insan türünün ekolojisinde bir dönüflüm yaratan ç›lg›nl›k ölçüsünde bir tüketim ve bolluk gerçe¤i ile karfl› karfl›ya bulunmaktad›r. kökten yan›lsamay› göstergenin gücüne erifltirmek tam anlam›yla fliirsel bir durumdur. göstergenin herhangi bir gerçeklikle iliflkisinin olmad›¤›n›. 4. Bu ifade günümüz insan›n›n tüketim nesneleri taraf›ndan çepeçevre kuflat›ld›¤› anlam›na gelmektedir.. Dördüncü aflama endüstri sonras› toplumlarda ortaya ç›kar. temsilin bask›s›ndan kurtulur ve “kodun herhangi bir nesnel ‘gerçekli¤e’ de¤il. Böylece hiçi göstergenin gücüne erifltirmek. tüketim toplumunda iflçili¤in prensipteki flekli metalaflm›fl göstergelerin sürekli de¤iflen düzenleniflinde “do¤ru” göstergeyi tan›ma yetisine sahip olmakt›r. Baudrillard. Bilgi ve anlam üretimine olanak sa¤layan gösteren/gösterilen diyalekti¤inin sonu. 2006: 340). CD’den ya da MP3 çalardan). hiçin göstergeler düzeyine yükselmesini ya da hiçin göstergeler sisteminin su yüzüne ç›kmas›n› sanat›n temel olay› olarak niteler. ‹flçili¤in sonu. Teknolojilerin arac›l›k etti¤i görüntü ve bilgiler gem vurulmam›fl bir metalaflma ve pazarlamayla birlikte postmodernitedeki belirleyici etkilerdir. müzik dinleme fleklinizden (kay›ttan. Göstergenin dördüncü aflamas› ‹kinci Dünya Savafl›’ndan k›sa bir süre sonra bafllam›flt›r ve günümüze kadar gelir. Ayn› zamanda da birikimi ve sosyal üretimi mümkün k›lan tek fley olan de¤iflim de¤eri/kullan›m de¤eri diyalekti¤inin ölümü. peynire. kendilerinin gerçeklikleri ve insanlar›n bahsedebilece¤i tek gerçeklik durumundad›rlar. kendisinin saf simulakrum’u oldu¤unu” belirtir. hatta daha da önemlisi Baudrillard’a göre bu toplumlarda iletiflim teknolojilerinin ve kitle iletiflim araçlar›n›n sürekli gelifltirilmesi ve yayg›nlaflmas› belirleyicidir. üretimden bilgi temelindeki teknolojilere do¤ru bir geçifl vard›r. 2001: 136). Kültürel mant›k kapitalist öncesi toplumlardaki sembolik al›flverifl mant›¤›ndan kapitalist toplumlardaki üretim ve tüketim mant›¤›na. ancak Baudrillard’›n bu düflüncenin arkas›nda yatan argüman›na bakmak gerekir.. Buna ek olarak. Baudrillard. aceleci ve abart›l› bir iddia gibi görünebilir. Çünkü Baudrillard. ‹nsanlar›n gündelik al›flverifllerini baflka insanlarla yapmak yeri- . postmodernitede gösterge ve gerçeklik aras›nda zihinsel bir k›r›lma ortaya ç›km›flt›r. di¤er bir ifade ile gerçe¤in basitlefltirilmesi veya duyars›zl›l›¤›n› de¤il de. h›zl› teknolojik geliflmelerle birlikte elefltirel bir bak›flla ça¤dafl Bat› toplumlar›n›n bir çözümlemesini içermektedir. Göstergenin klasik ça¤›n›n sonu (Allan. Göstergeler kendilerinden baflka hiçbir fleye gönderme yapmaz. Burada. kitab›nda “nesne tüketimi” üzerinden giderek bunun nas›l etkin bir iliflki biçimi yaratt›¤›n› ve sistemli bir etkinlik haline dönüfltü¤ünü anlatmaya çal›fl›r. k⤛t poflet ya da tekrar kullan›labilir torba) götürdü¤ünüze kadar. Dolay›s›yla.. Baudrillard’a göre günümüz toplumu olarak nitelenen postmodernite her fleyin ölümüne iflaret eder. hizmetlerin... tüketim toplumundaki al›flveriflin tamam›n›n olmasa da büyük bir bölümünün gösterge de¤erine göre yap›ld›¤›d›r.

Bireyler günümüzde tüketim davran›fllar› ile bir göstergeler nesnesini sat›n al›rlar. bir kültürdeki anlam› üzerinde uzlafl›lm›fl sembollerin bilgisini içeren gösterge bilimi olarak da tan›mlan›r. Ünite . Böylece tüketim. 1997: 17).org/foru m/felsefe/9796-semiyolojigostergebilim. ister politik. haberin merkezinde olmak ve teminat alt›na al›nm›fl göstergeler bütünü söylemi ile bir tüketim praksisi yarat›r. hem günlük olaylar›n ve hareketlerin toplam›. Öyle ki olaylara ve fliddete düflkünlük televizyon penceresinden bireyin odas›na kadar gelir ve bir çeflit fliddetin/savafl›n imgeleri karfl›s›nda gevfleyen bir televizyon izleyicisi ile buluflur. sistemin temel iflleyifl felsefesidir. kurgulam›fl oldu¤u gerçekli¤i gerçekli¤in teminat›yla do¤rulanm›fl göstergeleri tükettirir. medya taraf›ndan amac›ndan uzaklaflt›r›l›r ve göstergelere indirgenir. Bu süreçte gerginlikler çözülmedi¤i için bir türlü bulunamayan ve ulafl›lamayan mutluluk amaçlan›rken bir çeliflki ile karfl›lafl›l›r. tarihsel olsun isterse kültürel haber olsun hepsi suya sabuna dokunmayan mucizevî bir biçime dönüfltürülerek güncellefltirilir. Gündeliklik gerçekli¤in ve tarihin bafl döndürücülü¤üne ihtiyaç duymas› ile dinginlik sa¤lar. Tüketimin yerinin gündelik yaflam oldu¤unu belirten Baudrillard. Tüketim toplumunun ölçütleri aras›nda kitle iletiflim araçlar›ndan sunulan mesajlar da bulunmaktad›r. 1997: 26-27: Sarup 2004: 234). Oysa günümüzde önemli olan tüketimdir.msxlabs. ‹mge. Semiyoloji. http://www.html#ixzz1P2y UtI9o ne. Örne¤in bir otomobil kazas› gündelik yazg›sall›¤›n göstergesidir. görsel anlamda dramatiklefltirilir. Bu ba¤lamda püriten ahlak ile hazc› ahlak aras›nda ortaya ç›kan bu çeliflki. gösterge ne varsa hepsini tüketiyoruz. Dolay›s› ile günümüzde ekonomi politikten uzaklafl›lm›fl. Tüketim praksisi bir merak iliflkisi ve bir yanl›fl bilme boyutu ile kendini anlamland›rarak tüketim toplumunun karakteristi¤i olan davran›fllar› betimler (Baudrillard. Tüketim nesneleri üzerinden insanlara neyi. bu kar›fl›m ayn› zamanda bir zihniyet ve duygusall›k üretir. gerçekli¤in bafl döndürücü halidir. üretilmesine veya iflaretleri anlama süreçlerini içeren bütün faktörlerin sistematik bir flekilde incelenmesine dayanan bir bilim dal›d›r. Baudrillard bu durumu Marx’›n kuram› ile ba¤lant›land›rarak aç›klar. Bu dinginlik fliddeti tüketmeye e¤ilimlidir. felaket haberleri ya da d›fl dünyan›n vahflili¤i ve insan d›fl›l›¤› sayesinde bireyi güvenlik duygusunun tercihine ya da güvende olmaya götürür. ileti. Art›k mallar›n de¤iflim de¤eri yerine gösterge de¤eri önemli olmaya bafllam›flt›r (Baudrillard. Medya. sembol ve ‹flaretlerin yorumlanmas›na. üretimi çoklaflt›rmak ve kar› maksimize etmek. kültürel ve ideolojik boyut ön plana ç›km›flt›r. Gerçeklik bir simülasyondur. simge.Tüketim Toplumu. antik Yunanca’da iflaret anlam›nda kullan›lan semeion kelimesinden gelmektedir. “Böylelikle gündeliklik. Televizyon kameras› bir odaya bakar ve d›fl dünyan›n zalimli¤i tersine dönerek samimi ve s›cak bir duruma dönüflür. Tarihsiz ve öyle olmaktan mutluluk duyan milyonlarca insana edilginli¤in suçluluk duygusundan ar›nd›rmak amac› ile kitle iletiflim araçlar›yla müdahale edilir.5. bir var olma modu haline gelir. Bu çeliflki yeni de¤erler sisteminin toplumsal ahlak›n›n normlar› aras›nda vuku bulur. örne¤in gündemde olan ya da moda olan mal ve iletilerin edinilmesi. Semiyotik ya da di¤er ad›yla semiyoloji. . Marx’›n kuram›nda önemli olan üretimdir. Ölüm ve ac› haber nakarat gibi tekrarlanarak toplumda bir çeflit kolektif ifllevi yerine getirir. Bizler göstergelere s›¤›narak ve gerçekli¤in yads›nmas› içinde yaflamaktay›z ve bu haberleri ald›¤›m›zdan dolay› da mucizevî güvenlik içindeyiz. Medya. nerede ve ne zaman tüketeceklerine iliflkin bir bilgi verilir. Gündeliklik bir taraftan makro di¤er taraftan mikro yaflam alanlar›n›n bölümlenmesini getirir. Dolay›s› ile Baudrillard’a göre kitle iletiflim araçlar›n›n sundu¤u gerçeklik de¤il. s›radanl›¤› ve sürekli tekrar› hem de bir yorumlama sistemi olarak tan›mlar. nas›l. toplumsal ve ekonomik konum ile edilgenli¤in sa¤land›¤› keyifli meflruluk ve kaderin olas› kurbanlar›n›n ‘titiz zevkinin’ bir tuhaf kar›fl›m›n› sunar” (Baudrillard. Bu aç›klamalar Baudrillard’›n. Haberler. yan›lsamad›r. Böylece s›radanl›k yüceltilip beslenerek ba¤›fllans›n diye her yerde yazg›sall›k/kadercilik telkin edilir. daha çok istatistiksel olarak yükselen bir e¤riye göre. Dolay›s› ile Daha da önemlisi bütün haberler bir merkezi konum yarat›larak gerçeklik kurgusu içinde do¤ruluk ve nesnellik söylemleri etraf›nda infla edilir. gündelik yaflam›. toplumsal analizini semiyolojik çerçevede ele ald›¤›n› göstermektedir. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 103 Semiyotik. alg›lanmas› ve güdümlenmesi biçiminde yapt›klar› gözlemlenmektedir. 1999: 29). Art›k tüketilen günlük haberin evrenselli¤idir.

SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ tüketim toplumu etraf› kuflat›lm›fl. tüketilmesi demektir. ‹lkel toplumlarda bir seyahat ve tatil için zaman ölçümü yoktur. fleçme özgürlü¤üdür. onlara sunulan kullanma zaman› bir simülakrlardan baflka bir fley de¤ildir. Zaman› anlamland›rmak için bir ismi yoktur. bu ise tüketim toplumunun do¤rudan ideolojisini oluflturur (Baudrillard. Baudrillard. S‹ZDE gruplar›n k›saca insan türünün bir k›tl›k içinde oldu¤u olgusunun çarp›t›lmas›n› ortaya ç›kar›r. gerisini sigorta halleder” ifadesi. çal›flma yaflam›n›n tükenmiflli¤inden kaç›p s›¤›n›lan bir durgunluk zaman› de¤ildir. Bir at›l zaman olmad›¤› gibi özgür zaman da de¤ildir. nesnelerin yavafl yavafl kaybolmas›. Birey istedi¤i yere gider ve istedi¤ini yapar. tamamen bir simülakrd›r.104 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Baudrillard’a göre tüketim toplumu bir bolluk ve çokluk SIRA S‹ZDE toplumudur. Baudrillard’a göre bu durum D ‹ K K bir A T yan›lsamad›r. Bofl zaman›n temelindeki talep kullan›m de¤eri ile ilgilidir. zengin ve tehlike alt›nda bir kurtulufl yoluymufl gibi sunulur. Galbraith’in belirttiTEL EV‹ZYON ¤i “ihtiyaçlar›n asl›nda üretimin ürünü oldu¤u” görüflünü Baudrillard. Para ne kadar var ise zaman da o kadar vard›r. bunun örtülü bir biçimde do¤rudan “üretim ifllevi” olarak görüldü¤ünü vurgular. 2010). Oysa tüketmenin haz duyma ifllevinin bulunmad›¤›. Bu anlay›fl asl›nda gerçek bir SIRA bolluk toplumunda olmad›¤›m›z› aksine toplumda yaflayan bireylerin. Ayn› zamanda günümüzde üretimin yerine tüketimin geçti¤inin bir göstergesidir (Baudrillard. Bunu bofl zaman› de¤erlendirme konusunda da görüyoruz. bir anlamland›rma düzenidir. Tüketim toplumunda bolluk savurganl›kla efl anlama gelir. “ihtiyaçlar sisteminin üretim sisteminin meyvesi” oldu¤una çevirir. Fakat bu anlamda zaman verimsiz bir zaman olarak de¤erlendirilir. Bu anlamda bolluktur. Amaçlar› baflka yerde olan bir sürecin birey aç›s›ndan rasyonellefltirilmesidir. Çal›flma d›fl› zaman. 1997: 86-87). Çünkü nesneduyar. Zaman t›pk› verimli bir ürün gibi bofla harcanmaz. Üretilen nesnelere s›rf DÜfiÜNE L‹M üretilmifl olduklar›ndan dolay› bir kutsall›k ve olumluluk atfedilir. Asl›nda bu lerin kullan›m› demek. Tüketim toplumunda yan›lsama ihtiyaç üzerinden sa¤lan›r. bunun kapitalist sistemin kendini yeniden üretmesine dönük bir uygulamas› oldu¤unu ifade eder (Baudrillard. Birey kendisi için haz duyar. Kullan›lmayan zaman›n tüketimidir. 1997: 81-84). ayn› zamanda sistem taraf›ndan yarat›lmakta ve birbiri ile ba¤lant›‹ Nyeniden T E R N E T yeniden üretilmektedir (Baudrillard. zaman parçalanm›flt›r. Bu durum art›k günümüzde de¤iflmifltir. Öte yandan zaman bir görevdir. (Thiry-Cherques. Tüketim toplumu var olmak için nesnelere ihtiyaç S O R U durum nesneleri yok etme ile ayn› anlam› tafl›r. AMAÇLARIMIZ 1997: 40-45). K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . bollu¤un önlenemeyen ilerleyiflini savuDÜfiÜNEL‹M nanlar ile k›tl›¤›n tehditkarl›¤›ndan kaynaklanan savurganl›¤›na üzülenlerin ayn› kifliler oldu¤una dikkat çeker. Zaman simgeseldir. “araban›z› çarp›n. Dolay›s› ile tüketim haz d›fllanarak tan›mlan›r. ancak tüketim bir haz duyma arac› de¤ildir. Böylelikle Baudrillard. fakat verimli zaman›n bütün k›s›tlamalar› bofl zaman› yeniden üretir. Böylece tüketim toplumunda ihtiyaç. Nesnelerin yok etme gere¤inden fazla olarak var oldu¤u ve yok olufllar›nda bir D‹KKAT zenginli¤e tan›kl›k ettiklerini belirtir. U S O R büyüme bolluk ise demokrasidir. Örne¤in. reklamlar arac›l›¤› ile size iletilen mesaj. Tüketmeland›r›larak nin haz duyma ile ilgili oldu¤u önermesini ise sistemin tüketiciye yükledi¤i yan›lt›c› bir anlam olarak niteler. Baudrillard’a göre zaman bir ifltir. Aksine dinlenme ve kazan›m zaman›d›r. Bu tamamen tüketim üzerine gelifltirilen ideolojik bir söylemdir. her fley tüketilmek üzere vard›r. Bofl zaman çal›flman›n karfl›t›d›r fakat özgür zaman de¤ildir. bireylerin s›k›nt› duySIRA S‹ZDE malar›na gerek olmad›¤› firman›n bu iflleri kolayca halledebilece¤i yeter ki bireyin buna istekli olmas› anlam›na gelir. Ancak bireyler kendi zamanlar›n› istedikleri gibi kullanma özgürlü¤üne sahip de¤ildir. Bu konuda daha bilgi için Baudrillard’›n Türkçe’ye de çevrilen “Tüketim Toplumu K ‹ Tayr›nt›l› A P (1997)” kitab› önerilir. 1997:28-29).

Bu toplumsallaflt›rma tarz›n› flimdi simülasyon ve smülakrlar arac›l›¤› ile görmeye çal›flal›m. rekD‹KKA T lamlardan pop art’a. Oysa bu bir yan›lsamad›r (fiaylan. 1997: 90). Simüle -m›fl K etmek ‹ T A P gibi yapmak de¤ildir. sahip olunan fleye sahip de- S‹MÜLASYON VE S‹MÜLAKRLAR 1 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Baudrillard. kapitalist toplumda bir mal›n kullan›m ve de¤iflim de¤erinin bulundu¤undan söz ederken. Baudrillard. Birebir gerçe¤in yeniden üretilmesidir. Ünite . sistem taraf›ndan üst gerçeklik (hiper-realite) yarat›larak demokrasinin varl›¤› ile örtüfltürülmekte ve toplumun refah anlay›fl›n›n göstergesi say›lmakS O R 2010). gösteren ile gösterilen ve insan ihtiyaçlar› fikri ile geç kapitalizmin sunduklar› aras›nda çizilen al›fl›lm›fl ayr›mlar› radikal bir fleSIRA S‹ZDE kilde sorgular. U tad›r. Gizlemek (dissimuler). TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Bu durumda art›k gerçe¤in yerini simülasyon alm›flt›r. 2000: 372. kültür ile meta. ‹NTERNET DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Tüketim toplumunda bireyler nas›l denetlenmektedir? Aç›klay›n›z. simülasyon kavram›n› bir köken ya da AMAÇLARIMIZ bir gerçeklikten yoksun gerçekli¤in modeller arac›l›¤›yla yeniden türetilmesi anlam›nda kullan›r. Baudrillard. Bavdrillard’a göre günümüzde tüketimin ilerleme ve mutluluk anlam›na gelmesini ve bireyin tercihlerinin DÜfiÜNEL‹M ço¤almas›n›. SIRA S‹ZDE DÜfi ÜNEL‹M Stevenson’a göre (2002: 149) flu an mevcut olan en karmafl›k postmodern kitle iletiflim elefltirisini Jean Baudrillard ortaya koymufltur.Tüketim Toplumu. 2010). Eski ya da geAMAÇLARIMIZ leneksel kültürlerin co¤rafi ve simgesel çeflitlili¤iyle yüz yüze gelen modernlik. T E L Tüketim E V ‹ Z Y O N toplumu bir çeflit yeni ve özgül bir toplumsallaflt›rma tarz›d›r (Baudrillard. Nesnelerin tüketimi toplumda çeSIRA S‹ZDE flitli araçlarla desteklenerek bireylere aktar›ld›¤› için yaflan›lanlar›n normal olarak alg›lanmas›na neden olmakta ve bir hiper-uyumluluk (hiper-conformity) sa¤lanmaktad›r. TELEV‹ZYON Thiry-Cherques. de¤iflim de¤eri ise al›flverifl üzerinden ticari de¤erini ifade eder. Gerçeklik simülasyonla üretilip ço¤alt›ld›¤› için her zaman fazlas›yla var olacakt›r. Baudrillard’a göre günlük al›flveriflten lüks tüketime. Bat›’da saç›larak kendisini tüm dünyaya homojen bir birlik olarak dayat›r (Best&Kellner. duvar yaz›lar› ve S O R post-endüstriU yel yaflam tarzlar› ile birlikte modernite deneyiminin nas›l de¤iflti¤iyle ilgilenmifltir. bireylerin spor yapma ve dinlenme biçimlerine var›ncaya kadar tüm yönleri ile bir tüketim ç›lg›nl›¤› yaflad›klar›n› belirtir. “sibernetik kontrol” ad›n› vermektedir (Baudrillard. Afl›r› emek ve tüketim bask›s›n›n insanlarda yaratt›¤› normalleflme alg›s› ayn› zamanda AMAÇLARIMIZ hiper-uyumluluk sa¤lamakta ve böylece nesnelerin tüketimi ile toplum kontrol edilmektedir. Böylece insanlar içinde bir toplumsal ayr›cal›k yaflad›klar›n› zannederler. tüketim kültürlerinin ortaya ç›k›fl› ile yüksek ve afla¤› sanat. Thiry-Cherques. iletiflim teknolojilerinin geliflmesi. 1998: 141) ‘O’na göre modern endüstri toplumunun temelK anahtar› ‹ T A P üretimken. 1997. ayn› zamanda tüketimi ö¤retme ve insanlar› tüketime toplumsal bir biçimde al›flt›rma toplumudur. Birey ne kadar çok tüketirse o kadar çok sayg›nl›k kazanmakta ama di¤er taraftan moda de¤eri olan ve h›zla yinelenen mallar›n tüketiSIRAtüketim S‹ZDE ç›lg›nl›¤› mini gerçeklefltirdi¤inde de prestiji artmaktad›r. Gösterge de¤eri ise bireyin nesneleri SIRA S‹ZDE tükettikçe kendisine sa¤lad›¤› prestij ile ilgilidir. 2002: 239. postmodern toplumda ‘gerçek’i önceleyen modeller olarak taklitler (simulakrlar) toplumsal düzene egemen olmaya ve toplumu hipergerçeklik olarak oluflturmaya bafllar. günümüz tüketim toplumunda bu de¤erlerin gösterge de¤ere dönüfltü¤ünü anlat›r. fiaylan 2002:241). Baudrillard’a göre modernlik kendisini gelenekle.5. geçici modalar. K ‹ T A P Baudrillard’a göre tüketim toplumu. lunaparklar. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 105 Mal›n kullan›m de¤eri bize fayda sa¤lamas›n›. 1997: 96). yani tüm öbür eski ya da geleneksel kültürlerle karfl›laflt›ran medeniyet tarz›n›n karakteristi¤idir. (Kellner. Bu denetim sürecine Baudrillard. Baudrillard. Bugün gerçeklik onun hiper gerçekli¤i olarak karfl›m›zda durmaktad›r (Ritzer. deD‹KKAT rin ile yüzeysel. bedenin inflas›ndan cinselli¤e.

“Sessiz Y›¤›nlar›n Gölgesi” adl› eserinde de. Öyleyse der Baudrillard (2010: 16). deli ile simülatörü birbirinden ay›rmada aciz kalmaktad›r (Baudrillard. 2010: 17). Çünkü der. bu yeniden canland›rma olay›n›n önemine ya da göstergenin derin bir anlama sahip olabilece¤ine. bir göstergeler ça¤›nda yaflad›¤›m›z›n kan›t› olarak düflünmek mümkündür. Geçmiflte belli kan›tlara dayanarak birçok hastaym›fl gibi yapan›n maskesini düflürebilmiflse de bugün ordu bir simülatörü de aynen gerçek bir homoseksüel. Bu ifadeleri. imgelerin/göstergelerin her zaman ölümcül bir güce sahip olduklar›ndan bahseder. psikoloji ile t›bb›n elini kolunu ba¤lamaktad›r. “Deliyi bu kadar iyi taklit edebilen biri herhalde delidir” diyen Ordu. ‹konlar ve di¤er simulakrlar mabetlere sokuldu¤unda tanr›sal güç yeniden canland›r›labilmektedir. bir anlam›n yerini alabilece¤ine ve bir fleylerin-bu tabii ki Tanr›’d›r. “Tanr›ya inanman›n ruhsal gücüne karfl›l›k afla¤›l›k günlük uygulamalar” içerisinde kitleler yaflam›n› sürdürmektedirler (Baudrillard. kendinde bu hastal›¤a ait semptomlar görülen kiflidir. Tanr›’dan kitlelere flehit ve aziz insanlar›n k›yamet günü ve ölüm dans› hikâyesi. Baudrillard burada Bizans ikonalar›na göndermede bulunarak. Tanr› bile simüle edildikten sonra. Tanr›’ya olan inanç göstergelerine indirgenebildikten sonra gerisini var›n siz düflünün” (Baudrillard. (Baudrillard. Oysa simulasyon bu “gerçekle” “sahte” ve “gerçekle” “düflsel” aras›ndaki fark› yok etmeye çal›flmaktad›r. Simüle eden kifli gerçekten hasta m›d›r de¤il midir? Böyle bir kifliyi nesnel bir flekilde hasta ya da sa¤lam olarak de¤erlendirmek mümkün de¤ildir. simüle etmek ise. “m›fl” gibi yapmak (feindre) ya da gizlemek (dissumuler) gerçeklik ilkesine zarar veremez. kiliselerdeki gösteri ve törenlerden baflka bir fley kalmam›flt›r. 2010: 16-17). 2010: 14-15) Birincisi bir varl›¤a (flu anda burada bulunmayan) di¤eriyse bir yoklu¤a (flu anda burada bulunmamaya) iflaret etmektedir. yani bunlarla gerçeklik aras›nda her zaman aç›k seçik bir fark vard›r. hastan›n hastal›¤› konusunda söylediklerini do¤ru ya da yanl›fl olarak de¤erlendirme konusunda aciz kalmaktad›rlar (Baudrillard. Simülasyonun bilinçli olarak seçti¤i t›p ve ordunun d›fl›nda bir de din olgusunun bulundu¤unu söyleyebiliriz.bu de¤ifl tokuflun gerçekleflmesini sa¤lad›¤›na bütün kalbi ve iyi niyetiyle inanmaktad›r. Hakiki bir hastal›k olup olmad›¤› anlafl›lamayan bu fley. simülatörün bilmedi¤i bir semptomlar düzenine sahip oldu¤unu ve hekimin bu düzendeki bir aksaman›n fark›na varmamas›n›n mümkün olmad›¤›n› ileri süren bir hekimlik anlay›fl› varsa da. “Öldürücü bir güce sahip imgenin karfl›s›na. Tanr› düflüncesi hiçbir zaman için resmi bir din kurumu olan kilisenin d›fl›na ç›kamam›flt›r. Bat›. buradaki düflüncelere paralel olarak. büyücülük. Bir hastal›¤› simüle eden kifli. Ordu da simülatörlere karfl› bir fley yapamamaktad›r. Baudrillard. sahip olunmayan fleye sahipmifl gibi yapmakt›r. K›yamet günü onlar› hiç rahats›z etmedi¤i gibi bofl inançlar›n› ve fleytan› günlük yaflant›lar›n›n içine sokmufllard›r. Çünkü kitlelerde ritüelin içkinli¤i vard›r. Tanr› düflüncesinin aflk›nl›¤›na karfl›n varolmufllard›r. Kitleler putperest do¤mufl ve putperest kalm›fllard›r. Baudrillard. gerçe¤in görünen ve alg›lanabilen yanlar›n› sunan yeniden canland›rman›n diyalektik gücüyle ç›k›lmaktad›r. Bütün bunlar. Her ne kadar her zihinsel rahats›zl›k biçiminin. kitlelerin her zaman için bir Tanr› düflüncesi yerine bir Tanr› imgesini ye¤lediklerinden bahsetmifltir. hekimler.106 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ¤ilmifl gibi yapmak. 2006b: 14-15) . 2010: 18-20). ‹konlar arac›l›¤› ile görüntüler alg›lanabilen ve anlafl›labilen bir Tanr› düflüncesinin yerini alabilmektedir. bir kalp hastas› ya da bir deli gibi çürü¤e ay›rabilmektedir.

Sanatta önemli olan illüzyon yaratmakt›r. Disneyland flöyle aç›klar (Baudrillard. kendilerinden geçmektedirler. hiçbir fleyin durduramad›¤› bir kapal› devre içinde. “gerçekle” “sahte” aras›ndaki ‹ N T Eörne¤inde RNET tadan kalkt›¤›n› söyleyen Baudrillard bu belirlemeyi. O. fleylerden oluflan bir illüzyon ve fantazm oyunudur. gerçe¤in tüm verilerine sahip olamama durumu yani gerçek olmayan fleydir. 1997: 96). Çünkü gerçekten kimin kimi izledi¤i. Önceleri insanlar› bir illüzyona inand›rmak amaçland›r›l›rken. 2010: 20). Disneyland ile de engellenmifl ‹NTER NET olmaktad›r. Disneyland’› düflsel bir evren olarak sunma arzusunun gerisinde yatan fley. Burada. kimin model oldu¤u. Bu durum. Oysa Disneyland’› çevreleyen Los Angeles ve Amerika gerçe¤e de¤il. Bu aç›klamalara örnek olarak TürkiSIRA S‹ZDE ye’den bir televizyon program› olan “Biri Bizi Gözetliyor” verilebilir. yeniden canland›rma ile gösterge ve gerçeklik aras›nda bir eflde¤erlik ilkesi bulundu¤unu. 24 saat her yerde ›fl›klar›n yand›¤› bir ülke olan Amerika’n›n bu küçük minyatürü de karanl›¤a karfl› korkusunu ›fl›k gösterileriyle gidermektedir. Çünkü illüzyon gerçekli¤e ait bir nesneyle ilgilidir. bütün simulakr S düzenlerinin iç içe O R U geçti¤i kusursuz bir modeldir. Simülasyon. s›radan. Allan. süreç içinde belli de¤ildir. Korsanlar. Oysa günümüzde gerçeklik yitirilmifl oldu¤undan sanat›n temeli olan illüzyonda D‹KKAT kaybolmufltur. gerçe¤in gerçe¤e benzemedi¤iTELEV‹ZYON ni gizleyebilmek ve gerçeklik ilkesinin devam›n› sa¤layabilmektir (Ritzer.Tüketim Toplumu. Amerika’n›n sahip oldu¤u tüm de¤erler minyatürlefltirilmekte ve çizgi filmler arac›l›¤›ySIRA S‹ZDE çeken de la coflarak. BaudSIRA S‹ZDE rillard. Amerika ve Gerçekli¤in Kusursuz Cinayeti 2 T SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZYON DÜfiÜNEL‹M ‹NTERNET S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Disneyland’›n her D‹KKAT köflesinde nesnel bir Amerika profiliyle karfl›laflabilmek mümkündür. Asl›nda kalabal›klar› buraya budur. Bu durum hem izlenilen hem de izleyen olarak her türlü gönderenin ters yüz edilmeDÜfiÜNEL‹M sini do¤urmaktad›r. Baudrillard’›n Amerika (1996a: 63) adl› eserinde bahsetti¤i. göstergeyi kesinlikle bir de¤er olarak yads›makta ve her türlü gönderenin ters yüz edilmesi ve öldürülmesi olarak görmektedir (Baudrillard. simülasyonun ise eflitlik ilkesi ütopyas›na tamamen ters bir fley oldu¤unu kabul ederken. Ünite . 2006: 242). 2010: 20. Burada sorun yan›lt›c› bir yeniden canland›r›lm›fl gerçeklikten çok. Amerikal›lar›n saplant› haline gelmifl korkusu olan ›fl›klar›n sönmesi. Gelece¤in Dünyas› vb. Baudrillard’›n sanata ilflikin görüfller ise flöyledir: Sanat günümüzde amac›ndan S O R U tamamen sapm›fl durumdad›r. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 107 Baudrillard’a göre burada bahsedilen gerçek d›fl› bir fley de¤il. yaln›zca kendi SIRA S‹ZDE kendinin yerine geçebilen bir fley” (Baudrillard. gündelik AMAÇLARIMIZ yaflant›n›n bir hapishaneyi and›rd›¤›n› gizlemeye çal›flan toplumsal bir yap›n›n hapishaneler infla etmesine benzemektedir. “Gönderenden yoksun ve nerede bafllay›p nerede bitti¤i bilinmeyen. gerçe¤in de¤il. ‹nsanlar da AMAÇLARIMIZ “gerçe¤in yerini alm›fl olan simülakrlar”›n içinde yaflamakdad›rlar (Önk 2009). Baudrillard’a göre. di¤er bir ifade ile gerçe¤e ba¤›ml›d›r. Simülasyon ile -m›fl gibi yapmak aras›nda nas›l bir iliflki vard›r? TSIRA E L E VS‹ZDE ‹ZYON DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P D Ü fi Ü N E L ‹ M fark›n orSimülasyon evreninde “gerçekle” “düflsel”. Baudrillard bunun tam da bir simülasyon oldu¤unu yeniden canland›rman›n karfl›t› olarak aç›klar. Böylece postmodern dönemde gerçeklik yitirilmifltir. Disneyland “gerçek” ülkenin “gerçek” Amerika’n›n bir Disneyland’a benzedi¤ini gizlemeye yaramaktad›r.5. Baudrillard’›n “Simülasyon ve Simülakrlar (2005)” kitab› ile “Amerika adl› kitaK ‹ (1996a)” T A P b›n›n okunmas› yararl› olacakt›r. bir simülakrd›r. flimdi art›k onlar› var olmayan bir gerçekli¤e inand›rmak önemli hale gelmifltir. simülasyonun gerçeklik ve illüzyonun bitti¤i yerde bafllad›¤›n› ileri sürmektedir. Disneyland her fleyden önce. 2010: 28-29): Disneyland. Disneyland tam bir ›fl›k gösterisidir. Disneyland’›n d›fl›nda kalan evrenin gerçek bir K ‹ T A P evren oldu¤una inand›rma düflüncesidir. hipergerçe¤e ve simülasyona aittir.

Daha iyi haber vererek kitlelerin kül‹ N T E R Nyükseltmek ET türel düzeylerini gibi ahlaki bir sorumluluk duydu¤unu vurgular. içeriklerin ve kodlar›n ciddiyetine inand›rmaya yetmemektedir. Bu anlamda Watergate’in çok güçlü bir zehirleme yöntemi oldu¤u söylenebilir.devrederek kendini bu iflin d›fl›nda tutar.) Watergate’in baflard›¤› tek fley der. Baudrillard. gerçekli¤in kopyalanmas› ve gerçekli¤in klonlanarak yok edilmesi yoluyla dünyan›n h›zland›r›lm›fl çözülmesi. anlam›n saydaml›¤›ndan ve politik iradeden ölümden korktuklar› gibi korkmalar›d›r. Baudrillard SIRA S‹ZDE gerçe¤in katledildi¤ini söyler. Günümüzde anlam tam tersine karmafl›k ve herhangi bir uzant›s› olmayan bir olaya dönüflmüfltür. Baudrillard’a göre Watergate bir skanS‹ZDE dal de¤ildir. bu anlamda sistemin kendi içinde bir elefltirisi olarak sistemin muhalifDÜfiÜN EL‹M lerine kurulan bir tuzakt›r. tüm verilerin güncelleflmeSIRA S‹ZDE siyle. 2006a: 40). Sonuç olarak. Oysa kitleler mesajlar›n içinde bir gösteri olmas› koflulu ile tüm içeriklere kanmaktad›rlar ve anlam›n diyalekti¤ini yads›maktad›rlar. ‹ktidar› güçlendirmek amac›yla gerçeklefltirilmifl bir skandal simülasyonudur. Ama bu içi bofl ve öncesi ya da sonras› olmayan bir gerçeklik. tüm eylemlerimizin. Dolay›s› ile hiçbir çaba kitleleri. aksine kitlelerin istekleri onlar için önem tafl›r” önermesini Baudrillard do¤ru bulmaz. Kusursuz Cinayet kitab›nda. Art›k dünyan›n kimli¤ini saptamak ona göre gereksiz yarars›zd›r D Ü fi Ü Nve EL ‹M (Baudrillard. pop müzik gibi. dünyan›n eksikliklerini tamamen gidermek. Ancak iktidar güdümleme iflini baflka alanlara -futbol. ‹ktidar da do¤rudan onu vurdumduymaz olarak güdümlemez. Ayr›ca fliddetin kokusunu hissetmektedirler. K›saca. art›k toplumlar› sürükleyip götüren bir unsur olmaktan ç›km›flt›r. 2005: 73). tüm olaylar›n kat›ks›z bilgiye dönüflmesiyle. Gerçek sand›¤›m›z simülasyonlar asl›nda gerçe¤in yerine geçmifltir. “Bu ba¤lamda medya yöneticileri kitlelere bu mesajlar› iletirken kitleyi kand›rma amac› gütmezler. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Kitle iletiflim araçlar› sunumlar› ile sürekli imge ve anlam üretmekte dolay›s› ile kitleleri anlam›n egemenli¤i alt›nda tutmaktad›r. Bu nedenle kitleler için anlam yerine gösteri önemlidir. (Bu düflsel oyunda ilki gibi önceden belirlenmifl yapay s›n›rlar›n ötesinde herhangi bir gerçekli¤in bulunmad›¤›n› gizlemeye çal›flmaktad›r. film. Asl›nda kitle vurdumduymaz de¤ildir. Watergate. 2006a: 23). Oysa kitleler buna direnç gösterirler. yani nihai AMAÇLARIMIZ çözümüdür (Baudrillard. gerçek dünyan›n ortadan kalkmas›n›n kusursuz bir cinayet olduS O R U ¤undan söz eder ve kusursuz cinayetin suç kan›t›n›n “kusursuzluk” oldu¤unu vurgular. Dolay›s› ile kitleler anlamdan uzaklaflmaktad›rlar çünkü anlam. Böylece bu durum. Kusursuz cinayet. gösteri istemektedirler. Dolay›s› ile vurdumduymazl›k kitleye iktidar taraf›ndan bahfledilmifl olur (Baudrillard. Kitleler tam tersine kendilerine iletilen anlam bombard›man› karfl›s›nda özgürdürler. Çünkü bu ikiyüzlü davran›fl. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Baudrillard (2010: 31-34. Baudrillard. anlam üreticilerinin entelektüel bir rahata kavuflmak için ileri sürdükleri bir düflüncedir. Eliot. Çünkü onlar anlam de¤il. dünyan›n koflulsuz bir gerçekleflimidir. 2006b: 12-14). herkesi Watergate’in bir skandal oldu¤una inand›rmakt›r.108 Simülasyonun gerçe¤in yerini almas›yla birlikte. Medya anlam üretmeyi ahlaklaflman›n bir zorunlulu¤u olarak görmektedir. Çünkü bu skandal sayesinde dünyaya bir doz politik SIRA ahlak tekrar fl›r›ngalanmaktad›r. art›k anlam›n da içi boflalmaya bafllam›flt›r. 1999: 330) Disneyland örne¤ini daha ileriye götürerek Disneyland’›n tasarlama biçimiyle Watergate skandal›n›n tasarlan›fl biçimi aras›nda hiçbir fark olmad›¤›n› söyler. çünkü herkes onun bir skandal oldu¤unu gizlemeye çal›flmaktad›r. onu müD‹KKAT kemmellefltirmek anlam›na geldi¤i kadar dünyan›n sonu oldu¤unu da ifade etmektedir (Adan›r ve Y›ld›r›m. “Kusursuz Cinayet kitab› Baudrillard’›n düflüncelerinin daha iyi anlafl›lmas› baK ‹ T A(2006a)” P k›m›ndan önerilir. kitle vurdumduymaz davran›fl›n›n fark›nda olarak anlam istemekten Anlam›n Zedelenmesi TELEV‹ZYON . Nedeni ise.

Postmodern dünya anlamdan yoksundur. Kitle’den Sessiz Y›¤›na/Ço¤unlu¤a Baudrillard’a göre (2006b: 11-12) art›k gerçekli¤in yerini simülasyonun ald›¤› Bat› toplumlar›nda kitleler giderek ortadan kalkmakta. 1996: 144-145). henüz görülmemifl bir alt tabaka gerektirir. teorilerin bofllukta süründükleri. postmodernite. Postmodernizm fleylerin ironisinde ve oyununda belli bir hazz› yeniden keflfetme giriflimini içermekteymifl gibi alg›lad›¤›n› belirtir. Art›k ilerledi¤imiz söylenemez. buharlaflmakta ve onlar›n yerini “sessiz y›¤›nlar” almaktad›r. Günümüzde sanat da farkl› bir fley yapm›yor. anlam› olamayan bir tür tarih sonras›nday›z. Oysa postmodern ça¤da nesneler anlam›n› yitirmifltir ve her fley medya taraf›ndan gösteriye dönüfltürülmüfltür (fiaylan. Böylece kehanet gerçekleflmifltir der. Ama bu hiç de talihsizlik de¤ildir. gel gelelim postmodern toplumda her fley görülebilir. maddi bir yarar olarak de¤il. Parçalarla oynamak -iflte bu -post-moderndir (Kellner. Postmodern sahne ölü anlam iflaretlerini. Böylece tüketim kullan›m de¤erinin tüketimi olarak. S›n›r tan›mayan büyüme. Modernitede anlam derinlerdedir ve onu oradan çekip ç›karmak gerekir. Postmodernizmde metalar›n kullan›m de¤erleri ile üretim ihtiyaçlar›n›n yerine iflaretlerin. Bu nedenle ayn› yazg›ya boyun e¤mifl durumdalar. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 109 kaç›n›r. y›k›lan her fleyin. ayn› olan›n yeni kar›fl›mlar›na ve biliflimlerine dönüflen donmufl biçimlerini sergiler. göstergenin en yüce ifllevinin gerçekli¤i ortadan kald›rmak ve ayn› zamanda bu kayboluflu perdelemek oldu¤u bir dünyada yafl›yoruz. Dolay›s› ile çabuk tüketilen ve deyim yerinde ise losyon etkisi b››rakan bir kültürdür. Y›k›nt›dan artakalanlarla oynanan bir oyundur. Görülece¤i gibi bir belirsizlikten ve anlam bofllu¤undan söz eden Baudrillard postmodernist bir tav›r sergilemektedir. tarih durdu. Baudrillard (2006a: 18). çabuk geçer. Anlam›n ve modernitenin tüm göndergelerinin ve sonulluklar›n›n y›k›l›fl›ndan sonra. Losyon etkisini yitirdikçe nesnelerin tüketimi de sürekli yeniden yeniden artar. Neden “post” önekinin kulland›¤›n› ise flöyle aç›klar. Anlam derinli¤i gizli bir boyut. Baudrillard’›n toplumsal›n simülasyonu hatta “toplumsal›n içinde kayboldu¤u kara bir delik” olarak gördü¤ü kitlelerin ne geçmiflte ne . Sadece ‘hareket’ halindeyiz. Burada anlam bulamayacaks›n›z. var kalabilmek için üzüntü içinde yeniden infla edilen her fleyin geri getirilmeye çal›fl›ld›¤› geçmifl bir kültürün restorasyonuna yöneliktir. taklitlerin ve gösterilerin afl›r› gerçekli¤i (hiper realism of simulation) geçmifltir (Sarup. Dolay›s›yla Baudrillard’›n dedi¤i gibi anlamla yaflayan anlamla ölür. parçalanmay› ve fleffafl›¤›. O nedenle sanki bir tür dairesel çekimmiflçesine bu tarihin içinde hareket etmekteyiz. Bu yan›t geçmifl tüm kültürlerin. göstergelerin tüketilmesi olarak de¤erlendirilir. Tüketim kültürü sonuç itibar›yla postmodern bir kültürdür ve derinliksizdir (Featherstone. 2000: 377). 2004: 233). nefleyle y›k›lan ve yaflayabilmek için. ç›r›lç›plakt›r. Baudrillard: (Kellner. Art›k yap›lacak fley parçalarla oynamaktan ibarettir.Tüketim Toplumu. Günümüzde kitle iletiflim araçlar› farkl› bir fley yapm›yor. postmodernizm boflluk ve ac›ya verilen bir yan›t olarak betimlenir. Çünkü kitle anlam›n gerçekli¤i alt›nda ezilmek istemez. Böylece nesnelerin tüketilmesi bir losyon etkisi b›rak›r. 2000: 376). Losyon etkisi k›sa süreli bir etkidir. güvenli herhangi bir limana demirlemedikleri bir nihilizm evrenidir. 2002: 243). 2000: 378) Postmodernite ne iyimserdir ne de kötümser. ‘Post’ olmam›z bundand›r.5. kendine yönelir (Kellner. ataleti ve içe dönük infilak› yo¤unlaflt›r›r. belirgin fleffaf. Ünite . bunun yerine özellikle gösteri istedi¤ini a盤a ç›kar›r. Göstergelerin ve biçimlerin ço¤almalar›n› h›zland›r›r.

sosyolojik tan›mlaman›n tam tersi olmaktad›r. bütün ayakta duramayan anlamlar›n. Çünkü sosyoloji yaln›zca olumlu ve kesinleflmifl bir toplumsall›k varsay›m› arac›l›¤›yla yaflayabilmektedir. hukukun ve zaferlerin evrenselleflmesi ad› alt›nda ekonomik ve felsefi de¤erler üstüne kurulmufllard›r. Toplumsal adl› boflluk ise “lofl bir beynin içinde durmadan dönen. Toplumsal›n emilip da¤›lmas›n› ve içten dinaS O R U mitlenmesini anlayamamaktad›r. Hiç kuflkusuz en az›ndan belli bir süre bir patlama ya da denetlenebilen ve aflama yanl›s› bir enerjinin özgürlefltirilmesini yaflam›fllard›r. Bununla birlikte Baudrillard kitlenin sessizli¤inin bir patlamaya da aç›k oldu¤unu bu nedenle kitleden belli bir anlamda umutlu oldu¤unu söyler. hem de bilinmeSIRAetraf›nda S‹ZDE yen kitlelerin durmadan dönmektedir” (Baudrillard. 2006: 13) Art›k devrimci umutlar da ortadan kalkm›flt›r. s›n›f ya da halk gibi eskiden kendilerine baflvurulan bütünlere benzemezler. K ‹ T A P D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Baudrillard’›n içe do¤ru patlama teorisi. Toplumsal anonimleflerek kitleleri meydana getirmifltir. Art›k kitle anlam de¤il. Dolay›s›yla kitlelerin politik olarak temsili de art›k sorunlu bir hal alm›flt›r. her düzeyde. Daha do¤rusu evrenselin s›n›rlar›na ulaflm›fl ve yay›labilece¤i alanlar› tüketerek aynen ilkel toplumlar›n için için kaynayan süreci denetleyememeleri sonucu patlayan süreç taraf›ndan y›k›lmalar› gibi bizim kültürlerimiz de bu patlayan süreci dengeleyememe ve ona egemen olamama sonucu yavafl yavafl yok olmaya bafllam›flt›r” (Baudrillard. Baudrillard bu durumu iktidar›n kitleyi dolayl› yollardan güdümlemifl olmas›yla aç›klamaktad›r. Tmedyan›n E L E V ‹ Z ve Y Otoplumsal›n N da kitlelerde içe göçmesi dâhil olmak üzere s›n›rlar›n çökmesine yol açan bir süreçtir (Best&Kellner. Postmodernist döneme karfl›l›k gelmektedir. anlam›n medyada içe göçmesi. onlar›n kültürlerinin alt›n ça¤› olarak adland›rabiliriz. Ona göre. (Baudrillard. Ancak belli bir h›zland›rma ve zorlama sürecine göre bu patlama süreci denetlenemeyecek bir hale gelmifl ve olumsuz bir h›z ve genleflme düzeyine eriflmifltir. .110 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U de gelecekte yazabilecekleri bir tarihleri yoktur. Art›k ne emekçiler vard›r. AMAÇLARIMIZ 2006: b14). Toplumsala ait olmad›¤› gibi toplumsal› yans›tmaktan da acizdir. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda. boflluklar› dolduran nesneler ve kristal kümeler taraf›ndan ifllenip geçilmektedir. her fleyin birbiri içine girerek içe do¤ru bir patlaman›n (implosion) ortaya ç›kmas› Postmodern toplumda varolmufltur. Baudrillard’a göre modern toplumda ‹NTERNET metalaflma. iktidar›n üzerinde güçlü bir simülasyon etkisi bulunmas›na ra¤men kitlenin de ters simülasyon uygulayarak iktidar› çökertme gücünün bulundu¤unu gözden uzak tutmamal›y›z (Baudrillard. (Baudrillard. gösteri istemektedir. Sessizlik arac›l›¤›yla içine çekildikleri tarihin de ilgi alan›ndan ç›km›fllard›r. (Baudrillard. mekanizasyon ve teknoloji gibi alanlarda d›fla do¤ru patlama (explosion) söz konusu iken. ‹ N T E151. olanaks›z tarihin ve art›k var olamayan temsil etme sistemlerinin kara kutusu kitle: Toplumsalla ilgili her fley unutuldu¤unda geSIRA S‹ZDE riye kalan art›kt›r. 2006b: 53). Postmodern toplumun nas›l bir yap›lanmaya sahip oldu¤unu Baudrillard flu ifadelerle dile getirir: “Modern uygarl›klar. Bütün gönderen sisKKAT D ‹yitirilmifl temlerinin. pazar›n evrenselleflmesi görünümü alt›nda bir yay›lma ve patlama. 2006b: 13) Kitlede bütün gönderenlerin devrik simülasyonlar› vard›r. Dolay›s›yla kitlelerin anlam›n› yitirip sessiz ço¤unlu¤a dönüfltü¤ü bu belirsiz düzen. çak›flan. 2006b: 12). 2002: 243). Bu dönemi. RNE T 1998: fiaylan. sosyoloji toplumsal›n ve aflamalar›n yayg›nlaflmas›n› betimlemekten baflka bir fley DÜfiÜNEL‹M yapamaz. 2006b: 32). Bu anlamda kitle. Kitleler. ne de bir baflka toplumsal özne ya da nesneye ait T E L E V ‹ Z Y Okitlesi N bir kitle. Ne oldu¤u hem bilinen.

kendisinin de flimdi olarak gelece¤in bir simülasyon modeline yans›tt›¤›. günümüz kitle iletiflim ve medya kuramlar›n› anlamada baflvurulan önemli bir referanst›r. Baudrillard’›nT20. Yine totallefltirici düflünceye yönelik olan postmodern elefltiriye ra¤men totallefltirici düflünceyi en berbat haliyle temsil etti¤ini belirtirler. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ 111 Bu konuda Baudrillard’›n “Sessiz Y›¤›nlar›n Gölgesinde Toplumsal›n kitaK Sonu ‹ T A (2006b)” P b›n›n okunmas› önerilir. birçok kesim taraf›ndan farkl› ve yanl›fl alg›lan›p. Bu ba¤lamda. Baudrillard’›n teorisi soyut.Tüketim Toplumu. görüflleri postmodern teorinin içerisine tam otur‹NT ERNET maktad›r. Baudrillard’a göre kitleler neden sessiz y›¤›nlar haline gelir? TSIRA E L E VS‹ZDE ‹ZYON K ‹ T A P D Ünosyonu fi Ü N E L ‹ M fena halBest&Kellner’e (1998: 160) göre “Baudrillard’›n postmodernlik ‹ N T E R N E Tyapmaktan de yetersiz ölçüde teorilefltirilmifl olup yeterince ba¤lamsallaflt›rma yoksundur. Her ne kadar kendisi postmodern oldu¤unu kabul etmese de. Best&Kellner (1998: 172). görüfllerinin belirsizli¤i ve anlams›zl›¤› vurgulamas› postmodern düflünceleri özetler niteliktedir.D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE 5. modernlik S O ile R U postmodernlik aras›ndaki çok say›da süreklili¤in yan› s›ra hâlihaz›r içinde bulundu¤umuz dönemin say›s›z can s›k›c› gerçeklikleri ve sorunlar› karfl›s›nda körlük etme e¤iliminD‹KKAT dedir.yy düflüncesindeELEV‹ZYON ki yeri sars›lmazd›r. tek yanl› olup. Ünite . Simülasyon kuram›. ELEfiT‹R‹LER 3 T SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZYON DÜfiÜNEL‹M ‹NTERNET S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . içinde bulunulan çaSIRA S‹ZDE ¤›n belli e¤ilimlerini yeniden üretir”. hatta hakarete varan yak›flt›rmalara maruz kalmas›na ra¤men. Baudrillard’›n Amerika (1996a) (Baudrillard anlatt›¤› çöküflün yans›mas›n› Amerika örne¤inde bulur) kitab›n›n da kötü bir soyutlamaAMAÇLARIMIZ dan ibaret oldu¤unu belirtirler ve analizlerinin yüzeysel kald›¤›n› söylerler. ‹lk high tech (ileri teknoloji) toplum teorisyeni olan Baudrillard. Baudrillard’›n onlara K ‹ sosyolojisi T A P göre bir anti-sosyoloji ve bu anlamda örtülü bir sosyolojidir. Sonuç olarak.

Gerçe¤in taklidi. anlay›fl› önemsenir. Bu anlamda büyüme bolluktur. gerçekli¤in bafl döndürücü halini sunar. Tüketim toplumuna iliflkin görüfllerini özetleyebilmek. Gerçeklik simülasyonla üretilip ço¤alt›ld›¤› için her zaman fazlas›yla var olacakt›r. Birebir gerçe¤in yeniden üretilmesidir. Burada mallar›n statü ve güç sembolleri olarak kitlesel kullan›m›n› görebiliriz. Dolay›s› ile giderek birbirinden farkl›laflan bir göstergeler evreni mevcuttur. Bu anlay›fl gerçek bir bolluk toplumunda olmad›¤›m›z› aksine toplumda yaflayan bireylerin. Üretilen nesnelere s›rf üretilmifl olduklar›ndan dolay› bir kutsall›k ve olumluluk atfedilir. simüle etmek ise. her fley tüketilmek üzere vard›r. nas›l. Bu ba¤lamda imge. Bugün gerçeklik onun hiper gerçekli¤i olarak karfl›m›zda durmaktad›r. Baudrillard’a göre tüketim toplumu bir bolluk ve çokluk toplumudur. ritüeller. Baudrillard. hediye verme. gerçe¤in de¤il yaln›zca kendi kendinin yerine geçebilen bir fley olarak tan›mlan›r. Bu genellikle modernite olarak adland›r›lan dönemdir.112 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Özet A M A Ç 1 Baudrillard’›n gösterge evrelerinin neler oldu¤u konusundaki görüfllerini ay›rt edebilmek. gruplar›n k›saca insan türünün bir k›tl›k içinde oldu¤u olgusunun çarp›t›lmas›n› ortaya ç›kar›r. kabaca Rönesans ve Endüstri Devrimi aras›nda üstünlük kurmufltur. sahip olunmayan fleye sahipmifl gibi yapmakt›r. dâhil. Göstergenin üçüncü aflamas› Endüstri Devrimi’yle bafllam›flt›r. Baudrillard’›n simülasyon kavram› bir köken ya da bir gerçeklikten yoksun gerçekli¤in modeller arac›l›¤›yla yeniden türetilmesidir. Birincisinde. Metalar gösterge de¤eri kazand›klar› yola burada girerler ve sembolik al›flverifl bir metalaflm›fl göstergeler y›¤›n› alt›nda kaybolur. Simülasyon ve simülakrlar kavramlar›n›n ne anlama geldi¤ini tan›mlayabilmek. Simüle etmek -m›fl gibi yapmak de¤ildir.sosyal gerçekli¤e do¤rudan ba¤l› ve onu ifade etmeye yöneliktir. gösterge ne varsa hepsini tüketiriz. kod olarak anlamland›r›l›r. Yani kitle iletiflim araçlar› gerçekli¤i de¤il. Gizlemek (dissimuler). belirli göstergelerin kullan›ld›¤› ba¤lamlar aç›k ve nettir. Bu toplumda önemli olan tüketimdir. Tüketim nesneleri üzerinden insanlara neyi. Gösterge. al›flverifller vb. Yani tüketim toplumunda bolluk savurganl›kla efl anlama gelir. tarihte 4 gösterge evresinin bulundu¤undan söz etmektedir. do¤rudan sembolik iliflkiden bir uzaklaflmay› iflaret eder. benzeri anlam›na gelir. sahip olunan fleye sahip de¤ilmifl gibi yapmak. Simülakra ise taklit. ileti. bolluk ise demokrasidir. bütün iletiflimsel eylemler -ifade. gösterifl. ‹kinci evre. Gerçeklik bir yan›lsamadan ibarettir. Baudrillard’a göre medya da toplumda ayn› uygulamay› yapar. En önemlisi de günümüzde art›k sembolik al›flverifl kaybolmufltur. Göstergenin dördüncü aflamas› ‹kinci Dünya Savafl›’ndan k›sa bir süre sonra bafllam›flt›r. göstergenin tam anlam›yla gerçek olan› temsil etti¤i vurgulan›r. Sembolik al›flveriflin do¤um yeri de buras› olmufltur. Endüstri sonras› toplumlarda iletiflim teknolojilerinin ve kitle iletiflim araçlar›n›n sürekli gelifltirilmesi ve yayg›nlaflmas› belirleyici olmufltur. Bu gerçekli¤in sahteli¤i anlam›na gelir. Asl›nda gerçeklik ters yüz edilmifltir. A M A Ç 3 A M A Ç 2 . Tüketim toplumu bir göstergeler toplumudur ve ayn› zamanda postmodern bir toplumdur. Gönderenden yoksun ve nerede bafllay›p nerede bitti¤i bilinmeyen. nerede ve ne zaman tüketeceklerine iliflkin bir bilgi verilir. Bizler göstergelere s›¤›narak ve gerçekli¤in yads›nmas› içinde yaflamaktay›z ve bu haberleri ald›¤›m›zdan dolay› da mucizevî güvenlik içinde oldu¤umuzu san›r›z. Gösterilenle gösterge aras›nda güçlü bir korelasyon vard›r. Bu aflamada.

