T.C.

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2673 AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1639

ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI
Yazarlar Arfl.Gör. Erhan AKARÇAY (Ünite 1) Yrd.Doç.Dr. Mustafa ALTUNO⁄LU (Ünite 1) Doç.Dr. Abdülkerim SÖNMEZ (Ünite 2) Prof.Dr. Aylin GÖRGÜN BARAN (Ünite 3, 5) Arfl.Gör. Cem Koray OLGUN (Ünite3, 5) Doç.Dr. Cahit GELEKÇ‹ (Ünite 4) Prof.Dr. Meliha Demet ULUSOY (Ünite 6) Yrd.Doç.Dr. Fuat GÜLLÜPINAR (Ünite 7) Yrd.Doç.Dr. Hatice YEfi‹LDAL (Ünite 8)

Editörler Prof.Dr. Aylin GÖRGÜN BARAN Prof.Dr. Serap SU⁄UR

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹

Bu kitab›n bas›m, yay›m ve sat›fl haklar› Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Ö¤retim” tekni¤ine uygun olarak haz›rlanan bu kitab›n bütün haklar› sakl›d›r. ‹lgili kurulufltan izin almadan kitab›n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay›t veya baflka flekillerde ço¤alt›lamaz, bas›lamaz ve da¤›t›lamaz. Copyright © 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN Ö⁄RET‹M TASARIM B‹R‹M‹ Genel Koordinatör Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yard›mc›s› Arfl.Gör.Dr. ‹rem Erdem Ayd›n Ö¤retim Tasar›mc›s› Dr. Kadriye Uzun Grafik Tasar›m Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Ö¤r.Gör. Nilgün Salur Dil Yaz›m Dan›flman› Yrd.Doç.Dr. Hülya Planc› Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Dizgi Aç›kö¤retim Fakültesi Dizgi Ekibi Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ISBN 978-975-06-1340-1 1. Bask› Bu kitap ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ Web-Ofset Tesislerinde 35.000 adet bas›lm›flt›r. ESK‹fiEH‹R, A¤ustos 2012

‹çindekiler

iii

‹çindekiler
Önsöz ............................................................................................................ vii

Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell.......................................
G‹R‹fi .............................................................................................................. DANIEL BELL’‹N SOSYOLOJ‹S‹.................................................................... ‹deolojinin Sonu Tezi.................................................................................... “SANAY‹ SONRASI TOPLUM” KAVRAMI .................................................... SANAY‹ SONRASI TOPLUM KURAMI ........................................................ Sanayi Öncesi Toplum, Sanayi Toplumu ve Sanayi Sonras› Toplum ...... Sanayi Sonras› Toplumlar›n Genel Karakteristikleri.................................... Kültür ............................................................................................................ SANAY‹ SONRASI TOPLUM TEOR‹S‹NE YÖNEL‹K ELEfiT‹R‹LER ............. Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

2
3 3 5 6 9 9 16 18 19 23 24 25 25 26

1. ÜN‹TE

Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi............................. 28
G‹R‹fi .............................................................................................................. TOPLUMU ANLAMANIN YÖNTEM‹ VE GEÇ MODERN TOPLUMUN DURUMU ................................................................................. MODERNL‹K VE MODERN TOPLUMLARIN TEMEL SORUNU .................. MODERNL‹K VE ÖZNE ................................................................................ MODERNL‹K ‹LE ÖZNE VE DEMOKRAS‹ ARASINDAK‹ ‹L‹fiK‹LER .......... S‹YASAL MODERNL‹K VE DEMOKRAS‹N‹N BOYUTLARI......................... TOPLUMSAL HAREKETLER VE KÜLTÜREL DEMOKRAS‹.......................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar.................................................................................. 29 31 34 36 37 39 41 44 46 47 48 49

2. ÜN‹TE

Postmodern Sosyal Teori.. ..................................................... 50
G‹R‹fi .............................................................................................................. Ayd›nlanma Düflüncesine Tepki .................................................................. Frederich Nietzsche (1844-1900)............................................................ Modern Sanata Karfl› Postmodern Sanat Anlay›fl›........................................ Modernizm-Postmodernizm Karfl›laflt›rmas› ................................................. JEAN-FRANÇOIS LYOTARD’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI .................... Girifl................................................................................................................ Postmodernizm ve Bilginin Konumu........................................................... Dilin Esnekli¤i ve Büyük Anlat›n›n Yitimi................................................... Elefltiriler .................................................................................................. FREDRIC JAMESON’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI ................................. 51 53 54 55 57 61 61 61 63 65 66

3. ÜN‹TE

................. Bauman’a Göre Postmodern Etik............................................................... Kendimizi S›nayal›m .......................................... Özet.... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ........................... S‹MÜLASYON VE S‹MÜLAKRLAR ............ Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar .................................................................................. Kitle’den Sessiz Y›¤›na/Ço¤unlu¤a........................................................................ TÜKET‹M TOPLUMU ................................................... Kendimizi S›nayal›m.... 118 G‹R‹fi .................. ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K-POSTMODERNL‹K KARfiILAfiTIRMASI VE KÜRESELLEfiMEYE YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹ .......................................... Bauman’›n Modernite Elefltirisi............. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................................................ 99 100 102 105 107 108 109 111 112 114 115 115 116 117 6........................................... Özet.......................................................... Bireylerin Modern ve Postmodern Koflullarda ‹nfla Biçimleri ........ Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................................................ Postmodernizm = Geç Kapitalizm mi?.............................................................. Anlam›n Zedelenmesi ............................. ZYGMUNT BAUMAN’IN POSTMODERNL‹⁄E YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹............................................. Amerika ve Gerçekli¤in Kusursuz Cinayeti ...................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ................................................... Okuma Parças› ............................................................................... Kendimizi S›nayal›m................................................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ....................................................................................................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ....................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................................. Bauman’a Göre Küreselleflme ............................................... 98 G‹R‹fi: JEAN BAUDRILLARD’IN YAfiAMI VE SOSYOLOJ‹YE YAKLAfiIMI ........................................................................................... ÜN‹TE Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik ...................................... GÖSTERGE EVRELER‹ ....................................................................................................... 119 POST-YAPISALCILIK ...... 122 ........................................................................................ ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K DE⁄ERLEND‹RMES‹ ................................................................................................................. 66 67 69 70 72 73 73 74 4...................................................................................................................................................................................................... ÜN‹TE Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida ........................................................................................................................................ ZYGMUNT BAUMAN’IN HAYATI ............................................................... ÜN‹TE Tüketim Toplumu............. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard ........................... 76 G‹R‹fi ..........................................................iv ‹çindekiler Girifl............................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar .............................................................................................................................. Elefltiriler ........................................................................................................ ELEfiT‹R‹LER .......................... 77 78 79 80 83 86 87 88 90 92 94 95 96 96 5...................................................................................................................................................................... 120 MICHEL FOUCAULT .................... Özet .......................................................

... Foucault’un Temel Düflünce ve Kavramlar› ................................................... Benlik......................... 173 174 177 178 178 179 183 8..................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL KAVRAMLARI .... Kendimizi S›nayal›m................................ DÜNYA S‹STEM‹ ANAL‹Z‹.......................................................... ÜN‹TE ........... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ........................................................................................ 142 POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL VARSAYIMLARI ......... POSTMARKS‹ZM KURAMININ MARKS‹ZM ÜZER‹NE ELEfiT‹R‹LER‹ .................................................................. GEÇ‹fi SÜREC‹ OLARAK KÜRESELLEfiME ........................................................................................................................ ‹z ..... ÜN‹TE Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein .................... Fark ve Erteleme (Differance) ............... KAP‹TAL‹ST DÜNYA EKONOM‹S‹................................................................................................................ Söylem-‹ktidar-Kontrol ...‹çindekiler v Foucault’un Yaflam›.............................. YEN‹ TOPLUMSAL HAREKETLER ........................... Kendimizi S›nayal›m............................................................................................................................................................................................................................... Jacques Derrida’n›n Hayat› ........................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ...................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ................................................. Dünya Sistemi: Dünya ‹mparatorluklar› ve Dünya Ekonomileri................................ Silme ................................................................................................................... 122 123 125 125 125 127 128 128 129 130 130 131 131 134 134 135 135 136 137 139 140 140 141 Postmarksizim ve Radikal Demokrasi............... Özet................................................................................................................................. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ...... JACQUES DERRIDA ....... Hegemonya.................. 172 G‹R‹fi: WALLERSTEIN’IN GENEL YAKLAfiIMI .............. Wallerstein’›n Sosyal Bilim Anlay›fl› ............................................................................................ 143 146 149 149 152 155 159 161 163 166 168 169 169 171 7........ Özet........................................................................................ Mutlak ‹ktidar ................................................................................................ POSTMARKS‹ZM VE RAD‹KAL DEMOKRAS‹ S‹YASET‹ ........................................................................................... Söylem-Arekoloji-Soykütük-Arfliv .............. DERRIDA’NIN TEMEL DÜfiÜNCE VE KAVRAMLARI ...................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› .............. Biyo-‹ktidar ............. Yap›söküm ve Oyun......................................... Foucault ve Post-yap›salc› Düflüncelerinin Ortaya Ç›k›fl› .......................................................... POST YAPISALCILI⁄A YÖNELT‹LEN ELEfiT‹R‹LER ...................................................................................................................... Yap›söküm Yöntemi ve Metin........................................................................................................................ Kapitalist Dünya Ekonomisi: Merkez.............................. Çevre ve Yar› Çevre .................................................................................................................................................................. Disipline Edici ‹ktidar ................... Söylem ..................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ...................................................................................................................................................................................................................................... Agonistik Demokrasi...................................................................... POSTMARKS‹ZME YÖNELT‹LEN TEMEL ELEfiT‹R‹LER ..........

.............................................................................. 185 187 189 190 191 191 193 ... Yararlan›lan Kaynaklar........... Özet.................................... Kendimizi S›nayal›m................................................ Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ................................................................................... Okuma Parças› ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................vi ‹çindekiler SONUÇ............ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .

Doç. çevre kirlili¤i.Dr. Kitap temel olarak Sosyoloji disiplininde son dönemde paradigmalar›n› oluflturan teorisyenlerin problematik olarak gördükleri toplumsal olay ve olgulara bak›fl aç›lar›n› yans›tmaktad›r. Bu çerçevede gelifltirilen her yeni teori. kitab›n dizgi ve grafik tasar›m›nda katk›lar›ndan dolay› Yrd. Bu aç›dan kitab›n haz›rlanmas›nda ve ünitelerinin yaz›lmas›nda eme¤i geçen baflta ö¤retim üye ve elemanlar›na. Günümüzde de¤iflen dünya ve modern toplum ba¤lam›nda giderek daha da karmafl›k hale gelen toplumsal gerçekli¤in anlafl›lmas› ve aç›klanmas›nda yetersiz kalan klasik dönemin hâkim paradigmas› pozitivizm büyük ölçüde kan kayb›na u¤ram›fl. ‹nsanl›¤›n yaflanm›fll›¤›ndan yola ç›k›larak gelifltirilen bu bilgiler. terör ve çarp›k güç iliflkileri gibi sorunlar günümüz sosyoloji teorilerinin en önemli u¤rafl alanlar› aras›na girmifltir.Önsöz vii Önsöz Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› kitab›n›z uzaktan ö¤retim yoluyla lisans düzeyinde sosyoloji e¤itimi almak isteyen ö¤rencilere yönelik olarak haz›rlanm›flt›r.Ö. analiz etme. yorumlama ve çözüm önerileri gelifltirme yönünde genifl fikirler sunmaktad›r. k›saca sosyoloji kuramlar›. Aylin GÖRGÜN BARAN Prof. Son olarak yedinci ve sekizinci ünitelerde postmarksizm ile yine Marx’›n çal›flmalar›ndan önemli ölçüde etkilenen I. Üçüncü ve dördüncü ünitelerde modernlik ve postmodernlik kavramlar› ile postmodern sosyal teorinin k›sa bir özeti verilmifltir. Bu çerçevede kitab›n birinci ve ikinci ünitelerinde modern toplumdaki büyük de¤iflimi aç›klamaya yönelik olarak gelifltirilen sanayi sonras› toplum (post-endüstriyel toplum) ve programlanm›fl toplum teorileri k›saca ele al›nm›flt›r. Serap SU⁄UR . dizgi birimine çok teflekkür ederiz. Yaflad›¤›m›z bu karmafl›k durumu göz önüne ald›¤›m›zda elinizdeki kitab›n size yol gösterici ve ufuk aç›c› olaca¤›n› tahmin ediyoruz.F. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› kitab›n›n haz›rlanmas›nda çok say›da kiflinin eme¤i geçmifltir. fliddet.Dr. kendine özgü bak›fl aç›s›yla sosyal bilimlere ve sosyolojiye katk›da bulunmufl ve toplumsal dünyaya bak›fl›m›z› zenginlefltirmifltir. Editörler Prof.Dr. Alt›nc› ünitede ikinci s›n›fta gördü¤ünüz postyap›salc›l›k biraz daha ayr›nt›l› olarak ifllenmifltir. yerleflik bilim anlay›fl› her alanda elefltiri oklar›n› üzerine çekmifl ve yeni bir de¤erler dizgesi gelifltirme çabalar› yo¤unluk kazanm›flt›r. Wallerstein’›n dünya sistemi kuram› k›saca özetlenerek verilmifltir. Ça¤›m›z›n genel sorunlar› aras›nda bulunan adaletsiz gelir da¤›l›m›. siz de¤erli ö¤rencilerimize olay ve olgular› anlama. kavrama. Davut Alper Altunay’a ve kitab›n bas›m ifllerinde emeklerinden dolay› A. Beflinci ünitede kitle iletiflim araçlar› ve tüketim toplumuyla iliflkili simülasyon kuram› ana hatlar› ile ele al›nm›flt›r.

Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisini analiz edebilecek. Amerikan sosyologu Daniel Bell’in sosyolojiye katk›lar›n› özetleyebilecek.1 ‹çindekiler Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Amaçlar›m›z Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anahtar Kavramlar • Sanayi Toplumu • Sanayi Sonras› Toplum • Teorik Bilgi • Bilgi S›n›f› • Entelektüel Teknoloji • ‹deolojinin Sonu Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell • G‹R‹fi • DAN‹EL BELL’‹N SOSYOLOJ‹S‹ • “SANAY‹ SONRASI TOPLUM” KAVRAMI • SANAY‹ SONRASI TOPLUM KURAMI • SANAY‹ SONRASI TOPLUM KURAMINA YÖNEL‹K ELEfiT‹R‹LER . Sanayi sonras› toplum kavram›n› aç›klayabilecek. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisinin elefltirilerini özetleyebileceksiniz.

sanayi sonras› topluma iliflkin kavramlaflt›rmalar›n hangisini benimseyece¤imiz konusunda tam bir uzlaflmaya var›ld›¤› söylenemez. Bell toplumsal olaylar›n ve olgular›n tah- . Toplumsal önkestirim. Ça¤dafllar› gibi Bell de büyük toplumsal sorunlar›n çözümü için öngörülerde ve önerilerde bulunma e¤iliminde olan bir sosyologdur. 1993. 1993. s. klasik sosyoloji perspektifinin bir parças› olan. Oysa 21. yüzy›ldaki de¤iflimlerin h›z›n› sosyolojinin ayn› h›zda yakalayabildi¤ini.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell G‹R‹fi ‹çinde bulundu¤umuz ça¤›n. tan›k oldu¤umuz toplumsal de¤iflmenin niteliklerini belirlemek oldukça zor görünmektedir. Enformasyon toplumu. Zamana karfl› direnen klasikleflmifl çal›flmalar›n odak noktas› ise sanayi devriminin ortaya ç›kard›¤› sanayi toplumunun neden oldu¤u toplumsal de¤iflimlerdir. Zira sanayi toplumu kavram› Saint Simon’dan bu yana sosyoloji disiplini içerisinde tart›flmas›z kabul görürken. Benzer toplumsal de¤iflim özelliklerini farkl› kavramlaflt›rmalarla de¤erlendiren onlarca kuram ve kuramc› sayabilmek olas›d›r. s. Bugünden geçmifle bakt›¤›m›zda sosyolojinin ortaya ç›kmas›na neden olan sanayi devrimi ve sanayi toplumunun yaratt›¤› dönüflümleri anlamak için sosyolojinin kurucu isimlerinin sosyoloji teorilerini anlamaya ve yorumlamaya çabalarken eksikliklerini ve elefltirilebilecek yanlar›n› tespit edebilmek kimi zaman e¤lenceli bir u¤rafl haline de gelebilmektedir. “network” (a¤) toplumu gibi tan›mlamalar›n baz›lar› kavramsal olarak yaflanan de¤iflimi içerebilmekte ancak çok daha h›zl› biçimde bu dönüflümleri baflkalar› izlemektedir. yenilenmifl “uygun” ve “kullan›fll›” bir sosyoloji ilgisini harmanlar (Poloma. 324). makro kuramsal perspektif ile günümüz koflullar›n› dile getiren. kavrayabildi¤ini ve de¤erlendirebildi¤ini söylemek oldukça güçtür. Öte yandan kurucu sosyologlar›n en önemli özellikleri içinden geçtikleri ola¤anüstü de¤iflim ve dönüflüm dönemine karfl›n bugüne dek kal›c›l›¤›n› koruyabilen çal›flmalar ortaya koyabilmifl olmalar›d›r. 323) a¤›rl›k vermesidir. Sanayi sonras› toplum kavramlaflt›rmas› da iflte tam da bu nedenle birçok tart›flmay› bar›nd›rmaktad›r. DANIEL BELL’‹N SOSYOLOJ‹S‹ Daniel Bell’in sosyolojisinin temel amac› “kuramdan çok toplumsal çözümlemeye” (Poloma. Sanayi toplumundan bambaflka bir toplumsal yap›ya do¤ru dönüflümü hangi kavramlaflt›rma ile çözümleyebilece¤imiz bir muamma haline gelmifltir. bilgi toplumu. Sosyolojide varolan bir e¤ilimi/yaklafl›m› temsil eden bu tarz toplumsal önkestirim (social forecasting) olarak adland›r›lmaktad›r.

s. Sanayi sonras› toplum planlamac› bir toplumdur ve sahip oldu¤u entelektüel teknoloji ile elindeki inan›lmaz boyuttaki verileri “han- . toplumun biçimlenifli hakk›nda toplumsal olgulara dayal› bir çözümlemeyi toplumsal önkestirim çerçevesinde yapsa da. 1996. olgusal temelleri olmas› gerekti¤ini ve gelece¤e dönük dayanaks›z ç›kar›mlardan ayr› de¤erlendirilmesi gerekti¤ini ileri sümektedir. 1983. Daniel Bell her ne kadar “Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli” kitab›nda sanayi toplumu sonras›nda. 239) olarak tan›mlanmaktad›r. Bell’e göre tahmin sanayi sonras› toplumun kaç›n›lmaz bir sonucu ve ahlaki bir zorunluluktur.4 Bell’e göre “tahmin” olaylar›n sonuçlar›n›. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› min edilmesiyle önkestirimi birbirinden ay›r›r. Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli-The Coming of Post Industrial Society (1973). Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri-Cultural Contradiction of Capitalism (1976) yer almaktad›r. 140). New York City College’da ve Columbia Üniversitesi’nde ö¤renim görmüfltür. 1993. s. Hiç kimse Sovyetler Birli¤i’ndeki teknolojinin (kimya ve fizi¤in) kapitalist dünyadakinden farkl› oldu¤unu iddia edemez (Bell. Chicago Üniversitesi’nde asistanl›k yaparak bafllad›¤› akademik kariyerine. Gazetecilik de yapan Bell. Galbraith gibi önemli isimler taraT E L E V ‹ Z Y Oortaya N f›ndan benimsenen yak›nlaflma (convergence) teorisinin önde gelen temsilcilerinden biri olarak kabul edilmektedir. “toplumsal önkestirim” ise tarihsel e¤ilim olas›l›klar›n›n ana hatlar›n› ortaya koymaya çal›flmakt›r. Fütüroloji uzun vadeli. Columbia ve Harvard Üniversitesi’nde sosyal bilimler profesörü olarak devam etmifltir (Slattery. s. Ona göre tahmin olaylar›n sonuçlar› ile ilgilenirken. modernite. Daniel Bell kimilerine göre fütürolojiye kaym›flt›r. 2007. 324). 461). 338). Toplumsal önkestirim SIRA S‹ZDE 1 DÜfiÜN EL‹M Resim 1. “Her ikisi de ileri sanayi toplumlar›n›n birer örne¤ini. Kuram. Kitaplar› aras›nda ‹deolojinin Sonu-The End of Ideology (1960). TELEV‹ZYON ‹NTERNET Bell. 1967a. s. kapitalizmin geliflimi ve Bat› kültürünün çat›flmalar› konular›nda önemli katk›lar sa¤lam›flt›r. s. s. xi). üretim güçlerinin önemli ölçüde yüksek düzeyde oldu¤u toplum modelinin birer uygulan›fl biçimini ifade etmektedirler” (Vergin. Daniel Bell için sosyolojik kuram. Aron ve J. Bu nedenle kapitalist ve sosyalist toplumlar yasal ideolojilerden giderek daha çok birbirlerine benzemektedirler (Mann. Sosyolojinin bu alanda belli bir dönem için fütürolojik yaklafl›mlar› benimseyen isimleri olmufltur. toplumsal yap› içindeki kal›plar› (patterns) ve bu yap›n›n söz konusu oldu¤u de¤iflimleri tan›mlamakla yükümlüdür. genifl ölçekli toplumsal ve ekonomik tahminde bulunma giriflimi (Jary ve Jary. SIRA S‹ZDE kavram›n›n anlam›n› araflt›r›n›z. toplumsal e¤ilimleri önkestirebilecek kapasitede olmal›d›r (Poloma. 163). 1993. 22). Yak›nlaflma teorisine göre toplumsal organizasyonlar›n teknik ve ekonomik zorunluluklar› toplumsal yap›n›n biçimlenmesinde si‹ N T E R N E T çok daha etkilidir.1 S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P Daniel BELL (1919-2011) New York do¤umlu olan Daniel Bell. Bell’in çal›flmalar› sosyolojiye özellikle toplumsal de¤iflme. s. 2010. K. gelecekteki olaylar ve geliflmelerle ilgili ç›kar›mlarda bulunmay› amaçlayan fütürolojiye de kayd›¤› yönünde birtak›m elefltiriler bulunmaktad›r (Waters. s. Ancak yine de Bell sosyolojinin belli oranda gelece¤e dönük ç›kar›mlarda bulunmas›n›n sosyal bilimsel. 1950’lerde ç›k›p R. toplumsal önkestirim tarihsel e¤ilimler dizgesinin olas›l›klar›n›n ana hatlar›n› ç›karmaya çal›fl›r (Poloma. 2000.

yüzy›l›n sekülerleflme süreçleri genel fiziksel bir vakum [boflluk] infla etmifltir. ‹deoloji k›smen bu bofllu¤u bireysel ölümlülü¤ün yerine kolektif baflar›lar›n süreklili¤ine vurgu yapmas› sayesinde doldurmufltur. 233) kesinlikle bir modernist olsa da onun endüstriyel-postendüstriyel toplumlar hakk›nda öne sürdükleri ile postmodernistlerin modern-postmodern toplumlar hakk›nda öne sürdükleri aras›nda birçok ortak nokta bulunmaktad›r. 2) Kapitalist pazar›n en olumsuz etkilerinin iyilefltirilmesi ve refah devletinin ortaya ç›k›fl›. s. 3) ‹nsan do¤as›n›n mükemmel oldu¤unu vurgulayan romantik felsefelerin yerine insanl›¤›n varolufluna Stoac› yaklaflan yeni felsefelerin ortaya ç›k›fl› (Waters. Bell. 149).. 2003. Bell zaman içerisinde radikal bütün ideolojilerin ve destekleyicilerinin inand›r›c›l›klar›n› ve ikna güçlerini yitirdiklerini düflünmektedir.e¤er. demografik. s. 19. gelifltirmeye çal›flt›¤› sanayi sonras› toplum kavram›nda ve kapitalizmin kültürel çeliflkileri tezinde yap›sal ifllevselcilik ve çat›flmac› yap›salc›l›¤›n bir kar›fl›m› (Poloma. 1996. 34-35). 336) olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. Sosyoloji teorileri içerisinde Bell’i belli bir yere oturtmak gerekirse. 1996. Buna karfl›n 19. Bunun üç nedeni vard›r: 1) Sosyalist rejimlerin kendi halklar›na karfl› uygulad›klar› fliddet içerikli bask›lar.. ‹deoloji düflünceleri toplumsal hareketlere dönüfltüren önemli bir ifllevi yerine getirir. Ancak siyasi önkestirimler siyasal aktörlerin ve destekçilerinin güdülerine ve kararlar›na göre de¤iflkenlik gösterebilece¤i için gerçekli¤e ulaflma flans› daha azd›r (Waters. s.. yafl aç›s›ndan gerçe¤e yaklaflabilir. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri adl› eserinde Bat› uluslar›n›n toplumsal yap›lar›n›n ve kültürel formasyonlar›n›n evrimini ele alm›fl ve üretim ve tüketim alanlar› aras›nda bir ayr›flma oldu¤unu ileri sürmüfltür. . Waters. e¤ilimleri izole edebilir ve projeksiyonlar ç›karabilir (Waters.1.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 5 gi. siyasi ve toplumsal önkestirim. s.sonra” senaryolar›na göre analiz edebilir. Ancak Bell bugün ideolojilerin bitti¤ini vurgular. s.. Ritzer’e göre Bell (2003. ekonomik. belli parametreler ve varsay›mlar çerçevesinde cinsiyet. Bell’e göre üretim ve tüketimin temel de¤erleri farkl›d›r. Ünite . Üretim çal›flma eti¤ine ve tatminin ertelenmesi ilkesine dayan›rken tüketim hedonizme (hazc›l›¤a) ve kiflisel tatmine dayan›r. çünkü Bell’e göre kapitalizmin ahlaki temelleri belirsiz ve kaygand›r ve böyle olmaya da devam edecektir (Horton. Ancak Bell’e göre bu konuda din çok daha etkilidir. çünkü insanlara ölüm gibi varoluflun temel zorunluluklar›yla bafla ç›kmada yard›mc› olabilir. 1993. Duygusal enerjiyi ritüellere ve sanata yönlendiren dine benzer flekilde ideoloji de insanlar›n duygular›n› serbest b›rakmalar›n› ve enerjilerini siyasal eyleme kanalize etmelerini sa¤lama kapasitesiyle donat›lm›flt›r. 1996. 79). yüzy›l›n siyasal ideolojileri iki önemli alanda ittifak yapm›flt›r: bujuvazi taraf›ndan yeterince tan›nmayan statülerini pekifltirmeye çal›flan yükselen entelektüel s›n›f ve ilerlemeyi ölçebilen ve gösterebilen bilimin pozitif de¤erleri. 2006: s. 79). ‹deolojinin Sonu Tezi Daniel Bell’e göre ideoloji seküler bir dindir: hayat›n tüm yönlerini dönüfltürmeye çabalayan. Üretimin ve tüketimin de¤erlerinin farkl› oldu¤u fleklindeki bu argüman. s. s. Bell önkestirim alanlar›n› flu flekilde s›ralamaktad›r: Teknolojik. Her birinin kulland›¤› altyap› ve veriler aç›s›ndan gerçekli¤e yak›nlaflma derecesi farkl›d›r. Örne¤in demografik önkestirimler. “tutkuyla afl›lanm›fl” bir düflünce setidir (Bell: 1988’den akt. 150-151). Ritzer ise (Ritzer. sosyal sistemleri nispeten sabit bir normatif çerçeve içinde bütünleflmifl sistemler olarak gören ifllevselcili¤e yönelik bir elefltiridir. 232) Bell’in post-endüstriyel toplumun gelifli ile ilgili çal›flmas›n›n bir anlamda modern grand teorilerden postmodern grand teorilere geçifli temsil etti¤ini savunur.

322). Bu nedenle de gerçekte varolan tüm toplumlar›n özellikleri göz önüne al›narak ve tümünü kapsayacak flekilde formüle edilmemifltir. art›k endüstri toplumunun bireylerini harekete geçirebilecek ideolojiler de¤ildirler. Sanayi sonras› topluma iliflkin temel özellikleri içeren. Weber gibi ideal tip olarak “sanayi sonras› toplum” kavram›n› gelifltirir. analitik bir kurgudur. refah devletinin büyümesi gibi önemli de¤iflimler) sa¤ ve sol aras›ndaki eski çat›flman›n gücünü azaltm›flt›r (Bruce ve Yearly. ix). s. Bell’e göre iki büyük ideolojinin “harekete geçirme yetene¤ini kaybetmifl” olmas›n›n iki nedeni vard›r: Birincisi. Bu kavram. derlemelerinden oluflan “‹deolojinin Sonu”-“The End of Ideology”. Ancak 1960’da yay›nlad›¤›. Bat› toplumlar›ndaki demokratik politikalar›n ve kapitalizmin sonucunda büyük ideolojik çat›flmalar›n hakim oldu¤u bir dönemin sonuna gelindi¤i düflüncesini ifade eden bir kavramd›r. Bell bu durumu “ideolojinin sonu” olarak ifade etmektedir. Sanayi sonras› toplum fikri. Toplumsal yap›lar bir gecede dönüflmezler ve tam bir devrimin gerçekleflmesi ço¤u kez yüzy›ll›k bir dönemi al›r” (Slattery. 141-142). 464). s. s. Di¤er bir deyiflle “ideolojinin sonu”. s. bütün toplumlar› dikkate almayan bir çerçevesi vard›r. iflçi s›n›f›n›n siyasete dahil olmas›. aksine. 1999. Buna göre sanayi sonras› toplum kavram› “özel veya somut bir toplumun tasviri de¤il. yüzy›ldaki iki büyük siyasal ideoloji olan liberalizm ve sosyalizm 1950’lerin ortam›nda. Ancak “sanayi sonras› toplum” kavram› Bell’in formüle etti¤i haliyle tart›flmaya aç›lmas› nedeniyle t›pk› Weber’in “karizma” ya da “bürokrasi” kavram› gibi yayg›n bir flekilde neredeyse at›f yap›lmaks›z›n dolafl›ma girmifltir. on dokuzuncu ve yirminci yüzy›lda hakim olan çat›flmalar›n üstesinden gelindi¤ini. 85-86). Bu teze göre kapitalizmin do¤as›ndaki büyük de¤iflimler (sermaye sahipli¤inin da¤›l›m›. s. 1999. 462). ortaya ç›kmakta olan özellikler üzerinde temellenen bir spekülatif kurgudur (Bell. ne Marx’›n s›n›f çat›flmas›n›n ne de Weber’in bürokrasinin demir kafesinin yarataca¤› tahakkümlerin gerçekleflmedi¤ini ima eden iyimser bir kavram oldu¤u ileri sürülmektedir (Horton. kendi ifadesiyle. Asl›nda Bell. 2007. sanayi toplumlar›nda yaflayan insanlar için “harekete geçirme yetene¤ini kaybetmifl”tir. 1997. ideolojilerin çat›flmas›n›n iktisadi bunal›m› ve siyasal bask›y› önleyememesi.6 Bell’e göre on dokuzuncu yüzy›l›n büyük ideolojileri olan liberalizm ve sosyalizm güçlerini yitirmifltir. yayg›nlaflmas› aras›nda bir hayli zaman bulunmaktad›r. geliflmifl Bat› toplumlar›ndaki sosyal tabakalaflma yap›s› ve toplumsal düzenin yeni eksenlerini tan›mlayan bir paradigma ve toplumsal çerçevedir. 2006. s. Asl›nda “ideolojinin sonu” tezinin sahibi Bell’in kendisi de¤ildir. 322). Sonras›nda 1958’de David Riesman “endüstri ötesi toplumu” “bofl zaman toplumu” olarak adland›rm›fl ve ancak 1959’da Daniel Bell bu kavram› bir dizi konferansta kullanm›flt›r (Belek. ikincisi ise refah devleti uygulamalar›n›n kapitalizme getirdi¤i uyarlamalard›r (Marshall. gelecekte belli bir zamanda sanayi sonras› toplumun ortaya ç›kaca¤›na dair bir tahmin de¤ildir. Bir baflka görüfle göre ise sanayi sonras› toplum kavram› ilk kez “David Riesman taraf›ndan kullan›lm›flt›r ve 1890’larda yazan William Morris’in izleyicisi Arthur Penty’ye atfedilir” (Slattery. s. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Daniel Bell bu nedenle “ideolojinin sonu” tezinin öncülerinden biri olarak bilinir. 34). bafll›kl› kitab› nedeniyle bu tezle özdefllefltirilmifltir (Marshall. 2006. Bu kavram›n. Bu nedenle kavram›n ilk kullan›m› ile Bell’in kullan›m› ve popülerleflmesi. “SANAY‹ SONRASI TOPLUM” KAVRAMI Her ne kadar sanayi sonras› toplum veya post-endüstriyel toplum kavram› Daniel Bell (1919-2011) ile özdefllefltirilmifl olsa da asl›nda bu kavram›n ilk kullan›m› 1914’te Coomaraswamy ve Petty’nin Endüstri Ötesi Denemeleri (Essays in Post Industrialism) makalelerinde kullan›lm›flt›r. s. 2007. . Bell’in ideolojinin sonu tezindeki argüman› flu flekilde özetlenebilir: 19. 1976a.

art›k beyaz yakal› ifllerin ve iflçilerin ald›¤› ve bu profesyonel. Kenneth Boulding “uygarl›k-sonras› toplum” (post-civilized society). s. Ralf Dahrendorf “hizmet-s›n›fl› toplum” (the service class society) veya “kapitalizm sonras› toplum” (post-kapitalist toplum). s. Thomas Kuhn. 2003. kavram› ele al›fl biçimiyle en çok tart›flma yaratan isim olarak de¤erlendirilmektedir. Bu kavram› kullanan ilk kifli olmasa da. 2005. Paul Holmes “kiflisel hizmet toplumu” (the personal service society). 233) Bell’in sanayi sonras› toplumla ilgili olarak öne sürdükleri hem endüstri hem de endüstri öncesi toplumlar› kapsayan çok genifl bir toplumsal de¤iflme süreciyle iliflkilendirildi¤ine dikkat çeker. Zbigniew Brzezinski “teknokratik ça¤” (teknokratik ça¤). s. s. Bu yayg›n kullan›m›n kendisi bile kavramsallaflt›rman›n ne denli etkili oldu¤unu göstermektedir (Waters. Veysel Bozkurt bu kavramlaflt›rmalar› flu flekilde s›ralam›flt›r: Amittai Etzioni “modernlik-sonras› ça¤” (postmodern era). “sanayi ötesi toplum”. 2003. Sanayi toplumunda egemen olan mavi yakal› ifl alanlar›n›n yerini. teknolojik alanda bilim destekli sanayi merkezi önem kazanmakta. Ekonomi. s. 1995. Sanayi sonras› toplumun en temel karakteristik özellikleri teknolojide. 233). George Lichtheim “burjuva-sonras› toplum” (post-bourgeois society). ekonomide ve toplumsal yap›da görülmektedir. Waters’a göre sanayi sonras› toplum kavram› t›pk› Weber’in “karizma” kavramsallaflt›rmas› gibi Daniel Bell’e at›fta bulunulmadan yayg›n bir flekilde kullan›lmaya bafllanm›flt›r. endüstri toplumuna oradan da post-endüstriyel topluma geçifl oldu¤unu düflünen Bell’in temel ilgisi ise post-endüstriyel toplumdur ve post-endüstriyel toplumu analiz edebilmek için onu toplumsal yap›. Murray Bookchin “k›tl›k-sonras› toplum” (post-scarcity society). 233). Baflka bir deyiflle “sanayi sonras› toplum” kavram› sosyolojide yayg›n bir flekilde karfl›laflt›¤›m›z disiplinin ortak kullan›m›na sunulmufl kamusal-ortak bir kavram olarak de¤erlendirilmektedir. Bell’in ça¤dafllar› olarak say›labilecek isimler. “bilgi toplumu”. “enformasyon toplumu”. “post-kapitalist toplum”. 1970’lerin bafl›nda “sanayi sonras› toplum” kavram›n› farkl› ba¤- . bilimsel ve teknik mesleklerin sanayi sonras› toplumun s›n›fsal yap›s›n› biçimlendirdi¤i gözlemlenmektedir. Ritzer (2003. siyaset ve kültür olmak üzere üç temel alana böler (Ritzer. 107). Ünite . Kleinberg ve Alain Touraine de Bell ile yak›n tarihlerde 1960’lar›n sonu. ancak toplumsal yap›daki bu de¤iflimler siyasal sistem ve kültür üzerinde de önemli etkilere sahiptir (Ritzer. çal›flma dünyas›. sosyolojinin ilk u¤rafl alan› olan toplum biçiminden farkl› bir toplumsal aflamaya geçildi¤ini öne sürdü¤ü sanayi sonras› toplumun çok farkl› özelliklere sahip oldu¤unu öne sürmektedir. Endüstriyel toplumun gelifli öncelikle toplumsal yap›y› ve onun ekonomi. “post-burjuva toplumu”. Bell modern toplumun oluflumundan önce varolan sanayi öncesi toplumdan ve sanayi toplumu olarak bildi¤imiz. a¤›rl›kl› olarak imalat sanayinden hizmet sektörüne kaymakta. Watson. Peter Drucker “bilgi toplumu” (knowledge society). Daniel Bell belki de en çok “sanayi sonras› toplum” kavram›n›n sahibi olan bir kuramc› olarak bilinmektedir. ama bu kavram ço¤unlukla Bell’in formüle etti¤i flekliyle tart›fl›ld›¤› için onunla özdeflleflmifltir. “sanayi sonras› toplum”.1. Endüstri öncesi toplumdan. s. Daniel Bell “post-endüstriyel toplum” (post-industrial society). “teknolojik toplum” fleklinde benzer toplum özelliklerinin vurguland›¤› ancak farkl› kuramlar›n ve kuramc›lar›n yaklafl›mlar› çerçevesinde farkl›l›klar gösterebilen kavramlaflt›rmalar bulunmaktad›r.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 7 Sanayi-sonras› (postendüstriyel) toplum kavram›n› ilk kullanan Daniel Bell de¤ildir. bilim ve teknoloji gibi birkaç önemli bileflenini etkiler. 180). Literatürde “post endüstriyel toplum”. 20). Masuda “enformasyon toplumu” (enformasyon toplumu) ve Manuel Castells “network toplumu” (network society) (Bozkurt. “post-fordist toplum”. toplumsal yap›da ise yeni teknik elitlerin yükselifli ile birlikte yeni bir toplumsal tabakalaflma prensibi görülmektedir (Bell: 1974’ten akt. Herman Kahn “ekonomi-sonras› toplum” (post-economic society). 1996.

Sanayi sonras› toplum düflüncesine sahip di¤er S‹ZDE kuramlardaSIRA oldu¤u üzere. Kapitalist ve sanayi toplumunun toplumsal yap›s›. özel mülkiyet ekseninD‹KKAT de örgütlenirken. özellikle de teorik bilginin. s. Waters. Swingewood’a göre “1950’li y›llarda Daniel Bell. Daniel Bell “bilgi toplumu” (knowledge society) kavram›n› ilk kez Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli-The Coming of Post Industrial Society (1973) adl› çal›flmas›nda kullanm›flt›r. daha çok ekonomi-politik. 116). s. ‹stanbul. hizmet sektörünün imalat sektöründen ön plana geçti¤i. Ayr›ca “bilgi toplumu”nun geliflimi Bell’e göre dünyan›n o güne kadar tan›k olmad›¤› ölçüde yüksek ö¤renimin demokratiklefltirilmesini de içermektedir (Waters. S. 1998. sanayi sonras› toplumda teknoloji alan›nda radikal bir biçimde yeni birtak›m fleylerin ortaya ç›kt›¤›n› ileri sürmektedir. iflgücünün hizmet sektörüne devinimi. post-endüstriyel toplum on dokuzuncu yüzy›l›n kapitalist toplumu ve yirminci yüzy›l›n sanayi toplumuyla karfl› karfl›ya konuyordu: Post-endüstriyel topS O R U lum.8 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ lamlarda kullanm›fl olsalar da bu sosyologlar›n pek az› Bell’in “sanayi sonras› toplum” düflüncesine göndermede bulunmufltur (Waters. s. bilim ve teknolojinin ‹NTERNET merkezi bir öneme sahip oldu¤u. TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON Post-endüstriyel toplum. yeni bir yönetici elit. 1998. Nitekim Bell’e göre sanayi sonras› toplum. bilginin. 371). 108) olarak bir araya getirmektedir. post-endüstriyel toplum “teorik bilgi” ekseninde düzenleniyordu” (Swingewood. “Bilgi toplumu”nu. teknolojik elitlerin yükselen gücüne dikkat çekmek için kullanm›flt›r (Bruce ve Yearly. Bell’in bu kavram› o dönemde profesyonel mesleklerin ço¤almas›.M. araflt›rma ve gelifltirme faaliyetlerinin kurumsallaflma arac›l›¤›yla flirketleflmesi. 1996. ifllevselcili¤in statik. büyük ölçüde. 1997) adl› kitab›na baflvurabilirsiniz. ifl organizasyonunun normal bir parças› gibi geliflmekte olan ekonomik yap›ya eklemlenmesi olarak tarif etmektedir” (Bell: 1976a’dan akt. Baflka bir ifadeyle. Yukar›daki farkl› topluca ele al›nd›¤›. yüksek teknoloji gerektiren ifllerin artmas› ve e¤itimli. bir post-endüstriyalizm” kavraSIRA S‹ZDE m› ortaya atarak. 1996. Daniel Bell sanayi sonras› toplum ya da post-endüstriyel toplum kavram›yla yak›ndan iliflkili olan “bilgi toplumu” kavram›n› ilk kez kullanan kuramc›lardan birisidir. s. tarihsel olmayan yarg›lar› ile Marksizmin eskimifl ideolojik tarihsicili¤ine karfl› ç›km›fllard›. hizmet endüstrisinin. araflt›rma ve gelifltirme çal›flmaAMAÇLARIMIZ lar›na daha fazla kaynak ayr›lmas›n›” varsaymaktad›r (Swingewood. beyaz yakal› ifllerin. s. Bell. profesyonel gruplar›n h›zla büyümesini ve yüksek e¤itime. Lipset. Raymond Aron ve Ralf Dahrendorf gibi bir grup önde gelen sosyolog. “bilim ve teknoloji aras›nda de¤iflen iliflki. 117). s. s. Sanayi sonras› toplum kavram›. teknolojinin de¤iflimdeki itici gücü ve en önemli bilgi türü olarak teoriyi. yeni bir yönetici elitin ortaya ç›kt›¤› bir toplumdur. s›n›fsal ç›karlar›n ve s›n›fsal çat›flman›n “eksen ilkeler” olarak merkezi önemlerini kaybetti¤i bir toplumsal formasyonu oluflturmaktayd›. toplumsal yap›n›n de¤iflimini aç›klamak üzere tamamen yeni gelifltirilen ‹NTERNET ve ilgi çekici bir sosyolojik aç›klama (Waters. 107). Toplumsal yap›n›n dönüflmesi temel DÜfiÜNEL‹M al›narak. 1996. bir elefltiK ‹ T yaklafl›mlar›n A P rel de¤erlendirme için ‹lker Belek’in “Postkapitalist Paradigmalar” (Sorun Yay›nlar›. 372). . özel mülkiyetin. gücün kayna¤› olarak mülkiyetin yerini ald›¤› bir toplumdur. 152). Bell’in sanayi sonras› toplum tasavvuru da en genel anlamda “kol eme¤i gerilerken. 2006. 1996. bilgi post-endüstriyel toplumda gücün temel kayna¤›n› oluflturur.

109). Tar›msal üretimde kullan›lmak üzere basit alet yap›m› ve kullan›m› söz konusudur. Örne¤in bugün sanayileflme öncesi toplumla özdefllefltirilen tar›msal üretim bütünüyle yok olmufl de¤ildir. Öte yandan en temel toplumsal sorun ise tabakalaflma sistemindedir (Waters. yiyecek arama. bal›k tutma. 1996. 47). toplumun geliflme aflamalar›n› saptayacak yasalar›n önceden belirlenmifl olmad›¤›n›. Sanayi toplumundaki bafll›ca ekonomik sorun imalat sanayi giriflimlerini kurmak için yeterli sermayenin harekete geçirilememesidir. Bu yap› el eme¤ini ve ço¤unlukla göreli olarak çok say›da eviçi hizmetçi kullan›m›n› kapsamaktad›r (Waters. yar›-vas›fl› fabrika iflçisi ve mühendisliktir. Ayr›ca sanayi öncesi toplumlarda toplumsal iliflkilerde hiyerarflik bir görünüm olsa da toplumun sanayi toplumundaki gibi s›n›fsal bir karakteri bulunmamaktad›r. Ünite . Sanayi toplumunda geliflmifl makinelerle ve karmafl›k örgütsel ve yönetsel süreçlerle bir u¤rafl veya mücadele söz konusudur. topra¤›n ve kaynaklar›n arz›nda önemli k›s›tlamalarla karfl› karfl›ya kal›n›r. toplumlar›n sermaye birikimine göre planlamas›n›n art›k sorgulanma- . bu anlamda üretim art›fl› ile gerçeklefltirilen kârd›r. 1996. Toplumsal yaflam›n birimi ise genifl hane yap›s›d›r. Her bir topluma atfedilen özellikler varl›klar›n› sürdürmeye devam ederler. Cinsiyete dayal› ifl bölümünün oldu¤u bu toplum tipinde ekonomik etkinliklerde birincil sektör meslekleri ve endüstrileri (avc›l›k.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 9 SANAY‹ SONRASI TOPLUM KURAMI Sanayi Öncesi Toplum. s. Ancak tar›msal üretimde istihdam edilen insan oran› di¤er sektörlerle karfl›laflt›r›ld›¤›nda son derece düflmüfltür. bu iflçilerin örgütlü yap›s› sanayi toplumunun önemli bileflenlerindendir. sanayi sonras› toplum da sanayi toplumunun yerini alan. Sanayi öncesi toplumlarda teknoloji kullan›m› son derece s›n›rl› düzeydedir. de¤iflim bu özelliklerin say›sal oranlar› ile ilgilidir. Sosyolojide yayg›n olarak kabul edilen flekliyle sanayi öncesi toplum avc›-toplay›c› toplum ve tar›m toplumu olarak ayr›flt›r›larak tan›mlanmaktad›r. Ekonomik etkinli¤in seviyesi mevsimlere ve talepteki küresel dalgalanmalara göre de¤ifliklik göstermektedir. Bell. makine teknolojisi. s. Sanayi toplumunu fabrikalar. do¤al çevrenin teknik çevreye dönüflümü için enerji harcayan bir toplumdur. Ekonominin ve ilerlemenin tafl›y›c›s›. s. ormanc›l›k) hâkimdir. Önemli meslekler ikincil sektör meslekleri olan. maden ç›karma.1. imalat sektörü. Sanayi öncesi toplumda genel olarak do¤adan kaynaklar› dönüfltürmeye dayal› bir u¤rafl ve mücadele söz konusudur. yerine geçen bir toplum de¤ilse. Ekonomik etkinlik imalat sanayine ve maddi mallar›n ifllenmesi sürecine odaklanm›flt›r. örgütlü emek karakterize etmektedir. Ayr›ca fabrikalarda çal›flan mavi yakal› sanayi iflçileri. Sanayi toplumunda çok önemli bir yer tutan enerji üretimi ve kullan›m›. verimlilik ve kâr bu toplumun en çarp›c› özelli¤idir. Bell’in sanayi sonras› toplum kuram› sanayi öncesi toplumdan. ‹ktisadi etkinlik görenek ve geleneklere göre yürütülür. 109). çiftçilik. Ancak burada flu noktay› ihmal etmemek gerekir: Nas›l sanayi toplumu sanayi öncesi toplumun yerini alan. Sanayi Toplumu ve Sanayi Sonras› Toplum Daha önce de belirtildi¤i gibi. yerine geçen bir toplum de¤ildir (Bell. 1976b. Marksizmdeki toplumsal de¤iflmenin kanunu anlay›fl›n›n art›k geçerli olmad›¤›n›. oradan da sanayi sonras› topluma geçiflle ilgili bir toplumsal de¤iflme kuram›d›r. Sanayi sonras› toplumun aksine sanayi toplumu insan-makine iliflkilerini merkeze alan. makine teknolojisi ile rasyonel bir flekilde birlefltirildi¤inde ortaya ç›kan üretim art›fl›. sanayi toplumuna.

234). ‹malat sanayinin yerine ticaret. e¤itim. bilimin siyasallaflmas›. Sanayi toplumunda yayg›n bir biçimde varolan mal üretiminden hizmet üretiminin yayg›n hale gelmesi en çarp›c› unsurlardan biridir. s. yeni toplumda yarat›lacak olan yeni bilimsel ve teknik elit ile kendi ayr›cal›klar›n› korumaya çal›flan eski elitler aras›nda bir toplumsal farkl›laflma problemi yaflanaca¤›n›. 109-110). sa¤l›k. ve üçüncüsü de gelecekteki toplumda bilimsel ustal›¤›n üretilmesi ve sürdürülmesi yüksek düzeyde e¤itim görmüfl bir araflt›rma elitinin ve onlar› destekleyecek genifl bir teknik kadronun varl›¤›n› gerektirecektir” (Bell. ayr›ca bilimin emek de dahil olmak üzere di¤er etkinlik biçimlerinden farkl› oldu¤unu ve bu nedenle de endüstriye dayal› bir toplumla bilime dayal› bir toplumun birbirinden çok farkl› özelliklere sahip olaca¤›n› belirtir (Bell. sigorta. finans ve sermaye de¤ifliminin oldu¤u dördüncül endüstriler. bilgisayar teknolojilerine dayal› sektörlerin geliflti¤i. hizmet sektörünün yani sa¤l›k. Bu nedenle sanayi sonras› toplumda bilime verilen devlet desteklerinin türleri ve do¤as›. o halde gelecekteki toplumda iflçi s›n›f›n›n rolü ne olacakt›r? ‹kincisi. s. Bütün bunlar Bell’e göre yeni bir potansiyel hakim s›n›f›n göstergeleridir. 2003. ‹lk olarak. Bu da genel olarak onlara büyük avantajlar sa¤lamaktad›r (Ritzer. bu alanda çal›flanlar azalm›fl ve ticaret. Önceki toplumlarla karfl›laflt›r›ld›¤›nda sanayi sonras› toplumun en önemli ve ilk özelliklerinden biri üretim biçiminin farkl›laflmas›d›r. Di¤er iki toplum tipinin aksine sanayi sonras› toplum makine teknolojisinin yan› s›ra enformasyona dayal› “entellektüel teknoloji”nin yükseldi¤i bir toplumdur. enformasyonun üretimi en baflat sorun oldu¤u için bilim en önemli enformasyon kayna¤›d›r. profesyonel ve teknik olanlard›r. bireysel profesyonel hizmetler ile al›m sat›m. e¤itim. Sektörel olarak tar›m ve sanayinin toplam üretim içinde ald›klar› paylar düflerken. Bu süreç bafll› bafl›na ekonomik yap›daki dönüflümü göstermektedir. 1976. finans. yeni toplumun tabakalaflma sistemi kaç›n›lmaz olarak profesyonel ve teknik s›n›flar›n hakimiyetini vurgulayacakt›r.108-109). yeni toplumun tamamen uyum içinde bir toplum olmayaca¤›n›. Ayr›ca bilimsel kurulufllar›n. “bilimsel ve teknolojik devrim iflçi s›n›f› taraf›ndan yap›lamayaca¤›na göre. Bu toplum tipinde baz› insanlar di¤erlerine hizmet sa¤lamaktad›rlar ve bu hizmeti sa¤layanlar genel olarak di¤erlerinden çok daha bilgili. Bu durumda Bell’e göre üç önemli sosyolojik sorun ortaya ç›kmaktad›r. onar›m hizmetleri ve genel devlet ifllerini kapsayan hizmet sektörü (Bell. 1996. sigortac›l›k. 27) toplam üretim içinde daha büyük bir paya sahiptir. Sanayi toplumlar›nda yar› vas›fl› iflçilerin. üniversitelerin ve araflt›rma enstitülerinin organizasyonlar› da önemli bir sorundur. s.110-111). Sanayi sonras› toplum üç sektörden endüstriler bar›nd›r›r: ulaflt›rma ve hizmetlerin oldu¤u üçüncül endüstriler. 1976. Sanayi sonras› toplumda belirginleflen ikinci önemli de¤iflim toplumsal s›n›flarda gözlenen farkl›laflmad›r. 1976. Uluslar›n gücü bilimsel kapasitelerine ba¤l›d›r. Bunlar›n içinde sonuncusu belirleyicidir çünkü kilit noktadaki meslekler merkezde bilim adamlar› olmak üzere. bilim kurullar› taraf›ndan iflin örgütleniflinin sosyolojik sorunlar›n›n hepsi merkezi siyasal sorunlar olarak ortaya ç›kmaktad›r (Waters. s. araflt›rma. s. ya bafllad›¤›n›. s. ticaret. gayrimenkul. 1967. eskisi gibi s›n›f ve iktidar çerçevesinde olmasa da de¤iflimle ve bilimle ilgili olarak özellikle ilerlemeci ve muhafazakâr tutumlar aras›nda yeni çat›flmalara ve mücadelelere sahne olaca¤›n› belirtir (Bell. temel mesele (u¤rafl) öteki insanlard›r. toplam üretim içindeki oranlar›n›n artt›¤› gözlenmektedir. Sanayi sonras› toplumda.10 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Post-endüstriyel toplumda tar›m ve sanayi sektörleri gerilemifl.109). uzman kiflilerdir. Bu yeni toplum yap›s›n› karakterize eden en önemli unsurlardan biri art›k imalat sanayi üretiminin bafll›ca üretim olmamas›d›r. Bell. kamu yönetimi ve boflzaman faaliyetlerinin oldu¤u beflincil endüstriler. finans. di¤er bir ifa- . emlak gibi hizmet sektöründeki mesleklerde çal›flanlar artm›flt›r. Sanayi sonras› toplumda ise Bell’e göre.

Bu sentetiklerin önce teorik bilgisi elde edilmifl. s. Bell bilgiyi sanayi toplumunun sinir uçlar›na yerlefltirir. 16). bankac›l›k. yönetici. 19. büyük ölçüde deneme yan›lma yoluyla. sanayi sonras› toplumda bilginin karakterinde bir de¤iflim yaflanm›flt›r (Bell. büro iflleri gibi ifllerde çal›flan vas›fl› beyaz yakal›lar›n say›s›n›n artt›¤›n› belirtmektedir. 1976a. Sanayi sonras› toplumda insanlar›n nerede çal›flt›klar›ndan ziyade ne tür ifller yapt›klar› mesleki iflbölümü aç›s›ndan önemli de¤ifliklikleri beraberinde getirmifltir. teorik bilgi her toplumun teknolojik yeniliklerinin temeli haline gelmifltir (Bell. 29). e¤itim. elektrik.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 11 deyle mavi yakal› iflçilerin oran› fazlayken sanayi sonras› toplumda e¤itim. 1976b. s. 28). s. ve 20. telgraf. telefon gibi pratik icatlardan örnekler vermekte. idare. yar› vas›fl› çal›flanlar ve iflçiler) geçmifltir (Bell. postendüstriyel toplumda finans. idare. Önce ilkelerin keflfedildi¤i. Ünite . . 1967. büro ifllerinin art›fl›yla beyaz yakal› iflçilerin say›s› h›zla artm›flt›r (Bozkurt. Bell’e göre hükümetler art›k do¤rudan parasal veya mali politikalar gelifltirmekte. Resim 1. Bell. 1967. 1967. 28). Her toplumda bilginin önemi yads›namaz zira iktidar›n temeli olarak bilginin mülkiyetinde ya da siyasal konumunda de¤il. Özetle. pratik uygulamalar›n daha sonra yap›ld›¤› döneme ise kimyasal olarak üretilmifl olan sentetikleri göstermektedir. 46). yüzy›llarda büyük kefliflerin ve bu kefliflere dayal› endüstrilerin. Bu önem kazanma ya da öne ç›kma teorik bilginin birikiminin ve da¤›l›m›n›n sadece son y›llarda yenilik ve de¤iflimin yol gösterici gücü haline gelifliyle ilgilidir (Bell. 2005. s. ancak y›llar sonra gerçeklefltirildi¤ini öne sürmektedir. farkl› sek- Post-endüstriyel toplumda teorik bilgi ampirizmden daha önemli ve öncelikli olmufltur. 1967. teori ve empirizm aras›ndaki iliflkinin de¤iflti¤ini ekonomilerin yönetiminde de görebilece¤imizi belirtir. büro ve sat›fl eleman›) say›s› mavi yakal› çal›flanlar› (zanaatkâr. s. sanayi-sonras› toplum yeni teknik seçkinler yaratarak toplumun s›n›f yap›s›n› yeniden biçimlendirmektedir (Bell. yetenekli. 25). Sanayi sonras› toplumda belirleyici olan teorik bilginin merkezi önem kazanmas›d›r. Bugün her toplum teknolojik yenilik (innovasyon) ve büyüme içinde yaflamaktad›r. bilim ve teknoloji aras›ndaki de¤iflen iliflkiyi yeniliklere bakarak görebilece¤imizi belirtir. Bell’in sanayi sonras› toplum argüman›n› gelifltirdi¤i 1950’li y›llar›n ortalar›ndan itibaren rakamlara göre Amerikan toplumunda beyaz yakal› çal›flanlar›n (profesyonel. Teorinin amprizme karfl› önceli¤i esas hale gelmifltir. Bell.2 Daniel Bell. makromoleküllerin özellikleri hakk›nda elde edilen teorik bilgiye dayan›larak yeni malzemelerin üretilmesi “planlanm›fl” ve Birinci Dünya Savafl› s›ras›nda Almanya’n›n savaflta önemli bir güç kazanmas›n› sa¤lam›flt›r (Bell. ama bu kefliflerin alt›nda yatan genel ilkelerle ilgilenmeyen düflünürler taraf›ndan yap›ld›¤›n› belirtmekdir. bu icatlar›n alt›nda yatan ilkelerin ve temel özelliklerin keflfedilmesinden sonra yeni pratik uygulamalar›n. s.1. Sanayi sonras› toplumda dikkat çeken en önemli özelliklerden bir di¤eri bilginin kazand›¤› önemdir. 29). ekonomik büyümeyi hedeflemekte. Çelik. s.

29). Bell’e göre: S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ “. 1967. 1967. s.. Ça¤dafl toplumda da insanlar›n ço¤u ifladam› de¤ildir. Hükümetlerin ekonomi konular›na bu flekilde müdahale edebilmelerini mümkün k›lan. s. 2008. bu sayede gelecekte hayatlar›m›z› etkileyecek konular› seçip kontrol edebilece¤imiz “alternatif gelecekler” çizebilece¤imizi düflünmektedir (Bell. s. mühendis. Temel kaynak Temel kurum Temel karar vericiler Gücün temeli Politikan›n rolü Endüstriyel Makineler fiirketler Tüccarlar Mülkiyet Laissez-faire (B›rak›n›z yaps›nlar. kodland›¤› mekân olarak üniversiteyi. s. Bell. toplumsal davran›fllar›n ve karar alma süreçlerinin kontrollü deneylemeleri yap›labilir hale gelmifltir. 30). en büyük ödüller bu alandad›r. bilginin sanayinin hizmetinde kullan›lmas› yönünde çok önemli katk›lar› olmufltur. Sadece teknolojik yenilikler anlam›nda de¤il. s. ve en büyük güç de. K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . giderek daha karmafl›k hale gelen bilgisayar temelli simülasyon prosedürleri sayesinde ekonomik sistemler. Bell’in öngörüsüne göre nas›l ki sanayi toplumunda ticari iflletmeler en önemli kurumlarsa. her ne kadar günümüzde güç bir dereceye kadar fabrikadaki sendikayla paylafl›lAMAÇLARIMIZ sa ve politik düzen arac›l›¤›yla toplum taraf›ndan düzenlense de. toplumlar›n gerek teorik gerekse pratik kullan›m alanlar›na yönelik bilgi olsun Bell’in öngörüsünü do¤rular nitelikte merkezi öneme sahip olmufllard›r. 56 SIRA S‹ZDE 2 Sanayi toplumu sanayi sonras› toplumu karfl›laflt›r›n›z. Toplumun temel de¤erleri ifl SIRA S‹ZDE kurumlar›na odaklanm›flt›r. Bütün bunlar›n yan›nda herhangi bir karfl›l›k beklemeden teorik bilginin araflt›r›ld›¤›. sanayi sonras› toplumun en temel kurumu olarak belirmektedir (Bell. 1967. 30). test edildi¤i. bilinçli politikalarla ekonominin yönünü flekillendirmeye çal›flmaktad›rlar..1 Endüstriyel ve PostEndüstriyel Toplumun Karfl›laflt›r›lmas› Kaynak: Kivisto. SIRAile S‹ZDE Bell’in öngörüsüne göre yeni ça¤›n temel kurumlar› düflünsel (düflünce kuruDÜfiÜNEL‹M lufllar›) olacak ve önemli insanlar› da bilimadamlar›. Üniversitelerin toplumlar›n bilgi üretiminde. ekonomik teoride hükümetlerin bunlar› yapmalar›na izin veren yeni yasalar›n gelifltirilmifl olmas›d›r (Bell. önümüzdeki yüzy›l içinde üniversiteler teknolojik yeniliklerin ve bilginin yeni kaynaklar› olarak sanayi sonras› toplumun merkezi kurumlar› olacakt›r (Bell. 1967. 30).12 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Bell. teknolojinin sosyal bilimlerde kullan›lmas› sayesinde gelecekte hayatlar›m›z› etkileyecek konular› seçip kontrol edebilece¤imiz alternatif gelecekler çizebilece¤imizi düflünmektedir. s. 30). s. 1967. sosyal davran›fllar. ama yine de bunun bir “ifl medeniyeti” oldu¤u söylenebilir. teknisyen ya da entelektüel olaca¤›D‹KKAT n› söylemek de¤ildir. karar verme problemleri gibi çok çeflitli konular›n simülasyonlar›n›n yap›labildi¤ini ve sosyal bilimler alan›nda ilk defa büyük ölçekli “kontrollü deneyler” yapma olana¤›na kavufltu¤umuzu vurgulamakta. teknisyenler ve entellektüeller olacakt›r (Bell. Gerçekten günümüzde üniversiteler tüm dünyada sanayileflme düzeyleri ne olursa olsun. 30). törler aras›nda denge kurmakta.yeni ça¤›n öncelikli kurumlar›n›n entelektüel kurumlar olaca¤›n› söylemek. mühendisler. sosyal bilimlerde de birçok alanda bilgisayar tabanl› ekonomik sistemlerin modellemeleri. b›rak›n›z geçsinler) Post Endüstriyel Bilgi Üniversite Profesyonel/uzman Bilgi/beceri Devlet/Anonim ortakl›k Tablo 1. insanlar›n ço¤unun bilim insan›. ifl topluluklar›n›n elindedir” (Bell. 1967.

önemli kararlarda etkili olacak bir bilgi s›n›f›n›n merkezi oldu¤u. s›nama yan›lma Geçmifle yönelik Do¤aya karfl› oyun Gelenekçilik Yarat›lan. Bal›kç›l›k‹kinci Petrol&gaz ENDÜSTR‹ Fabrika Mal üretimi Dayan›kl›l›k Dayan›ks›z A¤›r sanayi ENDÜSTR‹ SONRASI ‹flleme ve yen. • Kültürel aç›dan .teknolojinin kontrolü ve teknolojik de¤erlendirmeye dayal› bir ‘gelecek yönelimi’ (Slattery. fabrikalar›n yeri. kültürün ve ideolojinin teorik bilgiye ve teknolojiye dayal› oldu¤u bir toplumdur. elektrik. yani kararlar›n çok daha teknik bir nitelik kazanaca¤› anlam›na gelmektedir.1.mavi yakal› endüstriyel mesleklerden beyaz yakal› profesyonel ve teknik konumlara.1 Kaynak: Bell. Madencilik. profesyonel ve teknik mesleklerin hakim oldu¤u. iflçi s›n›f› a¤›rl›kl› bir toplumdan daha da orta s›n›f bir topluma geçifl. • Politik aç›dan . Finans Sa¤l›k. 46 Dördüncü Ticaret. yar› vas›fl› Ampirizm&Deneyim fiu andaki tecrübelere yönelik Fabrikalaflm›fl do¤aya karfl› oyun Ekonomik büyüme . kömür Mali kapital Makine teknolojisi Mühendis. Ünite . s. • Mesleki aç›dan . ekonominin dengesine ve büyümesine iliflkin hayati kararlar›n yine hükümet taraf›ndan verilece¤i. Tablo 2. s. rüzgar.ilerlemenin ve politika-oluflturman›n as›l kayna¤› olarak teorik bilginin merkezi konumu. s. yeni ürün yat›r›mlar›.mal üretiminden hizmet ekonomisine geçifl. 94’ten akt. s. Araflt›rma Rekreasyon.politikac›lar ve ifladamlar›ndan oluflan geleneksel güç yap›s›na meydan okuyabilecek yeni bir bilgi s›n›f›n›n yarat›lmas›. BOYUTLAR Üretim flekli Ekonomik sektör ENDÜSTR‹ ÖNCES‹ Do¤al maddelerin ifllenmesi Birinci Tar›m. Bu aç›dan yeni toplumun bask›n kurumlar›n›n entelektüel kurumlar olmas› da “üretim ve ifl ile ilgili kararlar›n toplumdaki di¤er güçlerden” do¤acak ya da bu güçlere ba¤l› olacak olmas›. çiftçi. fayda-maliyet analizlerinin yap›laca¤›. Bu çerçevede de e¤itim kurumlar›n›n ve entelektüel kurumlar›n yayg›nlaflmas› ve yetenekli kiflileri kendi bünyelerinde bar›nd›rmas›. veri sistemler Bilgi Entelektüel teknoloji Bilim adam› & profesyonel meslekler Soyut teori modelleri &simülasyonlar&sistem analizleri Gelece¤e yönelik Kifliler aras›nda oyun Teorik bilginin kodifikasyonu Dönüfltürülen kaynak Stratejik kaynak Teknoloji Temel nitelik Metodoloji Zaman perspektifi Dizayn Eksen ilke Do¤al güç. mesleki hareketlilik gibi konularda kararlar› önce ifladamlar›n›n. enerji. toplum aç›s›ndan önemli bir hedef haline gelecek. 2007. 1976a. E¤itim ‹dare Enformasyon. vergilerin da¤›t›lmas›. 2005. kaba insan ve hayvan Hammadde El sanatlar› Artizan.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 13 Bell. kompüter. el iflçisi Sa¤duyu. Bozkurt. etkililik-maliyet analizlerinin. hizmetler Üçüncü Transport Yararl›l›k Bell’e göre post-endüstriyel toplum hizmet ekonomisine dayal›. sonra hükümetlerin verdi¤ini. ifl. gaz. ya¤. 1967. insanlar›n gündelik yaflamlar›n› etkileyen istihdam. bu kurumlar sosyal prestij ve sosyal statü kayna¤› olacakt›r (Bell. 30). ancak hükümetlerin bu kararlar› araflt›rma ve gelifltirmeye yapt›¤› yat›r›mlara dayal› olarak verece¤i. Bell post-endüstriyel toplum tipinin özelliklerini flöyle s›ralamaktad›r: • Endüstriyel aç›dan . bunun da önceli¤in ifl oldu¤unu gösterdi¤ini belirtir. su. • ‹deolojik aç›dan . 462).

1967. 1967. endüstriyel laboratuvarlar ve üniversitelerin üstlenece¤ini ifade etmektedir (Bell. yeni figürler bilimadamlar›. 27). araflt›rma flirketleri. Bell analizi boyunca toplumsal yap› olarak tan›mlad›¤› tekno-ekonomik alan›n post-endüstriyel olabilece¤ini iddia eder.112). merkezde teorik bilginin yer ald›¤›. flimdi “eski endüstriyel düzen”in (Bell. yönetim anlay›fl›nda. 1967 y›l›nda yay›nlad›¤› makalede bu durumu flu flekilde ifade etmektedir: TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . 2011) kitab›m›z›n “Sosyolojide ‹lk Dönem Geliflmeler” bafll›kl› ünitesinde Saint Simon ile ilgili sayfalar› yeniden okuyabilirsiniz. Bell’e göre toplumsal yap›. tekno-ekonomik (teknolojik ve SIRA S‹ZDE ekonomik) düzen anlam›na gelmektedir ve bu alandaki de¤iflimler zorunlu olarak politika ve kültür alan›ndaki de¤iflimlerle iliflkilendirilmek zorunda de¤ildir. toplumsal örgütlenmenin yeni eksensel ilkesini tan›mlayan S‹ZDE ve giderek SIRA daha post-endütriyel hale gelen toplumlar›n karfl›laflt›klar› temel problemleri betimleyen bir kavram oldu¤unu vurgular. 19.114). s. s. s. bunlardan yaln›zca ikincisinde sanayi sonras› toplum özellikleri oluflabilir (Waters. 27). endüstri yöneticileri iken. yani postendüstriyalizmin as›l etkisinin toplumsal yap› SIRA S‹ZDE üzerinde oldu¤unu. s. di¤erinin ise ifllevsel rayonelli¤e ve meritokrasiye yöneldi¤ini belirtir. ifladamlar›. s. 1967. xcix). sanayi sonras› ‹NT ERNET toplum kavram›yla aç›klanabilece¤ini iddia etmektedir. Saint SimonKile bilgilerinizi hat›rlamak için Klasik Sosyoloji Tarihi (Aç›kö¤retim Fa‹ ilgili T A P kültesi Yay›nlar›. ‘Post-endüstriyel toplum’ kavram›. yeni teknolojinin.14 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Bell. birinin giderek kurum-d›fl›laflt›¤›n› ve mevcut ahlak normlar›na uymaz hale geldi¤ini.114). Bat› toplumunO R U da kültür veS toplumsal yap›n›n birbirinden ayr›ld›¤›n›. post-endüstriyel toplum kavram›n›n toplumsal yap›daki de¤iflimi tan›mlama çabas›ndan do¤du¤unu. politik ve kültürel alan› ancak dolayl› olarak etkiledi¤ini belirtmektedir. 1976. matematikçiler. Gerçekten de sanayi sonras› toplum özelliklerini vurgularken Bell’in 1960’lar›n sonlar›nda önem atfetti¤i birçok toplumsal. Bell. ekonomik büyümenin ve toplumsal tabakalaflman›n bu teorik bilgi ekseni etraf›nda örgütlendi¤i bir yap›d›r (Bell. Toplumsal yap› bu anlamda siyasi rejimden ve kültürel biçimden-düzenlemeden ba¤›ms›z olarak post-endüstriyel olabilir. 108). Di¤er bir deyiflle. toplumsal yap›daki de¤iflimi tan›mlama çabas›ndan do¤mufl bir kavramd›r (Bell. post-endüstriyel toplum Bell’e göre bir toplumsal sistem de¤ildir. Özetle sanayi toplumunun egemen figürleri giriflimciler. 1976. Bu aç›dan post-endüstriyalizmin politika ve kültür alan›n› ancak dolayl› olarak etkileAMAÇLARIMIZ yece¤ini savunur (Bell. ekonomistler ve yeni bilgisayar teknolojisinin mühendisleridir (Bell. 1976. Dahas› toplumsal yap›da iki boyut ay›rt edilebilir: sosyo-ekonomik ve (ekonomik mülkiyet örüntüleri) ve sosyo-teknik. s. Bell. yüzy›l›n bafl›ndaki sanayileflmenin ortaya ç›kard›¤› yeni toplumsal formasyonun özelliklerini sanayi toplumu kavram›n› kullanarak aç›klayan ilk sosyologun Saint Simon oldu¤unu vurgulayan Bell. karar alma mekanizmalar›nda yaflanan de¤iflimleri ve sonuçlar›n› aç›klamaktad›r. Bell. Bu çerçevede post-endüstriyalizm D‹ KKAT kavram›. hatta Bell genel olarak da DÜfiÜNEL‹M “toplumlar›n organik oldu¤una ya da tek bir sistem olarak analiz edilebilecek derecede bütünleflmifl olduklar›na” inanmaz (Bell. 27) de¤iflmekte oldu¤unu. Yeni toplumun egemen kurumlar› entellektüel kurumlar› olacakt›r. yeni bir toplumsal oluflumun. Ayr›ca yeni toplumda liderli¤i bugün bildi¤imiz anlamda ifladamlar› ve flirketler de¤il. s. Eskiflehir. 1996. s. 1976. endüstriyel toplum ya da kapitalizm gibi post-endüstriyel toplumun da ancak kavramsal bir flema içinde anlaml› oldu¤unu. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Daniel Bell sanayi sonras› toplum kavram›na iliflkin ilk toplu de¤erlendirmesini yapt›¤› iki makalesinde (1967) o günün toplumsal koflullar›nda toplumun üretim yap›s›nda. kurumsal özelliklerin günümüzde içinde yaflad›¤›m›z toplumsall›¤› aç›klamada güçlü oldu¤unu görebilmekteyiz.

27). toplumsal kontrol. . Waters. • Teorik bilginin önceli¤i: Sanayi sonras› toplumun tan›mlay›c› ekseni teorik bilginin üstünlü¤üdür. 1967. Bu durum. dinlence. Ve yeni toplumun hakim kurumlar› da -en yetenekli olanlar› içerecek ve en yarat›c› flekilde meydan okuyacak olmalar› aç›s›ndan. maliyetleri ve avantajlar› içerecek flekilde de¤iflimin planlanmas›d›r (Bell’den akt. 110). Bell. Daha etkin. 1996. “yeni adamlar” bilim insanlar›. s. sanayi kurulufllar›n›n AR-GE (araflt›rma gelifltirme birimleri) birimlerinin birer araflt›rma laboratuvar› gibi ifllev gördü¤ünü. s. Toplumun bilginin çevresinde örgütlenifli. 1996. yüzy›l›n toplumuna iliflkin de¤erlendirmelerinin bir k›sm›n›n hâlâ geçerli oldu¤unu söyleyebiliriz. Weber’in bürokratik yönetici s›n›f›na dair ideal tipin boyutlar›nda kulland›¤› metodolojiye öykünerek. yeni toplumun yap›s›n›n iskeleti flimdiden görünmektedir” (Bell. Dolay›s›yla Bell’in 20. finans. 110).. ekonomistler ve yeni bilgisayar teknolojisinin mühendisleridir. ancak ticaret. yüzy›l›n ortalar›nda 21. • Teknolojinin planlanmas›: Teorik bilginin geliflmesi teknolojik önkestirimde bulunmay› olanakl› hale getirmektedir. s. teorik karakterde oldu¤unu vurgulamaktad›r.Saint-Simon’un yönteminden ziyade ruhu ile düflünecek olursak. e¤itim ve yönetim gibi hizmetlerde yer almaktad›r (Bell’den akt. sanayi sonras› toplumda üniversite/yüksek ö¤renim gerektiren profesyonel ve teknik mesleklerin toplumda ço¤unlu¤u oluflturmasa da egemen olaca¤›n› ifade etmektedir. sa¤l›k. üniversitelerin sanayi kurulufllar› ile iflbirli¤i içinde piyasaya yönelik ürün tasarlama.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 15 “. “eski” endüstriyel düzenin geçmekte oldu¤u ve asl›nda bir “yeni toplum”un oluflmakta oldu¤u aç›kl›k kazan›r. Ünite . 1996. s.. daha az etkin ve kârl› olanlar›n yerini almaktad›r.1. gelifltirme faaliyetleri yürüttüklerini gözlemleyebilmekteyiz. 110). yenilikler (inovasyon) ve yeni toplumsal iliflkilerin siyasal yönetimi için temel oluflturmaya bafllam›flt›r. Yeni toplumun liderli¤i ifladamlar›nda ya da bildi¤imiz flekliyle flirketlerde olmayacakt›r (üretimin çok önemli bir k›sm› rutinleflmifl olacakt›r). 1996. s. araflt›rma. verimli ve kazançl› teknikler ve üretim sistemleri. metamatikçiler. Bu çerçevede bilimadamlar› ve mühendisler birlikte “bilgi s›n›f›”n› oluflturacaklar ve varl›kl› burjuvazi ile yer de¤ifltireceklerdir (Bell’den akt. deney istasyonlar›nda ve üniversitelerde olacakt›r. 1996. E¤er son yüz y›l›n hakim figürleri giriflimci.entelektüel kurumlar olacakt›r. Sanayi sonras› toplumun ilk ve en önemli özelli¤i iflgücünün ço¤unlu¤unun art›k tar›m ya da imalat sanayi ile ilgisinin azalmas›d›r. Waters. sanayi sonras› toplumda bilginin geleneksel veya uygulamal› de¤il. ideal tip benzeri bir kurgu ile sanayi sonras› toplumu 5 aç›dan de¤erlendirmektedir: • Hizmet ekonomisinin oluflumu: Teknolojinin geliflmesi ile birlikte toplumun ekonomik ve teknolojik yap›s› da de¤iflmektedir. ileriye do¤ru de¤erlendirmelerin. riskleri. Waters. bu liderlik araflt›rma flirketlerinde. 110). Waters. Sanayi sonras› toplumda flirketlerin. 64). ulafl›m. endüstriyel laboratuvarlarda. ifladam› ve endüstriyel yönetici ise. bilgiye dayal› bir profesyonel s›n›f oldu¤unu ancak bilgi s›n›f›n›n endüstriyel bir s›n›f olmaktan çok bir statü grubuna daha yak›n bir oluflum oldu¤unu belirtse de sanayi sonras› toplumun en önemli s›n›f› olarak addetti¤i bilgi s›n›f›n› “s›n›f” olarak betimlemekte ›srar eder (Waters. Bell “bilgi s›n›f›”n›n temelde mülkiyete de¤il. Waters’a göre Daniel Bell. • Profesyonel ve teknik s›n›f›n üstünlü¤ü: Bell. Bell’e göre yeni toplumun liderli¤ini üniversiteler üstlenecektir. Asl›nda. s. Bu durum ayn› zamanda bilginin çok farkl› durumlar için uygulanabilir soyut sembolik sistemler fleklinde kodlanmas›n› kapsamaktad›r (Bell’den akt.

Sanayi sonras› toplumun bilginin yo¤un olarak kullan›ld›¤› bir toplumsal formasyon olarak organize edilmifltir. Hizmet sektörünün birçok bilefleni bulunmaktad›r. Bell’in Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli kitab›n›n sonraki bask›lar›nda. ekonomi. teorik bilginin merkezileflmesi (teknolojik de¤iflim için bilimin kullan›m›) ve hizmet sektörünün genifllemesinin çeflitlendirilmesidir. dahas› bu çat›flmalar sayesinde s›n›f oluflumunun engellenebilece¤ini ileri sürer (Waters. spor v. • Kararlar›n daha teknik bir nitelik kazanmas›. al›fl›lagelmifl anlamlar›n›n karfl›s›nda. s. hükümet. s. Büyük çat›flmalar›n s›n›flar aras›nda de¤il. iletiflimin. 1996. e¤lence. s. s. kamu hizmetlerinin. yeme-içme. k›tl›¤›n sonu. üniversite/araflt›rma. kiflinin sezgiden ba¤›ms›z bir flekilde karar alabilmesine olanak tan›yan. araçlarla ya da makinelerle ifli olan. Waters (1996). 112-113). Waters. yönetimsel ve kültürel. sanayi sonras› topluma iliflkin boyutlar›n çeflitlendirildi¤ini baz›lar›ndan ise vazgeçildi¤ini söylemektedir. 111). teknomant›ksal. 1996. Bilgisayar “entelektüel teknoloji”nin aletidir. toplumun karmafl›klaflan yap›s› ve haklar›n artan siyasallaflmas› kamu hizmetleri sektörünün genifllemesine neden olmaktad›r (Waters. ulafl›m›n. Ekonomik yap›daki dönüflüm 2. sosyal refah ve askeri. iflin yap›s›ndaki ve çal›flanlar›n kompozisyonundaki de¤iflimleri gözlemledikçe kuram›na yeni birtak›m unsurlar› ekleyerek revize etme ihtiyac› hissetmifltir. Üçüncüsü. Dördüncü olarak. bu situslar aras›nda gerçekleflece¤ini. 327). Yükselen yeni s›n›flar .16 Entelektüel teknoloji fleylerin yeniden üretilebilir tarzda yap›m yolunu belirleyen ve sorun çözümünde sezgisel yarg›n›n yerini alabilecek bilimsel bilgiyi içerir (Poloma. sa¤l›k ve e¤itimin birer hak olarak kavran›fl› yayg›nlafl›r. 143). Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› • Yeni entelektüel teknolojinin yükselifli: Teknolojinin fiziksel. Sanayi sonras› toplumun iki temel özelli¤i bulunmaktad›r: • Bilim ve ak›l yürütmeye dayal› de¤erlerin rolünün toplumun temel kurumsal gereksinimleri olarak öne ç›kmas›. soyut sembollerin sistemi olarak “entelektüel teknoloji” düflüncesini ileri sürmektedir. Beflinci olarak ise. bankac›l›k ve finans sektörlerinin düzenlenmesi ile büyür. 1996. 1997. bir entelektüel teknoloji ürünü olarak istatistiksel ve mant›ksal olarak bilgisayara veri olarak girilen formüllerdir (Bell’den akt. ‹kinci olaraksa.s) büyür. mal üretimi acil ihtiyaçlardan fazla oldu¤unda. beyaz-yakal› istihdam›. ayr›ca befl kurumsal situs belirler: ticaret. enformasyon ekonomisi gibi bugün s›kl›kla kulland›¤›m›z kavramlar›n ve oluflumlar›n Bell taraf›ndan sanayi sonras› toplumun genel özellikleri aras›nda s›raland›klar›n› görmekteyiz. Ayr›ca meritrokrasi. Kitab›n sonraki bask›lar›nda Bell dört ifllevsel situs belirtir: bilimsel. Bell yaflad›¤› toplumda deneyimledi¤i yeni teknolojik geliflmeler. Sanayi Sonras› Toplumlar›n Genel Karakteristikleri Veysel Bozkurt (2010) sanayi sonras› topluma iliflkin belirgin özelliklerini Daniel Bell ve di¤er sanayi sonras› toplum kuramc›lar› olan Alain Touraine ve Masuda’n›n yaklafl›mlar›n› da kapsayacak biçimde flu bafll›klar alt›nda de¤erlendirmifltir: 1. bireysel gelir artt›¤›nda bofl zaman hizmetleri (kiflisel bak›m. böylece de bilimcilerin ve ekonomistlerin (yani profesyonel mesleklerin) politik sürecin içine daha do¤rudan girmeleri (Belek. ‹lk olarak sanayi toplumunda belli bafll› kol eme¤ine dayal› gerçeklefltirilen hizmet endüstrisinin. toptan ve perakende da¤›t›m›n›n genifllemesini varsayar. boflzaman seyahati. 111-112). “insanlararas› oyun”u model alabilen. s. Ancak Waters’a göre (1996) sanayi sonras› toplum kuram›na sonradan fazlaca eklenen bu özellikler asl›nda iki temel unsurun. 1993. Bu anlamda bilgisayar fiziksel bir teknolojik araç olarak düflünülebilir ancak yaz›l›m.

uzmanl›k alanlar› ve idari teflkilat›n geliflmesi sonucunda ortaya ç›kan “yeni bir entelijansiya” yani “bilgi s›n›f›” önem kazanm›flt›r (Slattery. Bilginin üretimi. Bu efl zamanl› de¤iflim “yap›lan iflin türünde teknik ve profesyonel s›n›f›n üstünlü¤ü lehine” gerçekleflmifltir (Poloma. “think-tank”ler. 326). s. 1973: 15’ten akt. s. Yükselen yeni bilgi s›n›f› “servet ve mülkiyetten ziyade bilgi ve uzmanl›¤a dayal› yeni bir güç biçimini temsil ederler” (Slattery. sistem analizi ve bilimsel araflt›rma ve gelifltirme gibi mesleki hizmetler olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r” (Bell.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 17 3. Enformasyon teknolojileri 5. ö¤retmenler. s. 2. Ayr›ca tar›m. Sanayi sonras› toplumda bilgi stratejik bir önem kazanm›flt›r. kendisi de h›zla ekonominin temel faaliyeti ve mesleki temel belirleyicisi haline gelmektedir” (Kumar. 1993. sa¤l›k. s. Sanayi sonras› toplumlar›n özellikle bilginin stratejik kontrolü ba¤lam›nda düflünce kurulufllar›. ekonominin çiftçilik (farming) ve tar›m (agriculture) sektöründen imalat (manifacturing) sektörüne kayar. teknik ve profesyonel s›n›f büyümüfl. 222). bilgisayar. 2007. 1989. Bozkurt. ifl gücünün büyük bir k›sm›. s. Enformasyon teknolojilerinin bilim- Sanayi sonras› toplumda kol eme¤ini kullanan mavi yakal› iflçilerin istihdam› azalm›fl. Bilginin artan rolü 4. iflin niteli¤inde de gözlemlenmektedir. Bilginin artan rolü: Sanayi sonras› toplumun yeni paradigmas› teorik bilgidir. hem toplumsal tabakalaflma hem de toplumsal s›n›f analizlerini de etkilemifltir. Bilim adamlar›. s. Sanayi sonras› toplumun di¤er karakteristikleri 1. 95. “Bir ulus sanayilefltikçe. mühendisler. Yükselen yeni s›n›flar: De¤iflim yaln›zca üretimin gerçekleflti¤i mekânlarda de¤il. Enformasyon teknolojileri: Enformasyon teknolojisi sanayi sonras› toplumun ortaya ç›k›fl›nda etkili olan bir etmendir. 463). 3. 463). 2007. s. Sanayi sonras› toplumda yeni s›n›flar ortaya ç›km›flt›r. 2010. stratejik olarak farkl› co¤rafyalardaki politik belirleyicilik anlam›nda da bu kurulufllar›n finanse edildi¤ini ve siyasi aktörlere ba¤l› olarak reel politik alan› biçimlendirme gücüne sahip olduklar›n› ifade etmek mümkündür.1. 2004. Üniversiteler. akt. Ekonomik yap›daki dönüflümler: Ekonomik yap›daki en belirgin dönüflüm mallar›n üretiminden hizmetlerin üretimine yönelik yaflanan de¤iflimdir. Yeni ortaya ç›kan toplumsal formasyonun örgütlenmesi bilgi ekseninde gerçekleflmektedir. 24). mülkiyetten çok bilgi ve uzmanl›¤a dayanan bir güce sahip olan “bilgi s›n›f›” önem kazanm›flt›r. teknisyenler. endüstri gibi temel sektörlerin gerileyerek enformasyon ve hizmetler sektörlerinin ön plana ç›kmas› da önemli göstergelerdir. t›p personeli gibi “teknik ve profesyonel” s›n›f›n niceliksel art›fl› söz konusudur. Sanayi sonras› toplumdaki en önemli s›n›f “bilgi s›n›f›”d›r. Bu geçiflin bir sonucu olarak ulusal gelir artt›kça hizmetlere olan talep artacakt›r” (Bell. Sanayi sonras› toplumun belirgin bir özelli¤i olan s›n›fsal de¤iflim. 1993. Ünite . S›n›fsal de¤iflim çal›flma alan› ile birlikte seyretmifltir. Poloma. Sanayi sonras› toplumda hizmetlerin üretiminde art›fl›n gözlendi¤i alanlar “e¤itim. stratejik araflt›rma merkezleri ve araflt›rma merkezleri etraf›nda örgütlendiklerini ve faaliyet gösterdiklerini söyleyebiliriz. Ayr›ca “bilgi daha önce benzeri görülmedik ölçüde teknik yenilenmeyi ve ekonomik büyümeyi basitçe yönetmekle kalmamaktad›r. 4. Sanayi sonras› toplumda bilgi ve enformasyonun artan oranda bir a¤›rl›k kazand›¤› kaç›n›lmaz bir olgudur. 326). Sanayi sonras› toplumda teorik bilgi “toplum için yeniliklerin sa¤lanmas›nda ve politik kararlar›n al›nmas›nda” merkezi bir rol alm›flt›r (Poloma. Bu ba¤lamda sadece teknik bilgi anlam›nda de¤il. Art›k vas›fl› ya da yar› vas›fl› mavi yakal› iflçilerin yerine hizmet sektörünün ihtiyac›n› karfl›layan beyaz yakal› iflçilerin yo¤un olarak istihdam edildi¤i bir süreç yaflamaktay›z. 326). 1993. üretilen bilginin kullan›m› kadar çok önemli stratejik bir araç haline gelmifltir. sosyal hizmetler gibi insani hizmetler. s. .

A P ayr› bir flekilde 20.fi Ü 226). DD Üfi ÜN E Sanayi ve sanayi toplumdaki dönüflümleri bilgi. Toplumsal ve ekonomik yaflamdaki de¤iflimler sanatsal alanda da E L E V ‹ Z Y O N kültür. sermaye hareketlerini dünya tarihinde hiç olmad›¤› kadar h›zland›rmaktad›r. Dolay›s›yla enformasyon teknolojilerinin pozitif/negatif dönüfltürücü etkisi yads›namaz bir gerçeklik haline gelmifltir. depolanmas›nda. Bilgisayar destekli üretim. 5.18 Enformasyon teknolojileri (bilgi teknolojileri). ekipman ve hizmetlerin bütününe verilen add›r. Kültürün K ba¤›ms›z ‹ T A P ve özerk bir kurum haline gelmesi Bell’e göre sosyoloji disiplini için sorun teflkil eder. hizmet sektöründe çal›flanlar. bilgi s›n›f› ile birlikte farkl›laflaca¤› öngörüsü de bulunmaktad›r. 2010. kültür ekseninde kap‹K Ksonras› A LT‹ M saml› bir flekilde de¤erlendiren çal›flmas› için Veysel Bozkurt’un “Endüstriyel & Post-Endüstriyel Dönüflüm: S O S‹ZDE R U Bilgi. Kültür” (‹stanbul. Buna göre geleneksel iflçi hareketlerinin yerini “enformasyon toplumlar›nda sivil vatandafl hareketlerinin alaca¤›. yüzy›l›n ikinci yar›s›ndan itibaren kültür. s. merkeziyetçi e¤ilimler azalm›fl ve bireysellik güçlenmifltir. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Sanayi sonras› toplumda ulus devlet zay›flam›fl. üretim anlay›fl›n› de¤ifltirmekte. yeni geliflen s›n›flar. ifllenmesinde ve iletilmesinde kullan›lan yaz›l›m. donan›m. 226) öngörüsü yayg›n bir flekilde paylafl›lm›flt›r. DÜ NEL‹M Post-endüstriyel ulus-devletin zay›flamas›na neden olan faktörler neler olabilir? SIRA toplumda S‹ZDE S O R U Düflününüz. Bat›n›n SIRA S‹ZDE sanayi toplumunda kültür toplumsal de¤iflmeden ba¤›ms›z kalarak bozulmam›fl ve K ‹ T varolmufltur. çal›flanlar aç›s›ndan istihdam olanaklar›n›n daha yüksek e¤itim seviyesi gerektirmesi ve vas›fs›z/yar›vas›fl› iflçilerin istihdam sorununu beraberinde getirmektedir. Enformasyon teknolojileri insanlar›n ve toplumlar›n birbirleriyle iletiflim olanaklar›n› art›rmakta. Ayr›ca gönüllü toplumsal hizmetlerin ve gönüllü kurulufllar›n sivil vatandafll›k ilkesi ekseninde yeni toplumsall›klar ve bu çerçevede yeni toplumsal hareketler gelifltirdikleri de görülmektedir. bilgisayar ve iletiflim teknolojilerinin bileflimine. toplumsal s›n›flar›n parçal›l›¤›n›n art›fl› sonucu iflçi hareketlerinin de parçal› bir karakter kazand›¤› gözlemlenmektdir. 2010. Ekonomi. Aktüel Yay›nlar›. di¤er taraftan da bireyin konumunun güçlenmesine yol açm›flt›r” (Bozkurt. s. bilgilerin elde edilmesinde. 2005) çal›flmas›n› SIRA okuyunuz. s. de¤iflimi teflvik etmektedir ve ekonomi de bu de¤iflim arzusunu yerine getiren bir araç haAMAÇLARIMIZ line gelmifltir. D‹KKAT Kültür AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE S O R U DD Ü ‹fiK ÜK NA EL T‹ M S O S‹ZDE R U SIRA D‹KKAT AMAÇLARIMIZ 3 SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON Bell’in sosyolojisinde kültür en önemli alanlardan birisini oluflturmaktad›r. Gerçekten de sanayi sonras› toplumda geleneksel iflçi hareketlerinin zay›flad›¤›. endüstri toplumunun merkeziyetçi e¤ilimlerinin zay›flad›¤› ve bireyselli¤in güçlendi¤i bir toplum olacakt›r” (Bozkurt. Sanayi toplumunda varolan geleneksel iflçi hareketleri ve dayan›flmas›n›n. yeni ama daha s›n›rl› ifl alanlar› yaratmaktad›r. Ayn› zamanda üretim yap›s›na etkisi geleneksel istihdam alanlar›n› daralt›rken. Çünkü sosyolojik pratik davran›fl›. yerel SIRA hareket et’ felsefesinin egemen oldu¤u. Sanayi toplumunun büyük toplumsal ve siyasal sorunlar› karfl›s›nda “ulus-devlet” Bell’e göre eski gücünü yitirmifltir. sermaye aç›s›ndan verimlilik art›fl› ve maliyet düflüflü anlam›na gelirken. 225). gönüllü teflebbüslerin de toplumda giderek çok daha önemli hale gelece¤i” (Bozkurt. 2010. Dolay›s›yla sanayi sonras› toplum bu aç›dan da “ekonomik faaliyetlerinde ‘global düS‹ZDE flün. tutumlar› ve ilgileri rastlant›sal olarak toplumsal konumlar›n özellikleri olan yafl. Sanayi sonras› toplumun di¤er karakteristikleri: Teknolojinin ucuzlayarak kitlesel kullan›m›n›n yayg›nlaflmas› “kitle üretimi ve haberleflmesinin çözülüflüne yol açarken. cinsiyet ve dine gö‹NTERNET TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . medya arac›l›¤› ile kurumsallaflm›fl ve ba¤›ms›zlaflm›flkendisini T göstererek t›r. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M sel ve toplumsal olarak hayatlar›m›za girifli toplumsal iliflkilerin. toplumsal rollerin de¤ifliminde çok önemli role sahiptir. ekonomi.

125-126). s. sanayileflmenin yol açt›¤› biçimde. 235). s. s. post-endüstriyel toplumun toplumsal yap›s› ile kültürünü farkl› ilkeler temellendirmektedir. Bu noktada Bell özellikle post-endüstriyel toplumun toplumsal yap›s› ile kültürü aras›ndaki fark üzerinde yo¤unlafl›r. elefltirmekten geri kalmad›¤›na dikkat çeker. Bell post-endüstriyel toplumun özellikle toplumsal yap›s› ile kültürü aras›nda gördü¤ü kopuklu¤u elefltirir. Bu aç›dan radikal bir dönüflümü ifade ediyor. sanayileflme beraberin- . bir baflka ifadeyle. 1974. s. Ritzer. 235). SANAY‹ SONRASI TOPLUM TEOR‹S‹NE YÖNEL‹K ELEfiT‹R‹LER Sanayileflme sonras› kavram› ‘sanayi toplumu’ ve sanayileflme sürecine dair sahip oldu¤umuz resmin tümünü yeniden düflünmeye zorluyor. Bell yukar›da ele al›nan tüm bu faktörlerin post-endüstriyel toplumun hem toplumsal yap›s› hem de siyasal yap›s› ve kültürü üzerinde yol açt›¤› dönüflümlerle ilgilenir (Ritzer. Örne¤in. 1996. Daha önce belirtildi¤i gibi. yeni bir yönetici elitten bahseder. geleneksel erozyona u¤ratarak onlar›n yerini ald›klar›n› ve bu aç›dan toplum için bir tehdit oluflturduklar›n› düflündü¤ünü savunur (Ritzer. Ritzer. 233) post-modern toplumu olumlu terimlerle tasvir etmeye çal›flan ço¤u post-modernistin aksine. kendini gerçeklefltirme ve tatmin etme ilkeleri hâkimdir. 441). 2003. de¤er seçimi ve estetik tercihler daha fazla kifliselleflmifltir (Waters. 2003. söz konusu yenilikler. 2003. Oysa Bell bütün bu sorular›n cevaplar› ile çok da ilgili de¤ildir.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 19 re tahmin edebilece¤i iddias› üzerinden kurumsallaflm›flt›r. böylesi bir kültürün verimlili¤in ve rasyonalitenin egemen oldu¤u bir toplumsal yap›ya ayk›r› düfltü¤ünü savunur ve bu noktada irrasyonel ve hedonistik düflüncelerle iliflkilendirdi¤i post-modernizmi elefltirir (Ritzer. Bell sadece en tepedeki yap›larla ilgilenir. yaflanan dönüflümü anlamak aç›s›ndan fayda sa¤layabilir. Ünite . Ancak Ritzer (2003. Buna göre.1. Sanayileflme sonras› toplum tart›flmas›n› bu sorular ekseninde düflünmek. 16). Modern toplumlar›n tarihinin yeni bir evreye veya yeni bir aflamaya girmekte oldu¤u iddias›nda temellenen sanayileflme sonras› kavram›. en az›ndan baz› yönlerini. Bell’in post-endüstriyel toplumun. yenilikler acaba sanayileflmenin yol açt›¤› biçimde insan hayat›n›n genel çerçevesini dönüfltürebilmifl midir? Örne¤in. s. s. 13-14). 1976. 1974. toplumun bütün de¤er sisteminin de¤iflip de¤iflmedi¤i meselesi ile ilgilenmez. 235). s.post-endüstriyel toplumlar hakk›nda öne sürdükleri ile post-modernistlerin modern-postmodern toplumlar hakk›nda öne sürdükleri aras›nda birçok ortak nokta bulundu¤unu belirtmekteydi. s. insan bilincinin çerçevesini/iskeletini dönüfltürebilmifl midir? (Stearns. s. 232) Bell’in endüstriyel . postmodernizmle iliflkilendirdi¤i bu tür irrasyonel ve hedonizm benzeri geliflmelerin. daha önce ifade edildi¤i gibi (2003. Yeni bilgiden. Post-endüstriyel toplumun ekonomik meselelere odakl› toplumsal yap›s›nda rasyonalite ve verimlili¤e yönelik bir ilgi hâkimken kültürel alanda irrasyonel. Bell’in bir modernist ve hatta bir muhafazakâr olarak. insanlar› mevsimlere dayal› bir zaman alg›s›ndan saat esasl› bir planlama yapmaya zorlayarak zamanla ilgili temel alg›lar›n› dönüfltürebilmifl midir? Bütün bu yenilikler. Bell. Oysa yaflam tarz›. Sanayileflme-sonras› toplum kavram›n› ciddiye almak için bu meselenin de ele al›nmas› gerekir (Stearns. Gerçekten de Bell’in ve di¤er sanayi sonras› toplum iddias›n› dile getiren kimi düflünürlerin iddia etti¤i gibi insanl›k tarihi sanayi toplumunun özellikleri ile büyük bir kopuflu temsil eden yeni bir evre içinde mi? Soruyu flöyle de sorabiliriz: Sanayileflme sonras› kavram› ile ifade edilen dönüflümler. ‘sanayi toplumu’nun yerini ‘sanayileflme sonras› toplum’a b›rakt›¤›n› iddia ediyor (Kumar.

bir yeni toplumu müjdelerken. E¤itimli profesyonel ve teknisyen gruplardan oluflan (bilim adamalar›. 1976. sanayi toplumu ve dahas› sanayi sonras› toplumun belirgin özelliklerini bir arada bulunduran. 374). S›n›fsal çat›flma halen geçerlili¤ini korumakta. 2004. araflt›rma örgütlerini ve deney merkezlerini yerlefltirir. Sanayi sonras› toplum teorisine yöneltilen elefltirilerin odak noktas› “s›n›fsal eflitsizli¤in kal›c›l›¤›. Aileyle ilgili en belirgin dönüflüm. toplumda bilim adamlar›n›n ve teknik donan›ma sahip profesyonellerin say›s›n›n artmas› asl›nda sanayi sonras› toplumla de¤il. de¤erler sistemi ile ya da bunlar›n yaflad›¤› dönüflümle ilgili bir çözümleme yapmad›¤› için arad›¤›m›z cevaplar› onun söylediklerinde bulmam›z mümkün de¤il. Benzer bir biçimde. modern kapitalist toplumlardaki en az›ndan son bir as›rda gözlemlenebilen rasyonelleflme süreciyle ilgilidir. Bell’in ilgisi daha önce de söyledi¤imiz gibi en tepedeki yap›lar›n dönüflümüne yönelik bir ilgi. Bell. ekonomik kaynaklar›n birkaç elde yo¤unlaflmas›. Dolay›s›yla.) beyaz-yakal›lar›n artan etkinli¤ine. ekonomistler. Bu anlamda sanayi sonras› toplum olarak tasvir edilen dönemde çal›flanlar›n bilgi düzeyleri neredeyse eflitlenmifl. kad›nlar bafllang›çta daha çok ev içi ifllerle u¤rafl›rken. Bell’in önkestirime dayal› metodolojisi. üniversiteleri. sanayi sonras› toplumda bulabilir miyiz? Belki evet. teorik bilginin üretime uygulanmas› da yeni de¤ildir. ‹ngiltere’de 1850’lerde zaten bir hizmet ekonomisine do¤ru dönüflüm yafland›¤› gerçe¤ini görmezden gelmektedir (Kumar. M. Örne¤in. Beyaz yakal› çal›flanlar›n profesyonelliklerinin düzeyi bu anlamda belirsizleflmifl. s. mavi-yakal›lar›n ekonomideki a¤›rl›¤› azal›rken beyaz-yakal›lar›n iflgücü içindeki etkinli¤inin belirgin bir biçimde artt›¤›n› iddia etmekte. Dahas›. asl›nda Bell’in iddia etti¤i gibi bir büyük kopufl ya da k›r›lma de¤il. Sanayi toplumu. ‹fl ile ev birbirinden ayr›lm›fl. sanayileflmenin ifl ve aile aras›ndaki ba¤› bütünüyle de¤ifltirmesinde gözlemlenir. hatta sanayi öncesi olmasa da tar›m toplumu. beyaz yakal› ifllerin vas›fs›z niteli¤i ve tüm mesleklerde profesyonelleflme normunun suland›r›lmas›d›r” (Swingewood. mavi yakal› iflçiler ile beyaz yakal› iflçilerin yapt›klar› iflin niteli¤i aç›s›ndan Bell’in öngördü¤ü biçimde çok da farkl›l›k kalmad›¤›. bütünüyle bilimsel ve teknolojik geliflmelerin bir ürünüdür (Giddens’tan aktaran Parlak. 446). Bugün içinde bulundu¤umuz toplumsal yap›da tüm toplumlar›n sanayi sonras› aflamaya geç(e)medikleri. Ama Bell toplumsal bilinçle. “gelece¤in toplumu” portresi çi- . sanayi toplumu ile sanayi sonras› toplum aras›nda. Weber’in ideal tiplefltirmesindekine benzer bir biçimde formüle etti¤i sanayi sonras› toplum kavram›n› gelifltirirken Daniel Bell. erkekler eve ekmek getiren bir rol üstlenmifllerdir. sanayi-sonras› toplumun en temel özelliklerinden birinin efllik etti¤i söylenebilir: teorik bilginin empirizme önceli¤i. matematikçiler. ‹malata dayal› üretimin yerini hizmete dayal› bir ekonominin ald›¤› bu yeni ekonomik yap›da. ‘hizmet ekonomisi’ne geçildi¤ini iddia ederken. vb. süreklilik söz konusudur. s›n›f çat›flmas›. bilimsel bilginin ya da teorik bilginin ayr›cal›¤› ve iktidar› s›n›rlanm›flt›r. tarihsel gerçeklikleri ya ihmal etmekte ya da kendi iddialar›n› destekleyici bir biçimde kullanmaktad›r.20 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› de aileye iliflkin ciddi dönüflümleri getirmifltir. mühendisler. s. s. evlenme yafl› yükselmifl. Dolay›s›yla. bütün bu özellikleri karmafl›k bir flekilde bünyesinde bar›nd›ran toplumlar›n varoldu¤unu söylemek mümkündür. Benzer bir de¤iflimi. Dolay›s›yla profesyonel mesleklerin bilgi temelli edindikleri becerilerin vas›fs›zlaflmas› söz konusudur. Weber’in de iddia etti¤i gibi. 109). özellikle çal›flma koflullar› aç›s›ndan farkl›l›¤›n neredeyse yok denecek kadar azald›¤› gözlemlenmektedir. 1998. bu yeni toplumun merkezine Bell. dahas› s›radanlaflm›flt›r.