‹ktidar›n kitleler üzerinde güçlü bir simülasyon etkisi bulunmas›na ra¤men kitlenin de ters simülasyon uygulayarak iktidar› çökertme gücüne sahip oldu¤unu vurgular. Ünite . Kitle. postmodernite. Kitle ve sessiz ço¤unluk konusundaki görüfllerini analiz edebilemek. Kavramlar gerçe¤i aç›klamada yetersiz kal›r ve içe patlar. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 113 AM A Ç 4 Anlam zedelenmesine iliflkin görüfllerini aç›klayabilmek. teorilerin bofllukta süründü¤ü. olanaks›z tarihin ve art›k var olamayan temsil etme sistemlerinin kara kutusudur. Oysa postmodern ça¤da nesneler anlam›n› yitirmifltir ve her fley medya taraf›ndan yeniden anlamland›r›l›r hale gelmifltir. Dolay›s› ile kitle simülasyon ve smülakrlar›n tüketicisidir.Tüketim Toplumu. postmodernizm boflluk ve ac›ya verilen bir yan›t olarak nitelenir. Toplumsala ait olmad›¤› gibi toplumsal› yans›tmaktan da acizdir. Kitlede bütün yitirilmifl gönderenlerin devrik simülasyonlar› vard›r. Modernitede anlam derinlerdedir ve onu oradan çekip ç›karmak gerekir. bütün gönderen sistemlerinin. Ancak Baudrillard’›n kitlenin sessizli¤inin bir patlamaya da aç›k oldu¤u bu nedenle kitleden belli bir anlamda umutlu oldu¤u beklentisi vard›r. Anlam›n ve modernitenin tüm göndergelerinin ve sonulluklar›n›n y›k›l›fl›ndan sonra.5. bütün ayakta duramayan anlamlar›n. Toplumsalla ilgili her fley unutuldu¤unda geriye kalan art›kt›r. A M A Ç 5 . Tükettikçe uyumlaflmakta ve sessiz ço¤unlu¤a dönüflmektedir. güvenli herhangi bir limana demirlenemeyen bir nihilizm evrenidir. Postmodern dünya anlamdan yoksundur. Toplumsal anonimleflerek kitleleri meydana getirmifltir.

Bilgi teknolojilerinin geliflimini vurgular. Baudrillard’a göre postmodernite ile ilgili afla¤›dakilerden hangisi yanl›flt›r? a. Gerçekli¤in modeller arac›l›¤›yla yeniden türetilmesidir. Atomun parçalanmas› d. b. ‹zleyicinin akl›n› ürünleri almas› için çelmeyi amaçlar. Taklit etmektir. e. Simülakr ve simülasyon dünyas›na vurgu yapar. Tüketimin haz duyma ifllevi gördü¤ü b. Patlay›c› maddelerin genel ad› e. Göstergenin klasik ça¤›n›n sonunun geldi¤ini belirtir. b. Gizlemektir. Hiper gerçeklik kavram› neyi ça¤r›flt›r›r? a. c. ‹htiyaçlar›n sistem taraf›ndan üretildi¤i c. Herfleye sahip olunmas› b. Sistemin sürekli nesneler üretti¤i e. Herhangi bir arac›n kendine yetememesi b. 3. d. Hiper uyumluluk ne anlama gelmektedir? a. e. Herfleyin birbirine kar›flmas› 8. “m›fl” gibi yapmakt›r. içe patlama kavram›ndan neyi kastetmektedir? a. olguyu aç›klayamamas› c. Anlam›n içeri¤inin boflalt›lmas›. Hayal gücünün üstünlü¤ü c.114 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. Bask› ve güç kullanarak güvenli¤i sa¤lama e. Küme c. ‹htiyaçlar›n do¤al oldu¤u 10. ‹deal olan› 6. Medyan›n sunumlar› ile toplumun denetlenmesi b. Toplumun normlar›na uygun davran›lmas› e. c. Nesnelerin tükettirilmesi d. Gönüllü olarak r›za gösterme 7. üretim sisteminin meyvesidir” ifadesi neyi ça¤r›flt›rmaktad›r? a. Tüketim nesnelerini sunar. Baudrillard’›n “ihtiyaçlar. Kavramlar›n anlam›n›n a盤a kavuflturulmas› b. Sibernetik kontrol ne anlama gelmektedir? a. Herkesin birbirine benzemesi d. Göstergenin klasik ça¤›n›n devam etti¤ini savunur. d. Topluluk e. b. 2. Nesneleri tüketmenin gerekli oldu¤u d. 5. Gerçek d›fl›l›k b. Sat›fl› art›rmaya yönelik sunular yapar. e. c. Gerçekle¤in simule edilerek gerçekmifl gibi sunumu e. Taklit etmek. 9. Güvenlik güçleri arac›l›¤› ile denetimin sa¤lanmas› c. Herfleyin ölümüne iflaret eder. Yasalar› onaylama d. Afla¤›daki ifadelerden hangisi günümüz toplumunda medya arac›l›¤› ile metalaflm›fl kültürü en iyi biçimde aç›klar? a. Tüketiciyi bilinçlendirir. Gösterge de¤eri yarat›lmas› e. ‹zleyiciyi eve ba¤›ml› k›lar. anlams›zlaflt›rma c. Anlam zedelenmesi ne anlama gelmektedir? a. Toplum . Tüketim arac›l›¤› ile bireylerin sisteme uyumlu hale getirilmesi c. Simülasyonun anlam›n› afla¤›daki önermelerden hangisi en iyi tan›mlar? a. ‹ç savafl 4. Grup b. Afla¤›daki ifadelerden hangisi “sessiz y›¤›n›/ço¤unlu¤u” vurgular? a. d. Sahtelik ile hayalli¤in kar›fl›m›d›r. Kitle d. Yarat›c›l›k d. Baudrillard. Anlam›n medyada içe göçmesi.

Kitle toplumunu anlatan dramatik özelliklere sahip bir tören. Zaten yirmi milyon seyirciyi bafltan ç›kartan fley de iflte bu paradoks. üstelik günlük yaflant›m›zla ilgili bir belge. Kitab›ndan 54-56 sayfalar› aras›ndan k›salt›larak al›nm›flt›r. b 8. Yönetmen: “Loud ailesi televizyon ekran›nda görünmeyi kabul ederek kendini ölüme mahkûm etmifl bir ailedir. “American way of life” ›n ideal kahraman› olan bu aile. Sadece ütopik bir formüldür. Bir ailenin yaflad›¤› dramlar. Televizyonun. Zaten iflin bafl›ndan itibaren böyle bir ailenin seçimi hipergerçek bir olayd›r. Loud ailesi boflanm›fl vs. üç garaj›. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tüketim Toplumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Jean. Bu saçma ve paradoksal bir formüldür çünkü ne do¤ru ne de yanl›flt›r. Çünkü bir kamera objektifi. Bu anlamda Loud ailesini ölüme mahkûm eden fley iflte bu kusursuzluktur. toplumda iyi bir yere sahip.5. bu aile yaflant›s›n› sürdürebilecek miydi? Loud ailesinin sanki TV kameras› evin içinde de¤ilmifl gibi çektik. Antikça¤ kurban törenlerinde yap›ld›¤› gibi ‘medium’un (arac›n ya da televizyonun) ›fl›klar› alt›nda yüceltilmek ve öldürülmek üzere seçilmifltir. Bugüne kadar gerçe¤e hiç bu kadar çok yaklafl›lmam›flt› (“ sanki o evin içindeymifliz gibi”). gerçekte “röntgencilik” yaparak alacaklar› zevkten fazlas›n› alm›fllard›r. Örne¤in 1971 y›l›nda Loud ailesi deneyinde oldu¤u gibi. kesintisiz bir flekilde “el de¤memifl” bir hikâye gibi sunulmufltur. Modern yazg› iflte budur. Gerçe¤i hipergerçe¤e dönüfltüren mikroskobik simülasyonun sundu¤u haz budur. e 2. yaklafl›m›ysa daha da tuhaft›r. çürümüfl site toplumlar› art›k Tanr›lar›n gazab›na u¤ramaktad›r. Bu durum bizi içinden ç›k›lamaz bir tart›flma ortam›na sürüklemektedir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Göstergenin Evreleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kitleden Sessiz Ço¤unlu¤a” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kaliforniya’da yaflayan. b 5. Ünite . bu ütopyad›r. b 10. Yedi ay aral›ks›z bir flekilde sürdürülen çekim sonucunda 300 saatlik bir film elde edilmifltir.” diyecektir... Bu program› izleyen seyircilerse. (2010) “Simülakrlar ve Simülasyon” çev. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kitleden Sessiz Ço¤unlu¤a” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Tüketim Toplumu. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tüketim Toplumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. befl çocu¤u olan.. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tüketim Toplumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu parçalanman›n nedeni televizyon mudur? Peki televizyon olmasayd›. Öyleyse söz konusu olan fley gerçekten bir kurban törenidir. . a 7. Adan›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tüketim Toplumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. t›pk› bir “laser”in yapt›¤› gibi yaflanan gerçekli¤i öldürebilmek için onu parçalar›na ay›rmaktad›r. d 9. mesleki aç›dan oldukça iyi para kazanan. 2010: 54-56) Kaynak: Baudrillard. ifllenmemifl) bir tarihi belgedir. Yönetmen: “Aile sanki biz orada de¤ilmifliz gibi davrand› ve yaflad›” diyerek kendi kendine böbürlenmektedir. d 3. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Simülasyon ve Simülakrlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. keyifli anlar hiçbir atlama ve s›çrama olmadan. Ankara: Do¤u Bat› yay. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 115 Okuma Parças› Baudrillard ‘a Göre Panopti¤in Sonu Amerikan televizyonu günlük yaflam ideolojisiyle gerçekli¤e ait s›radanl›k ve özgünlü¤ü hala bir referans olarak almaktad›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Anlam›n Zedelenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. insano¤lunun aya ayak basmas›n› göstermesi kadar önemli bir belge.. d 6. Olay›n kötü olan yan› bu filmin çekimi bitirildikten sonra ailenin darmada¤›n olmas›d›r. dekoratif bir ev kad›n›na (housewife) ve uppermiddle standing (orta s›n›f›n üst katmanlar›ndaki yaflam kolayl›klar›na sahip) bir aile. Çekimler anlams›z olana afl›r› anlam yüklemektedirler. Üstelik bu filmin ne senaryosu ne de scripti vard›r. Kokuflmufl. O. ‹deal tipik bir Amerikan ailesi. K›saca bu “brüt” (ham. (Baudrillard. Yirmi milyon Amerikal› seyirciye sunulmufl bir kurban töreni. b 4. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1.. “Sanki biz orada de¤ilmifliz gibi” sözüyle “sanki siz oradaym›fls›n›z gibi” sözü ayn› anlama gelmektedir.

116

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Günümüz toplumunu tüketim toplumu olarak adland›ran Baudrillard, Descartes’in “düflünüyorum o halde var›m” önermesini “tüketiyorum o halde var›m” biçimine dönüfltürmüfltür. Bireyler aç›s›ndan tüketim bir var olma modu olarak de¤erlendirilir. Tüketimin bir prestij sa¤lad›¤› gösterge de¤eri bulunmaktad›r. Bireyler markalar›, moda olan nesneleri tükettikçe di¤er bireylerle benzeflmekte ve uyumlaflmaktad›r. Tüketim toplumu bolluk ve çokluk toplumudur. Her fleyin tüketim nesnesine dönüfltü¤ü bir toplumdur. Bireyler haz ve zevkler ad›na g›da ürünlerinden giyim, ev dekorasyonu, okudu¤u kitaplar, izledi¤i filimler ve dizilere var›ncaya kadar medya taraf›ndan tükettirilmektedir. Böylece siyasi iktidar›n yasalar›na, güvenlik güçlerine gerek duyulmadan bireylerin denetimleri sa¤lanm›fl olmaktad›r. Bu denetim bir çeflit sibernetik kontrol olarak de¤erlendirilmektedir. S›ra Sizde 2 Simüle etmek yaln›zca -m›fl gibi yapmak de¤ildir. Bire bir, gerçe¤in yeniden türetilmesidir. Gerçeklik simülasyonla üretilip ço¤alt›ld›¤› için her zaman fazlas›yla var olacakt›r. Gizlemek (dissimuler), sahip olunan fleye sahip de¤ilmifl gibi yapmak; simüle etmek ise, sahip olunmayan fleye sahipmifl gibi yapmakt›r. Birincisi bir varl›¤a (flu anda burada bulunmayan) di¤eriyse bir yoklu¤a (flu anda burada bulunmamaya) göndermede bulunmaktad›r. Örne¤in, hastaym›fl gibi yapan kifli yata¤a uzan›p etraf›ndakileri hasta oldu¤una inand›rmaya çal›fl›rken bir hastal›¤› simule eden kiflide bu hastal›¤›n semptomlar›n› görmek mümkün olacakt›r. Bu noktadan sonra hem kifli hem de çevresindekiler için gerçeklik yan›lsamaya u¤ram›fl ve neyin gerçek neyin sahte, neyin düflsel neyin simule edilen oldu¤u birbirine kar›flm›flt›r. Baudrillard’›n deyimi ile “deliyi bu kadar iyi taklit eden biri herhalde gerçekten delidir” görüflüne kat›lmamak mümkün de¤ildir. S›ra Sizde 3 Baudrillard’a göre sosyolojinin temel kavramlar›ndan olan “toplumsal” kavram› içe patlam›flt›r. Yani günümüz pratiklerine denk düflmedi¤inden gerçekli¤ini yitirmifltir. Art›k gerçekli¤inin yerini simülasyonun ald›¤› Bat› toplumlar›nda uyumlaflt›r›lm›fl kitlelerden söz edilmektedir. Kitle, bir süngerin suyu emdi¤i gibi toplumsal› emmektedir. Böylece kitle giderek ortadan kalkmakta, buharlaflmakta ve onlar›n yerini “sessiz y›¤›nlar” almaktad›r. Baudrillard kitleyi, toplumsal›n simülasyonu hatta “toplumsal›n içinde kayboldu¤u kara bir delik” olarak görür. Kitlede bütün yitirilmifl gönderenlerin devrik simülasyonlar› vard›r. Bütün gönderen sistemlerinin, bütün ayakta duramayan anlamlar›n, olanaks›z tarihin ve art›k var olamayan temsil etme sistemlerinin kara kutusu haline gelen kitle, toplumsalla ilgili her fley unutuldu¤unda geriye kalan “art›k” olarak nitelenmektedir.

5. Ünite - Tüketim Toplumu, Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard

117

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
ALLAN, Kenneth. (2006). Conptemporary Social and Sociological Theory, Visualizing Social Worlds, Thousand Oaks, California: Pine Forge Press. ELLIOT, A. (1999). Contemporary Social Theory, Massachusetts-Oxford: Blackwell Publish. FEATHERSTONE, Mike. (1996). Postmodernizm ve Tüketim Toplumu, Çev.: M. Küçük, ‹stanbul:Ayr›nt› Yay›nlar›. GÖRGÜN-BARAN, A. (2006). “Postmodernizm”, Feodaliteden Küreseleflmeye içinde, Ankara: Lotus Yay›nevi. BAUDRILLARD, Jean (1996a). Amerika, Çev.: Y. Avunç, ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. BAUDRILLARD, J. (1996b). Kötülü¤ün fieffafl›¤›, Çev.: Ifl›k Ergüden, ‹st.: Ayr›nt›Yay., BAUDR‹LLARD, J. (1997). Tüketim Toplumu, Çev.: Hazal Deliceçay - Ferda Keskin, ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. BAUDR‹LLARD, J. (1998). Foucault’yu Unutmak, Çeviren: Oguz Adan›r, ‹zmir: Dokuz Eylül Yay›nlar›. BAUDR‹LLARD, J. (2001). Tam Ekran, Çeviren: Bahad›r Gülmez, ‹stanbul:YKY, Cogito. BAUDR‹LLARD, J. (2005a). Anahtar Sözcükler, Çeviren: O¤uz Adan›r-Leyla Y›ld›r›m, Ankara: Paragraf Yay›nevi. BAUDRILLARD, J. (2006a). Kusursuz Cinayet, Çev.: Necmettin Sevil, ‹st.: Ayr›nt› Yay. BAUDRILLARD, Jean (2006b). Sessiz Y›¤›nlar›n Gölgesinde Ya da Toplumsal›n Sonu , Çev.: O¤uz Adan›r, ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. BAUDRILLARD, Jean. (2010). Simülakrlar ve Simülasyon, Çev.: O¤uz Adan›r, Ankara: Do¤u Bat› Yay›nlar›, BEST Steven ve KELLNER Douglas. (1998). Postmodern Teori, Çev.: Mehmet Küçük, ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›, KELLNER Douglas (2000). “Toplumsal Teori Olarak Postmodernizm: Baz› Meyda Okumalar ve Sorunlar”, Modernite Versus Postmodernite içerisinde, Derleyen ve Çeviren: Mehmet Küçük, Ankara: Vadi Yay›nlar›, ÖNK, Ürün Y›ld›ran (2009). “Baudrillard Perspektifinden Bir Kitle ‹letiflim ve Sanat Arac› Olarak Simülasyon Evreninde Televizyon” Selçuk ‹letiflim, 5, 4, (201-218). R‹TZER, George (1997). Postmodern Social Theory, New York, St. Luis, San Fancisco, Toronto: The McGraw-Hill Companies, Inc. SARUP, Madan (2010). Post-Yap›salc›l›k ve Postmodernizm, Çev. Abdülbaki Güçlü, ‹stanbul: K›rkgece Yay›nlar›, SLATTERY, Martin (2007). Sosyolojide Temel Fikirler, Çev.:Ümit Tatl›can-Gülhan Demiriz, Bursa: Sentez Yay›nc›l›k. STEVENSON, Nick (2002). Understanding Media Cultures, London: Sage Pub. fiAYLAN, Gencay (2002). Postmodernizm, Ankara : ‹mge Yay›nlar›, THIRY-CHERQUES, Hermano Roberto (2010) Baudrillard: Work And Hyperreality . RAE Eletrônica, 9(1). Eriflim: 10.06.2011, h t t p : / / r e d a l y c . u a e m e x . m x / s r c / i n i c i o / A r t PdfRed.jsp?iCve=205115349010

6
Amaçlar›m›z
• • • •

ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Post-yap›salc›l›kla post-modernizm aras›ndaki iliflkiyi aç›klayabilecek, Post-yap›salc›l›¤› yap›salc›l›ktan ay›rt edebilecek, Michel Foucault’nun temel düflünce ve kavramlar›n› tan›mlayabilecek, Michel Foucault’nun çal›flmalar›nda iktidar kavram›n›n önemini özetleyebilecek, Jacques Derrida’n›n düflüncelerini yap›salc›l›ktan ay›rt edebilecek, Jacques Derrida’n›n çal›flmalar›nda kulland›¤› temel kavramlar› aç›klayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
Post-Yap›salc›l›k Söylem Bilginin Arkeoloji Soykütük • ‹ktidar • Yap›söküm • Arfliv

‹çindekiler
• • • • • G‹R‹fi POST-YAPISALCILIK MICHEL FOUCAULT JACQUES DERRIDA DERRIDA’NIN TEMEL DÜfiÜNCE VE KAVRAMLARI • POST-YAPISALCILI⁄A YÖNELT‹LEN ELEfiT‹R‹LER

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida

Post-yap›salc›l›k. post-sanayi toplumu gibi kavramlarla birlikte kullan›lmaktad›r. ‹NTERNET Örne¤in Michel Foucault ve Jean. U m›nda ele al›n›r. (›) Birincisinde post-yap›salc›l›k dil ve literatür ba¤lam›nda ele al›n›rken (››) ikincisinde felsefe ve sosyal bilimler ba¤laO R verilecektir. liberalizm. Julia Kristeva ve Jean-François Lyotard’›n çal›flmalar›yla ortaya koyulmufl ve dünyaya yay›lm›flt›r. Jean Baudrillard. 2002). Zygmunt Bauman ve David Harvey gibi düflünürler ise post-modernizmi tamamen yeniden bir yap›lanma olarak de¤erlendirirler. dünya ve anlamlar› oluflturma ve bunlar› yeniden üretme süreçleri aras›ndaki iliflkileri irdeleyen bir yaklafl›m olarak tan›mlanabilir (Belsey. post-modern teori. Bu yaklafl›m› iki teDÜfiÜNEL‹M mel kolda de¤erlendirmek mümkündür. en genifl tan›m› ile insan olma. PierSIRA S‹ZDE re Bourdieu. özellikle Louis Althusser. Jacques Darrida. Michel Foucault. Bu ba¤lamda post-modern teori. Jean Baudrillard.François Lyotard. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Burada bir noktan›n daha belirtilmesi gerekir. Ferdinand de Saussure’ün temellerini att›¤› yap›salc› karfl› elefltirel nitelikte ayr› bir yaklafl›m olarak ortaya ç›km›fl olmakla birlikte yap›salc›l›kla pek çok ortak özelli¤e sahip olmas› nedeniyle literatürde kimi zaman yeni olarak SIRAyap›salc›l›k S‹ZDE da adland›r›lmaktad›r. TEL EV‹ZYON ça¤dafl toplumlar› analiz etmede yeni özel bir form olarak ortaya ç›kar ve bilim insanlar›n›n yaklafl›m›na göre ya sosyo-kültürel unsurlar›n yeniden yap›lanma süreci (post-modernization) ya da de¤iflimdeki yeni e¤ilimler olarak de¤erlendirilirler.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida G‹R‹fi Post-yap›salc›l›k. Stephen Crook. bilginin söylemsel ve öyküsel oluflumunu ve kültürel elefltiri ve felsefi bir yans›mayla dil ile iktidar aras›ndaki iliflkiyi post-modern yaklafl›mla analiz ederler. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda K ‹ T A P “post” eklentisi bir bakma modernizasyona ve de¤iflime iliflkin pek ço¤unun sosyalizm. Roland Barthes. Afla¤›da bu iki temel ba¤lamdaki yaklafl›mlaraSyer D ‹ K K dilbilime AT Post-yap›salc›l›k. Bu entelektüel yaklafl›m yirminci yüzy›l›n son çeyre¤inde Fransa’da. Jan Pakulski ise süre giden sürecin yeni bir aflamas› ve yeni ortaya ç›kan e¤ilimler olarak ele al›rlar. s›n›rlar› belirsiz ve tart›flmal› olmakla birlikte post-modernizm. Ba- AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Fredric Jamerson. mutaass›pl›k gibi ideolojik görünümleri de olan büyük teorilere karfl› duyulan belirsizlik ve flüphecili¤i ifade etmektedir.

Marshall’›n ifadesiyle (1999: 595) “Post-yap›salc›K ‹ T ASaussure’ün P l›¤›n esas baflar›s› dil kuram›n›n içinde yer alan radikal analitik olanaklar›. POST-YAPISALCILIK Post-yap›salc›l›k. sanattan beslenerek geliflmifl. yayg›nlaflan eklektizm (eclecticism). Baz› düflünürler. Bu yaklafl›m. Senkretizm (syncretism). SIRA TÖrne¤in E L E VS‹ZDE ‹dinsel ZYON varsay›mlarda ya da metinlerde bilimsel içerik aramak gibi. post-modernizm. 1999:595). Bu yaklafl›m. dünyay› rasyonel. post-moderniteyi geliflen kitle medyas›. yüzeysellik. Avangart (avan-garde). ‹NTER N E Tve politika kültür. Post-modernizmin temellerini Burada bir noktaya çok daha önceleri sanatsal ak›mlarda bulmak mümkündür. Post-modern sanat›n en temel özelli¤i. K ‹ T Az›tt›. olgular›n ticarileflmesi. 1960’larla pop. L ‹ M alanlarda D Ü fi Ü N Efelsefi ekonomik. 2006) de büyük oranda etkilenmifltir. iletiflim ve kitle tüketimi ile yine kitle tüketimi ve yeni dönemin getirdi¤i ve yayg›nlaflan yönlendirilmifl iletiflim. anti-humanizm. benzer flekilde dinî. farkl›laflma (differentiation). Crook ve arkadafllar› ise bu döneme iliflkin temel e¤ilimleri. Biz burada bu tart›flmalara girmeden post-yap›salc›l›¤›n do¤uflu. Bu aç›dan 20. 1950’lerle birlikte modern sanat kendi izole yap›s›n› kaybederek popülerleflmeye. Kayna¤› yap›salc›l›k olan post-yap›salc›l›k bundan dolay› yaSIRA S‹ZDE p›salc›l›kla benzer baz› özellikler tafl›makla birlikte (örne¤in her iki yaklafl›m da elefltirel olmakla birlikte) iki yaklafl›m›n birbirlerinden oldukça ayr› oldu¤u da bilinmektedir (SaAMAÇLARIMIZ rup. Bu düflünce ‹NTERNET hareketi. ampirik ve objektif ba¤lamda aç›klamay› vaat eder. stillerdeki senkretizm (syncretism) ve geneldeSIRA tüm de¤erlerde artan bir liberalleflme olarak ortaya koymaktad›r. Frans›z ve k›ta Avrupas› felsefecileri ve teorisyenlerinin entelektüel görüfllerini kapsar. Ayr›ca farkl› bir anlamda dilbilimde de yer DÜfiÜNEL‹M bulur. Basit bir ifadeyle post-yap›salc›l›k. sundu¤u yeni perspektifler ve bu S O R U ve Darrida’n›n görüfllerine yer verece¤iz. sosyal parçalanma (fragmentation). ‘dil’ ve dile benzer flekilde toplumun anlaml› yap›lar veya sistemler olarak analiz edilebileceklerini varsayan yap›salc›l›¤›n yeniden yorumlan›fl› olarak tan›mlanabilir. modern sanat›n elitist ve avangartK(avan-garde) yap›s›n› ret etmesidir. disiplinler aras›” bir entelektüel harekettir (Marshall. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S O R U udrillard. ba¤lamda Foucault D ‹ K K A Tdaha dikkat çekmek faydal› olacakt›r. 1997:9). ayd›nlanman›n reddi ve var oluflçu feS O R U nomenolojiden (Davis. daha radikal bir yaklafl›mla post-modernizmin post-yap›salc›l›ktan DÜfiÜNEL‹M beslenerek geniflleyen yapay bir tart›flma oldu¤unu ileri sürerler. temsil edici bir fenomenden ziyade anlamland›r›c› bir fenomen fleklinde yeniden keflfetmesi ve geniflletmesi olmufltur. geliflen kültürel ço¤ulculuk (pluralism). ‹ T A P D‹KKAT Eklektizm. T SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZY O N yy. post-modernizmin SIRA habercisi olarak kabul edilir. k›sa ömürlü sosyal yap›lanmalar. yy’›n ikinci yar›s›nda kültürel veS‹ZDE sanatsal bir ak›m olarak bilinen Dada veya Dadaizm. da yer bulur. politik gücün seçimlerle oluflmas›n› ço¤unlu¤un hegemonyas›n› SIRA S‹ZDE yaratmas› nedeniyle ret edilerek toplum içindeki farkl› gruplar›n eflit temsili amaçlan›r. ‹nsan kültürünün yap›lar arac›l›¤› ile anlafl›labilece¤ini savunan ve bu görüfllerini özellikle dil üzerinde modelleyen yap›salc›l›ktan DÜfiÜNEL‹M büyük oranda etkilenen ama ondan farkl›laflan bir düflünce ak›m›d›r. ticarileflmeye ve beraberinde uluslararas› boyut kazanmaya bafllaAMAÇLARIMIZ m›fl. post-modernizmin teorik formülasyonu olarak da düflünülebilir. genel olarak tek bir perspektiften ziyade farkl› perspektifler aç›s›ndan yaklaflmay› öngörür ve pek çok alanda kullan›l›r. Örne¤in kültürel ço¤ulculukta genifl bir toplum içindeki daha ufak gruplar›n kültürel kimliklerinin korunmas› anlafl›l›rken politik ço¤ulculukta. sembolik tüketim ve zaman ve mekân›n daralmas› ile iliflkilendirir. populizm. Ayd›nlanma ile bafllayan modernite.” D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET Post-yap›salc›l›k ve yap›çözüm veya yap›söküm (deconstruction). plastik sanatlardan mimariye kadar pek çok alanda etkili olmufltur. Aç›k ‹NTERNET . esnek uzmanlaflma. 20. fikirlerin birlikte ele al›nmas› gerekti¤ini ileri süren kavramsal bir AMAÇLARIMIZ modeldir. olgulara SIRA S‹ZDE yaklafl›mda tek bir paradigma yerine farkl› teorileri. D‹KK AT Post-yap›salc›l›k “1960’larda Fransa’da ortaya ç›kan ve h›zla di¤er ülkelere yay›lan genifl tabanl›. sanat aln›nda ilerici ve yenilikçi anlam›nda S O R Ukullan›lan bir terimdir. dolay›s›yla gevflek biçimde yap›land›r›lm›fl. P çeliflkili birbirinin olgular›n uzlaflt›r›larak birlefltirilmesi anlam›nda daha çok felsefe ve dinde kullan›lan bir kavramd›r.120 Ço¤ulculuk. bütüncül bir tutarl›l›¤› olanaks›z k›lmas› nedeniyle elefltirilir. GüS‹ZDE nümüzde de bu kavramlar üzerine tart›flmalar yo¤un olarak devam etmektedir.

ve ontoloji alanlar›nda da kullan›lmaktad›r. de¤erler. Tarih farkl› seçeSIRA S‹ZDE nekler sunar. bir gerçekli¤in oldu¤unu kabul eder ve e¤er do¤ru metotlar kullan›l›rsa bu gerçekli¤in bilgisine ulafl›labilir oldu¤una inan›r. Post-yap›salc›lar›n yap›salc›l›¤a olan elefltirileri ise iki ana tema üzerinde toplanmaktad›r: (›) Yap›lar›n kendi kendilerine yetmesi ve (››) bu yap›lar›n ikili z›tl›klardan oluflmas›. devlete karfl› iflçi ve ö¤renci isyanlar›n›n yo¤un olarak vuku buldu¤u politik kargafla dönemi içindedir. 3. metnin bütünlü¤ü aç›s›ndan tutars›z kullan›mlar›n› ele alarak yazar›n kurdu¤u kavramsal ayr›mlar›n baflar›s›zl›¤›n› aç›klamak için gelifltirilmifl bir metin okuma yöntemidir. Yaflam›n temel referans noktalar› olan normlar. 2. iyi-kötü. Örne¤in Foucault’nun “Delili¤in Tarihi” adl› eseri. metafizik. Bu bilgiler. Post-yap›salc› düflünce ak›m›n›n ortaya ç›kt›¤› 1960’l› y›llarda Fransa. kültürel kavramlar›n zaDÜfiÜN EL‹M man içinde nas›l de¤iflti¤ine odaklanarak ayn› kavramlardan flimdi ne anlafl›ld›¤›n› bulmaya çal›fl›r. herhangi bir metnin içindeki ikili karfl›tl›klar›n (aç›kkapal›.6. 2003:7). tarihe göreli yaklafl›rlar ve evrimsel bir çizgi üzerinde geliflti¤i tezini ret ederek raslant›sal olgulara dayal› oldu¤unu iddia ederler. Bu ba¤lamda PostS‹ZDE yap›salc›l›k. yap›salc›l›¤›n aksine tarihseldir. ancak elefltiri yolu ile ortaya ç›kar›labilecek ve diskalifiye SIRA S‹ZDE edilebilecek bilgiler setidir. gerçekli¤in AMAÇLARIMIZ bulunmad›¤›n› ve bu ba¤lamda bilginin de mevcut olamayaca¤› iddias›. Moral de¤erlerin gerçekte var olmad›klar› ve sonradan soyut olarak ortaya ç›kt›¤›n›. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P Post-yap›salc›l›¤›n temel önermeleri afla¤›daki gibi s›ralanabilir: 1. yanl›fl yorumlara TELEV‹ZYON ve önyarg›lara maruz kald›¤›n› ileri sürer. eski düflünce kal›plar›n› söküp atarak bir temizleme yapar ve yeni bir anlama biçiminin yolunu açar. Bat› kültürünün temel kabullerini teflS O R U hir ederek. estetik ve ahlak yarg›lar›na iliflkin bir tercihi de¤erlendirmenin rasyonel bir yolunu sunmaz. Tarih ve kültürün yap›lar› koflulland›rd›¤›ndan “yap›lar›n”. yaflam›n somut bir anlam›. kurallar ve yasalar›n bulunmamas› hâlini ifade eden “anomi” hâli ile birlikte an›labilmektedir. gerçeklik. ‘subjugated knowledges’ kavram›yla iki fleyi kasteder: (›) Bir tarafta formal organizasyonlar›n içinde gömüDÜfiÜNEL ‹M lü olan veya maskelenmifl tarihsel içerikler. devaml›devams›z vb.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 121 Yap›çözüm veya yap›söküm. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P . D ‹ K biri. bilginin nas›l üretildi¤ini temel araflt›rma SIRA sorunsal› olarak ka‹NTERNET bul eder. amac› ve gerçek bir de¤erinin olmad›¤›n› ileri sürer. anarflizm gibi alternatif felsefelere olan ilginin artt›¤› bir dönemdir. nihilizm. Bu naif bilgiler. Ünite . Latince hiçlik anlam›ndaki “nihil” kökünden gelen temeldeDhayat›n üzerine kurulu felsefi bir ö¤retidir. bilifl seviyesinin veya bilimselli¤in alt›nda yer al›rlar (Foucault. Dolay›s›yla Foucault. (››) diskalifiye edilmifl olan bilgi serileri (Foucault. Dolay›s›yla bir nesneyi anlamak için hem nesnenin kendisini hem de bu nesneyi üreten bilgi sistemleri bir arada incelenmelidir. S O R U delilikle ilgili kültürel tutumlar›n bir tarihidir. 1980:82). Post-modern bak›fl. bask›n Bat› felsefesi ve kültürünün elefltirisi niteli¤indedir. K A T tarihe bak›fl Yap›salc›l›k ile post-yap›salc›l›k aras›ndaki en temel farkl›l›klar›ndan aç›lar›d›r. Ço¤unlukla var olufl formunda karfl›m›za ç›ksa da epistomoloji. ‹flte post-yap›salc›l›k. bir bak›ma bu elefltirileri hakl› ç›karman›n araçlar›n› sunmufltur. ‹ K K A T anlams›zl›¤› Nihilizm. Foucault’nun “subjugated knowledges” (tutsak bilgiler) olarak adland›rd›¤› bu farkl› bak›fl aç›lar›. çünkü “sebebin” kendisi de kendi yolunda k›s›tl› bir tarihsel formdur ve sebeplerin vaat etti¤i kesinlikler art›k yoktur. Post-yap›salc›l›k. Oysa post-modernizm bu güvene sahip de¤ildir. Bu aç›dan feminizm. daha bask›n olan bilgilerin arkas›na saklanm›fl. Post-yap›salc›lar. bu doktrinin di¤er temel yaklafl›m›n› oluflturur. Varoluflcu SIRA S‹ZDE nihilizm.

Takip eden sekiz y›l içinde kolayl›kla kürsü sahi- Resim 6. Bu iliflkileri anlaman›n tek yolu. 1997: 12). MICHEL FOUCAULT Foucault’un Yaflam› Foucault’un yaflam›n› iki boyutta de¤erlendirmek gerekir: (›) Biri standart kal›plar içindeki kiflisel yaflam tarihi. Bir metin yazar›n›n amac›. (Sonradan bilinmeyen bir nedenden dolay› Paul ismini reddetmifltir. hiyerarfli içinde “bask›n olan›n temel niteli¤i” kavram›n› reddederler. onun belli de¤iflkenlerle (örne¤in kimlik ba¤lam›nda ) olan iliflkisinin analizi büyük önem arz eder. hatta y›ld›z bir ö¤rencisiydi. Post-yap›salc›lar. . Post-yap›salc› metin analizlerinde okuyucu. s›n›f. bu iliflkileri analiz ederken bask›n olan ile itaat eden aras›ndaki ba¤›ml›l›¤› a盤a ç›karmakt›r. 6. Post-yap›salc›lar bir metnin tek bir amac›n›n. ›rk. Böylelikle. akademik ve siyasi ba¤lant›lar› nedeni ile akademik h›rslar› olanlardan beklendi¤i üzere yüksek okul ö¤retmenli¤i yapmak yerine bir süre ‹sveç. ünlü bir taflra ailesinin o¤ludur. yani gösterilen. gösterilen gösterenin önceli¤ine göre konuflur. do¤rulu¤u metnin ‘arkas›nda’ ya da ‘içinde’ görürken post-yap›salc›l›k okuyucu ile metnin karfl›l›kl› etkileflimini üretkenlik olarak görmektedir” (Sarup. Babas› ise baflar›l› bir doktordu.122 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› 4. yani gösteren taraf›ndan infla edilir. tekil anlamlar illüzyonunu üreten bilgi sistemlerini ve kabullerini “yerinden ç›karmak” t›r. anlam ve var olufl yaratabilir. okuyucu için ikincildir. böylelikle yazara sabitlenmeden di¤er anlam kaynaklar› da araflt›r›l›r (farkl› okuyucular. Daha ziyade amaçlar›. Her ne kadar farkl› düflünürlerin benlik hakk›ndaki görüflleri farkl›laflsa da post-yap›salc›lar benli¤in söylemlerle infla edildi¤i görüflünü s›kl›kla paylafl›rlar. Polonya ve Almanya gibi ülkelerde dolaflm›flt›r. Dolay›s›yla post-yap›salc›l›kta bir kültür nesnesinin ne anlama geldi¤ini anlamada. gibi) aras›ndaki gerilimlere sahiptir. Doktora tezini tamamlarken Sorbonne’un en güçlü profesörlerinden biri taraf›ndan desteklenmifl ve hemen tezinin bas›lmas›n›n ard›ndan dönemin belli bafll› entelektüellerinden olumlu elefltiriler alm›flt›r. Anlam. tekil ve tutarl› bir varl›k oldu¤u görüflüne kat›lmazlar. birey taraf›ndan. 7. Her birey. Bu yer de¤ifltirme yazar› merkezden alma olarak de¤erlendirilir. birbiriyle çat›flan bilgi hükümleri (toplumsal cinsiyet.) O.1 Foucault. Dolay›s›yla bireyin benlik alg›s› onun nesnelerin anlamlar›n› yorumlamas›nda kritik bir rol oynar. Post yap›salc›lar “benli¤in” ayr›. Paul Michel Foucault prestijli bir okul olan École Normale Supérieure’un parlak. Aksine birey. yazar›n yerini al›r. anlam›n›n ve tekil bir var olufla sahip oldu¤u fikrini reddederler. felsefesinin bir uygulama alan› gibiydi. (››) di¤eri kendine özgün s›ra d›fl› yaflam biçimi (Gutting 2005). Bu alternatif kaynaklar›n birbirleriyle tutarl›l›k göstermeleri de gerekmez. 5. kariyer vb. Asl›nda yaflam biçimi. “Yap›salc›l›k. zaman›n ünlü filozofu Sarte ile birlikte bir protesto gösterisinde (Gutting 2005). Ona göre yeni bir bilgiye ulaflmak ancak tüm s›n›rlar›n zorlanmas›yla mümkündü. Foucault. herhangi bir metinle ilgili olarak yeni ve bireysel amaç. kültürel normlar ya da di¤er metinler ba¤lam›nda).

1984 y›l›nda öldü¤ünde çoktan düzinelerS O R U ce kitab›n konusu olmufltur ve bundan sonra ünü daha da artm›flt›r (Gutting 2005). Birçok yerde dersler vermifltir. Foucault.6. sonra hikâyenin sonunda kelimelerin bir harfini de¤ifltirerek tamamen farkl› bir anlam› olan bir sonla bitiriyorK ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Avrupa’n›n en geliflmifl laboratuvarlaSIRA S‹ZDE r›na sahip olup onu ayr›cal›kl› k›lan di¤er bir özelli¤i de derslerin kat›lmak isteyen herkese aç›k olmas›d›r. Roussel’›n önemi. sadece kendini ifade edecek bir teknikle yazmak isteyen bir yazard›r. Di¤er yandan da dünyay› dolaflarak (Japonya. Öncelikle araflt›rman›n hedeflendi¤i okul. Hatta pek çok yazar da pek ço¤u eski Marksist olan Foucault gibi kiflilerin bu post-modern düflüncelerini. belli bir grup için olan anlam›nda TE LEV‹ZYON DÜfiÜNEL‹M kullan›lmaktad›r.Kkendinden bafllayaSIRA S‹ZDE rak di¤er tüm özgürlüklerin ba¤›ms›z ve adanm›fl bir ateflli savunucusudur. Roussel’›n 1894 y›l›ndan ölümüne kadar geçen sürede zaman›n›n tamam›n› yaz›lar›na vermesini sa¤lam›flt›r. Babas›n‹NTERNET dan kalan servet. eflcinsel özgürlüklerinin etkili S O R U bir kahraman› hâline gelmifltir (Gutting 2005:2). bilginin s›n›rlar›n› zorlayan kiflidir ve yaflam› da bu çerçevede de¤erlendirilebilir. Yüksek seviyeli dersler ise sadece konunun uzman› araflt›rmac›lar ve profesörlerin kat›l›m› ile kapal› olarak gerçeklefltirilmektedir. onu befleri ve sosyal bilimlerde en önde gelen figür yapm›flt›r. bilimsel tart›flmalar›nda alevlenmifltir. ülkemizde Kelimeler ve fieyler ad›yla yay›mlanm›flt›r. Onun her türlü bask›ya karfl› duydu¤u nefret. Etkisi arzulad›¤› gibi olmufltur. mevcut epistemeye de (bilgiye de) karfl›d›r.) akademik olarak en çok satanlar aras›na girmifl ve onu Sartre gibi Fransa’n›n temel düflünürleri aras›na sokmufltur. bir edeT Eyaz›lar›n›n L E V ‹ Z Y O N megalobiyat teorisinden ya da hareketinin temsilcisi olmas›ndan çok man bir duyarl›l›¤a sahip olmas›d›r. Brezilya. California ve di¤erleri) dolu salonlarda konferanslar vermifl ve gittikçe artan bir flekilde politik hareketlere DÜ fiÜNEL‹M kat›lm›flt›r. Örne¤in bir metin içinde ilk önce deyimlerin tamamen farkl› anlamlar›n› kullanarak hikâyeye bafll›yor. O. gerçekten de daha önce ünlü bir psikiyatrisin araflt›rma konusu olmufl ve bu doktor onun dönüflüme u¤ram›fl dini saplant›lardan dolay› ac› çekmekte oldu¤u teflhisinde bulunmufltur. Ona göre yazar.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 123 bi olmufltur. O en TE LEV‹ZY O N durmak gizlemli (belli özel gruplar için olan) çal›flmalar›n›. Ünite . hapishane reformunun. S O R U ‹NTERNET D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Foucault ve Post-yap›salc› Düflüncelerinin Ortaya Ç›k›fl› K ‹ bir T A kitabevinden P Foucault’nun akademik analizlerinin bafllang›ç noktas› olarak rastlant›yla ald›¤› ve ihmal edilmifl s›ra d›fl› bir yazar olan deneyci (experimentalist) Raymond Roussel (1877-1933)’a ait bir kitap olmufltur. Birkaç y›l sonra da süperSIRA S‹ZDE elit College de France’›n seçimlerini kazanm›flt›r. o anti-psikiyatri hareketinin. AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Foucault’un yaflam›na iliflkin de¤inilmesi gereken di¤er bir konu da onun ayn› ‹ T A P zamanda politik bir kat›l›mc› ve eylemci oldu¤udur. O mevcut sisteme tamamen karfl›d›r. Roussel’›n çal›flmalar› ‘avangart’ standartlara göre bile oldukça ayk›r›d›r. kapitalist sisteSIRA S‹ZDE min düflünsel temeli olan modernitenin y›k›lmas› yönünde entelektüel çaba olarak de¤erlendirirler. AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P SIRA S‹ZDE Gizlemli (ezoterik). Bu s›rada suç ve seks üzerine yazd›¤› iki kitap. Foucault. ‹NTERNET Burada Foucault’un yaflam›na özel yer vermemizin amac›. Belli say›daki kürsüye alan›ndaki en önde gelen bilim insanlar› seçilerek getirilmektedir. Söz konusu yazar. 1530’da kurulmufl Fransa’n›n en prestijli yüksek e¤itim kurumlar›ndan biridir. pek çok tirana karfl› D ÜfiÜNEL ‹M için sunulmufl bir “alet kutusu” olarak görmüfltür. D‹KKA T College de France. Onun 1966 y›l›nda yay›mlanan kitab› Les mots et les Choses (‹ngilizce “The Order of Things” olarak yay›mlanan kitap. yaflam›n›n D ‹ kendi K K A T felsefesi ile olan örtüflmesidir.

Sturrock 2003). Birey. özneyi merkeze oturtan teorilere (fenomenoloji. Foucault’nun bu yazardan en çok etkilendi¤i nokta. birçok yerde kendisinin herhangi tek bir paradigman›n sad›k taraftar› olmad›¤›n› dile getirmifltir (Lotringer 1989: 60. bu tavr›n› flöyle özetlemifltir: “Benim temel ilgim hayat›mda ve çal›flmalar›mda baflta oldu¤um kifli olmamakt›r” (Gutting 2005:6). Roussel otel odas›n›n kilitli kap›s›n›n (önceleri daima aç›k tuttu¤u) hemen önünde yerde bulunmufltur ve yazar›n belki kap›y› kendini kurtarmak için açmaya m› çal›flt›¤›. Ayn› zamanda onun bu flekilde ölümü bizleri. gerçe¤in olmad›¤›na inanan Foucault’nun çal›flmalar› felsefe. bireylerin toplumsal pratiklerini tan›mlayan ve mümkün k›lan söylemlerin unsurlar› aras›ndaki iç iliflkilerin bir ürünüdür. Ancak çal›flmalar›n›n tüm bu giriftli¤ine karfl›n net olarak söylenebilecek en temel duruflu. Bu ba¤lamda kültür. Foucault’nun bu yazar üzerinden yapt›¤› tart›flma. onun anahtar› insanlar› içeri almak için mi. Sistematik bir teori gelifltirme konusunda isteksiz olan ve tek bir do¤runun. anlam›n yarat›c› kayna¤› de¤ildir. düflünce ve sembolik sistemler) arac›l›¤› ile üretilen toplumsal bir kurgudur” (Layder. yoksa kapamak m› istedi¤ini bilemeyiz. Foucault. yoksa kurtarmaya gelenleri engellemek için mi kendini kilitledi¤i bilinmemektedir. Foucault’nun analizlerinde iki temel vurgu tikleri biçimlendirir bu duruflunu özetler: D‹KKAT DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ . Roussel’›n çal›flmalar›n› analiz etmeye çal›fl›rken yazar›n karanl›k. sosyoloji ve tarih gibi disiplinler aras› bir düzlemde yap›salc›l›k ve post-yap›salc›l›kla organik ba¤lar› olan karmafl›k bir yap› gösterir. Foucault. SIRA S‹ZDE 1 Foucault’nun yap›salc›l›¤a yönelik elefltirilerini araflt›r›n›z? SIRA S‹ZDE ‹nsanlar yaflant›lar›n› kendilerine aç›k.yap›salc› ak›m içinde an›lan Foucault. Örne¤in entelektüel çevreler taraf›ndan yap›salc› ve özellikle de post. hikâyelerinde karakterlerin deneyimlerine yer vermemifl. sinlikle söylemlere dayan›r ve onlar› biçimlendirir. Yazar. Yazar›n bu tutumunu Foucault flöyle ifade etmifltir: “O. 2006:135-136). onun kitaplar›nda kulland›¤› edebi anahtar ile kendisinin ve hikâyelerindeki karakterlerinin bask›lanan sübjektif yaflamlar›na iliflkin görüfllerimiz aras›ndaki ba¤lant›y› de¤erlendirmekten de al›koymaktad›r (Gutting 2005:7). Yazar. sembolik etkileflimciler gibi) karfl› bir tav›r almas›d›r. ayn› flekilde söylemler de praS O R U (Layder. ölümle iliflkilendirmifltir. Foucault. özneleri bir iktidar alan› ve belirli pratikler seti içinde konumland›ran toplumsal söylemler (dil. sadece objeleri ve eylemleri betimlemifltir. Foucault’ya göre yazar›n ölümündeki bu durum. 2006:136). müphem ölümüne merkezî bir yer vermifltir. herkes için geçerli olan de¤erler hiyerarflisidir ve kültür. sosyal olarak infla edilmifl anlamlar araD Ü fi Ü N E L ‹ M ‹nsanlar›n gündelik hayatta içinde yer ald›klar› pratikler kec›l›¤› ile sürdürürler. seçici ve d›fllay›c›d›r. yoksa onlar› d›flar›da tutmak için mi kulland›¤›n› bilemeyece¤imiz gibi. Ona göre “özne” fikri. akademik çal›flmalar›ndaki duruflu ile örtüflmektedir.124 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› du. aflikar bir flekilde dilde bireyin (öz) kayb› ile sübjektivitenin d›fllanarak yok say›lmas›n›. hiçbir ‘yüze’ sahip olmamak için yazmaktad›r” (Gutting 2005: 6). onun öznelli¤i d›fllamas›d›r. aksine her taraftan toplumsal belirlenimlerle kuflat›ld›¤›n› kabul eder. Ve onun ölümü bizleri bu iki soruyu çözmemizi de engellemifltir. yap›salc›l›¤a elefltirel yaklaflmakla birlikte bu noktada yap›salc›larla hemfikir olarak öznenin do¤as› gere¤i özgür olmad›¤›n›. edebi olarak da bu ‘anahtar›’ kullan›rken yazar›n metnin anlam›n› açmak m›. Roussel’›n yaz›lar›ndaki ‘Nas›l kitaplar›m› kesin ifadelerle yazabilirim’ ifadesi ile belirtti¤i gibi ‘anahtar’la iliflkilidir. psikoloji. psikiyatri. anlam.

Bu kavram. tekni¤i ampirik verilere dayanarak yap›lan “düzenlerin” yap›lar›n›n analizidir (Foucault. Ünite . 1972).6. (Foucault 1972:138). ilk dönem çal›flmalar›nda iktidar taraf›ndan belirlenen benlikten analizlerinde benli¤i d›fllasa da belirsizlik ve çeliflkileri ortaya koyar. Foucault’un Temel Düflünce ve Kavramlar› Benlik Foucault’ya göre benlik. Soykütük: Foucault’nun metodolojisinde bir di¤er önemli kavram da soykütük kavram›d›r. ‹ktidar taraf›ndan belirlenen benlik. Ona göre dil. söylemlerin kendisine.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 125 (I) Bireylerin güdüleri yerine söylem/pratiklere odaklanarak nesnellik düzleminde çal›flmal›d›r. belirsiz ve kafa kar›flt›r›c›d›r. kulland›¤› önemli teknik terimlerin baz›lar› ve temel eserleri ünitenin devam›nda k›saca ele al›nm›flt›r. Yani soykütük. bugün bizim ne oldu¤umuza yol açan süreçleri anlama kanal› olarak tarihe bakmakt›r. 1971:78). 1991:65) SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Söylem-Arekoloji-Soykütük-Arfliv Söylem: Foucault’nun analizinde dil. en önemli unsurdur. Asl›nda bu iki kavram (arkeoloji ve soykütük) aras›ndaki farkl›l›k. olmayanlar üzerinde hakimiyet kurabilir ve Tonlar› edebilirler. Foucault. çok parçal› ve çok k›s›ml›d›r. Son dönem çal›flmalar›nda ise benlik teknolojilerine yo¤unlaflan Foucault. Söylemler. “flimdiki zaman›n tarihini” yazabilmek için geçmiflte kalan tutars›z. D ‹ K K A T söz eder ve Foucault. çeliflkili kurallar› ve izleri incelemek ile ilgilidir. belli kurallara uyan pratikler olarak söylemlere odaklan›r. iktidar iliflkilerinin ifadeleridir ve bu iliflkilerle ba¤lant›l› pratikleri ve konumlar› yans›t›rlar (Layder 2006:137). Çünkü her ikisinin de amac› ayn›d›r. güç ve egemenli¤e verdi¤i önemi SIRA S‹ZDE yaklafl›m›n›n odak noktas›ndan ç›kart›p bu eksikli¤i gidermeye çal›fl›r (Best ve Kellner. Bir baflka deyiflle arkeoloji. S O R U iç bütünlü¤e sahip tutarl›. rasyonel bir varl›k de¤ildir. temala‹NTER NET r›. Arkeoloji: Arkeoloji kavram› ise Foucault’nun yaklafl›m›n› betimleyen en önemli kavramlardan biridir. söylemler içindeki düflünceleri. Yap›salc›l›¤›n mikro/makro düalizmini nedenlerini aç›k olarak ortaya koyamasa da (pek çok konuda belirsizDb›raksa da) ret eder ÜfiÜNEL‹M ve özne olan bireyi “öldürür”. Ancak e¤er bir farkl›l›k aramak gerekirse arkeoloji. Bu bilgilerin ›fl›¤› alt›nda Foucault’nun temel görüflleri. Dolay›s›yla Foucault’ya göre birey bilinçli. Çünkü bir söylemi kullanabilme özel bir alan›n bilgisine sahipli¤in ifadesidir ve bu bilgiE L E V ‹ Zkontrol YON ye sahip olanlar. Arkeolojik analizin amac› sadece belli tarihsel dönemlere ait söylemsel oluflumlar ile onlar›n içinde yer alan tikel söylemlerin ortaya ç›k›fl›n› mümkün k›lan biçimsel epistemik koflullar› a盤a ç›karmakt›r. Söylemler belli kurallara uyan pratiklerdir (Foucault. temsil ediliflleri betimlemeye çal›flmaz. asla maK ‹ T A P sum ve tarafs›z bir ifade arac› de¤ildir. daha çok iktidar iliflkileri ve bu iliflkilerle biçimlenen politik teknikleri. söylem ve toplumsal konumlar› tan›mlayan pratikler ve iktidar iliflkileri alan› içinde oluflur. kullan›fll› bilgi formlar›n› üretmek için “fleylerin organize oldu¤u” düzleme odaklan›r. Arkeoloji. imajlar›. (II) Nesnel güç iliflkileri üzerinden nesnel toplumsal formlara yönelmelidir. bu kavram› bize mücadelelerin tarihsel bilgisini oluflturmam›z› sa¤layacak ve bu gün bu bilgiyi taktik olarak kullanmam›z› mümkün k›lacak olan bilimsel bilgi ile yerel hat›ralar›n birK ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . farkl›l›k ve benzerliklerin belirlendi¤i düzleme odaklan›yorsa soykütük. kendini kontrol edebilen.