Kumar’›n özetledi¤i bu durum da göstermektedir ki. benzer yap›ya sahip oldu¤unu düflündü¤ümüz Britanya’da ayn› pozisyondaki çal›flanlar›n çok daha az›n›n üniversite mezunu oldu¤u kaydedilmektedir (Kumar. Zira toplumlar›n geliflim seyrine dair önkestirimde bulunmak olas› de¤iflimlerin dikkate al›nmamas› durumunda bofla bir çaba olarak da kalabilmektedir. Öte yandan Bell’in sanayi toplumundan sonraki toplumsal yap›y› analiz ederken çizdi¤i çerçeve fazlaca “fütürolojik” bulunmufltur (Slattery. 40) üzerine söylenebilecekler de Bell’in kuram›ndaki hizmet s›n›f›n›n homojen bir s›n›f gibi ele al›fl›na dair kayg›lar› art›r›r. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisine en bariz elefltirilerden bir di¤eri ise onun ekonomik ve endüstriyel analizine yönelik olarak yap›lm›flt›r. Ünite . Sosyolojide gelece¤e iliflkin toplumsal ç›kar›mlarda ya da baflka bir ifadeyle önkestirimde bulunmak genellikle hem zor hem de oldukça risklidir. 2004. 2004. s. vas›f ve bilgi kapsam›n›n kayda de¤er ölçüde olmad›¤› üçüncül ekonominin afla¤› düzeylerinde gerçekleflmifltir. Buna örnek olarak da “tesisatç›lara ‘›s› mühendisi’. 41). Ayr›ca profesyonellerin ve idarecilerin ço¤unlu¤unun e¤itim düzeyleri geliflmifl sanayi sonras› toplumlar›n en tipik örnekleri olan Amerika Birleflik Devletleri. heterojenli¤i. 40).Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 21 zer (Slattery. s. 2004. Ücret düzeyleri düflüktü. Kumar. 464). s. 464). Bell çal›flmas›n›n sonraki bask›lar›nda sanayi sonras› toplumu temsil etti¤ini düflündü¤ü. 40). ifl güvenli¤i ve kariyer beklentisi hemen hemen s›f›rd›” (Kumar. farkl› kavramlaflt›rmalarla çeflitlendirilmifltir. “Tipik yeni iflçiler. Ancak her ne kadar baz› özellikleri ç›kar›lsa ve yeni eklemeler yap›lsa da Bell’in teorisi kavramsal düzeyde yayg›n kabul görmüfl. s. kopyalama ve enformasyon ulaflt›rmayla u¤raflan rutin enformasyon iflçileri yer al›yordu. Zira hizmet s›n›f›n›n istihdam edildi¤i alanlarda salt bilgiye dayal› ifllerin büyük bir bölümünün “kendi kendine hizmet” sunumu nedeniyle tasfiye oldu¤u. 2004.1. 2007. Ayr›ca yeni ifl alanlar› bilgisayar/bilgi sektöründeki istihdam olanaklar›n›n art›fl›ndan de¤il. bunlar›n birço¤u yar›m gün ya da geçici olarak çal›flmaktayd›. geniflleyece¤i fleklindeki öngörü de sorunlu görünmektedir. vas›f ve bilgi art›fl›” (Miles ve Gershuny 1986’dan akt. Kumar. bu alanda çal›flanlar›n ifllerinin ortam›n›n kayboldu¤u tesbit edilmektedir (Miles ve Gershuny 1983’den akt. Kumar’a göre yeni ifl alanlar› daha çok hizmetler ve perakende ticaret alanlar›nda yarat›lm›flt›r. Almanya ve Japonya’da üniversite mezunu olabilirken. eklektik bir kurama dönüfltürmüfltür. fast-food restoranlar› dahil olmak üzere ‘yiyecek ve içecek’ kurulufllar›nda çal›flanlard›: ‘sa¤l›k hizmetleri’ temelde hemflireler ve özel hastanelerdeki yard›mc› personel ve evlerde çal›flan özel hemflirelerden olufluyordu. en baflta ileri sürdü¤ü birtak›m özelliklerden vazgeçmifl. bu alanda hizmet sektöründe orta kademede çal›flanlar›n say›s›n› azaltm›flt›r. Sanayi sonras› toplum aflamas›nda bilgi s›n›f›n›n oluflaca¤›. Bell taraf›ndan özel bir önem atfedilen teknoloji. Yeni iflçilerin birço¤u kad›nlardan olufluyordu. Hizmet sektöründeki iflçilerin “çeflitlili¤i. 2007. s. yerine yenilerini ortaya koymufl. dükkanc›lara ‘idareciler’” denmesini örnek gösterir. s. genel olarak hizmet sektöründe ve enformasyon teknolojilerinde istihdam edilen iflçilerin bilgi düzeyleri. yapt›klar› iflin niteli¤i ve ald›klar› ücretler aç›s›ndan sanayi toplumu özelliklerini sür- . bilhassa bilgisayar teknolojisinde kaydedilen bafldöndürücü h›z. Buna göre Krishan Kumar’›n Sanayi Sonras› Toplumdan Post-modern Topluma-Ça¤dafl Dünyan›n Yeni Kuramlar› (2004) adl› çal›flmas›nda sanayi sonras› toplumda Bell’in yeni hizmet s›n›f› olarak gördü¤ü “insan hizmetleri” ve “profesyonel hizmetler” alan›nda istihdam edilen iflçilerin say›s›nda kayda de¤er art›fl gözlemlense de asl›nda nitelik aç›s›ndan betimsel düzeyde bu iflçilerin “profesyonel” olarak adland›r›ld›¤›n› belirtmektedir. ‘ifl hizmetleri’ndeyse temelde veri ifllemeyle.

Cumhuriyet’in kuruluflu ile s›n›rl› düzeyS O S‹ZDE R gerçeklefltirilebilmifl. Hizmet sektörü kavram› Bell’in ortaya koymaya çal›flt›¤›ndan çok daha genifl anlamda sanayi üretiminin birer uzant›s› fleklinde faaliyet gösteren alanlara da göndermede bulunmaktad›r. TELEV‹ZYON D Üfi ‹N TÜ EN RE NLE‹ M T S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . çok az bilgi ve uzmanl›k gerektiren (büro iflleri. iktidar sahibi olabilecek s›n›fsal bir konuma uzak görünmektedir.gov. K ‹ T A P Türkiye’deki temel göstergelerini. 2007.8’i sanayi. Zira Türkiye 20. üretim biçimi. yüzde D‹KK AT 5. istihdam alanlar›n›. yüzde 19. “‘Bofluna m› Okuduk?’ Türkiye’de Beyaz Yakal› ‹flsizli¤i” (‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. s. son zamanlarda üniversite mezunu beyaz yakal› iflsizli¤inin önemli bir sorun halinde geldi¤i görülmektedir. sanayi toplumu kaD‹KKAT AMAÇLARIMIZ ancak halen sanayi sonras› toplum kriterlerini Bell’in çizdirakterini benimsemifl ¤i çerçeve içinde s›n›rl› bir flekilde tafl›yan bir ülke görünümündedir. D Ü fi Ü N E L ‹ulaflabilmekten M SIRA S‹ZDE S O R U DD Üfi ÜN ‹K KE ALT‹ M S O S‹ZDE R U SIRA D‹KKAT AMAÇLARIMIZ 4 Sanayi sonras› topluma SIRA S‹ZDE yönelik getirilen elefltirileri k›saca özetleyiniz. s. Bu durumda sanayi sonras› toplum özelliklerinden birisi olan vas›fl›. Tan›l Bora. yüzy›la tam bir tar›m toplumu olarak girmifl. 465). Bu nedenlerle Türkiye üreAMAÇLARIMIZ tim aflamalar›nda halen Bat›’n›n sanayi sonras› toplumlar›ndan teorik bilgi ve tekTELEV ‹ Z Y O N (Özkalp. 369) sanayileflmesini Bat›’ya ba¤›ml› bir noloji deste¤i almakta flekilde sürdürmektedir.22 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M dürmektedir. Sanayi üretimine do¤rudan SIRA S‹ZDE ya da dolayl› katk›da bulunan mühendis.tr/PreTabTELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE lo. Bu de¤erSIRA S‹ZDE lendirme ekseninde asl›nda Türkiye’nin s›n›fsal kompozisyonu.do?tb_id=25&ust_id=8 ba¤lant›s›na baflvurabilirsiniz. 2009. sektörel da¤›l›m›n› de‹ Niflgücünün TERNET tayl› bir flekilde istatiksel olarak inceleyebilmek için http://www. Türkiye’de özellikle son 30 y›lda hizmet sektöründe istihdam oran› artm›fl göSIRA S‹ZDE rünse de.6’s› tar›m. Türkiye sanayi sonras› toplumun en tipik özelliklerinden biri olan geleneksel DÜ ‹M Nfi TÜ EN RE NLE T tar›msal ve‹ sanayi üretimindeki istihdam edilen nüfus aç›s›ndan anlaml› bir geliflim göstermifltir. özellikle k›rdan kente göçün etkisiyle h›z kazanabilmifltir. yüzde 50. yüksek e¤itimli beyaz yakal› çal›flan profiline uygun popülasAMAÇLARIMIZ yonun Türkiye gibi genç nüfusa sahip bir ülkede iflsiz kalmas› düflündürücüdür.9’u inflaat. sekreterlik.7’si ise hizmetler sektöründe yer alm›flt›r.b) alanlarda çal›flmaktad›rlar (Slattery. 2012 y›l› Türkiye ‹statistik Kurumu Hanehalk› ‹flgücü Araflt›rmas› Mart 2012 Sonuçlar›’na göre istihdam edilenlerin yüzde 23. Art›k Türkiye’de uzun zamand›r hizmet sektöründe istihdam edilen O R U ve sanayide istihdam edilenleri geride b›rakm›fl görünmektenüfus oran› Star›mda dir. U de sanayileflme sanayileflme ancak yüzy›l›n ikinci yar›s›nSIRA dan sonra. teknisyen veya bilgisayar programc›s› gibi mesleklerin üyeleri Bell’in iflaret etti¤i gibi ayr›cal›kl›. S O R U SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE Türkiye sanayi sonras› toplum tart›flmalar›n›n hem içerisinde hem de d›fl›nda N ‹M DÜ Dfi ‹Ü K nitelikte KE ALT yer alabilecek bir toplumsal görünüme sahiptir. yaz› iflleri. petrol istasyonu görevlisi v. 2011) bak›n›z. Günümüzde ise Türkiye tar›m toplumu özelliklerini geride b›rakm›fl. K ‹ T A P teorik bilginin ve teknolojinin üretimde kullan›lmas› gibi sanayi sonras› topluma iliflkin temel dinamikler çerçevesinde ele al›nmal›d›r.tuik. Dolay›s›yla Bell’in resmetti¤i sanayi sonras› topluma dair göreli iyi koflullar ne yaz›k ki gerçeklikten uzak seyretmektedir. Mevcut beyaz yakal› hizmet sektörü çal›flanlar›n›n ço¤unlu¤u genellikle vas›fs›z. Türkiye’deki iflsizli¤i ve yaflan›lan sorunlar üzerine yak›n zamanda yap›lm›fl K beyaz ‹ T A yakal› P nitelikli bir çal›flma için lütfen Ed.

Daniel Bell “ideolojinin sonu” tezinin öncülerindedir. Sanayi toplumunda egemen olan mavi yakal› ifl alanlar›n›n yerini. 1995. Bu kavram› kullanan ilk kifli olmasa da. Bell sanayi sonras› toplumun çok farkl› özelliklere sahip oldu¤unu öne sürmektedir. Ekonomi a¤›rl›kl› olarak imalat sanayinden hizmet sektörüne kaymakta. toplumsal yap›da ise yeni teknik elitlerin yükselifli ile birlikte yeni bir toplumsal tabakalaflma prensibi görülmektedir (Bell: 1974’ten akt. Bilginin üretimi. ‹malat sanayi yerini hizmet sektörüne b›rakm›flt›r. Daniel Bell’in sosyolojisinde temel amaç “kuramdan çok toplumsal çözümlemeye” a¤›rl›k vermektir. teknolojik alanda bilim destekli sanayi merkezi önem kazanmakta. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisine en bariz elefltiriler ekonomik ve endüstriyel analizine yönelik olarak yap›lm›flt›r. Tüm toplumlar›n sanayi sonras› aflamaya geçememifllerdir. geçme olas›l›klar› da bulunmamaktad›r. kontrolü son derece önem kazanm›flt›r. Sosyolojide bu tarz toplumsal önkestirim (social forecasting) olarak adland›r›lmaktad›r. Ünite . Sanayi sonras› toplumun en önemli özelliklerinden birisi üretim biçiminin farkl›laflmas›d›r. ekonomi ve toplumsal yap›da görülmektedir. bilimsel ve teknik meslekler sahibi s›n›flar olarak sanayi sonras› toplumun s›n›fsal yap›s›n› biçimlendirdi¤i gözlemlenmektedir. Sanayi sonras› toplumun genel hatlar› itibariyle en temel karakteristik özellikleri teknoloji. kültürel olmak üzere üç düzlemde incelemektedir. Sanayi sonras› toplumda belirleyici olan teorik bilginin merkezi önem kazanmas›d›r. Öte yandan sosyolojide gelece¤e iliflkin toplumsal ç›kar›mlarda ya da baflka bir ifadeyle önkestirimde bulunmak genellikle hem zor hem de oldukça risklidir. A M A Ç 4 . Sanayi toplumunun aksine sanayi sonras› toplumda ilk kez mavi yakal› iflçilerin oran› beyaz yakal› çal›flanlar›n oran›na göre düflüfl göstermifltir. Sanayi sonras› toplum teorisi bir toplumsal de¤iflme teorisidir. Bell 1950’lerde ortaya ç›kan yak›nlaflma (convergence) teorisinin önde gelen temsilcilerinden biri olarak kabul edilmektedir. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisinin elefltirilerini özetleyebilmek. kavram› ele al›fl biçimiyle en çok tart›flma yaratan isim olarak de¤erlendirilmektedir. Mavi yakal› iflçiler ile beyaz yakal› iflçilerin yapt›klar› iflin niteli¤i aç›s›ndan farkl›l›k yok denecek kadar azalm›flt›r. Büyük toplumsal sorunlar›n çözümü için öngörülerde ve önerilerde bulunma e¤iliminde olan bir sosyologdur.1. s. S›n›fsal çat›flma halen geçerlili¤ini korumaktad›r. Sanayi sonras› toplumun bir di¤er özelli¤i ise bilginin artan önemi olmufltur. Watson. Sanayi sonras› toplum kavram›n› aç›klayabilmek. politik. Bu nedenle Bell’in teorisi k›smen fütürolojik bulunmaktad›r. A M A Ç 3 AM A Ç 2 Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisini analiz edebilmek. Daniel Bell “sanayi sonras› toplum” kavram›n›n sahibi kuramc› olarak bilinmektedir. 180). art›k beyaz yakal› ifllerin ve iflçilerin profesyonel. Bell toplumsal yap›y› sosyal. ‹kinci özellik toplumsal s›n›flar›n yap›s›nda gözlemlenen de¤iflimdir.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 23 Özet A M A Ç 1 Amerikan sosyologu Daniel Bell’in sosyolojiye katk›lar›n› özetleyebilmek.

Emile Durkheim e. 10. Afla¤›dakilerden hangisi Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum kuram›ndan sonra kapitalizmin kültürel çeliflkilerini ele ald›¤› çal›flmas›d›r? a. ‹flçi s›n›f›. 9. Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli c. ‹deolojinin Sonu d. M›s›r. Türkiye. Herman Kahn c. Japonya. Saint Simon b. e. Max Weber c. Teknisyenler.24 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. Üst s›n›f. 8. Afla¤›daki teorisyenlerden hangisinin sanayi sonras› topluma iliflkin bir kavramlaflt›rmas› bulunmamaktad›r? a. Daniel Bell sanayi sonras› toplum teorisini gelifltirirken afla¤›daki ülkelerden hangisini temel alm›flt›r? a.B. Sanayi sonras› toplumdaki en önemli s›n›f afla¤›dakilerden hangisidir? a. c. 2. Yale Üniversitesi’nde asistanl›k yapm›flt›r. Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli d. Daniel Bell 7. Afla¤›daki Daniel Bell’e iliflkin ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. d. b. Bofluna m› Okuduk? Türkiye’de Beyaz Yakal› ‹flsizli¤i b. Kültürel aç›dan. 6. Daniel Bell sanayi sonras› toplum tipinin özelliklerini ele al›rken afla¤›dakilerden hangisi aç›s›ndan de¤erlendirmemifltir? a. b. e. ‹letiflimsel aç›dan. ‹deolojinin Sonu . ‹deolojik aç›dan. b. c. Fransa. Daniel Bell “bilgi toplumu” kavram›n› ilk kez hangi çal›flmas›nda kullanm›flt›r? a. Orta s›n›f. d. d. Endüstriyel ve Post-Endüstriyel Dönüflüm 4. d. “Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri” kitab›n›n yazar›d›r. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri b. e. ‹deolojinin Sonu d. Mühendisler. Afla¤›daki meslek gruplar›ndan hangisi Daniel Bell’in “teknik ve profesyonel” s›n›f› içinde yer almaz? a. c. e. Endüstriyel aç›dan. T›p personeli. Amittai Etzioni b. Afla¤›daki kitaplardan hangisi Türkiye’de beyaz yakal› iflsizli¤i ele alan yak›n dönem bir çal›flmad›r? a. b. A. Harvard Üniversitesi’nde ö¤retim üyesi olarak çal›flm›flt›r. Yönetici s›n›f. Global ‹flletme Yerel Emek e. Ralf Dahrendorf e. Max Weber 5. c. Bilgi s›n›f›. Mavi yakal›lar. Mesleki aç›dan. Peter Drucker d. e. Postkapitalist Paradigmalar e.D. b. Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli c. New York’ta do¤mufltur. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri c. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri b. d. Postkapitalist Paradigmalar e. c. Bilim insanlar›. Endüstriyel ve Post-Endüstriyel Dönüflüm 3. Afla¤›daki sosyologlardan hangisi sanayi toplumu kavram›n› ilk kez kullanm›flt›r? a. Columbia Üniversitesi’nde ö¤renim görmüfltür. Karl Marx d.

324). b 4. e 2. d 8. bu talepler enflasyonu art›rmakta ve bu da orta s›n›flar›n artan vergilere isyan etmesini beraberinde getirerek ulus devleti ekonomik aç›dan zora sokmaktad›r (Bell. S›ra Sizde 3 Bell’e göre post-endüstriyel toplumda ulus devlet büyük problemlerin çözümü için çok küçük. S›ra Sizde 4 Tüm toplumlar›n sanayi sonras› aflamaya geç(e)medikleri. e 5. Ünite . ulus devletin uluslar aras› ekonomik meseleler üzerinde kontrol sahibi olamad›¤›n›. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sanayi Sonras› Toplum Teorisine Elefltiriler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. küçük problemlerin çözümü için ise gere¤inden fazla büyük hale gelmifltir. a 7. Bell’e göre etnik gruplar Sovyetler Birli¤i. a 3. toplumsal önkestirim tarihsel e¤ilimler dizgesinin olas›l›klar›n›n ana hatlar›n› ç›karmaya çal›fl›r (Poloma. c 6. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Politikan›n rolü aç›s›nda ise sanayi toplumunda laissez-faire anlay›fl› egemen iken.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 25 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. profesyonel dernekler veya sendikalar gibi örgütlü gruplar da yurttafllar›n refah› için devletten afl›r› gelir taleplerinde bulunmakta. 161). di¤er yandan örgütlü flirket gruplar›na do¤ru ikiye bölündü¤ünü ileri sürmektedir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ona göre tahmin olaylar›n sonuçlar› ile ilgilenirken. Temel kurum ilkinde flirketler. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu ifadeyle Bell. s. 1993. sanayi sonras› toplumda profesyonellerdir. 1996. sanayi sonras› toplum aflamas›nda devlet. di¤erinde üniversitelerdir. s. Sanayi toplumunda temel karar verici noktas›nda tüccarlar söz sahibi iken. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Toplumsal önkestirim. Bell toplumsal olaylar›n ve olgular›n tahmin edilmesiyle önkestirimi birbirinden ay›r›r. klasik sosyoloji perspektifinin bir parças› olan. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Kavram›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ulus devletin bir yandan etnik az›nl›klara. 1993. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Daniel Bell’in Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sanayi toplumu ve dahas› sanayi sonras› toplumun belirgin özelliklerini karmafl›k bir flekilde bünyesinde bar›nd›ran toplumlar›n varoldu¤unu söylemek mümkündür.1. ötekinde art›k bilgi önem kazanm›flt›r. anonim ortakl›k egemenlik sahibi olmufltur. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisine en bariz elefltiriler ekonomik ve endüstriyel analizine yönelik olarak yap›lm›flt›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 324). Yan›t›n›z yanl›fl ise “Daniel Bell’in Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sosyolojide gelece¤e iliflkin toplumsal ç›kar›mlarda ya da baflka bir ifadeyle önkestirimde bulunmak genellikle hem zor hem de oldukça risklidir. makro kuramsal perspektif ile günümüz koflullar›n› dile getiren. Birincisinde gücün temeli mülkiyet odakl› iken. S›ra Sizde 2 Sanayi toplumunda temel kaynak aç›s›ndan makineler önemli iken. 1991: 225-226’dan akt. b 10. sanayi sonras› toplumda bilgi önemlidir. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Daniel Bell’in Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yenilenmifl “uygun” ve “kullan›fll›” bir sosyoloji ilgisini harmanlar (Poloma. . Yugoslavya ve Çekoslovaska örneklerinde görüldü¤ü gibi etnik olarak homojen olacaklar› co¤rafi bölünmelere yönelmekte.Waters. tar›m toplumu. e 9. di¤er taraftan yerel ihtiyaçlar› da yeterince karfl›layamad›¤›n› ima etmekte. s.

vol.34-35. 439-478. Winter. Swingewood. Bask›). London: MacMillan Press. Macmillan Student Encyclopedia of Sociology.26 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Yararlan›lan Kaynaklar Belek. 24. Veysel. ‹çinde: Waters. . Henri. Krishan. National Affairs. (1997). 3. Malcolm. Ankara: Dost Kitabevi. The Cambridge Dictionary of Sociology. (Yenilenmifl 17.merriam-webster. (1995). Daniel. Enver. (1963). Steven. Sosyoloji Sözlü¤ü. Michael. ‹lker.Turner. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. (2007). Gordon. “Industrialism and Post-Industrialism: Relections on a Putative Transitions”. (2004). Vergin. Daniel Bell. National Affairs. Özkalp. ‹stanbul: Sorun Yay›nlar›. “Daniel Bell”. New York: Routledge. Krishan (1976). Malcolm. The Sage Dictionary of Sociology. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. Cambridge: Cambridge University Press. Kivisto. Poloma. Sanayi Sonras› Toplumdan Post-Modern Topluma-Ça¤dafl Dünyan›n Yeni Kuramlar›. Spring. “Toplum ve ‹ktisat”. Sosyolojiye Girifl. Ankara: Birleflik Yay›nevi. Notes on the Post-Industrial Society (I).S.nationalaffairs. Waters. (1967). Bruce. (2008). Physics Today. R. Mann. N (2010). ‹çinde: B. Ankara: Gündo¤an Yay›nlar›. (2004). Margaret T. (1993). Society. N. Sociological Review. Watson. pp. Sociology Work and Industry. Slattery. (1991). (1998). ‹hsan Sezal). Number 7. Steve ve Yearly. “Welcome to the post-industrial society”. (1983). pp. Number 6. (1996). Siyasetin Sosyolojisi Kavramlar. Veysel. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›.pdf (eriflim tarihi: 8 Mart 2011) Bell. say› 2. London: Routledge. (2009). http://www. Sosyolojinin ‹lkeleri. The Winding Passage: Sociological Essays and Journeys. Bozkurt. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. New York: Routledge. 11. ‹stanbul: Beta Yay›nlar›. 95-125. (2006). Bell. Peter.com/doclib/20080516_196700603notesonthepostindustrials ocietydanielbell. February 1976. “Is There a Post-Industrial Society?”. 3. Encyclopædia Britannica Concise. Sosyolojide Temel Fikirler. Notes on the Post-Industrial Society (II). Martin. Kumar. (2006). Parlak. Yaklafl›mlar. Daniel. Bursa: Aktüel Yay›nlar›. Do¤an Kitap: ‹stanbul.. (2008). New York: Basic Books. New Brunswick: Transaction.nationalaffairs. Daniel. (2010). Bask›. London: Sage Publications. ss. Postkapitalist Paradigmalar. ss. P. no.com/concise/futurology Horton. Tony J. Daniel. (1976a). Daniel. Tan›mlar. Sosyolojiye Girifl. http://www. Stearns. no. Daniel Bell. The Coming of Post-industrial Society: A venture in social forecasting. Sosyolojik Düflüncenin K›sa Tarihi. Alan. Bell. (1999). (2005). “Sanayi Ötesi Toplum Teorilerinin Elefltirel Bir De¤erlendirmesi”. Sosyolojinin Temel Kavramlar›. 10-22. Bursa: Ekin Yay›nevi. Bozkurt. vol. Mendras. Marshall. (1967). Endüstriyel & Post-Endüstriyel Dönüflüm. Kumar. ‹stanbul: Sentez Yay›nc›l›k. (1996).com/doclib/20080516_196700707notesonthepostindustrials ocietydanielbell.pdf (eriflim tarihi: 8 Mart 2011) Bell. (1976b). (Ed. http://www. Z. Bell. 4.

.

Programlanm›fl toplum kavram›n› tan›mlayabilecek.2 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra Alain Touraine’in. Toplumu anlamada kulland›¤› yöntemi aç›klayabilecek. modernlik ve toplumsal hareketler aras›nda kurdu¤u iliflkiyi de¤erlendirebilecek bilgi ve becerilere sahip olacaks›n›z Anahtar Kavramlar • Programlanm›fl Toplum • Modernlik • Demokrasi • Özne • Kültürel Demokrasi • Toplumsal Hareketler Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi • G‹R‹fi • TOPLUMU ANLAMANIN YÖNTEM‹ VE GEÇ MODERN TOPLUM • MODERNL‹K VE MODERN TOPUMLARIN TEMEL SORUNU • MODERNL‹K VE ÖZNE • MODERNL‹K ‹LE ÖZNE VE DEMOKRAS‹ ARASINDAK‹ ‹L‹fiK‹LER • S‹YASAL MODERNL‹K VE DEMOKRAS‹N‹N BOYUTLARI • TOPLUMSAL HAREKETLER VE KÜLTÜREL DEMOKRAS‹ . Özne. Kültürel demokrasi fikrini tart›flabilecek. demokrasi. Kültürel demokrasi kavram›n› tan›mlayabilecek. Modernli¤e ve liberalizme yönelik elefltirilerini kavrayabilecek.

bu dönemdeki çal›flmalar›ndan daha sonraki çal›flmalar›nda sürekli olarak kendilerine at›fta bulunaca¤› iki önemli sonuç ç›kar›r. 1965) yay›nland›¤› tarihe kadarki dönemde sanayi sosyolojisi alan›ndaki mevcut bilgi birikiminin iyi bir sentezlemesini temsil eder. Resim 2. Yay›nlanm›fl çal›flmalar›n›n seyri dikkate al›nacak olursa. bu modernleflmenin yap›lma biçimine ve özellikle usta vasf› tafl›yan iflçiler aras›nda belirgin oldu¤u üzere. Üniversite e¤itimini Ecole Normale Superieure’de tarih (ve felsefe) alan›nda 1950 y›l›nda. Onun birkaç meslektafl› ile birlikte ‹ktisadi ‹flbirli¤i ve Kalk›nma Örgütü’nün talebi üzerine yapm›fl oldu¤u literatür incelemesi (bkz. doktora e¤itimini ise 1965 y›l›nda tamamlam›flt›r. Bunlardan birincisi sanayi iflçileri bizatihi teknolojik modernleflmeye de¤il. yirminci yüzy›l ortalar›na gelininceye kadar s›naî iflyerlerinde görülen emek ile sermaye aras›ndaki çat›flma s›naî demokrasinin ve ‹kinci Dünya Savafl›’ndan sonra da refah devleti’nin oluflumunu sa¤lad›ktan sonra art›k toplumdaki temel toplumsal çat›flma olma konumunu kaybetmektedir. 1970 y›l›nda ise bu okula ba¤l› Toplumsal Hareketler ‹nceleme Merkezi’ni (Centre for the Study of Social Movements) kurmufltur (bkz. Alain Touraine 1925 y›l›nda Fransa’n›n Hermanville kentinde do¤mufltur. Touraine. bu modernleflmenin kendilerinin ifl üzerindeki özerkliklerini kaybetmelerine karfl› ç›kmaktad›rlar. ‹kincisi ise. Bu çat›flman›n yerini toplumun kendini yeniden üretimini planlayanlar ile bunlar›n kararlar›na tâbi olanlar aras›ndaki toplumsal çat›flma almaktad›r. Touraine ve di¤. Encyclopedia of World Bibliography on Alain Touraine.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi G‹R‹fi Alain Touraine günümüzün önde gelen toplumbilimcileri ve demokrasi kuramc›lar› aras›nda yer al›r.1 . Mezuniyetinin ard›ndan Touraine yedi y›l boyunca Ulusal Bilimsel Araflt›rma Merkezi’nde (Centre National de la Recherce Scientific) araflt›rmac› olarak çal›flm›fl. onun ilk dönem araflt›rma ilgileri daha çok sanayi sosyolojisi. 2011). 1958-60 y›llar› aras›nda Uygulamal› Yüksek Araflt›rmalar Okulu’nun (Ecole Pratique des Hautes Etudes) müdürlü¤ünü yapm›fl. özellikle sanayi iflçilerinin teknolojik ve mesleki modernleflmeye karfl› tav›r al›fllar› üzerinedir.

30

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

Weber’ci yaklafl›ma paralel olarak Touraine, sosyolojinin konusunun toplumsal eylem olmas› gerekti¤ini savunur. O sadece somut-ampirik durumlar›n incelenmesi ile ilgilenen bir sosyolog de¤il, ayn› zamanda bu durumlar›n›n sebep ve sonuçlar›n› anlamaya, aç›klamaya ve sorun olarak tan›mlad›¤› hususlar›n afl›lmas›na yarayacak öneriler ortaya koymaya çal›flan bir entelektüeldir.

Touraine bu gözlemlerini 1968’de baflta Fransa ve ABD olmak üzere geliflmifl sanayi ülkelerindeki ö¤renci hareketlerinin sosyolojik analizinden hareketle yapt›¤› tespitlerle birlefltirir. Bu tespitler do¤rultusunda Touraine 1970’lerden itibaren art›k sanayi toplumunun yerini yeni bir topluma, sanayi-sonras› topluma ya da programlanm›fl topluma, b›rakt›¤›n› ve bu toplumun alaca¤› fleklin ise toplumsal hareketler ile bu yeni topluma egemen güç yap›lar› aras›ndaki toplumsal çat›flmaya ba¤l› olaca¤›n› dile getirir. The Post-Industrial Society [Sanayi-sonras› Toplum] (1971) bafll›kl› çal›flmas› Touraine’in programlanm›fl toplumun s›n›f yap›s›n› ve dinamiklerini sanayi toplumu ile karfl›laflt›rmal› olarak ele ald›¤› klasik bir çal›flma olmufltur. Onun The Academic System in American Society [Amerikan Toplumundaki Akademik Sistem] (1974) bafll›kl› çal›flmas› ise böyle bir toplumun seçkinlerinin Amerikan örne¤inde nas›l bir e¤itim sistemi içinde e¤itildiklerini ve daha genel olarak üniversite ile iktisadi ve toplumsal hayat aras›ndaki ba¤›n nas›l kuruldu¤unun bir incelemesini yapmaktad›r. Sosyoloji literatüründe Touraine toplumsal hareketler sosyologu olarak an›l›r. Touraine’in bu s›fatla temayüz etmesi onun 1968 ö¤renci hareketleri üzerine incelemesi ile bafllayan, Polonya’daki sosyalist rejimin çöküflünü haz›rlayan Dayan›flma hareketi ve Fransa’da nükleer karfl›t› hareket üzerine incelemeleri ile devam edip, bundan böyle gündeminden hiç düflmeyecek olan di¤er çal›flmalar› ile alâkal›d›r. Bu di¤er çal›flmalardan biri olan The Return of the Actor [Aktörün Dönüflü] (1988) onun modernlik, demokrasi ve toplumsal hareketler aras›ndaki iliflkilerin sistematik bir çözümlemesi yönündeki önemli bir aflamay›, daha sonraki ayr›nt›l› çal›flmalar›n›n adeta bir ilk tasla¤›n› oluflturmaktad›r. Touraine’e göre (1971), sanayi-sonras› toplum ya da programlanm›fl toplum sanayi toplumundan daha fazla iktisadi büyümeye odaklanm›flt›r ve sanayi toplumunun sahip oldu¤undan çok daha fazla bir yat›r›m kabiliyetine sahiptir. Buna ra¤men, bu toplumun merkezinde yer alan mücadele sanayi toplumunda oldu¤u gibi emek ile sermaye aras›ndaki mücadele ya da sermaye birikimi ve onu mümkün k›lan sömürü de¤ildir. Zira iktisadi büyüme art›k sadece sermaye birikimine dayanmamakta aksine eskisinden daha fazla olarak bilgiye ve toplumun yarat›c›l›¤›na dayanmaktad›r. Bu toplumda “hayat›n bütün alanlar›-e¤itim, tüketim, bilgi, vs.-giderek artan bir flekilde üretim etkenleri denilen fleyle bütünlefltirilmifltir” (Touraine, 1971: 5-6). Bu bütünlefltirme ifllemi “bilimsel ve teknik araflt›rma, mesleki e¤itim, de¤iflimi programlama ve onun unsurlar›n› idare etme, çoklu iliflkilere sahip örgütlerin yönetimi ve bütün bu üretim etkenlerinin harekete geçirilmesinden yana olan tutumlar›n” oluflturulup, idare edilmesini de içermektedir (Touraine, 1971: 5-6).

2. Ünite - Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi

31

Touraine’in sanayi sonras› toplum tezine göre 1970’lerden itibaren sanayi toplumunun yerini bilgi ve teknolojinin önemli hale geldi¤i sanayi sonras› bir toplum almaya bafllam›flt›r. Touraine’e göre, sanayi sonras› toplumun en önemli özelli¤i bilgi teknolojisi kullan›m›n›n sa¤lad›¤› denetim gücüdür. Bu güç kendisini elinde bulunduranlara kendi toplumlar›n› flekillendirme imkân› sa¤lar. Bundan dolay› da Touraine bu topluma programlanm›fl toplum ad›n› verir. Buradan hareketle Touraine bu yeni toplumdaki temel bölünmenin ve çat›flman›n art›k üretim araçlar›n›n mülkiyeti ve denetiminden kaynaklanmad›¤›n›, aksine bilgiye eriflme ve kullanma gücünden kaynakland›¤›n› savunur. Bu görüfle göre, sanayi sonras› toplum veya programlanm›fl toplum bir tarafta bu güce sahip olan teknokratlar ve bürokratlar ile öte tarafta bu güçten yoksun olan çeflitli toplumsal gruplar aras›nda bölünmüfl bir toplumdur (Allen, 1997: 175). Aç›kça görüldü¤ü gibi bu bak›fl aç›s› sanayi toplumundaki temel s›n›fsal bölünmenin ve çat›flman›n nedenini üretim araçlar›n›n mülkiyetine ve denetimine ba¤layan Marksist görüflten farkl›d›r. Touraine’in bu görüflü bir di¤er sanayi sonras› toplum kuramc›s› olan Daniel Bell’in görüflünden de farkl›d›r. Nitekim sanayi sonras› toplumda toplumsal çat›flman›n önemini görece ihmal eden Bell’in aksine Touraine bu yeni toplumda belirli toplumsal gruplar›n güçten yoksun olmalar›n›n yeni toplumsal çat›flmalar ve mücadeleler için bir temel oluflturdu¤unu savunur (Allen, 1997: 176). Bu nedenle Touraine’in sanayi sonras› toplumda en büyük siyasal önemi güçten yoksun olan bu toplumsal gruplar› örgütleyen toplumsal hareketlere verdi¤i bilinmektedir (Marshall,1998: 617).

TOPLUMU ANLAMANIN YÖNTEM‹ VE GEÇ MODERN TOPLUMUN DURUMU
Touraine’e göre, programlanm›fl toplumu ve daha genelde herhangi bir toplumu anlayabilmenin yolu, klasik sosyolojinin yapt›¤› gibi, toplumsal aktörleri tarihin önceden nereye gitti¤i bilindi¤i varsay›lan seyri içine ya da kurumsal yap›s› ve iflleyifli tespit edilmifl bir toplumsal yap› içine yerlefltirerek onlar›n ne kadar uyum ya da sapma gösterdiklerini gözlemlemekten geçmez. Aksine, bir toplumu anlaman›n yolu, “onun toplumsal ve kültürel yönelimlerini, bu yönelimlerin ortaya konuldu¤u toplumsal çat›flmalar›n ve güç mücadelelerinin do¤as›n› ve egemen güçlerin toplumsal hareketleri tahrik eden fleylerin nesini bast›rd›klar›n›” anlamaktan geçer (Touraine, 1971: 4). The Return of the Actor (1988) adl› çal›flmas›nda Touraine toplumsal hayat›n merkezinde üç unsurun yer ald›¤›n› belirtir. Bunlar: (›) örgütlenmifl uygulamalar›n birbirlerinden uzaklaflmas› ve bir bilinç olarak özne, (››) merkezî toplumsal çat›flmalar›n konusu olan biliflsel, iktisadi ve etik kültürel modeller (tarihsellik) ve (›››) bu kültürel modellere toplumsal bir biçim vermek için birbirleri ile mücadele eden toplumsal gruplar olarak toplumsal hareketlerdir (Touraine, 1988: 42). Sosyal bilimlerin inflac›-yorumcu metodoloji gelene¤ine mensup biri olarak Touraine bu unsurlar aras›ndaki iliflkilerin destan›ms› (epik) ya da dramatik bir yorumunu de¤il, mevcut zorluklar›n üstesinden gelmeye, engelleri aflmaya yarayacak fakat yine de mutlu sona ulaflmayacak olan romantik bir toplum yorumu üretme niyetini aç›kça ifade eder. Bu yorumun merkezinde flartlara at›fla davran›fllar›n aç›klanmas› çabas› de¤il, eylemler yoluyla flartlar›n aç›klanmas› giriflimi ve böyle bir giriflime davet vard›r (Touraine, 1988: 43). ZiTouraine’in çal›flmalar›nda toplumsal aktörler kavram› daha çok toplumsal s›n›f ve benzeri kolektif topluluklar için kullan›lan bir kavramd›r.

32

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

ra “eylem sadece mevcut de¤erlerin gerçeklefltirilmesinden ortaya ç›kmaz; insan eylemi de¤er yarat›r” (Touraine, 1965: 12’den aktaran Knöbl, 1999: 406). Bu suretle onun göstermek istedi¤i fley toplumun merkezinin boflalm›fl olmad›¤›, toplumsal hareketlerin her yerde mevcut olduklar› ve modernli¤in ve demokrasinin alaca¤› fleklin bu hareketlerin eylemlerinin içeri¤ine ve flekline ba¤l› olaca¤›d›r. Onun bu giriflimi, mevcut olandan zorunlu olan› ç›karmak ya da, toplumlar›n geliflimini do¤rusal bir ilerleme içinde düflünen yaklafl›mlarda oldu¤u üzere, mümkün olandan zorunlu olan› ç›karmak de¤ildir. Aksine, onun amac›, kendisince yap›lmas› gerekli olan› mümkün ve muhtemel k›lmaya yard›mc› olmak; demokratik toplumda birlikte yaflaman›n flartlar›n› mümkün k›lacak bir eylemlili¤e davettir.
The Self-Production of Society [Toplumun Kendini Üretimi] (1973; ‹ngilizce çeviri 1977) adl› çal›flmas›nda Touraine kendi tabiriyle “toplum sosyolojisi yerine aktörler sosyolojisini” koyacak ve böylece sosyolojide mevcut olan nesnel-öznel ya da sistemSIRA S‹ZDE eylem kuramlar› fleklindeki yanl›fl bölünmeyi aflacak yeni bir kuram gelifltirmeye çal›fl›r. Touraine’in, toplumu toplumsal aktörlerin eylemleriyle flekillenen bir toplumsal sistem olarak gören, bu nedenle de toplumsal aktörleri kuram›n merkezine alan bu DÜfiÜNEL‹M yaklafl›m› bundan dolay› “eylemci (actionalist) sosyoloji” olarak adland›r›l›r. Öte yandan Touraine’in aktörleri merkeze alan bu eylemci sosyolojisinin, aktörleri daha S O unsurlar› R U çok sistemin olarak ele alan Parsons sosyolojisinden farkl› oldu¤u bilinmektedir. Touraine’in eylemci sosyolojisinin ayn› zamanda “bireysel öznenin ‘ölü’ say›ld›¤› yap›salc›l›k ile post-yap›salc›l›¤›n ve tarihi ayn› derecede toplumsal aktörlerD‹KKAT den mahrum b›rakan özcülü¤ün aç›k bir elefltirisini” içerdi¤i de bilinmektedir. Yöntem olarak da Touraine “sosyologlar›n toplumsal de¤iflim hareketlerini, onlar›n içinSIRA S‹ZDE de do¤rudan yer alarak inceledikleri ‘sosyolojik müdahalecilik’ yöntemini önerir (Marshall, 1998:5). Özetle Touraine toplumsal de¤iflim süreçlerine aktif olarak kat›lacak bir eylemci sosyoloji önermektedir. AMAÇLARIMIZ

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Alain Touraine’in bir k›sm› baflka dillere oldu¤u gibi Türkçeye de çevrilK ‹ T çal›flmalar›n›n A P mifltir. Bunlardan baz›lar›n›n künyeleri ile ilgili bilgiler flu flekildedir: Modernli¤in Elefltirisi (Çev. Hülya Tufan, Yap› Kredi Yay›nlar›, ‹stanbul, 2002), Eflitliklerimiz ve Farkl›l›klar›m›zla Birlikte TEL E V ‹ Z Y O NYaflayabilecek Miyiz? (Çev. Olcay Kunal, Yap› Kredi Yay›nlar›, ‹stanbul, 2002), Demokrasi Nedir? (Çev. Olcay Kunal, Yap› Kredi Yay›nlar›, ‹stanbul, 2004), Bugünün Dünyas›n› Anlamak ‹çin Yeni Bir Paradigma (Çev. Olcay Kunal, Yap› Kredi Yay›nlar›, ‹stanbul, 2007).
‹NTERNET

Touraine’in Critique of Modernity [Modernli¤in Elefltirisi] (1995), What is Democracy? [Demokrasi Nedir?] (1997), Can We Live Together [Birlikte Yaflayabilir miyiz?] (2000) ve Beyond Neoliberalism [Neoliberalizmin Ötesinde] (2001) bafll›kl› çal›flmalar› bir yandan günümüz toplumlar›n› kendi tarihsel arka planlar› ve mücadeleleriyle ba¤lant›l› olarak anlamaya çal›fl›rken di¤er yandan anlafl›lan sorunlara bir çözüm üretme çabas›n› yans›t›r. The Return of the Actor adl› çal›flmas›nda Touraine sadece sosyologun toplumsal hareketleri nas›l inceleyece¤ini de¤il, ayn› zamanda bu hareketlerin oluflumunda ve kendilerini anlamalar›nda “ak›l hocal›¤›” yapmadan ve onlar ad›na konuflan biri olmadan onlar›n kendilerini tan›mlama, anlama ve gelifltirme süreçlerine nas›l yard›mc›

onun aksayan yönlerinin onar›lmas›ndan ve gelifltirilmesinden yanad›r. 1988: 91-100). kültürel demokrasi insanlar› ve topluluklar› kendi kültürel cemaatlerine hapseden çok kültürlülük de¤il. Bir zamanlar adalet herkesin kanun gözünde eflit olmas› ve imtiyazlar›n yok edilmesi demekti. ayn› anda Weber’ci anlamda anlamac›-yorumcu.. fiimdi adalet özgürlüklerin kurumsal olarak savunulmas›. sosyalist veya komünist cemaatçilikleri reddetmek ve “siyasal özgürlük ve demokrasiyi vatandafll›k. 2000: 295). 45-47). milliyetçi. toplumsal aktör olmak isteyen ve kendi kiflisel hayatlar›nda ço¤unluk ile az›nl›k. . Çünkü. 1997: 196. Onun anlad›¤› haliyle kültürel demokrasi çok kültürlülük de¤il.. etnik. Di¤er yandan da. Touraine’e göre. öneriler getirir (Touraine. Bizim bugün savundu¤umuz özgürlük ise az›nl›klar›n toplumsal ve kültürel haklar›n› tan›mak ve bu nedenle çeflitlili¤i ve her bir bireyin kendisi olma ve kendi de¤erlerini ve kendi eylem biçimlerini tarihsel eylemin vas›talar› ile birlefltirme hakk›n› savunmak demektir. radikal bir kültürel demokrasi içinde mümkün olaca¤›n› düflünür. hukuk ve ak›lc› eylemin birli¤inde uzlaflt›r›lm›fl bir kültürel ve siyasal ço¤ulculu¤un hizmetkâr› k›lmakt›r” (Touraine.2. kültürel çeflitlili¤in ulusal-toplumsal birlik ve dayan›flma içinde korunmas›n› ve kültürel de¤erlerin ak›l ve ak›lc›l›¤›n gerekleri ile uzlaflt›r›lmas›n› ferdiyet kazanm›fl bireyin yani öznenin yarat›c›l›¤›na ve iradesine b›rakmay› içerir. Yine ayn› sebeple bireyleri do¤al türlere döndüren ve Özneye evrenselci at›flar› reddeden ›rkç›l›¤›n reddedilmesi (Touraine. Alexander’›n (1999) da belirtti¤i üzere. suiistimallerin. 2001: 24-44) Demokrasiyi savunmak için yap›lmas› gereken fley hem piyasalar›n gücüne inanan ve öznellik veya bireysel talepler ile toplumsal mübadeleleri yönetmesi gereken rasyonelli¤i birbirinden ay›ran liberalizmi hem de dinsel. Ünite . yani Öznenin yarat›c›l›¤›na ve iradesine b›rakan bir demokrasi anlay›fl›d›r. yenili¤e aç›kl›k ile gelenek aras›nda ba¤lant› kurmak isteyen bireylerin sorumlu çal›flmas›na dayanmad›klar›nda yozlaflarak bask› gruplar›na dönüflme ihtimali olan toplumsal hareketlerin tehdidi alt›ndad›r (Touraine. bu çal›flmalar›nda Touraine. Dolay›s›yla. Fakat en sert flekilde k›nad›¤›m›z suçlar bireyin vakar›na karfl› ya da her bir bireyin Özne olma ve bir Özne olarak tan›nma hakk›na karfl› suçlard›r-bundan dolay› da ›rza geçmenin ve çocuklar›n cinsel suiistimalinin daha da sert bir flekilde k›nanmas›d›r. 1997: 196). O. demokrasi bir yandan toplumu yönetim yap›lar› ve piyasa güçlerinin merhametine terk eden afl›r› bireycili¤in tehdidi alt›ndad›r. di¤er yandan onlar›n modernli¤e olan itimatlar›n› yenilemek ve sürdürmek ister. ona göre. Bir yandan sosyolojinin bu klasik flahsiyetlerini elefltirirken. Marks’c› anlamda elefltirel ve Durkheim’c› anlamda da normatif bir toplumsal kuram infla etmeye gayret gösterir. kültürel çeflitlili¤in ulusal-toplumsal birlik ve dayan›flma içinde korunmas› ve kültürel de¤erlerin ak›l ve ak›lc›l›¤›n gerekleri ile uzlaflt›r›lmas›n› ferdiyet kazanm›fl bireyin. Touraine bu uzlaflt›rman›n siyasal ve sosyal demokrasi tecrübesinden elde edilen kazan›mlar› da içerecek flekilde. Bir zamanlar özgürlük ço¤unlu¤un az›nl›¤› devirmesi demekti. Touraine’e göre. kamusal hayat ile özel hayat. evrensel olan ile özel olan. Benzer flekilde What is Democracy adl› çal›flmas›nda da demokrasinin incelenmesinin betimleyici olmakla kalmay›p ayn› zamanda çare önerici de olmas› gerekti¤ini belirtir (Touraine. terk edilmesinden ya da ondan geri dönülmesinden yana de¤il.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 33 olabilece¤ini tart›fl›r. fliddetin ve yolsuzlu¤un k›nanmas› demektir. modernli¤in afl›lmas›ndan.

modernleflme kavram› bir ülkenin tar›m toplumundan sanayi toplumuna do¤ru olan tarihsel dönüflümüne. herhangi bir hükümet sisteminin meflruiyeti vatandafllar›n›n özgürlüklerini ne kadar korudu¤una ba¤l›d›r. modernleflmifl ya da modernleflmekte olsun. Touraine’e göre kültürel demokrasinin hayat bulabilmesi için entelektüellere önemli görevler düflmektedir. Ona göre. modern toplumlar›n en temel sorunu toplumsal birlik ve dayan›flma içinde kültürel çeflitlili¤in nas›l sürdürülebilece¤i sorunudur. MODERNL‹K VE MODERN TOPLUMLARIN TEMEL SORUNU Touraine’e göre. verili bir toplumsal örgütlenmenin iflleme biçimine. Siyasal gücün yasama. 2000: 300). istedikleri flekilde yaflamalar› ve iyiyi kendi istedikleri flekilde tan›mlamakta özgür olmalar› gerekti¤ini savunur (Gamble. her birey ahlâken eflit de¤ere sahiptir. Buna karfl›l›k modernlik kavram›n› ise ak›lc›laflma. Kültürel çeflitlilik ve dayan›flmay› savunmak amac›yla dünyada pek çok giriflim olmas›na ra¤men bu giriflimler entelektüeller taraf›ndan nadiren araflt›r›lmakta ve desteklenmektedir. ulusu. mal ve eme¤in dünya ölçe¤inde dolafl›m›n›n önünde duran engellerin kald›r›lmas›nda önem tafl›maktad›r. ‹ktisadi bir doktrin olarak liberalizm serbest ticareti ve ekonomide bireysel giriflimcilikte devlet müdahalesinin olmamas› gerekti¤i anlam›na gelen laissez-faire (b›rak›n›z yaps›nlar) düflüncesini savunur. açt›¤› yaray› tedavi etmek için çaba göstermezlerse anlamlar dünyas› cemaatçi diktatörlüklerin denetimi alt›na girecek. kitle toplumunda ise tüketicili¤in ve kâr›n hizmetkâr› olmay› kabul edenlerden baflka entelektüele ihtiyaç kalmayacakt›r (Touraine. Kültürel bir doktrin olarak ise liberalizm hoflgörüyü. 1988: 34). ne piyasa mekanizmas›. gelene¤in terk edilmesi gibi bir dizi fikir ve ülkülere dayal› bir toplumsal örgütlenmenin. Onlar. özel olarak sanayi toplumunun. insanlar aras› iliflkileri de piyasa ak- . ilerleme. Bu ideolojiye göre. sermaye. özgürleflme. Kendi tercihleri baflkalar›na zarar vermedi¤i müddetçe bireylerin. insan›n do¤a üzerinde egemenli¤inin kurulmas›. erke¤i kad›ndan. “modernli¤i gelenekten. yürütme ve yarg› aras›nda da¤›t›lmas›n› sa¤layan bir anayasan›n hükümetin gücünün s›n›rlanmas›nda ve diktatörlük ve tiranl›¤›n önlenmesinde önemli kurumsal çerçeve sa¤layaca¤› düflünülür. ak›lc›l›¤›n çeflitli oluflunu ve baflka inançlara karfl› tarafs›zl›¤› savunur. yöneteni yönetilenden ay›rmakta ›srar eden” Bat› modernleflmesinin ay›rd›¤› dünyalar› birlefltirmek. 2007: 2622-23). Hâlbuki bunun yap›lmas› onlar›n mesle¤inin as›l iflidir. toplumsal cinsiyeti ya da ›rk› her ne olursa olsun. toplumsal s›n›f›. Bu ilkeler pazarlar›n ve kapitalizmin genifllemesinin. ne de cemaatçilik bu iki dünya aras›nda etkin bir köprü kurmak suretiyle birlik ve dayan›flma içinde yaflama sorununu çözümleyebilir. iflleme biçimi olarak tan›mlar.34 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Liberalizm. devletin ve cemaatin müdahalesinden ba¤›ms›z olarak. Ona göre. Bu sorunun as›l kayna¤› modernli¤in araçlar dünyas› ile anlamlar dünyas›n› birbirinden ay›rm›fl olmas›nda yatar. Touraine modernleflmeyi çok genel hatlar› ile tar›m toplumundan sanayi toplumuna geçifl olarak ifade edilebilecek bir yap› de¤iflimi olarak tan›mlar. Bir siyasal doktrin olarak liberalizm vatandafllar›n özgürlü¤ünün hükümetlerin keyfi uygulamalar›ndan korunmas›nda kurumlara ve yasalara büyük önem verir. modern dönemin önde gelen ideolojilerinden birisidir. Zira piyasa mekanizmas› modernlik için gerekli olan de¤iflime aç›kl›¤› sa¤lama ve sürdürme yönünde olumlu bir iflleve sahip olsa da son kertede insan› tüketici olmaya. pratikte sanayi toplumunun sorunlar›na at›fta bulunur (Touraine. laikleflme. akl› duygudan. modernlik ise. hükümetten ba¤›ms›z olarak mevcut olan haklar› vard›r ve bu nedenle.