Foucault. yani bilimsel söylemi belirleyen ve yap›land›ran kurallar bütününün kodlar›n›n çözümüne giriflir. Michel Foucault. söylemin en temel birimi olan ifadeyi (statement) analiz etmeye yönelir. Arfliv: Bu ba¤lamda baflvurdu¤u di¤er bir teknik kavram da arfliv kavram›d›r. Foucault’nun çal›flmalar›n›n önemli bir k›sm› epistemolojinin tarihi üzerineSIRA S‹ZDE dir. bir dizge olarak ortaya ç›km›flt›r. Epistemolojik alan ise belli bir zaman diliminde ve S O R U yerde belli bilgi biçimlerinin ortaya ç›k›fl›n› flekillendiren koflullard›r. genel kan›lar. Bu ipuçlar›n› araflt›ran bir kifli dönemin tarihsel apriorisini ve bilimini araflt›ran bir kifli de dönemin epistemisini anlayabilir. 1994:42). Ona göre düflünüAMAÇLARIMIZ flümüzün ya da ussall›¤›m›z›n kuruluflu. Örne¤in Foucault’ya göre “bilimsel söylem”. gerekli inan›fllar bu kodlarla belirlenir. Böylelikle Foucault. bir SIRA S‹ZDE epistemeden di¤er epistemeye ani de¤iflmeler kaydetmifltir. düz anlam sorununu da parentez d›fl›na al›r. Bu kitab›n temel tezi. kuran “gerçe¤in” belli temel koflullar›n›n oldu¤udur. buradan hareketle. Apriori ayn› zamanda deneyden sonra anlam›na gelen aposteriorinin de karfl›t› olarak kullan›lmaktad›r. bu kitap›nda bilim tarihini inceleyerek “epistemoloji veya episteme” yap›lar›n›n. Bu ba¤lamda di¤er önemli bir eseri. Foucault. Bu kavramlar›n hiçbirinin kehanette ya da tahminde bulunma de¤eri yoktur. O. Bir bütün olarak yaflama yön veren anonim düflünceler. orijinali 1969 y›l›nda yay›mlanan Bilginin Arkeolojisi (The Archaeology of Knowledge) adl› çal›flmas›d›r. episteme ise daha ult (1972). Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U li¤i olarak.126 Sözcük anlam› önsel olan apriori felsefede deneyden önce olan anlam›nda kullan›lmaktad›r. Ona göre ifadeler bir söylem alan›nda ortaya ç›kt›klar› koflullara ba¤l›d›r. Bunlar sadece s›n›rl› tarihsel düzenlerin/kurallar›n betimlemeleridir. Belli bir konuflma tarz› olarak da betimler (Foucault 1972). salt bir önerme (propositions). genel anlam› olan bilgi tan›mlamas›na ba¤l› olarak ele al›nD‹KKAT m›fl ve de¤erlendirilmifltir. Foucault’yu entelektüel camiada öne ç›kartan en ünlü eseri ise 1966 y›l›nda yay›mlad›¤› Kelimeler ve fieyler ‹nsan Bilimlerinin Bir Arkeolojisi (The Order of Things: An Archaeology of the Human Sciences) adl› çal›flmas›d›r. güç mekanizmalar› sayesinde do¤ru ve yanl›fl›n temellerinin ay›rt edilebilece¤i bir düzlem olarak da betimler. kullanmay› önerir (Foucault. Onun “ifadeye” olan tutumu radikaldir. episteD Ü bilgiyi fiÜNEL‹M me terimini belli bir yerde ve zaman diliminde bilimsel bilgi üretimini belirleyen yap›lar› ifade etmek için kullan›r. Onun analizinde önemli olan konuflma eylemlerinin daha derindeki anlamlar›d›r. Foucault’nun yaklafl›m› söylemsel belirlemeler bak›m›ndan Kant’›n apriorileriTEL EV‹ Z Y O Nçok Thomas Kuhn’da görülen paradigma kavram›na benzer. Buna göre episteme. yüzy›ldan itibaren de¤erlendirir. Soykütük. Foucault’daki epistemenin ilk anlam›. söylem kavram›n›. o ifade analizlerinde sadece gerçeklik sorununu parantez d›fl›na almakla yetinmez. tek tek düflünürlerin etkileriyle olmam›fl. konuflma eylemi (speech act) ya da söz (utterances) de¤ildirler. Foucane. Belli bir tarihsel dönemin ya da kültürün geçmiflinde b›rakt›¤› bütün maddi ipuçlar›n›n koleksiyonunu ifade eder. tarihin b›rakt›¤› sözel izlere gönderme yapmak üzere kullan›r. verili bir tarihsel dönemdeki tüm kültürel ve düflünsel K ‹ T Abelirleyen P farklar› kendinde temel düzen ya da ana kod olarak aç›klanabilir. burada kullan›lan dizge anlam›d›r. ‘Bilginin Arkeolojisi’ni yapar. Foucault öncesinde episteme. detayl› bir flekilde ne yaz›l›p söylendi¤ine ba¤l› olarak gerçeklik iddialar›n›n nas›l ortaya ç›kt›¤›n› ve bunun söylemsel formasyona nas›l uygun düfltü¤ünü sergilemeye çal›fl›r. Ancak Foucault ile birlikte kavram farkl› bir kuramsal çerçeveye oturtulur. Bu kitapta. temel olarak bilgi ve kültürün ayn› altyap›s› ile ilgilenir ki Foucault bunu. Ancak Foucault bu çal›flmalar›n› yepyeni bir perspektif ve yöntemle (“soykütü¤ü” ve “arkeoloji”) gelifltirir ve özellikle 17. insanlar›n bilme ve tasarlama yollar›n› nas›l flekillendirdi¤ini tart›fl›r. ifadelerdeki tutars›zl›klar› da ortaya ç›kararak antropolojik bir ‹NTERNET D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . tarihin tüm dönemlerinde neyin kabul edilebilir oldu¤unu seçen.

1988). Ona göre “söylemi” ya da “toplumu” tarafs›z olarak inceleyebilecek hiçbir bak›fl aç›s› yoktur. insanlara empoze edilen d›flsal belirleyicilerin meselesi de¤ildir. Çünkü ona göre tüm sistem ve onun tutars›z kurallar› ifadenin kimli¤ini belirler. Tutars›z pratikler kavram›. Çünkü gerçek ifadeler tutars›z bir sistemdeki zaten tek ihtimaldirler. Bilginin Arkeolojisi adl› eserinde Foucault. Ünite . “hay›r” diyendir. Sadece devlete ait de¤ildir. örne¤in bilimsel söylem gibi. yani böylelikle “olas› ifadeler”i gerçek olanlar›ndan ay›rt etme diye bir fley yoktur. onlar›n tarihini ya da do¤uflunu araflt›r›r. Foucault’ya göre (1980:139) negatif iktidar. problem çözücüdür. Kuflkusuz her söylem. Foucault. bireylerin kimlikleri. sistematik olarak kodlanmam›flt›r. ama yine de iktidar alan› oluflturma ifllevine sahiptir. Bilginin araflt›r›lmas› basitçe daha önceden var olmufl nesneleri ortaya ç›karmaz. Söylem. sosyal iliflkiler. Pozitif iktidar ise telkinde bulunur. Ancak tercih edilen tekniklere göre iktidar pozitif ya da negatif olabilir. Örne¤in sanat ve müzik gibi formlar tutars›z ya da çeliflkili de¤ildir. ‹ktidar basitçe bask›lay›c› de¤il üreticidir. ifadeleri. Foucault. ‹ktidar› “tüm sosyal beden” deneyimler.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 127 durufltan farkl›l›k gösterir. aç›s›ndan nas›l etkilendikleri üzerine temellendirir (Sarup. iktidar ve kontrol aras›nda organik bir korelasyon vard›r. Ancak temel odak noktas›n› gücün kayna¤›. Ona göre iktidar. ekonomik pratikler ve süreçlerin dahil oldu¤u çeliflkili olmayan pratiklerin listesini yapar (Foucault. . bir dilin gramerinin ancak belli önermelerin yap›lmas›na müsaade etmesi gibidir. psikolojik tutumlar› vb. Ayr›ca söylemin tüm kültürel formlar›n temeli olmad›¤›n› da tart›fl›r. politik iliflkiler vb gibi di¤er katmanlarla iliflkilendirinceye kadar. her zaman her yerde vard›r. Bilginin birbiri ile bu çeliflkili pratikleri. bu tutars›z pratikleri (discursive practice). daha sonraki çal›flmalar›nda Nietzsche’den “soy kütü¤ü” yaklafl›m›n› ve Marx’tan ideoloji analizini ödünç alarak bilgi üretimi ile politik güçlerin nas›l birbiri ile girift bir iliflki içinde oldu¤unu göstermeye çabalar. tutars›zl›¤› oluflturma rollerinin d›fl›nda ve ayr›ca böyle bir oluflum esnas›nda ortaya ç›kart›labilmesi mümkün olan ifadeleri incelemeyi de reddeder. Foucault.6. böylelikle gerçeklik iddialar›n›n tarihini göstererek bilgi arkeolojisi yapmaya çal›flt›¤›n› söyler. Söylem-‹ktidar-Kontrol Söylem. onlar› aktif olarak yarat›r ve biçimlendirir de. daha çok. bir fleyin yap›lamayaca¤›n› ve yasalar› güçlendiren güçtür. gerçeklikleri ba¤lam›nda araflt›rmaktan ziyade. farkl› bilgi formlar›n› üreten ve organize eden tarihsel ve kültürel aç›dan özel kurallar setini ifade eder. üzerinde araflt›rma yap›lan nesnelerden ba¤›ms›z de¤ildir ve onlar›n sosyal ve politik muhtevalar› içinde anlafl›lmal›d›r. modern dönemde hangi yollarla birey üzerinde bilginin ve devletin gücünün artt›¤›n› tart›fl›r. Foucault’nun ilgisini çeken iflte bu iliflkilerdir. politik olaylar. Ancak Marx’tan farkl› olarak “derinlerde bir yap›”n›n oldu¤una inanmaz. Bir tarihçi olarak sadece gerçekten tarihte meydana gelmifl ifadeleri betimlemeyle ilgilenir. Foucault. iliflkiden baflka bir fley de¤ildir. kurumlar. bu anlamda sadece yaz›l› metinlerde de¤il belirli kurumsal ve örgütsel pratiklerde de mevcuttur (Layder. iktidar›n kimde oldu¤u ve iktidar›n bu gücünü ne amaçla kulland›¤› gibi konulardan ziyade. 1972:162). ‹ktidar›n kullan›m› stratejiktir ve savafla benzerdir. en küçük seviyedeki sosyal iliflkilerde de vard›r. “bilgiyi a盤a ç›karmay›” sahiplenen “birbiriyle çeliflkili/tutars›z pratikleri” (discursive practice) veya konuflma eylemlerini analiz etmeye çal›fl›r. Dolay›s›yla ona göre söylemlerin otonom katmanlar›n› araflt›rman›n hiçbir faydas› yoktur ta ki biri bunu pratikler. Bu durum. O. 2006).

iflsizleri. Bu dönemde verilen cezalar. Foucault. ceza ve hapishaneler ba¤lam›nda da devam etmifltir. Resim 6. disiplin de¤ildir. hayat kad›nlar›n›. baflar›s›z intihar girifliminde bulunanlar›.Illinois State/1954 (Gutting 2005) . bu terimi disipline edilmifl toplum anlam›nda kullanmad›¤›na dikkat çeker. Disipline Edici ‹ktidar Disiplin. Avrupa’s›nda mant›¤›n› yitirmifl. ‹nsanlar›n kilit alt›nda tutularak kapat›lmas›na iliflkin araflt›rmalar›na disiplin. zamanlama ve bireylerin davran›fllar› üzerine uygulan›r. Foucault Delili¤in Tarihi (1995) adl› kitab›nda 17. t›marhaneler ve manast›rlara kapat›lmaya bafllanm›flt›r. Mutlak iktidar. Foucault. (››) disipline edici iktidar ve (›››) biyo-iktidard›r. Bu yeni iktidar. Uygulanan iflkenceler.2 Panoptik Hapishane Tasar›m›. Ancak bugün bile mutlak iktidar›n kal›nt›lar› vard›r. Ancak Foucault. kral veya merkezî bir otorite figürüne kay›ts›z flarts›z itaati içerir. Bu sistem tipinde suç. insanlara fiziki cezalar uygulamaktan ziyade onlar› sürekli kontrol alt›nda tutar. Hapishanenin Do¤uflu (2010b) ve Klini¤in Do¤uflu (1973) adl› çal›flmalar›nda güç teknolojileri terimi ile ifade etti¤i farkl› iktidar biçimlerinin oluflumunu ve nas›l kullan›ld›¤›n› tarihsel bir bak›fl aç›s›yla irdeler. Foucault bu hareketi “büyük kapat›lma” olarak kavramlaflt›rm›flt›r. Foucault’ya göre iktidar. monark›n mutlak iktidar›na karfl› bir tehdit olarak alg›lan›r ve suçlunun herkesin (halk›n) gözü önünde ve ibret verici. gözetleme memurunun gözlenenler taraf›ndan görünmedi¤i daire biçiminde bir bina) ad›n› verdi¤i bu gözetim sistemi ile insanlar cezaevleri.128 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Foucault. Bu hareket sadece delilere yönelik de¤ildir. 2010b). okul ve ordu gibi kurumlar›n› incelerken kullan›r. modern dönemin hapishane anlay›fl›n› modern dönemin cezaland›rma biçimleriyle karfl›laflt›r›r. orijini ve hapishane. sosyal sistemde bireylerin davran›fllar›n› düzenleyen bir iktidar mekanizmas›d›r. bekar anneleri. Bu iktidar biçimleri (›) mutlak iktidar. zamparalar›. vahflete ve uygulanan vahfletin de sergilenmesine dayan›r (Foucault. Jeremy Bentham taraf›ndan tasarlanan Panoptikon (içerden ayd›nlat›lan hücrelerin ortas›nda yükselen bir gözetleme kulesinin yer ald›¤›. Gözetim teknikleri ile pekifltirilir. Mutlak ‹ktidar Foucault’ya göre feodal düzende ve monarflik sistemlerde iktidar tebalar› üzerinde s›n›rs›z bir güce sahip hükümran bir kiflide cisimlenir. hastane. yy. geleneklere ayk›r› davrananlar› k›saca sosyal olarak üretime kat›lmayan veya zararl› olan herkesi içermifltir. disiplin daha çok iktidar›n tecrübe edildi¤i yollardan biridir. Mekân. yy. disipline edici toplum kavram›n› o toplumun tarihini. laf anlamayan insanlar›n kilit alt›nda tutuldu¤u kurumlar›n ortaya ç›kt›¤› bir hareketin bafllad›¤›na iflaret eder. Foucault’ya göre (1973) disipline edici iktidar geliflerek 18-19. korkutucu bir biçimde cezaland›r›lmas› gerekti¤i düflünülür (Layder. da mutlak iktidar›n yerini al›r. keyfi bir zulüm de¤il aksine kral›n bu dünyadaki iktidar›n›n ritüel bir icras› olarak bilinçli bir biçimde tasarlanm›fl düzenli pratiklerdir (Layder 2006:139). 2006:139).

Örne¤in Foucault. sosyal kontrol mekanizmalar›n› oluflturmak için kullan›lmaktad›r. bir çoban›n sürüsünü gütmesi gibi yönlendirmek için belli teknikler kullan›r. düzenleme gayreti içine girdikleri görülmektedir. gözetim alt›nda tutma) nosyonunu tart›flmaktad›r. okullar ve hatta fabrikalara kadar genifl bir organizasyonlar a¤› içinde kullan›lmaya bafllanm›flt›r. okulda ve benzeri yerlerde ne kadar kalacaklar›n›n. yaflam süresi. yüzy›ldan sonra politik birimlerin demografik yap›y› kontrol etme. nas›l davranmalar› gerekti¤inin belirleyicisi de uzmanlar›n kararlar›d›r. yy. Modern devlet de insanlar›n davran›fl›n› ayn› biçimde flekillendirmek için. Örne¤in dinsel bir pratik olan “günah ç›karma” 18-19. bireyler herkese uygulanan e¤itim ve ›slah metotlar›yla “itaatkâr” uydular hâline getirilir. Bu ba¤lamda cinsellik alan› kontrol edilmeye çal›fl›l›r. hastal›k. diyet ve beslenme al›flkanl›klar› üzerinden bir tür nüfus planlamas›na odaklan›r. Özellikle 18. Foucault’nun temel eserleri aras›nda ilk s›ray› alan Delili¤in Tarihi (1995) adl› çal›flmas›nda ise. program uygulay›c›lar›. Buradan elde edilen bilgiler sosyal bilimlerin veri taban›n› oluflturmufltur ki bu bilgiler. Bireylere fiziki olarak eziyet etmenin. do¤urganl›k. Bu ba¤lamda insanlar›n sosyal hayattan çekilerek nas›l tecrit edildi¤ini ve tedavi ad› alt›nda hastan›n uygun görülen davran›fllar› sergileyinceye kadar nas›l vahflete maruz kald›¤›n› ortaya koymaktad›r. Daha çok söylemler gelifltirerek iktidar ve kontrolü gündelik hayata tafl›rlar ve yayarlar. Böylelikle bireyler. psikologlar. Görünür olma. “Bilginin ‹radesi” (1984) kitab›nda politik iktidarlarla beden aras›ndaki iliflkiyi irdeler ve cinselli¤i kullanarak iktidarlar›n tarihsel süreç içinde bireylerin . Biyo-‹ktidar Foucault. sürekli gözetlendiklerini düflünerek istendik davran›fllar sergilemeye çal›fl›rlar. istenen davran›fl› göstermeyenleri “normallik standartlar›na” uymalar›n› sa¤layarak “normallefltirmektir. Foucault’ya göre (1995) iktidar teknolojilerinin ortaça¤›n karanl›k zindanlar›ndan bafllayarak ayd›nl›k modern hapishaneye ve uzman denetimine do¤ru olan de¤iflimi asl›nda bir yan›lsamad›r. K›saca bu disiplin tekni¤inin amac›.men etme ya da zarar vermeyi içermez.6. Bu ba¤lamda t›p. psikiyatri. Orta Ça¤ döneminden bafllayarak delili¤in nas›l “ruhun hastalanmas›” fikrinden Freud’la birlikte zihinsel bir hastal›k olarak kabul edilmesine gelindi¤ini aç›klamaktad›r. deyim yerindeyse (tar›m ve hayvanc›l›k kültürlerinde görülen). sosyal hizmetler gibi pek çok uzmanl›k alanlar›n›n söylemleri bireyleri ikna ederek çok daha yayg›n ve ince bir formla itaate zorlar. ›fl›¤a ç›kma bir aldatmacad›r. Ünite . “Görme/gözetleme” ile modern toplum bilginin iktidar› ile insanlar›n yaflam alanlar›n›n her yan›n› her an kontrol etmektedir. da laikleflmifltir ve insanlar en gizil duygular›n› ve cinsel pratiklerini itiraf etmeye. doktorlar gibi profesyonellerin iktidar›d›r ve t›pk› hükümlülerin hapishanede yatma sürelerinin hukukçular taraf›ndan belirlenmesi gibi bireylerin hastanede. Böylelikle. Bu iktidar. Ancak bunun için uygulad›klar› yöntem -tercih ettikleri teknik kapatma. onlar› kapal› mekânlarda sakl› tutman›n ve günümüzde de sürekli gözetim alt›nda bulundurman›n mant›¤› temelde ayn›d›r. Foucault.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 129 Ancak zamanla Panoptikonun mant›¤› hastaneler. iffla etmeye teflvik edilmifllerdir. Disipline edici iktidar insanlar›n davran›fllar›na odaklan›rken biyo-iktidar›n temel hedefi do¤rudan insan bedenidir. Cinselli¤in Tarihi (2010a) adl› kitab›nda modern ça¤da biyo-iktidar olarak adland›rd›¤› farkl› bir iktidar biçimini tart›fl›r. Klini¤in Do¤uflu (1973) adl› kitab›nda bir tarafta hastanenin geliflimini ortaya koyarken di¤er taraftan t›bbi müflahede (kontrol. Basit bir mant›kla do¤um ölüm oranlar›. Yani bireyler de “kendini-gözetimi” genel bir gözetim sisteminin bir parças› olarak içsellefltirirler.

toplum ve insanAMAÇLARIMIZ la ilgili bilgi alan›nda bir tür hermeneutik kurgu yaparak hem modernizmin bilim anlay›fl›n› elefltirme hem de bir post-modern toplum bilgisi oluflK ‹ T A P turma sorununu çözmeye çal›flm›flt›r. kemi¤i benim. ‹nsanlar. Ona göre beden. 1930 y›l›nda Cezayir’in El-Biar kasabas›nda do¤mufl. sadece iktidar taraf›ndan üretilen iflleyifl kanallar›d›r. Bu aç›dan t›p ve psikiyatri biliminin yükseliflinin derin. tüm nüfusun ekonomik ve sosyal yönden idaresinin stratejik arac›d›r. Foucault gibi dönemin belli bafll› ayd›nlar›n› yetiflti‹NTERN ET ren. di¤er iki ciltte (“The Use of Pleasure” ve “The Care of the Self”) ise Antik Yunan ve Roma’da cinselli¤in rolünü. Yani onun ünlü deyimi ile “özne ölmüfltür”. bask›n aç›klama olarak kabul edilmifl ve temel varsay›mlar› da günlük söylemlere kadar s›zm›flt›r. TELEV‹ZYON Derrida. 1. Özellikle t›p bilimlerinin gelifltirdi¤i normal cinsellik biçimleri. on dokuz yafl›nda Althusser. itaatkâr bedenler. 1996:37).130 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› bedenleri üzerinden onlar›n bedenlerini e¤iterek nas›l sosyal olarak üretici hâle getirildiklerini ortaya koymaya çal›fl›r. Foucaut’ya göre (1973:363) kendi hakk›m›zdaki bilgimiz iç görü de¤il yans›mad›r. iktidarlar bilgi yoluyla yeni faaliyet alanlar› ve tipleri yarat›rlar. içgüdüsel ve gizemli bir cinsellik söylemini yaratt›¤›n› tart›fl›r. yeni söylemler arac›l›¤› ile üretilen bilgi. Kesintisizdir. Ancak entelektüel birikimini çok daha er- . Derrida’ya göre bilimin amac›. Derrida. Foucault’ya göre moodern iktidar biçimlerinin do¤as›. Yukar›dan de¤il toplum içinde uygulan›r. kurumsal ve örgütsel pratikler. Bat› felsefesinin metafizi¤ini elefltirel analize tabi tutarak yap›söküm olarak bilinen metodu gelifltiren ve hem yap›salc› hem de post-yap›salc› olarak an›lan D‹KKAT bir Frans›z sosyal felsefecidir. bas›lmam›fl son cildinde de bu aç›dan Hristiyan dönemini ele alm›flt›r.2004) AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Derrida. Bireysel öznellik (kimlik.” deSIRA S‹ZDE yifli size Foucault’nun tasnifindeki hangi iktidar biçimini ça¤r›flt›r›yor? DÜfiÜNEL‹M JACQUES DERRIDA S O R U Jacques Derrida’n›n Hayat› DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT Resim 6. rutinler ve kimlikler üzerinden flekillendirilir.3 SIRA S‹ZDE (1930 . Bu ba¤lamda iktidar mekanizmalar› insanlardan ba¤›ms›zd›r. Böylece de bu yolla öznenin kendi cinsellik deneyimi biçimlenmekte ve kontrol edilmektedir. yayg›nd›r yani her yerdedir. do¤ru temsildir ve bilim önermeleri bu do¤ru temsilin arac›d›r (fiaylan. 2. Dört ciltlik bu eserinin “Bilginin ‹radesi” (The Will to Knowledge) adl› ilk cildinde (1998) son iki yüzy›lda iktidar›n bir yönetim biçimi olarak cinselli¤in fonksiyonunu ve biyo-iktidar›n ortaya ç›kmas› ile olan iliflkisini. daha sonra kendisinin de dersler verece¤i Paris’teki Ecole Normale Supérieure’e (Yüksek Ö¤retmen Okulu) gitmifltir. Ancak yap›salc›l›¤›n ve post-yap›salc›l›¤›n temel fikirleri üzerine de eleflSIRA S‹ZDE tiriler yazm›fl (Culler 1981) ve Feyerabend’in anarflik karfl› ç›k›fl›n› daha derli toplu ve sistematik hale getirmeye çal›flm›flt›r. uygun cinsel davran›fllar ve normal ve sapk›n cinsel kimlik tipleri üzerine gelifltirdi¤i bu söylem. SIRA S‹ZDE 2 Eskiden çocuklar›n› hocaya verirken ebeveynlerin söyledi¤i “Eti senin. psikolojik yönelimler gibi) iktidar iliflkilerinin ürünüdür.

oyun ve yap›sökümüdür. varl›k. Camus gibi yazarlar› okuyarak yapmaya bafllam›flt›r ve Nietzche. kök noktas› yani sistemin yaratan› var oldu¤una göre bu yap›n›n kayna¤›n› araflt›r›r. bizim dünyay› nas›l yorumlayaca¤›m›z› yap›land›r›r. Nietzsche. Bu çal›flmalar.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 131 ken bir dönemde Rousseau. Husserl’in Geometrinin Kökeni adl› çal›flmas›n› uzun bir önsözle Frans›zcaya çevirmifltir. ‹flte Derrida’n›n temel amac› yap› söküm yöntemiyle klasik Avrupa düflünce yap›s›n› (construction) söküp (de-construction) ondaki malzemeyle yeni. dünyan›n do¤al bir yans›mas› de¤ildir. daha kullan›fll› bir yap› kurmak (re-construction) üzere tarihsel anlam evrelerine geri dönüfller yapmakt›r. Derrida. Derrida yap› söküm yöntemini infla etmek üzere önce Bat› felsefesinin/düflüncesinin meta fizi¤ini ortaya ç›karma gayreti içine girmifltir. kad›n erke¤e karfl›. 1960’ta Paris’e dönerek 1964’e kadar Sorbonne Üniversitesinde. metinlerin çoklu yorumlar›n› ortaya ç›karacak bir teknik olarak yap›söküm tekni¤ini gelifltirmifltir. ‹lk makaleleri Fransa’da sol avant-guarde teorinin forumu ifllevini üstlenen Tel Quel dergisinde yay›mlanm›flt›r. Derrida’ya göre Bat› düflünce yap›s› z›tl›klara dayan›r: iyi kötüye karfl›. O. herhangi bir yap›n›n ya da sistemin her fleyin oradan geldi¤i ve her fleyin ona gönderme yapt›¤› veya geri döndü¤ü bir noktay›. daima yap›salc›lar›n analiz etti¤i temel birimlerden oluflur-z›t çiftlerve bu sistemlerde z›t çiftlerin bir taraf› daima di¤erinden daha önemlidir. yazar›n düflünce dünyas› üzerinde büyük etki yaratan Gramatoloji Üzerine adl› kitab›n›n temellerini oluflturmufltur. bireysel somut pratiklerden ziyade yap› sökümcüde de sistemlere ya da yap›lara bakmaya devam eder ve ikincisi bütün sistemlerin veya yap›lar›n bir merkezi. Çünkü “aflk›n bir göstergenin yoklu¤u” söz konusudur. Gide. Kierkegaard. Ünite . biri po- . 1965’ten sonra da Ecole Normale Supérieure’da asistanl›k yapm›flt›r. 1956 y›l›nda kazand›¤› bir bursla ABD’ye Harvard Üniversitesine gitmifl. DERRIDA’NIN TEMEL DÜfiÜNCE VE KAVRAMLARI Yap›söküm Yöntemi ve Metin Özellikle Heidegger and Nietzsche’den etkilenen Derrida’ya göre dünya bir metindir. Tanr›. ikinci terim birincinin bozulmufl hali olarak görüldü¤ünden her ikisi de karfl›l›kl› olarak birbirine z›t olan terimler eflit de¤erde de¤ildir. konuflma yazmaya karfl› vb. Derrida’ya göre dil veya metinler. Metinler. ve bu z›tl›klar hiyerarflik olarak tan›mlanm›flt›r. idea bazen de felsefi bir sistemin veya inançlar setinin ne söyledi¤ine ba¤l› olarak bilinçalt› oldu¤unu görmüfltür. Ve Bat› metafizi¤inde bu merkezin bazen bir Tanr› ya da madde bazen insan›n benli¤i. Onun yap›söküm fikrinin iki anahtar noktas› bulunmaktad›r. Derrida.6. Derrida’ya göre sistemler. bir merkezî konumland›rma gereklili¤ine iflaret ederek Bat› felsefesinde bu merkezi aram›flt›r. ak›l ya da madde gibi merkezlerin baflka nosyonlara dayanak olmalar› söz konusu olamaz. zihni. Gramatoloji. K›saca Heidegger’i takip ederek Derrida da dilin bizi biçimlendirdi¤ini düflünmüfltür: “Metin”. ifle yap›sökümde bafl› çeken figür olarak yap› ve yap›n›n kayna¤› olan merkez fikrini irdelemeyle bafllam›flt›r. fark. ‹lki. metin. Bu yüzden bir metnin tam ve en son yorumunun yap›lmas› imkâns›zd›r. iz. Valery. onu gerçek olarak anlad›¤›m›z bir alan yarat›r. Heidegger ve Husserl’den özellikle etkilenmifltir. Oysa Derrida’ya göre idea. Ayn› y›llarda tarih ve yaz›n›n do¤as› üzerine incelemeleri Critique dergisinde yay›mlanm›flt›r. 1960’lar›n bafl›nda Sorbonne’da dersler vermifltir. ilk olarak 1952 y›l›nda dilbilimci Ignace Gelb’in ileri sürdü¤ü bir kavram olup yaz›m sisteminin dil ile olan iliflkisini analiz etme çabas›ndaki bilim olarak k›saca tan›mlanabilir. metnin d›fl›nda hiçbir fley yoktur ve bütün metinlerin birden fazla anlam› vard›r. Derrida’n›n bu ba¤lamda ortaya att›¤› temel araçsal teknik kavramlar›.

Derrida’ya göre Saussure de bu gelene¤in takipcisidir ve ona (Saussure) göre de dil ve yaz› iki farkl› iflaret sistemidir. konuflmac›n›n o anda yap›lmam›fl bir konuflman›n kal›nt›s› ya T E L E V ‹ Z Y O N yan›lg›lar›n.J. Post-yap›salc›l›¤›n yeni gösterge sisteminde gösterilenden gösterene do¤ru bir kay›fl söz konusuS O R U dur (Sarup. Hegel yaz›y› türetilmifl tesadüfi. örne¤in iyi/kötü z›t çiftinde iyi olan taraf de¤erli oland›r ve kötü iyinin egemenli¤indedir. ikincisi. erkeksi/kad›ns›. Derrida en ünlü çal›flmas›nda özellikle konuflma/yazma karfl›tl›¤›na bakm›fl ve konuflman›n daima yaz›dan daha önemli görüldü¤ünü söylemifltir. Derrida’n›n Bat› felsefesinde ilgilendi¤i temel karfl›tl›klar ya da yap›lard›r. ancak dilbilimsel teoriler ba¤lam›nda konuflman›n. konuflman›n temsilinden baflka bir fley de¤ildir. Bu neAMAÇLARIMIZ dura¤an gösterge birli¤ine (Saussure. bunun yerine okurun performans› geçmifltir. belki iyi/ kötü de oldu¤u gibi apaç›k bir z›tl›k de¤ildir. Derrida’ya göre bütün Bat› felsefesinin en temelinde. Rousseau. belirsizliklerin befli¤i olarak görüldü¤üne dikda art›¤› görünüfllerin. sa¤/ sol gibi bütün çiftlerde birinci terim ikinciye göre daha de¤erlidir. baflka bir deyiflle var olan kavram karfl›tl›klar›n›n en kökeninde. Baflka SIRA S‹ZDE bir deyiflle ele al›nan ürünün edilgen bir tüketimi olarak düflünülen okuma biçimi statüsünü yitirmifltir. “ iflaretin iflareti”. d›flsal ve gösterenin kopyas› olarak nitelerler: Fonotik. Ayd›nl›k/karanl›k. hep bu anda oldu¤unun düflünülmesi nedeniyle gerçek ile do¤rulu¤un tek kayna¤›. J. olas› tek tafl›y›c›s› olarak görüldü¤ünü söylemektedir. 2005:20). yorumsamac›l›¤›n radikal kanad›na aç›lan yolun belirginleflmesi ile olmufltur. cü görüfl) son derece elefltidenle post-yap›salc›l›k. ancak çok acayiptir ki bir nesnenin imaj›n› belirlemek için çok daha fazla çabalar. De¤ergesi ile ereklili¤ini [finality] yitirmifl oldu¤undan do¤rulu¤a giK ‹ T A P ister istemez dikenli olacakt›r”. Yap›salc›l›k. Post-yap›salc›l›¤›n yap›salc›l›ktan kopuflunu ilan etti¤i yer. yaln›zca ilkini temsil etmek amac›yla vard›r (Derrida 2011). dilin ilk flekli olarak konumland›r›lmas› ve yazman›n sadece konuflman›n kopyas› ya da uyarlama‹NTERNET s› oldu¤una iflaret edilmesi yeterli bir kan›tt›r. Her terim ancak di¤eri ba¤lam›nda anlam kazan›r. D‹K KAT Sarup’a (1997: 12) göre yap›salc›l›k ile post-yap›salc›l›k aras›ndaki en önemli ay›rt edici özelliklerden biri fludur: “Yap›salc›l›k do¤rulu¤u metnin ‘arkas›nda’ ya da ‘içinde’ görürken post-yap›salc›l›k okuyucu ile metnin karfl›l›kl› etkileflimini üretkenlik olarak görmekSIRA S‹ZDE tedir. Aristoya göre konuflulan kelimeler zihinsel tecrübelerin sembolleridir ve yaz›lm›fl kelimeler ise konuflulan kelimelerin sembolleridir. rel yaklaflmaktad›r. çünkü “flimdi var olma” ile birleflir. bundan dolay› sözün ya da konuflman›n dolays›z. Bu. 1997:12). kat çekmektedir (Güncü.132 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U zitif di¤eri ise negatif olarak de¤erlendirilir. Baflka bir deyiflle ele al›nan ürünün edilgen bir tüketimi olarak düflünülen okuma edimi de¤ergesini [status] yitirmifl. Bat› felsefesinde. biri konuflmak için orada olmal›d›r. Bu nedenle post-yap›salc›l›k Saussure’cu dura¤an gösterge (sign) birli¤ine. içtenlikli. do¤rulu¤u metnin “arkas›nda” ya da “içinde” görürken post-yap›salc›l›k okuyucunun ve metnin karfl›l›kl› etkileflimini üretkenlik olarak görmektedir. . Aristo. Yeni yaklafl›m gösterilenden gösterene do¤ru bir yer de¤ifltirmeyi gerekli k›lmaktad›r. den yol bundan böyle D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Derrida yaz›n›n. Derrida’ya göre konuflma imtiyazl›d›r. söz (logos) ile yaz› ayr›m›n›n yer ald›¤›. ayd›nl›k karanl›k olmayand›r veya tam tersi. ‹flte bu z›t çiftler. yani DÜfiÜNE L ‹ M gösteren (signifer) ile gösterilen (signified) aras›ndaki birebir mütekabiliyet görüflüne karfl› son derece elefltirel yaklaflmaktad›r. Rousseau’ya göre de yaz›.

her fley bu sistemin bir parças›d›r. Konuflma ve var oluflun bu imtiyaz›n› ise Derrida logocentrism olarak kavramlaflt›r›r ve Bat› felsefesinde hem söz hem de ak›l anlam›na gelen bu ayr›cal›kl› logos anlay›fl›na karfl› bir durufl sergiler. Derrida. yani ötekini “ben”in kategorileriyle de¤erlendirmesidir. insan. Dolay›s›yla anlam. Mevcudiyet metafizigi. Ona göre Bat› düflünce sisteminde konuflma var olufl ile birleflir ve her ikisi de hem yazmadan ve hem de yokluktan üstündür. benzersiz niteliklere sahiptir ve o özgünlü¤ü anlamak için “ben” bak›fl aç›s›ndan vazgeçmek gerekir. hümanist fikirleri pekifltirmifltir. ‹flte konuflma ve var oluflun imtiyaz›n› Derrida logocentrism olarak kavramlaflt›rm›flt›r ve o Bat› felsefesinde hem söz hem de ak›l anlam›na gelen bu ayr›cal›kl› logos anlay›fl›na karfl› bir durufl sergilemifltir. varl›¤›n var oluflunu garanti eder. bilinç. göstergelerin (ya da iflaretlerin) iflaret ettigi ve bu göstergelerden tamamen ba¤›ms›z bir varl›k alan›n olanaks›zl›¤›n› ileri sürer ve gösterenden ba¤›ms›z bir gösterilenin mümkün olmad›¤›n› ortaya koyar. Derrida’ya göre bu terimlerin her biri bir sistemin merkezi olarak iki amaca hizmet eder. Örne¤in benli¤i bir çeflit sistem olarak kabul edersek yapt›¤›m›z. Böylelikle Derrida klasik “benmerkezci” Avrupa bak›fl aç›s›na da ciddi bir elefltirel tav›r göstermektedir. Ünite . özünde sabit. Bu arada Derrrida’n›n düflünce sisteminde “dil”in bir sistem ya da bir yap› olarak bir merkezi olmad›¤›n› dikkate almak bir di¤er önemli noktad›r. Bat› felsefesi. çoklu ve geçicidir. gerçek. sistemin merkezidir ve varl›¤›n›z›n dili ve sizin di¤er her parçan›z “parole” sözün bir parças›d›r. düflündü¤ümüz. flekil. madde. sistemlere merkezlik görevini yapacak bir deste terime sahiptir: varl›k. . yoklu¤un di¤er z›t taraf›d›r ve varl›k daima yok oluflun üstündedir. sistemin unsurlar›n› bir yerde bir arada tutan bir merkez olmad›¤›ndan mutlak veya kesin bir gerçek veya anlam da yoktur. hissetti¤imiz vb. bir arada tutan bir merkez olmadan mut- Derrida’ya göre Bat› düflünce sisteminde söz/konuflma (logos) var olufl ile birleflir ve her ikisi de hem yazmadan hem de yokluktan üstündür. Konuflmak için orada olmas› gereken bir benli¤in olmas› fikrini Derrrida. Bu öz benlik veya “ben”. Fiziksel ya da zihinsel yaflam›m›z›n çekirde¤inde. Derrida. bütün bir sistemin ç›kt›¤› ve anlam›n› garanti etti¤i bir merkez oluflturur ki bu merkez. “mevcudiyet/bulunufl metafizi¤i” olarak adland›r›r. “mevcut olma” Platon’dan Descartes’a ve hatta kendi dönemine kadar tüm bat› felsefesinin merkezidir. Burada belirtilmesi gereken di¤er bir önemli nokta ise Derrida’n›n “yap›sökümü” teriminin ister istemez bir “ötekini” gerektirmesidir. bu “ben” dedi¤inizde ne anlama geldi¤ini bilen parçan›zd›r. Tanr› vb. Bat› felsefinde tüm düflünce sistemlerinin ortak temel sav›n›n. Bir bireyin. Ona göre. sonuçta hepsi ba¤›ms›z bir mevcudiyet ya da varl›k alan›n›n oldu¤u varsay›m›ndan hareket eder. Oysaki Derrida’ya göre var olan her kültürel yap›. Sistemin unsurlar›n› bir yerde. Derrida için “dil”in bir yap› ya da bir sistem olarak bir merkezi yoktur. ‹flte. Bu.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 133 Konuflulmufl bir kelimenin o konuflmay› yapan›n var oluflunu garantilemesi fikri. çünkü bir merkez taraf›ndan sabitlenmemifltir. neyin söylendi¤inin kayna¤› olan gerçek bir benlik vard›r. Dil daima de¤iflir ve hareket eder. daima belirsiz. bir ve tutarl› olan “benlik” vard›r ki. Dolay›s›yla “ben” söyledi¤iniz ve yapt›¤›n›z her fleyin bir parças›d›r ve sizin varl›¤›n›z› ve var oluflunuzu garanti eder. Derrida’ya ve post-yap›salc›l›¤a göre bunun kendi metotlar› için çok merkezi bir sonucu vard›r. Var oluflun yoklu¤a olan üstünlü¤ü yüzünden her sistem. ‹flte ona göre Bat› toplumunun en temel sorunlar›ndan biri. öz. sistemi yaratan fleydir ki sistemin tüm parçalar›n›n aras›nda iliflki oldu¤unu garanti eder ve sistemin kurallar› taraf›ndan yönetilmeyen sistem ötesi bir fleydir. Böylece anlama iflaret eden iflaretlerden ya da göstergelerden ba¤›ms›z bir anlam alan›n›n olamayaca¤›n› göstererek hiçbir koflula ba¤l› olmayan bir bulunuflun ya da mevcudiyetin söz konusu olamayaca¤›n› belirtir. Varl›k. merkeze hep “ben”i al›p farkl› olan›.6. Dili bir sistem olarak bir arada tutan ve yaratan merkezî bir kavram ya da fikir yoktur. konuflma ve eylem aras›nda dolays›z bir ba¤ oldu¤una ve böylelikle de öznelli¤in merkez olmas›na dayand›¤›n› deflifre ederek logosun Bat› felsefesi içindeki ayr›cal›kl› konumunun yaz›y› de¤ersiz k›ld›¤›n› göstermifltir. karfl›s›ndakini anlamas› için salt kendini referans noktas› olarak kabul etmemesi gerekir.

rasyonalizmin sabit temel kayas›n›. Bu kavram› Derrida Frans›zca différence kelimesinden kendi türetmifltir ve de gösteren ve gösterilen ba¤lam›nda hem “fark/ayr›m” hem de “erteleme” anlam›na gelmektedir.(Robinson. yorum yapmadan de¤erlendirebilece¤imiz hiçbir yol yoktur. Böylelikle bu z›tl›¤›n ima etti¤i düzenin (s›ran›n) ya da hiyerarfliye iliflkin de¤erin kesin veya kat› olmad›¤›n› göstermektir. “deconstruction/yap› söküm” denmektedir. Bu ba¤lamda Derrida. Çünkü hem infla etmenin hem . çoklu ve geçicidir. Derrida ’ya göre (Derrida and Houdebine 1973) okuma dönüflümcüdür ve metinler çoklu yorumlara aç›kt›rlar. Ancak onun çabas› bu çiftlerde ima edilen hiyerarfliyi tersine çevirmek de¤ildir.2000). ancak bu birbiriyle yar›flan yorumlar›n geçerlili¤ini. Derrida’ya göre bu istikrars›zl›¤›n d›flavurumu olan “différance”›n söylemimizin her an›nda var olmas› dilin bireyler aras›nda istikrarl› bir anlam iletme arac› oldu¤una dair inanc›m›z› da yok etmektedir (Sim. Metinsellik (Textuality). bir düflünsel hareket olarak yap›sökümü ile temelde dikkatimizi bu dilsel istikrars›zl›klara çekmek istemektedir. daha ziyade bu iki terimin aras›ndaki “/” iflaretini silmektir. Fark ve Erteleme (Differance) Ancak bu. do¤alar› gere¤i sabit de¤ildirler ve ba¤lamlar içinde yer de¤ifltirmeleri halinde de de¤iflirler. ba¤lam içinde hem gösterilenin gördü¤ü fonksiyona hem de biliflsel flemam›zdaki onun imajlar›na gönderme yapt›¤›ndan sürekli olarak hem “farkl›lafl›r” ve böylelikle hem de hiçbir zaman tam ve kesin olan nihai anlama var›lamayaca¤›ndan sürekli kesin “anlama”ya kadar bir ertelenme durumu vard›r. Ancak anlamlar. Dolay›s›yla reddedilemez gerçekleri felsefi olarak anlamaya odaklanmaktan ziyade yap›sökümcü. Yani anlamlar. düflüncelerini meydana getiren gösterge sisteminin zihinlerindeki karfl›l›¤› olan biliflsel flemalar›na yans›yan izlerini kaç›n›lmaz olarak eserlerine tafl›rlar. istikrars›zd›r. fark›nda olmadan. Ne var ki “yap› sökümü”.Yap›söküm. Bu asl›nda yap›sökümün belirmeye bafllad›¤› noktad›r. Yani yap› sökümün en temel iddias› metinsel analizlerde kesinli¤in/mutlak anlamlar›n imkâns›z olufludur. Anlamlar kaygand›r. çoklu yorumlar›n batakl›k kumlar›na çevirmifltir. Ona göre “anlam”. Dolay›s›yla anlam daima belirsiz. daima çoklu olas›l›klar sunar ve biz de nesnelli¤i bulma çabas› içinde iken bile asl›nda bu metinselli¤in d›fl›nda kalamay›z. En tarafs›z oldu¤u düflünülen yazarlar bile. asla son noktaya yani gerçe¤e varabilece¤imiz anlam›na gelmemektedir. ‹z Derrida’ya göre tüm metin bu kabullerin izlerini içerir ve sonuç olarak da bu metinler.134 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› lak veya kesin bir gerçek veya anlam yoktur. dil içinde bulunan ve ima edilen bu hiyerarflilerin fark›nda olarak yeniden yorumlanabilir (Derrida. bir sistem içindeki bu z›t çiftlerin fonksiyonunu araflt›r›rken bu karfl›tl›¤›n cebirsel oldu¤una iflaret eder (a=b olmayand›r). Bu metoda. Dil daima de¤iflir ve hareket eder. 1967:54). ‹flte Derrida. herhangi bir dilsel gösterge setlerinin birbirinden farkl› pek çok anlam dizisi meydana getirebilece¤ini (ki bu anlam dizilerinin ço¤u gayri ihtiyaridir) göstermeye çal›fl›r. Nitekim Derrida. 2000:32-33). bir tür y›kma ya da tahrip etme ifllemi de¤ildir. tüm metnin “differance” (fark) sergiledi¤ine iflaret eder. çünkü bir merkez taraf›ndan sabitlenmemifltir. O hâlde metnin üreticisi yazar ve tüketicisi okur ve farkl› okurlar aras›ndaki iletiflim esnas›nda herkes için hiç de¤iflmeyen sabit bir anlam›n “var oldu¤undan” söz etmek mümkün de¤ildir. Derrida’ya göre birbiriyle rekabet eden yorumlar yap›labilir.

yap› sökümü metodunda önce bir sözcük yazmay›. T 2011. T›pk› Derrida’n›n bu yöntemi do¤a ve kültür kavramlar›na uygulad›¤›nda oldu¤u gibi. göstergenin (yani metin içindeki sözcü¤ün) kendinden eminli¤ini ve bir “dil dizgesi” içinde dahi olsa “anlam›”n› sarsmaktad›r. Sonunda neyin ne oldu¤unu söyleyemedi¤inizde karfl›l›kl› z›tl›klar ve hiyerarfliler anlam›n› yitirir. Derrida. Bu ba¤lamda “üstünü çizmek. ‹smet Birkan. K›saca yap›sökümünün temel varsay›mlar› flöyle özetlenebilir: 1. bu tarz bir yaz›n tekni¤iyle herhangi bir göstergeyi okudu¤umuzda o kavram›n. Yani Derrida. Yap›söküm. çünkü sözcük yetersizdir. dolay›s›yla bu metodun temel amac›. 3. Yani kavramsal hiyerarflilerin üretti¤i metafizikleri deflifre edip yap›land›¤› tarz› çözmektir (Aktay 1996:196). Yap›sökümünün bu flekilde temelini oluflturan “üstünü çizme”. Bu metot. D ‹ K K ADizisi. fakat bir yandan da sözcük metin içinde üstü çizili olarak tutulur. BilgeSu Yay›nc›l›k/Felsefe Ankara. Her gösteren. Yap›söküm ve Oyun Yap›bozumu metinleri okuman›n radikal bir tekni¤idir (Zuckert 1991) ve temel metodu flöyle özetlenebilir: Z›t çiftleri bulmak ve her terimin bu terim çiftinin z›t kutup olarak di¤erinin karfl›t› olmas›ndan ziyade onun bir parças› oldu¤unu göstermek. bir anlama gayretidir ve anlama çabas› ister istemez yap›y› unsurlar›na ay›rma (sökme) ve tekrar ba¤lay›p birlefltirmeyi gerektirir.” bu net olmama durumunun bir “temsilidir” ve göstergenin bir yar›s›n›n her zaman o olmad›¤›n›n bir resmidir (Sarup. 1997:40). Bu ba¤lamda bir sözcü¤ün üstü çizilir.. 1997). Jacques Derrida. 2. terimin anlam›n›n bizim için net olmad›¤›n› söylemektedir. z›t terimler ikilisinin de¤erler hiyerarflisindeki yerini de¤ifltirmek ya da hiyerarflide altta olan› üste ç›kararak yeni z›tl›klar infla etmek ya da yap›y› tahrip etmek de¤ildir.. Bu nedenle yorum. Silme Yap›söküm metotunun di¤er önemli bir tekni¤i de “silmedir”.6. “varl›k” sözcü¤ünü s›kl›kla karalayan Heidegger’den alm›flt›r. Böylelikle sözcük metinde üstü çizili olarak bulunmaya devam eder. sadece yap›laflman›n temel unsurlar› aras›ndaki karfl›tl›¤›n kendi öz mant›¤›na ne kadar ters oldu¤unu göstererek eski sistemi sökmektir. Çev. baflka bir göstereni SIRA S‹ZDE gösterir ve buradan elde edilecek olan yaln›zca mevcudiyet de¤il anlama kaynakl›k eden “gösterge zincirleri”dir. Ünite . çünkü sözcü¤ün yerine geçebilecek daha baflka bir sözcük yoktur. al›fl›ld›k anlam›yla “analiz”e benzemeyip bir tür oyunu and›ran serbest bir aland›r (Sarup. Derrida bu ifllemi. Dil.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 135 de sökmenin bir bileflimini içerir. Böylece bu terimleri birbirinden uzak tutan yap› ya da z›tl›k çöker. Böylece “anlam oyunu” sonsuz/bitimsiz bir oyuna dönüflür. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M 3 SIRA S‹ZDE S O R U DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT S O R U SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ Gramatoloji. anlam tutars›zl›¤› ve kaymalar›n›n silinemez izlerini tafl›r. sonra onu karalamay› ve sonra hem sözcü¤e hem de karalamas›na metinde yer vermeyi önermektedir. Böyle bir çeliflki karfl›s›nda hiçbir analiz yöntemi (örne¤in felsefe veya elefltiri) metnin yorumu aç›s›ndan herhangi bir otorite iddias›nda bulunamaz. S O R U SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ . DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE Derrida ile Saussure çal›flmalar›nda “gösteren” ile “gösterilen” aras›ndaki iliflkiyi tan›mS O R U lamadaki temel fark› araflt›r›n›z.

. Özerk insan rasyonalitesi ile evrensel-normatif (genel geçer) de¤erlere iliflkin fikirler aras›nda kurdu¤u ba¤. biçiminde elefltirmifllerdir (Kellner. Ne Foucault’nun ne de Derrida’n›n post-modern toplumsal teoriler üretmede baflar›l› olduklar› söylenemez. Pozitivizm yanl›lar›. nihilizm. küçük ayr›nt›lar› (feminizm. Dolay›s› ile çal›flmalar›nda -eninde sonunda öngördü¤ü üzerenormatif de¤erleri kabul etmemesi ve onaylamamas› konusu elefltirilmektedir. Modern ile post-modern aras›ndaki k›r›lmay› aç›k ve net olarak ortaya koyamad›klar› gibi bu k›r›lmay› toplumda neyin üretti¤ini de aç›klayamam›fllard›r. anarflizm gibi alternatif felsefeleri) kendi teorik yaklafl›mlar› için kulland›klar›n› belirterek tarihi s›kl›kla dikkatsiz ve eksik olarak yorumlad›klar› biçiminde elefltirmifllerdir. 3. 1994:244-245). 2. Foucault ve Derrida gibi yazarlar›. Foucault’yu nihilistlik bir düzleme tafl›maktad›r.136 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› POST YAPISALCILI⁄A YÖNELT‹LEN ELEfiT‹R‹LER Post-yap›salc›l›¤a yönelik çok say›da elefltiri olmakla birlikte bu elefltirilerin en önemlileri afla¤›daki gibi s›ralanabilir: 1.

en dikkat çekici ve en önemli isimlerinden ilk akla gelendir.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 137 Özet A M A Ç 1 Post-yap›salc›l›kla postmodernizm aras›ndaki iliflkiyi aç›klayabilmek. Arkeoloji. ‹ktidar. Post-yap›salc›l›¤› yap›salc›l›ktan ay›rt edebilmek. Post-yap›salc›l›¤›n yap›salc›l›¤a yönelik iki temel elefltirisi vard›r: (›) Yap›salc›l›¤a göre yap›lar›n kendi kendilerine yetiyor olmas› ve (››) bu yap›lar›n ikili z›tl›klardan oluflmas›. analizinde önemli bir yer tutar ve iktidar iliflkilerinin ve bunlarla ba¤lant›l› pratiklerin ifadesi olmas› nedeniyle masum da de¤ildir. önyarg›lardan ar›nd›rarak yeniden de¤erlendirmeyi amaçlar. post-modernizim bu nedenle birlikte an›lmakla birlikte post-yap›salc›l›¤›. anlam›n yarat›c› kayna¤› de¤ildir. Her söylemin iktidar alan› oluflturmak gibi bir ifllevi vard›r ve sadece yaz›l› metinlerde de¤il belirli kurumsal ve örgütsel pratiklerde de mevcuttur. Bu aç›dan genelde bir mu¤lâkl›k tafl›r. modernizmin bir devam› olarak görürken Foucault. Her ne kadar benli¤in söylemlerle flekillendirildi¤i düflüncesi ile yap›salc›larla paralellik gösterseler de farkl› bir yaklafl›mla gerçekli¤in metin ile okuyucunun etkileflimiyle yarat›ld›¤›n› ileri sürerler. söylemler ile iktidar ve kontrol mekanizmalar› üzerine yapt›klar›d›r.6. Genelde post-yap›salc›l›kla. Foucault’nun çal›flmalar›nda iktidar kavram›n›n önemini özetleyebilmek. iç bütünlü¤e sahip tutarl› ve rasyonel varl›k olmas›ndan da söz edilemez. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Michel Foucault’nun temel düflünce ve kavramlar›n› tan›mlayabilmek. özneyi merkeze alan teorilere aç›k bir flekilde karfl› durur. Onun belki de en etkili çal›flmalar›. Bu nedenle halâ tart›flmalar›n merkezinde yer almaktad›r. kendini kontrol edebilen. Darrida. toplumdaki en küçük seviye- A M A Ç 4 . Arkeoloji kavram› ise onun analiz yaklafl›m›n› betimlemek için en önemli kavramlardan biridir. Söylemler. Belli bir tarihsel dönemin ya da kültürün geçmiflte b›rakt›¤› bütün maddi ipuçlar›n›n koleksiyonunu ifade eder. Ancak her zaman bu ayr›m› yapmak mümkün olmaz. Di¤er önemli kavram ise “soykütüktür”tür. Birey. post-modernizmin teorik temelleri olarak tan›mlamak mümkündür. Çünkü ona göre “özne” bir iktidar alan› ve belirli pratikler seti içinde flekillendirilen toplumsal söylemler arac›l›¤›yla üretilen toplumsal bir kurgudur. Post-yap›salc›l›k. sembolik etkileflimciler gibi). Bu ba¤lamda de¤erlendirilebilecek di¤er kavram ise “arfliv”dir. pek çok seçene¤i birlikte sunar. Baudrillard gibi düflünürler ise yap›salc›l›ktan büyük oranda etkilenseler de yap›salc›l›ktan bir kopuflun oldu¤unu ileri sürerler. Habermas gibi bir k›s›m düflünür post-modernizmi. Ayr›ca yap›salc›l›¤›n aksine tarihsel bir yaklafl›mla bilginin nas›l üretildi¤ini temel araflt›rma sorunsal› olarak ortaya koyar ve tarih ve kültür taraf›ndan koflulland›r›lan yap›lar›. Bu nedenle ba¤›ms›z olmayan benli¤in bilinçli. modernitenin krizlerinden kaynaklanan bir hayal k›r›kl›¤›n›n sonucu bir tepki olarak ortaya ç›kt›¤› büyük oranda genel kabul görmektedir ve bask›n Bat› kültürünün bir bak›ma elefltirisi niteli¤indedir. Asl›nda tarihe bak›fllar› da yap›salc›lardan farkl› olarak görelidir ve evrimsel bir çizgi takip etti¤ine iliflkin görüflü ret ederler. çeliflkili kurallar› ve izleri incelemekle ilgilidir. Bunu “öznenin ölümü” ile ifade eder. formal yap›lar›n içine gömülü ve maskelenmifl tarihsel içerikler ve diskalifiye edilmifl bilgi serilerini ortaya ç›kararak Bat› kültürünün ve yap›salc›l›¤›n elefltiri araçlar›n› ortaya koyar. Ünite . Ancak Postmodernizmin ne oldu¤u üzerine genel kabul görmüfl bir görüfl bulunmamakla birlikte ne olmad›¤› az çok bellidir. Çünkü tek bir do¤ru ve gerçekli¤i ret eder ve çal›flmalar›. Kendisi bunu ret etse de Foucault. Post-yap›salc›l›k. “flimdiki zaman›n tarihini yazabilmek için geçmiflte kalan tutars›z. Ancak özneyi merkeze oturtan (fenomenoloji. Onun sistematik bir teori gelifltirme gibi bir amac› yoktur. isminden de anlafl›laca¤› üzere modernizmin düflünsel temeli olan yap›salc›l›¤a. Arkeoloji farkl›l›k ve benzerliklere odaklan›rken “soy bilim” daha çok iktidar iliflkileri ve politik teknikleri ile bilgi formlar› üretmek için “fleylerin organize oldu¤u “ düzleme odaklan›r. Tarih. disiplinler aras› iliflkilerin tan›mlad›¤› karmafl›k bir yap› gösterir. post-yap›salc›l›¤›n en popüler.