tek biçimlilikten yana. üretim ve da¤›t›m araçlar›n›n komünal (ortak) ya da devlet mülkiyetinde olmas›n› teflvik eden siyasal ya da sosyoekonomik kuram ve uygulamalar› anlat›r (Marshall. vahiy ve ahlâki ilkelerin reddedilmesi. dinden bilime geçiflten ibaret bir fley de¤ildir. Rönesans’›n ruhu ile Reformasyon’un ruhu ve biSIRA S‹ZDE lim ile özgürlük aras›ndaki gergin bir iliflkidir” (Touraine. 1998: 90). Ancak. dolay›s›yla bu dünyan›n ve onun yasalar›n›n anlafl›lmas›n›n vahye ihtiyac› olmad›¤›n› teyit eder (Touraine. Cemaatçiler hem klasik liberalizmin afl›r› SIRA S‹ZDE bireycili¤ine hem de kolektivizmin afl›r› toplumculu¤una karfl› ç›karlar (Yayla. “Ak›l ile Özne. Ünite . modernlik ak›l taraf›ndan keflfedilen ve kullan›lan yasalara sahip do¤al dünya ile Özne dünyas› aras›nda artan kopufl demektir (Touraine. bu modernlik anlay›fl›n›n zaferi bütün ezeli ilkelerin bask›lanmas›. Aksine. modernlik iki aflamadan geçmifl olup bugün onun üçüncü aflamas› içinde bulunmaktay›z. 1995: 29). özgürlü¤ün ve devrimin zaferi olarak tan›mlaAMAÇLARIMIZ m›flt›r. geleneksel örgütlenme biçimleri ve kültürel inançlar›yla her türlü uzlaflmay› reddederek ve çal›flmaya. Tanr› fikrini ima etti¤i için ruh fikrinin. Touraine’e göre. 1998: 90-91). 1995: 30). 2000: 125-131). Cemaatçilik insan›n bu ihtiyac›na bir cevap üretmekle birlikte. Modernli¤in dünü ve bugünü bu tavr›n ortaya ç›kard›¤› otoriter ve totaliter rejimlerle doludur ve bu tecrübeler göstermifltir ki. bütün özlerin. ak›lc›laflma ile ferdiyet kazanma. ›rki. Rönesans’tan Frans›z Devrimi ve büyük ölçekli S O R U sanayileflmeye kadar olan dönem erken ya da klasik modernlik aflamas›n›. yani eylemler ile anlamlar. Modernli¤in krizini de bu kopufl. üretim örgüt‹NTERNET lenmesine. Ancak. bireylere daha fazla özgürlük verilirken ayn› oranda sorumluluk ELEV‹ZYO N verilmedi¤iniTdüflünmekte ve toplum üyeleri aras›nda yak›n cemaat ba¤lar›n›n korunup beslendi¤i bir toplumsal düzenin gereklili¤ini ‹ N T E R N E T savunmaktad›rlar (Marshall. 33). evrensel geçerlili¤e sahip de¤erler vb gibi bir nedene ya da gerekçeye at›fla kolektif düzeyde bir çözümü yoktur.2. tek kimlik ve tek hat›raya hapsetmesi nedeniyle çeflitlilikten de¤il. toplumsal bünyenin de bu do¤al yasalara uygun olarak iflledi¤ini. SIRA S‹ZDE Touraine’in görüflleri dikkate al›nd›¤›nda. Hâlbuki insan bireyi bir kültürün. düzene koymaya çabalamaktayd›lar. insan› ve toplumu tek kültür. . tarihsel evrim yasalar›. bir kimli¤in ve bir hat›ran›n (gelene¤in) insan›d›r. Kolektivizm terimi en yayg›n kullan›m›yla. Benlik’in ve kültürün bilimsel anlay›fl lehine ortadan kald›r›lmas› anlam›na gelmekteydi (Touraine. AMAÇLARIMIZ Cemaatçiler hiçbir k›s›tlamaya u¤ramayan serbest piyasa ve mübadelenin insan K ‹ T A P ihtiyaçlar›n› karfl›lamaya yetmedi¤ini. 1995: 786. Bu dönem boyunca modernlik fikri toplumsal çat›flmalar› “ak›l ile do¤a ve yerleflik güçler aras›ndaki müK ‹ T A P cadele”den kaynaklanan bir olgu vasf›na büründürmüfltür. Touraine’e göre bu kopufl bir boflluk ve karmafla oluflturmaktad›r: DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U Cemaatçilik klasik liberalizm ile kolektivizm aras›nda bir orta yol bulmaya bir Dçal›flan ‹KKAT toplumsal kuramd›r. ‹çinde modernli¤in geliflti¤i toplumlar bu klasik dönemde fleyleri harekete geçirmeye de¤il. En temelde modernlik. (Touraine. geçmiflin otorite biçimleriyle. Modernist düflünce insan›n do¤al yasalar›n hükmetti¤i bir dünyaya ait oldu¤unu.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 35 törleri aras›ndaki mekanik bir mübadele iliflkisine indirgemektedir. 1995: 28). karfl› karfl›ya olunan sorunun ak›l. 1995: 31. ticaret serbestiyetine ve yasalar›n gayri-flahsi olufluna merkezî bir önem ba¤layarak yeni bir insan ve dünya infla etmek amac›ndayd›. Bu nedenle klasik modernlik fikri esas olarak insan› do¤a ile mikro evreni makro evren ile bütünlefltiren ve her tür ruh-beden ve insan dünyas›-aflk›n T E L E V ‹ Z Y O Ndünya ikiliklerini reddeden ak›lc› bir dünya inflas›d›r (Touraine. sanayi devriminden 1970’lere kadar olan dönem orta modernlik aflamas›n›. ekonomi ile kültür aras›ndaki kopufl tan›mlamaktad›r (Touraine. 2005: 130). içine kapanmaktan yana bir tav›r benimser. 1995: 99). Touraine’e göre. kendisi de bu yasalara tâbi olan akl›n do¤an›n yasalar›n› keflfedebilece¤ini. etnik milliyetçilikler birer cemaatçilik biçimi olarak düflünülebilir mi? 1 SIRA S‹ZDE Touraine’e göre. 1995: 5). Klasik modernlik anlay›fl› modernli¤i akl›n. aç›kl›ktan yana de¤il. modernlik basitçe kutsal olandan alelade olana. Bu modernlik fikri geçmiflle. 1970’lerD‹KKAT den sonraki dönem ise geç modernlik aflamas›n› temsil eder (Touraine. 1995: 57).

de¤erlerin ya da gelene¤in sevki ile hareket eden Weber’in düflüncesindeki aktör ne de toplumsal olgular›n bask›s› ya da sevki ile hareket eden Durkheim’›n düflüncesindeki bireydir. ayn› zamanda. Belki daha önceki hiçbir medeniyet bu derece bir merkezî ilke yoklu¤u yaflamam›flt›r. özgürlük demektir. Dolay›s›yla bugün modernlik dedi¤imiz fley “sadece özne ile ak›l aras›nda ve vicdan ile bilim aras›nda artan bir etkileflim” sayesinde mevcut olabilecekken. Bu birlefltirme ancak ak›l ile Öznenin yeniden bir araya gelmesi/getirilmesi ile mümkün olabilir. bir topluma mensup olundu¤unun fark›nda olarak uzlaflt›r›lmas›na kalk›flmak olarak anlafl›lmal›d›r (Touraine. Buna karfl›l›k. onun böyle bir teflebbüste kullan›labilecek bir araç olarak da görülmemesi gerekir. geçmifle ve kaybolmufl bir düzene özlem hiçbir zaman zay›f olmam›flt›r (Touraine.SIRA deneyim Araçsal akl›n ya da teknik ak›lc›l›¤›n bu yeni birli¤in oluflturulabilmesinde büyük bir rolü vard›r. 1995: 205-7). 1995: 102). Fakat bu yeterli K ‹ T A dönüfltürmelerini P de¤ildir çünkü modernli¤in bir yüzü ak›lc›laflma ise di¤er yüzü de ferdiyet kazanmad›r (subjectivation). “bilim ad›na öznenin d›flar› at›lmas›” ve böylelikle onu oluflturan iki unsurdan birinin tahrip edilmesidir. Özne. Bunun yolu. Ancak. kendi deneyimlerini ve hat›ralar›n› kiflisel bir hayat hikâyesi içinde birlefltirmek için kendini bir aktör olarak ortaya koyma ve aktör olarak tan›nma iradesidir. Touraine’e göre. akl› özgür k›labilmek için duygular› ve tahayyülleri bast›rm›fl ve kad›nlar. iflçiler ve sömürge alt›ndaki insanlar gibi tutku ile özdefl tutulan toplumsal kategorileri ak›lc›l›k ile özdeflleflen kapitalist seçkinlerin boyunduru¤u alt›nda ezmifltir” (Touraine. toplumsal normlar ve kurallar ad›na. SIRA S‹ZDE 2 Sizce. çocuklar. kültürel e¤ilimlerin kendilerinin di¤erlerinden bütünüyle farkl› ve üstün olduklar›na inanmas›n› ve kendilerini siyasi tahakküm aray›fl›nda olan toplumsal güçlere önler (Touraine. 1995: 178). yüzleflmek. onun çürümesini oluflturmaktad›r. Bu birliktelik içinde Özne bir üst benlik (süper ego) ya da kolektif vicdan de¤il. cemaatçi ya da bireyci olmaya bafllad›¤›nda modernli¤in krizi zirveye ulaflm›fl demektir (Touraine. “kutsal olandan SIRA S‹ZDE alelâde olana geçifl” ifadesi ile burada ne kastedilmektedir ve sosyolojik düflünce tarihinde bu kavramlar›n size hat›rlatt›¤› baflka isimler var m›? DÜfiÜNEL‹M MODERNL‹K VE ÖZNE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Bir toplum ya piyasa gibi hareket etti¤inde ya da kendini bütünüyle bir kültürel S O R U kimlik ile tarif etmeye bafllad›¤›nda ve onun aktörlerinin at›flar› pür kültürel. Modernli¤in trajedisi onun kendisinin di¤er yar›s›na karfl› bir mücadele T E L Eiçinde V ‹ Z Y O Ngeliflmifl olmas› yani. öncelikle bu karmafla ile S‹ZDE ve de¤erlerin ço¤ulculu¤unu kabul etmekten geçmektedir. modernli¤i bugün içinde bulunduD‹KKAT ¤u çürüme ve karmafladan kurtarmak ve onun da¤›lan parçalar›n› bir araya getirerek yeni bir birlik oluflturmak mümkündür. kiflisel arzu ve ihtiyaçlar›n bir flirkete. 1995: 218-20). Bu haliyle Özne ne araçsal akl›n. toplumun iyili¤i ad›na. Ak›lc›l›k ad›na. modernlik kendi tarihinde ‹NTE RNE T izleyerek “akl›n zaferine izin vermek için özne fikrini terk etbunun aksine bir yol mifl. 1995: 98-99).36 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› On dokuzuncu yüzy›l›n sonundan beri içinde yaflamakta oldu¤umuz kültürel ve toplumsal alan bütünlü¤e sahip de¤ildir: bu hal modernli¤in yeni bir aflamas›n› de¤il. Bireyin kendi eylem ve durumlar›n› kontrol etme. Aksine. tarih ve devrim ad›na. Touraine’e göre özne kendi bafl›na modernli¤in da¤›lan dünyas›n› bir araya getiremez. Zira teknik ak›lc›l›k modernli¤in parçalar›n›n birbirlerinden bütüAMAÇLARIMIZ nüyle kopmas›n›. bir kültür veya cemaate mensubiyetten kaynaklanan sorumlu- . Kilise ile devletin ayr›lmas›n›n temel ilke oldu¤u bu laikleflmifl kültürde hiçbir büyük dinin baflat bir etkisi yoktur.

Çünkü küreselleflmenin egemen oldu¤u bir dünyada bir ülkede demokrasinin yaflayabilmesi ancak di¤erlerinde de mevcut olmas› ve yaflat›lmas› flart›na ba¤l›d›r (Touraine. Aksine demokrasi. Ünite . 1995: 13). modernlik fikri Özne etraf›nda infla edilebilir (Touraine. 1995: 225-26). Dolay›s›yla. cumhuriyetçi kültür özgürlü¤ü vatandafll›k ile özdefl tutarken demokratik kültür insan haklar›n› vatandafl›n görevleri anlay›fl›n›n ve tüketici taleplerinin karfl›s›na koyar (Touraine. cemaSIRA S‹ZDE atçi ya da bireyci bir tav›rla tarif etmeleri nas›l anlafl›lmaktad›r? DÜfiÜNEL‹M MODERNL‹K ‹LE ÖZNE VE DEMOKRAS‹ ARASINDAK‹ ‹L‹fiK‹LER S O R U Touraine’in Critique of Modernity (1995) adl› çal›flmas›nda tan›mlad›¤› bu Özne onun demokrasi kuram›n›n da merkezinde yer al›r.2. demokrasi ve modernlik aras›nda kurdu¤u iliflkiler çok yönlü ve çok katmanl›d›r. bir yüze. 1995: 207. K›sacas› demokrasi özne siyasetidir. yani evrensel olarak kucaklay›c› ve kuflat›c› bir kuram olmas›n› arzu eder. demokrasi en iyi ak›lc› düflünce. Touraine taraf›ndan bir toplumun ya da onun aktörlerinin kendilerini pür kültürel. e¤er Özne. Touraine’e göre. demokrasinin en büyük baflar›lar›ndan biri olmufltur. dolay›s›yla farkl› rejimlerin ve onlar›n somut uygulanma biçimlerinin sürekli olarak birbirleri ile karfl›laflt›r›lmalar›n› gerektirir. 1997: 11-13.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 37 Touraine sosyolojisinde toplumsal aktör eylemleriyle kendi toplumunu flekillendirme ve tarih yapma iradesine sahip tarihsel Özne olarak anlafl›l›r. kiflisel özgürlük (liberty) ve kültürel bir kimli¤i 3 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Touraine’in demokrasi ile özne aras›nda kurdu¤u TE LEV‹ZYON iliflkiye göre demokrasi. öznenin var olabilmesinin önflart›d›r. 19). sistemlerin mütehakkim mant›¤›na karfl› yürüttükleri savaflt›r. bir hat›raya sad›k kalarak kendi özgürlü¤ü ad›na ferdiyet kazanma teflebbüsüdür (Touraine. toplu pazarl›k örne¤inde oldu¤u gibi. 1997: 18). Ayr›ca. Bu birincisi. kendi kültürleri ve ba¤TE L Eözgürlükleri V‹ZYON lam›nda. . siyasi ve kültürel kaynaklara sahip olanlarla eflit olarak haklar ve garantileri tart›flmaya muktedir k›lan demokratik iradedir. “Demokratik rejim azami say›ya azami özgürlük veren ve mümkün olan azami çeflitlili¤i koruyan ve tan›yan siyasal hayat biçimidir” (Touraine. öznelerin. cumhuriyetçi kültür birlik peflinde iken demokratik kültür çeflitlili¤i korur. luklar ad›na ve kendini be¤enme ad›na flekillendirilmifl olan benli¤ini k›rarak ve fakat bir dile. Yorumcu oldu¤u kadar normatif bir kuramc› olarak Touraine’in Özne. BirDyordam olarak de‹KKAT mokrasi yönetilenlerin kendi yöneticilerini seçmeleri. bütün güçlere karfl› direnir ve farkl› olma ve hatta kitle toplumunda yaln›z olma hakk›n› savunabilirse. 221-22). modernli¤in ak›l ile Özne. Demokrasinin büyük görevi kitle kültürü içinde çeflitlilik üretmektir. Ancak demokrasi basitçe bir dizi kurumsal garantiler ya da menfi özgürlükler demek de¤ildir. ak›lc›laflma ile ferdiyet kazanma aras›ndaki zor iliflkileri idare etmeye dayand›¤› ve Öznenin ise araçsal akl› kiflisel ve kolektif bir kimlik ile birlefltirmeye teflebbüs oldu¤u düflünüldü¤ünde. Menfi özgürlükler ile müspet özgürlükler aras›ndaki ba¤› sa¤layan fley iseAMAÇLARIMIZ tâbi ve ba¤›ml› olanlar› serbestçe hareket etmeye ve onlar›. öznelerin kendi kültürleri ve özgürlükleri ba¤lam›nda. kurulu güçlerin bizi kendilerine tapt›rd›¤› bütün putlar› k›r›p. iktisadi. ‹kincisi. Bu ise sürekli olarak farkl› ülke ya da ülke gruplar›n›n siyasal durumlar›n›n. sistemlerin egemen mant›¤›na karfl› ‹ N yürüttükleri TERNET bir savafl. anayasal ve hukuki garantilere sahip siyasal ço¤ulculuk ve laiklik demektir. Ayn› zamanda o kuram›n›n hem modernleflmifl hem de modernleflmekte olan ülkeleri birlikte kapsayan. menfi özgürlüklerin (yaSIRA S‹ZDE ni kiflisel özgürlüklere sayg›n›n) müspet özgürlüklerle (yani ço¤unluk taraf›ndan adil oldu¤u düflünülen bir sosyal sistem) ile uzlaflt›r›lmas› da gerekir. Bundan dolay› demokratik kül‹ N T farkl›l›klardan ERNET tür ile cumhuriyetçi kültür aras›nda büyük farkl›l›klar vard›r. ‹lk olarak. bir özne siyaseti ve öznenin var olabilmesinin bir ön kofluludur. yani s›naî demokrasi. Demokrasi her fleyden önce ulus devletin ve serbest piyasa düzeninin varl›¤›n› gerektirir. Bu nedenle toplu pazarl›¤›n bafllaK ‹ T A P t›lmas›.

‹slam ümmetinden ve Bat› medeniyetindenim” bireflimini hat›rlat›r. sadakatlerin ve hat›ralar›n çeflitlili¤ini k›nar ve reddeder” (Touraine. özgürlük ile bütünleflmeyi adeta dinsel bir bütünlük anlay›fl›na uygun bir flekilde birlefltirmek istemektedirler ve Touraine bunu aç›kça ifade eder (Touraine. Kendi ç›karlar›nca yönlendirilen bireyler içinde yaflad›klar› demokratik toplumu her zaman desteklemezler.. Touraine’e göre: Ayn› flekilde ve ayn› sebeple. Her ikisi de teknik ak›lc›l›¤›n belli bir kültür ya da cemaatle özdefl olamayaca¤›n›.. Gökalp’in düflüncesindeki Bat› medeniyeti Touraine’in Weber’ci anlamda kulland›¤› teknik ya da araçsal ak›l ile hemen hemen özdefltir. özgürlük arzusu bireyli¤i.Toplum. ak›lc›l›k ve kültürel aidiyeti birlefltirdi¤i ölçüde Öznedir. devletin da benzeri bir d›fl failin müdahalesine ba¤l› olan yerlerde talep D ‹ Kya KAT DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ . . Geliflmifl S O R U gruplar› ve az›nl›klar› iktisadi ve idari sistemin k›s›tlar›ndan ülkelerde bireyleri.. aslî amac› bireylerin ve kolektiflerin özgürlükleriyle iktisadi faaliyet ve yasal standartlar›n uzlaflt›r›lmas› olan kurumsal bir infla olarak görülmedikçe demokratik kültür vücuda gelmez (Touraine. bireyin tek bir mensubiyet ilkesi ile tan›mlanamayaca¤›. Bütünlefltirici evrenselli¤i amaçlayan anlay›fl ve ruh ise “kendi evrenselli¤i ad›na özel inançlar›n.. 1997: 15). Her ikisi de çokluk ile tekli¤i. mezhepçili¤in ve kutsal savafllar›n yolunu açar”. her türden az›nl›¤›n haklar›n› tan›d›¤› ve onlar› kendi temel haklar›n› icra etmekten al›koymad›¤› bir rejimdir. Hâlbuki modernleflmeleri toplumsal aktörlerin de¤il. 1997: 15). SIRA S‹ZDE 4 Geçmiflte ya SIRA da günümüzde hangi tür talepler ve uygulamalar çok kültürlülü¤e örnek olaS‹ZDE rak gösterilebilir? DÜfiÜNEL‹M Touraine’e göre. Hâlbuki siyasal bir rejim olarak demokrasi. “. ço¤ulculu¤un savunulmas› geliflmeleri dâhili dinamiklere dayanan toplumlar ile bunu baflaramayan toplumlarda farkl› biçimler al›r.. özerklefltirebilmek daha kolayd›r. 1997: 16).toplumsal hayat› bir hoflgörü alan›na indirger ve böylece ayr›mc›l›¤›n. Onun nazar›nda. hem kendine has hem de baflkalar› ile paylaflt›klar› ortak yanlar olaca¤›n› ve ferdiyetin yani öznenin buradan ortaya ç›kaca¤› konusunda benzer düflünceye sahiptirler. kendi ç›karlar›na ayk›r› da olsa. Baflka bir ifadeyle. Bir birey. kültürel kimlik özelcili¤i (particularism) ve ak›l ise evrenselli¤i temsil eder. 2000: 256). Demokrasinin inflas› için bireycilik yeterli bir ilke de¤ildir. . Touraine’in Özne ile demokrasi aras›nda kurmufl oldu¤u bu paralellik ve eklemleflme Gökalp’in Türkiye’de modern ulus devletin inflas›na rehberlik edebilecek ilkeleri belirlemek için kültür ile medeniyet aras›nda yapt›¤› ayr›mdan hareketle ortaya koydu¤u “Türk milletinden. her türden ço¤unlu¤un. 1997: 15).38 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› uzlaflt›rma olarak tan›mlanabilir. “Demokratik ruh birlik ile çeflitlili¤in birbirlerine ba¤l› olduklar›n›n fark›nda olmaya dayan›r” (Touraine. laik bir çabad›r çünkü toplumsal hayat insan›n yaratt›¤› bir hayatt›r ve modernlikle birlikte art›k toplumsal hayat›n kendisine aflk›n bir alanda duran bir öznesi ya da böyle bir düzlemden gelen ilkeleri yoktur.. bir birey özgürlük... Bu nedenle Touraine’e göre demokratik kültür çok kültürlülü¤ü ve bütünlefltirici evrenselli¤i ayn› anda ve fliddetle reddeder çünkü çok kültürlülük herkesi belli bir cemaate hapseder. Ancak bu birlefltirme çabas› dinsel bir çaba ya da din ad›na bir çaba de¤il. demokratik bir toplum bireylerin özgürlü¤ünü ve farkl›l›klara sayg›y› özel ve kamu idaresinin teknikleri ve yasalar› vas›tas›yla kolektif hayat›n ak›lc› idaresini birlefltirir. özgürlük arzusunu bir kültüre üyelik ve akla dayanma ile birlefltirdi¤i ölçüde bir Öznedir” (Touraine. “davran›fl›.

Touraine’e göre. hem modernleflmifl hem de modernleflmekte olan ülkelerde tehdit alt›ndad›r. di¤eri ise halk›n egemenli¤idir. Üçüncü dünyan›n pek çok ülkesinde yap›labilecek tek gerçek tercih ya milliyetçi ya da cemaatçi bir diktatörlük aras›nda gibi görünür.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 39 Touraine’in Özne. siyasi bir topluma ait olduklar›n› hissedip hükümetle ilgilenmedikleri müddetçe onlar›n kendi yöneticilerini seçme özgürlü¤ünün bir anlam› yoktur.2. Ancak. edilen haklar birey haklar› olmaktan çok cemaat haklar›d›r ve bunlar icbarî (zorunlu) modernleflmeye direnç göstermek için kullan›labilir. halk›n egemenli¤i fikri siyasal hayat› toplumsal aktörler aras›ndaki iliflkilere tâbi k›ld›¤›ndan demokrasinin geliflimine do¤rudan bir katk› sa¤lar (Touraine. Ancak bundan dolay› ne böyle toplumlarda demokrasiye yer yoktur. Fakat ayn› zamanda. 34). geliflmekte olan ülkelerde ise totaliteryen diktatörlükten ortaya ç›kan bir tehdit. ikincisi vatandafll›k üçüncüsü ise siyasal liderlerin temsil edebilirli¤idir. demokrasi ve modernlik aras›nda kurdu¤u iliflkiler çok yönlü ve çok katmanl›d›r. yöneticilerin gücünün seçimler ve gücün uygulanmas›n›n s›n›rlar›n› tan›mlayan bir yasal çerçeveye sayg› ile s›n›rland›r›lmad›¤› bir yerde ise seçme özgürlü¤ünün bir anlam› yoktur. 1997: 26-27. Daha ideolojik olmas›. Bundan dolay›d›r ki. siyasal düzlemde demokrasinin birbiriyle ba¤lant›l›. 1997: 21-22). Yirminci yüzy›l›n faflist ve sosyalist rejimleri totaliteryen rejimlerin örneklerini teflkil ederler (ElOjeili. etnik ya da dini gruba mensubiyetleri ile ilgilenip. Otoriteryen rejimler kiflisel diktatörlüklerden parti ve askeri diktatörlülerine var›ncaya kadar çok çeflitli flekiller alabilirler ve esas itibariyle demokratik olmayan bir siyaset biçimi temsil ederler (Palma. Bununla birlikte modernli¤i özel olarak modernleflmifl (sanayileflmifl) toplumlar›n iflleme biçimi olarak gören Touraine’e göre demokrasi. Böyle yerlerde demokratik düflünce ve toplumsal hareketler her iki otoriteryen çözüme karfl› savaflmal› ve hem köktencili¤in hem de militarizmin kurbanlar›n› savunmal›d›r (Touraine. Bu siyasal biçim içinde gücü elinde bulunduranlar seçmenlere karfl› sorumlu de¤ildirler ve kamu siyasalar›n›n ve uygulamalar›n›n ald›¤› flekil toplumsal r›zaya dayanmaz. Dolay›s›yla geliflmekte olan ülkeler aç›s›ndan demokrasi bireysel ya da özel özgürlükler ile toplumsal bütünleflmenin uzlaflt›r›lmas›. demokrasi ile hukuk devleti aras›nda zorunlu bir ba¤ yoktur çünkü demokrasi hukuk devletinden de¤il. modernleflmifl ülkelerde laissez faire tutumundan. siyasal modernli¤in iki veçhesi vard›r. geliflmifl ülkelerde mevcut olaca¤›n›. di¤erlerinin özellikle bu iktisadi modernleflmeyi geçirmelerini beklemek gerekti¤ini söylemek do¤rudur. öznenin var olabilmesinin bir ön koflulu olarak. 2007: 222). Otoriteryenlik kavram›. Buna karfl›l›k özgürlük ve eflitlik gibi ilkelere müracaat tahakküm alt›ndaki gruplar›n kendi durumlar›na ahlâki bir tan›mlama getirebilmelerine imkân sa¤lar. bireylere ya da gruplara karfl› keyfi uygulamalara yönelebilen bir siyasal yetki biçimine at›fta bulunur. Bu boyutlar› birlefltiren bir merkezî ilkenin olmay›fl› siyaset alan›nda modernli¤i tan›mlayan din ile devletin birbirinden ayr›flmas›n›n mant›ki bir sonucudur çünkü laiklik bizi toplumsal örgütlenme için felsefi ya da ahlâki temellere dayanmayan ilkeler bulmaya zorlar. Öte yandan. Demokrasi. tek parti yönetimi ve hayat›n her alan›na ve düzeyine devletin müdahale etmesi onu otoriteryenlikten ay›ran bafll›ca özellikler olarak düflünülür. Totaliteryenlik kavram› halk›n bütünüyle ya da hemen nerdeyse bütünüyle devlet taraf›ndan tahakküm alt›na al›nd›¤› bir siyasal rejime at›fta bulunur. Toplumsal aktörler ve onlar›n arac›s› ya da temsilcisi olan siyasi failler olmad›kça demokrasinin temel gereklerinden biri mevcut de¤il demektir. birbirini tamamlayan fakat herhangi bir merkezî ilke taraf›ndan birlefltirilmemifl olan üç boyutu vard›r. Bunlardan biri devletin keyfi gücünü s›n›rlayan hukuk devleti ya da hukuki temel. S‹YASAL MODERNL‹K VE DEMOKRAS‹N‹N BOYUTLARI Touraine’e göre. bir köy. 1997: 16-17). Geliflmekte olan ülkelerde bir kültür ya da din ile bir toplum ve devlet aras›nda do¤rudan bir iliflki kurmak suretiyle cemaate müracaat etmek demokrasiyi tahrip eder. Demokrasi hem geliflmifl hem de geliflmemifl ülkelerde tehdit alt›ndad›r: geliflmifl ülkelerde laissez faire tutumundan. Ünite . . yönetilenler s›rf bir aile. modernleflmekte olan ülkelerde ise totaliteryen diktatörlükten kaynaklanan bir tehditle karfl› karfl›yad›r. otoriter bir devlet kaç›n›lmazd›r demek do¤rudur ne de dolay›s›yla demokrasinin sadece zengin. Siyasal ve hukuki biçimsellik dün oldu¤u gibi bugün de egemen gruplar›n gücünü tehdit eden toplumsal talepleri reddetmek için oligarflik bir flekilde kullan›labilir. Demokrasinin bu üç boyutundan biri temel haklara sayg›. özgürlük ve eflitlik gibi ahlâki ilkelere müracaattan do¤mufltur. 2007: 5018). Bu nedenle demokrasiyi siyasal bir toplum içinde ç›karlar›n temsilinin gücün s›n›rlanmas› ile birlefltirilmesi olarak tarif etmek de mümkündür (Touraine. geliflmifl ülkeler aç›s›ndan ise özne ile akl›n uzlaflt›r›lmas› teflebbüsü olarak tan›mlanabilir.

yöneticilerin temsil edebilirli¤i ise yirminci yüzy›l Fransa’s›nda daha bir öne ç›km›fl görünmektedir (Touraine. Touraine. 40).. Öte yandan demokrasinin birbirini tamamlayan bu üç boyutu aras›nda ideal bir dengeden söz etmek mümkün de¤ildir. siyasal rejimin ›l›ml›l›¤›n› sa¤lad›¤› için eflitsizlikleri dolayl› olarak olumlamak niyetinde de¤ildir. siyasal toplum ve devlet aras›ndaki ba¤lant›lar›n nas›l kuruldu¤u ile iliflkilidir. siyasal sistem düzleminde ise hukuk ve denetim mekanizmalar›n›n al›nan karalar›n yasal ve anayasal olmas›n› temin etmeleri demektir. Örne¤in devlet gücünün s›n›rlanmas› ve temel haklara sayg› ‹ngiltere’de. yürütme ve yarg›n›n ayr›l›¤›) demokrasinin temel unsurlar›ndan biri olarak düflünülemez zira böyle yapmak güçlerin biçimsel örgütlenmesiyle alâkal› bir hususu gücün temel haklar taraf›ndan s›n›rlanmas›yla kar›flt›rmak anlam›na gelir. Touraine’in nazar›nda. 1997: 32). bu temsilcilerin de devleti kontrol etti¤i bir toplumu demokratik olarak tan›mlayabiliriz. Devlet sadece ülkenin ve ulusun de¤il. Fakat yine de. vatandafll›k ve özgürlükten çok eflitlik ve toplumun bütünleflmesine ve yasalara sa¤lam bir temel oluflturan ahlâki ve dinsel fikirlere öncelik vermek Amerika Birleflik Devletleri’nde.. siyasal toplum (partiler. Ancak. 1997: 28-29). Bir birlik ilkesi-ço¤unluk talebi-ile özerklik ilkesinin bu birleflimi idarenin siyasallaflt›r›lmas›na ve toplumsal aktörlerin neokorporatist bir flekilde siyasal güç ve parti aristokrasisi (partitocroza) ile birleflmesine tercih edilir (Touraine. Demokrasinin varl›k flart› olarak devlet gücünün s›n›rlanmas› sorunu ayn› zamanda güçler ayr›l›¤› meselesinin nas›l anlafl›lmas› gerekti¤i sorununu da gündeme getirir. Dahas›. Touraine aç›s›ndan güçler ayr›l›¤›n› (yani yasama. toplumsal aktörlerin ve onlar›n özgürlük ve sorumlulu¤a eriflmelerinin hizmetkâr› olmad›kça demokrasi var olamaz (Touraine.E¤er etki yukar›dan afla¤›ya do¤ru uygulan›yorsa demokrasi yoktur. Aksine o toplumsal hayat›n eflitsizlikler üzerine kurulu oldu¤unu ve demokrasinin bu eflitsizliklerden kaynaklanan bir toplumsal mücadele alan› oldu¤unu teyit eder. Devlet düzleminde bu memurlar profesyonellerden ba¤›ms›z olmal›d›r demektir. meclis ve hükümet) ve devlet aras›ndaki ba¤lant›lar›n do¤as› ve etkilerin yönünün nas›l kuruldu¤u ile alâkal›d›r: . 1997: 37. fakat içinde toplumsal aktörlerin kendi temsilcilerini. Farkl› ülkelerde bunlardan biri ya da ikisi di¤erinden daha fazla öne ç›kabilir. Bu genel fikirden ç›kan sonuç fludur ki. Benzer flekilde yasama gücünün de yürütme gücü üzerinde bir etkisinin olmas› gerekir ve siyasal partiler bu etkiyi do¤urmal›d›rlar (Touraine.40 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Touraine için demokrasi meselesi biçimsel olarak güçlerin ayr›l›¤›ndan ziyade sivil toplum. Halk›n egemenli¤i ilkesinin güçlerin ayr›l›¤› ilkesine öncelik kazand›¤›n›n nas›l fark›na varamay›z? Siyasal kurumlar düzlemi toplumsal aktörler düzleminden ayr›lmamal›d›r.. 1997: 31). Touraine aç›s›ndan esas mesele kendi bafl›na ve biçimsel olarak güçlerin ayr›l›¤› de¤il. Touraine’in devlet gücünün s›n›rlanarak özgürlüklerin geniflletilmesi ve teminat alt›na al›nmas›na atfetti¤i bu merkezî önem Montesquieu ile bafllay›p Tocqueville ile devam eden özgürlük ve eflitlikten hangisinin demokrasi aç›s›ndan daha önemli oldu¤u tart›flmas›nda Touraine’i Montesquieu’ye daha yak›n k›lar. . Montesquie’de oldu¤u gibi. demokrasi fikrinde hiçbir ilke devlet gücünün temel haklara sayg› talebi taraf›ndan s›n›rlanmas›ndan daha merkezî bir öneme sahip de¤ildir. aksine sivil toplum. hem devlet hem de siyasal sistem düzleminde halk›n iradesinden özerk gayri-siyasal bir unsur olmal›d›r. Dolay›s›yla. kamuoyunun büyük oranda etkilemedi¤i bir hukuk çok çabucak güçlülerin ç›karlar›n› savunman›n güçlü bir arac› haline gelir..

kategoriler ve kolektiviteler aras›nda bir çat›flma vard›r.. Özne bir yandan pazar ve teknolojilerin zaferine karfl› mücadele ederken di¤er yanda cemaatçili¤e ve ondan ortaya ç›kan otoriteryenli¤e karfl› mücadele vermektedir.. Bunlar: (›) artan eflitsizlikler ve daha fazla S O R U d›fllanmaya yol açan küresel iktisadi ve mali sistemler karfl›s›nda s›n›f farkl›l›klar›n› azaltmak ve ekonomi üzerindeki toplumsal ve siyasal kontrolü art›rmak. bilim ve teknoloji gibi ayn› de¤erleri paylaflan mülk sahipleri ile ücretle geçinenler aras›ndaki toplumsal çat›flma biçimini alm›fl ve sosyal demokrasi ile sonuçlanm›flt›r. 1995: 123).2.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 41 Korporatizm genellikle iki flekilde anlafl›l›r. demokrasi ile toplumsal hareketler aras›nda biri olmaks›z›n di¤eri olamayacak derecede bir ba¤lant› vard›r. Sanayi toplumundaki çat›flma emek. ticari ya da mali mekanizma ile ba¤›ml› tüketici aras›ndad›r. Ünite . Ancak bu çat›flma sanayi toplumunda ve ça¤dafl dünyada farkl› biçimler almaktad›r. ToK ‹ T A P DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . SIRA S‹ZDE Sizce. ilerleme. Bunlardan ilki toplumsal çat›flmalar› ortadan kald›rmak veya bask›lamak ya da milliyetçili¤i beslemek amac›yla devletin emek örgütleri gibi büyük örgütleri denetimi alt›na almas›na at›fta bulunur. odalar. e¤itim. 2000: 248-49). giderek daha fazla bir flekilde kültür ve flahsiyetler alan›na müdahil olan pazarlar›n hükmetti¤i bir dünyada demokratik siyasetin evrensel haklara müracaat etmekten daha fazla olarak kiflisel ve kolektif kimliklerin savunulmas›nda yapaca¤› çok fley vard›r (Touraine.. D ‹ K K A Tkiflisel veya (››) bu gayri-flahsi tahakküm sisteminin toplumsal aktörleri kendi cemaatçi kimliklerine kapanmaya zorlamas› ve bu suretle az›nl›klar›n reddedilmesini teflvik etmesi karfl›s›nda kültürel çeflitlili¤in sayg› görmesini temin etmeSIRA S‹ZDE si ve herkese eflit toplumsal ve kültürel haklar› garanti etmesi ve (›››) üretim ve yönetim sistemlerinin teknik ak›lc›l›¤›na tâbi olan tüketicilerin sa¤l›k. 2000: 89:) Bir zamanlar toplumsal has›mlar paylaflt›klar› de¤erlerin toplumsal kullan›m› üzerine çat›fl›rken flimdi bir yanda kendi de¤erini dayatan bir sistem. Zira demokrasi toplumsal çat›flmalar›n kurumsallaflmas›n›n hem arac› hem de sonucudur. 2000: 249). Touraine’in kastetti¤ini de içeren ikinci anlam› ise iflçi ve iflveren sendikalar›. ücretler vb konularda kendi üyeleri ile hükümet aras›nda arac›l›k yapmalar›na at›fta bulunur. Bu hal programlanm›fl toplumun merkezî önemi haiz sorusunu ortaya koyar ki o da birlikte yaflay›p yaflayamayaca¤›m›zd›r (Touraine. Sanayi-sonras› toplumunda ya da di¤er ad› ile programlanm›fl toplumda art›k temel toplumsal çeliflki teknik. 2000: 249-50). Sadece maddi eflya ve hizmetlerin alan›na de¤il. öte yanda ise anlam yaratma kabiliyetleri inkar edilmifl veya marjinallefltirilmifl ya da d›fllanm›fl bireyler. Baz› hallerde bu arac› örgütler sahip olduklar› özel statülerden dolay› adeta hükümetin uzant›s› haline gelebilirler (Jary ve Jary. sanayi sonras› toplumda tahakküm gayri-flahsileflirken ba¤›ml›l›¤›n flahsileflmesi ile ne kastedilmektedir ve bunun önceki tahakküm ve ba¤›ml›l›k iliflkilerinden ne fark› vard›r? 5 SIRA S‹ZDE Touraine’e göre. Bu yeni toplumda “tahakküm gayri-flahsileflirken. bu yeni demokrasi yukar›da tan›mlanan kültürel demokrasidir ve onun üç temel amac› vard›r. kooperatif üst birlikleri gibi ç›kar gruplar›n›n fiyatlar. ba¤›ml›l›k flahsileflmektedir” (Touraine. biAMAÇLARIMIZ liflim alanlar›ndaki taleplerinin dikkate al›nmas› (Touraine. TOPLUMSAL HAREKETLER VE KÜLTÜREL DEMOKRAS‹ Touraine’e göre.

toplumsal hareket belli bir toplumsal kategorinin ayn› anda hem özel hem de genel olan bir tahakküm biçimine karfl› ç›kmas›na izin veren bir toplumsal eylemden ortaya ç›kar. “Herkes için eflit f›rsatlar temin ederek. Tarihi birçok kere atefle vermifl olan bu toplumsal hareket anlay›fl› art›k çözülmüfl ve çürümeye yüz tutmufltur. 2000: 117). Tahakküme muhalefet kendi bafl›na bir toplumsal hareket üretmez. ayn› de¤erleri veya kültürel yönelimleri paylaflan ve birbirleri ile tahakküm ve çat›flma içinde olan aktörlerin paylaflt›klar› kültürün ve onun üretti¤i faaliyetlerin toplumsal yönetimi konusundaki mücadelesini. bir hareket olumlu bir vas›f için talep ortaya koymal›d›r. Kad›n hareketi toplumun tamam›n› etkiledi çünkü o bedenin ve cinselli¤in özgürlefltirilmesini talep etti (Touraine.42 Laissez-faire siyaseti devletin toplumsal hayat içindeki rolünün iç güvenlik. Aksine. Kendini böyle bir fikirle özdefllefltirmifl bir demokrasi ya da bunun için kendini belli bir toplumsal hareketle özdefllefltiren bir siyasi güç demokrasiye de¤il. toplumsal hareket kavram›n›. 2005: 137-140) Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› uraine’in kanaatince demokrasi kültürel laissez-faire siyasetine ya da genel bir hoflgörüye indirgenemez çünkü böyle bir fley toplumun bütünüyle parçalanmas› ve eflitsizlik ve ayr›mc›l›¤›n daha da kötü bir hal almas›na yol açar. Bu hareketlerin amac› eflitlik ilkesinin zaferini sa¤lamak veya eski üretim. birleflmifl ve fleffaf bir toplumun. etnik veya kültürel temizli¤in. Sosyoloji tarihinde bu görüflü savunan önemli isimlerden birisi Herbert Spencer’dir (Yayla. cemaatçi. sömürgeci tahakküme karfl› kendini tayin ve bu nedenle özgürlük ad›na savafl›ld›. mücadeleye toplumun bütünü taraf›ndan merkezî addedilen de¤erler ad›na giriflilmelidir. rekabetini ifade eder (Touraine. Geçmiflte toplumsal hareketler dinsel. ve kad›nlar›n kendi ba¤›ml›klar›na karfl› mücadelesine ilham veren özel bir difli kimli¤inin teyit edilmesiydi. Marx’›n toplumsal hayat›n tahakküm üzerine kurulu oldu¤u fikri ile Weber’in aktörlerin de¤erler taraf›ndan yönlendirildi¤i fikirlerinin birlefliminden devflirir. ‹flçi sendikalar› kapitalist sömürüye karfl› eme¤i ve zanaatlar› savundular. Touraine. 2000: 90). Bu toplumsal kategori karfl› ç›k›fl›n› hasm› ile paylaflt›¤› genel de¤erler veya yönelimler ad›na ve hasm›n›n meflruiyetini reddetmek için yapar (Touraine. 2000: 50). Emek dünyas› iflverenlere ilerleme ve s›naî toplum ad›na karfl› ç›kt›. Dahas›. Projenin kendisi Öznenin kendisinden daha önemliydi. Günümüzün toplumsal hareketleri art›k mükemmel bir toplum modelinin ve o sebeple de herhangi bir . siyasal. mücadele basitçe egemen düzene karfl› bir mücadele olmamal›d›r. siyasal veya toplumsal s›n›f anlam›nda tan›mlanm›fl kolektif bir Öznenin ve onun vas›tas›yla da toplumun radikal bir flekilde yeniden inflas› projesinin vücut bulmufl haliydiler. 2000: 250). Toplumsal hareket. d›fl güvenlik ve adaletin sa¤lanmas›yla s›n›rl› tutulmas› ve iktisadi alan›n bütünüyle serbest b›rak›lmas› görüflünü ifade etmek amac›yla kullan›lan bir terimdir. yönetim ve hiyerarfli biçimlerini k›r›p bunlar›n yerine yeni bir toplum yaratmakt›. 2001: 49). sömürge karfl›t› hareketler ortak bir milli veya kültürel kimli¤in fark›nda olunmas›ndan ilham ald›lar. Demokrasi ve toplumsal hareketler için özgür ve adil toplum fikrinden daha tehlikeli bir fley olamaz. 1988: 8). Buna göre toplumsal hareket bir ç›kar grubu ya da siyasal bask› oluflturma vas›tas› de¤ildir. Toplumsal hareketlerin bu vas›flar› devrimci eylemler ile tam bir tezat oluflturur çünkü “devrimci eylemler her zaman toplumsal. karfl›l›kl› tan›man›n ön flartlar›n› yaratarak ve özgür bir toplumun bir parças› olundu¤u hakk›nda fark›ndal›k yarat›larak özgürlük faal bir flekilde savunulmal›d›r” (Touraine. kaç›n›lmaz olarak otoriteryenli¤e götürür (Touraine. yeni bir insan›n yarat›lmas›n›n ve tam mutabakat›n önünde duran her fleyin ortadan kald›r›lmas›n›n hayalini kurarlar” (Touraine.

Ancak. Ünite . 2000: 98-99). ondan kesin bir kopma yaratarak yepyeni bir toplum ya da özne infla etme amac›ndayd›lar. reddettikleri ile tan›mlarlar (Touraine. toplumsal hareketler ve demokrasi birbirlerinden ayr›lamaz üç tema olufltururlar. 2000: 117). Touraine’e göre. sanayi toplumu ve öncesinin toplumsal hareketleri bir toplumu ya da özneyi radikal bir flekilde yeniden infla etme. toplumsal hareketlerin üç türünü belirler. Bunlar belli bir Özne figürünü savunmak ya da dönüfltürmek amac›ndad›rlar ve toplumsal bir has›mla çat›flmaktan ziyade kültürel haklar›n ortaya konmas› ve savunulmas› ile alâkal›d›rlar.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 43 partinin hizmetkâr› de¤illerdir. Sanayi sonras› toplumdaki toplumsal hareketler ise paylafl›lan ortak de¤erlerden hareketle ve onlar ad›na toplumun veya öznenin aksayan yönlerinin demokratik yollar ve araçlarla onar›lmas› amac›ndad›rlar. Böylelikle. Bunlar toplumsal. Toplumsal hareketlerin üçüncü türünü oluflturan tarihsel hareketler ise egemen s›n›fa de¤il. Geleneksel olarak H›rvat ve Boflnak milliyetçili¤ine karfl› olan S›rp milliyetçili¤inin Büyük S›rbistan’› kurmak için giriflilen bir etnik temizlik hareketine dönüflmesi bunun bir örne¤idir. Touraine’e göre. bütün toplumsal hareketler kolektif eyleme dayanmalar› bak›m›ndan ortak bir vas›f tafl›rlar ama baz› baflka nitelikleri bak›m›ndan da ayr› bir adla adland›r›lmalar› gerekir. karfl› toplumsal harekete (belki bir mezhebe ya da otoriteryen bir hareketlenmeye) dönüflür. Bu hareketlerde art›k doktriner ya da siyasal mesajlar formüle edilmemektedir. bir düflman ya da hain ilan ederse o zaman toplumsal hareket vasf›n› kaybedip. fakirli¤e veya köleli¤e karfl› isyan hareketlerinden ayr›l›rlar zira bu sonrakiler kendilerini ulaflmak istedikleri ile de¤il. Bugün henüz etkileri bütünüyle görünmüyor olsa da Avrupa ve ABD’de yükselen ›rkç›l›k. Özne. Bunlar›n karfl›t›nda duran ayr›lmaz birleflim ise fliddet cehennemine götüren tarihsel gereklilik fikri. günümüzün en önemli kültürel hareketleri ise kad›n hareketi ile siyasal ekoloji hareketidir (Touraine. Touraine. sesi olmayanlara bir ses vermek ve onlar›n siyasal ve iktisadi kararlar›n flekillenmesine kat›l›m›na imkân vermeye çal›fl›rlar” (Touraine. Toplumsal hareketlerin ikinci türünü kültürel hareketler oluflturur. seçkin bir gruba meydan okuyan ve halk› devlete karfl› harekete geçirmeye çal›flan hareketlerdir (Touraine. Bunlardan ilki toplumla ilgili (societal) hareketlerdir. siyasal veya kültürel bak›mdan müspet amaçlara sahip olan ve “ahlâki bir ça¤r›y› toplumsal olarak tan›mlanm›fl bir toplumsal aktör ile di¤eri aras›ndaki aç›k bir çat›flma ile birlefltiren hareketlerdir” Emek hareketi böyle bir hareket olmufltur. Tarihsel anlamda en önemli kültürel hareketler dinsel hareketler olmufllard›r. Siyasetten uzak durufl onlara özerklik kazand›rmakta fakat ayn› zamanda örgütsel zay›fl›klar›n›n da kayna¤›n› oluflturmaktad›r (Touraine. 2000: 113-116). (Touraine. 2000: 107). 2000: 92-95).2. devrimci eylem ve totaliteryenliktir (Touraine. . Touraine’e göre. daha önceden bilinen Yahudi aleyhtarl›¤› bunlar›n örnekleridir. Bu vas›flar› ile onlar ›zt›raba. “Onlar. 2000: 102). Bir bütün olarak toplumsal hareketlerin demokratik arzular› vard›r. bir toplumsal hareket (veya kolektif aktör) kendini bir mesele ile (örne¤in ilerleme) özdefllefltirir ve hasm›n› ortadan kald›r›lmas› gereken bir engel. yani mevcut olan› reddederek. 2000: 117).

Aksine. kültürel demokrasi insanlar› ve topluluklar› kendi kültürel cemaatlerine hapseden çok kültürlülük de¤il. klasik sosyolojinin yapt›¤› gibi. Touraine’in. bu giriflim. programlanm›fl ya da sanayi sonras› toplumda ise emek sömürüsünün önemi izafi olarak gerilemifl ve bunun yerini bilimsel ve teknik araflt›rma. Yöntem olarak da Touraine “sosyologlar›n toplumsal de¤iflim hareketlerini. kültürel çeflitlili¤in ulusal-toplumsal birlik ve dayan›flma içinde korunmas› ve kültürel de¤erlerin ak›l ve ak›lc›l›¤›n gerekleri ile uzlaflt›r›lmas›n› ferdiyet kazanm›fl bireyin yani Öznenin yarat›c›l›¤›na ve iradesine b›rakan bir demokrasi anlay›fl›d›r. programlanm›fl toplum tan›m›nda da görüldü¤ü üzere. Touraine bu hali birlik ve dayan›flma içinde kültürel çeflitlili¤in sürdürülmesi sorunu olarak tarif etmektedir. Touraine’in kültürel demokrasi kavram›n› tan›mlayabilmek. hayat›n her alan›n› ak›lc›l›k ve bilimsel bilgi ›fl›¤›nda ve etkinlik ilkesine göre düzenlemesi giriflimine at›fta bulunur. onlar›n içinde do¤rudan yer alarak inceledikleri ‘sosyolojik müdahalecilik’ yöntemini önerir (Marshall. Ancak. programlanm›fl toplum hedefleri bak›m›ndan sanayi toplumundan daha fazla iktisadi büyümeye odaklanm›fl ve sanayi toplumunun sahip oldu¤undan çok daha fazla bir yat›r›m kabiliyetine sahip olan bir toplumdur. dolay›s›yla içe kapanma e¤iliminde olan bir cemaatçilik aras›ndaki gerilim olarak ortaya ç›kmaktad›r ki. bu birikim ise emek sömürüsü yoluyla gerçeklefltirildi¤i için emek ve sermaye aras›ndaki mücadele de toplumdaki temel mücadele biçimini almaktayd›. toplumu anlayabilmenin yolu. kendi tabiriyle “toplum sosyolojisi yerine aktörler sosyolojisini” koyacak ve böylece sosyolojide mevcut olan nesnel-öznel ya da sistem-eylem kuramlar› fleklindeki yanl›fl bölünmeyi aflacak yeni bir kuram gelifltirmeye çal›fl›r. bir toplumu anlaman›n yolu. Touraine’e göre. çoklu iliflkilere sahip örgütlerin yönetimi ve bütün bu üretim etkenlerinin harekete geçirilmesinden yana olan tutumlar›n oluflturulup. de¤iflimi programlama ve de¤iflim unsurlar›n› idare etme. bu yönelimlerin ortaya konuldu¤u toplumsal çat›flmalar›n ve güç mücadelelerinin do¤as›n› ve egemen güçlerin toplumsal hareketleri tahrik eden fleylerin nesini bast›rd›klar›n›” anlamaktan geçer (Touraine. insan› adeta demir bir cendereye hapsetmekte ve onun ayn› zamanda bir kültürün. 1971: 4). “onun toplumsal ve kültürel yönelimlerini. Touraine’e göre modernli¤in temel sorunu araçlar dünyas› ile anlamlar dünyas›n› birbirinden ay›rm›fl olmas›nda yatar. sanayi toplumu yat›r›m imkân›n› korumak ve gelifltirmek için sermaye birikimine a¤›rl›k vermekte. tek kimlik ve tek gelene¤e hapsetme. Touraine’›n modernli¤e ve liberalizme yönelik elefltirilerini kavrayabilmek. A M A Ç 3 AM A Ç 4 AM A Ç 2 . ona göre. Özetle Touraine toplumsal de¤iflim süreçlerine aktif olarak kat›lacak bir eylemci sosyoloji önerir. idare edilmesini de içerecek flekilde bilginin ve toplumun yarat›c›l›¤›n›n idare edilmesi ve yönlendirilmesi alm›flt›r. Touraine’in toplumu anlamada kulland›¤› yöntemi aç›klayabilmek. Modernli¤in araçlar dünyas›. Touraine’e göre. 1998:5). bir cemaatin de insan› oldu¤unu ihmal etmekte ve bu suretle insan öznesinin bütünlü¤ünü tehdit etmektedir. Ancak. toplumsal aktörleri tarihin önceden nereye gitti¤i bilindi¤i varsay›lan seyri içine ya da kurumsal yap›s› ve iflleyifli tespit edilmifl bir toplumsal yap› içine yerlefltirerek onlar›n ne kadar uyum ya da sapma gösterdiklerini gözlemlemekten geçmez. Touraine’e göre. toplumu toplumsal aktörlerin eylemleriyle flekillenen bir toplumsal sistem olarak gören bu nedenle de toplumsal aktörleri kuram›n merkezine alan bu yaklafl›m› bundan dolay› “eylemci (actionalist) sosyoloji” olarak adland›r›l›r. Pratikte bu durum bir yanda piyasa mekanizmalar›n›n tahakkümü di¤er yanda ise insan› ve toplumu tek kültür.44 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Özet A M A Ç 1 Touraine’in Programlanm›fl toplum kavram›n› tan›mlayabilmek. Touraine 1973 tarihli bir çal›flmas›nda. mesleki e¤itim. Buna karfl›l›k.

Bu nedenle. Touraine’in kanaatince böyle bir demokrasi liberalizmin siyasal. kendi deneyimlerini ve hat›ralar›n› kiflisel bir hayat hikâyesi içinde birlefltirmek için kendini bir aktör olarak ortaya koymas›na imkân yarat›lmas› mümkün olabilir. Touraine’›n Özne. Bunlar (›) artan eflitsizlikler ve daha fazla d›fllanmaya yol açan küresel iktisadi ve mali sistemler karfl›s›nda s›n›f farkl›l›klar›n› azaltmak ve ekonomi üzerindeki toplumsal ve siyasal kontrolü art›rmak. karfl›l›kl› tan›man›n ön flartlar› yarat›larak ve özgür bir toplumun bir parças› olundu¤u hakk›nda fark›ndal›k yarat›larak yap›lmal›d›r. aksine bunlar› daha da ilerletmektedir. biliflim vb alanlar›ndaki taleplerinin dikkate al›nmas›d›r. Bu kolektif hareketler bir ç›kar grubuna dönüfltürdüklerinde ya da modernlik ve demokratik de¤erler d›fl›ndaki de¤erler etraf›nda yeni bir toplum kurmaya yöneldiklerinde Touraine’in nazar›nda toplumsal hareket olma vas›flar›n› kaybederler. Bunun gerçeklefltirilebilmesi bireyin kendi eylem ve durumlar›n› kontrol etme. A M A Ç 6 .Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 45 AM A Ç 5 Touraine’›n kültürel demokrasi fikrini tart›flabilmek. olumsuz yönlerinin yine ayn› de¤erler ad›na giriflilen mücadeleler yoluyla düzeltilmesi ve gelifltirilmesi yönünde çaba gösteren kolektif hareketlerdir. onun aksayan. Böylelikle toplumsal hareketler modernlik ve demokrasinin terk edilmesi yönünde de¤il. iktisadi ve toplumsal ilkeleri üzerine infla edilemez çünkü liberalizm otoriter ve totaliter rejimlere k›yasla demokrasinin yaflat›lmas› için daha uygun bir çerçeve sa¤l›yor olsa da öngörmüfl oldu¤u kültürel ço¤ulculuk ve piyasa serbestiyeti ile toplumun bütünüyle parçalanmas›na.2. sistemlerin mütehakkim mant›¤›na karfl› yürüttükleri savafl ya da özne siyaseti. öznenin özgürlü¤ünü garantileyecek bir demokrasi hem da¤›lma. e¤itim. onun var olabilmesinin koflullar›n› yaratma ve sürdürme siyasetidir. (››) bu gayri-flahsi tahakküm sisteminin toplumsal aktörleri kendi kiflisel veya cemaatçi kimliklerine kapanmaya zorlamas› ve bu suretle az›nl›klar›n reddedilmesini teflvik etmesi karfl›s›nda kültürel çeflitlili¤in sayg› görmesini temin etmesi ve herkese eflit toplumsal ve kültürel haklar› garanti etmesi ve (›››) üretim ve yönetim sistemlerinin teknik ak›lc›l›¤›na tâbi olan tüketicilerin sa¤l›k. demokrasi. özgürlüklerin savunulmas› herkes için eflit f›rsatlar temin edilerek. eflitsizlik ve ayr›mc›l›¤›n daha da kötü bir hal almas›na karfl› etkin bir çare üretmemekte. Touraine’e göre demokrasi en temelde öznelerin. modernlik ve toplumsal hareketler aras›nda kurdu¤u iliflkiyi de¤erlendirebilmek. ona göre. Toplumsal hareketlerin bu süreçteki temel ifllevleri onlar›n modernli¤in ve demokrasinin temel de¤erlerini ve kültürel yönelimlerini paylafl›yor olmalar› fakat öte yandan bunlardan ortaya ç›kan faaliyetlerin yönetimi ve üretti¤i sonuçlar konusunda tâbi konumda olanlar›n tahakküm konumunda olanlarla rekabet ve çat›flma içine girmelerinde yatmaktad›r. kendi kültürleri ve özgürlükleri ba¤lam›nda. Ancak modern toplumun bugün içinde bulundu¤u durumda özne bir yandan pazar ve teknolojilerin zaferine (yani araçsal-teknik ak›lc›l›¤a karfl›) karfl› mücadele ederken di¤er yanda cemaatçili¤e ve ondan ortaya ç›kan otoriteryenli¤e karfl› mücadele vermektedir. Touraine’in ad›na kültürel demokrasi dedi¤i yeni demokrasinin üç temel amac› vard›r. Dolay›s›yla. hem de afl›r› bütünleflme ve tekbiçimleflme tehditlerini bertaraf edebilecek bir yap›da olmal›d›r. Ünite .

Alain Touraine’e göre. Piyasa mekanizmas›n›n kültürel de¤erlere uygun tüketim mal ve hizmetlerini yeterince sa¤layam›yor olmas› 5. ‹nsan eylemlerini anlamak için aktörlerin toplumsal ve kültürel yönelimlerini dikkate almak gerekir. Akl›n rehberli¤inde. ulus devleti yabanc› emek gücünün istilas›ndan korumak 6. Alain Touraine’e göre. insan eyleminin anlafl›lmas›nda afla¤›daki ilkelerden hangisini dikkate al›r? a. fakirlik ve hastal›k gibi temel ihtiyaçlar›n›n henüz tatmin edici bir flekilde karfl›lanmam›fl olmas› b. Kitlelerin açl›k. modern toplumlar›n en temel toplumsal sorunu afla¤›dakilerden hangisidir? a. bir birey neyi yapmas› halinde. Örgütlerin yönetiminin daha büyük bir önem kazanm›fl olmas› 2. ‹nsan eylemleri baflka insanlar›n eylem ya da davran›fllar›na yönelik olmad›kça eylem olarak kabul edilmemelidir. Alain Touraine’in görüflleri dikkate al›nd›¤›nda. d. Yerel ve ulusal-milli kültürlerin evrensel bir kültür ekseninde de¤iflme ve dönüflmeye teflvik edilmesi e. insan›n içinde yaflad›¤› tarihseltoplumsal koflullar›n tayin etti¤i bir sonuç olarak anlamak gerekir. geleneklerin kutsall›¤›n› akl›n yasalar› ile aç›klayabilmek c. Demokratik idealleri kültürel ideallerle birlefltirmesi halinde b. Seyahat ve ticaret özgürlü¤ünü denetim alt›na alarak. afla¤›dakilerden hangisi klasik modernlik fikrinin temel amaçlar›ndan biri olmufltur? a. Kapitalist iktisadi geliflme sürecinin geleneksel ekonomileri tahrip etmifl olmas› e. Kültürel çeflitlili¤in ve akl›n ve ak›lc›l›¤›n gerekleri ile uzlaflt›r›lmas› 4. ‹ktisadi büyümeye odakl› olmas› b. b. ‹nsan eylemini. afla¤›dakilerden hangisi sanayi-sonras› ya da programlanm›fl toplumun temel vas›flar›ndan biri de¤ildir? a. Özgürlük iste¤ini birey olma iste¤i ile birlefltirmesi halinde d. Kültürler aras› etkileflimi art›rmak suretiyle farkl› kültürel geleneklerden yeni bir ulusal kültür oluflum sürecinin desteklenmesi c. Do¤al hayata hükmeden yasalar ile insan akl›na hükmeden yasalar› birbirlerinden ay›rarak. Sanayi toplumundan daha fazla yat›r›m kapasitesine sahip olmas› c. Toplumsal bir iyili¤i meydana getirmedikçe insan eylemi bilimsel olarak anlams›z ve de¤ersizdir. Birlik ve dayan›flma içinde kültürel çeflitlili¤i koruyabilecek bir yap›n›n ortaya konulmam›fl olmas› d. Emek ile sermaye aras›ndaki mücadelenin temel toplumsal çat›flma olmas› d. Alain Touraine’in inflac›-yorumcu yaklafl›m›.46 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. Eylemin gerçek ve do¤ru anlam› ancak bilim adam›n›n incelemesi ve yorumu yoluyla ortaya koyulabilir. Afla¤›dakilerden hangisi Alain Touraine’in kültürel demokrasi kavram› tan›m›na daha uygundur? a. 3. bir özne olarak düflünülebilir? a. Teknoloji dünyas› ile de¤erler dünyas›n›n birbirinden kopar›lm›fl olmas› c. Özgürlük. Bilgi ve yarat›c›l›¤›n eskiden oldu¤undan daha fazla önem kazanmas› e. Ak›l ve bilim ad›na geleneksel olan› ortadan kald›rmak e. Alain Touraine’e göre. insan akl›n› özgürlefltirmek d. e. Kendi kültürel de¤erlerini ve kimli¤ini baflka kültürler ve kimlikler karfl›s›nda etkin bir flekilde savunmas› halinde c. Kendi kültüründe akla ve bilime uygun olmayan unsurlar› reddetmesi halinde e. Her bir cemaat veya kültür grubunun kendi kültürünün öngördü¤ü yaflam düzenine uygun bir flekilde yaflamas›na imkân verilmesi b. ak›lc›l›k ve kültürel aidiyeti birlefltirmesi halinde . insan›n ruh ve beden dünyas›n› evrenin ilahi düzeninin gereklilikleri ile uyumlaflt›rmak b. Dinin gelenek üzerindeki etkisini k›rarak. Öznenin kendi kültüründen ald›¤› kimli¤ini gelifltirme ve güçlendirme yönünde cesaretlendirilmesi d. c.

Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumu Anlaman›n Yöntemi ve Geç Modern Toplum” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bireycili¤in önündeki engellerin kald›r›lmas› 8. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Güçler ayr›l›¤› d. Devletin gücünün s›n›rlanmas› ve hukuk devleti ilkelerinin yerlefltirilmesi c. Devlet gücünün temel haklara sayg› ilkesince s›n›rlanmas› 9. Egemen düzene karfl› ç›kmak b. Yan›t›n›z yanl›fl ise. c . Alain Touraine’e göre. Kültürel kimli¤in kiflisel özgürlük ve ak›lc› düflünce ile birlefltirilmesi b. Hukuk devleti c. e 4. Halk›n egemenli¤i e. “Toplumsal Hareketler ve Kültürel Demokrasi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “ Modernlik ve Modern Toplumlar›n Temel Sorunu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “ Modernlik ve Modern Toplumlar›n Temel Sorunu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 10. “Modernlik ve Özne” ve “Modernlik. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Güçler ayr›l›¤› ilkesinin anayasal teminat alt›na al›nmas› d. Ekonomi üzerindeki siyasal ve toplumsal kontrolü azaltmak c. Özne ve Demokrasi Aras›ndaki ‹liflkiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 6. Tüketici taleplerini dikkate almak 10. Özne ve Demokrasi Aras›ndaki ‹liflkiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ezilenlerin-ma¤durlar›n s›n›f ç›karlar›n› savunmak için örgütlenebilmek c. e 7. S›n›f farkl›l›klar›n› azaltmak b. Bir parti önderli¤inde hareket ederek siyasal talepler üretmek 1. Afla¤›dakilerden hangisi Alain Touraine’in demokratik toplum anlay›fl›n›n özünü daha iyi ifade eder? a.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 47 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 7. c 5. “Siyasal Modernlik ve Demokrasinin Boyutlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 8. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Toplumu Anlaman›n Yöntemi ve Geç Modern Toplum” bölümü ile “Toplumsal Hareketler ve Kültürel Demokrasi “ konusunu yeniden gözden geçiriniz. Has›mlar› ile paylafl›lan de¤erler ad›na mücadele etmek d. c 2. Önceli¤i yeni bir özne yaratmaya vermek e. Kültürel çeflitlili¤in sayg› görmesini sa¤lamak d. Yöneticilerin seçimine herkesin kat›l›m›n›n sa¤lanmas› e. e 9. Seçme ve seçilme hakk› b.2. Herkese eflit kültürel ve toplumsal haklar sa¤lamak e. 3. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise. “”Toplumsal Hareketler ve Kültürel Demokrasi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Modernlik. Ünite . Afla¤›dakilerden hangisi Alain Touraine’e göre kültürel demokrasinin amaçlar› aras›nda yer almaz? a. Afla¤›dakilerden hangisi Alain Touraine’e göre demokrasi fikrinde di¤erlerinden daha fazla öneme sahiptir? a. afla¤›dakilerden hangisi ça¤dafl toplumsal hareketlerin ortaya ç›kmas›nda temel etkendir? a.

inanç. H›ristiyan ve Yahudilerin ayn› konulardaki haklar› da kendi dinsel hukuklar›na dayanmaktayd›. örgütler yoluyla programlanm›fl toplumda bireyler ve daha genelde toplum üzerinde hâkimiyetin belli. din. izin verdi¤i veya mensuplar›ndan talep etti¤i özel davran›fl biçimlerinin serbestçe ifade edilmesi ve hayata geçirilmesine kadar uzanan çeflitli talepleri ve bunlar etraf›ndaki toplumsal ve yasal düzenleme ve uygulamalar› içerir. boflanma. orta ça¤larda hükümdar ve beyler ile onlar›n kullar› veya serfleri. nikâh bedeli ile ilgili hak ve sorumluluklar› kendi dinsel hukuklar› dikkate al›narak ayr› ayr› düzenlenmiflti. cemaate hapsolma derken kastetti¤i fley de budur. inançlar›n›n korunmas› ve gelifltirilmesi ile ilgili uygulamalardan bu tür inançlar›n emretti¤i. kifliselleflmifl bir öznesinin olmamas› halidir. S›ra Sizde 4 Çok kültürlülük talepleri etnik ve az›nl›k dillerinin.48 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Irki ve etnik milliyetçilikler bireysel özgürlükler yerine bireyin ait oldu¤u topluma karfl› yükümlülüklerine vurgu yapmalar› nedeniyle makro ölçekli cemaatçiliklerin örnekleri olarak düflünülebilirler. 1917 y›l›nda yürürlü¤e konan Aile Hukuku Kararnamesi sadece Müslümanlar›n evlilik. inkâr edilmesi fleklinde ya da bunun aksine olarak her bir grubun sadece kendi cemaat kimli¤ini dikkate almas› fleklinde karfl›m›za ç›kabilir. S›ra Sizde 5 Touraine’in “sanayi sonras› toplumda tahakküm gayriflahsileflirken ba¤›ml›l›¤›n flahsileflmesi” ile kastetti¤i fley piyasa mekanizmas›. merkezî veya yerel yönetimde etnik dillerin resmi dil olarak kullan›lmas› için yap›lan hukuki düzenlemeler yan›nda aile. evlilik ve miras hukuku alanlar›nda inanca veya etnik kültüre ba¤l› olarak baflat hukuktan ayr› uygulamalar›n meflruiyetinin yasal teminat alt›na al›nmas› gibi çeflitli uygulamalar bu kapsamda düflünülebilir. Fakat kavramlar›n kullan›lma biçimi bize ayn› zamanda Weber’in modernlikle yükselen ak›lc›l›kla birlikte “dünyan›n büyüsünün bozulmas›” (ya da “gözün aç›lmas›”) nitelemesini. çok katmanl› ve baflka kimliklerle iliflkili oldu¤unu belirtir. afl›r› bireycileflme durumlar›nda bireyler kendilerini baflkalar› ile hiçbir ortak yan› bulunmayan birer varl›k olarak ta tan›mlama e¤iliminde olabilirler. . Bölgecilik. Günümüzde baflta Kanada olmak üzere Bat›l› ülkelerin baz›lar›nda özellikle Asya. Afrika ve Orta Do¤u’dan gelen göçmen cemaatleri bu tür taleplerin yasal güvenceye al›nmas›n› talep etmektedirler. cemaatçilik büyük toplum içinde daha küçük birimler etraf›ndaki mensubiyet ve yükümlülükler üzerine de infla edilmifl olabilir. ana dilde e¤itim. Türkiye’de 1926 y›l›nda yürürlü¤e giren ilk Medeni Kanun’dan önce dinsel cemaat üyelerinin evlilik. kölecilikte efendi ile köle. bafllang›çta kapitalist ak›lc›l›¤a ve iktisadi disipline ruh vermifl olan dinsel duygular›n yerini ruhsuz bir araçsal ak›lc›l›¤›n alm›fl olmas›na dikkat çekmesini de hat›rlatmal›d›r. boflanma. S›ra Sizde 2 Touraine. inanç veya cemaat ile iliflkisi olmayan bireysel bir kimlik tan›mlama tavr›d›r. bireysel ya da toplumsal kimli¤in çok yönlü. Öte yandan. din vb ile ortak yan› olmayan özgün bir kimlik tan›mlama tavr›d›r. Baz› iktisadi. Touraine bu halin afliret toplumunda reis ile afliret üyesi. Touraine bu tav›rlar›n her ikisinin de öznenin özgürlü¤ünün sa¤lanmas› ve kültürel demokrasinin geliflimi için birer tehdit ya da en az›ndan sa¤l›ks›z tav›rlar oldu¤unu düflünür. S›ra Sizde 3 Touraine. özellikle etnik yap›lar› heterojen olan toplumlarda. Ancak. Bu görüflten hareketle onun bir toplumun ya da onun aktörlerinin kendilerini pür kültürel veya cemaatçi bir tav›rla tarif etmelerinden kastetti¤i fley baflka hiçbir kültür. miras vb konulardaki haklar›n› düzenlemekte. Etnik dillerin korunmas› için özel çaba gösterilmesi. medya. hemflerilik. Touraine’in bir köye. toplum içindeki baflat gruplardan birisi vas›tas›yla herkesi kuflatacak flekilde tan›mlanmas› giriflimi ve böylece di¤er kimliklerin ve mensubiyetlerin dikkate al›nmamas›. “kutsal olandan alelâde olana geçifl” ifadesi ile aç›kça Durkheim’›n din sosyolojisinde dinsel olan›n merkezindeki fikri tan›mlamak için kulland›¤› ‘kutsal’ (sacred) ve dinsel olmayan› tan›mlamak için kulland›¤› ‘alelâde’ (profane) kavramlar›na ve o vas›tayla da dinsel olandan dünyevi olana geçifle at›fta bulunmaktad›r. usta ile ç›rak ve erken kapitalist dönemde sermaye sahibi ile iflçi aras›ndaki hâkimiyet ve ba¤›ml›l›k iliflkilerinden farkl› oldu¤una dikkat çekmek istemektedir. toplumsal veya kültürel imtiyazlar›n ancak cemaat üyeli¤ine ba¤l› olarak elde edilebildi¤i yerlerde cemaatçilik duygusu ve uygulamalar›n›n güçlü olmas› beklenebilir. Örne¤in. kimli¤in ve kültürel mensubiyetin. gecekondu bölgelerinde mahallecilik anlay›fl ve uygulamalar› da bazen kat› bir cemaatçilik uygulamalar› fleklinde karfl›m›za ç›kabilir. S›rf bireyci bir kimlik tan›mlamas› ise hiçbir kültür. Bu iki tav›rdan birincisi.

Oxford Dictionary of Sociology. . Yayla. Modernity and Its Futures içinde. Madlen. Can We Live Together: Equality and Difference. (2005). The Cambridge Dictionary of Sociology. (Ed. Chamsy.2622-25) Jary. Glasgow: HarperColins Publishers. Collins Dictionary of Sociology. (1997). Organizsation for Economic Cooperation and Development. (Ed. http://est. (1995). (2000). Claude Durand. Atilla.touraine/ Eriflim tarihi: 9 fiubat 2011. Madlen. s. Palma. John. Daniel Pecaut ve Alfred Willener. “Social Theory from a Sartrean Point of View: Alain Touraine’s Theory of Modernity”.com/ Eriflim tarihi: 26 Kas›m 2010. 58: 99. Jeffry C. (1999). Gamble. David Held and Tony McGrew). (2007). Mayhey.2. (1971). translated by Myrna Godzich. Alain. George Ritzer). Bryan S. (1988). Ünite . (2001). (2006). Knöbl. Cambridge: Polity Press. George Ritzer). Oxford: Polity Press. Alain. George Ritzer). El-Ojeili. 169-221. (1998). Stuart Hall.com/biography/alain. X. (Second edition). Encyclopedia of World Bibliography on Alain Touraine. “Totalitarianism”. (1999). Beyond Neoliberalism.com/ Eriflim tarihi 26 Kas›m 2010. Oxford ve Victoria: Blackwell Publishing. (Ed. 5018-19. Ankara: Adres Yay›nlar›. Oxford ve Victoria: Blackwell Publishing. The Academic System in American Society. New York: Cambridge University Pres. Chicago: The University of Chicago Press. The Post-Industrial Society. Tomorrow’ Social History: Classes. Colorado ve Oxford: Westview Pres. “Why we Migth all be Able to Live Together: An Immanent Critique of Alain Touraine’s Pourrons-Nous Vivre Ensemble?” Thesis Eleven. “Liberalism”. (1997). Marshall. (1974).bookrags. (Eds. Oxford ve New York: Oxford University Press. “Authoritarianism”. Madlen. Andrew. Minneapolis: University of Minnesota Pres. Touraine. http://www. http://the. McGraw-Hill Book Company. Return of the Actor. Paris: Le Seuil. Julia. Siyasî Düflünce Sözlü¤ü. Foreword by Stanley Aronowitz. Translated by David Macey. Workers Attitudes to Technical Change. Turner. The Blackwell Encyclopedia of Sociology içinde. The Blackwell Encyclopedia of Sociology içinde. Cambridge: Polity Press. (1977) The Self-Production of Society. Translated by David Macey. 2: 403. Oxford (UK) ve Cambridge (USA): Blackwell. (2011). (1965). New York: Random House. What is Democracy. s. Wofgang.sagepub. The Blackwell Encyclopedia of Sociology içinde. David ve Jary. Esperanza. Translated by David Macey. Touraine. (1995). 22-25. (1965). s. Boulder. “Post-Industrializm and Post Fordizm”. s.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 49 Yararlan›lan Kaynaklar Allen. Conflicts and Culture in the Programmed Society. (2007). Sociologie de l’action. European Journal of Social Theory. Critique of Modernity. Oxford ve Victoria: Blackwell Publishing. Social Theory in Postindustrial Society. Alexander. (2007). Translated by Leonard F. Translated by David Macey. Gordon.sagepub.

Postmodern kuramc›lar›n Ayd›nlanma dönemine yöneltti¤i elefltirileri özetleyebilecek. Fredric Jameson’›n kapitalizmi neden “geç” olarak niteledi¤ini aç›klayabileceksiniz.3 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Jean-François Lyotard’a göre postmodern ça¤da bilgi ve bilimin alm›fl oldu¤u konumu de¤erlendirebilecek. Postmodernizmin ne oldu¤unu tan›mlayabilecek. Postmodern sanat› modern sanattan farkl›laflt›ran özellikleri karfl›laflt›rabilecek. Anahtar Kavramlar • Modernizm-Postmodernizm • Modernite-Postmodernite • Modernlik-Postmodernlik • Modern-Postmodern • Geç Kapitalizm Postmodern Sosyal Teori • G‹R‹fi • JEAN-FRANÇOIS LYOTARD’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI • FREDRIC JAMESON’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI .

modern düflüncenin içli d›fll› bir flekilde geliflti¤i görülür. 1996: 5). Bununla birlikte Rosenau. Postmodernite ise tarihsel anlamda modern dönemi izledi¤i düflünülen sosyal ve politik ça¤› betimler. Bu anlamda postmodernizm sanatta. Postmodernite ise modern sonras› içinde bulunulan ça¤›n varl›¤›n› temsil eder. birliktense çeflitlili¤i. Böylelikle postmodernizmin içinde. Özellikle 1960’l› ve 70’li y›llardan itibaren modernizm karfl›t› ya da modernizmden sonras› anlam›nda kullan›lan birçok D Ü fi Ükavram. birbirinden net bir çizgiyle ayr›lm›fl tarihsel dönemlerden bahsetmek mümkün de¤ildir. mimaride ve benzeri alanlardaki kültürel ürünleri ifade eder. Postmodern oluflumlarla ilgili önemli nokta modernitenin bitti¤i ve postmodern ça¤›n bafllad›¤› düflüncesidir. postmodernist teorisyenlerin “determinizmdense indeterminizmi. modern kültürel ürünlerden farkl› olarak sanatta. Bu bak›mdan anlam aç›s›ndan karfl›laflt›r›ld›¤›nda. filmlerde. 1950 ve 1960’lardan itibaren birçok yazar taraf›ndan kullan›lmaya bafllanan SIRA S‹ZDE postmodernizm kavram›. yeni kültürel ürünleri ve sosyal dünyaya iliflkin yeni bir kuramsallaflt›rmay› kapsamaktad›r (Ritzer. Postmodern düflüncesi yeni bir tarihsel ça¤›. 7). 1996: 6-8). Modernleflme geleneksel olmayan iliflki ve kurumlar›n varl›klar›n› sürAMAÇLARIMIZ dürmelerine at›fta bulunur. yeni malzemeler ve e¤reti yap›lar gibi formlar›n inflas›n› gündeme getirir. içinde bulunulan ça¤a vurgu yapar. 2010: 24). Featherstone (1996: 21-35). basitlefltirmektense karmafl›kl›¤›” önerdiklerini belirtir (Ritzer.Postmodern Sosyal Teori G‹R‹fi Postmodernizm. postmodernizm ise modern sonras› bir doktrini iflaret eder. Dolay›s›yla. sentezdense farkl›l›¤›. Postmodernistler için modern ça¤dan postmodern ça¤a geçildi¤i fikri oldukça indirgemeci ve do¤rusal bir bak›fl aç›s›n› yans›tmaktad›r. modernite-postmodernite ve D‹KKAT modernleflme-postmodernleflme kavramlar›n›n birlikte karfl›tl›klar›n› ça¤r›flt›rd›¤›ndan söz eder. Onlara göre tarihsel dönemler aras›nda bu flekilde do¤rusal. pop e¤ilimler. Modernite. Dolay›s› ile postmodernizm tam olarak modern sonras› anlam›na gelmemekle birlikte modernlik elefltirisi üzerinden yeni bir döneme at›fta bulunmaktad›r (Akay. Postmodernleflme ise modern sonras›na özgü iliflki ve kurumK ‹ T A P SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . bu tarihten sonra sosyal bilimlerde en çok tart›fl›lan konulardan biri haline gelmifltir. 2010: 22. NEL‹M kültür ve toplum kuramc›s› taraf›ndan modernist kültürden radikal kopufllar› ifade eden yeni postmodern sanat biçimlerinin ortaya ç›k›fl›yla tart›fl›lmaya bafllanm›flt›r S O R U (Best & Kellner. modernizm-postmodernizm. modernizm bir dönemin dokSIRA S‹ZDE trinini.

postmodernizmin merkezinde yer alan baz› temalar›n modas› geçmifl oldu¤u D Ü fi Üifade N E L ‹edilmesine M ra¤men birçok entelektüelin zihnini meflgul etti¤i aç›kt›r. Bilindi¤i üzere modern bilim. Modernleflme-postmodernleflme ve modernlik-postmodernlik kavramlar› ise “süreci” yani gündelik rutinliklerin yaflanmas›n› ve sosyal pratiklerin devam›n› anlat›r. ‹leri kapitalist dönemin bu bunal›mlar›n›n elefltirilmesi ve tart›fl›lmas› yeniden yap›lanma/infla sürecini gündeme getirmifl ve Ayd›nlanman›n bir ürünü olarak modernitenin baflar›ya ulaflamad›¤› ifade edilmifltir (Görgün-Baran. dönüfltürür ve aflar” (Rosenau. ulus devlet. Frans›z devrimi. kentleflme ve pozitivizm gibi unsurlar› dayanak olarak kullanmakla birlikte 20. modernizmin radikal bir biçimde elefltirisidir. Ayd›nlanma düT EModernizmin LEV‹ZYON flüncesi. Bu geliflmelerle birlikte ortaya ç›kan modernleflme varl›¤›n› sürdürmek için kapitalizm. anti-hümanizm. ‹NTERNET yüzy›la gelindi¤inde kapitalizmin bunal›mlar› giderek artm›flt›r. Bir bak›ma dönemin ideolojisini betimlerler. kendi ekseni etraf›nda döndürerek ve dönüflümler geçirerek bir yenileme yolu aramak zorunda olDÜfiÜNEL‹M du¤unu belirtir. D ‹ K K A T kinizm. bu s›n›r› mutlak anlamda ay›rmakta ve de¤er iliflkilerini bilimin d›fl›nda tutmaktad›r. “bir tarihsel geçmifl duygusunun yitirilmesi”. fiaylan 2002: 111). 2006: 369). Öte yandan Scott Lash ise postmodernizmi. yorumbilgisiSIRA S‹ZDE ni. bireyin kimli¤i. SIRA S‹ZDE Bugün. 2004: 32). sorusuna verilen en basit yan›t. Bu konuda Perry “Postmodernitenin Kökenleri (2009)” kitab›nda daha ayr›nK ‹ T Anderson’›n A P t›l› bilgiye ulaflabilirsiniz.52 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› lar›n inflalar›n›n devam›n› betimler. Böylece modern sözcü¤ünün bir döneme ad›n› veren bir kimlik ya da etiket ifllevi gördü¤ünü ileri sürmek yanl›fl olmayacakt›r. yap›s›nda hem aç›klama iddias›n› hem de ideolojileri tafl›mas›d›r. Bu ba¤lamda Postmodernizmin asl›nda yenilikçi ve özgün bir düflünce olmad›¤›na de¤inilir. Postmodernizm. farkl›laflman›n bozulmas› ve iflaretsel/göstergesel olan›n egemenli¤i ve bunlar› (iflaretsel olan›) anlamland›rma biçimleri olarak ifade eder (Featherstone 1996: 33). nihilizm ve Paris 1968 gelene¤i olarak SIRA S‹ZDE s›ralanmaktad›r. Asl›nda kökenine bak›ld›¤›nda. Fakat modernizm de post modernizm gibi bir söylem olarak de¤erlendirilmektedir. modernizmin toptan yads›nmas›d›r. “zincirden boflalm›fl göstergeler” olarak da tan›mlanmaktad›r. Bu söylemin anlam›. nihilizmi. kamusal alan›n çöküflü. Jameson’›n bu yorumu modernizmin kendi içinde bir çöS O R U zülme yaflad›¤› yönündedir (Anderson 2009: 73-74). Dolay›s› ile postmodernizim bu ak›mlar›n her biri ile belli özellikleri paylaflm›fl olsa da. Sosyal bilimlerde. bir s›n›r çizilmesi ontolojik olarak mümkün de¤ildir. kuram ile ideolojinin birbirinden ayr›lmas›. Bu temalar. öznenin ölümü O R Utemsilin reddi ve ve S dönüflü. romantizmi. varoluflçulu¤u. “gerçekli¤in yerini imajlar›n almas›”. Heidegger ve Nietzsche felsefesi. O halde Ayd›nlanman›n K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . söylem sözcü¤ünün bu çerçevede kullan›lmas›n›n olanakl› oldu¤unu belirtmektedirler (Smart. Oysa postmodern düflünürler bu iki unsurun (kuram ve ideolojinin) birbirinden ayr›lamayaca¤› noktas›n› vurgularken. üzerinde durulmas› gereken nokta. Bat› Marksizmini. SIRA S‹ZDE Öte yandan Jameson. fenomenolojiyi. Modernite-postmodernite kavram› “mevcut duruma” at›fta bulunur. günümüzün hâkim elefltirel ve biçimsel ideolojik paradigmas› olan postmodern düflüncenin bir yenilik olarak esteti¤i. 1997: 23-24. Birbirinden farkl› genellikle birbiri ile çat›flan düflünce e¤ilimleD‹KKA T rinin bir araya getirilmesinden olufltu¤u belirtilir: “Frans›z yap›salc›l›¤›n›. bilimsel geliflmeler ve Sanayi devrimi görülmektedir. Bu ise “modern kalarak postmodernizme dönüflmeye çal›flan modernizm” anlam›na gelir. modern kavram›n›n geleneksel olmayan anlam› yap›s›nda bar›nd›r›yor olmas›d›r. Bu kavramlara yeniden döndü¤ümüzde “izm”ler belli bir döneme iliflkin belli bir düflünce ya da doktrini ifade ederler. bireycilik. “simülasyonlar”. popülizmi. “modern” kavram›n›n belli bir tan›m›n›n olmad›¤›n› belirtmekle birlikte. AMAÇLARIMIZ O halde postmodernizm nedir. ço¤u ile önemli anlaflmazl›klar da yaflad›AMAÇLARIMIZ ¤› görülmektedir. Bu ba¤lamda postmodernizm. Elefltirel Teoriyi ve anarflizmi temellük eder. Featherstone.

Tarihin do¤al ak›fl süreci içinde sürekli ilerleme ise “ideal toplum düzeni” anlay›fl›na ulafl›lma varsay›m›n› amaç edinir. bilim ve ilerlemeyi bar›nd›r›r. postmodernite. insan›n kendi akl›n› kullanamay›fl›n› ergin olmama durumu ile aç›klamak istemifl ve dolay›s› ile bu ergin olmaSIRA S‹ZDE y›fla insan›n kendi suçu ile düfltü¤ünü belirtmifltir. mevcut sorunlar›n üstesinden gelinmesini sa¤layamad›¤› gibi araçsallaflm›flt›r da (Dellalo¤lu. Ayd›nlanman›n bu anlamda bir mit olarak de¤erlendirilmesine neden olmufltur. Akl›n amaçlara ulaflmak için kullan›lan araçlarla tan›mlan›yor olmas› yeni bir egemenlik biçimini getirmifl ve tümelin ak›l yolu ile tikel üzerinde egemenli¤ine neden olmufltur. Ayd›nlanmay› ak›l ile ba¤daflt›rarak insan›n ak›ls›z bir varl›k olmad›¤›n› ancak akl›na baflkalar›n›n k›lavuzluk etti¤ini ve D‹KKAT bu nedenle akl›n› kullanamad›¤›ndan söz eder. Nietzsche’nin görüflleri. Ayd›nlanma düflüncesi akla/rasyonaliteye büyük anlam atfetmifl ve do¤al toplum düzeni ve do¤al hukuk tart›flmalar› ile tarih sahnesine ç›km›flt›r. feodal dönemin özelli¤i gere¤i apriori metafizik S O R Uolamamas›na aç›klamalara. Böylece ak›lda yaflanan tutulma. yüzy›llarda Bat› Avrupa’da yay›lan bir felsefi ak›ma iflaret eder. insan akl›na TELEV‹ZYO N duyulan güven. Ayd›nlanma düflüncesi 17. bireyin akl›n› kullanamamas›na ve dolay›s› ile özgür göndermede bulunur. Postmodernistlere göre ise ak›l. sürekli ilerlemenin bir motoru olarak görülür. Mutlak gerçeklik kavram› ile özdeflleflir. Horkheimer 1998: 59). Postmodern. Bu amaç ‹NT E R N E T ise bilim “mutlak gerçeklik” anlay›fl›n› birlikte getirir. Ak›l ve bilim. 2000: 17). Ünite . Böylece Ayd›nlanma. Do¤al toplum ve do¤al hukuk düflüncesi bir anlamda laikleflmifl mutlak gerçekli¤in yans›mas› biçiminde de¤erlendirilmifltir. ve 18. bireyin akl›n› iflgal ederek bir bak›ma Ayd›nlanman›n kendi kendini imha etmesine yol açm›flt›r. 1995: 30. ne yaz›k ki. Bu durum laikleflme/sekülerleflme sürecinin de bafllang›c› olarak nitelenmifltir.3. Bu flekilde kapitalizmin büyük dönüflümler yaflayarak ilerlemesi. Bunun içindir ki. bir ütopya olarak insan›n özgürleflmesi ve yücelmesi amac›n› tafl›maktad›r. Kant’tan da etkilenen Frankfurt Okulu üyeleri ekonomide verimlili¤in artmas› sayesinde akl›n araçsal kullan›m›n›n ön plana ç›kt›¤›n› belirtmifllerdir. Çünkü Ayd›nlanma. Böylece tümel. özgürlük. Ayd›nlanman›n miti olarak kabul görülen ak›l. 1995: 32). Bu düflünce ak›m› yap›s›nda eflitlik. SIRA S‹ZDE Aç›klay›n›z. Di¤er bir ifade ile tarihin ak›fl süreci çerçevesinde ilerlemesi için insan›n katk›s›na gerek DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . bireyin silinifli biçiminde olmufltur. Kant. Oysa Ayd›nlanman›n akl› getirdi¤i nokta. postmodernizm kavramlar› ne anlama gelmektedir. SIRA S‹ZDE Ayd›nlanma Düflüncesine Tepki 1 Ayd›nlanma. Bu durum ise teknik ve teknolojinin geliflimini (DellaK ‹sa¤lam›flt›r T A P lo¤lu. Bunun nedeni bir baflkas›n›n k›lavuzlu¤u ve yard›m› olmaks›z›n akl›n› kullanma kararl›l›¤›n› ve yüreklili¤ini gösterememifl olmas›d›r. insana kendi akl›n› kullanma cesaretiAMAÇLARIMIZ ni vermifltir (Kant.Postmodern Sosyal Teori 53 temel parametreleri nelerdir ki. post-modern sanat anlay›fl› ve modernizm postmodernizm karfl›laflt›r›lmas› ba¤lam›nda afla¤›da yer almaktad›r. Horkheimer’in ifade etti¤i üzere bir “ak›l tutulmas›” yaflayarak çat›flan ç›karlara hizmet etmeye bafllam›flt›r. Kant. evrimsel ba¤lamda baflar›ya ulaflamam›flt›r ve postmodernist düflünürlerin radikal bir elefltirisine maruz kalm›flt›r? Bu sorunun yan›t› Ayd›nlanma düflüncesinin karakteristi¤i. bilim ve bilgilenmenin tanr›sal bir süreç anlay›fl›ndan uzaklafl›lmas› ve akl› yürütmeye dayal› bir insan tasar›m›n›n varl›¤› ile söz konusu olmufltur.

Genoloji. tek do¤ru.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› DÜfiÜNEL‹M 54 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ duyulmufltur. ‹n‹NTERNET sanlar›n yaflam enerjisi yüksek olanlar› dahi olarak (üst insan) niteleyen Nietzsche. insan›n yaflam enerjisi bulunmaktad›r. Smart. Ayd›nlanmaKkonusunda ‹ T A P Ahmet Çi¤dem’in “Ayd›nlanma Düflüncesi (2009)” ile Besim Dellalo¤lu’nun “Frankfurt Okulunda Sanat ve Toplum (1995)” isimli yay›nlar›n›n okunmas› tavsiye edilir. Oysa bilgi edinme sürecinin kayna¤›nda ak›l de¤il. Ayd›nlanman›n ilerleme düflüncesini de elefltirmekte ve bunu genoloji kavram› ile izah etmeye çal›flmaktad›r. 2002: 116-117. Alg›n›n olufltu¤u yer ise sinir sistemi oldu¤u için sinir sistemi ile alg›lanan “fley” in de do¤rudan dile yans›mas› söz konusudur. Çi¤dem. ilkeleri ve fley’leri kapsayacak biçimde bütün tarih bir iflaretler zincirini oluflturmakta ve sürekli olarak yeni yorum ve uyarlamalara kap›y› aç›k tutmaktad›r. Frederich Nietzsche (1844-1900) Nietzsche (1844-1900) Ayd›nlanma düflüncesinin temel öncüllerini radikal olarak elefltiren bir felsefeci olarak postmodern düflüncenin öncüsü say›lmaktad›r. bu insanlar›n bir taraftan yarat›c›l›¤› ve ilerlemeyi di¤er taraftan bencillik ve buna ba¤l› olarak vahfleti yap›s›nda bar›nd›rd›¤›ndan söz eder. Bu ba¤lamda “üst de¤erlerin de¤ersizleflmesi” ya da nihilizm. 2002: 119-120). becerisini kullanarak do¤ru ve bilgi kavramlar›na ulafl›r. Tarihsel TELEV‹ZYON . ac›mas›zl›¤›n ve vahfletin egemen oldu¤u bir biçime dönüflmektedir (fiaylan. herhangi bir nesneyi kayna¤›ndan al›p tarihin ak›fl sürecinde nas›l de¤iflti¤ini inceleme anlam›na gelmektedir. 2002: 123). Bu durumda kurumlar›. kurallar›. Gücün kayna¤›n› yaflam enerjisi olarak niteledi¤i “seçkin” bireylerde arar. Baz› insanlar›n yaflam enerjilerinin yüksek baz›lar›n›n ise marjinal oldu¤unu belirtir. buna ba¤l› olarak geliflen evrensel ahlak ve hukuk. yüzy›llarda modernleflmenin do¤uflunu olanakl› k›lan ne ‹NTERNET ak›l. ne bilim. ne de tarihin ileriye do¤ru ak›fl düflüncesidir. 19. ahlaksal temelini de hümanizmden alm›flt›r (fiaylan. Dolay›s› ile Nietzsche’nin kastetti¤i Ayd›nlanman›n rasyonel akl›n›n bir çeflit ç›karlara ve ahlaks›zl›¤a dönüflmüfl olmas›d›r. Yaflam enerjisi yüksek olanlar tarihi yapan. Dellalo¤lu. Yaflam enerjisini biyolojik bir süreç olarak niteleyen Nietzsche bunun bireye özgü oldu¤undan söz eder ve insandan insana fakl› olabilece¤ine de¤inir. 1995: 33. K ‹ T A P TELEV‹ZYON Nietzsche’e göre. ‹nsan alg›lama yolu ile do¤ruyu kurmaktad›r. 1997: 90-91) SIRA S‹ZDE Asl›nda yukar›daki anlat›lanlara bak›larak Ayd›nlanma düflüncesinin tek ve homojen bir düflünce oldu¤u söylenemez. 18. ‹nsan. Nietzsche. Nietzsche’ye göre insan›n hem do¤ru ve bilgi gibi kavramlara gereksinimi hem de becerisi vard›r. Ayd›nlanma bu ba¤lamda bir proje olarak ileriye yönelik projeksiyoS O R U nu ifade etmektedir. Bunun nedeni becerisi ile kurdu¤u “do¤ru bilgi” kavram› ile içinde bulundu¤u kaotik ve karmafl›k ortama düzen vererek egemen olmakt›r. Öte yandan Ayd›nlanma evrensellik. Dolay›s› ile de keyfidir (fiaylan. do¤ruyu temsil etme yetene¤i yoktur. Bu nedenle ayd›nlanma projesi iyimser öncüllerin aksine bir yabanc›laflman›n. Tarihin bu iflaretler zincirinin hiçbir mant›¤›n›n bulunmad›¤›n› belirten Nietzsche. 2002: 23). 2009: 14. bilim ve mant›k iliflkisi gibi ögeleri ortaya koyarD‹KKAT ken. Ayd›nlanmaya elefltirel yaklaflan Ayd›nlanma ça¤› düflünürleri de mevuttur. Çünkü dilin göstergeleri birey ile ba¤lant›l› oldu¤u için. Bu projede nesnel ve evrensel bilim. bilginin ortaya ç›kmas›na neden olan bir araç olarak benimsenmifltir. ve 19. Ancak dildeki yans›ma orijinal objeyi do¤rudan temsil etmeyebilir. 2002: 122). bu anlamda Ayd›nlanman›n da ilerlemeci mant›¤›n›n hiçbir ifle yaramad›¤›n› ileri sürer (fiaylan. büyük at›l›mlara kaynakl›k eden ve bireyleri yönlendiren bir davran›fl sergiler. Tarihin ak›fl›nda gezinen bir araflt›rmac› geçip gitti¤i yerlere fakl› amaçlarla yeniden dönüp bakt›¤›nda farkl› anlam ve yorumlar› yakalama f›rsat› bulmaktad›r. Bu düflünürler aras›nda en önemlileri Alman düflünürü AMAÇLARIMIZ Frederich Nietzsche’dir. Nietzsche için tarihe anlam veren sürecin güç ve iktidar oldu¤u görülmektedir. Öte yandan tarihsel süreç ahlakla ilgili olarak amaç ve fayda esas›na dayal› birer gösterge oldu¤undan keyfi olarak dile getirilmektedir. kurucu ögeler ifllevini üstlenmifltir. Nietzsche bu aç›dan postmodernistlerin de öncüsüdür. Bu çerçevede araflt›rmac›n›n metni yeniden yorumlamas› yaflam enerjisi ba¤lam›nda daha üstün bir gücün bireyde taflmas› olarak de¤erlendirilir. Aritoteles’ten bu yana ak›l. yüz y›lda sürdü¤ü gibi postmodern dönemde de bu etkisini daha belirgin olarak hissettirmektedir (Nietzsche.

postmodern sanat anlay›fl›ndan farkl›laflmaktad›r? Bu soruyu yan›tlamak için önce modern sanat anlay›fl›n› aç›klamak gerekiyor. Ancak yaflam karmafl›kt›r ve kaoD‹KKAT tiktir. Bu ba¤lamda postmodernizm yerleflik sanat anlay›fl›ndan farkl› bir sanatsal estetik anlay›fl› ifade etmekle birlikte modernizmden bir kopuflu vurgulamaktad›r ve radikal bir elefltiriyi getirmektedir (fiaylan. Sanatç›-birey böyle bir olgusall›k içindedir. sanatta gelene¤e sahip ç›kmakta. Nietzsche Ayd›nlanman›n ak›l. ilk kez 1960’larda New York sanat çevrelerine modern sanat›n karfl›t› olarak girmifl ve sanatta yeni bir postmodern estetik anlay›fl döneme hâkim olmaya bafllam›flt›r. Modern sanat anlay›fl› sürekli özgürleflmeyi geçerli k›lmak için gelene¤i yads›ma yoluna gitmifltir. Sanatta özgürlük ve özgünlük konusu sanatç›n›n ele ald›¤› nesnesini/konusunu kendi alg›lad›¤› biçimde istedi¤i tarzda inflas›yla ilgilidir. Koflullar nas›l de¤iflirDise insan›n Ü fi Üde¤iflsin NEL‹M ac› çekmesi ve yabanc›laflmas›n›n sona ermeyece¤ini savunur. K ‹ T A P (2002) kitaBu konuda Nietzsche’nin Gücün ‹stenci. 2002: 81).Postmodern Sosyal Teori SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE 55 koflullar›n radikal bir biçimde de¤iflece¤ine olan inanc›. Böylece esteti¤e ve sanatç›n›n yarat›c›l›¤›na dönmek ve “insan nedir” sorusunu temel alan yaAMAÇLARIMIZ n›tlar› dikkate almak gerekecektir (fiaylan. Modern sanat anlay›fl› nedir ki. esteti¤in ölçütünü geçmiflte ve gelenekte aramaktad›r (fiaylan. Böylece modernizmin dört özelli¤inden yola ç›karak modern sanata özgü estetik anlay›fl›n ne oldu¤una bakal›m: (I) Birincisi modernizmin özgürlük ve özgünlük özelli¤i. Postmodern düflünürlerden Hans-George Gadamer. 2002: 124-125). Bütün De¤erleri De¤ifltirifl Denemesi b›n›n okunmas› tavsiye edilir. Bunun insan›n do¤as›nda bulundu¤unu ve sürekli olarak insan bir fleyleri y›k›p yok etmekte ve yeniyi aramaktad›r. Ona göre özgürlü¤ün kavramsal çerçevesi güç iliflkileri taraf›ndan belirlenir. esteti¤e önem vermekle noktalamakta ve tüm bu konular›n postmodern düflünürlerin de ilham kayna¤› oldu¤u görülmektedir. mekanik ve karmafl›k hale gelen üretim sürecinde basit ve rutin iflleri yapan bir birey olmufltur (fiaylan. Modern sanata geçmifle yüceltici anlam atfedilmemekte gelenek ve yak›n geçmifl elefltirilerek yads›nmaktad›r. Aksine geçmiflin ve gelece¤in flimdiki zaman içinde yorumlanmas› sanatç›ya sonsuz say›da olanak sunmakta ve geçmifli yeniden infla etmektedir. Bunun anlam› geçmifli ve gelene¤i. ELEV‹ZYO N Öyle görünüyor ki. . Çünkü sanayi toplumunda özne. sanatsal alan›n her yönüne yans›m›flt›r. 2002: 104). 2002: 6162). de¤iflimin yönü ve nas›l olaca¤› konusunda kesinli¤ini kaybeder. Bu ba¤lamda “yarat›c› S O R U y›k›c›l›ktan” söz eder. Bu anlamda yarat›c› y›k›c›l›k bir çeflit yaflam enerjisinin a盤a ç›kmas›d›r.3. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Modern Sanata Karfl› Postmodern Sanat Anlay›fl› ‹NTERNET ‹NTERNET Sanatta postmodern anlay›fl. Bu kaotiklik. Dolay›s› ile esteti¤i. flimdiye tafl›makt›r. bilimin ve rasyonalitenin önüne geçirerek insan yaflam›ndaki kal›c›l›¤›n sa¤lanmas› söz konusu olacakt›r. bilim ve Tilerleme anlay›fllar›na yöneltti¤i elefltirilerini sonuçta sanata. Ünite . Ak›l ve bilimin belirleyicili¤i ön plandad›r. Böylelikle sanayi toplumunda özne kaybolmakta ve makineleflen üretim sürecinin mekanik bir parças› haline gelmesi söz konusu olmaktad›r. yaflam›n dinamizminin nas›l tayin edilece¤i ve yaflam›n nas›l düzene sokulaca¤› sorusunu gündeme getirmektedir. Nietzsche bu soruya “esteSIRA S‹ZDE tik” yan›t›n› vermektedir.