Sonuç olarak yap›sökümünün temel varsay›mlar›n› flu flekilde özetlemek mümkündür: Dil. (››) ikincisi ise yap›n›n kayna¤›na yönelir. iktidar teknolojileri terimi ile ifade etti¤i farkl› iktidar biçimlerinin oluflumunu ve nas›l kullan›ld›¤›n› tarihsel bak›fl aç›s›yla irdeler: Feodal ve monarflik sistemlerde tebalar› üzerinde s›n›rs›z olarak kullan›lan iktidar “mutlak iktidar”d›r. Bat› düflüncesini ben merkezli olmas› nedeniyle elefltirir ve var olan her kültürel yap›n›n benzersiz oldu¤unu ileri sürer. Onun yap›söküm tekni¤inin iki anahtar noktas› bulunmaktad›r: (›) ‹lki sistemlere ve yap›lara odaklan›l›r. Ona göre dilin belli bir merkezi yoktur ve bu nedenle sabitlenemediklerinden mutlak veya kesin bir gerçek ya da anlam yoktur. istikrars›zd›r ve bunun d›flavurumu olan “fark” söylemlerimizin bireyler aras›nda istikrarl› bir anlam iletme arac› olmaktan uzakt›r. erkek/kad›n gibi z›tl›klar üzerine infla edildi¤ini ileri sürerek temel amac›n› yap›söküm tekni¤iyle bu düflünce yap›s›n› söküp ondaki malzemeyle yeni. “fark ve erteleme”. do¤ruyu okuyucunun ve metnin karfl›l›kl› etkilefliminin üretkenli¤i olarak görür. Bu nedenle de yorum bir analizden çok bir tür oyunu and›ran serbest bir aland›r. Dolay›s›yla anlam daima belirsiz. Ayr›ca Derrida. Ona göre dünya bir metindir ve metnin d›fl›nda hiçbir fley yoktur ve bütün metinlerin birden fazla anlam› vard›r ve bizim dünyay› nas›l yorumlayaca¤›m›z› flekillendirirler. konuflma/yazma. Bilgi. anlam›n ba¤lam› içinde hem gösterilenin gördü¤ü fonksiyona hem de biliflsel flemam›zdaki onun imajlar›na gönderme yapt›¤›ndan dolay› sürekli de¤iflimi. Derrida. do¤ruyu metnin arkas›nda ya da içinde ararken o. Bat› düflüncesinin yanl›fl bir flekilde hiyerarflik olarak tan›mlanm›fl iyi/kötü. yüzy›lda geliflmeye bafllayan ve bireylerin davran›fllar›n› düzenleyen ve kontrolü için gözetim teknikleri gelifltiren iktidar›. Ancak yap›salc›lardan aç›k olarak ve radikal olarak yorumsamac›l›¤a yönelmesiyle kopar. Saussure’ün aksine metni öne ç›kar›r. Yap›salc›lar.138 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› deki iliflkilerde de aranmal›d›r. Di¤er bir kavram da “silme”dir ve yap›söküm tekni¤i ile yaz›lan metinlerde herhangi bir gösterge ya da terimin anlam›n›n bizim için net olmad›¤›n› ifade etmek için üstünü çizerek metinde b›rakmakt›r. A M A Ç 6 A M A Ç 5 . Yani anlamlar. anlam tutars›zl›klar›n›n ve kaymalar›n›n silinmez izlerini tafl›r ve bu çeliflki karfl›s›nda hiçbir analiz yönteminin bir üstünlü¤ü olamaz. “disipline edici iktidar”. daha kullan›fll› bir yap› kurmak üzere tarihsel anlam evrelerine geri dönüfller olarak tan›mlar. Böylece onu ifade eden iflaretlerden ya da göstergelerden ba¤›ms›z bir anlam alan›n›n olamayaca¤›n› ifade eder. “erteleme” ise bu farkl›laflma nedeniyle kesin ve nihai olarak bir anlama var›lamayaca¤›ndan sürekli bir ötelemenin varl›¤›n› ifade eder. çoklu ve geçicidir. felsefenin bozguncusu olarak ananlarda vard›r. O. Derrida. Derrida’n›n çal›flmalar›nda kulland›¤› “iz” kavram›. Feyerabend’in anarflik karfl› ç›k›fl›n› sistematik hâle getirmesi nedeniyle. bilgi alan›nda hermeneutik bir yaklafl›mla hem modernizmin bilim anlay›fl›n› hem de post modern toplum bilgisi oluflturma sorununa e¤ilir ve bilginin amac›n›n do¤ru temsil oldu¤unu ileri sürer. modern ça¤da ortaya ç›kan ve söylemler arac›l›¤›yla do¤rudan insan bedenini kontrol alt›na alan iktidar› ise “bio-iktidar” olarak tan›mlar. Derrida’y›. Jacques Derrida’n›n çal›flmalar›nda kulland›¤› temel kavramlar› aç›klayabilmek. Dil. daima de¤iflir ve hareket eder. Derrida. yazar›n fark›nda olmadan metin üzerinde kendi düflünce yap›s›na iliflkin b›rakt›¤› göstergeler. söylemler arac›l›¤›yla üretilir ve iktidar›n kendisidir. göstergelerin iflaret etti¤i ve bu göstergelerden ba¤›ms›z bir varl›k alan›n›n olanaks›zl›¤›n› ileri sürer ve gösterenden ba¤›ms›z bir gösterilenin mümkün olmad›¤›n› ortaya koyar. Hapishanenin Do¤uflu ve Klini¤in Do¤uflu bafll›kl› çal›flmalar›nda. 18 ve 19. Bu nedenle gösterge birli¤inin aksine post-yap›salc›l›¤›n gösterge sisteminde gösterilenden gösterene do¤ru bir kay›fl söz konusudur. Jacques Derrida’n›n düflüncelerini yap›salc›l›ktan ay›rt edebilmek.

pozitif iktidar organize edicidir. ‹ktidar olgusunun ikili yap›s›n› ifade eder. Bilginin nas›l üretildi¤i temel sorunsal olarak ele al›n›r. Bat› düflüncesindeki z›tl›klar›n. Benlik. Negatif ve pozitif iktidar›n her ikisi de organize edicidir. Afla¤›daki düflüncelerden hangisi Derrida’ya ait de¤ildir? a. c. Tarihselli¤i ret ederler. çözüme ihtiyaç duyulan konulara odaklan›lmas›d›r. Göreli iktidar 3. c. Foulcault’nun pozitif ve negatif iktidar kavramlar›n› en iyi hangi cümle ifade etmektedir? a. b. Dil sistemini bir arada tutan bir merkezin olmamas› nedeniyle mutlak ve kesin bir gerçek. b. Yazar. Habermas 6. Mutlak iktidar c. . d. Toplum için olumlu iktidar pozitif. Yap›söküm d. 8. Olgular› tan›mlayan ifadelerin yetersizli¤ine iliflkin flüphelerimizi ifade etmek üzere ifadenin üzerinin çizilerek metin içinde korunmas›d›r. Claude Lévi-Strauss e. Bat› kültürünün temel kabullerine karfl›d›rlar. Jacgues Derrida c. kemi¤i benim” deyifli. Afla¤›dakilerden hangisi post-yap›salc›lar için söylenemez? a. e. yani gösteren ile gösterilen aras›nda birebir mütekabiliyet bulunmaktad›r. Birey. bilinçli. Derrida’n›n “silme” tekni¤i nedir? a. Negatif ve pozitif iktidar›n her ikisi de düzen kurucudur. e. 4. Özgür de¤ildir. Antropoloji c.” deyifli hangi düflünürün düflüncelerinde somutlafl›r? a. anlam›n kayna¤›d›r. Modernitenin düflünsel temeli olan yap›salc›l›¤a karfl› ç›karlar. Derrida konuflma ve var oluflun imtiyaz›n› logocentrism olarak adland›r›r. b. düflünsel alan›n› s›n›rlayan söylemlerin s›n›r›na. d.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 139 Kendimizi S›nayal›m 1. 5. ötesine geçebilendir. Afla¤›daki düflüncelerden hangisi Foucault’ya ait de¤ildir? a. e. d. c. söylem ve iktidar iliflkileri içinde flekillenir. Analizde çözümlenen olgular›n silinerek. Anlafl›lamayan kavramlar›n silinerek yok say›lmas›d›r. iktidard›r. anlam mevcut de¤ildir. Eskiden çocuklar›n› hocaya verirken ebeveynlerin söyledi¤i “Eti senin. iç bütünlü¤e sahip. size Foucault’nun tasnifindeki hangi gücü ça¤r›flt›r›r? a. tarihsel anlam evrelerine geri dönerek sökülmesi ve yeniden yap›lanmas› gerekir. Gündelik yaflam›m›zdaki “Bilgi. e.6. Özneyi merkezden uzaklaflt›r›rlar. Arfliv b. tutarl› bir varl›k de¤ildir. c. Emin olunmayan ifadelere yer verilmeyerek sadece do¤rulu¤u kesin ifadelerin esas al›nmas›d›r. Arkeoloji e. 2. b. Yanl›fl ifadelerin üzerlerinin silinerek yanl›fllar› sergilenmesi tekni¤idir. Yani anlamlar daima belirsiz. Ferdinand de Saussure b. d. Foucault’un flimdiki zaman›n tarihini yazabilmek için geçmiflte kalan tutars›z. Michel Foucault d. Gösterge birli¤i. Birey. çeliflkili kurallar› ve izlerini söylemler üzerinden ortaya ç›karmak için gelifltirdi¤i metodolojisinin ad› nedir? a. Bio-iktidar d. Ünite . Rölatif iktidar e. Dünya bir metindir ve onun d›fl›nda hiçbir fley yoktur. b. Disipline edici iktidar b. e. d. Negatif iktidar düzen kurucu. Semiyoloji 7. çoklu ve geçicidir. c. olumsuz olan› ise negatif iktidard›r. Özneyi merkeze oturtan teorilere karfl› ç›kar.

Bu hayat›n ne anlam› var? d. d 9. bilgi yoluyla yeni faaliyet alanlar› ve tipleri yarat›rlar. c 10. c 8. Derrida’n›n “iz” kavram›n› en iyi betimleyen deyifl afla¤›dakilerden hangisidir? a. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹ktidar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Dolay›s› ile bu sözler. a 5. . d 7. Hayat bir yalandan ibarettir. ‹ktidarlar. c. politik iktidarlarla beden aras›ndaki iliflki ve cinselli¤i kullanarak iktidarlar›n tarihsel süreç içinde bireylerin bedenleri üzerinden onlar›n bedenlerini e¤iterek nas›l sosyal olarak üretici hâle getirildiklerini ortaya koymaya çal›fl›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Foucault’un Yaflam›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yap›salc›lara özellikle flu noktalarda karfl› ç›km›flt›r: 1. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹z” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 10. e. ‹nsanlar›n çeliflkili davranmalar›. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Silme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ‹nsanlar “akl›n” bir ölçüde tek biçimli mant›¤›na göre davranmazlar. Çocuklar donmam›fl beton gibidir. 1. aksine bilerek ya da bilmeyerek irrasyonel nedenlere de ba¤l› olarak hareket edebilirler.” gibi atasözleri gücün kullan›larak bedenin flekillenmesinin nas›l sa¤land›¤›n› örnekler. üzerlerine ne düflse iz b›rak›r. c. Tüm insanl›¤› aç›klayabilecek kesinleflmifl belli yap›lar yoktur. b 4. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-yap›salc›l›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 4. gelenekmifl. 2. kültürün imbikten süzülmüfl hâli olarak günümüze kadar gelen söylemlerdir. zikrinin o olmas›. hepsi bofl fleyler. e. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Benlik” konusunu yeniden gözden geçiriniz.140 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 9. Geçmiflin izleri silinmez. Bir durumu “söylemin” d›fl›na ç›k›p objektif olarak araflt›rmak da mümkün de¤ildir. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yap›-söküm ve Oyun” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 2. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Foucault’un Temel Kavramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d. Fikri neyse. “K›z›n› dövmeyen dizini döver. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bio-iktidar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu sözler. bilinç d›fl› olabilece¤i gibi toplumsal koflullara da ba¤l› olabilir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-yap›salc›l›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz. gerçek olan ne var? b. At izinin it izine kar›flmas›. Afla¤›dakilerden hangisi nihilistik bir söylem de¤ildir? a. b 3. b. Yok ahlak de¤erleriymifl. Hayatta herfleyin bir manas› vard›r. S›ra Sizde 2 Eti senin kemi¤i benim. sosyal pratiklerin insan›n bedeni üzerindeki disipline edici güce gönderme yapar. Her fleyi ciddiye al›yorlar. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Foucault. 3. Bana gerçekleri soruyorlar. c 6. ‹z b›rak›lmadan yürünmez. Böylece Foucault.

. ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. A. Ankara: TODA‹E Yay›nlar›. Michel (1995). Cinselli¤in Tarihi. John Sturrock (ed.S. Foucault. Colin (2006). New York: Pantheon. No. Power/Knowledge. Foucault. In Structuralism and Since: From Lévi-Strauss to Derrida. kurumsal ve örgütsel pratikler. Nietzsche ve Postmodernizm. The Care of the Self. (1988). Foucault A Very Short Introduction. Gordon (1999). Vol. The Archeology of Knowledge. Göka. ‹stanbul: Everest Sturrock. Sarup. Lotringer. M. John (2003). Foucault. M.). Culler. kendini aç›klamaya giriflti¤inde gösterilene de¤il baflka göstergelere ulafl›r ve hiçbir zaman gösterilen boyutuna varmayaca¤› düflüncesinden hareketle bir göstergeler zincirinin oluflumu ile karfl› karfl›ya kal›n›r. Vol. D. New York: Pantheon.1. New York: Oxford University Press Inc. sadece iktidar taraf›ndan üretilen iflleyifl kanallar› görevini yapar.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 141 itaatkâr bedenler. Derrida ve Tarihin Sonu. Ankara: Yom Sanat. (1996). rutinler ve kimlikler üzerinden flekillendirilir. Foucault Live: Semiotexte: New York. Jacgues (2011). Ünite .Topçuo¤lu. Foucault. Best. USA: Oxford University Press. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Aktay. Oxford: Oxford University Press. Stuart (2000). Michel (1986). Ankara: BilgeSu Yay›nc›l›k/Felsefe Dizisi. somut bir gerçekli¤i ve anlam birli¤ini yans›tmaz. An Introductory Guide to Poststructuralism and Post-modernism. New York: Pantheon. London: Penguin. Buna göre Sassure’ün ifade etti¤i gösteren ile gösterilen aras›nda kal›c›-nedensel bir ba¤›n oldu¤u konusu. Oxford. UK: Blackwell Publishing.33-46 Published by: The Johns Hopkins University Press.) The Postmodern Turn: New Perspectives on Social theory. The Order of Things: An Archeology of the Human Sciences.A. Bu ba¤lamda iktidar mekanizmalar›. Ankara:Vadi Yay›nlar›. Foucault. psikolojik yönelimler gibi). Michel (1972). Çünkü gösterge. (1973). Michel (2010b). ve Kellner.” S›ra Sizde 3 Darrida. “Levinas: An Introduction”. Derrida J. Delili¤in Tarihi. (1997). Davis. Gary (2005). L. Londra: Macmillan. No. Interview: Jacques Derrida Author(s): Jacques Derrida and J. E. Poststructuralism: A Very Short Introduction. And Houdebine. Post-yap›salc›l›k ve Post modernizm. Kellner. Güncü. U.) Mehmet Küçük. fiaylan. Postmoden Theory: Critical Interrogations. 1: The Will to Knowledge. Dave (2000). In Steven Seidman (Ed. Zuckert. ‹nsanlar. Michel (1980). Saussure’ün dura¤an gösterge (sign) birli¤ine yani gösteren (signifer) ile gösterilen (signified) aras›ndaki birebir mütekabiliyet görüflüne karfl›d›r. The History of Sexuality Vol. New York: Random House. Hapishanenin Do¤uflu. Derrida. Society Must Be Defended: Lectures at the College de France. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. Sosyal Teoriye Girifl. Polity. Structuralism.6. Ankara: Vadi Yay›nlar›. (der. Cambridge. Post-yap›salc›l›k. (1991). S. Sarup. Foucault. MA: University Press. St.3. Foucault. Ertu¤rul (2005). Jonathan (1981). Ça¤dafl Düflünce Ak›mlar›: Postmodernizm. Foucault. Michel (1998).Y. Gutting. Foucault. Sylvère (1989).-L. pp. The Birth of the Clinic. Ankara: ‹mge Yay›nlar›. (Ders Notlar›). Ankara: ‹mge Yay›nlar›. ‹stanbul: Everest yay. insanlardan ba¤›ms›zd›r. Sim. Houdebine Source: Diacritics.: Prentice-Hall. ew York: Pantheon. Michel (1985). Michel (2010a).. 1975-76. Palgrave Macmillan Journals. New York: Random House. Önce Söz Vard›-Yorumsamac›l›k Üzerine Bir Deneme. Foucault. Douglas (1994). Sosyoloji Sözlü¤ü. Gencay (1996). Catherine (1991). Michel (1973). Michel (1971). The Use of Pleasure. yeni söylemler arac›l›¤› ile üretilen bilgi. The Politics of Derridean Deconstruction. her yerdedir ve “özne ölmüfltür.. Layder. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. “Toplumsal Teori Olarak Postmodernizm: Baz› meydan okumalar ve Sorunlar” içinde Modernite versus Postmodernite. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar› Robinson. Continuum. 3. Martin's Press. Belsey. Bu ba¤lamda bireysel öznellik (kimlik. Foucault. 23. Derek (2006). (2003). Marshall. iktidar iliflkilerinin ürünü oldu¤undan. Foucault. Genealogy and Social Criticism. Gramatoloji. Michel (1994). Derrida’ya göre. London. Michel. Catherine (2002).

7 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Postmarksizmin Marksizmi elefltirdi¤i temel noktalar› s›ralayabilecek. Radikal demokrasi siyasetinin özelliklerini ay›rt edebilecek. Yeni Toplumsal hareketlerin özelliklerini de¤erlendirebilecek. Postmarksizme yöneltilen temel elefltirileri özetleyebileceksiniz. Postmarksizmin temel varsay›mlar›n› aç›klayabilecek. Anahtar Kavramlar • Postmarksizm • Yeni Toplumsal Hareketler • Marksizm • Söylem ve Hegemonya • Radikal Demokrasi Postmarksizm ve Radikal Demokrasi • POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL VARSAYIMLARI • POSTMARKS‹ZM KURAMININ MARKS‹ZM ÜZER‹NE ELEfiT‹R‹LER‹ • POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL KAVRAMLARI • YEN‹ TOPLUMSAL HAREKETLER • POSTMARKS‹ZM VE RAD‹KAL DEMOKRAS‹ S‹YASET‹ • POSTMARKS‹ZME YÖNELT‹LEN TEMEL ELEfiT‹R‹LER . Agonistik demokrasinin temel önermelerini analiz edebilecek.

post-endüstriyel gibi kavramlarla tan›mlanmaktad›r. Buna göre. farkl›l›k. üretim tarz› ve iliflkilerinin belirleyicili¤i. Baflka bir deyiflle. Bu bak›fl aç›s›na göre. kapitalizmin erken aflamalar›nda etkili olan s›n›f kategorisinin art›k öneminin kalmad›¤›na iflaret etmektedir. 1996: 91). Barry Hindess. . dolay›s›yla iflçi hareketinin bitti¤i. Athar. Günümüzde iflçi s›n›f›n›n siyasetteki a¤›rl›¤› ve Marksist kuram›n bak›fl aç›s› giderek daha fazla sorgulanmaktad›r. post-yap›salc› ve postmodernist düflüncelerin ›fl›¤›nda Marksist siyasal düflünce gelene¤ini yeniden de¤erlendirmektedir (Barrett. sosyalizme politik bir devrimle ulafl›laca¤› gibi temel ilkelerinin sorgulanmas› ve bu ilkelerin reddi olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. kiflinin toplumda ve üretimde iflgal etti¤i yer. Bütün bu aç›klamalar. proletarya diktatörlü¤ü. Laclau ve Mouffe’un birlikte yazd›¤› ve ilk olarak 1985’de yay›mlanan “Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokratik Bir Politikaya Do¤ru” adl› eser sayesinde olmufltur.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL VARSAYIMLARI Günümüzde Laclau ve Mouffe ile birlikte. ideoloji ve politikay› ekonomi ve s›n›fsal iliflkilerden uzaklaflt›ran bir yaklafl›m olarak. Postmarksizmin kurucular› olan Laclau ve Mouffe. post-yap›salc›l›k ve Avrupa Marksizmine götürülebilecek olan Postmarksizmin bafllang›ç noktas› olarak. Gareth Stedman Jones gibi genifl bir akademisyen çevre içinde kabul gören Postmarksizm. iflçi s›n›f›n›n zay›flad›¤›. parçalanm›fll›k sergiledi¤i görüflünden hareket edilmektedir. ekonomik konum ve politik kimlikler aras›ndaki ba¤lar zay›flamaktad›r. Paul Hirst. Anthony Cutler. üstelik iflçi s›n›f›n›n art›k sosyalizmden nesnel bir ç›kar›n›n olmad›¤›. Bu afl›r› sorgulay›c› ve postmodern felsefeden etkilenen yaklafl›mlar. art›k günümüz toplumlar› s›n›fl› toplumlar de¤ildir. onu otomatik olarak bu yerine uygun siyasal inanç ve ç›karlarla ve bu ç›karlara göre tarif edilen kimliklerle donatmamaktad›r. post-modern. postyap›salc› ve postmodernist düflüncelerin ›fl›¤›nda Marksist siyasal düflünce gelene¤ini yeniden de¤erlendirerek Marksizmin siyaset ve toplumsal de¤iflim konular›ndaki baz› temel ilkelerini ters-yüz etmifllerdir. asl›nda Marksist teorinin iflçi s›n›f›n›n öncülü¤ü. Politik ve teorik kökenleri yap›salc›l›k. Laclau ve Mouffe’un 1985 y›l›nda birlikte yazd›klar› Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokratik Bir Politikaya Do¤ru kitab›n›n yay›nlanmas› kabul edilmektedir. Hegemonya ve Sosyalist Strateji kitab› hem Postmarksist kuram›n teorik argümanlar›n› içeren temel bir manifesto olmakta hem de Postmarksist kurama dayanan radikal demokrasi projesinin dayand›¤› temel ilkelerini ve stratejilerini ortaya koymaktad›r. Hussain. s›n›fa dayanmayan “yeni toplumsal hareketlerin” geliflti¤i ve yeni bir hizmet s›n›f›n›n ortaya ç›kt›¤› tezine dayand›r›lmaktad›r. Marksizmin s›n›fa otomatik olarak ayr›cal›k tan›yan s›n›f özcülü¤ünü redden Laclau ve Mouffe. Bu toplumsal yap›n›n. Bu Postmarksizmin kuram olarak ortaya ç›k›fl› ve popülerleflmesi. s›n›f gibi evrensel kimliklere olanak tan›mayan bir çeflitlilik. Günümüz sosyolojisinin post-yap›salc›l›k ve postmodernizm teorilerinde ça¤dafl toplumsal yap› genellikle post-fordist.

En önemli eserleri aras›nda hayat arkadafl› Chantal Mouffe ile birlikte kaleme ald›¤› Hegemony and Socialist Strategy-Hegemonya ve Sosyalist Strateji (1985) adl› eserinin yan› s›ra New Reflections on the Revolution of Our Time-Zaman›m›z›n Devrimi Üzerine Yeni Yans›malar (1990). eklemlenme. Hegemony. ayn› zamanda Northwestern Üniversitesinde de seçkin konuk profesör olarak ders vermektedir. The Making of Political Identities-Siyasi Kimlikler Oluflturma (1994). bu kavramlar›n yerine yeni toplumsal hareketler. Marksizmin s›n›f. On the Political-Siyaset Üzerine (2005) adl› çal›flmalar› yer almaktad›r. özne. The Legacy of Wittgenstein-Wittgenstein’›n Miras› (co-editör) (2001). The Democratic Paradox. Kuzey Amerika.Demokratik Paradoks (2000).1 Ernesto Laclau (1935-) Arjantinli bir siyasal kuramc› olan Ernesto Laclau 1935’te Buenos Aires’te do¤du. günümüz “post-kapitalist” toplumlarda. iflçiler ile burjuvazi aras›ndaki çat›flmay› (antagonizmay›) giderek k›r›lgan ve mu¤lak bir duruma getiren iki geliflme olarak de¤erlendirmektedirler. söylem. Laclau. kapitalist üretim iliflkilerinin genifllemesini ve yeni-bürokratik devlet biçimlerinin oluflumunu.144 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› noktada. Deconstruction and Pragmatism-Yap›sökümü ve Pragmatizm (1996). Avustralya ve Güney Afrika’ da birçok üniversitede ders verdi. Postmarksist olarak tan›nan Laclau bir süre Arjantin üniversitelerinde ö¤retim üyesi olarak çal›flt›ktan sonra çal›flmalar›na Essex Üniversitesinde devam etti. Contingency. Resim 7. özne konumlar›. radikal demokrasi. rastlant›sall›k vb. Güney Amerika. Elusive Universality-Bulunmaz Evrensellik (2007) yer almaktad›r. . Universality-Temas. Louvain Katolik Üniversitesi ve Essex Üniversitesinde e¤itim gördükten sonra ‹ngiltere’de Westminster Üniversitesinde profesör olarak çal›flmalar›na devam etti. Laclau ve Mouffe. 1992: 197). On Populist Reason-Popülist Neden Hakk›nda (2005). Feministische Perspektiven-Feminist Perspektif (co-editor)(2001). Laclau gibi postmarksist olarak tan›nan Chantal Mouffe’nun Laclau ile beraber kaleme ald›¤› Hegemonya ve Sosyalist Strateji adl› eseri d›fl›nda The Return of the Political-Siyasal›n Dönüflü (1993). Chantal Mouffe (1943-) Belçikal› bir politik kuramc› olan Chantal Mouffe 1943’te Charleroi’da do¤du. fiu anda Essex Üniversitesinde siyaset profesörü olan Laclau. kimlik ve farkl›l›k. iflçi s›n›f›. Hegemonya. Bat› Avrupa. toplum ve tarihsel-toplumsal dönüflüm konular›ndaki klasik öncüllerinden uzaklaflmay› öneren Postmarksizm. Evrensellik (Judith Butler ve Slavoj Zizek ile birlikte) (2000). birey yaln›zca bir emek-gücü sat›c›s› de¤il. Onlara göre. kategoriler önermektedir. devrimci siyaset. di¤er pek çok toplumsal iliflki yoluyla sermayeye ba¤›ml› hale gelmifltir ve kapitalist üretim iliflkilerinin her yere nüfuz edifli toplumsal yaflam›n metalaflmasma yol açm›flt›r (Laclau ve Mouffe.

Bu yüzden. • Toplumsal yaflam›n bürokratiklefltirilmesi • Toplumsal yaflam›n homojenlefltirilmesi • Toplumsal yaflamda iyice a¤›rl›k kazanan bireycilik ve benzeri geliflmeler. 2. 1. Bu dönem art›k post kapitalisttir ve bu dönemde art›k kapitalizm s›n›fl› bir toplum yap›s›ndan. Marksizmdeki ekonominin toplumsal alandaki her fleyi belirledi¤i ekonomik indirgemeci anlay›fl terk edilmelidir. Buna göre. art›k ekonomik alandaki sermaye-emek çeliflkisinden de¤il. iflçi s›n›f›n›n tarih içerisinde iflgal etmifl oldu¤u merkezi konumunun art›k ortadan kalkt›¤› ve iflçi s›n›f›n›n art›k önemli bir toplumsal aktör/özne olarak düflünülmemesi gerekti¤i üzerinedir. kapitalist sistemin içinde yeni ücretlilik sistemlerinin geliflmesi ve teknolojik geliflmelere paralel olarak iflçi s›n›f›n›n d›fl›nda farkl› ücretli çal›flan yani “yeni orta s›n›f” kategorilerinin ortaya ç›kmas›n›n bir sonucu oldu¤u ileri sürülmektedir. Bunun yan› s›ra. toplumsal çat›flmalar›n gittikçe daha çok say›da iliflkiye da¤›lm›fl olmas›n›n sonucu olarak ortaya ç›kmaktad›r. Kapitalist toplumsal düzenin dayand›¤› özgül iliflki biçimi olan sömürü iliflkileri yerini devlet ve sivil toplum aras›ndaki tabiiyet iliflkilerine b›rakm›flt›r. Sonuç olarak. Ünite . ‘öteki’ler ve bireylere b›rakm›flt›r. kad›nlar. Laclau ve Mouffe’a göre s›n›f çat›flmas› ortadan kalkm›flt›r. Postmarksizm. öncelikle Marksizmin s›n›fa ve özellikle de iflçi s›n›f›na toplumsal de¤iflim siyasetinde otomatik olarak ayr›cal›k tan›yan s›n›f temelli anlay›fl›n› reddetmektedir. toplumsal hayat›n metalaflmas› ve homojenleflme süreçlerinin “yeni toplumsal hareketleri” ortaya ç›kard›¤›n› öne sürmektedirler. . Kapitalist toplumsal düzenin dayand›¤› özgül iliflki yerini sömürü iliflkilerinden tabiiyet iliflkilerine b›rakm›flt›r. toplumsal mücadelelerin “bütünsel” özneleri olan iflçi s›n›f›n›n ve onun siyaseti olan devrim fikrinin parçalanmas›na yol açm›fl ve sonuçta yeni direnifl biçimlerini ifade eden “yeni toplumsal hareketleri” ortaya ç›karm›flt›r. anti-kurumsal. yani halk aras›ndaki çat›flma geçmifltir. az›nl›klar. kapitalizmin geldi¤i bu yeni aflamada. sadece devlet ve bu devletin karfl›s›nda sivil toplumu oluflturan “kimlikler ve farkl›l›klar” vard›r. özne konumlar›. • Toplumsal yaflam›n metalaflt›r›lmas›. Marksizmden farkl› olarak. kapitalizmin u¤rad›¤› bu derin yap›sal dönüflümlerle yeni ve farkl› bir boyut kazand›¤›n› iddia etmektedir. S›n›f kavram› yerini vatandafl. Postmarksizm kuram›ndaki temel vurgu. s›n›flar aras›nda iflçi ve sermaye s›n›flar› aras›nda “uzlaflmaz çeliflkiler” yoktur. bu çat›flman›n yerine zaman zaman bask›c› olan bir devlet karfl›s›nda sivil toplum. ya da az›nl›k kimlikleri ile tan›mlanan ‘öteki’lere ve en sonunda tüketici bireylere b›rakm›flt›r. anti-›rkç› gibi bir dizi oldukça farkl› mücadeleyi bir araya toplayan yeni toplumsal hareketler. Marx burjuva ve proleterya aras›nda geliflen “yeni orta s›n›f”› tamamen ihmal etmifltir. Bu anlay›fla göre. anti-otoritaryan. Özetle söyleyecek olursak. eflcinseller. farkl› kimlikler. metalaflma ve homojenleflmeye karfl›t olarak geliflen yeni toplumsal hareketler) çat›flmas›ndan türemekte ve gittikçe çeflitlenmekte ve daha çok say›da iliflkiye da¤›lmaktad›r.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 145 Postmarksizm. Laclau ve Mouffe’un Postmarksizm kuram›n›n temel varsay›mlar›n› özetlemeye çal›fl›rsak. s›n›f kavram› gibi bütünleyici ve kapitalist üretim iliflkilerini çözümlemeye yönelik tan›mlamalardan özenle kaç›n›lm›flt›r. Laclau ve Mouffe. Marksizmi ça¤r›flt›ran. bürokratikleflme. etnik gruplar gibi politik aktif gruplar›n ve öznelerin mücadelelerinin çeflitli flekillerde birbirine eklemlenebilece¤ini öne sürmektedir.7. etnik. S›n›f kavram› yerini vatandafl. siyasal alandaki devlet-sivil toplum (bürokrasi. günümüzde yaflanan kapitalist geliflmelerin sonucunda ortaya ç›kan küreselleflme. iflçi s›n›f›n›n yenilgisinin. günümüz toplumlar›nda s›n›f gibi evrensel kimlikler ve nesnel ç›karlardan söz edilemeyece¤ini ve mücadelelerin çeflitlendi¤ini bu do¤rultuda ‘yeni’ toplumsal hareketlerin politikan›n merkezine yerleflti¤ini iddia etmektedir. s›n›flar d›fl›ndaki toplumsal gruplar›n da toplumsal de¤iflimin tafl›y›c›s› olabileceklerini iddia etmektedir. sömürü iliflkilerinin belirleyicili¤inden giderek s›yr›lm›flt›r. Laclau ve Mouffe. ekolojik. Toplumsal çat›flmalar. Yazarlara göre kentsel. feminist. Postmarksizmin kurucusu olarak düflünülen Laclau ve Mouffe.

özgürlükçü bir toplumsal dönüflüm için TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . ‹flçi s›n›f›n›n toplumsal de¤iflim ve devrimler içerisinde iflgal etmifl oldu¤u merkezi konumu art›k ortadan kalkm›flt›r ve iflçi s›n›f› art›k önemli bir toplumsal aktör/özne olarak düflünülmemelidir. önceden belirlenemez. Toplumsal olan tarihseldir. bu öznelerin ço¤ullaflmas›n› ve birey merkezli haklar› temele al›r ve herkese uyabilecek bir evrensellik fikrini reddeder. S Laclau Bernstein. 8. Siyaset. bar›fl veya kad›n hareketi vb) toplumsal de¤iflime yapaca¤› katk›yla iflçi s›n›f›n›n katk›s› aras›nda herhangi bir fark bulunmamaktad›r. 7. 4. Radikal demokrasi. “Toplumsal” olan her fley söylemseldir. iflçi s›n›f›n›n sosyalizmden nesK ‹ toplumsal T A P nel ç›kar› oldu¤u ve bu nesnel ç›karlar›n iflçi s›n›f›n› zorunlu olarak birlefltirici yap›sal e¤ilimler oluflturdu¤u. eflcinsel. Marksist teorisyenlerden Rosa Luxemburg. herhangi bir özne konumunun ve farkl› kimliklerin (çevreci. Radikal demokrasi stratejisi toplumsal olgular›n tamamlanmam›fl ve aç›k bir karakteri oldu¤undan hareket etmektedir. Siyaset. Antonio Gramsci gibi yazarlar›n baz› düflüncelerini benimseyip. hegemonik pratiklere yönelen bir söylem kurma sürecidir ve herhangi bir s›n›f›n maddi ç›karlar› üzerinden biçimlendirilemez.146 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› 3. ‹deolojik ve politik ç›karlar ancak. Bernsteinc› revizyonizm ile Sorel’in demokratik sendikalizm anlay›fl›n›n Marksizmden önemli bir kopufl oluflturdu¤unu ileri süren Laclau ve MoSIRA S‹ZDE uffe. ve merkezsizli¤i kabul etmeliyiz. Günümüz toplumlar›nda “s›n›f” gibi evrensel kimlikler ve nesnel ç›karlardan söz edilemez çünkü toplumsal mücadeleler çeflitlenmifltir ve bu do¤rultuda ‘yeni’ toplumsal hareketler siyasetin temel aktörleri haline gelmifltir. güncel duruma uygun olarak ço¤ullaflm›fl özne konumlar›n› eklemleyecek hegemonik bir pratik olarak kavranmal›d›r. politika ve ideolojiyi üretim tarz›na ba¤l› iliflkilerin belirledi¤i. SIRA S‹ZDE 1 SIRA esinlendi¤i S‹ZDE Postmarksizmin siyasal geliflmeler ve öncüller hangileridir? Bu siyasal geliflmeler Postmarksizme hangi aç›lardan kaynakl›k etmifllerdir? DÜfiÜNEL‹M POSTMARKS‹ZM KURAMININ MARKS‹ZM ÜZER‹NE ELEfiT‹R‹LER‹ DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P O R U ve Mouffe. ‹flçi s›n›f›n›n devrimci bir rolü oldu¤u fikri terk edilmelidir. ekonomi ve s›n›fsal iliflkilerden ayr› ve ba¤›ms›z toplumsal kategorilerdir. Radikal Demokrasi Projesinin dayand›¤› burjuva demokrasinin derinlefltirilmesi ve geniflletilmesiyle ile ulafl›labilir. Eduard ‹lginç olan. 5. ideoloji ve politika kategorileri. s›n›f iliflkilerinin toplumun ve tarihin belirleyici unsuru oldu¤u. baz›lar›n› ise -kendi “radikallefltirerek” yeni bir teori ortaya ç›kard›klar›n› D ‹ KdeyimleriyleKAT öne sürmektedir. Bir kimsenin sosyo-ekonomik aç›dan iflgal etti¤i yer ile siyasi-ideolojik ç›karlar› aras›nda herhangi zorunlu iliflki yoktur. Sosyalizmin eflitlik ve özgürlük idealine kitlesel bir siyasal devrim yoluyla de¤il. Gramsci’nin “tarihsel blok” ve “hegemonya” kavray›fl›n› da bu iki kopuflla bir arada de¤erlendirerek. bu anlamda toplumda ço¤ullu¤u. Bu anlamda. söylem yoluyla kurulabilir. 6. ekonominin belirleyicili¤i ve iflçi s›n›f›n›n devrimci rolü anlay›fl›ndan AMAÇLARIMIZ uzaklaflman›n Marksizm için zorunlu oldu¤unu ileri sürmektedir. Ayr›ca. Dolay›s›yla. Buna göre. Laclau ve Mouffe’un öncülük yapt›¤› Postmarksist kuram. radikal demokrasi mücadelesinde hiçbir özne konumu di¤erinden daha ayr›cal›kl› bir durumda de¤ildir. siyasal alanlar ve özneler ço¤ullaflm›flt›r ve bu ço¤ulluk tek bir özelli¤e indirgenemez.

Marksist teorinin öncelik verdi¤i s›n›f analizinin. iletiflim ve biliflim teknolojilerinde yaflanan geliflmeler kapitalist üretimi de de¤iflime u¤ratm›fl. Laclau ve Mouffe’un önerdi¤i Postmarksist kuram. 2. bu nedenle de belirli bir s›n›f›n ayr›cal›kl›/sabit/önceden belirlenmifl bir konumu olamaz. Ayr›ca. hizmet sektörü genifllemifl. . Marksizm kuramsal olarak indirgemeci ve özcü bir yap›ya sahiptir ve reddedilmelidir. Proletarya diktatörlü¤ü. Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokrasiye Do¤ru kitab›n›n önsözünde Marksizmden neden koptuklar›n› flu sözlerle ifade etmektedir: Marksist kategorilerin günümüzde ne ölçüde geçerli olduklar›n› ciddiyetle tart›flmak. 1992: 8-10). Laclau ve Mouffe’a göre Marksizm. Art›k ne Marksizmin iflledi¤i öznellik ve s›n›flar anlay›fl›n›. 1. homojen ve baflat bir iflçi tipolojisinden bahsetmek art›k mümkün de¤ildir. söylemsel olarak üretilmifl olan ço¤ul ve istikrars›z özne konumlar›n›n sürekli. Laclau ve Mouffe’a göre. 4. sonu gelmez ve bitimsiz bir mücadelesinin söz konusu oldu¤udur. sanayide çal›flan iflçi say›s› azal›rken. tarihin özünü ve anlam›n› kavramaya yönelik tekçi bir yaklafl›m› benimsemektedir. ne onun kapitalist geliflmenin tarihsel yönelimi görüflünü. Üretim tarz› ve iliflkilerinin siyasal alandaki belirleyicili¤i. toplam kalite yönetimiyle (ve endüstriyel demokrasinin di¤er yollar›yla) ifl birli¤i olanaklar› artm›fl ve tüm bu geliflmelerin sonucu olarak toplumsal de¤iflimi gerçeklefltirmede iflçi s›n›f›n›n öncülü¤ü tezi geçersizleflmifltir. ancak bir “evrensel s›n›f”›n ontolojik olarak ayr›cal›kl› konumuna dayanan her türlü epistemolojik imtiyazdan vazgeçti¤imiz takdirde olanakl› olacakt›r. Ünite . Laclau ve Mouffe’a göre Marksizm’in ayr›cal›kl› bir yer verdi¤i proletarya. Tarihin s›n›f mücadelesi ve onun kaynakl›k etti¤i emek-sermaye çat›flmas› (antagonizmalar) ekseninde olufltu¤u gibi temel ilkelerin sorgulanmas› noktas›ndan hareketle Marksizmi elefltirmektedir. Postmarksizm teorisyenlerinin de benimsedi¤i post-kapitalist paradigmalara göre. 1987). Burada Laclau ve Mouffe taraf›ndan öne sürülen iddia ise. 6. Buna gö- Postmarksist kuramc›lar. ifl gücü örgütlenmesindeki ve üretim iliflkilerindeki büyük de¤iflimlerle art›k s›n›f içinde bir az›nl›kt›r. Laclau ve Mouffe. Bir bütünsellik olarak toplum kategorisi.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 147 kapitalist üretim iliflkilerinin ortadan kald›r›lmas›n›n gerekli koflul oldu¤u gibi baz› temel Marksist iddialar›n reddi üzerine infla edilmifltir (Geras. 7. çoklu özne konumlar› ve farkl› siyasal kimlikler aras›nda eklemlenme ve hegemonya iliflkisine ba¤l› olarak sürekli bir geçiflkenlik söz konusudur. kendi teorik ve eylem nesnesini ciddi biçimde s›n›rland›rd›¤›n› ve bundan vazgeçmesinin gereklili¤ini savunmaktad›rlar. ve tabii ne de antagonizmalar›n ortadan kalkt›¤› saydam bir toplum olarak komünizm anlay›fl›n› sürdürmek olanakl›d›r (Laclau ve Mouffe. Marksizmin temel ilkeleri olan. 3. Çünkü. Bu çerçevede özetleyecek olursak. Bu noktada aç›kça ifade etmeliyiz ki flimdi art›k postmarksist bir zeminde duruyoruz. Bu belirsiz ve olumsal toplumsal yap› içerisinde. Bu anlay›fla göre. üretimde makineler a¤›rl›k kazanm›fl. Ancak Laclau ve Mouffe’a göre sürekli de¤iflen toplumsal yap› ve özne konumlar› içinde iflçi s›n›f›n›n ayr›cal›kl› bir konumu olamaz. 5. günümüzde. ‹deoloji ve politika gibi üstyap›sal unsurlar›n son kertede ekonomik iliflkiler taraf›ndan biçimlendirildi¤i. emek-sermaye aras›ndaki çeliflki ortadan kalkm›fl. Marksizm. siyaset ve toplumsal de¤iflimde iflçi s›n›f›n›n ayr›cal›kl› konumunu sabit ve de¤iflmez bir ilke olarak muhafaza etmektedir.7. ‹flçi s›n›f›n›n toplumsal de¤iflimdeki ayr›cal›kl› konumu ve öncülü¤ü. Sosyalizme politik bir devrimle ulafl›laca¤›.

‹ö¤renciler. Marksizme devrimci potansiyelini veren de bu özellikti. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› re Marksizm. Bu özne konumlar› tekil s›n›f ç›karlar›na karfl›l›k gelmeyen de¤iflik toplumsal gruplar› içermektedir: bar›fl eylemcileri.toplumdaki söylemsel formasyonun içerisinde hegemonik eklemlenme T E L E V ‹ Z Y süreçlerinde ON konjonktürel olarak oluflmaktad›r. Onlara göre ekonomik alan›n kendi d›fl›nda kalan toplumsal süreçlerin belirleAMAÇLARIMIZ nimindeki göreli a¤›rl›¤›ndan ve iflçi s›n›f›n›n politik önder (Lenin) ya da bir tarihsel blo¤un eklemleyici çekirde¤i (Gramsci) oldu¤undan söz etmek gibi belli kategorilere ve Közne konumlar›na di¤erleri karfl›s›nda ayr›cal›k tan›yan “özcü” anlay›fl‹ T A P lar terk edilmelidir.148 Postmarksizme göre. toplumsal ço¤ulluklar›n varl›¤› ve bunlar›n birbirine indirgenemezli¤i kabul edilmelidir. s›n›f mücadelesi ve onun kayna¤› olan çat›flmalar ve antagonizmalar paralelinde kavrad›klar›n› iddia ederler D‹KKAT (Laclau ve Mouffe. Marksizmin yapt›¤› gibi özne konumlar› ço¤ullu¤unu s›n›f sorunlar›na indirgemek yerine. Sosyalist hedeflerle iflçi s›n›f›n›n ç›karlar› aras›nda mant›ksal ve zorunlu bir iliflki bulunmad›¤› öne sürülmektedir (1992: 98). yerine tikel ve olumsal olan›n kabul edilmesi. sosyalizm ya da liberalizm ve onlar›n demokrasi anlay›fllar› yerine. iflçi s›n›f›n›n anti-kapitalist mücadelenin ayr›cal›kl› özneleri olmad›¤› ve onlar›n mücadelesinin yönünün de di¤er toplumsal mücadeleler gibi verili bir hegemonik ba¤lam içindeki söylemsel olufla ba¤l› oldu¤udur (Laclau ve Mouffe. (a) evrensel olarak kurulmufl s›n›f birli¤i inanc›n›n reddi. 2008: 28). Laclau ve Mouffe. Radikal demokratlar. Bu üç temel özellikle ba¤lant›l› olarak önerilen siyasal yap› ise. böylesi bir yaklafl›m›n. ekonomik konumu veya politik kimli¤i nedeniyle ayr›cal›kl› bir yere sahip de¤ildir. tarihin özünü ve anlam›n› kavramada tekçi bir yaklafl›m S O R U sergilemekle suçlad›klar›n› görüyoruz (Laclau ve Mouffe. eflcinseller. ‹NTERNET . Marksizmin ay›rt edici özelliklerinden birisi çat›flmay› yüceltmesiydi. 2001: 43). nesnel ç›kar ve zorunluluk yads›narak. 1985). kapitalizmin yaratt›¤› sars›c› geliflmelerle karmafl›klaflan toplum yap›s›n› ve yükselen yeni toplumsal hareketleri anlamaya yeterli olmad›¤›n› ileri sürerler. de¤iflik ve birbirine benzemeyen özne konumlar› arac›l›¤›yla kurulan radikal bir demokrasi fikri. giderek “çat›flmalar›n yönetimiyle” daha ilgili bir hale gelmifltir (Kad›o¤lu. etnik az›nl›klar vb. Marksizm’in. Ayr›ca. Onlar Marksistlerin bu yaklafl›m›n› çok indirgemeci bulurlar ve bu görüflün özellikle günümüzde kapitalizmin yaratt›¤› derin etkilerle SIRA S‹ZDE kompleks bir hal alan toplum yap›s›n› ve ortaya ç›kan yeni toplumsal hareketleri anlama noktas›nda yetersiz oldu¤unu iddia ederler (Bat›. (b) toplumun kuruluflunun söylemsel pratiklerle olufltu¤unun kabulü ve (c) toplumsal karfl›tl›klar›n iflçi-burjuva çeliflkisi yerine daha genifl alanlara yay›ld›¤›n›n kabulüdür (Wood. (b) ekonomik belirleme yerine. radikal bir demokrasidir. 2010: 9). Marksistlerin tarihi. 1992: 112-113).1992: 112). feministler. 2004: 61). tarihi s›n›f mücadelesi ve onun kaynakl›k etti¤i antagonizmalar ekseninde kavramaktad›r. ‹flçilerin K ‹ T -t›pk› A P di¤er özne konumu konumlar› gibi. söylemin kurucu özelli¤inin ve siyasetin özerkli¤inin kabulü. NTERNET çevreciler. Laclau ve Mouffe’a göre politikan›n TELEV‹ZYON öznesi hegemonik eklemlenme prati¤i içinde konjonktürel olarak bir araya gelen özne konumlar›d›r. s›n›f indirgemecili¤iyle malûl oldu¤u ilan edilir (Coflkun. 1992: 183). Postmarksizmin d›fl›ndan esinlendi¤i kuramsal öncüller hangileridir? Bu kuSIRA Marksizmin S‹ZDE ramsal öncüller Postmarksizme hangi aç›lardan kaynakl›k etmifllerdir? DÜfi Ü N E L ‹ M bu yaklafl›mlar› neticesinde Marksizm’den temelde kopuflunu Laclau ve Mouffe iflaret eden s›n›f anlay›fllar›nda Marksistleri. Postmarksist teori ise. Bu noktada postmarksist anlay›fl›n özellikle Marksizm’e karfl› bir kuramsal yaklafl›m olarak temel ilkeleri ve önerileri birkaç maddede flöyle özetlenebilir: (a) her türlü evrenselcilik. Bu anlamda postmarksizmin temel dayanaklar›. (c) iflçi s›n›f›n›n önderli¤inde bir sosyalist devrim yerine. Yazarlar›n bütün bu tart›flmalarla vard›klar› sonuç. SIRA S‹ZDE 2 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE ‹flçi s›n›f› kapitalizmle AMAÇLARIMIZ mücadelede. (Kaygalak.