Çünkü tarihi yorumlaman›n ve aç›klaman›n imkâns›zl›¤›ndan söz ederken. Ressam Picasso’nun “Guernica” adl› tablosu sanat›n seçkincili¤ini anlatan önemli bir yap›tt›r. Picasso’nun bu tablosunu kavrayabilmesi için bir ön bilgiye sahip olmas› ve bunu sorgulamas› gerekmektedir. 2002: 84). sanat içindir” görüflü misyon düflüncesi ile yarat›c› özelli¤in biraradal›¤›na vurgu yapmaktad›r. alg›lad›¤› ve yorumlad›¤› konu ile bir toplumsal amaca yönelmektedir. (IV) Modern sanat›n dördüncü özelli¤i seçkinci olmas›d›r. Sanatsal yans›tma ile toplumsal amac›n gerçekleflmesi konusu örtüflmektedir. burada kitlesellik ve anonimli¤in önemine dikkat çekmektedir (fiaylan. sanatç›n›n misyonu olarak de¤erlendirilmektedir. sanatç›n›n misyonunu s›n›rs›z özgürlük ihtiyac› olarak vurgulamaktad›r (fiaylan. Pop art’›n en tan›nm›fl simalar›ndan olan Amerikal› Andy Warhol ise “sanat›n misyonu olmas› anlams›z bir tezdir” görüflünü ileri sürerek. 2002: 84). yarat›c› yetene¤ini maksimum düzeyde a盤a ç›karmas› ve tam bir özgürlük ve özerklik içinde yaflamas› ön görülmektedir. topluma göre daha çok ön planda tutulmaktad›r. Bu özelliklerden yola ç›karak. Öte yandan sanat ve kültürel ürünler üzerindeki denetim de giderek artm›flt›r. Sanatç› ortalama insanda bulunmayan bir yarat›c› yetene¤e sahiptir. ‹zleyicinin. postmodern sanat anlay›fl›n› yans›tmaktad›r. Sanatç› art›k ürünlerini piyasaya ç›karmakta. . (III) Gerçek aç›k uçlu olarak b›rak›lmakta ve gerçekli¤i yans›tmak yerine belirsizlik ve karars›zl›k önem kazanmaktad›r. di¤er sanatç›larla rekabet etmekte ve böylece yarat›c› y›k›c›l›¤›n sanatsal üretime egemen olmas› durumu söz konusu olmaktad›r. Böylelikle sanatç›n›n. Sanatç› Kadinsky’nin ileri sürdü¤ü “sanat. Sanatç› seçti¤i. fiaylan (2002: 103) postmodern sanat esteti¤inin özelliklerini de flöyle s›ralamaktad›rlar: (I) Estetik ölçüde sanatç›n›n kendi için bilincini. Bunun kaç›n›lmazl›¤› vurgulanmakta ve kapitalizmin dinamizmini. Ancak modern sanat ve estetik ölçütleri seçkinci olmakla birlikte teknolojik geliflmeler sanat ürünlerinin kitleselleflme özelli¤ini yok edememifltir. Çünkü sanat›n ve kültürün tüketicilerinin belli bir birikim ve bilinç düzeyinde olmas› istenilmektedir. Bu geliflmeler modern sanat›n seçkincili¤ini ortadan kald›rmam›fl ve modern sanat/popüler sanat ayr›m›n› getirmifltir.56 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› (II) Modern sanat›n ikinci özelli¤i yans›ma ve misyon meselesidir. Kadinsky. (IV) Bireyin bütünleflmifl kiflili¤i ve tutarl› olmas› de¤erleri bir tarafa b›rak›larak hümanist de¤erlerden ar›nd›r›lmas› öncelenmifltir. (II) Sanatç›n›n topluma karfl› bir misyon ve anlat›s› bulunmamakta. Sanatç› içinde yaflad›¤› toplumda konusunu seçip ürününe yans›tmakta ve onu yorumlamaktad›r. Kültürün kitlesel tüketimi özellikle e¤lence sektörünün büyümesini getirmifl ve bu alan ifl dünyas›n›n bir parças› haline gelmifltir (fiaylan 2002: 85-88). Bu yorumlama eylemi. Sanatç›n›n yaflam› oldu¤u gibi yans›tmas›n› önermektedir. bunun yerine montaj ve eklemleme geçmektedir. metalaflma sürecinin kapsam ve içeri¤inin oluflturdu¤u savunulmaktad›r (fiaylan. Bu ayr›m popüler sanat› ciddi estetik anlay›fltan yoksun saym›flt›r. Bu anlay›fl modern sanat›n çabuk tüketilemedi¤inin/kal›c›l›¤›n›n göstergesi say›l›r. (III) Modern sanat›n üçüncü özelli¤i kültürün ve sanat ürünlerinin metalaflmas›d›r. 2002: 92-93).

yeni ve “radikal” oldu¤unu düflündü¤ü postmodern söylemler ve pratiklerle özdeflleflirken ço¤u zaman moderne karfl› sald›r›ya geçer. video. 2002: 95-99). 2002: 107). dans. Bu dönüflümün nas›l ortaya ç›kt›¤›n› postmodernistler tam olarak yan›tlayamamakla birlikte toplumsal de¤iflimin ve bu de¤iflimin içinSIRA S‹ZDE de vuku bulan yeni yaflam biçimlerinin belirleyici oldu¤una dikkat çekmektedirler. ‹NTERNET Modernizm-Postmodernizm Karfl›laflt›rmas› Smith (2005: 289) Postmodernizm. D‹ KKAT Postmodern kavram› sanatta yeni bir anlay›fl› ve estetik ölçütünü ifade etmektedir. Bu iki baflat ögenin genel anlamda ataerkinin oluflum teme- . Bunlar bireyin hem kendilik temeline hem de sanata vurgu yapar. foto¤raf. bilgi. yani de¤er ve politikalar›n yarat›lmas› ça¤r›s›nda bulunur. medya ve bilgi teknolojisi etraf›nda düzenlenmifl bir post endüstriyel ekonomi yönünde kesin ve köklü bir kayman›n oldu¤udur.Postmodern Sosyal Teori DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹57 M S O R U (V) Postmodernizmde yüksek sanat ve kitle sanat› ayr›m› yads›narak taklit ve S O R U yap›flt›rma teknikleri ile sanat yap›t›n›n üretimi esas al›nm›flt›r. çünkü yaflam›n kendinde bir K misyon Ancak sanat yap›t›nda taklit (kitsch) ve popülizm ön planda tutulacakt›r.gibi içinde tafl›d›¤› aflikârd›r. postmodernite ve postmodernleflme kavramlar› aras›ndaki anlam farklar›ndan bahseder. fiimdi ise postmodern sanat. Ona göre Postmodernizmin çeflitli boyutlar› vard›r: “Öncelikle modernizmin estetik ve sanatsal kodlar›n› reddeden estetik ve sanatsal bir tarz› anlat›r. modern söylemlerin ve pratiklerin kusurlar›n› alt etmek için. Postmodernistlere göre sa‹ T A yoktur. film. müzik ve baflka yer. Bu durumda modern sanat anlay›fl› ve esteti¤in geçerlili¤ini yitirmesi. içinde bulunulan durumu elefltirerek ç›k›fl yolu aramas› ve geçmiflten kopmufl bir yeniyi inflaya kalk›flmas› olarak de¤erlendirmektedirler.SIRA S‹ZDE 3. Art›k kitlenin be¤enisi önem kazanm›flt›r (fiaylan. Temel düflünce. Güzelli¤in ölçütleri tarih içinde bulunmaktad›r. P nat yap›t›nda misyon aranmayacakt›r. “Bir postmodernist. Ünite . Postmodernistler modern sanat ve estetik ölçütlerine iki elefltiri getirmektedirler: birincisi saAMAÇLARIMIZ nat yap›t›n›n misyonu olmas›. Ayd›nlanma döneminin modern sanat anlay›fl› kendinden önceki dönemin sanat anlay›fl›na bir tepki özelli¤ini yans›tmaktayd›.” Postmodernizmin birçok kültürel alan›n çabas›n› -mimarl›k. yeni kategorilerin düflünce ve yaz›m tarzlar›n›n. Postyap›salc›l›ktan kaynaklanan felsefi ve kuramsal bir konumlan›fl› da kucaklar ve modernist düflünüflün ilkelerini reddeder. modernitenin ötesinde oldu¤u düflünülen bir toplumsal geliflim aflamas›n› ifade eder. kültür ve toplumda cereyan etti¤i iddia edilen kopufllar› betimler ve hararetle savunurken. Böylece bir postmodernist. postmodernistin niteliklerinden bahseder. Bu aç›klamalardan anlafl›laca¤› üzere. modern sanata bir tepki özelli¤ini tafl›maktad›r. Buradaki efl anlaml› sözcük postmodern ça¤d›r. resim. Postmodernleflme ise moderniteden postmoderniteye geçifli itekleyen bir toplumsal de¤iflim sürecini anlat›r. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON Modern sanat›n elefltirisi. kültür ve kültürel tüketim. Postmodernizm kavram› Bat› dünyas›nda iki temel öge olan ekonomik kapitalizm ve kültürel hümanizm düflüncelerini kapsar. edebiyat.” Best ve Kellner ise (2010: 48-49). sanat ile gerçeklik aras›ndaki ba¤›n tü‹NTERNET müyle kopmas› olarak nitelendirilmifltir (fiaylan. Postmodernite kavram›. ikincisi modern sanat›n seçkinci anlay›fl›na yönelttikleri elefltirilerdir. sanat anlay›fl› ve esteti¤inin giderek marjinalleflmesini getirmifl ve bu “sanat›n ölümü” olarak yorumlanm›flt›r.

Söz konusu dönüflümün do¤as› ve derecesi tart›fl›labilir. Postmodernizmin (IV) dördüncü ilkesine geldi¤imizde karfl›m›zda anlams›zl›k ç›kar. erdem. gerçeklerin de¤il taklitlerin. cinselliklerin ve hatta ak›l yürütmenin ço¤ulcu olufluna vurgu yapar ve hiçbir tarz›n bunlardan birinin di¤eri üzerinde egemen olamayaca¤›n› ileri sürer (Dellalo¤lu. hiçbir kesinlik ve hiçbir deney kalmay›ncaya kadar geniflletir. en az›ndan flimdilik. modellerin. Böylece bilimde bile bulunmas› en kolay olan fley. varoluflla çok zay›f bir ba¤lant›n›n yaln›zca dille yap›ld›¤›. Bunlar s›ras›yla yeni taklitler yarat›r ve bütün süreç amans›z bir ak›nt› içinde bireylerin tav›rlar›nda ve toplumlarda herhangi bir gerçeklikle iliflki kurulmaktan vazgeçilinceye kadar devam eder. Postmodernizm fleylerin gerisinde mutlak bir gerçekli¤in olmad›¤› önermesini yapar. demektedir. Her fleyden flüphe etmek.58 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› line iflaret etti¤i belirtilir (Hutcheon. kültürel. Ziyauddin Serdar’›n Postmodernizmin ilkelerinden bahsetmek gerekir. Baudrillard’›n simülasyon kuram› bu durumu çok net ifade eder. Postmodernizmin (I) ilk ilkesi modernizmde geçerli olan her fleyin postmodern zamanda tümden geçersiz ve eskimeye yüz tutmufl olmas›d›r. Çünkü sahip oldu¤umuz bak›fl aç›m›z arac›l›¤›yla anlamland›r›r ve öyle görürüz. deneyimi ve önermeyi daha önceki dönemden ay›rmaktad›r. Do¤runun ve ak›l yürütmenin. Bu kavramlar aras›ndaki farklar› belirttikten sonra. Ona (Görgün-Baran. (V) fiüphe. bilgi edinmenin mümkün olmad›¤›. ama dönüflümün kendisinin varl›¤› tart›flmas›z kabul edilir. gerçekliklerin. tanr›. Modernite. bir duyarl›l›k de¤ifliminin parças›d›r. pratikte ve söylem oluflumunda gözle görülebilir bir de¤iflim yaflan›yor. bizi beflinci ilkeye götürür. bir dizi postmodern varsay›m›. Postmodernizmin (II) ikinci ilkesi ise gerçekli¤in reddedilmesidir. gelenek ve tarih gibi fikirlerin çözümsel araflt›rmalar›na göre yaflamak hepten anlams›zd›r. Irklar›n. Postmodernizm çeflitlilikle ve çoklukla ilgilenir. Bütün bu ilkelere ek olarak Postmodernizmin niteli¤ini belirleyen (VI) alt›nc› ilke çoklukla ilgilidir. do¤rular›n. Sosyal ve felsefi süreci ya da koflullar› tayin eden bilgi. 1995: 31). kültürel ve tarihi alg›lar›m›z›n odakland›klar›n› görürüz. Ama kültürümüzün önemli bir kesiminde. saf imgelerin ve temsillerin denetimi alt›na al›nm›flt›r. Her fley zaman›n ve flans›n ürünüdür. Art›k tek bir gerçeklikten söz edilemez. kültürlerin. aç›kt›r ki. bunu hiçbir kuram. toplumsal ve ekonomik düzenlerde toptan bir paradigma de¤iflimi yafland›¤›n› iddia etmiyorum. fliflirilmifl olacakt›r. Bu ba¤lamda postmodernist hedeflere ulafl›labilmesi için temel araçlar ironi. bu de¤iflimi ifade etmek için bütünüyle yeterli gözükmektedir. Bizler sadece görmek istediklerimizi. Postmodern kuram. Postmodernizmin (III) üçüncü ilkesi. “Postmodern” terimi. Bu de¤iflim. Devlet ve entelektüel söylem aras›ndaki karfl›l›kl› iliflkilerin ne oldu¤unu tan›mlar. cinslerin. Tüm toplumsal hayat. yanl›fl anlafl›lmak istemem. Postmodernistlere göre do¤ru. gerçekli¤in imgeler okyanusunda bo¤uldu¤u bu dünyada anlama yer olmas› mümkün de¤ildir. söylem ve iktidar yap›lar›n› sorgular (Hutcheon. bizim arad›¤›m›z fley olur. duyarl›l›kta. 2002: 1-13). Her fley ve herkes bu saf yalanc› hayal dünyas›nda kaybolmufltur. . zaman ve mekândaki konumlan›fl›m›z›n bize izin verdiklerini. ak›l. imgeyle maddi gerçekli¤in aras›nda kaybolmufl olan dünyad›r. art›k elimizde olan gerçeklik yerine. alay ve parodidir. Huyseens. Bu ilke. 2002: 23). kültürel çal›flmalar jargonunda büyük anlat›lar denilen ve hayata duygu ve yön veren büyük fikirlerle kuflat›lm›flt›r. Böylelikle modernizmin kal›c› iliflkilerini elefltirir. buna benzer herhangi bir iddia. Huyseens’e (1984: 8) göre ise postmodernizm Bat› toplumlar›nda ortaya ç›kan bir kültürel dönüflümün. fiüphe postmodernizmin ebedi ve kal›c› flart›d›r. 2006: 373375) göre.

postmodernizmde bireylerin kat›l›m olanaklar›n›n bulundu¤una ve konumlar›n belirsizli¤ine dikkat çekilir (Görgün-Baran. (Nükleer silahlar. (II) “‹kinci olarak dikkatler modern bilimin suiistimalleri ve zararlar› üzerinde odaklanmaya bafllad›. modernizme karfl› bir meydan okumad›r. Özellikle mimaride ve edebiyatta karfl›lafl›lan bu durum dadaizm ad› alt›nda toplumsal sorunlar›n giderek artmas› karfl›s›nda bir karfl› duruflu. ‹leride belirtilece¤i üzere Lyotard’›n da savundu¤u gibi üst anlat›lara duyulan güven sars›lm›flt›r (Anderson.3. rasyonel mant›ksal modeli bu paradigman›n baflar›s› üzerindeki konsensüs sürdü¤ü ölçüde toplum bilimlerindeki merkezi yerini korumufltur. hatta bütün meseleleri baya¤› ve üzerinde durmaya de¤mez fleyler olarak gösteriyordu. küçük ama önemli söylemler ön plana ç›km›flt›r. bilimsel olsun olmas›n bilginin hizmet edece¤i ve etmesi gereken amaçlar hakk›nda söyleyecek pek sözü yoktu” (Rosenau 2004: 29). 2006: 376-378). beklentiler abart›l› hale gelirken verilen sözler de tutulmuyordu (Rosenau. modern bilim insan varoluflunun mistik ve metafizik boyutlar›n› pek kâle alm›yor. Modern bilimin kendi formal standartlar›n› kendisinin de uygulamad›¤› söyleniyordu. Anlafl›laca¤› gibi postmodernizm. Lyotard’da da görülece¤i üzere art›k büyük anlat›lar dönemi bitmifl. ampirist. zehirli kimyasal at›klar. Roseanu’ya göre toplumbilimlerindeki postmodernizm k›smen modern bilimin var olan yetersizliklerine karfl› bir tepkiydi ve tepkiler (I) ilk olarak yukar›da belirtildi¤i gibi vaat edilen sonuçlar›n ve beklentilerin gerçekleflmemesiyle bafll›yor ve devam ediyordu. büyük anlat›lar›n yerini postmodernizmde küçük tarih/anlat› alm›flt›r. bir baflkald›r›y› sergiler. Yine modernizmde. Ünite . Modernitenin romantik ve iyimserli¤i postmodernitede toplumsal sorunlar› kapsayan ve bu sorun yuma¤›n›n oluflmas›n› protesto eden dadaist anlay›flla kendini göstermektedir. Modernizmdeki belirlenim yerine.Postmodern Sosyal Teori 59 Modernizm ile postmodernizmi karfl›laflt›rd›¤›m›zda flu özelliklerin alt›n›n çizilmesi gerekir. 2009: 41). 2004: 28-29). Modernizmde toplumsal mesafeler önemli iken. (V‹) Son olarak normatif ve etik olan hakk›nda. (III) Üçüncü olarak. açl›k. modern bilimin teoride nas›l iflledi¤ine dair varsay›mlarla gerçeklik biçimi aras›nda bir uyuflmazl›k oldu¤u aç›kt›.” Ama bu konsensüs bozulmaya müsaittir ve tam ortaya ç›kan bariz yetersizlikler modern bilime belli tehditlerle bakmay› makul hale getirdi¤i s›ralarda postmodernizm ç›kagelmifl ve ilk olarak modern bilimin en hevesli taraftarlar›n›n vaat etti¤i can al›c› sonuçlar›n bir türlü ortaya ç›kamay›fl›ndan duyulan sab›rs›zl›¤› gittikçe artt›rm›fl ve toplum bilimleri ile pozitif bilimlerdeki kinizmi beslemifltir. Roseanu’ya göre “Modern bilimin pozitivist. yoksulluk gibi). Modern bilimin k›sa vadede hatalar› trajik sonuçlar do¤urmakla kalm›yor. bilimin bütün sorunlar› çözebilece¤i yolundaki sakat inanç. . belirsizlik Postmodern düflüncenin en temel özelliklerinden biri haline gelmifltir. Modern bilim demokratik toplumlarda hükümetlerin yapt›¤› usulsüzlüklerin üzerini örtmekle ve totaliter devletleri ayakta tutmaya yard›m etmekle suçland›. (V) Beflinci olarak. Postmodernizmin görüldü¤ü ilk alan›n sanat oldu¤u bilinmektedir. Modernizmin kat› hiyerarflik anlay›fl› anarfli ad› alt›nda kurals›zl›¤a dönüflür. çevre kirlenmesi. (IV) Dördüncü olarak. Modernizmin ana kavram› olan ak›l ve her fleyin rasyonel ölçüler içinde yürütülmesi düflüncesi. modern bilimin 20. postmodernizmde akl›n tükenmiflli¤i olarak yorumlan›r.yy’›n belli bafll› sorunlar›n› iyilefltirme konusundaki bariz yeteneksizli¤i karfl›s›nda bocalad›.

yabanc›laflt›r›c›. yorgun ve ikircikli olan her fleyle karakterize edilen radikal afl›lmaz bir belirsizlik ça¤› k›ld›¤›n› iddia ederler. Bat› tarihindeki dramatik kopuflu ya da k›r›lmay› vurgulamak amac›yla kulland›klar› görülmektedir. “post önekinin konuldu¤u terimlerin hepsi de moderni izleyeni ve modernden sonra geleni tarif eden art arda birer iflareti olarak ifllev görür. Bu anlam›yla post öneki kendisini öncelemifl olandan aktif bir kopuflu. geç kapitalizmin kültürel mant›¤› olarak yorumlayan ve böylece postmodernizmi sadece kapitalizmin yeni bir evresi içinde yer alan kültürel bir mant›k olarak görecelilefltiren Jameson’› inceleyece¤iz. e¤lenmeye. Olumlay›c›lar›n ço¤u dogmatik ve ideolojik olmayan. normatif seçimler yapmaktan ve belli bir konuyla s›n›rl› siyasi birlikler oluflturmaya çal›flmaktan çekinmezler. hatta hiç olmad›¤› bir ça¤ oldu¤unu ileri sürerler. Olumlay›c› postmodernistler ise. toplum. Postmodernizm için toplumbilimleri söz konusu oldu¤unda Olumlay›c› ve fiüpheci Postmodernistler olarak iki genel e¤ilimden bahsedilir. Olumlay›c›lar›n ço¤u baz› de¤er tercihlerinin di¤erlerinden daha üstün oldu¤unu iddia ederler ki flüpheci postmodernistlerin onaylamayaca¤› bir ak›l biçimdir bu” (Rosenau. sözcüklerin ve anlam›n oyunu” (Rosenau. Böylelikle bu terim modern ça¤›n teorik ve kültürel pratiklerine ve onun ötesine geçmeyi içeren aktif bir olumsuzlamay› da içinde bar›nd›r›r. Kellner’in (2000:368-369) aç›klamalar› ile ifade edecek olursak: Öncelikle modernitenin büyük umutlar›n›n sona erdi¤ine ve geçmiflin totallefltirici toplumsal teorilerini ve devrimci siyasetini sürdürmenin olanaks›zl›¤›na iflaret ederek bir postmodern durum betimlemesi yapan Lyotard’› ve sonra postmodernizmi. bofl. Best ve Kellner’e göre. Yine de baz› yazarlarca. 2004: 36-37). modern söylemlerle ve pratiklerle ba¤lar›n› kopartan yeni sanatsal. Modernli¤in y›k›c› karakteri postmodern ça¤›. Marksist teorileri destekleyerek. dogmatik olmayan ve birer düflü olan projeleri tan›makla yetinirler. Ama bu postmodernistler. anlams›z. 2004: 37). post teriminin mahiyetinde bir mu¤lâkl›k söz konusu oldu¤u belirtilmekle birlikte post terimi modern olmayana iflaret eder. hastal›k. korkunç ac›mas›z. (Best&Kellner. “Kötümser.60 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Dolay›s›yla postmodern söylemler. “Ya olumlu siyasi eyleme aç›kt›rlar ya da Yeni Ça¤ dininden Yeni Dalga yaflam tarzlar›na kadar uzanan ve postmodern toplumsal hareketlerin tamam›n› içeren kiflisel. deneysel bir felsefi ve ontolojik düflünsel pratik bulma peflindedirler. ama ayn› zamanda bu ba¤›ml›l›k ve süreklilik anlam›n› da ifade eder. Dolay›s›yla bu dönemde hiçbir toplumsal ya da siyasi projeye ba¤lanmaya de¤mez. soyk›r›m. fleylere yer bulunsa bile bunlar felaketi bekleyerek geçen dönemi süsleyen geçici. Mutlulu¤a. . postmodern ça¤›n parçalanma. olumsuz ve kasvetli bir de¤erlendirmede bulunan flüpheci postmodernistler. çözülme. ümitsiz. Böylelikle postmodern teorisyenlerin birço¤unun terimi. atom felaketi gibi felaketler durmaktad›r. kültür ve düflüncede anahtar niteli¤i tafl›yan bir dizi de¤iflimi betimleyen dönemlefltirme terimlerini içerir” (Best&Kellner. e¤lenti biçimlerinden ibarettir. 2010: 47). Olumlay›c›lar daha çok süreçlere bakma e¤ilimindedir. ahlaki parametrelerin bulan›k oldu¤u. flüphecilerin elefltirilerine kat›lmakla birlikte yine de postmodern ça¤a daha umutlu ve iyimser bakarlar. anlams›zl›k ve toplumsal kaos ça¤›. Böylelikle postmodern söylem tarih. gelip geçici. E¤er flüphecilerin iddia ettikleri üzere hakikat diye bir fley yoksa o zaman geriye tek kalan fley oyundur. kültürel ya da teorik perspektifleri ifade etmektedir. Postmodernizme iliflkin bu girifli yapt›ktan sonra flimdi iki önemli düflünürü ele alaca¤›z. parodiye vb. bir eti¤i olumlamaktan. 2010: 47-48). Önümüzde nüfus art›fl›.

Ünite . Bir bak›ma bilginin metalaflmas› durumu ile karfl›lafl›lmaktad›r. Bunun için der. Lyotard (2000: 11) .Postmodern Sosyal Teori 61 JEAN-FRANÇOIS LYOTARD’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI Girifl Postmodernizm denince akla ilk gelen düflünürlerden biri olan Lyotard’›n.3. Dolay›s›yla “Postmodern Durum”a bak›ld›¤›nda asl›nda karfl›m›zda duran bir bilgi/bilim felsefesi kitab›d›r. postmodernizme iliflkin görüflleri ço¤unlukla “Postmodern Durum” adl› kitab›nda bulunabilir. 21 Nisan 1988’de ise Paris’te lösemiden ölür. Resim 3. Bilginin do¤as› içindeki bu dönüflüm. 1954 ile 1964 y›llar› aras›nda Sosyalizm ya da Barbarl›k adl› Frans›z radikal Marksist dergiye. 1968 May›s'› olaylar› s›ras›nda. Lyotard.Deniste ö¤retim üyesi olarak çal›fl›r. Ayn› zamanda Paris’teki Uluslararas› Felsefe Koleji'nin kurucu üyesi olan Lyotard.1 Postmodernizm ve Bilginin Konumu Lyotard toplumlar›n postmodern ça¤a girmeleri ile birlikte bilginin konumunun de¤iflti¤inden söz eder. üretimin ana gücü durumuna geldi¤i genifl oranda kabul görmektedir. “bu durumu tasvir etmek için postmodern kelimesini kullanmaya karar verdim. birkaç on y›ld›r bilgisayarlaflm›fl bilginin. o dönem içinde hem Fransa’da hem Dünya genelinde entelektüel çevrelerde oldukça yank› uyand›rm›flt›r. Bilgi kendinde bir amaç olmaktan uzaklaflmakta ve art›k kullan›m de¤erini kaybetmektedir (Lyotard.” Jean-François Lyotard (1924-1988) 10 A¤ustos 1924'te Versailles’de do¤an Jean-François Lyotard. Bilgisayarlaflm›fl bilginin alabildi¤ine geliflmifl toplumlardaki iflgücü da¤›l›m› üzerinde gözle görülür bir etkisi bulunmaktad›r. daha sonra ise Saint. de¤iflik aral›klarla bulundu¤u sekiz y›l boyunca ABD’nin çeflitli üniversitelerinde Frans›z felsefesi ile Elefltirel kuram üstüne dersler verir. Bilgi dünya çap›nda gerçekleflen . Postmodern toplumlarda bilginin nas›l konumland›r›ld›¤›n› anlamakt›r. Bilgi üretme ve edinme biçiminin giderek de¤iflmesi sonucunda. ard›ndan ‹flçi Gücü adl› baflka bir dergiye düzenli yaz›lar yazan Lyotard. sanat gibi kültür süreçlerinin büyük bir dönüflüm içinde oldu¤unu ve bu dönüflümün bir bak›ma postmodern olarak tan›mlanmas›n› mümkün k›ld›¤›n› ortaya koymaktad›r. Lyotard’a göre postmodern durumu belirleyen temel ölçüt bilginin konumudur ve postmodern durumda art›k yeni bir bilgi anlay›fl› geçerli olmaktad›r. geliflmifl bat› toplumlarda 19. 1987 y›l›nda emekli olana dek önce Paris Üniversitesinde. Lyotard’›n bu metindeki ana problemi. postmodern ça¤da bilginin sat›lmas› için üretildi¤i ve tüketildi¤i görülmektedir. 1979 y›l›nda yay›nlanan kitap. fiaylan’a göre (2002: 274) bu metindeki ana tema. birçok sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürel sonuçlar› da beraberinde getirecektir. Sorbonne’da dersler verir. 1956 y›l›nda felsefe yeterlik s›navlar›n› baflar›yla verdikten sonra Cezayir’de lisede bir y›l ve ard›ndan Fransa’da La Fleche adl› lisede yedi y›l boyunca felsefe ö¤retmenli¤i yapar. yüzy›ldan beri süregelen bilim. 2000: 19-20). Lyotard’a göre.

iletiflim teknolojileri. dil ve bilgi üzerinde yo¤unlaflm›flt›r. Bu ba¤lamda. Bu sistemler bilgisayar teknolojilerinin gelifltirilmesiyle daha da tehditkâr hale gelmifltir. 1999: 319). 1999: 317). dolay›s›yla hangi önermelerin bilgi hükümleri olarak kabul edilece¤ine iliflkin belli kabuller ortaya ç›kmaktad›r (Lyotard. Bu aç›dan ekonomik güçler ile devlet güçleri aras›ndaki iliflki aç›s›ndan sorunlu bir nokta ortaya ç›km›fl olur (Lyotard. Çok uluslu flirketler hâlihaz›rda ulus-devlet düzenini tehlikeye sokan yeni sermaye dolafl›m sistemleri gelifltirmifllerdir. 2010: 189). Dolay›s›yla bilgisayar ça¤›ndaki bilgi sorunu. Bilgisayar dilleri. Postmodern ça¤da bilim muhtemelen. 1999: 318). sosyalist bir alternatifin çöküflü. Bu bir teknolojik dönüflümdür. zaman varolan kamusal güçler üzerinde hem fiili hem hukuki olarak genifl flirketler ve çok genel biçimde sivil toplumla olan iliflkilerini gözden geçirmeye zorlayacak tepkilere yol açabilir. Lyotard. Amerikan kapitalizminin hegemonyas›n›n k›r›l›fl›. Makinelerin ne oldu¤u ve ne ifle yarad›¤› bilgisinin ö¤renilmesiyle birlikte insan gücünün. Araflt›rma ve ö¤renilmifl bilginin aktar›m› bu etkilerin yafland›¤› bafll›ca ifllevlerden ilk ikisidir. Bilgisayar diline ya da di¤er dillere çevrilemeyen ve dönüflüme sokulamayan bilgiler bu süreçte terk edilecektir. Sözgelimi IBM gibi flirketlerin veri depolar›na kimlerin ulaflabilece¤ine kim karar verecektir? Devlet mi. sorular› yan›t beklemektedir (Lyotard› 1999: 319). Dünya pazar›n›n yeniden aç›lmas›. (II) ikincisi ö¤renmedir. daha tutarl› bir ekonomik rekabete geri dönüfl. zaman› gelince enformasyon denetimi için verilecektir. 2000: 23). geliflmifl ve geliflmekte olan ülkeler aras›ndaki uçurum daha da büyüyecektir (Sarup. Aç›kça söylemek gerekirse (I) birincisi araflt›rma. Bilginin ticarileflmesi ile ba¤lant›l› olan bilginin “fleffafl›¤›” ideolojisi devleti bir karmafla ve “s›k›nt›/gürültü” unsuru olarak gösterir.bunlar ve birçok di¤er etmen 1970’lerin sonunda devletleri 1930’lardan bu yana oynamaya al›flt›klar› yat›r›mlara k›lavuzluk etme ve yönlendirme rolü konusunda ciddi bir de¤erlendirmeye haz›rlamaktad›r” (Lyotard. Bilgisayarlar›n egemenli¤iyle birlikte belirli bir mant›k devreye girmektedir. ulus devletlerin silah üretimindeki üstünlüklerini daha çok güçlendirecek. diyor: O da “bilimsel bilginin bir söylem” oldu¤u noktas›d›r. Günümüzde gittikçe önem . günümüzde her zamankinden çok daha büyük ölçüde yönetim sorunudur. Çünkü devlet alan› olan e¤itim arac›l›¤›yla yay›lan bilgi. toplumun kullan›lan bilginin zenginli¤i ve aç›mlan›fl›n›n kolayl›¤› ölçüsünde varl›k gösterebilece¤i ve geliflebilece¤i ilkesiyle karfl›tl›k içinde düflünüldü¤ünde süresi geçmifl. muhtemel bir Çin Pazar›n›n aç›l›fl›. düzenlemenin. Bu teknolojik dönüflümlerin bilgi üzerinde önemli etkileri oldu¤u söylenebilir.62 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› iktidar rekabetinde ana bileflen olacak. Son k›rk y›l içerisinde bilim ve teknoloji. Özellikle 1979 y›l›nda yazd›¤› bu kitab›nda Çin’in günümüzdeki yükselifline vurgu yapmas› dikkat çekicidir. bilgi depolama ve veri bankalar› bunun örnekleridir. gelece¤in toplumuyla ilgili bütüncül tahminler yapmak yerine tek bir noktaya odaklanmay› anlaml› buluyorum. yani yeniden üretim ifllevlerinin yöneticilerden geri al›narak makinelere emanet edildi¤i ve bundan böyle de hep edilece¤i öne sürülmektedir. Bu dönüflüm içinde bilginin do¤as› da de¤iflecektir. “Bilginin tabiat›ndaki dönüflüm o. Lyotard’a göre. eskiden ulus devletlerin topra¤›n denetimi için verdi¤i mücadele. seslerin ve görüntülerin dolafl›m›nda gittikçe etkili olaca¤› söylenebilir. eskimifl bilgi olacakt›r. ‹kinci ifllev yani ö¤renmede etkili olan makinelerin küçültülmesi ve ticari hale getirilmesidir (Lyotard. bilginin ticarileflmesi ulus-devletlerin e¤itim-ö¤retim faaliyetlerini üretme ve da¤›tma ayr›cal›¤›n› tehdit etme potansiyeli tafl›maktad›r. yoksa devlet di¤er kullan›c›larla bir mi tutulacakt›r.

Birincisi. Di¤er bir ifade ile sorun metnin nas›l iletildi¤i ve ne tür etkileflimlere yol açt›¤›d›r. dünya piyasalar›n›n yeniden aç›lmas› gibi büyük ölçekli sonuçlar da yaratabilecektir. Bu ba¤lamda de¤er tafl›yan bilgi.3. yat›r›mlar için yol göstericili¤i gibi görevlerine geri dönme e¤ilimine girmifltir. bilginin bütününü temsil etmez. Lyotard. On dokuzuncu yüzy›l›n bafllar›ndan itibaren bilimsel bilgi meflruiyet kaybetmeye bafllam›flt›r. evrensel bir üstdil yoktur. 2 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ . Buna ek olarak klasik bilim s›n›flamas› sorgulan›r hale gelmifltir. Bilgi teknolojilerindeki dönüflümler devletin büyük flirketlerle ve sivil toplumla olan iliflkilerini de dönüflüme u¤ratacakt›r. Böylece Lyotard. Her ifade bir oyundaki hareket olarak düflünülmelidir. Di¤er bir deyiflle. genetik kodlar›n dili gibi. Bu geliflmeler Amerikan kapitalizminin hegemonyas›n›n çöküflü. bunlar›n kurallar› kendi içlerinde meflruluklar›n› tafl›mazlar ama aç›k ya da örtük bir anlaflman›n nesnesidirler. di¤er dilleri meflrulaflt›rma yetisine sahip de¤ildir (Lyotard 1999:322). kurallar› tatmin etmiyorsa tan›mlad›klar› oyuna dâhil de¤ildirler. Bu yüzden dil oyunlar›n›n ço¤ullu¤unu benimsemek gerekir. Böylelikle bilim söyleminin meflruiyetinin afl›nmas›yla yeni diller eklemlenmeye bafllam›flt›r: makine dili. yeni müzikal notasyonlar. Anlat›sal bilgi ve bilimsel bilgi en bafltan beri rekabet içinde olmufllard›r. “Dil oyunlar› hakk›nda flu üç gözlemde bulunmak faydal› olacakt›r. e¤er kurallar yoksa oyun da yoktur. Anlat›sal bilgiden DÜfiÜNEL‹M de bahsedilmesi gerekir.” Bu spekülatif dil oyunun olmazsa olmaz flart›d›r. as›l önemli olan sorun bu metnin di¤erleri yani al›c›lar taraf›ndan nas›l anlamland›r›ld›¤›d›r. bilimsel bilgidir. dilden bahsetmeyi de ihmal etmez. fiu önermeyi ele alal›m: “Bilimsel bilgi yaln›zca ve yaln›zca bir gerçe¤i a盤a ç›karan bilgidir. 1999: 319). Üçüncü nokta biraz önce söylenilen fley taraf›ndan önerilmektedir. Geleneksel toplumlarda anlat›sal biçimin üstünlü¤ü söz konusuS Ohem R U de yerleflik dur. Lyotard bilginin meflrulaflmas› sorununa dikkat çekerken. Dilin Esnekli¤i ve Büyük Anlat›n›n Yitimi Ça¤dafl toplumlarda bilginin meflrulu¤u farkl› flekillerde formüle edilmektedir.Postmodern Sosyal Teori 63 kazanan soru. 2010: 189). 1930’larda oynad›¤› dan›flmanl›k. Bu dönüflüm asl›nda 1970’lerde bafllam›fl. oyun kuram›. Bu yol takip edildi¤inde postmodernitenin ana ak›m›na ulafl›lm›fl olur: Bilim kendi dil oyununu oynar. modernitenin sistem-özne iliflkisi baflar›s›z olmufltur (Lyotard 1999: 323). Lyotard için dilin esnekli¤inin çok önemli oldu¤undan ve buna ba¤l› olarak nesnel bir anlam yap›s›n›n olabilirli¤ini kuflkuyla karfl›lad›¤›ndan bahseder. ‹kincisi. Dolay›s›yla Lyotard için bir metnin yazar› taraf›ndan nas›l anlamland›r›ld›¤› çok önemli de¤ildir. devlet. Hatta bir kural›n son derece küçük tadili bile oyunun tabiat›n› de¤ifltirir. 1999: 320). makinelere iliflkin al›nan bu kararlar›n do¤rulu¤unun garantisini kimin verebilece¤i sorunudur (Sarup. Art›k ayr›m bilgi ve cehalet aras›nda de¤il “harcama bilgisi” ile “yat›r›m bilgisi” aras›nda yap›lacakt›r. ö¤renimin de t›pk› para gibi bir de¤er haline gelece¤inden söz eder. Bir hareket ya da ifade. gündelik geçim bilgisiyle bir projenin optimize edilmesi için kullan›lan bilgi aras›nda bir ayr›m söz konusu olacakt›r (Lyotard. Dil oyunlar› kendi bak›fl aç›s›na ve çeflitlili¤e de sahiptir. Ünite . (Lyotard. Büyük anlat›lara göre bilgi ancak içeri¤i kadar de¤er tafl›r. Ünlü filozof Ludwig Wittgenstein’›n dil oyunlar› anlay›fl›n› gelifltirir. Ona göre dil oyununun kurallar› yaln›zca kendi içinde belirlenmifltir.” Lyotard’›n dil oyunlar› üzerine dile getirdi¤i gözlemleri nelerdir? SIRA S‹ZDE Lyotard’a göre bilimsel bilgi. Anlat›lar hem toplumsal kurumlara meflruluk kazand›r›rlar kurumlar›n bütünleflmesine yönelik olumlu ya da olumsuz modelleri temsil ederD‹KKAT fiaylan (2002: 272-273). Kimse tüm dilleri bilmemektedir. (2000: 32) flöyle der. Nietzsche’nin dedi¤i gibi “Avrupa nihilizmi” gerçekli¤i temel koflul alan bilimin kendini tersyüz ediflinden do¤mufltur (Lyotard 1999: 321).

Uzmanlar. ama ö¤renmek için çaba gösterdiklerine de itimat ederler. (Best&Kellner. ayn› zamanda toplulu¤un kendisi ve çevresiyle yaflad›¤› iliflkiye dayal› üç ayakl› bir yetki paylafl›m›n›n -nas›l yapaca¤›n› bilmek. ö¤rencinin göndericinin bildi¤ini ö¤renebilece¤i. Ona göre modern bilginin üç koflulu vard›r. ‹flte tam da burada Lyotard’a göre yeni ‹NTERNET kurgulanacak epistemolojide gerçekli¤in do¤ru olarak yans›t›lmas› anlam›na gelen TELEV‹ZYON temsil sorununu d›fllamak gerekmektedir (fiaylan. nas›l konuflaca¤›n› bilmek. Bilimin dil oyununda. sürekli yenilikten ve kat›l›mc›lar›n üzerinde anlaflma sa¤lad›klar› yerel kurallar›n ve kural koyucu flemalar›n pragmatik inflas›ndan ve dolay›s›yla SIRA S‹ZDE mikro-politikadan yana ç›kar. göndericiden söyledi¤ine yönelik kan›t gösterebilmesi. Dolay›s›yla geçerli olan bu yeni bilgi anlay›fl› saK ‹ T A P yesinde geliflmifl toplumlar büyük ve kapsaml› bir de¤iflim geçirmekte ve postendüstriyel toplumlara do¤ru evrilmektedir. Söz konusu yeniden üretimin gerçekleflmesini olanakl› k›lan ise ö¤retilerdir. ortada ö¤renci için ö¤renilmesi gerekli olan bir fleyin oldu¤u aç›kt›r. ‹kinci ön kabul.64 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ler. 2010: 203) DÜfiÜNEL‹M Lyotard’a göre art›k büyük anlat›lara baflvurmaya gerek duymay›z. (Sarup 2010: 192) SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M Görülece¤i gibi bilimsel bilgi ile anlat›sal bilgi aras›ndaki temel ayr›m. 1997: 128-129). Ona göre modern toplumun (sanayi toplumu) baflvurdu¤u büyük anlat›lar›n insan› do¤ru tem‹NTERNET AMAÇLARIMIZ ‹NTERNET . Hem bilimsel hem de anlat›sal bilgi bu ba¤lamda eflit derecede zorunludur (Sarup. aksi durumda ayn› göndergeyle çeliflen ya da çat›flan her bildirimi reddetmesi beklenir. Postmodern bilgi ise bunun tersine. S O R U (II) meflrulaflt›rman›n SIRA S‹ZDE kaç›n›lmaz do¤al sonucu olan gayri meflru k›lma ve (III) d›fllama. yy biliminin “do¤rulama” 20. 2002: 276-277). Bu yolla ö¤renciler bilimsel bilgi üretme yoluyla tan›fl›rlar. henüz yeteneklerini gelifltirme sürecindeki ö¤rencilerin yeterince bilmediklerinin fark›ndad›rlar. Bilimsel kurallar 19. yy biliminin ise “yanl›fllama” dedi¤i görüflün temelini teflkil ederler. (I) Temelci iddialar› meflrulaflt›rmak üzere üst-anlat›lara baflvurulmas›.. Geleneksel toplumlardaki anlat› gelene¤i. 2010: 191). büyük meflrulaflt›rma flemalar›ndan sak›n›r AMAÇLARIMIZ ve heterojenlikten. (Sarup. homojen epistemolojik ve ahlaki reçetelere duyulan arzu. ancak daha önceki bildirimi çürütmesi kofluluyla geçerli olarak kabul edilebilir. Çünkü postT E L Eböyle V‹ZYON modern bilgi bir meflrulu¤a gereksinim duymamaktad›r. DÜfiÜ NEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT S O R U SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ 3 SIRA S‹ZDE bilgi ve anlat›sal bilgi aras›nda nas›l bir fark vard›r? Lyotard’a göre bilimsel S O R U SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON D‹KK AT Lyotard modern ve postmodern bilgi aras›nda da ayr›m yapar. bu anlamda bir uzman olan ö¤retmenle eflit yeterlili¤e sahip olabilece¤i düflüncesine dayal›d›r.. Bunun ilk ön kabulü ö¤rencinin göndericinin bildi¤ini bilmedi¤i düflüncesi üstüne kurulu oldu¤undan. bilimsel SIRA S‹ZDE bilginin gereksinim duydu¤u bir dil oyunu ile düz anlam› al›koymas›. Ayn› göndergeye iliflkin daha önce onaylanm›fl bildirimi çelen her yeni bildirim. Ayd›nlanman›n büyükanlat›lar›n›n postmodern dönemde giderek azald›¤›n› yerini küçük anlat›lara b›rakt›¤›n› vurgular (Ritzer. nas›l dinleyece¤ini bilmek. Bundan dolay› postmodern. üst-anlat›lara D ‹ K K A ve T temelcili¤e karfl› ç›kar. Lyotard anlat›sal ya da öykü anlatan bilgi savlar›n›n geri çekilmesini tart›fl›r.tan›mlamas›na dönük bir gelenektir. Böylece Lyotard. 2010: 192-193). di¤erlerini ise d›fllamas›ndan kaynaklan›r. bilginin yeni koflullar›na yan›t K ‹epistemolojinin T A P veren yeni bir gelifltirilmesini içerir. ço¤ulluktan. O kendisi için yeni bir epistemoloji gelifltirmektedir.

Kellner’e göre (2000: 385) Lyotard’›n “Postmodern Durum” adl› kitab›nda ek olarak yay›nlad›¤› “Postmodernizm Nedir Sorusuna ‹ N T E S‹ZDE RNET Yan›t” adl› yaz›. SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M Daha ayr›nt›l› bilgi için Jean. böySIRA S‹ZDE le bir bilginin aç›k olmas› gerekti¤idir. sunulamayan›n güçlü bir anlam›n› veren yeni sunulmamalar› araflt›racakt›r. modern içindeki sunulamayan›. Kellner (2000: 387) bu duruma da “Radikal bir toplumsal teori oluflturmak için oyun oynamak yeterli midir.François LYOTARD’›n Türkçeye çevrilen Durum K “Postmodern ‹ T A P (2000)” adl› kitab›n›n okunmas›nda yarar görülmektedir. Sonuç olarak. sunumlaman›n kendisinde ileri götüren olacakt›r: güzel biçimlerin tesellisini ve elde edilemez olan›n kolektif nostaljisini paylaflmay› mümkün k›lan bir zevk uzlafl›m›n› inkâr edecektir. birçok düflünür taraf›ndan elefltirilmesine ra¤men. modernizmin süreklilik gösteren hali oldu¤unu belirtir.SIRA onun deyimiyle hayal k›r›kl›¤› yaratmaktad›r. Lyotard’a göre neden art›k büyük anlat›lara ihtiyaç duyulmamaktad›r? Aç›klay›n›z. O zaman yazar ve sanatç›. Postmodern sanatç› veya yazar. Böylece çal›flma ve metnin bir ‹ N T E Ryazarlar› NET olay›n karakterlerine sahip olmas› olgusu do¤ar. teorik modellere ve daha sistematik bir toplumsal teori ve elefltiriye ihtiyac›m›z yok mu?” sorular›n› sorar. Alas›nda bunun olanaks›z oldu¤un ve yeni bir büyük anlat› gerektiren toplum inflas›ndan vazgeçmemiz gerekti¤ini iddia etmektedir.Postmodern Sosyal Teori DÜfiÜNEL‹M S O R U 65 D‹KKAT sil edememesi. Bu aç›dan önemi yads›namaz. postmodern teorinin en önemli kitaplar›ndan birini yazm›fl önemli bir düflünürdür. Böylece onlar daima için geç gelecekler veya ayn› ölçüde olmak üzere. gerçekleflmeleri daima hemen bafllayacakt›r. S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE 4 SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K ‹ T A P S O R U Elefltiriler TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON D‹KKAT Lyotard postmodern duruma iliflkin analizini yeterince temellendirmedi¤i ve derinD‹KKAT lefltirmedi¤i için elefltirilmektedir. Bu ba¤lamda Kellner’e göre Lyotard’›n kendisinin modernist bir estetikle sona eren postmodern bir toplum teorisi. “Postmodern. Ama teorinin icras› için bize sundu¤u öneri ise dil oyunlar›d›r. 2000:158-159). Postmodern.DÜfiÜNEL‹M S O R U 3. Ünite . yap›lacak olmakta olan›n kurallar›n› formüle etmek için kurals›z çal›flmaktad›r. felsefecinin konumundad›r. flöyle demektedir. Lyotard. Dahas› Lyotard bize postmodernizm için yeni bir teorik örnek çerçeve önermemektedir. üretti¤i çal›flma ilke olarak daha önceden yerleflmifl kurallar T Etaraf›ndan L E V ‹ Z Y O N yönetilemez. yine de büyük anlat›lar› terk etmemiz gerek diyen Lyotard’›n kendi postmodern epistemolojisinde dil oyunlar›na baflvurmas›n›n sebebi bundan kaynaklanmaktad›r. Öncelikle bu durumun postmodern de¤il. AMAÇLARIMIZ ‹SIRA NTER NET S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Bu tan›mlamaya Kellner’in (2000: 385-387) karfl› ç›k›fl› oldukça serttir. Lyotard’›n burada vurgulamak istedi¤i topluma iliflkin bir bilginin olmamas› de¤il. . Yazd›¤› metin. Kellner’in elefltirileri aç›s›ndan bakt›¤›m›zda kendisinin çok hakl› taraflar› olmakla birlikte. Lyotard. bu kuramlar›n imkâns›zl›¤›n› da gözler önüne sermektedir. postendüstriyel toplum teorisi ve postmodern bilgi teorisi yoktur. benzer kategorilerin metne ya da çal›flmaya uygulanmas›yla belirleyici bir yarg›ya göre yarg›lanamazlar. Postmodern Durum kitab› bilginin de¤iflen ifllevini göstermede günümüzde de güncelli¤ini korumaktad›r. gelece¤in evvelkili¤i paradoksuna göre anlafl›lmak zorunda kalacakt›r” ( Lyotard. K bunlardan ‹ T A P hofllanmak için de¤il. bafll›kta vaat etti¤i gibi bir yan›t› vermemekte. ayr›ca.

bunlar flöyle s›ralanabilir. Bloch. Benjamin ve Marcuse’nin önemi büyüktür. Jameson. FREDRIC JAMESON’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI Girifl Postmodernizmi ne ‘alk›fllaman›n’. Resim 3. Bilginin bu derece içinin boflalt›ld›¤› bir zamanda. Best&Kellner’e (2010: 224) göre. Kendisinin de belirtti¤i gibi postmodernizmle ‘tuhaf bir flekilde’ ilgilenmeye bafllamadan önce yap›salc›l›kla ilgili bir kitab›ndan sonra baz›lar›n›n kendisini yap›salc›l›¤›n ‘önde gelen sözcüsü’ baz›lar›n›n da yap›salc›l›¤›n elefltirmeni oldu¤unu ileri sürdüklerini söyleyen Jameson. Baudrillard’›n bak›fl aç›s›ndan da kitlelerin sessiz y›¤›nlara dönüflmesi de kaç›n›lmaz olmufltur. Jean Paul Sartre üzerine doktoras›n› yapar. postmodernizmin ve geç kapitalizmin kültürel de¤ifliklikleri. onu öncelikle tarihsel yönden düflünmeyi unutmufl bir ça¤da yaflanan zaman üzerinde tarihselci bir ba¤lamda düflünmeye yönelik bir çaba fleklinde ele almakt›r. di¤er Marksistlerce de ‘post Marksist’ olarak nitelendirildi¤ini belirtir.” Bütün bu ifadelerin alt›nda yatan temel gerçeklik ise Jameson’a göre. . Jameson’›n çal›flmalar› daha çok postmodern düflüncenin yads›nmas›na yönelik olmufltur. Yale Üniversitesinde. günümüzde anlam›n boflalt›ld›¤› salt yüzeysel bilgiler ile bizi karfl› karfl›ya b›rakmakta. öznelli¤in radikal fragmantasyonunda endifle. Fredric Jameson 1934 y›l›nda Cleveland’da do¤ar. 1991: IX).66 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Lyotard’›n bilginin niteli¤inin de¤iflimi ve ticarileflmesi. postmodernizmin en bilinen teorisyenlerinden olmas›na ra¤men. Jameson’›n aç›klamalar›na göre postmodernizm baz› kültürel de¤iflikliklerin iflaretini vermektedir. Bu durumda post-modernizm seçmifl oldu¤umuz e¤ilime ba¤l› olarak ya derinlerde yatan bast›r›lamaz tarihsel bir dürtüyü “çarp›k biçimde” ifade eder ya da etkili bir biçimde “bast›r›r” ve “sapt›r›r” (Jameson. Dolay›s›yla gerçek bilgiden ya da bilginin gerçekli¤inden söz edemedi¤imiz bir mu¤lâkl›kta Lyotard’›n deyimiyle postmodern durum içinde oldu¤umuzu söyleyebiliriz. Adorno. 2010: 222). kültürün neredeyse total bir metalaflmas› ve bunun da kapitalizme meydan okurken baflvurabilecek elefltirel mesafenin ortadan kalkmas›na yol açmas›. asl›nda her ikisi de olmad›¤›n› ‘ne o ne de öteki tarafta’ olmas›n› gerektirmedi¤ini söyler. “felaketin ve ilerlemenin bir aradal›¤›” olarak diyalekti¤in özü itibar›yla anlatmaya çal›fl›yor olmas›d›r (Best&Kellner. Etkilendi¤i düflünürler aras›nda Lukacs. bilgiye nas›l güvenilece¤i ve gerçe¤in ne oldu¤u sorular›n› gündeme getirmektedir.2 Fredric Jameson (1934-) Marksist Edebiyat kuramc›s› ve elefltirmeni. modernist eserlerin y›k›c› ve elefltirel yönlerini yitirmelerini sa¤layacak flekilde kutsal patikaya dâhil ve yukar›dan dâhil edilmeleri. bir postmodern teorisyen de¤ildir. bunu söyledi¤inde ise sanat elefltirmenlerince ‘kaba bir Marksist’. Jameson’a göre postmodernizmin ne oldu¤unu kavrayabilmenin en emin yolu. “yüksek kültür ve afla¤› kültür aras›ndaki ayr›m›n çökmesi. hem tarihsel geçmifl duygusunu hem de önemli ölçüde farkl› bir gelecek duygusunu silen kötürümlefltirici bir mevcudiyetçilik ve yön kayb›na yol açan postmodern hiper uzam›n ortaya ç›kmas›. yabanc›laflma ve burjuva bireycili¤i sorunsallar›n›n sona ermesi. ne de reddetmenin mümkün olmad›¤›n› belirten Jameson (2005: 44).

Farkl›l›k arac›l›¤›yla metinler. Bu fikre göre TV görüntüsüne dönüflmüfl gerçeklikler ya da simulakrum mant›¤› son dönem kapitalizmini güçlendirmektedir. eylemsizli¤e ve pasifli¤e itmeyen bir tarih perspektifinden bahsedilebilir mi? Dolay›s› ile bu sorular›n yan›t›n› vermek pek kolay de¤ildir. e¤er vard›ysa da tarihsel kaç›n›lmazl›k sisi alt›nda bizi çaresizli¤e. Bunlar aras›nda ayr›m yapmaya yönelik iki yaklafl›m bulundu¤unu ifade eder (Jameson. Kültürün. Bunlardan bir k›sm› kültürel ürünleri yeni otantik perspektifler olarak alg›larken bir k›sm› da gerçekli¤in çarp›t›lmas› olarak de¤erlendirmektedir. kapitalizmin ilk dönemlerindeki ba¤›ms›zl›¤›n› kaybetmifl olmas› onun yok oldu¤u anlam›n› tafl›maz. farkl› alt sistemlerin. postmodern alan dedi¤imiz fley kültürel bir ideoloji ya da kurgu de¤il. rasgele malzemenin tek bir metin halinde görülebilece¤ini ifade eder. ülkesinde ve dünyada konumlay›fl›na iliflkin “biliflsel harita” kültürün anahtar unsurudur. bunun da dolay›mlanmadan oldu¤u gibi alg›lanmas› ile görülebilece¤ini belirtir (Jameson. Jameson’a göre. 1999: 345). Kiflinin kendisini mekânda. Kabul etmemiz gereken fley. postmodernizmi kültürel atmosferdeki kapitalizmin son dönemine ba¤l› de¤iflimlerden ba¤›ms›z olarak ele alamayaca¤›m›z› belirtir (Jameson. Postmodernizm = Geç Kapitalizm mi? Jameson. 1999: 342). toplumda.3. Di¤er bir ifade ile kültür. postmodernizmi genifl bir kültürel mant›k olarak kapitalizmin ekonomik sistemi ile ba¤lant›land›r›r (Best&Kellner. Tersine. Ekonomik de¤er ve devlet gücünden “ruh”un kendisine kadar her fley kültürelleflmifltir. postmodern deneyimini “farkl›l›k ba¤lant›l›d›r” slogan›yla anlatmak istedi¤ini belirtir. Birincisi “yanl›fll›k anlar›”ndan oluflan postmoderniteden önce bir “do¤ruluk an›” var m›yd›? ‹kincisi. 2010: 222). Hem sa¤ hem de sol siyasi görüfllerde bu fikirde olanlar bulunmaktad›r. e¤itsellik ile eskiye göre daha farkl› bir iliflki içindedir. Yeni estetik biçimin belirleyici unsuru “yer”dir. Bu demektir ki. Biliflsel haritalama “kiflinin kendi gerçek varolufl koflullar›yla kurdu¤u kurgusal iliflki” fleklindeki Althusserci ideoloji tan›m›n› somutlaflt›rmaktad›r (Jameson. Ünite . Postmodernizm kavram›n›n daha net bir tan›m›n› yapmak istedi¤ini çünkü postmodern olarak alg›lanan ile son dönem kapitalizminde ortaya ç›kan di¤er tarzlar aras›nda benzerlikler bulundu¤unu dile getirir. 1999: 345). kapitalizmin küresel ölçekte üçüncü geniflleme aflamas›d›r. kültür bir patlama olarak de¤erlendirebilir: Kültür sosyal alandan ola¤anüstü bir h›zla do¤up genifllemifltir. kapitalist ekonomik sistemin kültürel oluflumlar›yla aç›klamaktad›r. (II) Tarih ile flimdi yaflad›¤›m›z dönemi ay›rmaya yönelik diyalektik giriflim: Diyalektik yaklafl›m iki soruyu gündeme getirir. Farkl›l›kla ilgili teoriler postmodernist sanatta gördü¤ümüz kopuk anlat›lar›n. Postmodernizmin kendi gerçekli¤inin bulundu¤unu. Dolay›s›yla yeni kültürel biçimin esteti¤ini “biliflsel haritalama” olarak ifade etmektedir. teodolit (arazi ölçü aleti) yaln›z co¤rafi ve mekânsal problemlerle iliflkili de¤il ayn› zamanda totallikle kurulan ba¤la da iliflkilidir. 1999: 342-344): (I) Ahlaki de¤erlendirmeler: Ahlaki de¤erlendirmelerle ilgili söylenecek pek bir fley yok. yaflad›¤›m›z ça¤›n yani postmodernizmin kendine özgün “do¤ruluk an›” oldu¤udur. yeni gerçekli¤e iliflkin çok say›da yaklafl›m bulunmaktad›r.Postmodern Sosyal Teori 67 Jameson. sekstant (denizcilikte mesafe ölçümünde kullan›lan alet). Bu çerçevede Jameson. Bu sorular›n yan›t› için politik kültürün inflas› ba¤lam›nda baz› etkili ça¤dafl kültürel politikalar›n oluflturulmas› gerekir. Bu yaklafl›ma göre postmodernist yeni estetik dünya kabul edilemezdir. . Haritalama teknikleri de buna benzer flekilde Jameson’a göre (1999: 346). son zamanlarda kapitalizmin kültürel alan›n yar› ba¤›ms›zl›¤›n› yok edip etmedi¤ini tart›fl›r. biliflsel ve pedagojik unsurlarla farkl› bir ba¤ kurar. postmodern dönemde kültür. Jameson postmodernizmi. Postmodernist sanat›n en çarp›c› örneklerinde ba¤lant›l›l›k kavram›n›n daha pozitif bir anlam›n› yakalamak mümkündür. sesler ve bunun gibi imgeler aras›nda ba¤lant› sa¤land›¤›n› belirtir (Jameson. görüntüler. Bu aflamada. Jameson’a göre postmodernizmde kültürel alan›n di¤er alanlarla mesafesi kapanm›flt›r. Jameson. Bu aflama çokuluslu kapitalizmin kendisidir. 1999: 347-349). Pusula.

Kapitalizmde. Bireyler ve kolektif varl›klar olarak kendi konumlar›m›z› kavrayarak sosyal karmafla içerisinde kaybetmifl oldu¤umuz eylem ve mücadele gücümüzü geri kazanmal›y›z. marjinalleflmifllerdir (Jameson.68 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› temsili kodlar içerir. K ‹ T ancak A P modernleflme ve endüstrileflmenin yaflam›fl oldu¤u sars›nt›larla karfl›laflt›r›lamaz. her biri kendinden bir öncekinin diyalektik bir geliflimini oluflturan üç dönemden söz eder. mekânsal oldu¤u kadar sosyal ölçekte küresel bir biliflsel haritalaman›n ortaya konulmas› ve topluma yans›mas›yla mümkündür (Jameson. Ayn› zamanda üç boyutlu dünyan›n iki boyuta indirgenmesi söz konusudur. Jameson bu flemay› izleyerek kapitalizmin her bir aflamas›n›n bu aflamaSIRA S‹ZDE ya tekabül eden bir kültürel üslup oldu¤unu ileri sürer. kendisini Mandel’in teorisini daha ayr›nt›l› incelemeyip k›saca özetlemeyle yetinmesini elefltirmektedir. Bu noktada do¤ru bir haritan›n olabilece¤inden söz etmek mümkün de¤ildir. SIRA S‹ZDE 5 Jameson’a göre ve geç kapitalizm aras›nda ne tür bir iliflki vard›r? SIRApostmodernizm S‹ZDE Jameson’›n postmodernizm teorisi. ancak daemperyalist S aflama ha do¤ru bir terimle çok uluslu kapitalizm olarak adland›r›lmas› gereken içinde ya(Jameson. 2010: 225-226). Best ve Kellner’e (2010: 226) göre Jameson. Jameson (2005:29). “günümüze de¤in bu fleylerin ikincilleflti¤i ya da merkezden ziyade marjinal olan modernist sanat›n önemsiz türden ay›r›c› özellikleri haline geldi¤i ve bunlar kültürel üretimin merkezi ay›r›c› özellikleri haline geldiklerinde yeni bir fleyle karfl› karfl›ya oldu¤umuzdur. Ernest Mandel’in geç kapitalizm teorisine DÜfiÜNEL‹M dayan›r. Kiflinin hem varolufl koordinatlar›n› hem de d›fl dünyaya iliflkin alg›lanan kodlar›n› gerektirir. Yeni radikal biçimler olarak sanat›n politikleflmesini vurgular. Kellner (2000: 391) Jameson’›n bu görüflünü k›flk›rt›c› bir meydan okuTE LEV‹ZYO N yufl olarak görmesine ra¤men. modernizm ve postmodernizm s›ras›yla piyasa kapitalizmi. postmodernizm gerçekli¤ine tutunmal›d›r.” Best ve Kellner’e (1998: 226) göre. Geç kapitalizm metalaflma dinamiklerini flad›¤›m›z dönemdir D‹KKAT toplumsal ve kiflisel hayat›n her k›sm›na yayar. Biliflsel harita yapmaya iliflkin olarak pedegojik ve didaktik amaçl› bir estetik temsil politikas›n›n gere¤ine inanmakla birlikte bunu baflarman›n hemen hemen imkâns›z bir fley oldu¤una de¤inir. AMAÇLARIMIZ Jameson’a (1991: XXI) göre buradaki “geç” nitelendirmesinden genel olarak vurgulamak istedi¤i. ancak daha ak›c› ve bütünüyle nüfuz etmesi nedeniyle daha kal›c› bir yaflam dönüflümünü yaflad›¤›m›z gerçe¤idir. Böylece gerçekçilik. Bunlar piyasa kapitalizmi. dünyan›n art›k eskisi gibi olmad›¤›. daha zor alg›lanan ve daha az dramatik. bir anlamda kesin. kültür biçimleri ve baflat kültür bi‹ N T E R Nayr›m ET çimleri aras›nda yaparak postmodernizme iliflkin Lyotard ve Baudrillard’a göre daha doyurucu bir aç›klama sunar. Biliflsel haritalaman›n esteti¤i bu karmafl›k temsili diyalekti¤i dikkate almal› ve yeni radikal biçimler gelifltirmelidir. bir fleylerin de¤iflti¤i. Öte yandan postmodern uzam haritas›n› yapma konusunda bir teori gelifltiremedi¤ini daha önceki dönem olan modernizmin uzam haritas›n› yapmaktan daha zor bir ifl oldu¤unu ileri sürer. 1991: 35). Ana fikrim diyor. Postmodernizmin politik biçimi. tekelci dönem ya da O R U ve yanl›fl bir terimle “post endüstriyel olarak an›lan. 2005: 29). tekelci kapitalizm ve çok uluslu kapitalizmin kültürel düzeylerini ifade eder (Best&Kellner. 1999: 349). Egemen olan ay›r›c› ö¤eler ise ikincilleflmifl. Jameson bu analizle hem postmodern kültür biçimlerine geçiflin kesintili¤ini vurgulayarak onlardan önce gelenlerin bir sü- DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Önceki dönemde ya da sistemde mevcut olan ay›r›c› özellikler flimdi baflat hale gelmektedir. 2010: 229-230). (Best&Kellner. enformasyon ve bilinç d›fl› kürelere dahi s›zar. e¤er varsa. Yeni politik sanat.

3. Ünite - Postmodern Sosyal Teori

69

reklilik içinde geliflti¤ini göstermekte hem de post önekinin gereksiz oldu¤unu söyleyenlere bir yan›t vermektedir. Zira geçmiflteki görünümler kültürel olarak ikincil bir konumdan ç›karak baflat konuma geçmeye yetecek kadar önemli aflamalardan geçmifltir. Dolay›s›yla geçmiflteki biçim ve üsluplar ile bu yeniler aras›ndaki kesintileri vurgulayan yeni bir dönemlefltirme yapmak gerekmektedir. Anlafl›laca¤› gibi günümüz kültürü, postmodern kültür art›k kapitalizmle iç içe geçerek toplumsal yaflam›n her alan›nda karfl›m›za ç›kmaktad›r. Jameson’a (2005: 40) göre as›l mesele, “postmodernizmin kolayca reddedilmesinin, onun olumlu yönlerinin rahatl›kla övülmesiyle eflde¤er ölçüde olanaks›z oldu¤u bir postmodern kültür içinde yafl›yor olmam›zd›r. Günümüzde postmodernizme iliflkin ideolojik yarg›lar›n, ister istemez, üretti¤imiz yap›tlara oldu¤u kadar kendimize iliflkin yarg›lar›n sorgulanmas›na da iflaret etti¤i düflünülebilir,”. Sonuç olarak Jameson postmodernizmi, kapitalist toplumun geliflimindeki bir aflama olarak görmektedir. Ona göre bu yeni bir toplumsal düzen olmaktan ziyade bir aflamad›r. Onun kültür egemen yorumu, hem kültür hem de egemen kültür aras›ndaki ayr›ma vurgu yapmas› bak›m›ndan oldukça önemlidir. Jameson’a göre postmodernizm ile günümüz kültürü aras›nda nas›lSIRA bir iliflki S‹ZDEvard›r?
SIRA S‹ZDE

6

Elefltiriler

Perry Anderson, Kültürel Dönemeç’in önsözünde; Jameson’›n yaz›lar›n›n, postmodernin karanl›kta kalan yanlar›n› çok iyi aç›klad›¤›n› ve bu kitab›n girifl ve genel S O R U bir özet mant›¤› tafl›d›¤›n› belirtir; ona göre (Jameson, 2005: 10) Jameson’›n d›fl›nda “baflka hiçbir yazar postmodernin kültürel, sosyo-ekonomik ve jeopolitik boyutlar›na iliflkin derinden ya da kapsaml› bir kuram üretmemifltir.” D‹KKAT Kellner (2000: 390) ise Jameson’›n postmodernizmi, hem yeni bir kültürel egemen, hem de kapitalizmin yeni bir sosyo-ekonomik evresini oluflturan geç kapitaSIRA S‹ZDE lizmin kültürel mant›¤› olarak sundu¤unu belirtir. Böylece Jameson postmodern tart›flmas›n› kültürel teori ve meta teori alan›ndan toplumsal teori alan›na do¤ru kayd›rmaktad›r. AMAÇLARIMIZ Benzer bir biçimde Kellner, Steven Best ile birlikte yazd›klar› Postmodern Teori’de (1998: 222), “Postmodernizm ya da Geç Kapitalizmin Kültürel Mant›¤›’nda” Jameson’›n postmodernizmi, kapitalizmin geliflimindeki bir aflama K ‹ T olarak A P görecelilefltirmekte oldu¤unu ve böylece rakipleri karfl›s›nda Marksizmin üstünlü¤ünü ortaya koymak için yap›lm›fl en k›flk›rt›c› giriflimde bulundu¤unu ifade etmektedir. Sonuç olarak postmodernizm, modernizmden farkl› olarak, T E Lkesinli¤e E V ‹ Z Y O N ve kurallara ba¤l› olmayan bir döneme iflaret etmektedir. Ayd›nlanman›n kavram ve kuramlar›na toptan bir karfl› durufltur. Lyotard ve Jameson gibi postmodernistlere göre art›k modernizmin sonu gelmifl ve yerine yeni bir dönem olarak postmodern ‹ N T E R gereken NET aflama egemen olmaya bafllam›flt›r. Belki de bu durumda yap›lmas› Baudrillard’›n tavsiyesine kulak verip Kötülü¤ün fieffafl›¤›’n›n (1996) giriflinde yazd›¤› “Dünya ç›lg›n bir seyir ald›¤›na göre, biz de dünyaya iliflkin ç›lg›n bir bak›fl aç›s› edinmeliyiz” sözlerini bir kez daha düflünmektir.

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

70

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

Özet
A M A Ç

1

Postmodernizmin ne oldu¤unu tan›mlayabilmek. Özellikle 60’l› ve 70’li y›llardan itibaren modernizm karfl›t› ya da modernizmden sonras› anlam›nda kullan›lan kavram, birçok kültür ve toplum kuramc›s›n›n ifadesiyle modernizm kültüründen radikal kopufllar› ifade etmekte ve yeni postmodern sanat biçimlerinin ortaya ç›k›fl›n›n tart›fl›lmas›n› getirmektedir. Bu anlamda postmodernizm sanatta pop e¤ilimler, yeni malzemeler ve e¤reti yap›lar gibi formlar›n inflas›n› gündeme getirir. Böylelikle postmodernizmin içinde, modern düflüncenin içli d›fll› bir flekilde geliflti¤i görülür. Dolay›s› ile postmodern sözcü¤ü tam olarak modern sonras› anlam›na gelmemekte birlikte postmodernizm, modernlik elefltirisi içinden yeni bir döneme at›fta bulunmaktad›r. Postmodernistler için modern ça¤dan postmodern ça¤a geçildi¤i fikri oldukça indirgemeci ve do¤rusal bir bak›fl aç›s›n› yans›tmaktad›r. Onlara göre tarihsel dönemler aras›nda bu flekilde do¤rusal, birbirinden net çizgilerle ayr›lm›fl tarihsel dönemlerden bahsetmek mümkün de¤ildir. O halde postmodernizm nedir, sorusuna verilen en basit yan›t, modernizmin radikal bir biçimde elefltirisidir. Modernizmin toptan yads›nmas›d›r. Postmodern kuramc›lar›n Ayd›nlanma dönemine yöneltti¤i elefltirileri özetleyebilmek. Ayd›nlanma düflüncesi akla, bilime ve ilerlemeye büyük anlam atfetmifl ve do¤al toplum düzeni ve do¤al hukuk tart›flmalar› ile tarih sahnesine ç›km›flt›r. Do¤al toplum ve do¤al hukuk düflüncesi bir anlamda laikleflmifl mutlak gerçekli¤in yans›mas› biçiminde de¤erlendirilmifltir. Bu durum laikleflme /sekülerleflme sürecinin de bafllang›c› olarak nitelenmifltir. Bu flekilde kapitalizmin büyük dönüflümler yaflayarak ilerlemesi, bilim ve bilgilenmenin tanr›sal bir süreç anlay›fl›ndan uzaklafl›lmas› ve akl› yürütmeye dayal› bir insan tasar›m›n›n varl›¤› ile söz konusu olmufltur. Di¤er bir ifade ile tarihin ak›fl süreci çerçevesinde ilerlemesi için insan›n katk›s›na gerek duyulmufltur. Ayd›nlanma bu ba¤lamda bir proje olarak ileriye yönelik projeksiyonu ifade etmektedir. Bu projede nesnel ve evrensel bilim, buna ba¤l› ola-

rak geliflen evrensel ahlak ve hukuk, kurucu ögeler ifllevini üstlenmifltir. Öte yandan Ayd›nlanma evrensellik, tek do¤ru, bilim ve mant›k iliflkisi gibi ögeleri ortaya koyarken, ahlaksal temelini de hümanizmden alm›flt›r. Ancak Ayd›nlaman›n akl› getirdi¤i nokta bireyin/öznenin silinifli biçimnide oluflmufltur. Postmodernistler Ayd›nlanman›n akl›n› mit olarak nitelemifllerdir. Akl›n toplumda çat›flan ç›karlara hizmet etti¤ini belirtmifllerdir. Akl›n araçsal boyutunun geliflti¤i ve yeni bir egemenlik biçimini gerektirdi¤ini ifade etmifllerdir. Böylece tümel, bireyin akl›n› iflgal ederek Ayd›nlanman›n kendi kendisini imha etmesine yol açm›flt›r. Ayd›nlanman›n bilimi olarak nitelendirilen pozitivizm ise gerçekli¤in anlafl›lmas›nda geçerlili¤ini yitirmifl ve di¤er bilgi türlerinin üzerinde bilimsel bilgi egemen olmufltur. Bu durum ise ilerlemeyi de¤il sorunlar›n giderek artmas›n› getirmifltir. Dolay›s›yla postmodernistler ayd›nlanman›n bir mit oldu¤u noktas›ndan hareketle modernizmi elefltirmifllerdir. Postmodern sanat› modern sanattan farkl›laflt›ran özellikleri karfl›laflt›rabilmek. Postmodernizmin görüldü¤ü ilk alan›n sanat oldu¤u bilinmektedir. Özellikle mimaride ve edebiyatta karfl›lafl›lan bu durum dadaizm ad› alt›nda toplumsal sorunlar›n giderek artmas› karfl›s›nda bir karfl› duruflu, bir baflkald›r›y› sergiler. Modernitenin romantik ve iyimserli¤i, postmodernitede toplumsal sorunlar› kapsayan ve bu sorun yuma¤›n›n oluflmas›n› protesto eden dadaist anlay›flla kendini göstermektedir. Postmodernizmde sanatç›n›n topluma karfl› bir misyon ve anlat›s›n›n bulunmad›¤›, gerçekli¤i yans›tmak yerine belirsizlik ve karars›zl›¤›n önem kazand›¤›, bireyin hümanist de¤erlerden ar›nd›r›lmas› ve yüksek sanat ve kitle sanat› ayr›m› yads›narak taklit ve yap›flt›rma teknikleri ile sanat yap›t›n›n üretimi esas al›nm›flt›r. Postmodern sanat, modern sanata bir baflkald›r› olarak kendini gösterir.

AM A Ç

3

A M A Ç

2

3. Ünite - Postmodern Sosyal Teori

71

A M A Ç

4

Jean-François Lyotard’a göre postmodern ça¤da bilgi ve bilimin alm›fl oldu¤u konumu de¤erlendirebilmek. Lyotard’a göre toplumlar›n içine bulunduklar› postmodern ça¤da bilginin konumu de¤iflmektedir. Bilginin biçiminin giderek de¤iflmesi sonucunda, postmodern ça¤ içinde bilgi sat›lmak için üretilmekte ve tüketilmektedir. Bilgi kendinde bir amaç olmaktan uzaklaflmakta ve art›k kullan›m de¤erini kaybetmektedir. Bilginin do¤as› içindeki bu dönüflüm, birçok sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürel sonuçlar› da beraberinde getirecektir. Lyotard’a göre, birkaç on y›ld›r bilgisayarlaflm›fl bilginin, üretimin ana gücü durumuna geldi¤i genifl oranda kabul görmektedir. Bilgisayarlaflm›fl bilginin alabildi¤ine geliflmifl toplumlardaki iflgücü da¤›l›m› üzerinde gözle görülür bir etkisi bulunmaktad›r. Bilgi dünya çap›nda gerçekleflen iktidar rekabetinde ana bileflen olacak, eskiden ulus devletlerin topra¤›n denetimi için verdi¤i savafl, zaman› gelince enformasyon denetimi için verilecektir. Postmodern ça¤da bilim, muhtemelen ulus devletlerin silah üretimindeki üstünlüklerini daha çok güçlendirecek, geliflmifl ve geliflmekte olan ülkeler aras›ndaki uçurum daha da büyüyecektir.

A M A Ç

5

Fredric Jameson’›n kapitalizmi neden geç olarak niteledi¤ini aç›klayabilmek. Jameson’a göre buradaki “geç” nitelendirmesinin genel olarak vurgulamak istedi¤i, dünyan›n art›k eskisi gibi olmad›¤›, bir anlamda kesin, ancak modernleflme ve endüstrileflmenin yaflam›fl oldu¤u sars›nt›larla karfl›laflt›r›lamaz, daha zor alg›lanan ve daha az dramatik, ancak daha ak›c› ve bütünüyle nüfuz etmesi nedeniyle daha kal›c› bir yaflam dönüflümünü yaflad›¤›m›z gerçe¤i ile karfl› karfl›ya kald›¤›m›z› bilmeliyiz. Geç kapitalizm kapitalizmin üçüncü aflamas› olan çok uluslu kapitalizme denk düfler. Bu dönem kültürde yaflanan radikal dönüflümler sayesinde kendine özgü bir do¤ruluk an› yarat›r. Geç kapitalizm, metalaflma dinamiklerini toplumsal ve kiflisel hayat›n her alan›na yayar ve metalaflma kültürü gelifltirir.

Öznellik 3.72 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. Özgecilik e. geliflme b. Sanat ürünlerinin metalaflmas› d. ‹ndeterminizm. Seçkinci olma e. çeflitlilik. Sanatç›n›n topluma karfl› bir misyonunun bulunmas› b. Kapitalist ekonominin kültürel oluflumlar› c. Ekonomik gücün kimde oldu¤u e. postmodernist teorisyenler. Öznenin ölümü ve dönüflü b. Sanatç›n›n topluma karfl› bir misyonunun olmamas›. 6. Büyük anlat›lar›n ütopik olmas›n› c. Yans›ma ve misyon c. pozitivizm. 7. Sanat›n nas›l bir konum ald›¤› d. Jameson postmodernizmi hangi ba¤lamda aç›klamaktad›r? a. Meflru düzen. c. Yorumculuk d. Afla¤›daki ifadelerden hangisi postmodernizmin anlamlar›ndan biri de¤ildir? a. e. d. Pedegojik de¤iflimler d. Afla¤›dakilerden hangisi postmodernizmin temel ilkelerinden biri de¤ildir? a. bireycilik. farkl›l›k. Yar›m kalan modernite projesini tamamlamak. hümanizm. Nihilizm. Tutucu olma 5. ilerleme d. Modernizmin devam›d›r. Temsilin reddi ve kamusal alan›n çöküflü c. Rosenau’ya göre. anlamland›rma. Gerçek yaflamda belirsizlik ve karars›zl›¤›n olmamas› c. Bilimsel ve teknolojik geliflmeler b. Uluslararas› iliflkiler . Lyotard’›n postmodern topluma yönelik olarak ileri sürdü¤ü ana problemi nedir? a. iletiflimsel eylem. Büyük anlat›lar›n merkezi önemini korumas›n› b. Büyük anlat›lar›n insan› do¤ru temsil edememesini d. günümüz toplumlar› için neyi önermektedirler? a. Gerçekli¤in yerini imgelerin/göstergelerin almas› c. Görelilik c. karmafl›kl›k c. 2. Modernizmin radikal bir elefltirisidir. Taklit ve yap›flt›rma tekniklerinin sanat ürünlerinde kullan›lmamas› d. Gerçekli¤in yerini imajlar›n almas›d›r. büyük anlat›n›n yitiminden neyi kastetmektedir? a. Bir proje olarak ayd›nlanma düflüncesinin en temel ögesi hangisidir? a. Siyasi geliflmelerin nereye do¤ru gitti¤i 9. Akl›n elefltirici gücünün ne oldu¤u b. Afla¤›dakilerden hangisi postmodern sanat›n temel özelliklerinden biri de¤ildir? a. sentez. Afla¤›dakilerden hangisi postmodernizmin temalar›ndan biri de¤ildir? a. Bir tarihsel geçmifl duygusunun yitirilmesidir. analiz. Rasyonalite. Lyotard. Evrenselcilik 4. Modernizmde geçerli olan her fleyin geçersiz ve eskimifl olmas› b. Her fleyden flüphe edilmesi e. Özgürlük. Anlams›zl›k ve belirsizli¤in kabulü d. Determinizm. iktidar 8. basitlik e. Dil oyunlar› e. Hümanist de¤erlerden ar›n›lmamas› e. Büyük anlat›n›n bir dil oyunu oldu¤unu e. Özgürlük ve özgünlük b. Simülasyonlar ça¤›d›r. Bilginin nas›l konumland›r›ld›¤› c. anti-hümanizm ve kinizm e. Büyük anlat›lar›n bir paradigma oldu¤unu 10. Afla¤›dakilerden hangisi modern sanat›n temel özelliklerinden biri de¤ildir? a. Evrensellik b. Bireycilik ve bireysel kimlik d. b. birlik.

Jean Lyotard anlat›sal bilginin önemine vurgu yapar. b 8. Bu an ayn› zamanda geç kapitalist dönemdir. Kapitalizmde. Ünite . S›ra Sizde 2 Dil oyunlar› hakk›nda üç gözlemde bulundu¤u görülmektedir: Birincisi. Ernest Mandel’in geç kapitalizm teorisine dayand›rarak aç›klar. postmodern düflünürlerin belirttikleri gibi. nas›l konuflaca¤›n› bilmek. Postmodernizm ise bir doktrine göndermede bulunur. Bir hareket ya da ifade kurallar› tatmin etmiyorsa tan›mlad›klar› . b S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Postmodern kavram› modernli¤i aflan ve modern sonras› topluma iflaret eden bir dönemi tan›mlamaktad›r. tekelci dönem ya da emperyalist aflama ve çok uluslu kapitalizmdir. ayn› zamanda toplulu¤un kendisi ve çevresiyle yaflad›¤› iliflkiye dayal› üç ayakl› bir yetki paylafl›m›n›n -nas›l yapaca¤›n› bilmek. c 10. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Modernizm Postmodernizm Karfl›laflt›r›lmas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.3. e 2. e 7. nas›l dinleyece¤ini bilmek. bunlar›n kurallar› kendi içlerinde meflruluklar›n› tafl›mazlar ama aç›k ya da örtük bir anlaflman›n nesnesidirler. S›ra Sizde 5 Jameson postmodernizm teorisini. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ayd›nlanma Düflüncesine Tepki” konusunu yeniden gözden geçiriniz.tan›mlamas›n› gerektirir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dilin Esnekli¤i ve Büyük Anlat›n›n Yitimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 9. S›ra Sizde 4 Lyotard’a göre art›k büyük anlat›lara baflvurmaya gerek duymay›z. Her ifade bir oyundaki hareket olarak düflünülmelidir. Postmodernite. Ona göre modern toplumun (sanayi toplumu) baflvurdu¤u büyük anlat›lar›n insan› do¤ru temsil edememesi. Dolay›s›yla art›k geçerli olan bu yeni bilgi anlay›fl› sayesinde geliflmifl toplumlar büyük ve kapsaml› bir de¤iflim geçirmekte ve postendüstriyel toplumlara do¤ru evrilmektedir. Geç kapitalizm dünyan›n art›k eskisi gibi olmad›¤›n› ifade eder ve metalaflma dinamik- 5. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmodernizm ve Bilginin Konumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. diyalektik geliflim sonucu üç an mevcut olmufltur.Postmodern Sosyal Teori 73 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. böyle bir bilginin aç›k olmas› gerekti¤idir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Jameson Yaflam› ve Postmodernizme Bak›fl›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Anlat›lar hem toplumsal kurumlara meflruluk kazand›r›rlar hem de yerleflik kurumlar›n bütünleflmesine yönelik olumlu ya da olumsuz modelleri temsil ederler. kurumlar› ve iliflkileri ile modern dönemden farkl›l›k gösteren sanat ve kültürün teknolojik geliflmelerle iç içe geçti¤i modern sonras› ça¤›n varl›¤›na dikkat çekilen bir durumu ifade eder. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bilginin bütününü temsil etmez. oyuna dâhil de¤ildirler. e¤er kurallar yoksa oyun da yoktur. Modernizmin radikal bir biçimde elefltirisini oluflturan bir ideolojiyi ça¤r›flt›r›r. a 3. Anlat›sal bilgi ve bilimsel bilgi en bafltan beri rekabet içinde olmufllard›r. Çok uluslu kapitalizm içinde yaflad›¤›m›z dönemdir. Çünkü postmodern bilgi böyle bir meflrulu¤a gereksinim duymamaktad›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Modern Sanata Karfl› Postmodern Sanat Anlay›fl›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Anlat›sal bilgiden de bahsedilmesi gerekir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Modern Sanata Karfl› Postmodern Sanat Anlay›fl›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bu kuramlar›n imkâns›zl›¤›n› da gözler önüne sermektedir. e 4. S›ra Sizde 3 Lyotard’a göre bilimsel bilgi. Bunlar piyasa kapitalizmi. Üçüncü nokta biraz önce söylenilen fley taraf›ndan önerilmektedir. ‹kincisi. O kendisi için yeni bir epistemoloji gelifltirmektedir. Geleneksel toplumlardaki anlat› gelene¤i. Geleneksel toplumlarda anlat›sal biçimin modern toplumlarda ise bilimin üstünlü¤ü söz konusudur. a 6. ‹flte tam da burada Lyotard’a göre yeni kurgulanacak epistemolojide gerçekli¤in do¤ru olarak yans›t›lmas› anlam›na gelen temsil sorununu d›fllamak gerekmektedir. Hatta bir kural›n üzerinde son derece küçük tadili bile oyunun tabiat›n› de¤ifltirir. Lyotard’›n burada vurgulamak istedi¤i topluma iliflkin bir bilginin olmamas› de¤il.

Lyotard.Hill Com. Gencay (2002). tekelci kapitalizm ve çok uluslu kapitalizmin kültürel düzeyleridir. Horkheimer. Çeviren: Ahmet Çi¤dem. St. postmodernizmin genel anlamda kolayca reddedilmesinin nedeni. Postmodernism or Cultural Logic of Late Capitalism. . Fredric (2005). Küçük. Madan (2010). ‹stanbul: ‹letiflim Yay. P. F. F. The Politics of Postmodernisim. Umran.. Nietzsche. ‹nal. Kötülü¤ün fieffafl›¤›. üretti¤imiz yap›tlara oldu¤u kadar kendimize iliflkin yarg›lar›n sorgulanmas›na da iflaret etti¤i düflünülebilir. (1999). Luis. Inc. Ankara:Vadi Yay›nlar›. Postmodern Social Theory. Çi¤dem. Kültürel Kuram. 2nd edition. Contemporaray Social Theory. Çeviren: N. Contemporary Social Theory. George (1997). Ritzer. Modernite Versus Postmodernite. ister istemez. ‹stanbul : K›rkgece Yay›nlar›. Postmodern Durum. Ed. London and New York: Rutledge. Post-Yap›salc›l›k ve Postmodernizm. Rosenau. (2002) Güç ‹stenci. Anderson. Jameson. Jameson. Lyotard. Frankfurt Okulunda Sanat ve Toplum. Bu demektir ki postmodernizmin toplumsal sorunlar›n çözümlenmesinde karfl›lafl›lan belirsizli¤in bizlerin düflüncesine de yans›m›fl olmas›d›r. Postmodernizmin ABC’si. Dolay›s› ile postmodernizm olarak nitelenen içinde bulundu¤umuz tarihsel dönem. Philip (2005). ‹stanbul: K›rkgece Yay›nlar›. Çeviren: Orhan Koçak. F. 5-52. Çeviren: Abdülbaki Güçlü. (1996). Anthony Elliott. Inc. Toronto: The McGraw-Hill Companies. Kültürel Dönemeç. Immanuel (2000). Baudrillard. Çeviren: Mehmet Küçük.Anthony Elliott. M. Featherstone. “Postmodernizm”. New York. Postmodernizm ve Tüketim Toplumu. fiaylan. Postmodernizm ve Toplumbilimleri. “Mapping the Postmodern” New German Critique. ‹stanbul: Ba¤lam Yay›nc›l›k. New York: The McGraw . Ankara: Dost Yay›nlar›. Fredric (1991). “Ayd›nlanma Nedir? Sorusuna Yan›t”. Postmodern Teori. Çeviren: K. The Postmodern Condition. Ayd›nlanma Düflüncesi. London and New York: Routledge. (1999). Smart. Smith.. hatta enformasyon ve bilinç d›fl› kürelere dahi s›zar. Pauline Marie (2004). ‹brahim Gündo¤du. Postmodernizm. Duke University Press. Jean. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Akay. Postmodernitenin Kökenleri. Best. Postmodernity. Derleyen ve Çeviren: Mehmet Küçük. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Bozkurt. ‹stanbul: Metis Yay. Çeviren: Tuncay Birkan. Barry (1997). Jean (1996b). Çeviren: Selime Güzelsar›. (1996). Huyseens. “Toplumsal Teori Olarak Postmodernizm: Baz› Meydan Okumalar ve Sorunlar”. Max (1998). Ahmet (2009). küresel ahlaki yarg›lar ya da onlar›n bir biçimde bozulmufl karfl›l›klar› olan popüler psikolojik tan›larla yeterli biçimde kavranabilir bir paradigma de¤ildir. Feodaliteden Küreselleflmeye. G. ‹stanbul: Ba¤lam Yay. Andreas (1984). Steven ve Douglas Kellner (1998). ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. (2009). San Fancisco. Ak›l Tutulmas›..François (2000). J. Jameson’›n ifade etti¤i flekilde. Çeviren: Elçin Gen. Toplumbilim Dergisi. Sarup. Kant. Ankara: Vadi Yay›nlar›. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Ritzer. Say›. Ankara: Lotus Yay›nevi. ‹stanbul: Birey Yay›nc›l›k. Dellalo¤lu. Jameson. Modernity and Postmodernity. modernizm ve postmodernizm s›ras›yla piyasa kapitalizmi.11. ‹stanbul: Say Yay›nlar›. Bütün De¤erleri De¤ifltirifl Denemesi. Aylin (2006). Ed. Böylece gerçekçilik. Key Ideas. Massachusets-Oxford: Blackwell Publishers. Linda (2002). Kellner Douglas (2000). Çeviren: M. Besim (1995).74 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› lerini toplumsal ve kiflisel hayat›n her k›sm›na yayar. The Cultural Logic of Late Capitalism. postmodern kültür art›k kapitalizmle iç içe geçerek toplumsal yaflam›n her alan›n da karfl›m›za ç›kmaktad›r. Ankara: ‹mge Yay›nlar›. S›ra Sizde 6 Günümüz kültürü. Çeviren: S. Modern Sociological Theory. Görgün-Baran. Jameson bu flemay› izleyerek kapitalizmin her bir aflamas›n›n bu aflamaya tekabül eden bir kültürel üslup oldu¤unu ileri sürer. Massachusets-Oxford: Blackwell Publishers. onun olumlu yönlerinin övgüye de¤er ölçüde olanaks›z oldu¤u bir postmodern kültür içinde yafl›yor olmam›zd›r. Durham. Hutcheon. ‹stanbul: Babil Yay›nlar›. Ali (2010). Çeviren: Ifl›k Ergüden. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Günümüzde postmodernizme iliflkin ideolojik yarg›lar›n. 33/Autumn pp.

.

Küreselleflme yaklafl›m›n› özetleyebileceksiniz. Anahtar Kavramlar • Soyk›r›m • Bahçe Kültürü • Küreselleflme ‹çindekiler • G‹R‹fi • ZYGMUNT BAUMAN’IN HAYATI • ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K DE⁄ERLEND‹RMES‹ • ZYGMUNT BAUMAN’IN POSTMODERNL‹⁄E YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹ • ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K-POSTMODERNL‹K KARfiILAfiTIRMASI VE KÜRESELLEfiMEYE YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹ Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik . Modernlik ve Yahudi Soyk›r›m› aras›ndaki iliflkiye yönelik görüfllerini aç›klayabilecek. Postmodern düflünceye katk›lar›n› de¤erlendirebilecek.4 Amaçlar›m›z • Postmodernlik • Geç Modernlik • Modernlik ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra Zygmunt Bauman’›n. Modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin nedenlerini kavrayabilecek. Postmodernlikle neyi kastetti¤ini tan›mlayabilecek.

7-11). al›fl›lagelmifl “s›radan” terimlerle kavranmas› hiç de kolay olmayan bir vaka oldu¤unu fark etti¤ini belirtir. Holocaust. postmodernli¤e yaklafl›m› onu meslektafllar›ndan ve ça¤dafllar›ndan çok farkl› bir konuma yerlefltirmektedir. Modernli¤e yöneltti¤i elefltiriler. uygarl›¤›n yüksek sahnesinde ve insano¤lunun kültürel zaferinin Bauman’›n modernli¤in (ya da modernitenin) karanl›k yüzü olarak gördü¤ü Holocaust. sosyal ve kültürel konularla ilgili çok say›da kitap ve makale yazan Bauman’›n ilgilendi¤i temel konular›n bafl›nda “modernlik” ve “postmodernlik” meselesi gelmektedir. . O zamana kadar Holocaust’un (Yahudilerin topluca öldürülmesi).33). uygar toplumun vücudunda kanserli bir flifllik. efli Janina’n›n Nazi zulmünden kaçmak için gettoda gizlenerek geçirdi¤i özel yaflam›n›n öyküsünü yazd›¤› kitab›n› okuduktan sonra kendisinin bilmedi¤i ya da üzerinde çok fazla düflünmedi¤i pek çok fleyin oldu¤unu fark etmeye bafllad›¤›n› ifade etmektedir. Çünkü Bauman. her ne kadar çal›flmalar›nda kendisini konumland›rd›¤› noktay› tam olarak belirtmese de Dennis Smith (1999) onu Postmodernitenin peygamberi olarak ilan etmifltir. 2000. de¤erlendirmeye geçmeden önce onun yaflam öyküsü hakk›nda k›sa bir bilgi vermek modernli¤e yönelik elefltirilerinin arkas›nda sadece bilimsel tespitlerinin de¤il kendisinin ve eflinin yaflam öyküsünün de bulundu¤unu görmek aç›s›ndan yararl› olacakt›r. s. Ona göre Holocaust. günümüzde yaflanan dönemin postmodern bir dönem oldu¤unu belirtir. Bauman’›n modernlik ve postmodernlik ile ilgili yaklafl›m›n›.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik G‹R‹fi Siyasal. gerçekten bir Yahudi trajedisi idi. Avrupa’da II. Çünkü modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin temelinde kendisinin. “Postmodernlik ve Hoflnutsuzluklar›” isimli kitab›nda Anthony Giddens’›n “geç modernlik”. George Balandier’in “modernlik ötesi” olarak isimlendirdi¤i. Dünya Savafl› s›ras›nda Yahudilere uygulanan soyk›r›m›n önemli bir yeri ve etkisi bulunmaktad›r. kendisinin ise di¤er pek çok kifliyle birlikte “postmodern” olarak adland›rd›¤› bir zaman diliminde ve kendi dünyam›zda yaflad›¤›m›z› ifade etmektedir (Bauman. s. dolay›s›yla da II. Ulrich Beck’in “düflünümsel modernlik”. efli Janina’n›n yaflam öyküsünün. eflinin yazd›¤› kitab› okuduktan sonra Holocaust’un yaln›zca u¤ursuz ve dehflet verici de¤il. Dünya Savafl› esnas›nda Hitler ve kurdu¤u Alman Nazi Partisi taraf›ndan Yahudilerin gaz odalar›nda ve konsantrasyon kamplar›nda topluca öldürülmesi ile sonuçlanan zulmü ve soyk›r›m› anlatmak için kullan›lan bir kavramd›r. ak›ll›l›¤›n içinde anl›k bir delilik oldu¤una (kasten de¤il. tarihin normal ak›fl›nda bir kesinti. Ama Holocaust salt bir Yahudi sorunu ve yaln›zca Yahudi tarihinin bir olay› de¤ildi. ihmal sonucu) inand›¤›n› belirten Bauman (1997. Modernli¤e yo¤un elefltirilerde bulunan Bauman. Bauman. modern ak›lc› toplumda.

SIRA S‹ZDE Üç y›l ‹srail’de kald›ktan sonra k›sa süreli olarak Kanada ve Avustralya’da bulunur.1 Zygmunt Bauman SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Bauman. 1948 y›l›nda. Smith. Dünya Savafl›n›n ç›kmas› onun orduya kat›lmas›na neden olmufltur. Varflova Sosyal Bilimler Akademisinde efli ve hayat arkadafl› Janina ile tan›fl›r. Nazizmin kurban› olmas› ve Yahudi düflmanl›¤› S O R U onun yaflam›nda önemli bir yere ve etkiye sahiptir. 1971 y›l›nda Leeds Üniversitesinde D Ü fi Ü N E L ‹ M olarak göreve bafllar. emekli oldu¤u 1990 y›l›na kaSosyoloji Profesörü dar Sosyoloji Bölümünde ders verir. 1939 y›l›nda henüz 14 yafl›nda iken Nazilerin Polonya’y› iflgal etmesi üzerine ailesiyle birlikte Stalin rejiminin hüküm sürdü¤ü Sovyetler Birli¤ine göç eder (Smith. Savafl›n bitiminden sonra Polonya’ya döner ve yeniden yap›lanan Polonya ordusunda komutanl›k düzeyine ulafl›r. yard›m edenler sayesinde ölüm kamplar›na sürgün edilmekten kurtulmufl biridir. 1951 y›l›nda resmen Komünist Partisi üyesi olur.38). Son 40 SIRA yapmas› S‹ZDE y›lda 25’ten fazla kitab› ‹ngilizce yay›nlanan Bauman’›n çeflitli dergilerde çok say›da makalesi de yay›nlanm›flt›r. s. Zygmunt Bauman’›n hayat› ve postmodernlik yaklafl›m› konusunda daha detayl› bilgiye K ‹ T A P Dennis Smith’in “Zygmunt Bauman. 1943 y›l›nda. kendi yaflam tecrübesi. Ancak 1968 y›l›nda Polonyal› gençleri Komünist Partiye karfl› k›flk›rtmak ve onlar› isyan etmeye teflvik etmek suçlamas›yla baflkanl›k görevi elinden al›n›r. 1970 y›l›nda ‹ngiltere’ye. Dünya Savafl›n›n sona ermesinden sonra. 18 yafl›ndayken. Amerikan sosyolojisinin elefltirisi. Yaflad›¤› dönemin ve olaylar›n Bauman’›n üzerinde büyük etkisi olmufltur. adl› kitab›ndan ulaflabilirsiniz.78 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› zirvesinde do¤mufl ve uygulanm›flt›r. Bunun üzerine efli ve çocuklar› ile birlikte Avusturya’daki s›¤›nmac›lar kamp› üzerinden ilk önce ‹srail’e gider.38). 1953 y›l›nda 28 yafl›nda Yahudi düflmanl›¤›na/karfl›tl›¤›na maruz kalarak ordudan at›l›r ve sosyolog olarak akademik kariyerine bafllar. uygarl›¤›n ve kültürün bir sorunudur ve bunun araflt›r›lmas› gereklidir. gündelik yaflam ve kültür konular› üzerine kitaplar yazar. 2008. s. Nazi bask› ve zulmünden ac› çekmifl. 1954 y›l›nda Sosyal Bilimler Fakültesinde okutman olarak çal›flmaya bafllar. Polity Pres). 1999. Bauman. Bu y›llarda Bauman komünisttir ve Polonya ‹flçi Partisi üyesidir (Smith. 1950’li y›llar›n bafl›nda Varflova Üniversitesi Sosyal Bilimlerde yüksek lisans e¤itimini tamamlayan Bauman. Sovyetler Birli¤inde sürgündeki Polonya ordusuna kat›l›r ve ordu içerisindeki basamaklar› h›zla t›rman›r. Bauman. Dolay›s›yla Bauman’›n. bafllang›çtaki hedefi fizikçi olmak ve üniversitede çal›flmakt›r (Jacobsen ve Poder. Ancak II. Özellikle efli Janina’n›n savafl y›llar›ndaki kendi yaflam öyküsünü kitap olarak yay›nlamas› Bauman’›n modernliD ‹ Soyk›r›m›na KKAT ¤e ve Yahudi bak›fl aç›s›n›n de¤iflmesine neden olmufltur. 1999. 1998 y›l›nda ise Adorno ödülünü kazanm›flt›r (Jacobsen ve Poder. Vaflova’n›n yoksul kesiminde yaflayan. Bauman. ZYGMUNT BAUMAN’IN HAYATI Zygmunt Bauman. 1999. Holocaust bu nedenle toplumun.38-41). 1966 y›l›nda Polonya Sosyoloji Derne¤i Yönetim Komitesi Baflkanl›¤›na seçilir. TELEV‹ZYON Resim 4. zaman içerisinde iyileflerek 1945 y›l›nda Berlin’deki savafla da kat›l›r.5-6. Askerlik y›llar›nda yaralanan Bauman. E¤itiminin geri kalan k›sm›na Rusya’da devam eden Bauman’›n. II. 1989 y›l›nda “Modernite ve Holocost” adl› kitab›ylaAMAÇLARIMIZ Amalfi ödülünü. 2008. Daha sonra doktoras›n› tamamlar ve ‹ngiliz ‹flçi hareketi ile Sosyalist Parti hakk›nda çal›flmalar yapmak üzere London School of Economics ve Manchester Üniversitesine bir gezi yapar. 1925 y›l›nda Polonya’n›n Poznan kentinde fakir bir Yahudi ailenin çocu¤u olarak dünyaya gelir. Prophet of Postmodernity” (1999. Leeds kentine gider. s. ilerleyen dönemde ‹ngiliz sosyalizmi. Dolay›s›yla ona göre. Bauman. Janina. maruz kald›¤› olaylar ve yaflad›¤› trajediler onun sosyoloji ve ilgilendi¤i konular üzerinde çok etkili olmufltur. s. s.5).

ancak ve yaln›zca vaat ve ümit edilen bir bafllang›ç mekân› olarak baz› s›n›rlar var oldu¤u sürece ya da dünyan›n kendisini bir s›n›r olarak alg›lamas›na izin verdi¤i sürece yaflayabilir.23). 1996.37). Dolay›s›yla ona göre modernlik söylemlerinin tarihi toplumsal dünyan›n nas›l bilinebilece¤i ve düzenli bir flekilde nas›l de¤ifltirilebilece¤i konusundaki keflifler olarak okunabilir (Wagner.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 79 ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K DE⁄ERLEND‹RMES‹ “Modernli¤in Sosyolojisi” (1996) isimli kitab›nda Wagner.13). Bauman’a göre. ayartan ya da k›flk›rtan fakat sürekli uzayan. Ancak modernli¤in kaç yafl›nda oldu¤u tart›flmal› bir sorudur. XVII. (›) toplumsal ve (››) psiflik anlamda modernlik ayr›m›na gider. yüzy›lda Bat› Avrupa’da bafllayan Ayd›nlanma. Bu uygarl›k. standartlar. tart›flmalardaki yerini belirleme amac›yla modernlikten ne anlad›¤› ve modernli¤in hangi dönemi kapsad›¤› konusuna aç›klama getirir.4. edebi. Bauman’a göre modernlik (2001. arzu edilir bir düzene eriflmenin gereklilikleri konusundaki genel ve genifl kapsaml› sonuçlarla birleflmifltir. Ünite . (››) ikincisi ise flekillendirilebilir (ya da yönetilebilir) oldu¤u yönündedir. Kapitalizm. kovalayanlardan daima bir-iki ad›m önde olan ve her halükarda peflindeki avc›dan biraz daha h›zl› giden fleylerdir. s. s. postmodern durumun ilk belirtileri olarak görülebilen entelektüel bir ak›md›r. Ancak Bauman. Bunlardan ilki (›) toplumsal dünyan›n kavranabilir oldu¤u. 2003. ve komünist endüstri toplumunun geliflimini de kapsayan tarihsel bir dönemi tan›mlarken. bir toplumsal düzenin nas›l iflledi¤i konusundaki görüfller. s. bir nesnenin yafl›n› ciddi flekilde bulma çabas› bafllad›¤›nda. Söz konusu standartlar her zaman için yar›n›n bugünden daha iyi olaca¤›n› vaat etmektedir. nesnenin gözden kaybolmaya bafllad›¤›na dikkat çeker. Standartlardan kastetmek istedikleri: Cezbeden. yüzy›ldaki bir dizi derin toplumsal. psiflik anlamda modernlik ise kimlikle. bu yüzy›l›n bafl›nda olgunlaflan ve geriye bak›ld›¤›nda (Ayd›nlanmayla analojik olarak) postmodern bir “proje” ya da postmodern durumun ilk belirtilerinin ç›kt›¤› evresi olarak görebilecek entelektüel (felsefi. Ona göre “Modernizm”. . modernlik de böyle bir çabaya giriflildi¤inde ele geçmez hale gelir. modernizm felsefe. s. (2) Kapitalist ve daha sonra da komünist endüstri toplumunun geliflmesiyle de toplumsal olarak kurulan bir yaflam biçimi olarak olgunlu¤a eriflen tarihsel bir dönemdir”. s. daha önceki dönemin birçok münferit entelektüel olay›na kadar geriye do¤ru izlenebilse de. bir misyon ve bir sorumluluk olan varl›k gerçe¤iyle ilgilidir. Modernli¤in yafl› konusunda herhangi bir uzlaflman›n olmad›¤›n› ileri süren Bauman. Bauman’›n toplumsal anlamda modernlik de¤erlendirmesine göre yar›n. ümit ve suçlulukla ilgilidir. Dolay›s›yla da bu konudaki tart›flma hiç çözüme kavuflmayacakm›fl gibi görünür.248).99). her fleyden önce bir s›n›r uygarl›¤›d›r. modernlik projesinin çok temel iki varsay›ma yasland›¤›n› belirtir. t›pk› varl›¤›n süre giden ak›fl›ndan çekip almaya çal›flt›¤›m›z bütün öteki yar›m bütünlükler gibi. 2000. Wagner’e göre modernli¤in kökenlerinde. Ona göre modernlik: “Bat› Avrupa’da. Bauman’›n kendi kulland›¤› biçimiyle modernlik kesinlikle modernizm de¤ildir. daima sonraki bir gün olaca¤› için standartlar vaadini daima canl› ve tertemiz tutacakt›r. s.12-13). henüz burada olmayan. Ona göre toplumsal anlamda modernlik. Modern düflüncenin dünyan›n de¤ifltirilebilece¤i fikriyle birlikte do¤du¤unu ileri süren Bauman (2003. Bauman’›n yukar›da toplumsal anlamda bahsetti¤i standartlar gibi kimlik de Bauman’a göre modernlik 17. bir ödev. Söz konusu standartlar vaat edilmifl topraklara ulaflma umudunu her zaman yeterince h›zl› koflmama suçuyla birlefltiren ve daima suçlay›c› bir konumda olan standartlard›r (Bauman. yap›sal ve entelektüel dönüflümle bafllayan ve (1) Ayd›nlanman›n geliflmesiyle kültürel bir proje olarak. edebiyat ve sanatta. Bauman’a göre (2003. sanatsal) bir ak›md›r (Bauman.

Ancak kifli t›pk› modern olmay› seçmedi¤i gibi. Böyle bir dünyada bütün sakinler bir yere yerleflmek için dolaflan göçebelerdir. Ancak her köfleden sonra yeni bir köfle ç›kar. Farkl›l›k postmodern düflüncede güzel bir fley olarak de¤erlendirilmektedir. Modern olmak hareket halinde olmakt›r. modernitenin bütünüyle olumsall›¤›n (flans. çeflitlilik) kontrolüne iliflkin oldu¤unu ileri sürer. Farkl›l›¤›n modernlikten önce normal bir fley olarak karfl›land›¤›n› belirten Bauman (2003.326). “Bugün” ise yar›n›n henüz filizlenen bir önsezisi ya da daha alt/afla¤› ve bozulmufl bir yans›mas›ndan baflka bir fley de¤ildir. Ona göre. ucunda ne oldu¤u bilinmeyen bir kendi kendini silme. Modern anlay›fl do¤ruluk. bu isteklere iliflkin olumsuz sonuçlar da ortaya ç›km›flt›r. Kifli ümidin çekmesi ve suçun itmesiyle koflmaktad›r. duygusall›k d›fl› bir fley olarak. postmodern insan (yani modern korku ve yasaklardan kurtulan modern insan). olmak zorundad›r. bugünün sakat ve gayri meflru gerçekli¤inden geri çekilmek gibi tuhaf bir görüntü çizmektedir.100). kendi kendini hükümsüzlefltirme egzersizidir. s. vizyonun güzelli¤i ayn› zamanda gerçekli¤i çirkin k›lan fleydir. Hatta farkl›l›k. 2000. Dolay›s›yla her baflar›. Fakat anlam›n› da bu iptalden almaktad›r (Bauman. .80 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› daima bir ad›m ileridedir ve kiflinin buna ulaflmak için nefes nefese koflmas› gerekmektedir. farkl›l›¤› sevinç ve coflkuyla karfl›lamaktad›r. ‹flte flu köfleyi dönünce yerleflebilecek misafirperver bir yer vard›r. insana emeklemek gibi gelmekte ve onu tedirgin etmektedir. Bauman’a göre. düzenleme ve s›n›fland›rma düflüncesine tak›lm›flt›. hoflnut olman›n imkâns›zl›¤›d›r. büyük suç olarak görmesi gelmektedir. Bauman’a göre.314). durman›n imkâns›zl›¤›d›r. bugün. ne kadar h›zl› olursa olsun. s. yeni hüsranlar› ve henüz serpilmemifl yeni ümitleriyle beraber yepyeni bir köfle (Bauman. yasalar ve ahlaki kodlar yoluyla düzen yaratmaya kalk›flan bir toplum olmufltur. kurumlar. hareketli olmay› da seçmez. Bauman. farkl›l›¤›n. kontrol etme. vizyonun güzelli¤i ve gerçekli¤in çirkinli¤i aras›nda gidip gelen bir dünyaya at›lmakla zaten harekete bafllam›fl olmaktad›r. bir düzen rüyas›na sahip olan modernite. daha do¤rusu. Bu duruma ba¤l› olarak da ulafl›lan sonuç düzenlemeler. fleylerin ezeli düzeninde var oldu¤u ve olmas› gerekti¤inin düflünüldü¤ünü ileri sürmektedir. s. Örne¤in Modernite s›n›fland›rma yoluyla düzen yaratma faaliyetinde ikili karfl›tl›klar üretmifltir (Smith. s. olmal›d›r.100). modernlik anlay›fl›nda olan fley olacak olan taraf›ndan peflinen hükümsüz k›l›nmaktad›r. çekicili¤ini daima koruyan ve asla ulafl›lamayan kimli¤e do¤ru kulaç atmak. Bauman’›n Modernite Elefltirisi Bir postmodern düflünür olarak Zygmunt Bauman. göreceli¤i. Bauman’a göre. Bauman’›n modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin bafl›nda modernli¤in farkl›l›¤› bir suç. 2005. Bauman’›n ifadesiyle modernlik. Ona göre insani farkl›l›¤›n. hem toplumsal hem de psiflik olarak modernli¤i sürekli bir öz elefltiri durumu olarak de¤erlendirir. saklanarak yaflad›¤› ve bu günahkârl›¤›n lekesinden utanmay› ö¤rendi¤i birkaç yüzy›ldan sonra. Ona göre bu öz elefltiri hiç bitmeyen. belirsizli¤i ve mu¤lâkl›¤› bast›rmaya çabalam›flt›r. 2000. biliflsel olarak odaklan›lan bir fley de¤ildi. adalet ve ak›l için evrensel olarak uygulanabilir standartlar belirlerken. Bu duruma karfl›n kifli. hoflnutlu¤u ertelemeye haz›r olmak de¤il. kendi örne¤inin solgun bir kopyas›ndan baflka bir fley de¤ildir. Bauman’›n de¤erlendirmesinde gerçek anlamda modern. Bu durum bütünüyle çok asil bir çaba gibi görünürken. Ancak bu koflu.