Postmarksizm bu postmodernist. Ayd›nlanma projesinden tarihsel bir kopuflta bulmaktad›r. Fakat solun geldi¤i son aflamay› temsil etmesi bak›m›ndan radikal demokrasinin gerek yola ç›kt›¤› öncüller gerekse ortaya koydu¤u stratejinin mevcut sisteme alternatif oluflturdu¤u düflüncesi son derece mu¤lakt›r. Althusser’in “ideoloji” anlay›fl›. bir toplumsal devrim program›na baflvurmaks›z›n kapitalizmin dönüflümünü olanakl› gören radikal demokrasi projesinin solun yeni paradigmas› olarak görmektedir. indirgemeci. modernleflmeci ve Ayd›nlanmac› düflüncenin evrenselci ve bütünlüklü toplum ve siyaset anlay›fl›ndan uzaklaflmay› hedeflemektedir. yazarlar›n iddia etti¤inin aksine. Ancak. ekonominin toplumsal süreçleri belirlemedeki göreli a¤›rl›¤› ya da iflçi s›n›f›n›n politik önder oldu¤u fleklindeki “özcü” anlay›fllar terk edilmelidir. söylem vb. radikal demokrasi ideallerinin uygulanma alanlar› olarak görülmektedir (Coflkun. postyap›salc› ve Marksist kuramlara yaslanarak asl›nda. Radikal Demokrasi ve Postmarksist paradigma. belirlenimci olmayan yeni bir siyaset ve toplum sosyolojisi oluflturmaya çal›flmaktad›r. Oysa toplumsal iliflkilerin üretim alan› ve süreçleri üzerindeki rolü Marx’›n temel vurgular› aras›ndad›r ve ekonomi. 2004: 15). s›n›f. devlet ve toplum gibi makro ölçekli sosyolojik kavramlar yerine birey. Gramsci. . Marksist teoriyi. Ünite .Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 149 Klasik liberalizme ve Marksizme bir alternatif olarak sunulan Postmarksizm kuram›. öncüleri olan Laclau ve Mouffe ile birlikte özcü. kimin için. siyaset ile ekonomi aras›nda birebir bir iliflki tan›mlam›fl olmak ve bir politik özne olarak iflçi s›n›f›n› merkeze koymakla elefltirmektedirler. Marksizmin s›n›f kavram›n› elefltiren yazarlar. Neyin. Laclau ve Mouffe. Özetleyecek olursak. farkl›l›k. kaba ve indirgemeci bir ekonomi anlay›fl›n› Marx’a atfederek bu elefltiriyi temellendirmeye çal›flmaktad›rlar. Lukacs. hegemonya. Çünkü kendi öncülünü buldu¤u ve sol için bir imkan olarak gördü¤ü “68” hareketinin tafl›d›¤› idealler ile sosyalizm aras›ndaki hegemonik ba¤› tamamen reddederek. Bu noktada. Sartre. Korchs gibi pek çok önemli düflünürün oldu¤u söylenebilir. Dolay›s›yla sol için yeniden dirilifl olana¤›n›n da bu çöküflün faili ve tamamlanmam›fl bir süreci olarak görülen “68” hareketinde aranmas› gerekti¤ini savunmaktad›r. Marksist bilim yönteminde en üst soyutlama düzeyi olarak analize kat›lmaktad›r. solun sorununu sosyalist blo¤un çöküflünün liberalizm lehine yaratt›¤› hegemonik k›r›lmada aramak yerine. Yazarlara göre. kimlikler. ekonomi ile siyaset aras›nda diyalektik bir iliflki oldu¤unu savlar. dünyan›n dönüflümünde etkili olabilecek eylem stratejileri anlam›nda hem sosyalizmin hem de liberalizmin kesin bir çöküfl yaflad›¤› ilan edilmektedir. bu gruplar›n de¤iflken ve kimi zaman karfl›t ç›kar sahibi gruplar olarak ayn› politik proje içinde nas›l yer alabilecekleri konusunda bir fley söylememektedirler. Saussure’cü dilbilimi ve Foucault’nun “söylem” anlay›fllar›n›n izlerini tafl›maktad›r. Marksizm. Lacan. Bu yüzden. daha mikro ölçekli kavramlar kullanm›fllard›r. Yani 1989’da yaln›zca Sovyetler Birli¤i de¤il. Kuramsal çerçeve aç›s›ndan. toplumsal iliflkileri d›fllayan. özne konumlar›. kime karfl› istendi¤i. Postmarksizm Gramsci’nin “hegemonya”. POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL KAVRAMLARI Söylem Postmodernist ve post-yap›salc› ilkelere ba¤l› kal›narak gelifltirilen Postmarksist anlay›fl. Psikanalist Lacan’›n özne anlay›fl›. bu diyalektik iliflkinin kavranmas›yla mümkündür. Bu çerçevede de¤erlendirilen yeni toplumsal hareketler. solun program›n› mutlak olarak s›n›ftan ar›nd›rma çabas›ndad›r. Postmarksizmin felsefesi ve sosyolojik kökenlerinde Saussure. politikan›n öznesi olarak “özne konumlar›”n› gösteren yazarlar. S›n›f›n tarihsel bir özne olarak anlafl›labilmesi. stratejinin nas›l gerçeklefltirece¤ine dair bir dizi soru bütün bu tart›flmalar içerisinde bofllukta kalmaktad›r.7.

günümüzde art›k iflçi s›n›f›n› temel alan s›n›f politikalar›n›n sonuna gelindi¤i ve bunun yerini söylem yoluyla bir araya getirilmifl çeflitli toplumsal öznelerin demokratik mücade‹NTERNET lelerinin ald›¤›d›r.150 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Postmarksist düflünürler. Postmarksizmin temel iddias›. Dolay›s›yla. belirlenmemifl ve çok parçal› oldu¤unu iddia ederler. Toplum. Sonuç olarak. 1992: 172). post-yap›salc›l›k. psikanaliz. birbirine söylemsel düzeyde eklemlenen ancak birbirini belirlemeyen ve yan yana duran kimlikler. 1997: 55). hegemonik öznelerin zorunlu olarak temel toplumsal s›n›flar düzleminde kurulduklar›n› reddederek (Laclau ve Mouffe. toplum ve siyaset tasavvurlar›ndan etkileneS O R U ilham ald›¤›n› iddia eden ancak Marksizmin çok temel ilkelerini rek. toplum bir failler öbe¤inden (toplumsal formasyon durumunda) bir söylemler öbe¤ine (hegemonik formasyon durumunda) dönüflmüfl durumdad›r. Siyaset ise hegemonik pratikler yoluyla kurulacak konjonktürel özne konumlar›na dayanmaktad›r (1992: 111). Baflka bir deyiflle. temelsiz. oluflsal. sabit ve kararl› olmay›p tamamen iliflkiseldir. siyasal ve ekonomik ç›karlar maddi pratikten türemezler. sonsuz say›da anlamsal farklar aras›nda bir sabitleme oyunu. “bir s›n›fa kimli¤ini sadece bir hegemonik formasyon içindeki eklemlenifli vermektedir”. D‹KKAT Ekonomik ve siyasal alan aras›ndaki zorunlu iliflkinin kopar›lmas› ve nedenselli¤in reddi. Bu. post-yap›salc› kuramdan derinden etkilenmifl ve kuram›n temel ilkelerini post-yap›salc› anlay›fla dayand›rm›fllard›r. Bu anlamda postmarksistlere göre siyaset. hegemonik pratikler yoluyla kurulacak özne konumlar›na dayanmaktad›r (1992: 111). Laclau ve Mouffe. Marksizmden dönüfltürerek ve farkl›laflt›rarak oluflturulmufl siyasal ve teorik bir kuram oldu¤u söylenebilir. Siyaset ise. Bu noktada Laclau ve Mouffe. bu nedenle kimlik (onlar›n deyimiyle özne konumlar›). Çünkü bu ba¤lamda. ç›karlar› infla etmenin ve politika yapman›n temel araçlar›d›r. yani söylemin kurulufludur (Üflür. SIRA S‹ZDE 3 Postmarksizmin oldukça etkilendi¤i Marksist teorisyen Althusser’in ideoloji kavram›n› SIRA S‹ZDE araflt›r›n›z? D Ü fi Ü N EPostmarksizm L‹M Genel olarak kuram›n›n. Buna göre. hegemonyan›n alan›n› art›k farkl› tikelliklerin bir arada bulundu¤u bir AMAÇLARIMIZ alan olarak de¤erlendirir. bir s›n›fa kimli¤ini sadece bir hegemonik formasyon içindeki eklemlenifli vermektedir. özne konumlar› ve söylemler öbe¤ine dönüflmüfltür. Bu tip bir post-yap›salc› anlay›fl›n sonucunda. “siyasetin hegemonik pratiklere yönelen bir söylem kurma süreci oldu¤unu” ve “siyasetin herhangi bir s›n›f›n maddi ç›karlar› üzerinden biçimlendirilemeyece¤ini ancak bir söylem kurma sürecinde infla edilece¤ini” iddia etmektedirler. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Postmarksizme göre. dilbilim ve postmodern felsefenin birey (özne). Toplumsal kimli¤in belirlenmesi. 1992: 87). Politik özneler bundan dolay› s›n›fsal de¤il. söylemsel pratikler yoluyla oluflturulurlar. Bu anlamda kimlik ya da Laclau ve Mouffe’un deyifliyle özne konumlar› sabit ve kararl› olmay›p tamamen iliflkiseldir. T E L Efakat V ‹ Z Y O N“karmafl›k kolektif iradeler”dir (Laclau ve Mouffe. “ideolojik ve politik ç›karlar›n söylem yoluyla kurulabilece¤ini”. farklar veya özne konumlar› üzerinden üretilebilir. . eklemleyici pratikler olmaks›z›n toplumsal faillerin herhangi bir formasyon oluflturamayaca¤› anlam›na gelmektedir. Laclau ve Mouffe siyasetin ve siyasal mücadelenin istikrars›z. Öyleyse. toplumsal K ‹ T A P olan her fley ve bunun içerisindeki özneler ancak söylemsel olarak kurulur ve hegemonya alan› da farkl› tikelliklerin birbirine eklemlendikleri alan olarak ortaya ç›kar. toplumsal s›n›flar›n siyasal kimliklerinin nas›l olufltu¤u sorusunu ortaSIRA S‹ZDE ya ç›kar›r. söylemle ilgili olarak. söylemsel pratikler.

sabitleyici tek bir ilkenin yoklu¤unda oluflur (Çelik. bir söylemin di¤er tüm olas› anlamlar›n d›fllanmas› yoluyla kuruldu¤unu da gösterir. Anlam›n k›smi sabitlenmesi ise dü¤üm noktalar› ve bofl gösterenler sayesinde mümkün olur. hiçbir sabit kimlik. sabitlenmemifl karaktere sahip özne konumlar› ve oluflsall›klarla dolu bir alan olarak tan›mlamalar›. 1995: 142). ya da farkl›l›klar alan›. hiçbir zorunlu iliflki yoktur. Ayr›ca. Laclau ve Mouffe’un bütünsellik ve evrensellik ilkelerine karfl› ç›karak. Tüm nesneler söylem nesneleri olarak oluflmufltur ve her söylem maddi bir karaktere sahiptir (Larrain. de¤er yasas›n›n ve art› de¤ere el konulmas›n›n bir sonucu de¤il. Bu söylem tan›m›n› benimseyen Laclau ve Mouffe için toplumsal. nesnelerin söylemsel ba¤lam d›fl›nda bir olufla sahip olduklar› düflüncesi oldu¤unu belirtmifllerdir. Derrida dilin evrensel sorunsal durumuna geldi¤i an›. Bütün iflçi s›n›f› dahil özne konumlar›n›n “söylemsel” karakterde oldu¤u iddia edilmektedir. söylem d›fl›nda tan›mlanabilecek hiçbir özne. toplumsal ve tarihsel geliflmeler/olaylar aras›nda bir nedensellik ve zorunluluk iliflkisi kurmak olanakl› de¤ildir. 1997: 50). çünkü söyleme dayal› olarak oluflur ve bir söylemde k›smi ve geçici anlam kesinli¤i oluflur. hiçbir mutlak ç›kar. Postmarksizme göre. reddettikleri fleyin ise. Laclau ve Mouffe.7. söylem öncesi bir nesnel gerçekli¤e yer b›rakmad›klar› yolunda ciddi elefltirilere yol açm›flt›r. söyleme dayal› ve söyleme dayanmayan pratikler aras›nda ayr›m yapmak mümkün de¤ildir. Bu noktada. karmafl›k kolektif özneler oldu¤u ve bu özneler de söylem arac›l›¤›yla kuruldu¤u için. Geras. Laclau ve Mouffe’un Postmarksizm kuram›nda en belirleyici kategorilerden birisi olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. 4 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U . söylem yoluyla kurulabilir. söylemin nihai olarak kapanmas›n› ve anlam›n nihai olarak sabitlenmesini engeller. Siyaset. Foucault’nun etkisi alt›nda söylemin mutlak üstünlü¤üne dayal› farkl›l›¤a ve heterojenli¤e iliflkin radikal bir mant›k ortaya koyarlar. fakat iflçiler bunu söylemsel olarak dile getirir ya da temsil ederse vard›r. hegemonik pratiklere yönelen bir söylem kurma sürecidir ve herhangi bir s›n›f›n maddi ç›karlar› üzerinden biçimlendirilemez. Laclau ve Mouffe ise. Ünite . Laclau ve Mouffe (1992) söylemi. oluflsal ve tarihi yap›lard›r. Laclau ve Mouffe’a göre. nesnelerin söylemsel ba¤lam d›fl›nda bir varl›¤a sahip oldu¤unu inkar etmediklerini. Laclau ve Mouffe’a göre politik özneler art›k bir s›n›f içinde konumlanm›fl özneler de¤il. son olarak eklemek gerekir ki. Toplumdaki her fley sonsuz derecede de¤iflken ve rastlant›sald›r. hiçbir belirleyici koflul. Tam da bu nedenle söylemler d›flar›da b›rakt›klar› politik güçlere karfl› savunmas›z. “toplumsal” olan her fley söylemseldir. 1987) kapitalist sömürü art›k. 1985. 1996: 287) ileri sürmektedir.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 151 Söylem kategorisi. bir kiflinin sosyo-ekonomik aç›dan iflgal etti¤i yer ile siyasal-ideolojik ç›karlar› aras›nda zorunlu bir iliflki oldu¤unu reddetmek gerekti¤ini (Eagleton. toplumsal›. Derrida için söylem. bir merkezin ya da kökenin noksanl›¤›nda her fleyin söyleme dönüfltü¤ü an olarak görür. Laclau ve Mouffe söylem konusunda postmodernist kuramc›lardan say›lan Derrida’dan da oldukça etkilenmifllerdir. hiçbir çeliflki ve mücadele. Ancak toplumsal›n aç›kl›¤›. toplumsal iliflkiler ve çeliflkiler de dahil toplumdaki her fley söyleme dayal› olarak oluflur. Laclau ve Mouffe’un “toplumun imkans›zl›¤›” tezini tart›fl›n›z? SIRA S‹ZDE Söyleme dayal› ve söylemd›fl› diye bir ayr›m yoktur. Postmarksist kuramda her fley söyleme indirgendi¤i için (Wood. ‹deolojik ve politik ç›karlar ancak. eklemleyici pratikten kaynaklanan yap›land›r›lm›fl bütünlük olarak tan›mlar. Zorunluluk. Buna göre. Derrida’n›n söylem tan›m›n›n kendilerinin toplumsall›k tan›mlar›yla çak›flt›¤›n› belirten yazarlar kendi tezlerini tüm farkl›l›klar alan›n› belirleyen tek ilke olarak toplum öncülünü terk ederek olufltururlar. içinde temel belirlenenin hiçbir zaman bir farkl›l›klar dizgesinin tam olarak d›fl›nda bulunmad›¤› bir dizgedir. evrensellik ve nedensellik mant›¤› yerine “olumsall›k” mant›¤›n› yerlefltirerek. Nihai anlam sabitli¤inin olanaks›zl›¤› ise k›smi sabitlenmeleri gerektirir ki bu durum ayn› zamanda.

Hegemonya. Leninist gelene¤in hegemonya kavram› önderlik edenle önderlik edilen aras›nda kesin bir ayr›m›n varoldu¤u önermesine dayan›r ki bu bask›c› ve olumsuz e¤ilimler bar›nd›rmaktad›r. fakat çok-merkezli.152 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Hegemonya Marksizmin hegemonya anlay›fl› s›n›f indirgemecidir ve merkezcidir. 1999: 39. radikal demokrasi projesinin öne sürdü¤ü hegemonya anlay›fl›. bu talepleri. toplumsal formasyondaki çok çeflitli mücadeler ve hareketler de hegemonik mücadele yürütebilir. bir bütünsellik yaratmayan bir biçimde kurgulamaktad›r (Keyman. Kubilay. merkezci (köktenci) bir niteli¤e sahip oldu¤unu öne sürer. Laclau ve Mouffe’un hegemonyaya bak›fl› ekonomik belirlenimcilikten. güç iliflkilerine ba¤l› bir momenttir (Çelik. herhangi bir kurucu öznenin ya da merkezin üretti¤i bir iktidar de¤ildir. 2010: 139) Laclau ve Mouffe. Gramsci her toplumsal oluflumda tek bir hegemonik merkezin oldu¤u fikrini savunur. söylemsel olarak kavranmas› gereken. Temel s›n›flar olan burjuvazi ve iflçi s›n›f› yegane hegemonik öznelerdir. bunun yerine. zorunlu ancak geçici ad›mlar olarak görürler. Gramsci’deki hegemonya kavram› da kimli¤in nas›l kuruldu¤unu aç›klamaktad›r. Lenin’e göre hegemonya kavram› s›n›flar aras› yap›lan ittifak içinde iflçi s›n›f›n›n önderlik etti¤i bir siyasal eylemdir. Bu anlamda. Her toplumsal oluflumda tek bir hegemonik merkez vard›r. 1993: 144). kendi hegemonya anlay›fllar› s›n›f indirgemeci de¤ildir. Leninist anlay›fl içinde iflçi s›n›f› ve onun lideri kendi s›n›f kimliklerini. Lenin’in hegemonya anlay›fl›n› elefltirerek ifle bafllamaktad›r. sembolik alana özgü. Laclau ve Mouffe’un hegemonya anlay›fl› ise hegemonyay› temel s›n›flara ba¤l› de¤il fakat toplumsal formasyonda geliflen farkl› ve çeflitli mücadelelere ve hareketlere ba¤l› düflünmeye. ço¤ulculu¤un yerleflmesinde ve karmafl›kl›¤›n anlamland›r›lmas›nda anahtar bir kavram olaca¤›n› düflünmektedir. Hegemonya. altyap›-üstyap› ayr›m›ndan ya da Lenin’in ortaya koydu¤u ‘s›n›f ittifak›’ndan farkl› bir fleydir ve bu say›lan varsay›mlar› reddeder. hegemonik pratikler taraf›ndan siyasal olarak yeniden biçimlendirilmifl ço¤ul demokratik taleplerle kaynaflt›rmak yoluyla dönüfltürmezler. toplumsal formasyonu da. s›n›rlar›n›n ne olabilece¤ini anlatmaktad›r. Laclau ve Mouffe’a göre. tarihselli¤e göre de¤iflebilir. 1992: 168). Bu “s›n›f indirgemeci olmayan hegemonya kavram›” siyasall›¤›n nas›l kuruldu¤unu ve bu kurulufla karfl› mücadelelerin hangi ba¤lamlarda yap›labilece¤ini. 1992: 98) ya da hegemonyan›n temeli olarak herhangi belirli bir s›n›ftan bahsedilemez. Radikal demokratlara göre hegemonya ekonomiyle ilgili bir olgu de¤ildir (Laclau ve Mouffe. ikincisi. bu anlamda tek hegemonik merkezli de¤il. Ancak. Bu sürecin tamamlanmas› da yeni toplumsal hareketlerin s›n›f mücade- . karmafl›k toplumsal formasyonu farkl› ve çeflitli mücadeleleri birbirine ba¤layan bir “eklemlenme süreci”dir. Marksist teorinin Lenin ve Gramsci üzerinden önerdi¤i hegemonya yaklafl›m›n›n ötesinde bir tak›m anlamlar tafl›r (Laclau ve Mouffe. Laclau ve Mouffe’a göre. Marksist anlamda basitçe s›n›flar›n bir s›n›f›n (iflçi s›n›f›) önderli¤inde bir araya gelmesi de¤il. bu alanda iflleyen ve bir tarihsel özneyle zorunlu bir aidiyet iliflkisi d›fl›nda kavranmas› gereken bir siyasal iliflki biçimidir. aç›k. Laclau ve Mouffe’un söylem kuram›nda hegemonya belirli bir tarihsel öznenin siyasal bir stratejisi olarak ortaya ç›kmaz. sembolik alanda anlam›n sabitlendi¤i noktalar› kuran siyasal momenttir. Bu toplumsal formasyon da tek hegemonik merkezli de¤il. Foucault’nun iktidar kavramsallaflt›rmas›na benzer biçimde. Buna göre. Laclau ve Mouffe ‘hegemonya’n›n Marksist kuramda oldu¤u gibi özcü bir mant›ktan kurtar›ld›ktan sonra farkl› kimliklerin tan›nmas›nda. Birincisi. Hegemonya sadece s›n›flar aras›ndaki ittifak ve egemenlik iliflkilerine indirgenemez. Gramsci’de hegemonik özneler temel s›n›flard›r: iflçi ve burjuvazi olarak. sonsuz söylemsellik alan›nda anlam›n s›n›rlar›n› belli dü¤üm noktalar› üzerinden kuran. Marksist söylem içindeki hegemonya kavram› iki sorunu içermektedir ve bu anlamda s›n›f indirgemeci. Hegemonya. ‹kinci olarak. çok merkezli ve tarihselli¤e göre de¤iflebilen merkezsiz ve bütünsellik yaratmayan bir durumdad›r. Laclau ve Mouffe’a göre. kendi s›n›fsal hedeflerine giden yolda aflamalar.

Ayn› zamanda eklemlemenin. Bu iki kategori Laclau ve Mouffe’un Gramsci’nin “hegemonya” kavram›n› s›n›f indirgemeci olmayan bir tarzda okumas›n› sa¤lar ve hegemonya kavram›n›n “s›n›f” yerine “tarihsel ve söylemsel olarak kurulmufl özne olarak birey” önermesiyle yeniden düflünülmesini önermektedirler. kimlik politikas› olarak tan›mlanabilecek radikal demokrasi projesinin temel kavramsal düzeyini olufltururlar. Genel olarak. aç›k. Laclau ve Mouffe birçok düflünür taraf›ndan hegemonya kavram›n› ve eklemlenme süreçlerini mu¤lak b›rakt›klar› yönünde ciddi elefltiriler almaktad›rlar. çok daha farkl› toplumsal iliflkiler dâhilinde kurumlaflt›r›lmas›n›’ gerçeklefltirmek olarak düflünürler (Mouffe. ikincisi ise bunlar› ay›ran s›n›rlar›n karars›zl›¤›d›r (Laclau ve Mouffe. farkl› siyasal pozisyonlar›n. hegemonya. “söylem”. Buna göre. Laclau ve Mouffe hegemonya kavram›yla iliflkili olarak. Bu noktada. Böylece. 1992: 170-172). 1993: 193). Bunun neticesinde kurulan toplumsal formasyon da.7. çok merkezcili¤i. farkl›laflabilen. çok merkezli. Dolay›s›yla hegemonya. Postmarksist kuramc›lar için en önemli iki kategori “söylem” ve “farkl›l›k”t›r. vs. eklemleyici pratiklerin egemen oldu¤u bir alanda ortaya ç›kmakla birlikte. bir ‘eklemlenme süreci’dir. hegemonyay›. radikal demokrasiyi hegemonik k›lan fley. özgürlükçü. Hegemonik bir eklemlenmenin iki koflulu oldu¤u söylenebilir: ‹lki antagonist güçlerin varl›¤›. protest. tek hegemonik merkezli de¤il. Bunun yolu olarak da ‘bir özne-konumlar› ço¤ullu¤unun demokratik matris arac›l›¤›yla oluflturulmas›na imkân verecek flekilde. anti-kapitalist. farkl› kimliklerin veya onlar›n deyimiyle farkl› özne konumlar›n›n eklemlenme süreçlerinde nas›l bir araya getirilebilece¤i hakk›nda yeterince bilgi ve fikir vermemektedir. bir kesinlik arz etmeyen ve parçal› bir yap›da oldu¤una iflaret etmektedir. Ancak. çok merkezli. Radikal demokrasi kuramc›lar›. karmafl›k.) birbirine eklemleyecek demokratik efl de¤erlerin oluflturulmas› için ‘çeflitli gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir ortak payda sa¤lanmas›’ gereklili¤idir (Mouffe. 1993: 193). Hegemonya ise. farkl› ve de¤iflik oluflumlar› birbirine ba¤layan ‘radikal bir olgu’. Gerçekten de Postmarksizm. “farkl›l›k” ve “hegemonya”. tarihselli¤e göre de¤iflebilen. tarihselli¤e göre de¤iflebilir. hegemonyadan söz edebilmek için bu eklemleme yeterli de¤ildir. kendisine antagonist olan eklemleyici pratiklerle karfl› karfl›ya gelmesi yoluyla oluflmas› gerekir. Bu eklemlenme süreci. Demokratik vatandafll›k anlay›fl›n› ilke edinen projenin ana öngörüsü sivil toplum platformundaki demokratik mücadeleleri (anti›rkç›. . bu hegemonyan›n nas›l kurulaca¤› ya da bu eklemlenme sürecinin nas›l gerçekleflece¤i hakk›nda Laclau ve Mouffe nerdeyse hiçbir fley söylememektedir.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 153 lelerinden özerk hareketler olarak kavran›lmas› ve radikal demokrasinin koflullar›n›n infla edilmesi aç›s›ndan hegemonyay› hayati bir kavram olarak öne ç›karmaktad›rlar. 2010: 12). bu karmafl›k toplumsal formasyonu farkl› ve çeflitli mücadeleleri birbirine ba¤layan bir “eklemlenme süreci” olmaktad›r. bir bütünsellik yaratmayan biçimde geliflecektir (1992: 111). klasik bir s›n›f olgusunda de¤il ama toplumsal formasyonda geliflen farkl› ve çeflitli mücadelelere ve hareketlere ba¤l› olarak düflünmek anlam›na gelir. 1993: 193. Bat›. belli söylemsel pratiklerle farkl› özne konumlar›n›n birbirlerine eklemlenebilece¤ini iddia etmektedir. Postmarksizm ve radikal demokrasi anlay›fl›nda hegemonya kavram›. Laclau ve Mouffe’un söylem kuram›n›n kilit kavram› hegemonyad›r. Ünite . siyasetin tek merkezli olmad›¤›n›. antagonizmalar›n kesiflti¤i bir alanda ortaya ç›kar ve bu nedenle de eflde¤erlilik ve s›n›r etkileri fenomenlerini varsayar. Bu yönüyle. özledikleri demokratik devrimi derinlefltirmek ve geniflletebilmek için gerekli olan fleyin ‘demokratik de¤erlerin bir hegemonyas› ve demokratik pratiklerin ço¤alt›lmas›’ oldu¤unu vurgulam›fllard›r (Mouffe.

Çevreci hareketi düflünecek olursak. D‹KKAT Toplumsal›n aç›kl›¤› ve bunu gösterenlerin sabitsizli¤i “dikiflleyici” hegemonik pratikleri gerektirmektedir. ancak mücadele boyunca bu hedefleri kurar ve dönüfltürürler. Bu anlamda hegemonya. Gramsci’den devrald›klar› hegemonya kavram›n› s›n›f temelinde düflünmemifl. kapitalist toplumda s›n›f çeliflkilerini di¤er çeliflkilerle eflit düzeyde görmektedirler. yaln›zca daima s›n›rl› nitelikteki aktörlerin yürüttü¤ü mücadelelerin eflitleyici etkileri yoluyla pragmatik bir biçimde kurulabilir. evrensellik art›k. bu eklemlenme biçimininse bir siyasal parti formunda olmas› gerekmemektedir (Laclau. Laclau ve Mouffe’a göre. dikiflsiz karakteri geliflirken yükseldi¤ine” iflaret etmektedir. ayn› zamanda toplumu. 1990: 229-30). böylece. 2004: 65). 1992: 62). ekonomi ile siyaset aras›ndaki iliflkiyi büsbütün kopararak sivil toplumcu bir siyasetin en önemli temsilcileri olmufllard›r. hegemonik pratiklerin “toplumsal›n tamamlanmam›fl ve aç›k karakD Ü fi Ü N E L ‹ M düflünen Laclau ve Mouffe (1992: 73). “politikan›n hegemonik terini” gerektirdi¤ini boyutu ancak toplumsal›n aç›k. kimliklerin hegemonya mücadelesi içerisinde oluflturulduklar›n› ve toplumsal öznelere yeni bir kimlik verilirken onlar›n ayn› zamanda ‘kolektif iradeler’ olarak kurulduklar›n› öne sürer. Ayr›ca bu kuramc›lar. Dolay›s›yla bu her anlam›yla. Yazarlar S O R U psikanalizden ald›klar›n› belirttikleri “dikifl” terimini kitaplar›nda s›k s›k kullan›yorlar. evrenselli¤i ve evrenselcili¤i reddeden bir anlay›flt›r. di¤er talepler gibi sosyalist talepler de hegemonya mücadelesinde eklemlenebilir (articulation). en bafltan ya da hareketlerin belirli bir siyasal önem kazand›¤› andan itibaren önemli bir sorun olacakt›r. ‘s›n›rlanmam›fl’ bir toplumsal aktörün ayr›cal›¤› de¤ilse. eklemlenme bireysel taleplere d›flsal bir süreç de¤ildir. AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . yukar›da da bahsedildi¤i gibi. dolay›s›yla hem modernizmin hem de Marksizmin herkes için geçerli evrenselci ilkeleri ya da herhangi bir evrenselci iddia kriz içine girmektedir.154 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Laclau ve Mouffe’un Hegemonya ve Sosyalist Strateji’de gelifltirdikleri hegemonya yaklafl›m›. Laclau ve Mouffe. Bu anlamda. Laclau ve Mouffe. Marksizmdeki iflçi s›n›f› gibi. Eklemlenme. Bu mücadeleler. Zira toplumsal›n kapanmas› imkâns›z olsa da kapanma S‹ZDE ideali hala SIRA bir imkâns›z ideal olarak ifllev görür. bu imkâns›z idealler temelinde örgütlenir ve merkezlenir. Postmarksistlere göre. iflçi s›n›f›n›n öncü k›l›nmas›ndan vazgeçen ve ço¤ulcu bir mücadeleyi hayata geçiren bir politika ihtiyac›n› do¤urur. SIRA S‹ZDE 5 Laclau ve Mouffe’un evrensellik ve tikellik kavramlar› hakk›ndaki görüfllerini analiz ediniz? SIRA S‹ZDE Son olarak. 1998: 237. siyasal ve ekonomik sistemlerdeki ak›l d›fl›l›¤a (irrasyonelli¤e) yönelik radikal bir elefltirinin önünü de açabilirler (Laclau. Toplumsal mücadelelerin bafllang›çta kesin hedefleri yoktur. birçok toplumsal aktörün ve taleplerin iç içe geçti¤i karmafl›k alanlarda verildi¤i için. Bu taleplerin tutucu bir biçimde eklemlenmeleri de olas›d›r ve ortaya ç›kacak sonuç di¤er her fley gibi hegemonya mücadelesince belirlenecektir. tikelci siyasal kimlikler günümüzde giderek artmakta. aktaran: Coflkun. bir özdeflleflme va bütünleflmeden çok bir yerini alma ve kolaj durumu olarak tarif edilmektedir. demokrasiyi ve tarihi aç›klayacak evrensel bütünsel ilkelerin imkâns›zl›¤›na da iflaret etmifllerdir. “iflçi s›n›f›n›n ya da baflka herhangi bir özne konumunun önsel birli¤i ya da ilerici karakteri anlay›fl›n› reddeden bir totalli¤i bozucu ‘eklemlenme ve olumsall›k mant›¤›’ gerektirir” (Best ve Kellner. Bu ideallerin ortaya ç›k›fl› ve iflleyiflinde gerekli olan bofl gösterenlerdir (Laclau ve Mouffe. Bu terimle öznenin toplumdaki konumu. 1990: 231). ortaya konan talepler bask›c› bir devletin çevreyi koruma ad›na toplumsal alana müdahalesini meflrulaflt›rabilece¤i gibi. Toplumlar. toplumsal de¤iflimi. Hegemonya mant›¤› da.

Yeni toplumsal hareketler paradigmas› alt›nda temellendirilen bu hareketlerin “yenili¤i” kimlik temelli olmalar›ndan kaynaklanmaktad›r (aktaran: Kubilay. politik özne olarak s›n›fsal kimli¤in art›k geçersiz oldu¤u tezine ulaflmaktad›rlar. ulusal az›nl›klar. refah devletinin ve Fordist/Keynesyen ekonominin sa¤layabilece¤i politikalar›n ötesinde. 2010: 136). ) elefltirel bir Yeni toplumsal hareketler kavram›. . eski ve yeni göçmenler. Gramsci’nin. bu yeni siyaset anlay›fl›n›n öncüsü oldular. Laclau ve Moufee. toplumsal güçler fleklinde birleflmifl çeflitli müttefiklerle bir araya gelmifl hakim bir s›n›f›n hegemonyas›na dayan›r. çevre. eflcinseller. birlefltirici. Oysa. liberalizm vb. eflcinsel kad›n ve erkekler. bireysel yaflam›n kendisiyle ilgili ve yaflam›n de¤iflik biçimlerine dayal› olarak tan›mlanmaya bafllar. politikan›n öznesi olarak s›n›ftan baflka bir “karmafl›k kolektif irade” göstermemifltir. hegemonya kavram›na baflvuran yazarlar Gramsci’nin hegemonya kavram›n› gelifltirmede Lenin’in s›n›f ittifaklar›n›n ötesine geçti¤ini savunmaktad›rlar. Bu tan›mlamadaki ‘yeni’ kavram› ise. Böylece 1970’lerde ve 80’lerde önemli bir hareketlilik yakalam›fl olan bar›fl eylemcileri. Sözü edilen gruplar birbirinden oldukça farkl› gündemlere sahip olmakla birlikte. kendi aralar›ndaki farkl›l›klara ra¤men. Modern toplumun devlet/parti ya da s›n›f ba¤lam›nda gelifltirilmifl. toplumun büyük k›sm›n›n. feministler gibi farkl› gruplar›n bafl›n› çekti¤i bir dizi düflünsel ak›m ve politik hareket ortaya ç›km›flt›r. Gramsci’nin hegemonya kavram›n› “radikallefltirmeyi” hedeflemektedirler. ö¤renciler. onaylanmayan ve bast›r›lmaya çal›fl›lan görenek ve hayat tarzlar›n› temsil etmektedirler. bar›fl. Onlara göre Gramsci. ›rk. Bu hegemonyan›n kayna¤›n› ald›¤› maddi temel ise söz konusu s›n›f›n ekonomik gücünden baflka bir fley de¤ildir. Gramsci’nin yapt›¤›n› söyledikleri bu kavramsallaflt›rmadan hareketle. etnik az›nl›klar gibi “özne konumlar›”n›n hegemonya oluflturmada “s›n›f”›n yerini ald›¤›n› savlamaktad›rlar. bu iki s›n›f d›fl›nda kalan toplumsal katmanlar ve ara tabakalar›n temel s›n›flar›n hegemonyas› alt›nda yer alaca¤›n› söylemifltir. ekoloji hareketini. Asl›nda onlar. özellikle Lenin’in hegemonya kavram›n› k›yas›ya elefltirip ancak yine bir Marksist olan Gramsci’nin hegemonya kavram›n› büyük ölçüde kullanan Laclau ve Mouffe. çevreciler. kendilerine özgü bir hegemonya tan›m› oluflturmaya çal›flmaktad›r. Bu de¤erler ve hareketler ça¤›nda. hegemonya kavram›n› olufltururken iki yeni ve temel yer de¤ifltirme yapm›flt›r: Birinci olarak ideolojinin maddi bir temeli oldu¤u. anti-nükleer. Ünite . 2002: 1). evrensel politikalara dayal›. 1960’l› y›llardan bafllayarak Bat› sanayi toplumlar›nda oluflan “yeni de¤erler” ve “yeni toplumsal hareketler” yeni bir siyaset ve siyasal eylemlilik anlay›fl›na yol açt›. özellikle feminist hareketi. insan haklar› ve cinsel kimlik sorunlar› etraf›nda örgütlenen toplumsal hareketler. etnik kimlik. YEN‹ TOPLUMSAL HAREKETLER 1960’lar›n sonlar›ndan itibaren Avrupa ülkeleri ve Amerika Birleflik Devletleri’nde yerli halklar. bu nedenle kolayca üstyap›sal olarak yorumlanamayaca¤› ve ikinci olarak da politik öznelerin art›k s›n›flar de¤il “karmafl›k kolektif iradeler” oldu¤udur.7. Yazarlar›n Gramsci’den söz açt›kça s›k s›k baflvurduklar› “tarihsel blok” ise. feministler. siyaset. kronolojik bir s›ralamaya de¤il fakat ‘eski’ s›n›f temelli ve ç›kar gruplar›na dayal› hareketlerden bir farkl›l›¤a iflaret etmektedir. nükleer karfl›t› hareketleri. Kad›n. bütünlefltirici. yaflam›n söz konusu alanlar›n› anlamak ve yap›land›rmak için yaln›zca bir “do¤ru”.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 155 Özetleyecek olursak. “gerçek” ve “normal” yol oldu¤u biçimindeki tektiplefltiren ya da asimile eden bask›s›na karfl› direnmektedirler (Parekh. Laclau ve Mouffe’un iddia etti¤inin tersine Gramsci. Gramsci.hegemonik güç olabilece¤ini. yaln›zca temel s›n›flar›n -burjuvazi ve proletarya. Bu gruplar toplumdaki bask›n kültürden farkl› olan. bar›fl hareketlerini ve az›nl›k hareketlerini ifade etmek amac›yla kullan›lmaktad›r. belli bir merkezden hareket eden ve sorunlara global çözümler bulmaya çal›flan siyasal söylemlere (baflta Marksizm.

çevrecilik. ve farkl› kimliklerin meflrulu¤unu ve özgünlü¤ünü savunan bir kimlik politikas› ve ço¤ulcu siyaset anlay›fl›d›r denilebilir. üretim yap›s›nda esnek üretime do¤ru gerçekleflen de¤iflimler (Esnek üretim. 3. postmodern ve post-yap›salc› argümanlar› kullanarak Marksizmin radikal bir S O R U flekilde yeniden yap›lanmas› çabas› oldu¤u iddia edilmektedir. ortaya ç›kan DÜfiÜNEL‹M yeni toplumsal hareketlerin ço¤ullaflmas› ve boyutlanmas› gerçekli¤ini kavramak için. K ‹ “örgütlü T A P kapitalizm”den “örgütsüz kapitalizm”e geçiflin sonucu olarak ortaya ç›km›fl. Yeni toplumsal ‹ N T E R N E T hareketlerin geliflimi genellikle ileri kapitalizmin ya da geç modern dönemin ürünü olarak görülmektedir. Zaten Postmarksizm kuram›n›n. Yeni toplumsal hareketleri siyasetin merkezine alan Postmarksizm kuram›n› SIRA S‹ZDE s›n›f kategorisinden farkl› olarak. bar›fl. kimlik. çevre. D Ü fibelirsiz Ü N E L ‹ ve M ço¤ul tekil. yaflam›n farkl› biçimlerinin post-modern yapan. merkezine da¤›t›m meseleleri yerine kültür. Buna göre. Kapitalizmin ileri aflamas› olarak ya da endüstriyel toplumun geliflmifl aflamas› olarak kimi yazarlar “post-endüstriyel toplum” (Bell. bu hareketlerin temelinde bir s›n›f perspektifi de¤il. kimliklerin bulunmas›d›r. genel olarak. bireysel. Bu yeni toplumsal hareketlerin. Bu hareketler protestonun s›n›fla ilgili de¤il kimlik ve farkl›l›klarla ilgili yeni bir biçimini sunar ve ileri endüstriyel toplumlar›n özelliklerini yans›t›r. E¤itimli bir yeni orta s›n›f›n geliflmesi. kimlik. burada da tam bir kavram netli¤i yoktur. cinslerin eflitli¤i. kimileri “programlanm›fl toplum” (Touraine). “farkl›l›klar›n tan›nmas›” temelinde geliflen yeni bir siyaset anlay›fl› ortaya ç›kt› (Keyman. Piore ve Sabel). Yeni toplumsal hareketler. Özellikle 1960’l› y›llardan itibaren. . S O R U gözle bak›lmaya bafllanm›flt›r. kimlik. 1993: 131). ço¤u zaman. Bunun yerine. kad›n sorunlar› ‹NT E R N E T etraf›nda somutlaflan daha toplumsal çat›flmalara b›rakm›flt›r. kimileri “a¤ toplumu” (Castells) ya da daha genel olarak “enfor- SIRA S‹ZDE D‹KKAT TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Yeni toplumsal ‹NT E R N E T hareketlerin hedefi ekonomik eflitsizlikten do¤an çat›flmalar› dile getirmek yerine. Postmodernizmin ve D‹KKA T post-yap›salc›l›¤›n temel varsay›mlar› için kitab›n›zda postmodernizmin ve post-yap›salc›l›¤›n anlat›ld›¤› üniteleri gözden geçiriniz. AMAÇLARIMIZ 4. s›n›flara dayal› politikalar güçten düflerken “öteki” çat›flma biçimleri ve yeni toplumsal hareketler olarak adland›r›lan farkl› çeliflkilere dayal› politik hareketler çoktan belirmeye bafllam›flt›. D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K S‹ O T RA U P 6 Postmarksizm ve Postmodernizm aras›ndaki belli bafll› benzerlikler ve farkl›l›klar› tart›fl›n›z? SIRA S‹ZDE Yeni toplumsal hareketlerin ortaya ç›k›fl› afla¤›daki dört toplumsal süreçle AMAÇLARIMIZ D Ü fi Ü N E L ‹ M aç›klanmaktad›r: 1. kimileri “örgütsüz kapitalizm” (Urry. yeni toplumsal hareketlerin “yenili¤i” s›n›f çat›flmas›na dayanmayan bireysel. düflünce ve eylem odaklar› olmalar›ndan gelmektedir. a¤›rl›kl› olarak kültür. Bu geliflmeler çerçevesinde s›n›f çat›flmas› yerini. Kapitalizmin yeniden yap›lanmas›yla birlikte.Tnitelikli yaflam meselelerini koyan hareketler olarak ele al›nmaktaELEV‹ZYON d›r. 1998). geçmiflin nesnel s›n›f ç›karlar›na dayal› olarak hareket eden iflçi s›n›f› hareketlerine karfl›l›k. özerklik ve iyi yaflam sorunlar›n› merkeze almakt›r. kat›l›m ve insan haklar› vb. Teknolojik geliflmelerin ve endüstriyel büyümenin yaratt›¤› yeni sorunlar. sosyalist hareketlerle ba¤lant›s› olmad›¤› ve emek sermaye çat›flmas›n›n d›fl›nda kalan bir dizi muhalif grubu kapsad›¤› düflünülmektedir (Dursun. K S‹ OTR AU P 2. Ne var ki. S›n›f SIRA çat›flmalar›ndan farkl› olarak ortaya ç›kan yeni toplumsal çat›flma biS‹ZDE çimleri. özerklik. ürün farkl›laflmas›n›n yüksek ve TELEV‹ZYON üretim süresinin daha k›sa olmas› anlam›na gelmektedir).156 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Yeni toplumsal hareketlerin “yenili¤ini” sa¤layan esas SIRA S‹ZDE unsur. “endüstriyel toplumdan” “postendüstriyel topluma”. Offe). üretimin teknolojik gelifl‹KKAT melerDsayesinde daha az maliyetli olmas›.

farkl› kimliklerin ço¤ul taleplerini birbirine söylemsel olarak eklemlemeyi sa¤layan hegemonik bir performans olmaktad›r. Marksist teorinin öncelik verdi¤i s›n›f analizinin. Marksizmin s›n›f anlay›fl›ndan kopmam›z acilen gereklidir. çünkü onlar kapitalizm-sonras› bir topluma geçildi¤i kabulünden hareket etmekte- Postmarksizm. “post-modernizasyon” gibi kavramlar› kullanmaktad›rlar. “s›n›f mücadeleleri” vb. Bu sava göre. baz› sosyoloji ve siyaset bilimi teorisyenleri. devlet. Marksizmin ekonomik ve politik eylemlerin temeli olarak kabul etti¤i s›n›f anlay›fl›n›n d›fl›na ç›kmay› öneren Laclau ve Mouffe. Yeni toplumsal hareketlerin ortaya ç›kmas›yla birlikte siyaset de art›k s›n›flar aras›ndaki mücadelelerin flekillendirdi¤i bir eylem de¤il. Marksizm tarihin özünü ve anlam›n› kavramada sadece s›n›f mücadelesi ve onun kaynakl›k etti¤i antagonizmalar olan emek-sermaye çeliflkisi analizi art›k günümüz toplumlar›nda yeterli olmamaktad›r. demokrasi ve toplumsal de¤iflim süreçleri üzerine yap›lan çal›flmalarda art›k “iflçi s›n›f›”. kavramlar› esas alan ekonomi-politik perspektifin yerini. Temelde bu siyasal tasar›m. 1989 sonras›nda sendikalar›n ve iflçileri merkeze alan s›n›f politikalar›n›n siyasette a¤›rl›¤›n› kaybetti¤i bir dönemde etkili hale gelmifl olan Postmarksizm. Özellikle sosyalist blok ülkelerinin 1989’dan sonraki çözülmesi süreciyle birlikte. özne konumlar› ve birey gibi kavramlar› oturturlar. Postmarksist kuramc›lar. kendi öncüllerini buldu¤u ve sol için bir imkan olarak gördü¤ü “68” hareketinin tafl›d›¤› idealler ile sosyalizm aras›ndaki hegemonik ba¤› tamamen reddederek. Laclau ve Mouffe yay›nlad›klar› Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Bir Demokrasiye Do¤ru (Hegemony and Socialist Strategy: Towards a Radical Democracy) kitap baflta olmak üzere di¤er çal›flmalar›yla Postmarksist bir siyasal tasar›m›n temellerini atm›fllard›r. Laclau ve Mouffe’un radikal demokrasi projesinin. Bu çerçevede de¤erlendirilen yeni toplumsal hareketler. iflçi s›n›f›n›n öncülü¤ü. sosyalist politika ve ekonomi politi¤i ça¤›n demokratik ve insan haklar› söylemiyle müzakereye ça¤›ran “sosyalist bir demokrasi” iddias›na dayanan “Radikal Demokrasi” projesidir. “tarihsel materyalizm”.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 157 masyon toplumu”. Klasik Marksizmin sahip oldu¤u s›n›f-eksenli yaklafl›m. ekonomiden ve s›n›fsal iliflkilerden uzaklaflt›r›lmas›n› savunmaktad›r. ekonominin tüm toplumsal yaflam› belirledi¤ini savunan ekonomik-belirlenimci (determinist) ve iflçi s›n›f›n›n da toplumsal de¤iflmede devrimci rol oynamas› gerekti¤ini savunan Marksist anlay›fl› elefltirmekte ve Marksist teorideki bu determinist anlay›fl› de¤ifltirmeye çal›flmaktad›r. Çünkü. Bu anlamda Postmarksizm. sosyalizme politik bir devrim ile ulafl›laca¤› gibi temel kabullerini sorgulamakta ve reddetmektedir. “radikal demokrasi” ve bu kavramsallaflt›rmalar›n dayand›¤› teorik çerçeve olarak Postmarksizme b›rakt›¤›n› iddia etmektedirler. Klasik Marksist teoriden farkl› olarak Laclau ve Mouffe’un ortaya koyduklar› anlay›fl. Buna karfl›l›k. Postmarksizmin temel iddias›. Bunu yaparken Postmarksizm asl›nda siyasetin. solun program›n› mutlak olarak s›n›ftan ar›nd›rma çabas›ndad›r. “hegemonya”. Ünite . özellikle sosyoloji ve siyaset biliminde yaratt›¤› etkiyi Ernesto Laclau ve Chantal Mouffe’un çal›flmalar›na borçludur. Postmarksizme ve onun radikal demokrasi projesine göre. günümüzde art›k iflçi s›n›f›n› temel alan s›n›f politikalar›n›n sonuna gelindi¤i ve bunun yerini söylem yoluyla bir araya getirilmifl çeflitli toplumsal öznelerin demokratik mücadelelerinin ald›¤›d›r. Postmarksizm. kimlik ve farkl›l›k. kapitalizmin yaratt›¤› sars›c› geliflmelerle karmafl›klaflan toplum yap›s›n› ve yükselen yeni toplumsal hareketleri anlamaya yeterli de¤ildir . . “postfordist toplum”. özellikle “kimlik ve fark siyaseti”. kendi teorik ve eylem nesnesini ciddi biçimde s›n›rland›rd›¤›n› ve bundan vazgeçmesinin gereklili¤ini savunmaktad›rlar. Marksizmin tekçi öznesi s›n›f yerine anonim özneler koyarak. tarihi de¤ifltirecek bir siyasal özne olarak iflçi s›n›f›n›n kendisi tarih olmufltur. Dolay›s›yla. radikal demokrasi ideallerinin uygulanma alanlar› olarak görülmektedir. Marksizmin. iflçilerin merkezde oldu¤u ve s›n›f mücadeleleri analizine dayand›r›lan Marksizmi liberalizmle bar›flt›rmak ve uzlaflt›rmak aray›fl›nda olduklar› söylenebilir.7. anti-kapitalist bir yaklafl›ma da sahip de¤ildir. Genel olarak. siyaset gündeminin merkezine ço¤ulculuk. Baflka flekilde söylecek olursak.

tekil kimlikler ve özne konumlar› olarak tan›mlanabilecek de¤iflik türde yeni toplumsal hareketlerdir. bürokratikleflmesine ve homojenlefltirilmesine karfl› direniflin ifadesi olarak ortaya ç›kt›¤›n› öne sürmektedirler. burjuvazi ve proletaryan›n farkl›laflt›¤›n› ve çal›flanlar›n üretici kimliklerinden çok tüketici. Marksizmin makro ölçekli s›n›f gibi kollektif özneleri yerine. toplumda böyle bir konuma sahip olan bir hareketten ya da özneden bahsedilemez (Laclau ve Mouffe. “yap›s›” aç›s›ndan lidersiz ya da dönüflümlü bir liderlik anlay›fl›n› kabul eden. Bu . dirler. Laclau’nun (2006: 112) ifadesiyle söyleyecek olursak. Postmarksist kuramc›lar. Siyaset böylece s›n›flar aras› mücadelelerin flekillendirdi¤i bir eylem de¤il. Laclau ve Mouffe. yeni toplumsal hareketlerin. 2004: 136). s›n›fsal bir perspektifi terk ederek. 1992: 201). yeni toplumsal hareketler “ideoloji ve amaçlar” aç›s›ndan ekonomik yeniden da¤›t›m meselelerine odaklanmaktan çok yaflam kalitesi ve yaflam biçimleri üzerine vurgu yapmakta. gençleri ve yüksek e¤itim alm›fl bireyleri kapsayan hareketler olarak de¤erlendirilir (Pichardo. sosyoloji ve siyaset biliminin temel konusunun Marksizmdeki s›n›f çat›flmalar›n›n yerine heterojenli¤in olmas› gerekti¤ini vurgulamaktad›rlar. Bu anlamda Marksizmin tekçi öznesi olan s›n›f yerine ço¤ul kimlikler ve özne konumlar›n› getirmifllerdir. Yeni toplumsal hareketlerin toplumsal temelini s›n›fla de¤il. 2001). 1992: 206-208). 1992: 196). belirsiz tekil özneler ve kimlikler olmak durumundad›r. aktaran: Coflkun. Laclau ve Mouffe’a göre yeni toplumsal hareketler. siyaset rastlant›sal olarak eklemlenmelerin gerçekleflti¤i bir dünyad›r (“the world of contingent articulations”). bir kimli¤e bürünebilir. toplumsal hayat›n metalaflmas›na. bu hareketlerin iktidar› ele geçirmek gibi bir amaçlar› ve perspektifleri bulunmamaktad›r. toplumsal hayat›n metalaflmas›na. Buna göre. Laclau ve Mouffe. Ama as›l önemlisi. s›n›rlar›n› tam olarak tan›mlayamad›¤›m›z belirsiz. sivil toplumda özerklik ve eflitsizliklerin giderilmesi türünden kültürel bir tak›m talepleri dillendirmektedirler. (Laclau ve Mouffe. Bu yeni toplumsal hareketlerin iktidar› ele geçirmek gibi bir amaçlar› yoktur. fakat hareketi tan›mlayan farkl› de¤erler ve ideolojilerle özdefllefltirir. s›n›f hareketlerinden farkl› olarak toptan bir siyasal ve toplumsal dönüflümü sa¤lamak. Bu anlamda yeni toplumsal hareketler. dolay›s›yla da s›n›f politikas› afl›lmaktad›r (Savran. yurttafl ya da az›nl›k kimlikleri ile tan›mlanan özne konumlar› edindiklerini öne sürmektedirler (Kaygalak. Ne var ki. özgürlükçü. sosyalist vb. s›n›fl› toplumun kapitalizmin karakteristik bir unsuru olmaktan ç›kt›¤›n›. Bu anlamda yeni toplumsal hareketler. Bu anlamda. çeflitli gruplar›n rastlant›sal olarak bir araya gelmesiyle yap›lan bir performans olarak anlafl›lmaktad›r. “kat›l›mc›lar” aç›s›ndan ise orta s›n›f bireyleri. bu hareketlerin herhangi bir ideolojiyle eklemlenme biçimleridir. yukar›da bahsetti¤imiz yeni tabiyet biçimlerini sorgulamaktad›rlar ve onlara yeni olma özelli¤ini veren fley de budur (Laclau ve Mouffe. otoriteryan.158 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Yeni toplumsal hareketler. Çünkü bu eklemlenme sayesinde herhangi bir hareket muhafazakar. ço¤ul taleplerin bir araya getirilip eklemlendi¤i bir dü¤üm noktas›d›r. 1992: 201) olmas›na ra¤men. Daha çok. siyasetin ve toplumsal de¤iflimin dönüfltürücü özneleri proleterya veya iflçi s›n›f› de¤il. s›n›f mücadelesinin “yerini almakta”. 1992: 9). 1997. Postmarksist teorisyenler. Daha do¤rusu. iktidar› ele geçirip devrim yapmak gibi bir perspektife sahip de¤illerdir. Tarihin motoru art›k s›n›f mücadeleleri yürüten iflçi s›n›f› de¤il. bunun yerine çoklu kimlik ve farkl›l›klar› ve dolay›s›yla Bat› Avrupa’da geliflen yeni toplumsal hareketleri siyasetin yeni özneleri olarak kabul etmektedir. bürokratikleflmesine ve homojenlefltirilmesine karfl› direniflin ifadesi olarak ortaya ç›km›fl (Laclau ve Mouffe. yeni toplumsal hareketler toplumu bir bütün olarak dönüfltürebilme anlam›nda ayr›cal›kl› bir konuma sahip de¤ildir. Siyaset. tekil özneler olarak farkl› kimlikler çekirdek yap›lar olarak siyaset ve toplumsal iliflkilerin temeline yerlefltirilmifltir.

Bu ayn› zamanda Marksizmle bir kopufltur. Postmarksistler. eylem ve örgütlenme tarz› aç›s›ndan da merkezili¤in ve tekçili¤in karfl›s›nda farkl›l›¤›n ve ço¤ulculu¤un vurguland›¤›. sivil toplumu dönüfltürecek siyasal partilerden çok yeni toplumsal hareketlerin gücüne dayanan liberal-demokratik bir toplum önerirler. radikal demokrasi projesi. Bu durumda radikal demokrasi. Bu kitapta Laclau ve Mouffe. Ancak. radikal demokrasi projesinin. Marksizmin iddia etti¤i gibi ekonomik durum gibi nesnel toplumsal belirlenimlerin ve konumlar›n kendili¤inden politik özneleri vermedi¤ini iddia etmektedir. geleneksel din ve ahlak anlay›fllar›n›n bir elefltirisini yaparak ortaya ç›km›fl ve daha çok kültürel ve kimliksel problemleri öne ç›karan hareketler olarak de¤erlendirilir. özselcili¤i reddeden ve siyasal mücadelelerin hedefini ve alan›n› söylemsel stratejiler yoluyla eklemlenen (articulate) özne konumlar›ndan yürütülecek hegemonya mücadeleleri olarak tan›mlayan bir projedir. 1992: 196). Bu anlamda yeni toplumsal hareketler. Ünite . demokratik idealler olan eflitlik ve özgürlüktür. toplumdan radikal bir kopufl gerekti¤i fikrinden -devrimci anlay›fltan. kad›n dernekleri.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 159 hareketler. Bunlar halen modern kapitalist devletlerin egemen gruplar›n›n retori¤indeki mevcut ideallerdir. politik özneler rastlant›sal kimliklere dönüflmüfltür. ‹lginç olan. Postmarksist kurama göre. Sonuç olarak. toplumsal de¤iflimde öncü olabilecek önceden verili herhangi bir kimlik veya s›n›f yoktur. her fleyden önce. çevreci dernekler ve eflcinsel hareketler aras›nda hiçbir öncelik/sonral›k iliflkisi yoktur. uçucu. Laclau ve Mouffe. yeni tabiyet biçimlerini sorgulamaktad›rlar ve onlara yeni olma özelli¤ini veren fley de budur (Laclau ve Mouffe. kapitalizmin dönüflümünü mümkün gören radikal demokrasi projesi. söylem teorisi çerçevesinden Marksizm sonras› bir bak›fl aç›s› ile günümüz toplumlar›nda siyasetin ve yürütülecek hegemonya mücadelelerinin niteli¤ine iliflkin tezlerini gelifltirirler.vazgeçtikleri söylenebilir. hiyerarflik olmayan yap›lara dayan›r. liberal kapitalizmde tatmin edilemeyen. iliflkisel ve ço¤uldur. Öyleyse. Postmarksistler. Radikal demokrasi projesi.7. sivil toplumda özerklik ve eflitsizliklerin giderilmesi türünden kültürel bir tak›m talepleri dillendirmektedirler. Postmarksizm. Yeni toplumsal hareketlere iliflkin olarak Laclau ve Mouffe’un söyledikleri en iyi biçimde. liberal deToplumsal bir devrime gerek duymayan. Bu anlamda siyasetin ve toplumsal de¤iflimin öncüsü say›labilecek hiçbir ayr›cal›kl› kimlik ve özne yoktur. liberal demokratik ideolojiyi reddetmek yerine onu ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirme ve geniflletme siyaseti olarak tan›mlanabilir. Radikal demokrasi siyasetini. 2004: 67). Marx’›n toplumsal de¤iflimi sa¤layacak temel aktör/özne olarak gördü¤ü iflçi s›n›f› yerine yeni toplumsal hareketleri koyarlar. hepsi birbirine eflde¤er demektir. ancak zaten var olan fikir ve de¤erlerin radikallefltirilmesi olarak anlamak mümkündür (Coflkun. Hegemonya ve Sosyalist Strateji’den hareket ederek anlafl›labilir. Yeni toplumsal hareketler. sabitlenemez. gevflek. iflçi s›n›f›n›n yerine “halk” ya da “sivil toplumu” geçirerek ve halk-devlet çeliflkisinin de ekonomik de¤il fakat siyasal bir mücadele oldu¤unu vurgulayarak. çünkü örgütleyici ilkeleri. tabiiyet iliflkisine karfl› yürütülen her türlü mücadeleyi kapsar fakat onlarla s›n›rl› de¤ildir. modernleflme sürecinin. Postmarksist yaklafl›m›n sosyalizme alternatif sunan kurumsal bir çabas› olarak de¤erlendirilebilir. demokrasi mücadelesi için “yeni toplumsal hareketleri” öne ç›karmaktad›rlar. refah devletinin. örne¤in bir iflçi sendikas› ile di¤er sivil toplum kurulufllar› aras›nda. Çünkü art›k tüm kimliklerin konumlar› de¤iflken. Ayr›ca. Dolay›s›yla yeni toplumsal hareketler sosyalist ideolojinin. istikrars›z. Aksine. . POSTMARKS‹ZM VE RAD‹KAL DEMOKRAS‹ S‹YASET‹ Radikal demokrasi projesi. daha çok.

Radikal Demokrasi projesinin sosyalizm hedefini de içerdi¤ini belirten Laclau ve Mouffe. Bu içeri¤iyle de belli toplumsal kategorileri politik ve epistemolojik ayr›cal›klarla donatan. politik alanlar›n ve öznelerin ço¤ullaflt›¤›n› ve bu ço¤ullu¤un indirgenemez bir karaktere sahip oldu¤unu iddia eden. 1992: 216. Laclau ve Mouffe post-yap›salc› ve postmodernist ak›mlar›n etkisinde kalarak bir radikal demokrasi projesi önermifllerdir.160 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Liberalizme ve Marksizme bir alternatif olarak sunulan radikal demokrasi siyaseti. ekonomizm ve bunlar›n nihai çekirde¤ini oluflturan devrim. özcülü¤ü ve özne mitini terk etmeyi gerektirdi¤ini ileri sürmüfllerdir (Mouffe. kapitalist üretim iliflkilerinin son bulmas›. solun görevi. özcü bir totalite anlay›fl›ndan ve bütünlüklü bir özne mitinden vazgeçmemiz gerekti¤ini iddia etmektedir. 1998: 205) ibarettir. onu radikal ve ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmek ve geniflletmek olabilir. Giddens. onu radikal ve ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmesi ve geniflletmesi önerilmektedir (1992: 216). Ayd›nlanman›n soyut evrenselcili¤inden. ayr›cal›kl› kopufl noktalar›n›n reddedilmesi ve toplumsal›n ço¤ullu¤unun ve belirlenmemiflli¤inin kabul edilmesi. Bunun yan› s›ra. Yazarlar. 1994: 196). Çünkü yazarlara göre. liberal demokratik gelenek . sosyalizmin de bu tasar›n›n bileflenlerinden biri oldu¤unu belirtmektedirler (1992: 219). Liberal demokrasinin evrenselcili¤i ve ak›lc›l›¤›n› elefltirmekle birlikte Laclau ve Mouffe’a göre. liberal demokrasiye karfl›t bir söylem olmas›na ra¤men. evrenselci klasik sosyalizm söyleminden farkl›laflt›¤›n› iddia etmektedir (Kaygalak. tabiiyet iliflkilerinin kökünde bulunan kapitalist üretim iliflkilerine son vermenin gereklili¤ine inanan Radikal Demokrasi tasar›s›n›n sosyalist bir boyut içerdi¤i de aç›klanmaktad›r. çat›flma kavram›n› yok ederek s›n›f sistemine dayal› tüm perspektifleri ortadan kald›ran Mouffe’un bu anlay›fl›. Bu noktada. “radikal demokrasi” olarak adland›r›lan ve köklü bir flekilde özgürlükçü ve klasik solunkilerle karfl›laflt›r›lamayacak ölçüde büyük hedefleri oldu¤u iddia edilen yeni bir politik tasavvurun iki temel dayana¤› olarak gösterilmektedir (1992: 187). Liberal Demokratik ideolojiyi reddetmek yerine. di¤er eflitsizliklerin de ortadan kald›r›lmas›n›n izleyece¤i fikri reddedilmektedir (1992: 235). Buna karfl›l›k. Liberal Demokratik ideolojiyi reddetmek de¤il. bir toplumsal devrim program›na baflvurmaks›z›n kapitalizmin dönüflümünü olanakl› gören anlay›fl› solun yeni paradigmas› olarak görmektedir. Ancak. tersine. Keyman. devletçilik. Mouffe’a (1994) göre. toplumsal›n tamamlanmam›fl ve aç›k bir karakteri oldu¤undan hareket eden. birey merkezli haklar› temel alan ve evrensellik ilkesini tan›mayan bir hegemonik tasar›dan ibarettir. bireyin insani kapasitelerini gerçeklefltirme özgürlü¤ünü savunan ahlaki bir ilke olarak liberalizm bugün her zamankinden daha fazla geçerlidir (1992: 226). Laclau ve Mouffe’a göre s›n›fç›l›k. radikal demokrasi projesinin evrenselcili¤i. saydam ve dikiflli bir varl›k olarak özne kategorisinin terk edilmesi ve farkl› özne konumlar› temelinde oluflmufl antagonizmalar›n tan›nmas› Radikal Demokrasi nosyonuna ait teorik zeminin ilk koflullar›d›r. sadece liberal demokrasinin bir üst projesi olarak de¤erlendirilmektedir. Laclau ve Mouffe postmodern ve postyap›salc› argümanlar› izleyerek. bütünsel. ancak post-kapitalist argümanlardan hareket ederek sosyalizmin bugüne kadarki kavran›fl› içinde önemli yer tutan proletarya diktatörlü¤ü kavram›n› da reddetmektedirler. mokrasiyi “radikal ve ço¤ulcu bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmek ve geniflletmek” ten (Laclau ve Mouffe. radikal bir demokrasinin gerektirdi¤i ço¤ulluk ve aç›lma ile ba¤daflmayan bir perspektiftir (1992: 218). Radikal Demokrasi stratejisi. Sonuç olarak. Radikal Demokrasi stratejisi. 2000: 89. 2001: 54) Dolay›s›yla. Örne¤in radikal demokrasi projesinin konumuna bakt›¤›m›zda.

Ancak. radikal demokrasi kuramc›lar›. kolektif bir eylemi ortaya ç›karacak söylemsel koflullar›n tan›mlanmas›d›r. anti-cinsiyetçilik ve anti-kapitalizmin müflterek eklemlenmesine izin verecek yeni özne-konumlar›n›n yarat›lmas›n› gerektirir. E¤er radikal demokrasinin görevi asl›nda demokratik devrimi derinlefltirmek ve çeflitli demokratik mücadeleleri birbirlerine ba¤lamaksa. aksine liberal demokratik de¤erleri radikal ve ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmek ve geniflletmektir. Radikal demokrasi projesi. Ünite . Radikal demokrasi projesinin baflar›s›n› hiçbir fley garantilemez. bu ortakduyu sayesinde her grubun talebi öbürlerininkiyle demokratik eflde¤erlilik ilkesi uyar›nca eklemlenebilir. onun derinlefltirilmesini de önermifl olmaktad›r. Bu ba¤lamda teorilefltirilen radikal demokrasi.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 161 bir çok yoruma aç›kt›r ve radikal demokrasi di¤er stratejilerden yaln›zca biridir. Radikal Demokrasi projesini ortaya koyan Postmarksist anlay›fl›n amac› liberal demokrasiyi ve onun burjuva de¤erlerini ve ideolojisini terk etmek de¤il. Mouffe’a göre ihtiyac›m›z olan fley. bir özne-konumlar› ço¤ullu¤unun demokratik matris yoluyla oluflturulmas›na el verecek flekilde çok daha çeflitli toplumsal iliflkiler içinde kurumlaflt›r›lmas›n› gerektirir. Agonistik Demokrasi Liberal demokrasinin daha fazla gelifltirilmesi olarak formüle edilen radikal demokrasi kuramlar› iki bafll›k alt›nda incelenebilir: Biri. Haklar› bireyci bir çerçevede de¤il. demokrasiyi savunmakla kalmay›p. 2000: 73). toplumsal ve bireysel iliflkiler içinde görür. siyasall›¤›. demokratik de¤erlerin bir hegemonyas›d›r ve bu da demokratik pratiklerin ço¤alt›lmas›n›. 1994: 192). ‹flte yaln›zca bu koflullar alt›nda iktidara karfl› yap›lan mücadeleler hakikaten demokratikleflir (Mouffe. s›ras›yla “müzakereci demokrasi” ve “agonistik demokrasi” (çat›flmal› ço¤ulculuk) teorileri. ‹flte bu flekilde. “demokratik haklar” olarak gören radikal demokrasi projesi. tam da bu güçlerin kimliklerini dönüfltürme meselesidir. liberal demokratik gelene¤in ö¤eleri aras›nda çok say›da demokratik mücadelelerin eklemlenmesinin sonucu olacak yeni bir hegemonya yaratacakt›r (Mouffe. 1994: 193). farkl› özne konumlar›n›n kat›l›mc›l›¤›n sa¤lanmas›yla demokraside radikal bir geçiflin/dönüflümün sa¤lanmas›. “Müzakereci demokrasi” teorisi si- . bu iliflkilerin siyasal iliflkiler olarak alg›lanmas›. Seyla Benhabib ve John Rawls taraf›ndan. Son olarak. ama bu proje modernitenin demokratik projesini izlemeyi ve derinlefltirmeyi bir görev olarak önüne koymufltur. radikal demokrasi için merkezi sorun. Radikal demokrasi anlay›fl›.7. kimlikleri bast›r›lan gruplar aras›ndaki olumsall›klar› kullanarak. böyle bir görev. ‘demokrasiyi demokratiklefltirmek’ düflüncesinin dayand›¤› temel ilke olarak gösterilebilir. di¤eri Ernesto Laclau. Bu mücadeleler kendiliklerinden yöndefllik içine girmez ve demokratik eflde¤erlikler yaratabilmek için farkl› gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir “ortakduyu” (common sense) gereklidir. demokrasiyi savunmaya ve demokrasinin uygulanabilirlik alanlar›n› yeni toplumsal iliflkileri kapsayacak flekilde geniflletmeye çal›flmaktad›r. hak aray›fllar›n›n bireyci bir çerçevede de¤il demokratik haklar aray›fl› olarak yerini bulabilece¤ine vurgu yapm›fllar ve bunun da çok say›da demokratik mücadelenin eklemlenmesinin sonucu olarak geliflebilecek bir hegemonya sonucu gerçekleflebilece¤ini vurgulam›fllard›r. örne¤in anti-›rkç›l›k. Marksist elefltirilerin demokrasi penceresinden yeniden oluflturulmas›n› ve farkl›/yeni sosyal hareketlerin yaklafl›mlar›n›n dikkate al›nmas›n› önermektedir. radikal ço¤ulcu demokrasinin temel niteliklerinden biridir (Keyman. Mouffe. di¤er bir deyiflle. Chantall Mouffe ve William Connolly taraf›ndan gelifltirilen. Son olarak. Jürgen Habermas. devlet ve devlet kurumlar›n› içeren siyasal düzeyde de¤il. Çünkü mesele yaln›zca verili ç›karlar aras›nda bir ittifak oluflturma meselesi de¤il. Öyle ki.

162

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

vil toplum alan›n›, kamusal alanda siyasi ve ahlaki aç›lardan özgür ve eflit bireylerin rasyonel bir diyalog ile konsensüse varabilecekleri bir alan olarak kavrar. Buna ba¤l› olarak, “müzakereci demokrasi” teorisi iki nedenle yeni toplumsal hareketler ile iliflkilendirilmektedir: Bu hareketler (a) müzakere yoluyla ortak bir konsensüse varabilmenin ve kamusal konuflman›n gerçekleflmesinin koflullar›n› yaratmaktad›rlar ve (b) yaflam alan›na yönelik taleplerde bulunmaktad›rlar (Benhabib, 1999). Di¤er taraftan, Laclau ve Mouffe’un ortaya att›¤› “agonistik demokrasi” modeli, kamusal alandaki iliflkileri kimlik ve fark temelinde kurarak, ortak bir konsensüse varmak yerine çat›flmac› bir “kimlik siyaseti” gelifltirme gereklili¤ine vurgu yapar. Bunun nedeni ise, II. Dünya Savafl› sonras›nda geliflen yeni hegemonik formasyonun, toplumsal iliflkilerin metalaflmas›na, bürokratikleflmeye ve homojenleflmeye neden olmas›d›r (Laclau ve Mouffe, 1992). Bu çerçevede düflünüldü¤ünde, yeni toplumsal hareketler Laclau ve Mouffe taraf›ndan bu üç etkene karfl› olarak geliflmifl hareketler biçiminde de¤erlendirilir (1992: 201) ve bu hareketler ayn› zamanda kimlik ve fark temeline dayal› agonistik bir demokrasinin gelifltirilmesinin koflullar›n› yarat›rlar (Coflkun, 2004: 6). Radikal demokrasi, sürekli olarak ço¤ulcu bir yap›dan dem vursa da; amac›n›n kabul edilebilir bir fikir birli¤i sa¤lamaktan öte farkl› gruplar için farkl› zeminlerde çözümler üretebilme gereklili¤i oldu¤unu savunur. Bu yönüyle, Laclau ve Mouffe, Habermas’›n uzlaflmac› demokrasi anlay›fl› yerine antagonistik yani çat›flmac› bir demokrasiyi önermektedir. Chantal Mouffe verdi¤i bir röportaj›nda, Habermas gibi “uzlaflmac›” liberallere karfl› ç›kt›¤›n› ve ‘çat›flman›n her daim var olaca¤›n› söyleyerek, radikal demokrasi içinde “çat›flmac›” bir siyaset bilimi teorisi önerdiklerinin alt›n› çizmektedir. Laclau ve Mouffe, “siyasetin yeni ba¤lam›n›” kimlik siyasetinin oluflturdu¤unu ileri sürerek, “agonistik demokrasi” (“çat›flmac› ço¤ulculuk”) ad›n› verdikleri ve kimlik ve fark iliflkisini dikkate alan bir demokrasi ve bu demokrasinin iflleyece¤i bir kamusal alan yaklafl›m› gelifltirmifllerdir. Agonistik demokrasi teorisi, yeni toplumsal hareketlerin bir “kimlik siyaseti” uygulad›¤›na vurgu yapar. Bu nedenle de bu hareketler kimlik ve fark temelinde çat›flmay› da içine alan bir demokrasinin gelifltirilmesinin koflullar›n› yarat›rlar (Laclau ve Mouffe, 1992). Postmarksistler, kamusal alan›n kimlik/fark temelinde anlafl›lmas› gerekti¤ini ileri sürerler. ‹kinci elefltiri noktalar›, uzlaflmaya dayal› demokrasi anlay›fl›n›n ço¤ulculuk anlay›fl›n› öne ç›karaca¤›, bunun ise karfl›tl›klar›n yok say›lmas› anlam›na gelece¤i konusunda ortaya ç›kar. Örne¤in, Mouffe’a göre, demokrasinin karfl›s›ndaki gerçek tehdit, “karfl›tl›¤›n silinmesi olanaks›z niteli¤ini yads›mak ve evrensel rasyonel bir uzlaflmay› hedeflemektir” (Mouffe, 1999: 352). Mouffe’a göre; demokratik toplum, toplumsal iliflkilerde kusursuz bir uyum düflünü gerçeklefltirecek bir toplum olarak anlafl›lamaz. Demokratik topluma, demokratik olma niteli¤i ancak s›n›rl› bir toplumsal aktörün kendisine bütünü temsil etme yetisini atfedememesiyle verilebilir. O zaman, demokrasi politikas›n›n ana sorunu, iktidar›n nas›l ortadan kald›r›laca¤› de¤il, demokratik de¤erlerle ba¤dafl›r iktidar biçimlerinin nas›l oluflturulabilece¤i olur (aktaran: Coflkun, 2004: 59). Connolly, agonistik, yani çat›flmac› ve tart›flmac› bir demokrasiyi flöyle tan›mlar:
Kimli¤in hayat aç›s›ndan gereklili¤ini olumlayan, onun dogma haline getirilmesine karfl› ç›kan ve insan yaflam›n›n çok biçimli çeflitlili¤ini koruma kayg›s›n› kimlik ve farkl›l›k aras›ndaki karfl›l›kl› ba¤›ml›l›k ve mücadeleyle birlefltiren bu siyasi hayale ben ‘agonistik demokrasi’ diyorum (1995: 11). Dolay›s›yla agonistik demokrasi biçimi,

7. Ünite - Postmarksizm ve Radikal Demokrasi

163

müzakereci demokrasi savunucular›n›n yapt›¤› gibi çat›flma ve çeliflkileri ortadan kald›rmay› ya da bunlar aras›nda rasyonel bir uzlaflma sa¤lamay› amaçlamaz. Bunun yerine, demokratik bir projenin gerçekleflmesi için, birbirleriyle çat›flan bu unsurlar› harekete geçirerek çat›flmac› bir konsensüs ortam› yaratmay› hedefler (aktaran: Coflkun, 2004: 67).

Agonistik demokrasiyi öne ç›karan kuramc›lar, sivil toplum örgütlerinin gerek devlet kurumlar›yla gerekse kendi aralar›ndaki iliflkilerde çeflitlilik, ço¤ulculuk ve çat›flman›n bir arada yaflayabilece¤ini öngörürler. Onlara göre siyasetin temeli çat›flmad›r. Bu çat›flan ç›karlar aras›nda demokratik bir eflde¤erlili¤in yarat›labilmesi, “farkl› gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir ortakduyunun” gelifltirilebilmesiyle olanakl›d›r (Mouffe, 1994: 192). Laclau ve Mouffe’a göre, siyasal mücadeleyi tek bir birleflik kanala ak›tmak demek, demokrasiyi heba etmek, farklar›n zenginli¤ini tek bir özne konumuna indirgeyerek yok saymak anlam›na gelir. Radikal demokrasi projesi modernitenin demokratik projesini izlemeyi ve derinlefltirmeyi bir görev olarak önüne koymufltur. Böyle bir strateji, Ayd›nlanman›n soyut evrenselcili¤inin, özcü bir toplumsal totalite anlay›fl›n›n ve üniter bir özne mitinin ilga edilmesini gerektirmektedir (Mouffe, 1994: 196). Dolay›s›yla demokratik bir toplum, Habermasc› de¤iflik müzakereci yaklafl›mlar›n ileri sürdü¤ünün tersine, birbiriyle uyumlu birey ve gruplardan oluflmufl bir toplum olarak kavranamaz. Çünkü, gerçekte siyaset, “bir farkl›l›k ve çat›flma temelinde birli¤in yarat›lmas›yla ilgilidir” (Mouffe, 2002: 106). Bu noktada çat›flma ya da antagonizmalar›n ortadan kald›r›lmas› olanakl› olmad›¤› gibi, böyle bir çaba demokrasiyle uyuflmaz.

Agonistik demokrasi anlay›fl› kimlik siyaseti üzerine infla edilmektedir. Buna göre, tüm farkl› kimlikler çeflitlilik, ço¤ulculuk ve çat›flma esas›na göre bir arada yaflayabilir. Agonistik demokraside siyasetin asli unsuru ve temeli çat›flmad›r. Bu çat›flan ç›karlar aras›nda demokratik bir eflde¤erlili¤in yarat›labilmesi, farkl› gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir ortakduyunun gelifltirilebilmesiyle olanakl›d›r.

POSTMARKS‹ZME YÖNELT‹LEN TEMEL ELEfiT‹R‹LER
‹lk olarak, her türlü maddi prati¤i, üretim iliflkilerini, s›n›f mücadelelerini vb. tart›flman›n d›fl›na iterek bütün bir tarihin ve yaflam›n söylemsel olarak kuruldu¤unu iddia eden Postmarksistlerin söylemi tarih-d›fl›, kuflat›c› ve herfleyi kurucu bir kategori varsaymalar› da özcü bir yaklafl›m olarak elefltirilmektedir. Örne¤in, Norman Geras (1987) her nesnenin söylemsel olarak anlafl›labilece¤ini söyleyen Laclau ve Mouffe için söylemsel idealizme yakalanmakla suçlamaktad›r. Ayr›ca, bununla ba¤lant›l› olarak, bireyin sosyo-ekonomik aç›dan iflgal etti¤i yerle, politik-ideolojik ç›karlar aras›nda herhangi bir zorunlu iliflki olmad›¤›n›n iddia edilmesi ve bu flekilde, s›n›f ile politik ç›karlar aras›ndaki zorunlu ba¤›n kopar›lmas›, politika ve ideolojiyi kendi kendini yaratan pratikler haline getirmektedir (Eagleton, 1991: 295). Postmarksistlerin söylem olgusuna atfetti¤i önem radikal demokrasi projesini sorunlu k›lan bir baflka alan açm›flt›r. Tüm analizlerinde maddi olandan uzaklafl›p onun yerine söyleme, aflk›n bir önem atfeden radikal demokratlar, tarih olgusunu her nevi maddi belirlenimden ar›nd›ran, siyaseti s›n›flardan uzaklaflt›ran bir anlay›fl sunarlar. Sonuçta da, siyasal olan› ve alan› devlet ve s›n›ftan uzaklaflt›rarak maddi olana önem vermeyen genel geçer bir kurama ulaflm›fl olurlar. Bunun sonucunda, radikal demokrasi projesi içinde siyaset tümüyle olumsal bir statü kazanm›fl olur. Radikal demokrasi yaklafl›m› siyaseti maddi belirlenimden ve s›n›f anlay›fl›ndan tümüyle ba¤›ms›z bir olumsall›k alan› olarak konumland›rarak asl›nda siyasal alan› olumsallaflt›rm›fl, içeriksizlefltirmifl olur. Üstelik dönüfltürücü özne olarak belirli, tan›ml› iflçi s›n›f› yerine istikrars›z ve mu¤lâk bir özne konumu yarat›rlar ki, böylece siyasal alan› da bitimsiz bir flekilde özerklefltirmifl olurlar.

Postmarksizm, Marksizmi gelifltiren ve ileriye götüren postmarksist bir konum olmaktan çok, “post-liberal” bir konum oldu¤u yönünde elefltiriler alm›flt›r.

164

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

Bu ba¤lamda, ayd›nlanman›n totaliter anlay›fl›na hararetle karfl› duran, s›n›f karfl›t› bir kuram sunduklar›n› savunan radikal demokratlar›n kuramlar› içinde söylem, siyasal olan›n önceli¤i, hegemonya ve eklemleme gibi afl›lamaz, sorgulanamaz, mutlak kategorileri bar›nd›rd›¤›n› görüyoruz. Örne¤in, hegemonyaya iliflkin Gramscici temel okumay› reddeden ve onu post-yap›salc› bir bak›flla tekrar okuyan radikal demokratlar, toplumsal dinamiklerden ba¤›ms›z ve kendi içinde mutlak bir hegemonya anlay›fl›na ulafl›rlar ki, bu da projeyi sonu hiç gelmeyen, hegemonya kavram›na Marksizmin Ortodoks yorumundaki ekonominin ifllevine benzer bir statü kazand›ran sorunlu bir yap› do¤urmaktad›r. Tüm bu aç›klamalar ›fl›¤›nda de¤erlendirecek olursak, Laclau ve Mouffe’un Postmarksist kuram›n›n Marksist teoriyle uzaktan yak›ndan bir iliflkisi olmad›¤›n› düflünen Norman Geras (1987: 43) bu kuram›n esasen Marksizm-sonras› (postMarksizm) olarak de¤il de Marksizm-d›fl› (ex-Marxism) olarak adland›r›lmas› gerekti¤ini savunmaktad›r. Baz›lar› da Postmarksist yaklafl›m›, Marksizmin yenilenmesi olarak de¤il, fakat suland›r›lmas› olarak yorumlamaktad›r. Ne var ki, Laclau ve Mouffe, söylemsel pratiklerin ç›karlar› infla etmenin ve politika yapman›n temel araçlar› haline geldi¤ini öne sürerken toplumsal formasyonda bu söylem çeflit1ili¤ini üreten fleyin ne oldu¤unu aç›klam›yorlar. Terry Eagleton’un deyifliyle, ç›karlar›n nereden geldi¤i Postmarksizm için küçük bir çocuk için bebeklerin nereden geldi¤i meselesi kadar karanl›k bir meseledir (Eagleton, 1991: 285). Örne¤in bu noktada, Laclau ve Mouffe flöyle demektedir: “E¤er kad›nlar› özneler olarak kuran söylemler onlar› -onyedinci yüzy›la kadar oldu¤u gibi- safça ve basitçe tabi bir konumda sabitlefltirseydi, kad›nlar›n tabi olmalar›na karfl› bir mücadele hareketi olarak feminizm ortaya ç›kmazd›” (1992: 189). Demek ki, bütün toplumsallaflma ve mücadele biçimleri havada çarp›flan söylemlerin marifetidir, öznelerin bu olup bitenlerle iradi hiçbir iliflkisi yoktur (Kaygalak, 2001: 47). Öngen’in de (1993: 39) belirtti¤i gibi Laclau ve Mouffe’un ortaya koydu¤u anlay›fl, anti-kapitalist bir yaklafl›ma sahip de¤ildir, çünkü post-kapitalist bir topluma geçildi¤i kabulünden hareket etmektedir. S›n›fl› toplumun kapitalizmin karakteristik bir unsuru olmaktan ç›kt›¤›, burjuvazi ve proletaryan›n farkl›laflm›fl ve çal›flanlar›n üretici kimliklerinden (ekonomik koflullar›ndan) çok tüketici, yurttafl ya da az›nl›k kimlikleri ile tan›mlanan özne konumlar› edindikleri öne sürülmektedir (Kaygalak, 2001: 47). ‹kinci olarak yazarlar, günümüz toplumlar›ndaki yeni sorun alanlar› ve biçimlerinin en onemli kayna¤› olarak devleti gördüklerini belirtmelerine ra¤men önerdikleri siyaset modelinde (radikal demokrasi) devlete iliflkin herhangi bir mücadele anlay›fl› ya da biçiminden söz etmemektedirler. Bu siyaset anlay›fl›n›n ufku sivil toplumla s›n›rl› oldu¤undan devlet hiçbir flekilde siyasal mücadele alanlar›ndan biri olarak telaffuz edilmemektedir. Sivil toplumculu¤u, söylem stratejilerini öne ç›karan Radikal Demokrasi teorisyenleri ve daha genel olarak ekonomi ve politikay› birbirinden kopararak demokrasiyi ve onun geliflimini aç›klamaya çal›flan tüm di¤er yaklafl›mlar, günümüzün karmafl›klaflm›fl olsa da hala kapitalist olmaya devam eden toplumlar›nda, devletin ve demokrasinin bu s›n›fsal niteli¤ini göz ard› etmekte, ekonomik düzlemdeki ba¤›ml›l›k ve sömürü iliflkileri sürerken, siyasal alanda demokrasinin geliflece¤i yan›lsamas›n› içinde tafl›maktad›rlar. Radikal Demokrasi, toplumdaki mülkiyet iliflkilerine ba¤l› ekonomik ve toplumsal sömürü biçimlerini, devletin bu eflitsizliklerin kurulmas› ve sürdürülmesin-

bir ma¤ara adam›n›n sosyalist olma ihtimali. sosyalist de¤il. Dahas›.7. yine 19.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 165 deki rolü ve ifllevini görmezden gelerek siyasetin amac›n› bir kimlik kurma mücadelesine indirgemektedir. Ayr›ca. Örne¤in feminizm. benzer bir flekilde Postmarksist bak›fl› elefltiren Wood’a göre. bunlar aras›ndaki iliflkinin sadece olumsal ve keyfi oldu¤unu söylemek de do¤ru de¤ildir. yüzy›l›n bafl›nda hem de oldukça güçlü bir biçimde yükselmifl bir hareket. 19. kimin hangi güdüyle ve neden toplumsal bir dönüflümü gerçeklefltirmeye niyetlenece¤i. uygun söylemi iflitebilece¤i uzakl›kta olmas› yeterlidir” (Wood. Yazarlara göre. yüzy›l›n sonunda belirli ülkelerde de olsa. o ma¤ara adam›n›n. bir proleterinkiyle ayn›d›r ..bunun için. bu durumda ulafl›lacak sonuç. Yazarlar bunun. cinsel özgürlükleri gündemlerinin ön s›ralar›na alan liberterler ve anarflistler.. feci halde eklektik ve f›rsatç› bir siyaset olacakt›r. yüzy›l›n bafl›nda ve sonunda farkl› biçimlerde varl›¤›n› ortaya koymufl bir ideoloji. Erkeklerin babaerkli¤e karfl› yürütülen mücadeleye öncülük etmemeleri (.. Postmarksist bir çerçeveden toplumsal de¤iflime bak›ld›¤›. sorusu asl›nda yan›ts›z kalmaktad›r. Kad›n olmakla feminist olmak. milliyetçi olmak zorunda de¤ildir. Nitekim her Türk. bu noktada hakl› olarak flu elefltiriyi yapmaktad›r: (. seslerini duyurmam›fllar m›yd›? (Savran. 2004: 70). Ünite . Türk olmakla Türk milliyetçisi olmak. bir Türk’ün Türk milliyetçisi olma olas›l›¤› ile bir Eskimo’nun Türk milliyetçisi olma olas›l›¤› aras›nda görünürde hiçbir fark olmad›¤›n› söylemek demektir (Coflkun.) için hiçbir geçerli neden kalmayacakt›r (Eagleton. liberal bir zemin üzerinde kurulmas›n›n mümkün oldu¤unu belirtiyorlar. erkek olmakla ataerkillik savunucusu olmak aras›nda zorunlu ve do¤al bir iliflki olmad›¤›n› söylemek oldukça do¤rudur.) kad›nlarla feminizm ya da iflçilerle sosyalizm aras›nda herhangi bir ‘zorunlu’ iliflki yoksa. ya da bar›fl hareketi. 1985: 72). Nitekim. Yeni “Sa¤”›n yükselifli karfl›s›nda “Sol”un bir alternatif yaratabilmesi için Liberal Demokratik ideolojiyi reddetmek yerine onu “radikal ve ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmesi ve geniflletmesi” gerekmektedir. Ancak Radikal Demokrasi teorisinin hayata geçmesinin önünde duran merkezi bir sorun var: Stratejisini üzerine kurduklar› gruplar›n kolektif bir eylemi ortaya ç›karacak söylemsel koflullar›n tan›mlanmas› sorunu. 20..1996: 301). 1992: 8) Örne¤in Eagleton. Laclau ve Mouffe gerçekten de sosyalist bir politikan›n görmezden gelemeyece¤i bir toplumsal muhalefet potansiyelini temsil eden yeni toplumsal hareketlerin de¤iflken ve kimi zaman birbirinin karfl›t› özneleri ayn› politik proje içinde nas›l bir araya getirebilecekleri konusunda hiçbir fley söylemiyorlar. Ne var ki. Çünkü bu. “bu argümandan ç›kar›labilecek nihai sonuca göre. kendi tasar›s›na uygun düflen toplumsal grup hangisi olursa olsun onu kendi projesi içine çeken. Ne var ki. Laclau ve Mouffe’un radikal demokrasi projesinin merkezinde yer alan yeni toplumsal hareketlerin hangisinin ne kadar “yeni” oldu¤u tart›flmal›d›r. .

Siyaset. Radikal demokrasi siyasetinin özelliklerini ay›rt edebilmek. feminist vb. Postmarksistler. ekolojik. anti-kurumsal ve feminist hareketler gibi farkl› kimlik ve siyasetleri ifade eden yeni toplumsal hareketler radikal demokrasi siyasetinin temel özneleri olacaklard›r. farkl› kimlikler.166 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Özet A M A Ç 1 Postmarksizmin temel varsay›mlar›n› aç›klayabilmek. s›n›f iliflkilerinin toplumun ve tarihin belirleyici unsuru oldu¤u. iflçi s›n›f›n›n sosyalizmden nesnel ç›kar› oldu¤u ve bu nesnel ç›karlar›n iflçi s›n›f›n› zorunlu olarak birlefltirici yap›sal e¤ilimler oluflturdu¤u. söylem yoluyla kurulabilir. ekonomi ve s›n›fsal iliflkilerden ayr› ve ba¤›ms›z toplumsal kategorilerdir. Yeni toplumsal hareketler. Yeni toplumsal hareketler radikal demokratik siyasetin yeni özneleri durumuna gelmifltir ve bunun için iflçi s›n›f›n›n devrimci bir rolü oldu¤u fikri terkedilmelidir. Laclau ve Mouffe’un öncülük yapt›¤› Postmarksist kuram. politika ve ideolojiyi üretim tarz›na ba¤l› toplumsal iliflkilerin belirledi¤i. s›n›f hareketlerinden farkl› olarak toptan bir siyasal ve toplumsal dönüflümü sa¤lamak. Ancak bu noktada. az›nl›klar. Radikal demokrasinin teorik zeminin ilk koflulu olarak bütünsel saydam ve dikiflli bir varl›k olarak özne ve s›n›f kategorisinin terk edilmesi ve farkl› özne konumlar› temelinde oluflmufl antagonizmalar›n tan›nmas› gerekmektedir. anti-militarist. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Yeni Toplumsal Hareketlerin özelliklerini de¤erlendirebilmek. Böylelikle. Postmarksist radikal demokrasi kuramc›lar›. Bu anlamda. ço¤ulculuk gibi kavramlar ikame edilmifltir. fakl› kimlikler. Marksizmdeki ekonominin toplumsal süreçleri belirlemedeki göreli a¤›rl›¤› ya da iflçi s›n›f›n›n politik önder oldu¤u fleklindeki “özcü” anlay›fllar terk edilmelidir. Radikal demokrasi stratejisine göre. liberalizme ve Marksizme bir alternatif olarak sunulan radikal demokrasi siyaseti. Buna göre. Özellikle sosyalist blok ülkelerinin 1989’dan sonraki çözülmesi süreciyle birlikte. siyasetin merkezine birey. yerine birey. “yeni toplumsal hareketleri” koymaktad›rlar. ço¤ulculuk gibi özne konumlar›n› yerlefltirmifllerdir. Art›k bir kimsenin sosyo-ekonomik aç›dan iflgal etti¤i yer ile siyasi-ideolojik ç›karlar› aras›nda herhangi zorunlu iliflki yoktur. özgürlükçü bir toplumsal dönüflüm için kapitalist üretim iliflkilerinin ortadan kald›r›lmas›n›n gerekli koflul oldu¤u gibi temel Marksist ilkeleri reddetmektedir. ‘öteki’ler ve bireylere b›rakm›flt›r. Kentsel. siyaset biliminin gündeminde s›n›f analizleri a¤›rl›¤›n› iyice kaybetmifl. günümüzde kapitalist toplumsal düzenin dayand›¤› özgül iliflki biçimi sermaye ve emek aras›nda varoldu¤u söylenen çeliflkinin ve sömürü iliflkilerinin yerini devlet ve sivil toplum aras›ndaki tabiiyet iliflkileri ve çeliflkiler alm›flt›r. Laclau ve Mouffe. Postmarksizme göre. tam tersine. Bu anlamda. s›n›fsal bir perspektifi terk ederek. Marksist teoriyi. antiotoritaryan. hegemonik pratiklere yönelen bir söylem kurma sürecidir ve herhangi bir s›n›f›n maddi ç›karlar› üzerinden biçimlendirilemez. ideoloji ve politika kategorileri. siyasetin merkezine Bat›’da geliflen birbirinden ba¤›ms›z çevreci. bunun yerine çoklu kimlik ve farkl›l›klar› dolay›s›yla Bat› Avrupa’da geliflen yeni toplumsal hareketleri siyasetin yeni özneleri olarak kabul etmektedirler. Dolay›s›yla. özne konumlar›. Onun için art›k günümüzde s›n›f kavram› yerini vatandafl. bir toplumsal devrim program›na baflvurmaks›z›n kapitalizmin dönüflümünü olanakl› gören anlay›fl› solun yeni paradigmas› olarak görmektedir. iktidar› ele geçirip devrim yapmak gibi bir perspektife sahip de¤illerdir. A M A Ç 4 . feminist. Marksistlerin ideoloji ve politika gibi üstyap›sal unsurlar›n son kertede ekonomik iliflkiler taraf›ndan biçimlendirildi¤i fikrine ideoloji ve politikan›n sadece söylemsel olarak biçimlendirilebilece¤ini öne sürerek itiraz etmektedirler. liberal demokrasiyi radikal ve ço¤ulcu demokrasi yönünde derinlefltirmek ve yayg›nlaflt›rmak olmal›d›r. özne. siyasetin ve toplumsal de¤iflimin dönüfltürücü özneleri proleterya veya iflçi s›n›f› de¤il. solun hedefi liberal-demokratik ideolojiyi tümüyle yads›mak olmamal›d›r. siyaset ile ekonomi aras›nda bire bir bir iliflki tan›mlam›fl olmak ve bir politik özne olarak iflçi s›n›f›n› merkeze koymakla elefltirmektedirler. ‹flçi s›n›f›n›n siyasetin aktif bir öznesi olarak a¤›rl›¤›n›n kalmad›¤› bir dönemde. belirsiz tekil özneler ve kimlikler olmak durumundad›r. Postmarksizmin Marksizmi elefltirdi¤i temel noktalar› s›ralayabilmek. Postmarksist kuramc›lar. ‹deolojik ve politik ç›karlar ancak.

Bu yönüyle. ortak bir konsensüse varmak yerine çat›flmac› bir “kimlik siyaseti” gelifltirme gereklili¤ine vurgu yapar. Bu noktada. sürekli olarak ço¤ulcu bir yap›dan dem vursa da. Her türlü maddi prati¤i. Bu çat›flan ç›karlar aras›nda demokratik bir eflde¤erlili¤in yarat›labilmesi. farkl› gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir ortakduyunun gelifltirilebilmesiyle olanakl›d›r. Agonistik demokraside siyasetin asli unsuru ve temeli çat›flmad›r. bu gruplar›n de¤iflken ve kimi zaman karfl›t ç›kar sahibi gruplar olarak ayn› politik proje içinde nas›l yer alabilecekleri konusunda bir fley söylememektedirler. ço¤ulculuk ve çat›flma esas›na göre bir arada yaflayabilir. Laclau ve Mouffe birçok düflünür taraf›ndan hegemonya kavram›n› ve eklemlenme süreçlerini mu¤lak b›rakt›klar› yönünde ciddi elefltiriler almaktad›rlar. amac›n›n kabul edilebilir bir fikir birli¤i sa¤lamaktan öte farkl› gruplar için farkl› zeminlerde farkl›l›klar› koruyarak çözümler üretebilme gereklili¤i oldu¤unu savunur. politikan›n öznesi olarak “özne konumlar›”n› gösteren yazarlar. üretim iliflkilerini. farkl›l›klar ve kimlik siyaseti üzerine infla edilmektedir. kuflat›c› ve her fleyi kurucu bir kategori varsaymalar› da özcü bir yaklafl›m olarak elefltirilmektedir. Bu ba¤lamda. önerdikleri hegemonik eklemlenme formasyonunun neye dayan›larak oluflturuldu¤una. Postmarksizme yöneltilen temel elefltirileri özetlemek. tarih-d›fl›. farkl› kimliklerin veya onlar›n deyimiyle farkl› özne konumlar›n›n eklemlenme süreçlerinde nas›l bir araya getirilebilece¤i hakk›nda yeterince bilgi ve fikir vermemektedir. Laclau ve Mouffe. farkl› siyasal pozisyonlar›n. hangi araçlarla. s›n›f mücadelelerini vb.7.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 167 AM A Ç 5 Agonistik demokrasinin temel önermelerini analiz etmek. tart›flman›n d›fl›na iterek bütün bir tarihin ve yaflam›n söylemsel olarak kuruldu¤unu iddia eden Postmarksistlerin söylemi. A M A Ç 6 . radikal demokrasi. Ünite . kamusal alandaki iliflkileri kimlik ve fark temelinde kurarak. Agonistik demokrasi anlay›fl› çerçevesinde. Agonistik demokrasi anlay›fl›. neden ve nas›l olufltu¤una dair ayr›nt›l› bir analiz yapmad›klar› yönünde de elefltiriler almaktad›rlar. Buna göre. Ayr›ca Postmarksizmin her fleyi söylemin etraf›nda anlamaya çal›flmas› da ciddi elefltiriler alm›flt›r. tüm farkl› kimlikler çeflitlilik. agonistik demokrasi anlay›fl›. Gerçekten de Postmarksizm.

Marx b. Bir kimsenin sosyo-ekonomik aç›dan bulundu¤u yer ile. c. Bernstein e. Laclau ve Mouffe. Kimlikler siyasal alanda söylemsel olarak infla edilir. Post-yap›salc›l›k c. b. Siyaset devrim perspektifiyle de¤il demokrasinin geniflletilmesi amac›yla yap›lmal›d›r. Tarihin tek dönüfltürücü ö¤esinin iflçi s›n›f› oldu¤unu iddia etmektedir. c. tarih-d›fl›. Kautsky 4. Söylem-Hegemonya c. Art›k s›n›fsal kimliklerle politika aras›ndaki ba¤lant›n›n koptu¤u. Postmarksist kuram› infla ederken özellikle afla¤›daki Markist düflünürlerin hangisinden etkilenmemifllerdir? a. 9. Psikanaliz e. Dilbilim . demokratik de¤erleri liberallefltirmifltir. Rorty c. Gramsci b. Bürokrasi-Güvenlik 6. b. Art› de¤ere el koyma-Metalaflma e. Postmarksizmin etkilendi¤i kuramsal yaklafl›mlardan biri de¤ildir? a. e. ‹flçi s›n›f›n›n ayr›cal›kl› konumunun ve buna ba¤l› olarak siyasetteki merkezili¤inin ortadan kalkt›¤›. Foucault 2. Laclau ve Mouffe’a göre günümüzde kapitalist sistem içinde bir toplumsal grup ya da hareket di¤er gruplar›n r›zas›n› kazanmak ve egemenliklerini kurmak için hangi siyaset araçlar›n› kullanmal›d›r? a. Afla¤›dakilerden hangisi yeni toplumsal hareketler için söylendi¤inde do¤ru olur? a. Marksizm s›n›f indirgemeci ve özcü bir anlay›fl oldu¤u için elefltirilmelidir. c. b. toplum bir failler öbe¤inden bir söylemler öbe¤ine dönüflmüfl durumdad›r. e.168 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. Kapitalist sömürü-fiiddet d. Laclau ve Mouffe. Bernstein d. ekonomiye karfl› siyaseti a¤›rl›kl› olarak ön plana ç›karm›fllard›r. kuflat›c› ve her fleyi kurucu bir kategori varsayd›klar› için özcüdür. Marksizmde siyasal ve toplumsal alan çok afl›r› bir flekilde ekonomi taraf›ndan belirlenmektedir. Yap›-bozum e. Gramsci e. Bernstein d. Afla¤›dakilerden hangisi. e. Farkl› kimliklerin eklemleyici tek öznesi iflçi s›n›f› olmak durumundad›r. Postmarksistler. S›n›f› temele alan bir yaklafl›md›r. d. II. Toplumsal de¤iflimi sadece devrimle sa¤lanabilece¤inden söz etti¤i için radikal bir kuramd›r. Bu bak›fl aç›s›na göre. Yeni toplumsal hareketlerin yenili¤i 2000’li y›llardan sonra ortaya ç›kmas›ndan gelmektedir. Ekonomiye çok fazla özerklik tan›m›flt›r ve ekonominin son kertede tüm toplumsal iliflkileri etkiledi¤ini savunmaktad›r. Toplumsal de¤iflimin en önemli öznesi iflçilerdir. 7. Art›k siyaset s›n›f mücadeleleri fleklinde gerçekleflmektedir. Dilbilim b. Pozitivizm 5. Deleuze b. d. Yeni toplumsal hareketler emek-sermaye çeliflkisini dönüfltürmek üzere ortaya ç›km›fllard›r. Marksizm b. d. siyasi ya da ideolojik ç›karlar› aras›nda bir zorunlu iliflki vard›r. Afla¤›dakilerden hangisi Postmarksizme yöneltilen elefltirilerden biridir? a. Sorel e. Postmarksistler söylemi. 10. III. Stalin 3. ‹ktidar-fiiddet b. Luxemburg c. Proletarya diktatörlü¤ü anlay›fl›. Siyasal özne ve aktörlerin s›n›fsal niteli¤inin ve pozisyonunun belirleyici olmad›¤› Yukar›daki öncüller afla¤›daki kuramlardan hangisine aittir? a. c. e. Stalin c. d. Postmarksizm c. emek-sermaye çat›flmas›n›n bir ürünü olarak geliflmektedir. Tarih. Afla¤›dakilerden hangisi Postmarksizmin Marksizme yöneltti¤i elefltiriler aras›nda say›lamaz? a. 8. I. Yap›salc›l›k d. Lyotard d. Postmodernizm d. Postmarksizme özgü kendi hegemonya kavramlar›n› olufltururken afla¤›daki Marksist teorisyenlerin hangisinden etkilenmifllerdir? a. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Postmarksist bir ilke olamaz? a. Marksizm s›n›f› her fleyin merkezine koymaktad›r. Afla¤›daki kuramc›lardan hangisi Laclau ve Mouffe’un söylem kuram›n› do¤rudan etkilemifl bir kuramc›d›r? a. b.

Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Kavramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Postmarksizmin siyasal öncülleri. modernitenin s›n›rlar›n› yaklafl›mlar›yla geniflletmifl. Postmodernlik. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Varsay›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 169 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. kodlar ve sistemler çerçevesinde analiz etmifltir. feministlerin. siyasal boyutta Avrupa komünizmine dayanmaktad›r. Marksizmin s›n›f egemenli¤i ve protelarya diktatörlü¤ü kavramsallaflt›rmalar›n›n terk edilerek. Postmodernlik. yap›salc›l›k ve post-yap›salc›l›ktan söylem kategorisini alarak. yarat›c› bir etkinli¤in olmad›¤›n› savunmufltur. yeni toplumsal muhalefet odaklar›n›n (ö¤rencilerin. burjuva demokratik yollarla sosyalizme geçifli ve esas olarak da. modernitenin ‘tan›ml› ve belirli’ konumu üzerine içsel bir elefltiri gerçeklefltirmifl.7. bu anlay›fllar›n siyasal alandaki izdüflümlerini ortaya koymufltur. Ünite . Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yeni Toplumsal Hareketler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. söylemi hegemonya kurman›n en önemli arac› olarak de¤erlendirmifltir. ayd›nlanman›n bu normlar›na karfl› dünyan›n oluflsal. s›n›f politikas› yerine. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Kavramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 2. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Kavramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde 2 Postmarksist yönelimin ortaya ç›kmas›nda Marksizm d›fl›ndan etkili olan düflünsel atmosfer yap›salc›l›k ve postyap›salc›l›k kuramlar›n tart›flmalar› etraf›nda geliflmifltir. b 6. Postmarksist teorinin geliflimine katk› sa¤layan temel bir pozisyon olarak postmodernizm üzerinde mutlaka durulmas› gerekir. rasyonalite. belirlenmemifl nitelikte ve bir dizi da¤›n›k kültürlerden ya da yorumlardan ibaret oldu¤unu iddia eder. e 3. bir gençlik hareketi olarak kalan “1968” ve “Nükleer Karfl›t› Hareket” ve “Bar›fl Hareketi” ile di¤er yeni toplumsal hareketlerin Bat› Avrupa’da iflçi s›n›f eksenli politikay› tart›fl›l›r hale getirmesi Postmarksizmin politik öncülleri olarak say›labilir. Yap›salc›l›k. d 4. Detayl› olarak söylersek. d 9. Post-yap›salc›l›k ise bu iddialar› daha da ileri tafl›yarak. modernizmin temel prensiplerini ifade eden ak›lc›l›k. Ayr›ca. bu ba¤lamda modernist söylemin merkeze ba¤l› siyaset anlay›fl›n› alt üst eden yeni bir ‘toplumsal’ kavram› ortaya koymufltur. Sonuç olarak. Ayr›ca. Postmarksizm. SSCB’nin Kruflçev’den itibaren kapitalist dünyayla “bar›fl içinde bir arada yaflama” yolunu seçerek Avrupa’daki komünist partilerin önüne hedef olarak koydu¤u mu¤lak ve evrimci bir niteli¤i olan “ileri demokrasi” ve “yenilenmifl demokrasi” stratejileri de Postmarksizmin siyasal düzlemdeki kaynaklar› aras›ndad›r. ‹deoloji ve politik söylem kategorilerine a¤›rl›k veren Postmarksizm. Postmarksizm. “farkl› kimlikleri” ve “özne konumlar›n›” radikal demokrasi stratejisinin temel bileflenleri olarak selamlam›flt›r. Özneyi de söylemsel bir infla olarak kabul eden yap›salc›l›k. a 10. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Varsay›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. çevrecilerin. kurallar. öznenin asl›nda söylem ve iktidar yoluyla üretildi¤ini ve öznenin asl›nda öldü¤ünü ilan etmifltir. ekonomik ve s›n›fsal çeliflkilere indirgenemeyecek olan “yeni toplumsal hareketleri”. ‹kinci Dünya Savafl› sonras›nda Bat› Avrupa ülkelerindeki “refah devleti uygulamalar›” (h›zl› bir birikim süreci sayesinde bu uygulamalar›n ekonomik ve toplumsal haklar› geniflletmesi ve böylece s›n›fsal çeliflkileri k›smen örtmesi). e 5. 8. Postmodernizm. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizme Yöneltilen Temel Elefltiriler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. eflcinsellerin vb) belirmesi ve bunlar›n da toplumsal dönüflüme öncülük edebilece¤i düflüncesinin yay›lmas›na neden olan tüm bu . tarihsel geliflmeler. c 7. kavramlardan kopuflu ifade etmektedir. bütün bu kuramlar›n kald›¤› yerden devam ederek. 2001: 35). s›n›fsal örgütleme ve eylemler yerine. temelsiz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Varsay›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizm Kuram›n›n Marksizm Üzerine Elefltirileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. kimlik vb. Avrupa komünizmi. s›n›flar aras› “halk” ittifak› temalar›n› merkezilefltiren Avrupa komünizminin ortaya ç›k›fl koflullar›n› haz›rlam›flt›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Varsay›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. toplumsal olgular› dilsel ve toplumsal yap›lar. çeflitli. kitle demokrasisine a¤›rl›k verilmesini gerekli gören bir teorik konumlan›fl olarak 1970’lerin sonlar›nda geliflmifl ve Postmarksist anlay›fl›n da esin kayna¤› olmufltur (Kaygalak. istikrars›z.

reddettikleri fleyin ise. moderlik projesinin en önemli sonuçlar›ndan birisinin. massi pratik olarak tan›mlad›¤› ritüeller içinde. Althusser’e göre ideoloji bir temsil (representation) sistemidir. her türden evrenselci hareketlere karfl› bir güvensizlik yaratmas› oldu¤unu varsayar (Adakl›. Laclau ve Mouffe ise. nesnelerin söylemsel ba¤lam d›fl›nda bir varl›¤a sahip oldu¤unu inkar etmediklerini. evrenselli¤i ve evrenselcili¤i reddeden bir anlay›flt›r. Bu ba¤lamda ideoloji Althusser için toplumsal bütünlü¤ü yeniden üreten temel bir iflleve sahiptir. toplumsal›. bu ritüellerin ideolojik gereksinmeleriyle ba¤lamland›r›lm›fl olarak tan›mlan›r. “evrensel” s›n›f ve öznelerin içinden konufltuklar› epistemolojik yuva bütünüyle ortadan kalkm›flt›r ve onun yerini her biri kendi indirgenmez söylemsel kimli¤ini kuran seslerin bir polifonisi alm›flt›r. özneler. Lyotard’›n modernli¤in üst-anlat›lar›na karfl› dil oyunlar›n›n ço¤ullu¤una yönelik vurgusu. Dolay›s›yla toplumsal yap› bütünden de¤il birlefltirilmiflliklerden oluflmufltur. ço¤u zaman bilinçd›fl› olarak yaflan›r ve öznelere egemen de¤erleri benimseterek onlar› sistemle uyumlu hale getirir. Postmarksist yaklafl›mlar. ayn› zamanda toplumu. tikel olana yapt›klar› vurguyla (Powell ve Moody. tikellik üzerindeki vurgular›yla postmodernizmle benzerlik tafl›makla birlikte evrensel olan› kesin biçimde reddetmemekle farkl›lafl›rlar. Laclau ve Mouffe’un bütünsellik ve evrensellik ilkelerine karfl› ç›karak. hegemonya kavram› toplumsal olan›n “tamamlanmam›fl ve aç›k” karakterini gerektirmektedir. Dolay›s›yla bu her anlam›yla. öznelerin ça¤r›lmas›/adland›r›lmas› (interpellation) olarak tan›mlad›¤› bir mekanizma olarak tan›mlanmaktad›r. 1997: 55-57). evrenselci söylem terk edilmeden demokrasi mümkün de¤ildir. Ona göre toplumsal s›n›f kavram›. Tüm farkl›l›klar alan›n› sabitleyen-dolay›s›yla kuran. bireylerin gerçek dünya ile kurduklar› iliflkiyi yaflama biçimlerini belirleyen bir temsiller bütünüdür. ‹deoloji. sabitlenmemifl karaktere sahip özne konumlar› ve oluflsall›klarla dolu bir alan olarak tan›mlamalar›. Ayd›nlanman›n evrensellefltirici varsay›mlar›na ya da üst-anlat›lar›na karfl›l›k çeflitlilik ve farkl›l›¤a. toplumsal de¤iflimi. postmodern ve Postmarksist yaklafl›m›n her ikisi taraf›ndan da teorik olarak desteklenmifltir. Bu nokta belirleyicidir: Evrenselin söylemini ve onun ancak az say›da öznenin ulaflabilece¤i “do¤ru”ya ayr›cal›kl› bir yaklaflma noktas›n›n var oldu¤u fleklindeki örtük varsay›m›n› terk etmeden hiçbir radikal ve ço¤ul demokrasi olamaz (1992: 234). (Üflür. 1997: 41-45) Laclau. adland›r›l›r. ço¤ullu¤un ve farkl›l›klar›n kabulünden geçti¤ini belirterek ço¤ul ve farkl› olanlar üzerinde siyasetin nas›l infla edilebilece¤i sorusunu sorar. söylem öncesi bir nesnel gerçekli¤e yer b›rakmad›klar› yolunda ciddi elefltirilere yol açm›flt›r. “toplumsal” olan anlamlar üzerinde yürüyen sonsuz say›daki mücadelenin alan›d›r ve hiçbir söylemsel pratik toplumsal anlamlar›n bütününü tek bir anlamsal merkez etraf›nda eklemleyemez. S›ra Sizde 6 Farkl›l›klara yap›lan vurgu. Althusser’den ald›¤› “öznelerin ideolojik adland›r›lmas› ve ça¤r›lmas›” çözümlemesine de üzerinde ideolojik eklemlenme mücadelesinin yürüdü¤ü ö¤elerin s›n›fsal aidiyetlerinin olmad›¤› tezini ekler. Buna göre. demokrasiyi ve tarihi aç›klayacak evrensel bütünsel ilkelerin imkâns›zl›¤›na iflaret etmifllerdir. Siyasetin hegemonik karakteri onlara göre. Bireysel ve tekil (particularist) siyasal kimliklerin giderek günümüzde a¤›rl›k kazand›¤›n› savunan Laclau. Modernli¤in öldü¤üne ya da en az›ndan afl›ld›¤›na. yap›n›n özne üzerindeki bir etkisidir. 1999: 60-64). her bütünlü¤ün noksan olma niteli¤ine olan inançlar›. günümüzde demokrasiyi düflünmenin eflitlikten de¤il. S›ra Sizde 5 Öncelikle. modern sonras› bir döneme geçildi¤ine iflaret eden postmodern teoriler. özneye d›flsald›r. 2003: 4). Sistemin yeniden-üretilmesinin temeli ise siyasal ve ekonomik iktidar›n ideolojik bir ikna sürecine dayanarak var olabilmesinde yatar. Laclau. 2001: 21). S›ra Sizde 4 Laclau ve Mouffe’a göre. Laclau ve Mouffe’a göre. Laclau ve Mouffe. “Toplum” geçerli bir söylem nesnesi de¤ildir. Althusser’in ideoloji kavram›n›n iki temel özelli¤i vard›r: Birincisi. ‹kincisi. Postmarksistlerin bir karfl› taarruz bafllatmalar›na kavramsal olarak destek vermifltir.170 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S›ra Sizde 3 Althusser’in kuramsal çabas› Gramsci’ye benzer bir flekilde. ça¤r›l›r ve oluflturulurlar. onlar› dikiflli ve kendinden tan›ml› bir bütünlük olarak “toplum” öncülünden bir çözümleme alan› olarak vazgeçmeye götürür. Postmodernizmin ötekilik konusundaki ilgisi ise “yeni toplumsal hareketler” konusundaki duyarl›l›¤›n geliflmesine neden olmufltur (Harvey. geliflmifl bir kapitalist sistem içinde ideoloji ile iktidar aras›ndaki ba¤lant›y› a盤a ç›karmaya yöneliktir. Birlefltirilmifllikler ise nedensellik ve belirlenme mant›¤› ile de¤il olumsall›k mant›¤› ile düflünülmelidir Üflür’e göre Postmarksistlerin “toplumsal bütünlü¤ün olanaks›zl›¤›” tezi “toplumsal öznelerin bilinçlerini önceden belirleme konumunda olan ayr›cal›kl› bir merkezi reddetme anlam›na gelmektedir (Üflür. nesnelerin söylemsel ba¤lam d›fl›nda bir olufla sahip olduklar› düflüncesi oldu¤unu belirtmifllerdir. Laclau ve Mouffe’a göre. toplumsal aktörlerin kimlik- . Radikal demokrasinin söylemi evrenselli¤in söylemi de¤ildir.tek bir temel ilke yoktur. Foucault’nun iktidar iliflkilerinin mikro-politikas›na dönük ilgisi bu ba¤lamda an›labilir. ideoloji.