196). 1998. Ona göre bu durum belki de. anlaml› ya da anlams›z olarak kesin çizgileriyle ayr›labilece¤i. s.4. 1998. insanlar ve onlar›n çok say›daki özelliklerinin iç ve d›fl. Bunlar sanki yerinden oynat›lmas› imkâns›z o ayn› sert kayadan oyulmufllard› (Bauman. ilgili ve ilgisiz. kestirebilir ve denetlenebilir k›lma mücadelesi . Bauman. Bauman. Ona göre söz konusu dönemden önce yayg›n olan koflullarda (onlar› mevcut koflullardan ay›rmak için. s›kl›kla “pre-modern” kullan›l›r) kategoriler aras› ayr›mlar›n ve bölünmüfllü¤ün korunmas›na genelde günümüze k›yasla daha az dikkat edilir ve daha az gayret sarf edilirdi. s. Bauman. farkl›l›¤› da bir suç olarak görmüfltür. do¤al ve insani düzenler aras›nda ayr›m yapman›n nedeni yoktu.208). faydal› ve zararl›. on alt›nc› yüzy›l›n sonuna do¤ru ahenkli ve yekpare dünya tablosunun Bat› Avrupa’da da¤›lmaya bafllad›¤›n› ileri sürmektedir (Bauman. s. dünyan›n geriye kalan›yla ayn› biçimde sa¤lamca kurulmufl ve yerleflmifl bir durum olarak görülüyordu. Ona göre müphemlik bütün aç›k ve net projelerin. de¤iflmez. Modern dönemin bir özelli¤i olan kaos yerine düzen getirme. Modernite do¤ruluk. tekdüze bir biçime sokma çabalar›na yo¤un elefltiriler getiren Bauman. bu ba¤lamda göreceli¤i. modernlik öncesi dönemde farkl›l›klar›n kuflku götürmez.varsay›m›ndan ç›kmaktad›r. kaos anlam›nda kullan›r. daha iyi denetlenebilir ve daha etkin uygulan›r hale gelmesinden dolay› tam bir kaosa neden oldu¤unu ileri sürmektedir. Bundan dolay› da Bauman. istisna tan›mayan s›n›fland›rmalar›n kaç›n›lmaz bir sonucudur (Bauman. içinde her fleyin ve herkesin yerinin önceden takdir edildi¤i ve sonsuza dek olduklar› gibi kalmaya yazg›l› oldu¤u. Bauman.209). Her dikotominin müphemlik üretti¤i görüflünde olan Bauman’a göre. yak›n çevremizdeki dünya parças›n› kural tan›r. modern zamanlarda her bir düzen adac›¤›n›n daha fazla biçimlendirilebilir. Bauman’a göre müphemlik. hatta insan eseri bile say›lmad›¤›n› ifade etmektedir.197). müphemli¤i. Örne¤in bir asil do¤du¤u andan itibaren bir asildi ve asillerin yapt›¤› hemen hiçbir fley onlar› bu niteliklerinden mahrum b›rakamaz ve baflka biri yapamazd›.ya da en az›ndan ayr›lmas› gerekti¤i. Ünite .Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 81 Bauman’›n modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin temelinde yatan esas nedenlerden biri: Modernli¤in “farkl›l›¤›” bir suç olarak görmesidir. s. s. insan müdahalesinden ba¤›ms›z olarak görüldü¤ünü. Bauman. Bauman’a göre. müphemlik de olmazd›. bundan dolay›. daimi. sorun çözmekdeki en çarp›c› baflar›lar›n çözüm gerektiren sorunlar toplam›na yenilerini eklemekten baflka ifle yaramad›¤›n› ileri sürmektedir. adalet ve ak›l için evrensel olarak uygulanabilir standartlar belirleme ve s›n›fland›rma yoluyla düzen yaratma faaliyetine girmifl. ayn› fleyin flehirli halk kadar köylü serfler için de geçerli oldu¤unu belirtir. “‹lahi Düzen”in parçalar› olarak alg›land›¤›n› ileri sürmektedir. “Müphemlik” kavram› Bauman’›n çal›flmalar›nda önemli bir yere sahiptir. Bu durumun arkas›nda özellikle farkl›l›klar›n do¤al. belirsizli¤i ve mu¤lâkl›¤› bast›rmaya çabalam›fl. 1998. Çünkü ona göre ele geçirilip zapt edilecek kaos sorunu çözmeyecek yeni sorunlar›n yarat›lmas›na neden olacakt›r (Bauman. “do¤a” ile “kültür”. Farkl›l›klar›n. 1998.200). “do¤a” ile “insan eseri” yasalar. kaosa karfl› mücadelenin görünür bir sonuca ulaflmaks›z›n sürüp gidece¤i görüflündedir. tüm modern toplumlar›n en bariz göstergesi olan düzen aray›fl› ve müphemlikle mücadelenin en b›kt›r›c› ama kaç›n›lmaz iç çeliflkisidir (Bauman. Asl›nda insanl›k durumu. her düzen aray›fl›nda zorunlu olarak boy gösteren dikotomik görüfl olmasayd›. düzensizlik. 1998. Modernli¤in düzen arama anlay›fl›na. insan›n herhangi bir bilinçli çabas›n› gerektirmeyen bir fley olarak görülmesi yat›yordu.

Dolay›s›yla Bauman için ›rkç›l›k. Modern anlay›flta yabani otlardan ar›nd›rma y›k›c› de¤il. Yahudi bir ailenin çocu¤u olan Bauman. tek sorun çözücü eylemlerden do¤maktad›r. modernlikle önemli bir ba¤lant›s›n›n oldu¤unu ileri sürmektedir. Yahudi soyk›r›m›n›n arkas›nda. Bat› Avrupa’da on yedinci yüzy›lda ortaya ç›kt›¤›n› belirtti¤i modernli¤in kültür anlay›fl›n› bahçe kültürüne benzetir. yeni sorunlar yarat›r. Bauman’a göre.125-126). Ancak modern bahçe kültürü anlay›fl›na göre bu yabani otlar›n yok edilmesi gerekmektedir. tüm bu yollar yetersiz kal›rsa öldürülmelidir”(Bauman. Asl›nda kendini. yerinden ç›kar›lmal› ve toplum s›n›rlar›n›n d›fl›nda tutulmal›d›r. kimli¤ini ise do¤aya duydu¤u güvensizli¤in d›fl›nda oluflturmaktad›r. Bauman. toplumu bahçe gibi gören tüm görüfller toplumsal do¤al ortam›n baz› bölümlerini yabani otlar olarak nitelerler. Düzensizli¤in amans›z tehdidine karfl› da savunma gereksinimi vard›r.208-209). Çünkü baflar›n›n yaln›zca insansal de¤erlerle ölçülebilece¤ini ilan etmifl bir ça¤. genelde bir bahç›vanl›k ifli gibi ele almaktad›r. “Bunlar. Dolay›s›yla kusursuz bir bahçenin yap›lmas› ve korunmas› iflinde bir araya gelen di¤er etkinliklerden tür olarak farkl› de¤ildir. toplumsal geliflmesini tamamlayamam›fl. modern kültür kendini ideal bir yaflam›n tasar›m› ve insan iliflkilerinin kusursuz düzeni olarak tan›mlamakta. görev yönelimli. s›n›rlar› aflman›n daha önce hiç olmad›¤› kadar . özellikle dar bir alana odaklanm›fl. eski sorunlar› ortadan kald›rsa bile. hedefli. soyk›r›m›n yeterli sebebi olmasa da gerekli kofluludur (Bauman. s. Çünkü bu mücadelenin kendisi kendi baflar›s›na en önemli engeli oluflturmaktad›r.31).82 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Bauman’a göre (1998. Bauman’a göre. 2003. 1997. Genel plandan ayr› olarak. di¤er yabani otlar gibi ayr›lmal›.126). 1997. baz› araç ve hammadeler gerektirir. topluma bir bahçe gibi yaklaflanlar›n yapmas› gereken birçok fleyden yaln›zca biridir. neyin zararl›. Bauman’a göre. bahçenin yapay düzeni. modern kültüre yöneltti¤i elefltirilerin arkas›nda kendi yaflam öyküsü de yatmaktad›r. neyin yarars›z. modernlik ›rkç›l›¤› olanakl› k›lmakla kalmaz onu için bir talep de yarat›r. yönetti¤i toplumu düzenlenecek. k›s›tlanmal› yay›lmalar› önlenmeli. yap›c› bir etkinlik olarak de¤erlendirilmektedir. kendili¤inde duydu¤u yayg›n güvensizlik ve dolay›s›yla yapay bir düzene duydu¤u özlemle tan›mlar. s. modern teknoloji ve devlet gücünün modern biçimleri olmaks›z›n düflünülemez. neyin hammade. modern kültür gibi. do¤ay› ve aralar›ndaki ayr›m›. neyin ilgisiz. s. daha do¤rusu modernleflmemifl toplumlardan birinde de¤il de modernli¤in en üst aflamas›n› yaflayan Avrupa’daki bir toplumda gerçekleflmifl olmas›d›r. sonuçsuz kalmaya mahkumdur. neyin yabani ot ya da haflarat oldu¤unu belirleyen bir tasar›m olarak anlafl›l›r ve evrendeki tüm ögeleri kendisiyle olan iliflkisine göre s›n›fland›r›r. Dolay›s›yla modern soyk›r›m.71). modern soyk›r›m›. insan dünyas›n›n bir parças›n›. neyin araç. Kaos. düzen her fleyden önce. Ona göre modernlik. Bauman (1997. Ona göre. s. Her yeni ad›m yeni türden müphemlikler do¤urur ve böylelikle-benzer sonuçlar do¤uracak-daha baflka ad›mlar›n at›lmas›n› zorunlu k›lar. insan etkinli¤inin özgün bir alan›n› düzenli k›lma yönünde at›lan her yeni ad›m. Bu özelli¤i ile ›rkç›l›k kesinlikle modern bir üründür. Bauman’a göre. Bahçe tasar›m› yabani otlar›n› belirledi¤ine göre bahçe olan her yerde yabani ot da olacakt›r. Bauman’a göre. modern bilimin ilerlemesi. Bauman’› bu düflünceye sevk eden temel neden Holocaust’un. yetifltirilecek ve yabani otlar› denetime al›nacak bir fley olarak gören modernli¤in “bahç›van” devlet anlay›fl› durmaktad›r (Bauman. Yahudilere uygulanan soyk›r›m›n tarihin ak›fl›nda basit bir olay olmad›¤›n›. s. Bauman’›n yaflam hikâyesinde de de¤indi¤imiz üzere. onun modernli¤e.

modernli¤in bütününe sa¤duyulu ve elefltirel bir gözle bakabilir. s.4. s›n›r çizmenin ve s›n›rlar› koruman›n kefaretini ödeyecek bir yak›flt›rma teorisine gerek duyar. sözde modernlik öncesi tüm benzerlerinin. Yahudi soyk›r›m›n›n arkas›nda yatan önemli nedenlerden biri olarak modernli¤i gören Bauman. bu özelliklerdir. Bundan dolay› Bauman’a göre.90). performans›n› de¤erlendirebilir. Yahudi soyk›r›m›n›n tarihteki di¤er soyk›r›mlardan farkl›l›¤›n› afla¤›daki flekilde dile getirir: Holocaust. baz›lar› için tüTELEV‹ZYON ketimcilik ve seçenek bollu¤u anlam›na geldi¤ini ifade eden Bauman. planl›. Modernlik ›rkç›l›¤› olanakl› k›lmakla kalmaz onu için bir talep de yarat›r. TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET . s. hâlâ bizimle ve canl› varl›¤›Sbir O Rflekilde U AMAÇLARIMIZ n› sürdürmektedir. kendisiyle karfl›laflt›r›ld›¤›nda ne denli ilkel. Bauman için ›rkç›l›k modern bir üründür. 1997. modern dönemin sonu anlam›n› tafl›mamaktad›r.13). 1997. bir ürünü oldu¤u izlenimini de verir. Holocaust’un modern uygarl›¤›n bir baflar›s›zl›¤› kadar. Bunlar›n varl›¤› modernli¤in Holocaust’a.111-112). s. postmodernizmden anlafl›ld›¤› koK ‹ne T A P nusunda da birçok kavray›fl›n oldu¤unu belirtir. Postmodernli¤in baz›lar› için mimaride bir tarz. Bu özelliklerde belirgin bir modernlik kokusu vard›r. S O R U AMAÇLARIMIZ D‹KKAT K ‹ T A P SIRA S‹ZDE TELEV‹ZYON AMAÇLARIMIZ ‹NTERNET K ‹ T A P ZYGMUNT BAUMAN’IN POSTMODERNL‹⁄E YÖNEL‹K AMAÇLARIMIZ GÖRÜfiLER‹ Postmodernizm ak›m›n›n önemli temsilcilerinden bir olan Bauman. 121-122). her konuda ol‹NTERNET du¤u gibi postmodernizmin tan›mlanmas›. Zygmunt Bauman’›n “Modernite ve Holocaust” adl› kitab› (1997. ›rkç›l›k. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Bauman. Holocaust’un ortaya ç›kmas›nda ve bu suçun ifllenmesinde modernli¤in rolünün pasif de¤il aktif olSIRA S‹ZDE oldu¤u du¤unu düflündürür. Özellikle dikkat edilmesi gereken. savurgan ve yetersiz olduklar›n› göstererek geride b›rakm›fl S O R U ve rezil etmifltir (Bauman. felsefecilere göre ise radikal. 2005. Ama onun tafl›d›¤› özelliklerden baz›lar› geçmiflteki soyk›r›mlar›n hiç birinde yoktur. Ona göre modernlik tan›mlay›c› özelliklerinin en tan›mlay›c› olan biçimiyle yani ümitle. kuflkucu bir ruh hâlini anlatt›¤›n› ileri sürmektedir (Smith. modern biçimde -ak›lc›. inflas›ndaki sa¤laml›k hakk›nda yarg›da bulunabiliriz. Holocaust. D‹KKAT 1 SIRA S‹ZDE D‹KK AT SIRA S‹ZDE DÜ fiÜNEL‹M Bauman’a göre postmodern dönem. s. modern kültürü neden bahçe kültürüne benzetmektedir? SIRA D ‹ K S‹ZDE KAT Modernli¤in y›kmaya kalk›flt›¤› fleylerin günümüzde öç ald›¤›n› ileri süren BauSIRA Ü fi ÜS‹ZDE NEL‹M man’a göre (2000. s. modernleflmemifl ya da en az›ndan öncelikle modern olmayan savafl›mlarda kullan›lan. ‹ N T E Rbak›fl›n› NET Bauman’a göre (2003. modernlik kendisine çevirerek. zay›fl›¤› ve beceriksizli¤iyle de¤il do¤rudan katk›da bulundu¤unu akla getirir. kendi imkans›zl›¤›n› a盤a vurmaktad›r. Kendi durumlar›ndaki as›l yenili¤in ise bugünkü bak›fl noktalar› oldu¤unu ifade eden Bauman’a göre. tümüyle modern bir silaht›r (Bauman. yeltenilmifl kitle k›y›mlar›ndan oluflan uzun bir dizinin ve bunlar aras›nda baflar›lm›fllar›n oluflturdu¤u. baflka bir anlamda. henüz modern ça¤dan uzaklaflmadan ve yaratt›¤› türbülans›n sonuçlar›n› hissederek. çok farkl› insanlara çok farkl› fleyler anlat›r. teknoloji ve devlet gücünün modern biçimleri taraf›ndan üretilir. Ünite . Sarmal onun K ‹ T AYay›nevi) P Modernlik ve Yahudi soyk›r›m› aras›ndaki iliflkiye yönelik iddialar›n› ve kurdu¤u ba¤lanSIRA S‹ZDE t›y› daha iyi anlaman›z ac›s›ndan yard›mc› olacakt›r. ustaca yönetilip koordine edilenDÜfiÜNEL‹M yap›lm›fl her fley gibi. Bauman’a göre. Bu.Dmodernli¤in bitti¤ini göstermiyor. bu durum modernli¤in sonunu. pek de k›sa olmayan dizinin bir baflka bölümüdür. postmodernite.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 83 kolaylaflt›¤› yeni koflullarda.305-306). Modern bilim. Bu. baz›lar› için gerçekli¤in ve televizyonun bulan›klaflmas›. modernizm ak›m›nda. bilimsel bilgilerle ve uzmanl›kla yürütülen. Bauman.

kendi kendisine. s.iyi ya da kötü. özünde çok anlaml› ve tart›flmal› olan postmodernlik düflüncesinin ço¤unlukla iflaret etti¤i fleyin dünyan›n ortadan kald›r›lmas› imkâns›z ço¤ullu¤unun kabulü oldu¤unu belirtir. s. Çünkü onun yaklafl›m›nda postmodernli¤in d›fllama gücü zay›ft›r. Bauman. Bauman. rüfltüne ermifl modernliktir: Kendisine içerden de¤il de d›flar›dan bakan. kazanç ve kay›plar›n›n tam bir hesab›n› yapan. henüz ulafl›lmam›fl mükemmelli¤e giden yoldaki geçici.modernlik oldu¤unu ileri süren Bauman. bunlar›n birbirlerini iptal eden. Bauman. Postmodernlik. kendi orijinal projesinin uygulanamazl›¤›n› kabul eden modernliktir. Bauman.mahkemelerde geçen bir zihniyet olarak de¤erlendirmektedir. Ona göre. Dolay›s›yla postmodernlik. akademik düzeyde postmodernitenin önemli düflünürlerinden biri olarak kabul edilmektedir.347-348). sadece kerhen kabul edilmiyor. Örne¤in Dennis Smith. postmodernli¤in kendi kimli¤ini inkâr etmeden modernli¤i d›fllayamayaca¤›n›n alt›n› özellikle çizer. modern zihniyeti. Bauman. modernli¤i de dâhil etmekten baflka çaresi yoktur. Bauman. durumuna ve geçmiflte yapt›klar›na daha derinlemesine. kendi imkâns›zl›¤›n› kabul eden modernliktir. Bu konumundan dolay› da postmodernli¤in kendisine tokat atana öbür yana¤›n› da uzatmaya zorlanabilece¤ine iflaret etmektedir.davac› ya da daval› olarak. kendisinin psikanalistli¤ini yapan. 2003. Zygmunt Bauman’› postmodernizmin en etkili düflünürlerinden biri olarak gördü¤ünü belirtmekle kalmam›fl. Bauman. Dolay›s›yla s›n›rlara s›n›r koyan postmodernli¤in. Postmodernlik. kendi ay›rt edici özelli¤i olan farkl›l›¤a. ayn› zamanda yüksek bir pozitif de¤er rütbesine ç›kar›l›yor. önceki süreçten kesin bir kopma ya da belirgin bir farkl›laflma yoktur. er ya da geç arkada b›rak›lacak bir istasyon olmay›p varoluflun kurucu bir niteli¤i olan bir ço¤ulluktur. sonunda sonuçsuz kalan uzun ve gayretli modern mücadeleden sonra dünyan›n “yeniden büyülü hâle getirilmesi” olarak de¤erlendirilebilece¤i görüflündedir (Bauman. eldeki her fleyin modernli¤e terk edilmesi anlam›na gelecektir. modernli¤in d›fllanmas›. gördüklerini tamamen sevmeyen ve de¤iflme gereksinimi hisseden modernlikten baflka bir fley ( ne eksik ne fazla bir fley ) de¤ildir. postmodernli¤in. Çünkü paradoksal olarak. Postmodernlik. kendi imkâns›zl›¤›yla uzlaflan. bir zamanlar bilinçsizce yapt›¤› fleyleri bilinçli biçimde terk eden modernliktir” ( Bauman. yaflam biçimlerinin farkl›l›¤›. do¤ufluyla mahkemelik olan ve ömrü. bununla birlikte yaflamaya kararl› olan. Postmodernli¤in. dünyan›n büyüsünü bozmak için giriflilen. kan düflman›yla. postmodernli¤in. Bauman’a göre. s. tektiplilik ve evrenselcilik gibi modernli¤in merkezi de¤erlerinin iflaretlerini tersine çevirdi¤i görüflünü paylafl›r. kendini gözetleyici bir modernlik. Bu ço¤ulluk. itibars›zlaflt›r›lmas› ya da sona erdirilmesi de¤ildir. 2003. modern pratiklerin . onu postmodernitenin peygamberi olarak ilan etmifltir. Bundan dolay› postmodernlik. Ona göre postmodernlikte. dikkatle ve sa¤duyuyla bakan. daha önce asla dile getiremedi¤i niyetlerini keflfeden. ne evrenselli¤i hedefleyen bir yaflam biçiminde eritilecek ne de evrensel tahakkümü hedefleyen bir biçim taraf›ndan de¤ersizlefltirilecek bir fleye indirgenemeyen ve bununla harmanlanamayan bir fley olarak alg›land›¤›nda.84 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› bunun postmodenlik düflüncesinin anlam› oldu¤unu ileri sürmektedir.46). 1998b.327). çeliflkili niyetler oldu¤unu gören bir modernlik. Bauman’›n de¤erlendirdi¤i biçimiyle postmodernlik. bu durumu postmodernli¤in do¤as›na ba¤lar. ayn› evde uzun ve çetin bir ömür sürmeye mahkûmdur (Bauman. Postmodernli¤in ise otoritesini tan›d›¤› hiçbir mahkemenin olmamas›ndan dolay› baflvuraca¤› mahkemenin de olamayaca¤›n› belirtir. müphemli¤in üstesinden gelmeyi ve ayn›l›¤›n tek anlaml› kesinli¤ini hedefleyen tipik modern güdüden tamamen özgürleflme anlam›na gelmektedir. “Postmodernlik illa da modernli¤in reddi.

Daha öncede belirtti¤imiz gibi Bauman’a göre. bütün oyunlar›n kurallar›n› bozan ve her kurallar kümesinin hayat süresini keskin biçimde k›saltan oyunlara böldü¤ünü ileri sürmektedir. Dahas› bunu asla baflaramayacakt›r. Postmodern olarak adland›r›lan durumda ortaya ç›kan manzaran›n hiç kuflkusuz. farkl› olma evrensel hakk›na sald›rmak. farkl›l›k ve hoflgörünün ise postmodernli¤in ateflkes formülü oldu¤unu ileri sürmektedir.131). Ona göre postmodernlik bir anlamda kendine d›flar›dan ve elefltirel olarak bakabilen ve bir zamanlar bilinçsizce yapt›¤› ulafl›lmas› imkans›z fleyleri bilinçli biçimde terk eden modernliktir. Ona göre e¤er hoflgörü dayan›flmaya dönüfltürülebilirse ateflkes bar›fla bile dönebilir (Bauman. Bauman. Bu nedenden dolay› postmodernli¤e güç ve cazibe katan her fley. ayn› zamanda da onun zay›fl›k ve savunmas›zl›¤›n›n kayna¤› olarak görülmektedir. s. tekillik arama ya da bunu dayatma kararl›¤›ndaki modern muhalefete. 2003.326-327). Bauman. Bauman’a göre hoflgörünün. tek bafl›na. zorbal›k ve vicdans›zl›¤a karfl› çok zay›f bir savunma silah›. modernli¤in slogan›. buna karfl›n özgürlük. gelece¤in do¤rusal bir de¤iflim yaflayamayaca¤›na iflaret eden.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 85 bir zamanlar onlar› ateflleyen hedeften yoksun biçimde devam etti¤i görüflündedir (Bauman. ilke olarak bütün yaflam biçimlerine izin verilmektedir. postmodern durumu. Ancak bu durumun. düflman güçlerin geçici bir dengesi olmaktan baflka bir anlamda mümkün hâle gelmektedir. s.4. postmodernli¤in ço¤ul ve ço¤ulcu dünyas›nda. Bauman’a göre. postmodern farkl›l›k ve olumsall›k coflkusu. Bauman. herhangi bir yaflam biçimini izinsiz k›lacak kadar bariz veya tart›flmas›z de¤ildir. farkl›l›k bir bask› olmaktan ç›k›p eylem ve çözüm gerektiren bir sorun olarak yorumland›¤› zaman. hatta hiçbir fleyi marjinallefltiremez. Çünkü bunu yapabilecek veya baflarabilecek bir kapasiteye sahip de¤ildir. savunmas›z bir hedef. net s›n›rlar. kendi kendilerini ve dayan›flma içinde olduklar› herkesi tehlikeye atmadan . Bununla birlikte postmodernlik do¤as› gere¤i hiç bir zaman modernli¤in yerini alamaz. uzlafl›. postmodernli¤in müphem. Hatta hoflgörünün. düzen. hiçbir fleyi eleyemez. vicdans›zlar için kolay bir av oldu¤unu belirtir. Bauman (2003. müphemli¤in üstesinden gelerek bunun yerine tek anlaml› kesinlik olarak gördü¤ü ayn›l›¤› hedefleyen modern güdüden tamamen özgürleflmek ve tek tiplilik ve evrenselcilik gibi modernli¤in merkezi de¤erlerini tersine çevirmek demektir. insani durumla yaflamaya mahkûm olmas›n› postmodernli¤in kazançlar› ve ayn› zamanda kay›plar› olarak de¤erlendirir. ‹deal anlamda. özgürlük. modern tek tiplilik ve keskinlik hülyas›n›n taht›na oturmufl de¤ildir. do¤as› gere¤i. Bu nedenle Bauman’a göre modernlikle postmodernlik aras›nda kesin bir kopma ya da belirgin bir farkl›laflma söz konusu de¤ildir. 2003. dayan›flma hâlinde olanlar›n hiçbirinin. s. Ünite . çok sonuçlu birden fazla opsiyonu mümkün k›lan. postmodern zihniyet ve pratik. dayan›flmaya dönüflmesi ve flu evrensel anlay›fla çevrilmesidir: “Farkl›l›k.131-132). berrak ayr›lmalar ve saf tözler ba¤lam›nda modernli¤in yaflad›¤› deneyimlerin sonucu oldu¤unu ileri süren Bauman’a göre. Nitekim postmodernlik ilke olarak farkl›l›¤› d›fllamak yerine tan›yan ve bütün yaflam biçimlerine izin veren. postmodern zihniyetin ancak al›flkanl›k hâline gelen hoflgörüsüyle karfl›l›k verebilece¤ini ileri sürer. hiçbir fleyin yerine geçemez. Di¤er bir ifade ile hiçbir yaflam biçimi. taraflar için eflit f›rsatlar yaratmayaca¤› ve hep inatç› ve dayat›c› taraf›n ifline gelece¤inin fark›ndad›r. Bauman’a göre postmodernlik. eflitlik ve kardefllili¤in. modern zamanlar›n büyük oyununu pek çok küçük ve yeterince eflgüdümlenmemifl. dolay›s›yla modernli¤i de d›fllamak yerine farkl›l›¤a dahil eden ço¤ulcu bir dünya anlay›fl› ile temellendirilmifltir. farkl› yaflam biçimlerinin bar›fl içinde birlikte yaflamalar›. pazarl›k yap›lamayacak bir evrenselliktir. sald›r›lar› püskürtebilmesinin tek yolu.

postmodernli¤in huzursuzlu¤u olarak uyumsuzluk korkusunu de¤il uyum sa¤laman›n imkâns›zl›¤›n›.327). bu süreçte silahlar› b›rakma. mesafe koymak ve ay›rmak için günlük olarak dikilen mini Berlin Duvarlar›n› y›k›labilme durumu ve flans› mevcuttur. Bauman’a göre. Bauman. insani ve toplumsal yaflamda iyi çözümleri olmayan sorunlar›n.331). bu flans›n. postmodernitenin yanl›fl ve bütünsellefltirici bir öngörünün ortaya ç›k›fl›n› engellemeye yard›m etti¤ini. 2005. s. s. s›n›rlar› ihlal etme dehfletini de¤il. risk. postmodern zihniyetin. her fleyi kucaklayan. Bunun nas›l sa¤lanaca¤›na yönelik yöneltilen soruya ise Bauman: “Bu sonuca ulaflt›rma. yabanc›y› d›fllamak için yürütülen s›n›r mücadelelerine bir son vermek. Postmodernitenin. Bunun yan›nda güçsüzlük ve yetersizli¤i postmodern hastal›¤›n isimleri olarak de¤erlendiren Bauman (2005. s.59). toplumu.karar verece¤i sorusuna de¤il. 2003. zengin ve beceriklilerin bencilli¤ine do¤ru yozlaflmas›ndan daha kolay bir fley olamayaca¤›n›n fark›nda olan Bauman. birinciler taraf›ndan kutlan›rken. tehlike ve hata içermeyen. Bauman. tam ve nihai bir yaflam formülü bulaca¤›n› art›k umut etmez ve bunun tersini vaat eden her sese büyük bir kuflkuyla yaklafl›r. karmafl›k devlet ya da kabile yönetim mekanizmalar›n›n maskesi düflürülerek ve a盤a ç›kar›larak gerçeklefltirilir” cevab›n› vermektedir. vatandafl›n/insan›n tek evrenselli¤i olarak kiflinin kendi kimli¤ini seçme hakk›na ve bireyin nihai ve ayr›lmaz bir parças› olan seçme sorumlulu¤una vurgu yap›larak bireyi bu seçme özgürlü¤ü ve sorumlulu¤undan mahrum b›rakmay› hedefleyen. s.bir “yaflam biçimi” olarak de¤erlendirebileceklerdir (Bauman. Buna karfl›n postmodernlikte gerçek bir özgürleflme flans›n›n oldu¤unu ileri süren Bauman’a göre. ikincilerin sefaletine sefalet kat›¤›n› ileri sürmektedir. s. 2003. yabanc›n›n haklar›na ba¤l›d›r (Bauman. Tutars›zl›k. postmodern zihnin fark›nda oldu¤u fleyin. Çünkü ona göre postmodern zihin mu¤lakl›k.86 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› hofl göremeyece¤i tek konudur” (Bauman. böyle bir bencilli¤in bu hoflgörünün en ivedi ve gündelik tezahürü oldu¤unu belirtir. yanl›fl ve bütünsellefltirici bir öngörünün ortaya ç›k›fl›n› engellemeye yard›m etti¤ini ve k›smi gözlemlerin. 2000.50. s. 2005. dünyan›n heyecan verici farkl›l›¤›n›n meflru bir parças› oldu¤una inanmalar›d›r. k›smi gözlemlerin ve anlat›lar›n ço¤almas›n› özendirdi¤ini savunur. zorunlu bir durumu erdem hâline getirir. ayart›lan mutlular ile bast›r›lan mutsuzlar olarak ikiye bölmektedir. anlat›lar›n ço¤almas›n› özendirdi¤ini savunur (Smith.120). Postmodern hoflgörünün. burada zengin ve beceriklilerin hiçbir fleyi kafalar›na takmadan e¤lenebilmelerinin tek nedeni. di¤erlerinin yaflam›fl oldu¤u sefaleti onlar›n seçmifl oldu¤u . Bauman’a Göre Postmodern Etik 1998 y›l›nda Türkçeye “Postmodern Etik” ad›yla çevrilen kitab›nda Bauman. kimin yabanc› oldu¤una kimin -devletin mi yoksa kabilenin mi. akl›n dikte etti¤i reçetelerle tedavi etmek flöyle dursun yat›flt›r›lamayan manevi ac›lar›n varl›¤›n›n oldu¤unu ileri sürmektedir. Ona göre insanlar›n bir arada olma flans›.kayg›s›z bir varolufl biçiminde bulunarak ve seçme yükümlülüklerini ihmal ederek bile olsa seçtikleri. s›n›rs›zl›¤›n dehfletini görür. ortadan kald›r›lmayan kuflkular›n. Ancak bu flans. yeniden do¤an etnisitenin kutlanmas›nda ve gerçek ya da icat edilen kabile gelene¤inde de¤ildir. ikincilerin sefaletinin kendi hakl› tercihleri oldu¤una ya da en az›ndan bunun. Bauman’›n postmodernli¤in olumsuz yanlar›ndan biri olarak de¤erlendirdi¤i bu durumda zengin ve becerikliler. postmodernitenin özellikleri aras›nda en ay›rt edici olan›d›r diyerek. Bauman. Dolay›s›yla postmodern durum. Konuya bu aç›dan yaklafl›ld›¤›nda Bauman. modernli¤in “yerinden edici” ifline son vermekte yat›¤› görüflündedir.305-306). Bau- .

oluflturulmakta olan. umutlar›n›n beyhudeli¤ini ve çabalar›n›n verimsizli¤ini modernli¤in kendisinin kuflkuya yer b›rakmayacak bir DÜfiÜNEL‹M flekilde gösterece¤i anlam›nda “post”dur. postmodern yaflamda insanlar›n hayat baflar›s›n› yeni al›flkanl›klar› çaD‹KKAT bucak edinmelerinden çok eski al›flkanl›klar›ndan kurtulabilme h›zlar›na ba¤l› oldu¤unu ileri sürmektedir. s. Engelleyici ve sinsi k›s›tlamalar›n ve s›n›rlar›n yoklu¤una genellikle özgürlük denildi¤ini belirten Bauman. Dolay›s›yla postmodern zihin. kendi imkâns›zl›¤›n›. yani. atalar›m›z kadar AMAÇLARIMIZ özgür olmay› ancak rüyada görebilece¤imizi ileri sürer. Bauman. s. baflka bir deyiflle. savunmak ve korumak zorunda olan bir dünya oldu¤unu belirtir. Postmodern perspektifin daha fazla bilgelik sa¤lamas›na karfl›n postmodern ortam›n bu bilgelik temelinde hareket etmeyi zorlaflt›rd›¤›n› ileri süren Bauman’a göre. Bauman’a göre (1998b.. modernli¤in kendisini uygarl›k olarak. er ya da geç normal seyrini izleyece¤ini anlam›nda. Ayr›nt› Yay›nlar›) ve “Postmodernlik ve Hoflnutsuzluklar›”.. görünüflteki hedefiyle ölçüldü¤ünde etkili olsun ya da olmas›n. Modernli¤in uzun ve samimi çabalar›n›n yanl›fl oldu¤unu. Yoksa “kronolojik” bir anlamda.4. onard›¤›ndan fazlas›n› de¤ilse bile en az onard›¤› kadar›n› bozdu¤unun fark›nda oldu¤unu dile getirir. s. postmodern zihnin. özellefltirilmifl ve odaklanm›fl tedavinin. yeniden oluflturulabilen. evrensel olan ve “nesnel temellere dayanan” tik olarak imkâns›zd›r.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 87 man. t›pk› bütün sanat eserleri gibi kendi temellerini aramak. prahem olmayan bir ahlak. modernli¤in ahlaki düflünce ve prati¤ini. 1998b. her yerel. (Bauman. s. kurmak. (2000.20). 2005. Dolay›s›yla kazan›lan al›flkanl›k türü. 2001. Ünite . Ayr›nt› Yay›nlar›) adl› kitaplar›ndan ulaflabilirsiniz. s. 1998b. bu anlamda. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P ‹NTER NET Bauman. Zygmunt Bauman’›n postmodernlik yaklafl›m› konusunda daha detayl› bilgiye K ‹ T A P“Postmodern Etik” (1998. SIRA S‹ZDE ima etme aldat›c› görüfllere dayand›¤›n›.295). modernli¤i yerinden edip onun yerini alarak ya da modernlik sona erdi¤i veya yok olmaya yüz tuttu¤u anda ortaya ç›karak veya kendisini ortaya koydu¤unda modern görüflü imkâns›z k›lmak anlam›nda “post” de¤ildir. elementleri evcillefltirme ve kendi yarat›m çabas› olmasa baflka türlü olacak olan bir dünya yaratma çabas› olarak tan›mlad›¤›n› ifade etmektedir. al›flkanl›klar olSIRA S‹ZDE maks›z›n yaflama al›flkanl›¤›d›r. müpS O R U bir etik.295).20). Bu dünyan›n ise yapay bir dünya. kusursuz etik kod hiçbir zaman bulunmayacakt›r. müphem olmayan etik bir kodun olanakl›¤›na duyulan inanc›n harekete geçirdi¤ini ileri sürmektedir. Ona göre bu. ilerlemeyle yaflanan modern aflk›n. Bauman. insanl›k durumunun kar›fl›kl›¤›n›n kal›c› oldu¤u düflüncesiyle uzlaflm›flt›r. evrensel ve sars›lmaz temellere sahip. postmodern dünyan›n sakinleri olarak ço¤umuzun.156). öteki uygarl›klar›n tersine modernli¤in kendisini bir meslek ve bir hayatta kalma meselesi olarak yaflad›¤›n› iddia etmektedir (Bauman. Modernlik anlay›fl›na göre böyle bir kod henüz bulunmam›fl olabilir ancak bir sonraki köflede ya da ondan sonraki köflede kesinlikle bizi beklemektedir (Bauman. sanat eseri bir dünya. 1998b. Bauman. en genel hatlar›yla postmodern bilgelik denilebilecek fleydir (Bauman. genel olarak postmodern zaman›n krizler içinde yaflam olarak hissedilmesinin nedeni de budur (Bauman.51). daima “yeni ve geliflmifl” hâle ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹KPOSTMODERNL‹K KARfiILAfiTIRMASI VE KÜRESELLEfiMEYE YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹ TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Türkçeye “Bireyselleflmifl Toplum” (2005) ad›yla çevrilen kitab›nda Bauman. s. Bauman. postmodern olan›n böyle bir olas›l›¤a inanmamakta yatt›¤›n› ifade eder.

Bir defa daha. yine de sona ermedi¤ini. Bu. Çünkü ona göre yaflan›lan süreç illa da modernli¤in bitti¤ini göstermiyor. zafer sevinciyle. Biz bugün bir kere daha. bir görev ve asla tamamlanmayan ve hep daha fazla özen ve çaba gerektiren bir görev olarak de¤erlendirilmektedir.88 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› getirilen bir hayatla birlikte. s. modernli¤in uzun ve dolambaçl› yolunun bizi bir zamanlar atalar›m›z›n yola ç›kt›¤› bafllang›ç noktas›na getirdi¤ini veya belki de öyle göründü¤ünü ileri sürmektedir. toplumsal yaflam› bir bütün olarak ele geçirme. yaflad›¤›m›z ça¤ belki postmodern ça¤d›r. Ona göre günümüzde cemaat övgüsüne. ayr›ca mu¤lâkl›¤› bast›rmaya yol açm›flt›r. 2005. Peki. s. modernli¤in uzun. tedavisi olmayan ölçüde müphemdir ve iyi daima kötüyle iç içedir. modernlik kaç›n›lmaz bir flekilde bask› hiyerarflileri kurmufl. belki de de¤ildir. kitlelerin toplumsal olarak bütünlefltirilmesinde ve sistemik yeniden üretim sürecine yap›flt›r›lmas›ndaki derin de¤i- . Bireylerin Modern ve Postmodern Koflullarda ‹nfla Biçimleri Bauman. Ona göre modernite. Bauman’a göre. güçlendirici ve ilerici bir formu var-diyorlar bize. postmodern literatürde ortak olan bütünlük ya da bütünlükçülük elefltirisinin tipik örne¤idir.315). ilaç olarak sunulan fley bu defa. Modern anlay›flta insanlar›n hayat› verili bir durum de¤il. ilac› tam dozunda vermeye çal›fl›yoruz. Birden fazla kategoriye yerlefltirilebilecek ya da modernli¤in düzenleyici ilkelerinin çatlaklar› aras›nda kalan sosyal gruplar asimilasyonist yaklafl›mlara ya da (Avrupa Yahudileri örne¤inde oldu¤u gibi) zulme ve yok edilmeye maruz b›rak›lm›flt›r. Ona göre: “‹lac› reddetmekle ilac›n tedavi etmek istedi¤i hastal›¤› da unutuyoruz. güç ve canl›l›k katan fley mucizevî biçimde yeniden do¤an kabileciliktir. Ancak kesin olan kabileler ve kabilecilik ça¤›nda yaflad›¤›m›zd›r. s. s. ancak. Modernlik baflka bir anlamda hâlâ bizimle. Aidiyetin iyi. aidiyetin alk›fllanmas›na ve heyecanla gelenek aramaya enerji. Çünkü ona göre insan›n varoluflsal durumu. modernli¤in sonu mu? sorusuna ise “hay›r” cevab›n› vermektedir. 2005. kültürel gelenek ve milliyetçiliktir. dolambaçl› maceras›ndan bizim kendi dersimizi ç›karmam›z gerekti¤ini özellikle vurgulamaktad›r. Ancak “geç modern” ya da “postmodern” yorumunda insanl›k durumu hayat›n kipini daha hissedilir hâle getirmifltir. yani yap›lmas› gereken her fleyin yap›lm›fl oldu¤u ve hiçbir de¤iflikli¤in gerekmedi¤i bir duruma yol açan geçici bir mesele de¤il. Bauman’›n ortaya koydu¤u fley. 2000. eski hastal›¤›n kendisidir. kendimizden emin bir biçimde. bireyin toplumsal olarak infla biçiminde. Bauman. onlar› meflrulaflt›rm›fl. k›sa süre içinde sona ermesinin de muhtemel olmad›¤›n› dile getirmektedir.115). baflka bir deyiflle toplumsal yaflam› tutarl› tek bir entelektüel ve yönetsel sisteme göndermede bulunur (Smith. Postmodern anlay›flta ilerleme bir mükemmellik durumu. “hayatta kalma” anlam›nda sürekli bir durumdur (Bauman. “yap›lm›fl” olandan baflka bir hayat bilmemektedir. Bauman’a göre (2000. modernli¤in postmodern dönemine geçiflin alt›nda yatan en önemli de¤iflikli¤in. ‹nsanlar farkl›d›r ve b›rak›n öyle kals›nlar” (Bauman. Türkçeye “Postmodernlik ve Hoflnutsuzluklar›” (2000) ad›yla çevrilen kitab›nda Bauman.ve bunun ad› etnisite.110-111). bizim bu dersi alm›fl olmam›z gerekiyordu. Fakat alm›fl oldu¤umuz söylenemez. Eksiklerimiz için yaz›lan ilaçlar›n dozunu ayarlaman›n (tam dozunda m› yoksa öldürücü dozda m› oldu¤unu bilmek) tam olarak mümkün olmad›¤›n› ileri süren Bauman’a göre. insanlara hastal›klar›n tamam› için mucizevi bir ilaç keflfetti¤imizi ilan ediyoruz.140).

s. tüketiciler ve oyuncular›n hepsinin ya da ço¤unun icra etmeleri istenen ve bunlar›n icras› için e¤itildikleri roller. flu özelliklere sahip olmaktayd›: (›) Bireyler birincil olarak ve her fleyden önce üretici ya da askerin yarat›c› ya da y›k›c› iflgücüne dönüfltürülebilen kinetik gücün tafl›y›c›lar›yd›. böyle bir iç düzenleme hem amac› hem de güdüsü oldu¤u sosyalleflme sürecinde de sürdürülmektedir. Bauman’a göre.203). bireylerin oluflumuna hizmet eden de¤erlendirmenin ana kal›plar›n› ve kriterlerini de sa¤lamaktad›r. (›v) Bauman. (›››) Bireyler. postmodernlikte bafll›ca do¤ruluk modelinin sa¤l›k de¤il uygunluk oldu¤unu ileri sürer. bireylerin oluflumuna hizmet eden de¤erlendirmenin ana kal›plar›n› ve kriterlerini de sa¤l›yordu. sürekli ve tercihen daima artan bir uyar›c› ak›fl›n› emebilen ve bunlara tepki verebilen deneyim organizmalar›d›r. bireyin gittikçe artan . bedensel güç ve enerji ile birlikte. tersi olan bedensel zay›fl›k ya da uyma ve tabi olmadaki kabiliyetsizlik ise hastal›k iflareti say›l›yor ve dolay›s›yla da t›bba ya da psikiyatriye havale ediliyordu. (›v) Bafll›ca do¤ruluk/uygunluk modeli ise sa¤l›kt›. Ayn› zamanda uyar›c›lara tekrarlanan ve öngörülebilen biçimde tepki veren ve efl güdümlü bask›ya tabi tutuldu¤unda monoton davranabilen aktörlerdi. yukar›daki üç alanda baflar›l› olma kapasitesi ile yak›ndan ilgili bir düflünceydi. Sa¤l›k.4. postmodern koflullar alt›nda ise bireylerin esas olarak tüketici/oyuncu olarak infla edildiklerini ileri sürmektedir. kendi aralar›nda. Bu bireylerin en önemli özellikleri kendili¤inden ve kolayca atefllenebilen bir davran›fl esnekli¤ine sahip olmalar›. Bauman’a göre “uygunluk”. Dolay›s›yla modern koflullarda yarat›lan birey Bauman’a göre (2001. daima yeni deneyimler arayan. Modern koflullarda yarat›lan bireylerin s›n›rlar› öncelikle s›n›rlamaktan çok uymak ve ba¤lanmak/yap›flmak için tasarlanan ara kesimlerdi. yaln›z bafllar›na tamam olmayan. bu anlamda bireyler.203-204). Sa¤l›k. Yani.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 89 fliklikte bulunabilece¤ini ileri sürmektedir (Bauman. önceki ö¤rendiklerine ve kazan›lm›fl al›flkanl›klar›na çok az ba¤l› olan aktörler olmalar›d›r. istenen biçimde davranma ve topluluklar›n efl güdümlü faaliyetlerine uyma kapasitesini simgeliyordu. Bauman. anlaml› bütünler oluflturabilmeleri için öteki birimlerle birleflmesi gereken fleylerdi. modern koflullarda bireylerin esas olarak üretici/asker olarak infla edildiklerini ileri sürmektedir. bir fley ifade etmeyen.buradaki “deneyim” hem (deneyim) hem de (hayat) anlam›ndaki deneyim. disiplinli. Ona göre bireylerin hepsinin ya da ço¤unun icra etmeleri istenen ve bunun icras› için e¤itildikleri üretici ve asker rolleri. (›››) Bireyler. s. kendi aralar›nda. Postmodern koflullar içerisinde bu flekilde yarat›lan bireyler ise flu özelliklere sahip olmaktad›rlar: (›) Bireyler öncelikle ve birincil olarak.ve asla doymayan. 2001 y›l›nda Türkçeye “Parçalanm›fl Hayat” ad›yla çevrilen kitab›nda modern ve postmodern koflullardaki bireylerin infla biçimlerine ve yarat›lan bireylerin sahip olduklar› özelliklere yönelik de¤erlendirmeler yapm›flt›r. böyle bir gücü muntazam olarak ve hiç bitkinlik duymadan üretme kapasitesine sahip olmal›yd›. t›pk› Lego ya da Meccano oyuncaklar›ndaki tafllar gibi. asla tamamen dengede olmasalar da neredeyse kendi kendisine yeten ve kendi kendisini güdüleyen birimler olarak kendi kendilerini dengeleme e¤ilimindedirler. Bauman. davran›fllar› genellikle düzenli/kurall› olan ve her fleyden önemlisi de düzenlenmeye boyun e¤en aktörlerdi. Bauman’a göre. Ünite . (››) Bireyler disiplinli aktörlerdi. düzenli. Bauman’a göre. 2001. (››) Postmodern koflullarda infla edilen bireyler “yarat›c›” aktörlerdir.

2001. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Bauman’a Göre Küreselleflme ‹NTERNET TERNET Bauman’›n‹ N modernlik ve postmodernlik konular› d›fl›nda üzerinde durdu¤u di¤er önemli bir konu ise küreselleflmedir. 1998b. Geçmiflten günümüze de¤in hem birlik hem de farkl›l›¤›n ayakta kalamad›¤›n› ileri süren Bauman. baz›lar›na göre ise mutsuzlu¤un nedeni olarak görüldü¤ünü belirtmektedir. Bu durumun her zaman böyle oldu¤unu ancak geçmiflte ve bugün böyle oldu¤unu flimdi bildi¤imizin alt›n› çizmektedir (Bauman. Ancak herkesin birleflti¤i nokta küreselleflmenin dünyan›n kaçamayaca¤› kaderi. tersine. Bunun tersi olan bedensel gevfleklik. Bu durumdaki bireyler t›bba ya da psikolojik dan›flma veya psikiyatrik tedaviye havale edilirler. tarihin yeniden tekrarlamayaca¤›n›n hiçbir garantisi olmad›¤›n› belirtir. bir kontrol masas›n›n.10). bir yönetim kurulunun. Ona göre. Baz›lar›na göre. SIRA S‹ZDE s. Buna karfl›n bu S O R U sürecin sonunda hiçbir müphemlik tafl›mayan iyi (yani evrensel olarak üzerinde anlafl›lan itiraz edilmeyen) çözümler olmaks›z›n ebediyen ahlaki ikilemlerle karfl›D‹KKAT laflaca¤›m›z› ve çözümlerin nerede bulunabilece¤inden. postmodern döneme geçiflin alt›nda yatan en önemli de¤iSIRA modernlikten S‹ZDE flikli¤i nerede bulabiliriz? D Ü modernlik fiÜNEL‹M Bauman. “küreselleflmenin” onsuz mutlu olamayaca¤›m›z fley. son zamanlar›n moda kavram› olarak adland›rd›¤› küreselleflmede anlam›n› bulan en önemli fleyin “fleylerin elimizden” kaçt›¤› hissi oldu¤u görüflünü savunur. Bauman. dünya meselelerinin belirsiz. bu s›fat de¤iflikli¤inin arkas›nda.69). süre giden dengede olma durumundan yüksek rahats›zl›klar ise “uygunsuzluk” belirtileridir. 1999. Toplumsal Sonuçlar›” (1999) ad›yla çevrilen kitab›nda küreselleflme sürecine ve küreselleflmenin anlam›na dair önemli aç›klamalar getirmektedir. bireysel mutluluk aray›fl›nda çok az bir özgürlü¤e tahammül ede(bile)n bir güvenlik anlay›fl›ndan kaynaklan›rken postmodernitenin hoflnutsuzluklar› ise çok az bireysel güvenli¤e TELEV‹ZYON izin veren bir haz arama özgürlü¤ünden kaynaklanmaktad›r. A P Bauman’a göre (2000. Dolay›s›yla eskiden oldu¤u gibi. hatta bunlar› bulman›n iyi olup olamayaca¤›ndan asla emin olamayaca¤›m›z› art›k biliyoruz (Bauman. 2005. deneyiminde bireylerin ahlaki sorumluluklar›n› yasa koyuculara kayd›rarak bireyleri evrensel olarak ahlakl› k›lma giriflimi ve bu süreçte herkesi özgür k›lma vaadinin baflar›ya ulaflmad›¤›n› ileri sürmektedir. modernitenin hoflnutsuzluklar›. Türkçeye “Küreselleflme. Bauman’a göre “küresellik”. günümüzde ise küresel sayd›¤›n› ileri süren Bauman. s. 1999. SIRA S‹ZDE 2 Bauman’a göre. “Bükemedi¤in eli öpeceksin” türü bir öz-teselli nasihat› ile flekillendirilse de daima kapitülasyonun ac›l›¤› ile kar›flan bir kabullenmedir (Bauman. küreselli¤in. s.45). modern öz-bilinç ve özgüven tarihindeki bir dönüm noktas›n›n gizli oldu¤u görüflündedir. sadece herkesin her yerde Mcdonald’s burgerleriyle beslenip TV’de en yeni belgesel dramay› izleyebilece¤i anlam›na geldi¤ini ileri sürmektedir.120). . akl›n hakimiyetinde olma. geri dönüflü olmayan bir süreç oldu¤u yönündedir (Bauman. Modernli¤in bir zamanlar kendisini evrensel gördü¤ünü. Bauman. kurals›z ve kendi bafl›na buyruk do¤as›d›r. bir merkezin.90 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› yeni deneyimleri bedensel ve ruhsal olarak emme ve bunlara yarat›c› bir biçimde tepki verme kapasitesini. Evrenselli¤in gurur duyulan bir proje. gerçeklefltirilmek istenen önemli bir misyon olmas›na karfl›n.7). ilerisi için güvence alt›na al›nm›fl bir AMAÇLARIMIZ zafer olmaks›z›n hareket etmemiz gerekir. küreselleflme fikrinden ç›kan en derin anlam. h›zl› de