Sungur Savran. Say›: 7. Keyman. Wood. Say›/No: 2:135-164. Türkiye ve Radikal Demokrasi: Geç Modern Zamanlarda Siyaset ve Demokratik Yönetim. ‹stanbul. Çev. N. ‹stanbul: Birikim Yay›nlar›. (1987). 2010: 143). J. Çev. fiahiner). Bafler). Tikelcilik ve Kimlik Sorunu. www. Laclau ise postmodernizmden farkl› olarak evrenselin bir kenara at›lmas›na karfl› ç›kar. “Türban Sorunu Ba¤lam›nda Siyasal ‹slamda Söylemin Alternatif Yurttafll›k Tasar›m›”. Kubilay. Yeni Toplumsal Hareketler. Barrett. ‹stanbul: Alfa.114 Larrain. Koray Çal›flkan. say›:1. (çev. Laclau. Ankara: ‹mge Yay. s. Sosyal Bilimler Dergisi. Cilt: 10. S. (1990). evrenseli kendine ait somut bir içerikten yoksun. Postmodernizm ve Radikal Demokrasi. S›n›ftan Kaç›fl. s. Ç (2010).33-59. (1992). ‹deoloji. Postmarksizmin Kuramsal ve Siyasal Açmazlar›. s.akademikbakis. Mürekkep. Savran. s. E. (2004). N. (1998). Anderson.126-156 Keyman. Sarmal Yay›nevi: ‹stanbul. Çev: Ahmet Fethi. (2008). (1997). G. Journal of Political Ideologies. Mouffe.13-32. (çev. (1995). öznelerin evrensel ortak kimliklerinin art›k mümkün olmad›¤›n› iddia eder ve evrensel olan› bir kenara atar. (1996). Çev: Bülent Aksoy. D. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Adakl›. ‹deoloji ve Kültürel Kimlik. Coflkun. Birikim. M. A. M. K (2004).: fi. ‹deolojinin Serüveni: Yanl›fl Bilinç ve Hegemonyadan Söyleme. (2001) “Post-marksist Siyasetin Sefaleti: Radikal Demokrasi”. ‹deoloji ve Politika. Ünite . Emel Kurma. (1993). say›: 62. E. New York: Verso. New Reflections on the revolution of Our Time.: H. Öznelerin kimlikleri da¤›lmakta ve ço¤ullaflmaktad›r. Mouffe ile Söylefli: Kalpler. Birikim. Postmodernli¤in Durumu. Özcan). Marx’tan Foucault’ya ‹deoloji. 163. Çev. . ‹stanbul: Metis Kad›o¤lu.7. S (1997). evrenseli mutlak biçimde reddetmek yerine. Çelik. U. pp. Asena Günal. Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokrasi Siyasetine Do¤ru. (1985). D. E. Laclau. Say›: 11.103 .‹stanbul: Belge Yay›nlar› Laclau. Evrenselcilik. Radikal Demokrasi ve Sol.Laclau ve C. bir bofl yer olarak görmek gerekti¤ini belirtir. Laclau’ya göre saf tikellik ça¤r›s› günümüz toplumlar›nda ortaya ç›kan sorunlara çözüm getirmekten uzakt›r (Kubilay.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 171 lerini belirlemeye devam etmekle birlikte. Birikim Yay›nlar›. Praksis. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. ‹stanbul: Birikim Yay›nlar›. art›k öznelerin kimliklerini sistematik biçimde belirlememektedir. Laclau. M. F (2000). s. Bat› Marksizmi Üzerine Düflünceler. Ideology and post-marxism. Anadolu Üniversitesi. Toplum ve Bilim. ‹stanbul: Sarmal Yay. (çev. Liberal Demokrasinin Dönüflümü ya da Postmarksist Teorinin Zafiyeti: “Radikal Demokrasi Projesinin Elefltirisi. Harvey.. pp. E. Postmarxism?. 11: 2. Çev. ‹stanbul: Metis. Say›: 6240-48. Praksis. (1994). Eski ve Yeni Toplumsal Hareketler: Türkiye’de Demokratik Aç›l›mlar. (1999). Laclau. (1992). Akademik Bak›fl.6-28 Üflür. G (2001). Vatandafll›¤›n Dönüflümü. F. Zihinler ve Demokrasi. Ankara Üniversitesi: Yay›nlanmam›fl Doktora Tezi. T.40-82 Eagleton. New Left Review. M.(2006). Kimlik ve Özgürleflme. ‹stanbul: Ak›fl Yay›nc›l›k. Say›: 113: 47-50. S›n›f bilinci.(1998). (1993) Demokratik Yurtttafll›k ve Siyasi Topluluk. P. E. (2010). Birikim. (2000). C. B.49-59 Geras. Laclau. Üyelikten Haklara. A. (çev. (1996). ss. Kardam-D. Bat›. Kaygalak. Postmodernizm bu da¤›lmay› mutlaklaflt›rarak. Evrensellik. London. Alpagut). E.-Mouffe.1-20 Castle. Sar›ca). E. C. E. Say›: 4756. (çev. say›:1. E.com.

çevre ve yar› çevre kavramlar›n› tan›mlayabilecek. Immanuel Wallerstein’›n genel yaklafl›m›n› aç›klayabilecek. Çevre. Anahtar Kavramlar Dünya Sistemi Kapitalist Dünya Ekonomisi Merkez. Wallerstein’›n Kapitalist Dünya Ekonomisi yaklafl›m›n›n özelliklerini s›ralayabilecek. Yar›-Çevre Uluslararas› ‹fl Bölümü • • • • Sömürü Sermaye Birikimi Küreselleflme Sistem Karfl›t› Hareketler ‹çindekiler • G‹R‹fi: WALLERSTEIN’IN GENEL YAKLAfiIMI • DÜNYA S‹STEM‹ ANAL‹Z‹ • KAP‹TAL‹ST DÜNYA EKONOM‹S‹ • GEÇ‹fi SÜREC‹ OLARAK KÜRESELLEfiME • SONUÇ Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein .8 Amaçlar›m›z • • • • ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Wallerstein’›n merkez. Wallerstein’›n Dünya sistemi yaklafl›m›n›n önemini de¤erlendirebilecek. Wallerstein’›n küreselleflmeye bak›fl›n› özetleyebileceksiniz.

co¤rafya. ça¤›m›z›n tart›flmas›z en önemli sosyal bilimcilerinden ve ‹kinci Dünya Savafl› sonras›n›n en etkili Amerikan sosyologlar›ndan biri olarak kabul edilmektedir. Dünya sistemi yaklafl›m›nda temel olarak bütüncül bir bak›fl aç›s›yla kapitalizmin. çevre ve yar› çevre aras›nda eflit olmayan ve hiyerarflik iflbölümü ile varl›¤›n› sürdürmektedir. küresel çapta örgütleniflini ve bir dünya sistemi olarak yay›lmas›n› analiz etmifltir. tarih. bak›fl aç›lar›n› ve kavramlar› elefltirmekle. Wallerstein hem geçmifli hem de günümüzü anlayabilmenin ve aç›klayabilmenin ancak varolan sosyal bilim anlay›fl›n›. Günümüzde kapitalizmin bir durgunluk döneminde oldu¤unu iddia eden Wallerstein küreselleflme sürecini bir geçifl süreci olarak ele almaktad›r. ulusal temelden ziyade ulus-devletleri aflan. yüzy›lda Bat› Avrupa’da ortaya ç›kan kapitalizm sürekli bir sermaye birikimi aray›fl› ile dünya çap›nda yay›lm›fl. . Bu nedenle 1950’lerin bafllar›nda Afrika’dan yay›lan ulusal ba¤›ms›zl›k hareketlerine hem politik olarak hem de entelektüel olarak dâhil olmufltur. antropoloji ve karfl›laflt›rmal› edebiyat üzerinde önemli bir etkiye sahip olan Modern Dünya Sistemi adl› çal›flmas›. Wallerstein’›n çal›flmalar› bu nedenle küreselleflme tart›flmalar› içinde önemli bir yere sahiptir. yaflad›¤›m›z dünyan›n içinden geçti¤i derin dönüflümleri çok disiplinli ve makro ölçekli bir yaklafl›m olan “dünya sistemleri analizi” ile aç›klamaya çal›flan. 1970’lere kadar çal›flmalar› Afrika k›tas›n›n ekonomik ve politik meseleleri üzerine odaklanm›flt›r. Kapitalist dünya ekonomisinin en temel özelli¤i sürekli kâr elde edilmesini ve sermaye birikimini sa¤lamas›d›r. bunlar›n yerine yeni bak›fl aç›lar› ve kavramsal çerçeveler önermekle mümkün oldu¤unu belirtir. kendine has bir iflbölümü olan bir dünya ekonomisi yaratm›flt›r.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein G‹R‹fi: WALLERSTEIN’IN GENEL YAKLAfiIMI Immanuel Wallerstein. Wallerstein’›n her zaman siyasetle iç içe olan ve siyasal tart›flmalar›n yap›ld›¤› bir ailede büyümesi onun entelektüel merak›n›n biçimlenmesinde oldukça önemli bir rol oynam›flt›r. toplumsal de¤iflme konusunda sosyal bilimler yaz›n›nda bugüne kadar gelifltirilen en önemli yaklafl›mlar›ndan biri olarak kabul edilmektedir. Wallerstein’›n koloni tarz› sömürüye karfl› yürütülen ba¤›ms›zl›k mücadeleleri ile dayan›flma içinde olmas› 1970’lerde gelifltirdi¤i “dünya sistemleri analiz”inde oldukça etkili olmufltur. Bu dünya ekonomisi merkez. Wallerstein’a göre 16. Wallerstein’›n dünya tarihi ile ilgili 14 dile çevrilen ve baflta sosyoloji olmak üzere politik ekonomi.

yale. Geçifl Ça¤›/Dünya Sisteminin Yörüngesi 1945-2025 (2000) T. ‹NTERNET ‹NTE R N E T ve yay›nlar› ile ilgili bütün kaynaklara www. Wallerstein’›n AMAÇLARIMIZ yazd›¤› çok fazla say›da kitap ve makalenin yan› s›ra. Wallerstein 1976 y›l›nda New York State Üniversitesi’ne ba¤l› Fernand DÜfiÜNEL‹M Braudel Ekonomiler.” (Appelrouth & Desfor Eldes. 13 y›l ayn› üniversitenin sosyoloji bölümünde çal›flan. 2011) en çok bilinen çal›flmas›d›r ve 14 dile çevrilmifltir.. Hopkins ile birlikte. Wallerstein 1994-1998 y›llar› aras›nda Uluslararas› Sosyoloji Derne¤i’nin baflkanl›¤›n› yapm›flt›r.) 1930 y›l›nda New York’ta do¤an Wallerstein lisans. güncel politika yaz›lar› ve yorumlar› da bulunmaktad›r. yüksek lisans ve doktora e¤itimini Columbia Üniversitesi’nde tamamlad›. Entelektüel için bir ça¤r›d›r. K ‹ Tdetayl› A P bilgi için Richard E. Sosyal Bilimleri Düflünmemek. dünya sistemi analizi ihmal edilmifl konulara ve sahte epistemolojilere karfl› bir protestodur. Avrupa EvrenTE L E V ‹ Z Y Ütopistik ON selcili¤i: ‹ktidar›n Retori¤i (2007).1 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Immanuel Maurice Wallerstein (1930. ekonomik. K.com adreslerinden ulaflabilirsiniz. 2010a.. Son olarak çal›flmalar›n› Yale Üniversitesi’nde sürdüren Wallerstein. 2008: 797). Ona göre her bir kavramsal çerçevenin seçimi do¤rudan politik durufla göre belirlenir. “Dünya sistemi analizi bir teori de¤ildir. Tarihsel Sistemler ve Uygarl›klar ‹ncelemeleri Merkezi’nin yöneticili¤ini yapmaya baflS O R U lad›. Yeni Bir Sosyal Bilim ‹çin (2005). tarihsel sistemler ve uygarl›klar üzerine çal›flma yapan bu merkezin yöneD‹KKAT ticili¤ini halen devam ettirmektedir. Bu merkezde Wallerstein’›n dünya sistemi yaklafl›m›ndan etkilenen ve bu do¤rultuda çal›flmalar yürüten di¤er sosyal bilimciler yer almakSIRA S‹ZDE tad›r. Wallerstein’›n koordinasyonlu¤unda Bu konuda daha gerçeklefltirilen Metis Yay›nlar›ndan ç›kan “‹ki Kültürü Aflmak: Modern Dünya Sisteminde Fen Bilimleri ile Befleri Bilimler Ayr›l›¤›” (2007) isimli kitab› inceleyebilirsiniz. TELEV‹ZYON Wallerstein’›n Sosyal Bilim Anlay›fl› SIRA S‹ZDE K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET .html ve http://www. Gerçe¤in ne oldu¤una dair gelifltirilen her iddia asl›nda bir de¤ere ba¤l› olarak gelifltiDÜfiÜNEL‹M rilen iddiad›r. Yüzy›l Paradigmas›n›n S›n›rlar› ‹ T A P (1999). D ‹ K Kde¤iflim AT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Wallerstein “Bir Geçifl Ça¤›nda Entelektüeller” (2007) çal›flmas›nda “iki kültür” olarak da adland›rd›¤› bilimsel bilgi ve felsefi/befleri bilgi ayr›m›n›n asl›nda modern dünya sisteminin ideolojik çerçevesine uygun olarak icat edilen bir kavram olduAMAÇLARIMIZ ¤unu iddia etmektedir. 68 Hareketi içinde yer alan Wallerstein daha sonra 1971’de Montreal’de McGill ÜniSIRA S‹ZDE versitesinde çal›flmalar›n› sürdürdü. 2010b. Wallerstein bunun tersinin olabilece¤ini düflünen bilim insanlar›n›n bilimsel tarafs›zl›k ve nesnellik iddias›n›n alt›nda asl›nda onlar›n kendi de¤er yarg›S O R U lar›n›n bulundu¤unu belirtmektedir. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT Wallerstein’›n entelektüel duruflundaki en önemli noktalardan biri de¤erden S‹ZDE ar›nm›fl bir SIRA tarihsel çal›flma yapman›n imkâns›z oldu¤unu iddia etmesidir. Wallerstein’›n üç ciltten oluflan Modern Dünya Sistemi (Wallerstein.19. Yüzy›l›n Tarihsel Seçimleri (2005). Lee ve I. Amerikan Gücünün Gerileyifli Kaotik Bir Dünyada ABD (2004).174 Resim 8.edu/socdept/faWallerstein’›n kendisi culty/wallerstein. ya da 21. Türkçe’ye çevrilen eserlerinden baz›lar› flunlard›r: Liberalizmden Sonra K(1998).iwallerstein.

Wallerstein dünyaSIRA S‹ZDE n›n bu ikili toplum modelleri ile aç›klanamayacak karmafl›k bir yap›da oldu¤unu belirtir. 19. SIRA S‹ZDE Wallerstein’a göre böylesi bir anlay›fl kendisi d›fl›nda kalan co¤rafyalardaki eko‹D NÜTfiEÜR NN EE LT ‹M nomik-tarihi süreci kavramsallaflt›ramamakta. ‹KKAT ‹kincisi. azgeliflmifl-geliflmifl gibi ikili toplum modellerine dayanmaktad›r.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 175 Modern dünya sisteminin beklenen çöküflü ile birlikte bu “iki kültür” kavramsallaflt›rmas› da ortadan kalkacakt›r. ahlaki ve politik düzeyde tart›flmalar›n yap›lmas› gerekir. bu durumda da akademisyen/bilim insan›n›n rolünün ne olmas› gerekti¤inin sorgulanmas› gerekti¤ini belirtir. 2005: 37). Bunlardan “ilki nereye do¤ru gitti¤imizin entelektüel olarak D de¤erlendirilmesi. Bunun sonucunda “akademisyen/bilim insan›n›n rolü bu geçiflin do¤as›n› SIRA S‹ZDE bireysel ve etkilemek için yeteneklerini seferber etmek ve en önemlisi bu geçiflin kolektif olarak hepimize sundu¤u tarihsel seçenekleri ana hatlar›yla ortaya koymakt›r” (Wallerstein. serbest pazar ve egemen devletlerle birlikte modern dünya sisteminin iflleyifli için gerekli olan S O R U mitler aras›nda yer al›r. Antropoloji. Buna gö‹NTER NET re devlet-siyaset ve piyasa-ekonomi analitik düzeyde iki ayr› alan olarak ele al›nmaktad›r. eflit haklara sahip yurttafllar. Dönüflüm süreçlerinde bu mitlerin alafla¤› edilmesi ve sürece dair entelektüel. Bat› ya da AMAÇLARIMIZ Avrupa merkezli sosyal bilim anlay›fl›n›n de¤ifltirilmesi gerekti¤ini iddia eder. siyaset bilimi. Wallerstein bu beklenen çöküflün. adeta bu toplumlar› tarihsiz toplumlar olarak göstermektedir. Bu durum ise asl›nda dünya sistemi içindeki hiyerarflik iflbölümü ve sömürünün görülmesini engellemektedir. çevre ve yar› çevre’den oluflmaktad›r ve tarihsel olarak bunlar araAMAÇLARIMIZ s›nda dinamik bir iliflki bulunmakta ve birbirleri aras›nda geçifller yaflanmaktad›r. 19. bir tarihsel sistemden bir di¤erine geçiflin belirsiz ve kaotik olabilece¤ini. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON “Gulbenkian Komisyonu” ne amaçla ve ne zaman kurulmufltur. araflt›r›n›z. Wallerstein disiplinler fleklinde oluflturulan bu ayr›mlar› sorgulamak için TELEV ‹ZYON sosyal bilimlerin tarihsel geliflimini inceler. Sosyoloji. Wallerstein modern dünya sistemi analizinde ana ak›m teorileri ve araflt›rma pratiklerini elefltirir ve niteliksel ve tarihsel metotlar›n önemini vurgular. sosyoloji. konular› aç›klamak için. co¤rafya. yüzy›l›n hâkim ideolojisi olan liberalizm bu ayr›mlarda etkili olmufltur. Üçüncüsü ise gitmemiz gerekti¤ine inand›¤›m›z yere en yüksek ihtimalle nas›l ulaflabiSIRA S‹ZDE lece¤imizin politik olarak de¤erlendirilmesidir” (Wallerstein. K ‹ T Ataraf›ndan P Wallerstein’›n sosyal bilimlerle ilgili yaklafl›m› için Gulbenkian komisyonu kendisinin baflkanl›¤› ile haz›rlanan “Sosyal Bilimleri Aç›n: Sosyal Bilimlerin Yeniden Yap›lanmas› Üzerine Rapor”u (1996) inceleyebilirsiniz. geliflmifl-gerikalm›fl. Ünite . da geliflmeye bafllayan bu ayr›mlar 1945’lerde bugünkü kulland›¤›m›z anlamda kategorilere dönüflmüfltür. Wallerstein sosyal bilimler içindeki ayr›mlar›n yapay olarak oluflturulmufl ayr›mlar oldu¤unu belirtir ve dünya sistemi analizinde bu ayr›mlar› ortadan kald›raK ‹ T A P cak yöntemsel önermelerde bulunur. nereye do¤ru gitmek istedi¤imizin ahlaki olarak de¤erlendirilmesi. yy. Buna örnek olarak özellikle modernleflme kuramlar›n› gösS O R Ugerikalm›fll›k teren Wallerstein bu tür yaklafl›mlar›n Avrupa d›fl›ndaki toplumlara kavram›yla yaklaflt›¤›n› belirtir. Ayr›ca söz konusu D‹KKAT yaklafl›mlar karfl›tl›klar üzerine kurulmufl modern-geleneksel.8. 2005: 36). Bu modellerin elefltirisi sonucunda kendisinin gelifltirdi¤i dünya sistemi yaklafl›m› merkez. antropoloji de uygar dünyan›n d›fl›ndaki ilkel toplumlar› incelemek için 1 SIRA S‹ZDE ‹DN ÜTfiE ÜR NN EE L ‹TM S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . siyaset ve ekonominin d›fl›nda kalan alanlar›. psikoloji ve tarih ayr› bir disiplin olarak üniversite ve araflt›rma alanlar›na sahiptir. Wallerstein’a göre de¤erden ar›nm›fl ya da de¤erDÜfiÜNEL‹M tarafs›z akademisyen/bilim insan› miti.

Afla¤›da Marx ve Wallerstein aras›ndaki benzerlikler ve farkl›l›klar yer almaktad›r. farkl› iflleyen mant›klar› yoktur. Wallerstein’›n üzerinde en etkili olan kifli olarak Karl Marx gösterilmektedir. bu anlay›fllar› evrensel yasalara çevirecek genellemeler yapmak imkâns›zd›r” (Ragin ve Chirot. 1990: 176) Wallerstein kendisinin entelektüel geliflimini etkileyen düflünürler aras›nda Karl Marx. Braudel’in çal›flmalar›n›n Wallerstein üzerindeki etkisi üç noktada s›ralanabilir (Appelrouth & Desfor Eldes. Oysa Wallerstein’a göre ekonomik. . 1999: 303) Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Wallerstein’›n gelifltirdi¤i model ister tekil ulus devletler olsun isterse de dünya sistemi olsun bütün toplumsal sistemlerin çat›flma temelinde olufltu¤u. Frans›zca bir kavram olan longue durée olaylar›n gerisinde uzun dönem tarihsel yap›lara öncelik veren tarih yaz›m› yaklafl›m›n› ifade etmektedir. sosyoloji ve ekonomiyi bir araya getiren ve çal›flt›klar› dönemin zihniyetine. tekrar eden dalgalanmalar›n tarihidir. politik ve sosyokültürel alanlar ayr› ve özerk alanlar de¤ildirler. büyük devlet adamlar› ve bunlara dair yaz›lan belgelere odaklanmaktan ziyade co¤rafya. do¤al afetler. Wallerstein’›n ekonomik geliflmenin tarihi üzerine yapt›¤› çal›flmalar›nda etkili olmufllard›r. 2008: 800). (So. bu yasalar bilimsel yöntemleri kullanarak ortaya ç›kar›labilir ve e¤er bu yasalar› bilirsek sadece geçmifl olaylar› aç›klamakla kalmay›z. bu yanl›fl ikili karfl›tl›k yerine befleri bilimlerle iliflkilendirilen idiografik epistemoloji ve fen bilimleri ile iliflkilendirilen nomotetik epistemolojinin birlikte kullan›lmas›n› önerir. Bir baflka ifadeyle bu okulda yer alan tarihçiler savafllar. “‹diografik epistemoloji: Her sosyal görüngü/olay/sürecin tekil oldu¤u ve ancak görüngü/ olay/ sürecin kültürel ba¤lam›n› derinlemesine bilmeye dayanan empatik bir anlay›flla anlafl›labilece¤i inanc›. sürekli tekrarlar›n. gelecekteki olaylar›n yönünü de tahmin edebiliriz” (Ragin ve Chirot. Wallerstein’da toplumsal geliflmenin tarihini anlamak için kaynaklar› elde etmek üzerinden yürütülen rekabete dayal› mücadelelerin tarihine bakmak gerekti¤ini belirtir. Marx’›n tarihi s›n›f savafllar›n›n tarihi olarak ele almas› gibi. Karl Marx. Wallerstein. tarihin tek ve özel bir olay›n ya da vakan›n üzerine odaklanmas› sosyolojinin ise soyut ve nedensel genellemeler yapmas›na dayanmaktad›r. Bunu yaparken ekonomik geliflmelerle toplumun di¤er alanlar›ndaki dönüflümlerin iliflkisini kurmaktad›r. Bu geleneksel yaklafl›m. moda. nüfus yap›s›. ikincisi.176 Wallerstein entelektüel gelifliminde birincisi. Fernand Braudel. Son olarak. ‹kincisi. yemek. gelenek ve görenekler. Braudel gibi Wallerstein’›n çal›flmalar› da uzun dönemleri kapsamaktad›r. Anneles Okulu temel olarak olay ya da vaka merkezli çal›flmalar yerine tarihsel yap›lar›n uzun dönemde incelenmesi yaklafl›m›n› getirerek tarih alan›nda yap›lan çal›flmalar› tamam›yla de¤ifltirmifltir. Karl Polanyi ve Joseph Schumpeter. co¤rafya. 2008: 798). psikolojisine odaklanan bir yöntem önermifllerdir. 1999: 303). 2008: 799). iktisatç› olan Joseph Schumpeter ve Karl Polanyi ve üçüncüsü de bafl›n› Frans›z tarihçi Fernand Braudel’in çekti¤i Annales Okulu olmak üzere üç entelektüel kökenden beslendi¤ini belirtir. Anneles Okulu temel olarak olay ya da vaka merkezli çal›flmalar yerine tarihsel yap›lar›n uzun dönemde incelenmesi yaklafl›m›n› getirerek tarih alan›nda yap›lan çal›flmalar› tamam›yla de¤ifltirmifltir. yine benzer biçimde Wallerstein modern kapitalizmin kökenlerini ve kapitalist yay›lman›n neden ve sonuçlar›n› küresel düzeyde aç›klamaya çal›flm›flt›r. “Modern Dünya Sistemi” çal›flmas› 400 y›la yay›lan bir süreçte dünyan›n birkaç bölgesinde ekonomik geliflmenin detaylar› üzerine yap›lm›flt›r. Wallerstein ikisi de iktisatç› olan Polanyi ve Schumpeter gibi ekonomik geliflmenin tarihsel bir aç›klamas›n› yapar. Birincisi. Wallerstein’›n gelifltirdi¤i model ister tekil ulus devletler olsun isterse de dünya sistemi olsun bütün toplumsal sistemlerin çat›flma temelinde olufltu¤u. varl›¤›n› sürdürdü¤ü ve y›k›laca¤› varsay›m›na dayanmaktad›r oluflturulmufl disiplinlerdir. varl›¤›n› sürdürdü¤ü ve y›k›laca¤› varsay›m›na dayanmaktad›r (Appelrouth & Desfor Eldes. ikisi de iktisatç› olan Joseph Schumpeter (1883-1950) ve Karl Polanyi (18861964) ve Frans›z tarihçi Fernand Braudel’i (1902-1985) s›ralamaktad›r (Appelrouth & Desfor Eldes. buna paralel olarak. tarih disiplini içinde 1920’lerde kurulan Anneles Okulu’nun kurucular›ndand›r. Wallerstein da Braudel gibi disiplinler aras›ndaki ayr›ma özellikle tarih ve sosyolojiyi birbirinden ay›ran geleneksel yönteme karfl› ç›km›flt›r. teknolojiden ekonomi ve siyasal kurumlara kadar uzanan genifl bir yelpaze önermifltir. Bununla birlikte Marx ve Wallerstein’›n modern topluma bak›fllar› üzerinde farkl›l›klar bulunmaktad›r. Yine benzer biçimde Polanyi ve Schumpeter gibi Wallerstein da bir ekonomik sistem olarak ele ald›¤› kapitalizmin hâkimiyetinin ileride son bulaca¤›n› iddia etmektedirler.longue durée. “Nomotetik epistemoloji: toplumsal davran›fllar› yöneten evrensel yasalar oldu¤u inanc›. Braudel uzun dönem ile tarihsel çal›flmalarda iklim. de¤iflimin yavafl oldu¤u tarihsel süreçtir. Braudel’e göre uzun dönem.

. 1999:168). Bunun sonucunda ise devletin ve toplumun s›n›rlar›n›n eflde¤er oldu¤u. Wallerstein da Marx gibi kapitalizmin bir gün sona erece¤ini vurgulamakla birlikte yeni toplumun nas›l bir toplum olaca¤›na dair kesin bir belirlemesi yoktur. bu tür olaylar› üreten daha genifl bir sistem modeli kurmakla kan›tlan›r. kültürel. De¤iflimi oluflturan görünüflte tesadüfî krizler ve kesintiler hakk›nda genelleme yapma imkân›. Ünite .1 Kaynak: Appelrouth & Desfor Eldes. Her fleyden önce. d›fl›ndakiler ise d›flsal faktörler olarak ele al›n›r. ulus devletlerin toplumsal hayat›n kuruldu¤u temel yap›lar oldu¤una dair yayg›n bir düflünme biçimi geliflmifltir.8. 2008: 804 Ana Tema Birincil toplumsal yap› Toplumun temeli Birincil toplumsal iliflkiler Toplumsal iliflkilerin temeli Gelecekteki toplum Marx Ulus-devlet Kapitalist ekonomi Burjuvazi ve proleterya Çat›flma/sömürü Zorunlu komünist devrim Wallerstein Dünya sistemi Kapitalist ekonomi Merkez. devletlerin s›n›rlar› içindeki faktörler -toplumsal. Fakat Wallerstein.içsel faktörler olarak. Bu nedenle. Tekil bir toplumsal sistem olarak kapitalist dünya ekonomisi “kapitalist ulusdevletlerin gevflek bir derlemesi de¤il... çevre ve yar› çevre Çat›flma/sömürü Muhtemel sosyalist dünya Yukar›da görüldü¤ü üzere Wallerstein. dünya sistemi yaklafl›m›nda. tek tek ülkeler için d›fltan kaynaklanan fley. Wallerstein dünya sistemi analizini gelifltirirken toplumsal de¤iflme alan›nda varolan iki yaklafl›m› birlefltirmeye çal›fl›r. 1999: 285-286). Ayr›ca tarihsel olarak kavranan bir dünya sistemi ile modern toplumsal de¤iflme incelenebilir ve aç›klanabilir. k›talar› ve siyasal topluluklar› kapsayan ekonomik bir varl›k. benzersiz ve kapsay›c› bir toplumsal sistem”dir (Ragin ve Chirot.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 177 Tablo 8. daha büyük bir varl›k için. (Marshall. Wallerstein’a göre 19. Bu yaklafl›mlardan ilki tarihin her döneminde ve bütün toplumlar için geçerli olabilecek düzenli de¤iflim yasalar›na. yüzy›lda devlet ve toplum kavramlar› birbirlerinin karfl›t› olarak kurulmufltur ve o dönemin sosyal bilim anlay›fl› içinde temel sorunlar›ndan birisi de toplumun ve devletin nas›l yeniden ba¤daflt›r›laca¤› üzerine olmufltur. Marx’tan farkl› olarak bu sömürü iliflkilerini ulus devletleri aflan bir dünya sistemi içinde merkez. “‹çinde ülkelerin faaliyet gösterdi¤i teorik bir dünya sistemi modeli kurulursa. Marx gibi kapitalist üretim biçimine ve bu üretim biçimi içindeki temel toplumsal iliflki olarak gördü¤ü sömürü kavram›na odaklanm›flt›r. Di¤er yaklafl›m ise toplumlar›n tikelDünya sistemi “kapitalist iktisadi sistemin merkezden periferiye (çevreye) do¤ru büyümesini ve bu büyümenin kapitalist toplumlar ile pre-kapitalist toplumlar üzerindeki benzer etkilerini anlatan bir tarihsel aç›klama” olarak tan›mlanmaktad›r. Bu bak›fl aç›s›n› elefltiren Wallerstein bu durumun hem toplumsal tarihin yanl›fl aç›klanmas›na hem de gelecekteki de¤iflimlere dair yap›lacak yanl›fl varsay›mlara neden olaca¤›n› iddia eder. Wallerstein devlet ve toplum yerine tarihsel bir sistem olan “dünya sistemini analiz birimi olarak önerir. yani hepsini kucaklayan dünya sistemi için içten kaynaklanan olmal›d›r” (Ragin ve Chirot. Bilindi¤i üzere Marx’ta temel sömürü iliflkisi burjuvazi ve proleterya-iflçi s›n›f› aras›ndaki iliflkidir. Bu düflünüfle göre her devletin bir toplumu vard›r dolay›s›yla da devletlerin tarihi ve gelenekleri vard›r. DÜNYA S‹STEM‹ ANAL‹Z‹ Dünya sistemi “kapitalist iktisadi sistemin merkezden periferiye (çevreye) do¤ru büyümesini ve bu büyümenin kapitalist toplumlar ile pre-kapitalist toplumlar üzerindeki benzer etkilerini anlatan bir tarihsel aç›klama” olarak tan›mlan›r (Marshall. makro sosyolojik yasalara ulaflmay› hedeflemektedir. 1999: 303). 1999:168). Böylelikle ba¤›ms›z tekil devletler birbiriyle karfl›laflt›r›labilir. çevre ve yar› çevre aras›ndaki iliflkiler olarak ele alm›flt›r. Devletler de¤iflir. d›fltan kaynaklanan de¤iflimi bilimsel olarak ele almak mümkündür.

3. S. Bu durumda ise toplumlar aras›nda karfl›laflt›rma yapman›n neredeyse faydas› yoktur. Çünkü “merkezi denetimin yoklu¤undan ötürü. 1999: 285-286). Wallerstein tarihsel olarak bak›ld›¤›nda dünya imparatorluklar› ve dünya ekonomileri olmak üzere iki tane dünya sisteminin var oldu¤unu belirtir. Dolay›s›yla belirli ürünler üretilmesindeki amaç onlar›n kullan›lmas›ndan öte . her toplum ancak kendi tarihi ile anlafl›labilir. 1500 y›llar› aras›nda eski Roma veya M›s›r gösterilmektedir. De¤iflim süreklidir ama tek yönlü ve do¤rusal de¤ildir” (Adams ve Sydie. Dolay›s›yla dünya ekonomilerindeki bütünleflmeyi sa¤layan güç siyaset de¤il ekonomidir. 4. Wallerstein bu iki yaklafl›m aras›ndaki ayr›ma karfl› ç›karak tekil bir sistem olarak kapitalizmin içinde büyüdü¤ü toplumsal sistemi bir bütünlük olarak ele almaktad›r.Ö. Politik bölünmeler ekonomik gereksinmelere hizmet eder ve politik hâkimiyet geliflmeye engel bile olabilir. Kapitalist dünya ekonomisi kâr›n maksimize edilmesi amac›yla üretimin yap›ld›¤› tek üretim biçimidir. bu da onlar›n servet biriktirme ve küresel ölçekte birikimi gelifltirme f›rsatlar›n› güçlendirir” (Ragin ve Chirot. Wallerstein’a göre dünya ba¤›ms›z toplumlar›n ya da ulus devletlerin toplam›ndan baflka bir fleydir. ‹mparatorluk kendi bünyesindeki bölgelerden haraç biçiminde vergi toplamaktad›r. Siyasal bütünleflmeden yoksun olmak dünya ekonomileri için avantajl› bir durumdur. Hâkim olan unsur siyaset de¤il ekonomidir. Wallerstein’›n dünya sistem analizinin belli bafll› ilkeleri flu flekilde s›ralanabilir: 1. 2002: 123) Wallerstein’in dünya sistemi yaklafl›m›nda kapitalizm on alt›nc› yüzy›lda Avrupa’da ortaya ç›kan ve oradan giderek yay›lan bir dünya sistemi olarak analiz edilir. yar›çevre ve çevreden oluflmaktad›r. ekonomik aktörlerin daha fazla hareket özgürlü¤ü vard›r. Bu ikinci yaklafl›ma göre genel yasalara ulaflmak imkâns›zd›r. Bu imparatorluklar kendi bütünlüklerini kurduklar› askeri ve politik hâkimiyet üzerinden sa¤lamaktad›rlar ve yönetim biçimleri de bu anlay›fla dayanmaktad›r. benzersiz ve kapsay›c› bir toplumsal sistem”dir (Ragin ve Chirot. Dünya Sistemi: Dünya ‹mparatorluklar› ve Dünya Ekonomileri Wallerstein tarihsel olarak bak›ld›¤›nda dünya imparatorluklar› ve dünya ekonomileri olmak üzere iki tane dünya sisteminin var oldu¤unu belirtir. 8000 ve M. Dünya sistemi merkez.178 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› li¤i üzerine odaklanmaktad›r. k›talar› ve siyasal topluluklar› kapsayan ekonomik bir varl›k. Dünya ekonomileri ise dünya imparatorluklar›n›n tersine politik hâkimiyet üzerine kurulmam›flt›r. 1999: 286). Dünya ekonomileri ekonomik de¤iflim üzerine yap›land›r›lm›flt›r ve bu durum politik olarak tan›mlanm›fl s›n›rlar›n ve herhangi bir devletin kontrolünün d›fl›ndad›r. yüzy›ldan bu yana sadece bir tek dünya sistemi varl›¤›n› sürdürmektedir o da kapitalist dünya ekonomisidir. Wallerstein 20. yüzy›lda bu durumun tarihsel gelifliminin ve kapitalist sistemin yay›lmas›n›n detayl› analizini yapm›flt›r. Dünya sistemleri kendi s›n›rlar› içinde çeflitli kültürleri ve uyumlu bir bütün oluflturabilmek için en küçük birimlerin içine dâhil olabilece¤i geniflleyen bir uluslararas› iflbölümünü bar›nd›r›r. Fakat hâlâ hâkimiyet iliflkileri varl›¤›n› sürdürmektedir. Bu nedenle dünya sistemi sosyal bilimcilerin temel analiz birimi olmal›d›r. “‹flbölümü ve s›n›fsal bölünmeler evrensel olgulard›r. KAP‹TAL‹ST DÜNYA EKONOM‹S‹ Wallerstein’a göre yaklafl›k olarak 16. 2. Tekil bir toplumsal sistem olarak kapitalist dünya ekonomisi “kapitalist ulus-devletlerin gevflek bir derlemesi de¤il. Dünya imparatorluklar›na örnek olarak M. Bütüncül olarak ele ald›¤› dünya sistemleri afliret toplumlar›ndan ya da uluslardan farkl›d›r. Bu ayr›mlar ulusal gibi görünmekle beraber asl›nda daha çok bölgesel ayr›mlard›r.

pazarda sat›ld›klar› zaman elde edilecek olan kârd›r.” (Ragin ve Chirot. kârlar› azamilefltirmeye yard›m eden devletlerdir. güçlerini korumak için yabanc› topraklardaki hem insan hem de do¤al kaynaklar› sömürme aray›fl›na girmifllerdir. Farkl› co¤rafi bölgelerde farkl› emek kontrol yöntemlerinin geliflmesi 3. Japonya ve benzer endüstrileflmifl ulus devletler merkez konumdad›rlar. orta s›n›f ise yar› çevre ülkelerde konumland›r›l›r. Uluslararas› ekonomik ticarette. Wallerstein 16. tersine bir bütün olarak dünya sistemi içinde ele almas›n›n bir sonucudur. yar›çevre ve çevre olarak bölen uluslararas› bir iflbölümü varsay›m›na dayan›r. Bu da kapitalist giriflimcili¤in sürekli olarak yay›lmas›na neden olur. Wallerstein’›n “Modern Dünya Sistemi” çal›flmas›n›n ilk cildinde üzerinde durdu¤u bu aç›klamalar›n bugünde geçerliliklerini sürdürdü¤ü iddia edilmektedir. proletarya (iflçi) s›n›f› çevre ülkeler. Çevre ve Yar› Çevre Wallerstein kapitalist dünya ekonomisi içinde üç tane hiyerarflik yap›sal konum oldu¤unu iddia eder. 2008: 800) Avrupa’n›n yönetici elitleri. gelecek dünya sosyalist devriminin mekân› olacakt›r” (Ragin ve Chirot. piyasaya kar›flmaktan sak›nan devletler de¤il. 1999: 294) Wallerstein’a göre “kapitalizmin baflar›s› çekirdek ile çeper aras›nda bir iflbölümünün yarat›lmas›na ve sürdürülmesine ba¤l›d›r. geri kalm›fl ve kendi geliflimini neredeyse sa¤layamayacak olan toplumlar›n ortaya ç›kmas›na neden olmufltur.” (Ragin ve Chirot. yüzy›lda modern dünya kapitalist sisteminin ortaya ç›k›fl›n› üç durumla aç›klar: 1. pazar için yap›lan üretimin temel amaç oldu¤u bugünkü dünya kapitalist sisteminin temeli de böylelikle at›lm›flt›r. 1999: 294) Kapitalist Dünya Ekonomisi: Merkez. ücret politikalar› ile kontrol edilmektedir. Wallerstein hareket edebilen sermayenin baflar›l› oldu¤unu iddia eder. kendi avantajlar› ad›na. dünya ülkelerini merkez. Wallerstein. Böylesi bütüncül bir analiz asl›nda Wallerstein’›n toplumsal de¤iflmeyi tek tek ülkeler üzerinden de¤il. Günümüzde ise Amerika Birleflik Devletleri.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 179 Wallerstein’›n dünya sistemi teorisi “kapitalist dünya ekonomisi”nin dinamiklerini bir bütün olarak aç›klamaya çal›flan makro-sosyolojik bir yaklafl›md›r. Wallerstein’›n kapitalist dünya ekonomisi veya kapitalist dünya sistemi. Kendi kapitalistlerini koruyamayan devletler. Merkez. 1999: 294). kapitalist dünya sisteminin bir parças› olarak kald›klar› sürece sermayelerini kaybederler. Böylelikle sermaye artt›kça ondan elde edilen kâr da aratacakt›r. ekonomik ve politik üstünlü¤ünü kullanarak çevre üzerinde hâkimiyet kurar ve çevreyi kontrol eder. Kapitalizmin baflar›s› çekirdek ile çeper aras›nda bir iflbölümünün yarat›lmas›na ve sürdürülmesine ba¤l›d›r. Bu durum küresel düzeyde ve hiyerarflik olan bir iflbölümü ve ekonomik uzmanlaflmaya neden olmufltur. (Appelrouth & Desfor Eldes. istedikleri koflullar› zorla kabul ettirme gücüne sahip olan yeni güçlü devletlerin geliflmesi. Bat› Avrupa’n›n sahip oldu¤u avantajlarla birlikte “Bat›’n›n Bat›l› olmayan çeperleri (çevreyi) sömürerek daha büyük bir üstünlük elde etti¤i” (Ragin ve Chirot. 1999: 277). . Keflifler ve sömürgelefltirme sonucunda dünya co¤rafyas›n›n yay›lmas›. Kanada.8. Tarihsel olarak bak›ld›¤›nda ilk olarak Kuzeybat› Avrupa merkez konumuna gelmifltir. Bunlar merkez. Dünya zenginli¤inin büyük bir k›sm› merkezin kontrolü alt›ndad›r. Bu nedenle de Wallerstein’a göre “Sistemin en çok sömürülen parças› olarak çeper. Kâr› art›rmak amac›yla. genifllemesi 2. Kapitalist dünya ekonomisinin en çok sömürülen parças› çevredir ve kapitalizmin zenginli¤i merkez ülkelerdeki iflçi s›n›f›n›n sömürüsüne de¤il çevre ülkelerin sömürüsüne ba¤l›d›r. Wallerstein’›n sentezinin temelini oluflturmaktad›r. Merkezdeki oldukça vas›fl› iflgücü. (Ragin ve Chirot. 1999: 276) düflüncesi. çevre ve yar›çevredir. Bu durum Wallerstein’›n çevre diye adland›rd›¤› yoksul. Sömürgelefltirilen topraklardaki kaynaklara el konulmas› Avrupa’y› zenginlefltirirken ayn› zamanda dünya üzerindeki denetim alanlar›n›n genifllemesini sa¤lam›flt›r. Bütüncül dünya sistemi içinde üst s›n›flar merkez ülkeler. kapitalizmin mant›¤›n›n pazardan elde edilen kâr›n biriktirilmesini gerektirdi¤ini belirtir. “Kapitalist devletler. Ünite .

tekelcilik karfl›t› yasalar gibi giriflimcili¤in üzerindeki siyasi s›n›rlamalar. iflsizlikte art›fl ve devlet gelirlerinin azalmas› sorunlar› yaflan›r.180 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Çevre pamuk. dünyadaki en kötü çal›flma koflullar› çevre ülkelerdedir. Böylesi bir aç›klama Wallerstein’›n toplumsal de¤iflmede içsel faktörlerden daha çok d›flsal faktörlere yapt›¤› vurguyu göstermektedir. endüstriyel ürünlerin sat›n al›nabilece¤i kadar h›zl› büyüyemeyebilir. E L E V ‹S‹ZDE ZYO N SIRA Ba¤›ml›l›k T Okulu ve Dünya Sistemi Kuram›n› karfl›laflt›r›n›z. Bir baflka r›n›n sonucudur. Ço¤unlukla merkezin kolonileri olan çevrenin zay›f devletleri ekonomik. fleker. Bugün. Merkezden imalat ürünleri ithal etmek yerine K ‹ üretim T A P için gerekli olan makineleri ithal etmek. Bu durumda çevre ülkelerin devletleri için ödeme‹KKAT ler dengesinin bozulmas›. ‹thalata dayal› ekonomi programlar› bu sorunlara çözüm yollar›ndan biriSIRA S‹ZDE si olabilir. buradaki giriflimcileri baflka yerlerde yat›r›m yapmaya yöneltmifltir. 1999: 294). Fakat bu stratejinin baz› dezavantajlar› bulunmaktad›r. onlar›n ekonomik ve politik olarak merkeze ba¤›ml› olS O R U deyiflle çevrenin geri kalm›fll›¤› uygulanan ekonomi politikalamalar›d›r. aktif geri b›rak›lm›fll›k”t›r (Ragin SIRA S‹ZDE ve Chirot. merkez ülkelerden ihraç edilen teknoloji yo¤un endüstriyel ürünlerin fiyatlar›ndanDdaha h›zl› düfler. çeperin kaderi salt durgunluktan çok. Tarihsel SIRA S‹ZDE olarak çevredeki iflgücü zor kullanarak ya da kölelik sistemi ile kontrol edilmifltir. 1991: 182-184). ‹ N T E R Nçevre ET Wallerstein’›n ülkelerin yar› çevre olabilmesi için aç›klad›¤› ikinci strateji ise flöyledir: Merkez ülkelerde yeni geliflen endüstrilerin korunmas›. Çok uluslu flir- . Çevrede ilerleme ve geliflmenin olmamas›n›n nedeni. Wallerstein bu konuda üç tane strateji oldu¤unu be‹NTERNET lirtir (So. Bafllang›çta Do¤u Avrupa çevre konumundayken günümüzde Afrika. kauçuk ve alt›n gibi hammaddeleri nedeniyle sömürülür ve bu hammaddeler merkeze ihraç edilir. Bunlardan ilk olan› flu süreçlerle aç›klanmaktad›r: Dünya O R U pazarlar›n›n S daralma dönemlerinde. iç piyaTELEV ‹ZYON sa. Wallerstein’a göre “dünya kapitalist sistemiyle bir kez bütünlefltikten sonra. Az da olsa endüstriyel üretim yapabilen göreceli olarak güçlü olan çevre ülkeler ayn› zamanda giriflimci politikalar AMAÇLARIMIZ gelifltirebilecek bir devlet yönetimine sahiplerse bu flans› ele geçirebilirler. çevre ülkelerden ihraç edilen birincil ürünlerin fiyatlar›. Benzer bir vurgu AMAÇLARIMIZ Üçüncü Dünya’n›n azgeliflmiflli¤ini aç›klamaya çal›flan Ba¤›ml›l›k Okulu’nda da vard›r. Orta Amerika ve diDÜfiÜNEL‹M ¤er üçüncü dünya ülkeleri çevre konumundad›rlar. Dolay›s›yla bu durumda teknolojiye olan ba¤›ml›l›k devam etmektedir. Bu durumda yar› çevre olmay› hedefleyen ülkeler çok uluslu yat›r›mlar için rekabet eder hale gelirler. ba¤›ml›l›¤› teknolojik düzeyde devam ettirmektir. Bunun yan› s›ra büyük toprak sahipleri tar›msal sektörde tam anlam›yla proleterleflme (iflçileflme) sürecine karfl›d›rlar. Bu ekonomi politikalar› çevreyi sadece hammadde ihraç edici konumda tutmaya D ‹ K K A T ve ürettikleri kâr›n kendileri taraf›ndan kullan›lmas›n› engellemeye yöneliktir. Wallerstein bu durumun çevre ülkeler için yar› çevre olabilmek ad›na baz› durumlarda bir f›rsat olabilece¤ini belirtir. Bu süreç ayn› zamanda merkez ülkelerde üretilmeyen ürünlerin yar› çevre ülkelerde üretiliyor olmas› ile sonuçlan›r. Karayipler. K ‹ T A P yapt›¤› çal›flmalar için “Toplumsal De¤iflme Kuramlar›” kitab›n›n 4. politik ve askeri güçten yoksundurlar. Ba¤›ml›l›k Okulu’nun Ünitesi “Marksist Geliflme Kuramlar›-1”e bak›n›z. K ‹ T A P TE L E V ‹S‹ZDE ZYON SIRA 2 DÜfiÜNEL‹M ‹NTERNET S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Dünya sistemi içinde çevre bir ülkenin yar› çevre konuma geçmesi uygulad›¤› DÜfiÜNEL‹M geliflme stratejilerine ba¤l›d›r. Bu durumda.

Fakat Wallerstein böylesi bir stratejinin ancak çok az çevre ülke için uygulanabilir oldu¤unu belirtir. çünkü çok uluslu yat›r›mlar›n avantajlar› çok fazlad›r. 2. Yar› çevre. Ayn› zamanda da merkez olabilmek için birbirleriyle rekabet etmeleri dünya sistemini sürekli dengesizlik içinde tutar. Wallerstein.8. bir ülkenin daha düflük üretim maliyetleri ile üretim yapabilmesini sa¤layabilecek geliflmifl teknolojiye yaslanabilecek bir pazara sahip olmas›d›r. ideoloji ve propaganda arac›l›¤› ile yerel tüketicinin zevklerini. Yar› çevre konumundan merkez konumuna geçiflteki kilit nokta. yar› çevre olan ülkelerin merkez konumuna nas›l ve hangi koflullarda geçtikleri üzerine de çal›flmalar yapm›flt›r. 3. çeper düflmanl›¤›n›n oda¤› olarak ve eski s›naî merkezlerde ücretler çok yükseldi¤inde çekirde¤in yat›r›mlar›na ev sahipli¤i yaparak sistemde bir tür orta s›n›f gibi hareket eder” (Ragin ve Chirot. be¤enilerini yönlendirebilir. 1999: 299). komflular› ile birleflerek ya da fetih yoluyla geniflletebilir. ‹lk olarak Akdeniz Bölgesi yar› çevre olarak gösterilmektedir ve tarihsel olarak emek gücü “ortakç›l›k” sistemi ile kontrol edilmifltir.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 181 ketler ile devlet bürokrasisi iflbirli¤i içindedir. Ulusal ürünlere sa¤lanan destekleme politikalar› ile üretim maliyetlerini düflürebilir. Çevreden merkeze do¤ru oluflabilecek baz› politik protestolar› karfl› tampon görevi görür ve böylelikle tamam›yla kutuplaflm›fl bir dünya sisteminin geliflmesini engeller. Günümüzde ise Do¤u Avrupa. Wallerstein daha önce de belirtildi¤i gibi ikili toplum modellerinin elefltirisi ile birlikte dünya sisteminin karmafl›kl›¤›n› aç›klayabilmek için yar› çevre kavramsallaflt›rmas›n› kullan›r. Ücretler art›r›larak al›m seviyesi yükseltilebilir fakat bu durum da iç sat›fllar› yükseltip d›fl sat›fllar›n azalmas›na neden olabilir. yaln›zca ekonomik geliflmeyi de¤il. kendi ulusal ürünleri için gerekli olan pazar› afla¤›da s›ralanan stratejilerden bir ya da birkaç›n› kullanarak geniflletebilir: (So. Ulusal s›n›rlar›n›. Meksika ve Güney Amerika’n›n baz› bölümleri yar› çevre konumundad›rlar. 5. Ünite . Bu ülkelerin durumunda yüksek ücretler ve endüstrileflme merkez konuma gelmelerinde önemli olmufltur. ayn› zamanda toplumsal ve siyasi geliflmeyi de sa¤layabilme olana¤›n›n oldu¤unu belirtir. Devlet ya da di¤er kurumlar. Üretim maliyetleri ücret seviyelerini düflürerek de azalt›labilir. Bu durum kendi iç pazar›n büyümesini sa¤lar. Yar› çevre bir ülke. Bunun yan› s›ra üretimin . Fakat bu politika d›fl sat›fllar›n iç sat›fllardan daha yüksek olmas›na neden olabilir. 1990: 184-185) 1. 4. Yar› çevre modern dünya sisteminde politik istikrar›n sa¤lanmas›nda önemli bir rol oynamaktad›r. Wallerstein’a göre yar› çevre ülkeler “çekirde¤in kirli ifllerini yaparak. Yar› çevre ekonomik ve politik olarak merkezden güçsüz ama çevreden daha güçlü konumdad›r. Avustralya ve Yeni Zelanda bulunmaktad›r. Kanada. merkez ve çevre aras›nda yer al›r. Böylelikle göreceli de olsa ithal edilen ürünlerin fiyatlar› ulusal olarak üretilenlere göre art›r›lm›fl olur. Dünya sistemine bakt›¤›m›zda yar› çevre konumdan merkez konuma geçen ülkelere verdi¤i örnekler aras›nda Amerika Birleflik Devletleri. Gümrük tarifeleri ve kotalarla ithal edilen ürünlerin fiyatlar›n› art›rarak iç pazar›n büyük bir k›sm›n› elinde tutabilir. Wallerstein son strateji olarak s›k› bir flekilde uygulanan ve ekonomik ba¤›ms›zl›¤›n da içinde oldu¤u bir geliflme stratejisinin. Ortakç›l›k sistemi toprak sahibinin elde edilecek olan mahsulün %50 si karfl›l›¤›nda topra¤›n› kiralamas›na dayanmaktad›r.

Japonya • Endüstriyel Kapitalizm Birleflik Devletler 1917 • Rus Devrimi • I. Endüstriyel kapitalizm hâkim olan biçimdir ve sistem co¤rafi olarak yay›lmaya devam etmifltir.D. ve Almanya • Çevre: Asya. politik olarak yollar›na devam edebilmek için minimum düzeyde askeri güç kullanabilen ve dünyada tart›fl›lan kültürel bir dil biçimlendirebilen .B. Ve II. A.2 Kaynak: Allan. üretim. yüzy›lda gerilemeye bafllam›flt›r. araflt›r›n›z. ticaret ve finans düzeylerinde dünya ekonomisine hâkim olabilen. Bu dönemin en önemli özelli¤i feodalizm ve dünya imparatorluklar›ndan ulus devletlere geçifltir. SIRA S‹ZDE 3 SIRA S‹ZDE Kondratieff döngüsü ne demektir. büyüme ve durDÜfiÜNEL‹M gunluk dönemleri s›rayla birbirini takip eder. Wallerstein dünya sisteminde yaflanan dönüflümlerin analizini yaparken K-döngüsü ya da Kondratieff döngüsü olarak adland›r›lan yaklafl›m› kullan›r. uygun ticari koflullar ve yabanc› ticari tekeller ile uluslar›n zenginli¤i ve refah›n› art›rm›flt›r. Hem Osmanl› ‹mparatorlu¤u hem de Hapsburg Krall›¤› 16. Wallerstein hegemonik devlet kavram›n› belirli bir dönem için devletleraras› iliflkilerde kurallar› koyabilen. Kolonileflme ile co¤rafi yay›lma gerçekleflmifltir. ‹kinci dönem 1640 ile 1750 y›llar› aras›nda yaflanm›flt›r ve bu süre içinde 80 y›l süren durgunluk dönemi olmufltur. Üçüncü aflaman›n bafllang›c›nda endüstri devrimi yer alm›flt›r. Ayr›ca bu dönemde tar›msal kapitalizm hâkimdir. Dünya savafl›’ndan sonra Amerika Birleflik Devletleri lider. (››) iflbölümü yay›ld›kça co¤rafi sistem genifller ve (››S Obiçim olan kapitalist ›) merkez ve çevre de özgül devletler ortaya ç›kar. 2006: 202 AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE Hollanda/Fransa ‹ngiltere 1750 • Endüstri Devrimi • Muazzam Co¤rafi Yay›lma • Merkez: ‹ngiltere. Buna göre her bir dönemde flunlar gerçekleflir: (›) hâkim R U de¤iflir. Sömürü ve birikim her bir dönemde temel itici gücü oluflturur. Birinci dönem 1450 ile 1640 y›llar› aras›nda gerçekleflmifltir. Dördüncü dönemde ‹ngiltere baflta sömürgecilik karfl›t› hareketler olmak üzere birkaç faktörden dolay› merkez konumunu kaybetmifl ve yerine Almanya ve Amerika Birleflik Devletleri merkez konumunu elde etmifltir. bu pazarlar için do¤al olarak bir koruma sa¤lam›flt›r. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT Her bir Kondratieff döngüsü yaklafl›k olarak 50-60 y›l sürer. II. Wallerstein’a göre dünya sisteminde afla¤›daki verilen dört dönemden söz edilebilir. ve • Durgunluk Hapsburg Krall›¤› • Kolonileflme AMAÇLARIMIZ Çöküflü • Merkantalist • Ulus-Devletin Kapitalizm Yükselifli K ‹ T A P • Tar›msal Kapitalizm TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET Wallerstein’a göre hegemonik devlet geçici bir süreli¤ine dünya ekonomisine hâkim olan devlettir. Üçüncü dönem 1917 Rus devrimi ile sonlanm›flt›r. Afrika ve Latin Amerika • Yar› çevre: Rusya. hegemonik konumunu devam ettirmifltir. D ‹ K K flekilde AT ‹spanya SIRA S‹ZDE Tablo 8. Co¤rafi yay›lma ise merkantilist kapitalizmin gere¤i olarak alt›n. Dünya Savafllar› • Sömürgecilikten Ç›kma • ‹ngiliz hâkimiyetinin düflüflü • K›sa süren Amerikan hegemonyas› • Çok uluslu fiirketler • Kapitalizmin pekiflmesi K ‹ T A P 1450 1640 • Osmanl› ‹mp.182 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› dünya merkezlerinden fiziksel olarak uzak olmalar› nedeniyle ithal ürünlerin ulafl›m maliyetleri.

Devlet. hegemonik devletin ekonomik gücünü azalt›r. Wallerstein. Devlet paran›n kontrolünü. Wallerstein bu durumu sömürünün ihraç edilmesi olarak tan›mlar (Allan. ‹flbölümünün en temel özelli¤i ise sömürüye dayanmas›d›r. Kapitalizmde kâr elde etme sömürüye dayan›r. yasalar vb. Wallerstein’a göre sonsuz sermaye birikimi aray›fl› modern kapitalist dünya sisteminin en temel özelli¤idir ve kapitalizmin iflleyifli güçlü devletler arac›l›¤› ile sa¤lanabilir. O tarihten itibaren kapitalist özgürlü¤ün artmas›yla beraber küresel flirketler güçlenmeye bafllam›flt›r. maddi girdi maliyetleri önemli hale gelmifltir. Wallerstein’a göre dünya sistemi kapitalist iflbölümü ile birbirine ba¤lanm›flt›r. pazar›n. tamamen serbest pazarlar›n oldu¤u bir sistemde kâr sa¤lanamayaca¤›n› iddia eder. Zaman içinde di¤er devletlerin ekonomik rekabet koflullar›nda daha iyi yere gelmeleri. Ba¤›ml›l›k iliflkileri farkl› insanlar› ve farkl› toplumlar› yap›sal bir bütünlük içinde birbirine ba¤›ml› k›lm›flt›r. yaln›zca güçsüzlü¤ün iflareti de¤ildir ayn› zamanda gelecekte ortaya ç›kacak olan çöküflünde iflaretidir. Sömürü kapitalizme esas bir durumdur ve farkl› toplumlarda farkl› sömürü düzeyleri vard›r. Wallerstein’a göre ise askeri gücün kullan›lmas›. Bu durumda hegemonik devlet. 2006: 196-197). fakat kâr elde etmenin de s›n›rl›l›klar› vard›r. Hegemonik ya da lider konumunda olan devletlerin s›n›rl› bir ömrü vard›r. ulusal s›n›rlar›n. kendi konumunu koruyabilmek için önce askeri gücüne baflvurmak durumunda kal›r. Buna göre iflbölümü ba¤›ml›l›k iliflkileri olarak da adland›rabilecek belirli toplumsal iliflkilerin ortaya ç›kmas›na neden olmufltur. Bütün bunlar ise sermaye birikimi krizine ve bunal›m›na yol açmaktad›r. nedenlerle s›n›rl› olmas› giriflimcileri sömürünün daha yüksek oldu¤u di¤er iflgücü piyasalar›na yöneltir. Sermaye birikimi anlam›nda art›k ücretli emek de¤il. küreselleflme sürecini geçifl süreci olarak ele almaktad›r. 2006: 202). Wallerstein hegemonik konuma gelebilmek için kapitalistlerin üretim yapma koflullar›n›n gelifltirilmesi gerekti¤ini belirtir. Wallerstein’a göre bütün bunlar›n yan› s›ra devletin sa¤lad›¤› çok önemli bir unsur vard›r o da nispi tekellerdir.8. Merkez ülkelerdeki iflçilerin sömürüsünün iflçi hareketleri. Ünite . Ayn› zamanda devlet. özellikle d›flsal maliyetler olarak adland›r›lan ulafl›m maliyetleri. Geçifl süreci kavramsallaflt›rmas›n› aç›klayabilmek için Wallerstein’›n önemle üzerinde durdu¤u kavramlar› gözden geçirmek yerinde olacakt›r. Wallerstein bu kavramsallaflt›rmas›n› Amerika Birleflik Devletleri’nin 1960’lardan sonra gerilemeye bafllayan konumunu aç›klamak için kullan›r. GEÇ‹fi SÜREC‹ OLARAK KÜRESELLEfiME Wallerstein. Fakat hegemonik konumu sürdürebilmek için bunun yan› s›ra politik ve askeri yat›r›mlar›n yap›lmas› da gerekir. Bu durumda ulusal s›n›rlar da afl›lmas› gereken bir engel olarak görülür. mekanizmalar› bulmay› gerektirir. Günümüzde. Bu s›n›rl›l›klar› aflma çabas› yeni sömürü araçlar›. Dünya sistemi yaklafl›m› içinde iflbölümü ve sömürü temel kavramlar olarak yer almaktad›r. birçok ulus-devletten daha güçlü olan çok uluslu flirket bulunmaktad›r. uluslararas› iliflkilerin düzenlenmesini sa¤lar. . Buna göre neredeyse bütün dünyada k›rsal alanlar boflalm›flt›r. üretim maliyetlerinin ne kadar›n›n üretim yapan flirketler taraf›ndan ödenece¤ini belirler ve bu anlamda kapitalistleri destekler. çevre kirlili¤i ve hammadde tükenmesi ve yeni hammadde aray›fllar› konusunda destek sunar.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 183 devletleri tarif etmek için kullan›r (Allan. Devletler vergi indirimi bask›s› ile bu hizmetlerin sürdürülmesi aras›nda s›k›fl›p kalm›fllard›r. Günümüz devletleri sosyal hizmet sunma anlam›nda bir kriz yaflamaktad›rlar. üretimin merkezileflmesini.

http://www. Üretim maliyetlerinin artmas› nedeniyle kâr oranlar›n›n düflmesi. Devlet karfl›t› bir çizgide konufluyor ama asl›nda fazlas›yla devlet yanl›s›. asl›nda en temel prensibidir.. düflürülmesi ise varolan dünya sistemine en çok destek veSIRAorta S‹ZDE ren grup olan s›n›f aras›nda siyasi hoflnutsuzlu¤a neden olacakt›r. PostmodernKsosyal için kitab›n›z›n üçüncü ünitesini gözden geçiriniz. Dünyadaki birçok düflük kârl› sanayi bu flekilde iflliyor. Fakat. günümüzde dünya sistemi duraklama dönemindedir ve bu duraklama dönemini aflmas›n› engelleyen üç tane yap›sal kriz bulunmaktad›r. Wallerstein. dünya üzerinde sömürünün ihraç edilmesini sa¤layacak yer kalmam›flt›r. Üçüncü s›rada yap›sal kriz olarak daha önce d›flsal maliyetler olarak bahsedilen hammaddenin tükenmesi ve çevre kirlili¤i yer almaktad›r. Al›c›lar mükemmel bilgiye sahip olduklar› için de. Krizden ç›kman›n yollar›nda birisi ya ücret art›fllar›yla ya da vergi indirimi yoluyla orta s›n›f›n harcama gücünü art›rmak olarak görülmektedir. Bu serbest bir pazar de¤ildir. Kapitalizmin gerçek anlamda kâr yapabilmesi için ihtiyaç duydu¤u fley nispi tekellerdir... “Dünya Kapitalizminin Çeliflkileri”. Ücretlerin geri çekilmesi. bu geçifl döneminin belirsizli¤ine dair yap›sal ve kültürel göstergelerden söz eder. Ona göre bu‹ K K A isyan›n› T günkü dünya sisteminin sonu o tarihlerde bafllam›flt›r. Bu baz›lar›n›n iddia etti¤i gibi sistemin yeni bir durumu de¤il. Bugün giyimden çok fazla para kazan›lam›yorsa bunun sebebi giyim iflini herkesin yap›yor olmas›d›r. Çevre kirlili¤i ile bafl edebilmenin DÜfiÜNEL‹M maliyetleri hükümetler için oldukça yüksek olmaktad›r.metiskitap.184 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› “Diyelim ki Adam-Smithçi. orta s›n›f›n bu artan ücretlerinin maliyetleri devletler ve flirketler için çok yüksek olmaya bafllam›flt›r. sosyal bilimlerde AMAÇLARIMIZ ise postmodern sosyal teorinin ortaya ç›k›fl› geçifl döneminin belirsizli¤ine iflaret etmektedir. ‹kinci olarak. yat›r›mc›lar› üretim alan›ndan finans alan›na yöneltmifltir. meta al›m›n› dolay›s›yla da üretimin ve sermaye birikiminin artmas›na neden olur. say›s›z sat›c›n›n.. Öyle bir durum yaratmal›s›n›z ki çok fazla say›da sat›c› olmamal› ve bu sat›c›lar›n statüleri az çok korunabilmeli. Bir önceki bölümde anlat›ld›¤› üzere bu yay›lma sürecinde yükselme ve duraklama dönemleri mevcuttur. sistem co¤rafi olarak yay›lman›n s›n›rlar›na ulaflm›flt›r. TBunlar finansal spekülasyon ve küresel düzeyde örgütlenen yeni sistem ELEV‹ZY ON karfl›t› hareketlerdir. mükemmel bir pazar›n›z var. bulacaklar› mümkün olan en düflük fiyat. say›s›z al›c›n›n ve mükemmel bilginin oldu¤u bir pazar. üretim maliyetinin çok az üstünde bir rakam olurdu ve kâr yap›lamazd›. Bu durum. Kondratieff döngüsüne göre geçifl ve belirsizlik dönemidir.com/Metis/Catalog/Interview/2894) SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Wallerstein’›n yukar›da belirtti¤i gibi. Bu süreç.. Kültürel gösterge olarak fen bilimlerinde kaos kuram›n›n. Bunlardan birincisi. Belirsizlik durumunun hâkim oldu¤u bu geçifl süreci Wallerstein için asl›nda kökten bir de¤iflime de ola‹NTERNET nak sunmaktad›r. Bu noktada da yeni “sistem karfl›t› hareket”ler önem kazanmak- K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET .. ‹ T A teori P Geçifl döneminin belirsizlik ve karmafl›kl›¤›n› iflaret eden iki tane yap›sal gösterge vard›r. devletler kapitalizme bu flekilde yard›m etme yeteneklerini art›k gerçek anlamda yitirmeye bafll›yorlar” (Wallerstein. D1968 önemli bir dönüm noktas› olarak ele al›r. Kapitalizm devlete muhtaç. SIRA S‹ZDE Wallerstein. Bunun için devletin birçok de¤iflik kanaldan müdahalesine ihtiyaç var. Ve iflin asl›. Wallerstein dünya sistemi bak›fl aç›s›yla kapitalizmin küresel düzeyde yay›lmaO bütünlük R U s›n› tarihsel S bir içinde aç›klamaya çal›flm›flt›r. Wallerstein orta s›n›f›n konumunu inceler.

Küresel düzeyde örgütlenen toplumsal hareketler ise ulusal düzeyden öte dünya sistemi içinde de¤ifliklik yapmay› amaçlamaktad›r.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 185 tad›r. geçifl sürecinden sonra ne tür alternatif yeni toplumlar ortaya ç›kabilece¤i konusunda entelektüellerin ve akademisyenlerin önemli bir role sahip olduklar›n› vurgulamaktad›r. Wallerstein sistem karfl›t› hareketleri üç tane eski ve üç tane yeni olmak üzere iki grupta incelemifltir (Wallerstein. 16. O’na göre bu unsurlar›n varl›¤› tarihsel bir sistemi kapitalist bir sistem olarak tan›mlamak için yeterli de¤ildir. çevre. 1993). Dünya Sosyal Forumu ise küresel düzeyde örgütlenen toplumsal hareketlere örnek olarak verilebilir. Wallerstein yayg›n mal üretimi. hareketleri) Do¤u’da “anti-bürokratik” (bürokrasiye. 2003: 528-529). Pazar›n genifllemesi ile ifl bölümü yayg›nlafl›r. ‹flbölümüne dayal› bu hiyerarflik sistem merkez ülkelerin ç›karlar›na uygun olarak ifllemektedir. kad›n. yüzy›lda Avrupa’da ortaya ç›kan bu sistem bütün dünyaya yay›lm›flt›r (Wallerstein. radikal dinsel hareketler) hareketlerdir. Kapitalizmin ay›rt edici özelli¤i. Brenner’a göre ekonomik geliflme sürecini. Wallerstein bu bütünlüklü iliflkiye bakmadan ne günümüzün ne de geçmiflin ya da tarihin yeterince kavranamayaca¤›n› iddia eder. Brenner’a göre böylesi bir aç›klamada temel sorun s›n›f iliflkilerine yer verilmemesidir. Üretici kaynaklar›n dünya sistemi içinde birleflmeleri. Burada üretim alan›nda daha çok sermayenin hareketlili¤ine. SONUÇ Dünya sistemi kuram› “kapitalizmin ulusal temelden ziyade art›k küresel çapta örgütlenmifl oldu¤u. Bunlar Bat›’da “yeni toplumsal hareketler” (etnik. örgütlü ve kal›c› bir kitle deste¤ini harekete geçirememeleri nedeniyle “bunal›m” içinde olduklar›n› belirtmektedir. Ünite . yeni ayr›cal›kl› s›n›flara karfl› yürütülen hareketler) hareketler ve Güney’de “Bat›l›laflma karfl›t›” (milliyetçi. Wallerstein’›n dünya sistemi yaklafl›m› Marksist tarihçi Robert Brenner taraf›ndan elefltirilmifltir (Peet. parti kadrolar›na. Bat›’da sosyal demokratlar. 1999: 168-169) özetlenmektedir. ücretli emek ve yüksek teknoloji gibi unsurlar› önkapitalizm olarak adland›rmaktad›r. kâr amac›yla yap›lan giriflimler. modern dünyan›n uluslararas› bir ekonomik düzen ve de¤iflik siyasal sistemlerle kök sald›¤›. 1968’den sonra ise yeni sistem karfl›t› hareketler ortaya ç›km›flt›r. Do¤u’da komünistler ve Güney’de ulusal kurtulufl/ba¤›ms›zl›k hareketleri eski toplumsal hareketler olarak iktidar›n ele geçirilmesini hedefleyen hareketlerdir. Wallerstein kapitalist sistemin sürekli sermaye birikimi aray›fl› ile dünya çap›nda yay›ld›¤›n›. eflcinseller. egemen olan merkezdeki bölgelerin ileri sanayi sistemlerini gelifltirip periferi (çevre) ülkelerinin hammaddelerini sömürdü¤ü. yani dolafl›m alan›na vurgu yap›lm›flt›r. kesintisiz sermaye birikimi ve bu birikimin yap›lmas›n› sa¤layan bir yap›ya sahip olmas›d›r. dünyan›n farkl› bölgelerinde ifl gücünü kontrol etmek için farkl› metotlar uygulan›r. Wallerstein’a göre kapitalizm kâr elde etmek için üretim yap›lan. art›¤›n transfer edilmesini . Bu noktada kendisi de aktif olarak bu sürecin içinde yer alan Wallerstein “sistem karfl›t hareketler”in baflar›l› olabilmeleri için. merkezdeki zenginli¤i. oysa pre-modern imparatorluklar›n bunun tam z›tt› bir modele göre kurulduklar› düflüncesiyle” (Marshall. merkez ve çevrede güçlü ve zay›f devletler ortaya ç›kar. 1991: 52-53). göçmen vb. Eski sistem karfl›t› hareketler 1848 ile 1968 y›llar› aras›nda gerçekleflmifltir ve bu grupta yer alan hareketlerin üçü de iktidara gelmifl hareketlerdir.8. eskilerde oldu¤u gibi bir strateji belirleyememesi. Wallerstein yeni sistem karfl›t› hareketlerin. kâr›n de¤iflimle sa¤land›¤› ve bunun sonucunda dünya pazar›n›n geniflledi¤i bir sistem olarak tan›mlamaktad›r. iflbölümü sonucunda da hiyerarflik bir sistem ortaya ç›kt›¤›n› belirtir.

” (Wallerstein. birleflik sistemler olarak ele ald›¤›n› belirtmektedir. Bence bugünün ana entelektüel sorunlar›ndan biri bütün bunlardan bileflik süreçler olarak bahsedebilece¤imiz bir dil oluflturmak . Benzer biçimde etnisite “dünya sistemi görüngüleriyle aç›kça ba¤lant›l› oldu¤u zaman vard›r. Daha önce de belirtildi¤i üzere liberal ideolojinin sosyal bilimler üzerindeki etkisi nedeniyle bu ayr›mlar ortaya ç›km›flt›r. Fakat bu artan ifl verimlili¤i ile sa¤lanabilir. Siyasi ba¤›ms›zl›k çok güçlü bir kültürel fikirdir. Kapitalizm daha önceki bütün toplumlardan farkl›d›r. Buna göre her tarihsel sistemin. otuz y›l için büyük bir ihtiyaç olarak görüyorum çünkü kavramsal olarak bu süreçleri birleflik olarak görsek bile dil aç›s›ndan bu konulardan bahsederken ayn› ayr›mc› tuza¤a düflüyoruz. “Ekonomik geliflmenin kabaca benzer kültürel geleneklere sahip genifl alanlar›. ekonomi etraf›nda odaklanm›fl iktisadi alan ve daha belirsizce sivil toplum etraf›nda odaklanm›fl bir çeflit sosyo-kültürel alan” tan›mlamaktad›r. Buna göre “modern dünyay› inceleyen üç ana bilim dal› vard›r: ekonomi.com/Metis/Catalog/Interview/2894). . Bu çerçevede Wallerstein kültürü bilgi. Wallerstein ise dünya sistemini bütüncül olarak. “Dünya Sistemi Analizi ve Kültürel Çal›flmalar” http://www.” (Wallerstein. 1999: 307). bütün bunlar›n tek bir sürecin parças› oldu¤unu belirtmektedir. 1999: 305).” siyaset bilim. Mesela pazar kavram›. sanat gibi dünya sistemlerini analiz etmek için kulland›¤›m›z fikirler olarak ele almaktad›r. toplumsal hayat› örgütlememizi mümkün k›lan flekiller olarak baflka alanlara yans›r ve bu alanlar› yans›t›r. Biz bu fikre inan›yoruz ve ona göre hareket ediyoruz. kültürel bir fikirdir. dil.com/Metis/Catalog/Interview/2894. dünya sistemindeki güç ya da konum bak›m›ndan köklü farkl›l›klar›na ra¤men çok benzer biçimlerde etkilemesinin nedenlerini aç›klayamam›flt›r” (Ragin ve Chirot..metiskitap.. ‹fl verimlili¤i ise iflçilerin kendilerini daha öncekinden k›sa bir sürede yeniden üretmelerini sa¤lar. Wallerstein önemli olan›n ekonomi siyaset ya da kültür gibi ayr› ayr› alanlar› incelemek olmad›¤›n›. “Dünya Sistemi Analizi ve Kültürel Çal›flmalar” http://www. sosyoloji de sivil toplumu çal›fl›r. Kendi içinde ekonomik geliflme e¤ilimi vard›r. “Bütün bunlar. din. Kapitalist geliflmede belirtilmesi gereken fley bir bütün olarak ekonominin s›n›f yap›s›d›r.bunu önümüzdeki on. Bu ayr›m “devlet etraf›nda odaklanm›fl siyasi alan. devleti. yirmi. dolay›yla daha çok art›k üretebilirler. Bizim pazar konusunda analitik olarak yanl›fl baz› inançlar›m›z var ve bu bize baz› s›n›rlamalar getiriyor. aksi takdirde etnisite de¤ildir” (Ragin ve Chirot.186 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ve ifl gücü kontrol sistemlerinin geliflmesini belirlemez. dünya sisteminin kendine ait kültürel düflünme biçimleri vard›r ve dünyay› buna uygun olarak örgütlemektedirler. Ben kültürün iktisadi alandan ve siyasi süreçten ayr› bir fley oldu¤u fikrine karfl›y›m. pazar›.metiskitap. Çünkü Wallerstein’a göre kültürel farkl›l›klar farkl› geliflme düzeylerini aç›klamak için gerekli de¤ildir. Wallerstein’a getirilen bir baflka elefltiri modern dünya sistemi üzerine yapt›¤› çal›flmalarda kültürel farkl›l›klara yer vermemesidir.

Bat› Avrupa. De¤erden ar›nm›fl bir tarihsel çal›flma yapmak imkâns›zd›r çünkü her bir kavramsal çerçevenin seçimi do¤rudan politik durufla göre belirlenir. Karl Polanyi ve Fernand Braudel Wallerstein’›n entelektüel geliflimi üzerinde etkili olmufl düflünürlerdir.8. Di¤er yaklafl›m ise toplumlar›n tikelli¤i üzerine odaklanmaktad›r. Bu bak›fl aç›s›n›n modern-geleneksel gibi ikili toplum modelleri üzerine kuruldu¤unu oysa dünyan›n bu ikili modellerle aç›klanamayacak kadar karmafl›k bir yap›da oldu¤unu belirtir. Wallerstein’›n Kapitalist Dünya Ekonomisi yaklafl›m›n›n özelliklerini s›ralayabilmek. Kapitalist dünya ekonomisi kâr›n maksimize edilmesi amac›yla üretimin yap›ld›¤› tek üretim biçimidir. farkl› iflleyen mant›klar› yoktur. Wallerstein devlet ve toplum yerine tarihsel bir sistem olan “dünya sistemini analiz birimi olarak önerir. siyaset de¤il ekonomidir. yar› çevre ve çevreden oluflur ve son olarak sürekli ama tek yönlü ve do¤rusal olmayan bir de¤iflim vard›r. o da kapitalist dünya ekonomisidir. Bat›l› olmayan çevre ülkeleri sömürerek üstünlük sa¤lam›flt›r. çevre ve yar› çevre kavramsallaflt›rmas›n› kullan›r. Bat› ya da Avrupa merkezli sosyal bilim anlay›fl›n›n de¤ifltirilmesi gerekti¤ini iddia eder. Wallerstein bilimsel bilgi ve felsefi/befleri bilgi ayr›m›na karfl› ç›kmaktad›r ve modern dünya sisteminin beklenen çöküflü ile birlikte bu “iki kültür” kavramsallaflt›rmas›n›n da ortadan kalkaca¤›n› belirtmektedir. Bu yaklafl›mlardan ilki tarihin her döneminde ve bütün toplumlar için geçerli olabilecek düzenli de¤iflim yasalar›na. dünya sistemi merkez. Wallerstein dünya sistemi analizini gelifltirirken toplumsal de¤iflme alan›nda var olan iki yaklafl›m› birlefltirmeye çal›fl›r. politik ve sosyo-kültürel alanlar ayr› ve özerk alanlar de¤ildirler. Bu nok- AM A Ç 3 A M A Ç 2 . küresel düzeyde ve hiyerarflik olan bir iflbölümü ve ekonomik uzmanlaflmaya neden olmufltur. Bu durum. Böylelikle sermaye artt›kça ondan elde edilen kar da aratacakt›r. Kâr› art›rmak amac›yla pazar için yap›lan üretimin temel amaç oldu¤u bugünkü dünya kapitalist sistemin temeli de böylelikle at›lm›flt›r. Wallerstein’a göre kapitalizmin mant›¤› pazardan elde edilen kâr›n biriktirilmesini gerektirir. Yaklafl›k olarak 16. Wallerstein modern dünya sistemi analizinde ana ak›m teorileri ve araflt›rma pratiklerini elefltirir ve niteliksel ve tarihsel metotlar›n önemini vurgular. tarihsel olarak bak›ld›¤›nda dünya imparatorluklar› ve dünya ekonomileri olmak üzere iki tane dünya sisteminin var oldu¤unu belirtir. Wallerstein’›n dünya sistemi analizinin temel özellikleri flunlard›r: ‹flbölümü ve s›n›fsal bölünmeler evrensel olgulard›r.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 187 Özet A M A Ç 1 Immanuel Wallerstein’›n genel yaklafl›m›n› aç›klayabilmek. Dünya ekonomileri ise dünya imparatorluklar›n›n tersine politik hâkimiyet üzerine kurulmam›flt›r. Dünya sistemi yaklafl›m› içinde ikili toplum modelleri yerine merkez. Wallerstein. Wallerstein’a göre ekonomik. Karl Marx. Kapitalist dünya ekonomisinde sermayenin hareket edebilmesi çok önemlidir. Bu da kapitalist giriflimcili¤in sürekli olarak yay›lmas›na neden olur. Joseph Schumpeter. Wallerstein. yüzy›ldan bu yana sadece bir tek dünya sistemi varl›¤›n› sürdürmektedir. ekonomi hâkim olan unsurdur. Ayr›ca tarihsel olarak kavranan bir dünya sistemi ile modern toplumsal de¤iflme incelenebilir ve aç›klanabilir. Dünya ekonomilerindeki bütünleflmeyi sa¤layan güç. makro sosyolojik yasalara ulaflmay› hedeflemektedir. Wallerstein sosyal bilimler içindeki ayr›mlar›n yapay olarak oluflturulmufl ayr›mlar oldu¤unu belirtir ve dünya sistemi analizinde bu ayr›mlar› ortadan kald›racak yöntemsel önermelerde bulunur. Wallerstein’a göre dünya ba¤›ms›z toplumlar›n ya da ulus devletlerin toplam›ndan baflka bir fleydir. Ünite . Wallerstein dünya sistemi analizinde befleri bilimlerle iliflkilendirilen idiografik epistemoloji ve fen bilimleri ile iliflkilendirilen nomotetik epistemolojinin birlikte kullan›lmas›n› önerir. Wallerstein’›n Dünya sistemi yaklafl›m›n›n önemini de¤erlendirebilmek. Dünya imparatorluklar› kendi bütünlüklerini kurduklar› askeri ve politik hâkimiyet üzerinden sa¤lamaktad›rlar ve yönetim biçimleri de bu anlay›fla dayanmaktad›r. tekil bir sistem olarak kapitalizmin içinde büyüdü¤ü toplumsal sistemi bir bütünlük olarak ele almaktad›r.

Bu nedenle Wallerstein. modern dünya sisteminde politik istikrar›n sa¤lanmas›nda önemli bir rol oynamaktad›r. Günümüzde dünya sistemi duraklama dönemindedir ve bu duraklama dönemini aflmas›n› engelleyen üç tane yap›sal kriz bulunmaktad›r. maliyetlerinin devletler ve flirketler için çok yüksek olmaya bafllad›¤›n› belirtir. . Dünya zenginli¤inin büyük bir k›sm› merkezin kontrolü alt›ndad›r. Ekonomik ve politik olarak merkezden güçsüz ama çevreden daha güçlü konumdad›r. düflürülmesi ise varolan dünya sistemine en çok destek veren grup olan orta s›n›f aras›nda siyasi hoflnutsuzlu¤a neden olacakt›r. piyasaya müdahale eden devletler en güçlü devletlerdir ve bu durumda kâr›n art›r›lmas›nda çok önemli bir etkendir. çevre ve yar› çevre kavramlar›n› tan›mlayabilmek. Yar› çevre konumundan merkez konumuna geçiflteki en önemli unsur ise. sosyal bilimlerde ise postmodern teorinin ortaya ç›k›fl› geçifl döneminin belirsizli¤ine iflaret etmektedir. çevre ve yar› çevredir. Son yap›sal kriz olarak daha önce d›flsal maliyetler olarak bahsedilen hammaddenin tükenmesi ve çevre kirlili¤i yer almaktad›r. Kültürel gösterge olarak.188 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› tada kapitalist dünya ekonomisi içinde güçlü devletlerin önemi ortaya ç›kmaktad›r. Ayn› zamanda da merkez olabilmek için birbirleriyle rekabet etmeleri dünya sistemini sürekli dengesizlik içinde tutar. merkez ve çevre aras›nda yer al›r. Wallerstein’a göre bu sistem kendi kapitalistlerini koruyabilen. yat›r›mc›lar› üretim alan›ndan finans alan›na yöneltmifltir. Küresel düzeyde örgütlenen toplumsal hareketler ise ulusal düzeyden öte dünya sistemi içinde de¤ifliklik yapmay› amaçlamaktad›r. Bu geçifl döneminin belirsizli¤ine dair yap›sal ve kültürel göstergeler vard›r. Son olarak yaln›zca ekonomik geliflmeyi de¤il ayn› zamanda toplumsal ve siyasi geliflmeyi de hedefleyen bir geliflme stratejisi uygulanabilir fakat bunun gerçekleflme olas›l›¤› çok az çevre ülke ile s›n›rl›d›r. Bunlar merkez. Wallerstein’›n merkez. Üretim maliyetlerinin artmas› nedeniyle kâr oranlar›n›n düflmesi. Wallerstein orta s›n›f›n konumuna odaklan›r ve krizden ç›kabilmek için orta s›n›f›n harcama gücünü art›rman›n. ‹kinci olarak. fen bilimlerinde kaos kuram›n›n. 1968 isyan› ile bugünkü dünya sisteminin sonu bafllam›flt›r. ‹kinci olarak merkez ülkelerdeki giriflimciler baflka yerlerde yat›r›m yapmaya yönelebilir. Ücretlerin geri çekilmesi. Yar› çevre. sistem co¤rafi olarak yay›lman›n s›n›rlar›na ulaflm›flt›r. Bunlardan birincisi. Wallerstein kapitalist dünya ekonomisi içinde üç tane hiyerarflik yap›sal konum oldu¤unu iddia eder. Dünya sistemi içinde. Merkez ekonomik ve politik üstünlü¤ünü kullanarak çevre üzerinde hâkimiyet kurar ve çevreyi kontrol eder. ‹lk olarak dünya pazarlar›n›n daralma dönemlerinde çevre ülkelerin yaflad›¤› sorunlar. AM A Ç 5 A M A Ç 4 Wallerstein’›n küreselleflmeye bak›fl›n› özetleyebilmek. dünya üzerinde sömürünün ihraç edilmesini sa¤layacak yer kalmam›flt›r. O tarihten bu yana da Kondratieff döngüsüne göre geçifl ve belirsizlik dönemi yaflanmaktad›r. daha düflük üretim maliyetleri ile üretim yap›labilmesini sa¤layabilecek geliflmifl teknolojiye yaslanan bir pazara sahip olmakt›r. Çevreden merkeze do¤ru oluflabilecek baz› politik protestolar› karfl› tampon görevi görür ve böylelikle tamam›yla kutuplaflm›fl bir dünya sisteminin geliflmesini engeller. küreselleflme sürecini geçifl süreci olarak ele almaktad›r. çevre bir ülkenin yar› çevre konuma geçmesi üç tane stratejiye ba¤l›d›r. ithalata dayal› ekonomi programlar› ile çözülebilir. Yar› çevre. Yap›sal göstergeler ise finansal spekülasyon ve küresel düzeyde örgütlenen yeni sistem karfl›t› hareketlerdir.

politik ve ekonomik olarak zay›f devletlerin bulundu¤u bölgeleri tan›mlamak için afla¤›dakilerden hangisi kullan›lmaktad›r? a. yüzy›l b. Azgeliflmifl bölgeler e. Modern Kapitalist Toplumlar c. Kanada d. Dünya sistemi 4. Yar› çevre d. Wallerstein’a göre kapitalist dünya ekonomisi ne zamandan beri varl›¤›n› sürdürmektedir? a. Üretim biçimi b. yüzy›l d. yüzy›l c. “‹ki kültür” kavram› afla¤›dakilerden hangisi için kullan›lmaktad›r? a. Tampon bölge e.befleri bilgi c. b. Japonya c. Toplumsal yap› c. Alt kültür. Azgeliflmifl bölgeler e.üst kültür d. Merkez d. Merkez 10. 14. Çevre b. Wallerstein’›n düflünce sisteminde oldukça etkili olan Annales Okulu ne zaman kurulmufltur? a.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 189 Kendimizi S›nayal›m 1. 15. Kore b. Çevre d. Ünite . 18. 16. Serbest bölge c. Marx 6. Serbest ticaret bölgeleri c. Kapital b. Popüler kültür-üst kültür e. Kapitalizm ve Toplum 7. Wallerstein’a göre afla¤›dakilerden hangisi günümüzde dünya sistemi içinde merkez ülke konumunda de¤ildir? a. Schumpeter T. 1910’lar b. Yerel kültür. Küresel Dünya d. 1920’ler c. d. Yar› çevre b. yüzy›l e. Kapitalist iktisadi sistemin merkezden çevreye do¤ru büyümesini ve bu büyümenin kapitalist toplumlar ile kapitalizm öncesi toplumlar üzerindeki benzer etkilerini ifade eden kavram afla¤›dakilerden hangisidir? a. Parsons K. Dünya sistemi içinde zenginli¤in büyük bir k›sm›n› kontrol eden bölge afla¤›dakilerden hangisidir? a. Wallerstein’›n en çok bilinen ve 14 dile çevrilen çal›flmas› afla¤›dakilerden hangisidir? a. G. c. Toplumsal de¤iflme e. Yar› çevre c. Dünya sistemi içinde askeri.8. 1930’lar d. Braudel K. Merkez 9. Ekonomik ilerleme d. Bilimsel bilgi. Yoksul bölgeler b. Amerika Birleflik Devletleri e. Afla¤›dakilerden hangisi Wallerstein’›n entelektüel geliflimini etkileyen düflünürler aras›nda yer almaz? a. 1940’lar e. 17. Güçlü ve zay›f devletler aras›nda tampon bölge rolüne sahip olan bölgeleri tan›mlamak için afla¤›dakilerden hangisi kullan›lmaktad›r? a. e. Polanyi J. ‹ngiltere . Modern Dünya Sistemi e. Çevre 2. 1950’ler 3. Modern-geleneksel b. yüzy›l 5. F.evrensel kültür 8.

“Bu inan›lmaz borç. Obama’n›n ne yapabilece¤i konusunda ise flunlar› söyledi: “Fazla bir fley yapamaz. Bunun üzerine iflsizlik ihraç edilmeye çal›fl›l›yor. Kondratief 1 evresinin sonunday›z. .. Japonya birbiri aras›nda bunu yap›yor. Fransa sömürgelerinde halk sokaklara dökülüyor.. Sarkozy de neoliberal bir liderdi ama geri ad›m at›yor. Ama bu da çözüm de¤il. sonunda onun da çöktü¤ünü belirtti. Sadece yoksullar›n yaflam› biraz daha çekilir hale gelecek. (...” .. ABD.” Wallerstein bu süreçte.. bunun da bu borç balonunun patlamas›yla sonuçland›¤›n› belirtti. Art›k burada evre B Kontradief’tir. ..” Kapitalist dünya sona yaklafl›rken. Reunion’a da gidebilir.. Dünya Ülkelerine kayd›¤›n›. gelifltiriyor. eskilerden daha büyük. Burada bir fasit daire ç›k›yor... ifller daha da kötülefliyor... Daha sonra da Avrupa ve Japonya’n›n öne geçti¤ine iflaret ederek... bu döngüyü flu flekilde tarif etti: “Önce geniflliyor... Rusya da ayn› durumla karfl› karfl›ya.. ard›ndan 1980’lerin borç krizinin yafland›¤›n› ve sonra da çöp tahviller döneminin geldi¤ini. Bankalar kredi vermiyor... askeri güç ve dolar›n rezerv para olmas›na dayand›¤›n› flimdi ise bu dayanaklar›n büyük ölçüde zay›flad›¤›na dikkat çekti. ABD’de iç sorun çok büyük. yavafl bir flekilde a盤a ç›kan bu gerileyiflin flimdi h›zland›¤›n› belirtti.. 50’ler-60’larda gücünün doru¤undayd› ve istedi¤inin %95’ini yapabiliyordu” diyen Wallerstein. sonra di¤erleri dahil olup tekeli k›r›yor. Üretim zay›flad›kça para sahibi paras›n› üretimden çekip. Jeopolitika ve ekonominin çok kötü oldu¤una de¤inen Wallerstein.. Kâr göz kamaflt›r›c›l›¤›n› yitiriyor. Avrupa. O da bu evre” diyerek tart›flman›n oda¤›nda kapitalizmin yerine neyin geçece¤i sorusu oldu¤unu vurgulad›..) Obama yoksullara yard›m etmeye çal›flacak. .... hükümetler istiyor ama bankalar do¤al olarak vermiyor.) Fabrikalar yer de¤ifltirince iflsizlik oluyor. ABD de ayn›... Ben de bundan yanay›m. Kontradief B’nin karakteri bu. Bu çok görüldü. Bu.Immanuel Wallerstein.190 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Okuma Parças› “Wallerstein’dan konferans: Jeopolitika. Hasar denetimi yapabilir. paylafl›yor. “60’lar›n sonundan itibaren bu dayanak ortadan kalkt›” dedi. Bu sürece finansallaflma deniyor..... Halk›n silaha eriflimi ne kadar kuvvetli ise o kadar tehlikeli. Ekonomi düzelmeyecek.. bu avantaj›n temel olarak 1940’lar ile 1960’lar aras› dönem için geçerli oldu¤una dikkat çekti. Guadulop’ta halk›n %10’u sokaklara döküldü ve kazand›.” “ (. daha önce de çok kez yafland›. Bugün dünya ekonomisinin girdi¤i krizin kapitalist ekonomik sistemin yap›sal krizi oldu¤unu belirten Wallerstein. Bu sürecin sonunda ABD’nin en büyük borçlu haline geldi¤ini. Kondradief B evresinde patl›yor... Bunu yapmayan hükümetler ayakta kalamayacak. Ama gerçekte olan. Sistem yap›sal bir kriz içinde “ABD hegemonyas›n›n ertesindeyiz. 1945 sonras›nda fabrikalar ABD.. “ABD. Dünya’ya borç verdiklerini. Fabrikalar kapan›yor. Bu dalga Martinik’e de s›çrad›. ABD’nin gerilemesinin 40 y›ll›k bir geçmifli oldu¤unu. iflsizlik olufluyor... ABD’nin ekonomik gücünün dünyan›n geri kalan›na göre daha çok ve daha ucuza üretim yapabilmesi oldu¤unu belirten Wallerstein.... Avrupa ve Japonya’dan di¤er ülkelere ak›yor..” “Leap Europe adl› Avrupal› bir think-tank kuruluflunun 2-3 ay önce yay›nlanan raporuna göre bu geliflmifl ülkelerde iç savafla kadar gidebilir. geliflmifl kapitalist ülkelerin 3.. “bir sistemin tarihinde tek bir kriz vard›r. ekonomik kriz ve kapitalizm çökerken özne olmak” 13 Mart 2009 . düflük gelirli üretimin bu ülkelere gitmesidir. ayn› flekilde ABD’li tüketicilerin de borçland›¤›n› belirten Wallerstein. Çin de. Bu ülkeler kalk›n›yor ama bu sorunlu bir kalk›nma.. Bu afla¤› gidifli durdurabilece¤ini sanm›yorum. Fabrikalar düflük maliyete gidiyor. geçmiflte de böylesi durumlarla karfl›lafl›ld›¤›n› ve krizdeki hegemonyac› gücün yerinin yeni bir hegemonyac› güçle dolduruldu¤unu ancak henüz böylesi bir yeni hegemonyac› gücün kendini ortaya koyamad›¤›n› belirtti. Fransa tarihinde 68 dâhil böyle bir isyan yaflanmad›. Nas›l? Pek çok ülke baflkan› ayaklanmadan korkuyor. fiimdi sistemin yap›sal krizi yaflan›yor” diyen Wallerstein. Bu yeni de¤il.. Çöküfl yaflan›yor. ABD geriliyor. üretimin 3. ABD hegemonyas›n›n ekonomik güç. “Obama ne yapabilir?” Wallerstein. Belli ürünler bir süre gelifliyor.. bir süre sonra t›kan›yor. büyüyor. Dünya Ekonomisi Dünya ekonomisinin 400-500 y›ld›r döngüsel bir harekete sahne oldu¤unu belirten Wallerstein. Bir üründen birileri kâr ediyor. B evresinde üretim yer de¤ifltiriyor... spekülasyona yat›r›yor.

a 6. do¤a bilimleri ve insan bilimleri alan›ndan 10 bilim insan›n›n. ancak bu durumun bizi çaresiz duruma düflürmeyece¤ini ifade etti. “Davos hiyerarflik. sosyal bilimlerin nesnelli¤ini art›rabilece¤ine inan›yoruz. sosyal bilimlerin bugününü ve gelece¤ini tart›flmak üzere bir araya gelmeleri ile oluflturulmufltur. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.” diyerek bugün yürütülecek öznel/iradi çabalar›n geçmifle nazaran çok daha etkili sonuçlar do¤urabilece¤ini ifade etti. sömürgeci bir sistem. 30 y›l sonras› belirsiz. Bilginin sosyal temelleri oldu¤unu kabul etmek. “Bu raporda üç fleyi göstermeye çal›flt›k. döngüsel olarak yükselen bir e¤riye iflaret etti¤ini belirten Wallerstein. Sistem çökerken özne olmak Wallerstein krizden nas›l ç›k›labilece¤i konusunda ise flunlar› söyledi: “Teknik olarak iki farkl› çözüm olabiliyor. e 4.org/yazi. girdi maliyeti ve vergilerin 1980’e k›yasla düflük olsa bile 1945’le k›yasland›¤›nda artt›¤›n›. tart›flman›n determinizm ile özgür irade aras›ndaki. Porto Alegre demokratik. Kapitalizm yerine geçecek olan nedir? Ya daha iyi ya da daha kötü bir sistem. Türkçe’ye “Sosyal Bilimleri Aç›n: Sosyal Bilimlerin Yeniden Yap›lanmas› Üzerine Rapor” bafll›¤› ile çevrilen raporun tan›t›m› flu flekilde yap›lm›flt›r: “Bilginin sosyal olarak kurulmufl olmas› gerçe¤i. Gerçekleflecek olan nas›l bir fley bilmiyorum. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl: Wallerstein’›n Genel Yaklafl›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 8. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl: Wallerstein’›n Genel Yaklafl›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. geçmiflteki uygulamalara yönelik elefltirileri de¤erlendirerek ve hakikaten daha ço¤ulcu ve evrenselci yap›lar kurarak yap›lacak bir yeniden yap›land›rman›n. d 7. nesnellik kavram›yla çeliflkili de¤ildir. kimse bilemez” dedi.8. Bunu biliyorum. ‘kader mi irade mi’ tart›flmas› oldu¤unun alt›n› çizdi. d 2. “Ama kriz ortam›nda birdenbire bir özgürlük an› yaflan›yor. Tam tersine. “Bir sistem normal bir evresinde iken deterministtir. 1945 sonras› al›m gücünün art›r›ld›¤› 20-25 y›ll›k verimli bir döngü ve eme¤e sald›r›yla geçen 1980-2000 aras›ndaki neoliberal dönemin ard›ndan kapitalist sistemin bir s›n›ra geldi¤ini ifade etti. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sistem gere¤i gibi iflleyemiyor. insanc›l.. b 3. e 9.sendika. Al›fl›ld›¤›n d›fl›nda. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 10.. Kapitalist aç›s›ndan üç temel maliyet kaleminin. Rus ve Frans›z devrimlerinde insanlar dünyay› de¤ifltirmek için çok çal›flt› ama sistem denge noktas›na çekildi” diyen Wallerstein bugüne iliflkin ise daha umutlu bir tespitte bulundu. Siz ne yaparsan›z yap›n. biz. kimse bilmiyordu” diyen Wallerstein. Biz yeni bir sistemi oluflturmaya ilerliyoruz. ‹ki ihtimal var. Birincisi. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dünya Sistemi Analizi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Feodalizmin çözüldü¤ü “1450 y›llar›nda da yeni sistem neye benzeyecek diye bir tart›flma vard›. denge noktas›na çekilir. Berbat bir keflmekefl içindeyiz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl: Wallerstein’›n Genel Yaklafl›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yani iflçi ücreti. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Fundação Calouste Gulbenkian vakf›na ba¤l› olarak 1993 y›l›nda kurulan Gulbenkian Komisyonu sosyal bilimler. Merkezi Lizbon’da bulunan komisyonun çal›flmalar› Wallerstein baflkanl›¤›nda yürütülmüfl ve 1996 y›l›nda yap›lan çal›flmalar bir rapor halinde yay›nlanm›flt›r. Eriflim tarihi: 21. Bilemeyece¤imiz bir fleyden söz ediyorum.php?yazi_no=22685. c 5.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 191 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› Mevcut krizi anlayabilmek için 400-500 y›ll›k geçmifle bakmak gerekti¤ini söyleyen Wallerstein. daha geçerli bilgiye ulaflman›n da ancak sosyal olarak mümkün olmas› anlam›na gelir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl: Wallerstein’›n Genel Yaklafl›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ünite . Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bugünkü esas meselenin “özne olmak” oldu¤unu belirten Wallerstein. bu süreci 500 y›l öncesine uzatt›¤›n›zda da ayn› döngüsel yükseliflin ad›m ad›m gerçekleflmesinin görülece¤ini ve nihayetinde de bu döngünün s›n›ra dayand›¤›n› söyledi.2011 1.06. bir bilgi biçimi olarak sosyal bilimin nas›l tarihsel olarak olufltu¤u ve neden. Bugün ne yapt›¤›m›z çok önem tafl›yor. Bu bir aflamada tek bir kanala gelip oturacak. Kaynak: http://www. on sekizinci yüzy›l sonundan 1945’e .” Bu iki olas›l›k aras›ndaki fark› “Davos ruhu ile Porto Alegre aras›ndaki fark” fleklinde tarif eden Wallerstein.

06. yani kapitalist dünya ekonomisine ve bu bütün içinde yaflanan döngüsel de¤iflimlere .metiskitap. Ancak bu yükselifller. Eriflim tarihi 21. a¤›r bir depresyonla sona erer. (So. tekil ulus devletler ve ulus devletlerin yükselifli ve gerilemesi üzerine odaklan›rken Dünya Sistemi yaklafl›m› bu ulus devletlerin oluflturdu¤u bütüne. çevre ve yar› çevre aras›ndaki belirleyicilik iliflkisine karfl› ç›kar ve olas› yukar› ve afla¤› hareketlilikler oldu¤unu iddia eder. Eriflim tarihi: 21. “Kondratieff çevrimleri yaklafl›k 50 y›l sürer. enflasyon yavafllam›fl ve bir dezenflasyon dönemine girilmifltir. bu dönemde gerçekleflir.2011 S›ra Sizde 2 Ba¤›ml›l›k Okulu ve Dünya Sistem Kuram› analiz birimleri. araflt›rma sürecinde neye odakland›klar› ve geliflmenin yönüne dair bak›fl aç›lar› üzerinden karfl›laflt›r›lmaktad›r. yüzy›l›n bafl›nda yaflam›fl olan Rus iktisatç› Nikolai Dimitrieviç Kondratieff’in geliflirdi¤i iktisadi analiz yöntemi K-döngüsü ya da Kondratieff döngüsü olarak adland›r›lmaktad›r. son y›llarda çok tart›fl›lan bir dizi temel entelektüel soruyu aç›mlayarak. 1990: 195) Ba¤›ml›l›k Okulu Analiz birimi Metodoloji Ulus-Devlet tarihsel yap›salc›: ulus devletlerin yükselifli ve gerilemesi Teorik yap› merkez-çevre deterministik: Geliflmenin yönü ba¤›ml›l›k genellikle zarar verir Araflt›rma oda¤› çevre Dünya-Sistem Kuram› Dünya Sistemi dünya sisteminin tarihsel dinamikleri: döngüsel de¤iflimler merkez-yar›çevreçevre dünya ekonomisi içinde olas› yukar› ve afla¤› hareketlilik merkez. Buna göre uluslararas› piyasalar ve iflleyifllerine bak›ld›¤›nda yaklafl›k 50 y›l süren yükselme ve dura¤anlaflma dönemleri yaflanmaktad›r. yani Sonbahar’d›r (Autumn). Ba¤›ml›l›k Okulu merkez ve çevre olmak üzere ikili karfl›tl›klar üzerine kurulmufltur ve bu ikisi aras›ndaki ba¤›ml›l›k iliflkisinin zarar vermek üzerinden bir belirleyicilik iliflkisi oldu¤unu iddia etmektedir. Çevrimin ilk evresi Bahar (Spring)’dir. Buna karfl›l›k. Plato’dan deflasyona geçilir.192 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› uzanan süreçte. Kondratieff döngüsü kapitalizmin yükseliflten alçal›fla ve alçal›fltan yükselifle do¤ru uzun dalgalar ya da döngüsellikler biçiminde sonsuza dek yaflayaca¤› düflüncesini hakl› göstermek için kullan›lmas› nedeniyle elefltirilmifltir. Dünya Sistemi kuram› ise bunun tersine merkez.” (http://finans. yazdan k›fla geçifl.com/Catalog/Book/4355). üretim sistemlerinde ortaya ç›kan bir yenilik ya da yeni bir teknoloji ile son bulmaktad›r. Geçmifl dönemlerdeki kredi genifllemesi. ‘flimdi nas›l bir sosyal bilim?’ sorusuna cevap oluflturmakta daha ileri gidebilmek için bize optimal görünen bir tav›r belirlemektir. aç›k seçik formüllerimiz yok.net/forum/kondratieff-dalgalari-tuncer-sengoz-t-3218.html. yerini borçlar›n likidasyonuna b›rak›r ve çevrim. Yaz döneminde enflasyon artar ve borsa yükseliflleri bafllar. Plato dönemi. Bahar’› Yaz (Summer) takip eder. Afla¤›daki tabloda bu karfl›laflt›rman›n bir özeti yer almaktad›r. Buna göre Ba¤›ml›l›k Okulu çevreye. Bizce her fleyden önemlisi. 1945’ten bu yana dünya genelinde meydana gelen geliflmelerin bu entelektüel iflbölümüyle ilgili ne gibi sorular sorulmas›na yol açt›¤› ve böylece bir önceki dönemde yerli yerine oturtulan örgütlenme yap›s›n› yeniden tart›flma gündemine getirdi¤idir. “Kuflkusuz do¤ru yönde ad›m atmay› sa¤layacak baflka çözümler de vard›r ve baflkalar›n› böyle öneriler gelifltirmeye ça¤›r›yoruz.2011) Kondratieff’in gelifltirdi¤i döngüsellik analizi afla¤›daki gibidir: 1790’dan 1810-17’ye yükselifl 1810-17’den 1844-51’e alçal›fl 1844-51’den 1870-75’e yükselifl 1870-75’den 1890-96’ya alçal›fl 1890-96’dan 1914-20’ye yükselifl Bu döngüsellikler daha sonra baflka iktisatç›lar taraf›ndan günümüz de uyarlanm›flt›r. çevre ve yar›-çevre olmak üzere dünya ekonomisi odaklanmaktad›r. teorik yap›lar›.06. Her K-döngüsünde farkl› bir emek-sermaye iliflkisi vard›r ve dura¤anl›k dönemi. enflasyon baz›nda ciddi getiriler sa¤lamaks›z›n ilerler.Gulbenkian Komisyonu (http://www. görece standart bir dizi disipline ayr›flt›¤›d›r. bir kez daha tekrarlayal›m. ak›l s›n›rlar› içinde tart›flabilmektir. Sonuçta. S›ra Sizde 3 20. Üçüncüsü de. Likit’in kral oldu¤u dönemdir bu. sorunun temelinde yatan meseleleri acilen ve aç›k seçik ortaya koyarak. Önerebilece¤imiz basit. ‹kincisi.” . Bu evre krizden ilk ç›k›fl ve ekonomik geniflleme dönemidir. sosyal bilimlerin bu tarihin ve yak›n dönem tart›flmalar›n›n ›fl›¤›nda yeniden yap›land›r›lmas›n› tart›flmak istiyoruz. keskin bir resesyonla sona erer ve plato dönemine girilir. Yaz. Bu dönemde hem mal piyasalar›. sadece bize do¤ru yönde ilerlememize yard›mc› olacakm›fl gibi görünen birkaç tart›flmaya aç›k önerimiz var. hem de borsalar büyük de¤er kaybeder.ekibi. Borsalar›n en kuvvetli yükselifl aflamas›.

Wallerstein. ‹stanbul: Avesta Yay›nlar›. Büyük Kargafla-Yeni Toplumsal Hareketlerin Krizi. R. I. Yüzy›lda Siyaset. A. Allan. ‹stanbul: Avesta Yay›nlar›. ve Desfor Eldes.8. I. Eriflim tarihi: 21. (2010a) Modern Dünya Sistemi Cilt 1: Kapitalist Tar›m ve 16. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. Contemporary Social and Sociological Theory. der. N. Giovanni Arrighi ve Terence K. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. Wallerstein.com/Metis/Catalog/Interview/2894. Yüzy›l›n Tarihsel Seçimleri. (1998) Liberalizmden Sonra. (2004) Amerikan Gücünün Gerileyifli Kaotik Bir Dünyada ABD. Yüzy›l Paradigmas›n›n S›n›rlar›. I. Wallerstein. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. der. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. ‹stanbul: Yar›n Yay›nlar›. California: Pine Forge Press. Wallerstein. 19. Wallerstein. Wallerstein. So. L. (2005) Ütopistik ya da 21. I. Marshall. I. (2002) Contemporary Sociological Theory. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. (2003) “Dünya Sistemleri Kavramlar›na Karfl› Dünya Sistemi Kavram›: Bir Elefltiri” Dünya Sistemi. E. 1750-1840. (1992) Tarihsel Kapitalizm. “Dünya Sistemi Analizi ve Kültürel Çal›flmalar” http://www. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. Frank ve B. (2007) ‹ki Kültürü Aflmak: Modern Dünya Sisteminde Fen Bilimleri ile Befleri Bilimler Ayr›l›¤›. Ragin. London: Routledge Publications. Wallerstein. Lee. Wallerstein. Eriflim tarihi0 21. I.2011.metiskitap. (2011) Modern Dünya Sistemi. Ankara: ‹mge Yay›nevi. (2008) Classical And Contemporary Sociological Theory. Wallerstein. Cilt 3: Kapitalist Dünya Ekonomisinin Büyük Yay›lmas›n›n Birinci Evresi. I. Appelrouth. Wallerstein. Wallerstein. (2004) Dünya Sistemleri Analizi. . I. (2003) Bildi¤imiz Dünyan›n Sonu. G. ‹stanbul: Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›. (2005) Yeni Bir Sosyal Bilim ‹çin. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. (1999) “Immanuel Wallerstein’›n Dünya Sistemi: Tarih Olarak Siyaset ve Sosyoloji” Tarihsel Sosyoloji. (2005) 21.06. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. Ünite . ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. ve Chirot. (1990) Social Change and Development. K. Gills. (1995) Sistem Karfl›t› Hareketler. I. Peet. (1991) Global Capitalism: Theories of Societal Development. I. R. ‹stanbul: Metis Yay›lar›. R. ve Sydie. I. (1993) “Sistem Karfl›t› Hareketlerin Tarihi ve ‹kilemleri”. Wallerstein. Alvin. I. G. Wallerstein. B. Gulbenkian Komisyonu. I. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. A. Wallerstein.com/Metis/Catalog/Interview/2894. (2006). (1996) Sosyal Bilimleri Aç›n. I. (2000) Geçifl Ça¤› / Dünya Sisteminin Yörüngesi (1945-2025).06. S. I.metiskitap. I. “Dünya Kapitalizminin Çeliflkileri”. Yüzy›lda Avrupa Dünya Ekonomisinin Kökenleri. ‹stanbul: Yar›n Yay›nlar›. (2010b) Modern Dünya Sistemi Cilt 2: Merkantalizm ve Dünya Avrupa Ekonomisinin Güçlendirilmesi 1600-1750. California: Pine Forge Press. Hopkins ile birlikte. ‹stanbul: Alan Yay›nc›l›k. I. Wallerstein. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. Hopkins ile birlikte. (1999) Sosyal Bilimleri Düflünmemek. http://www. Beverly Hills: Sage Publications. California: Pine Forge Press. K.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 193 Yararlan›lan Kaynaklar Adams. (2005) Avrupa Evrenselcili¤i: ‹ktidar›n Retori¤i. ve Wallerstein. ‹stanbul: Yar›n Yay›nlar›. D. Wallerstein. Theda Skocpol. C. Wallerstein.2011. (1999) Sosyoloji Sözlü¤ü. I. Wallerstein. Wallerstein. Terence K.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful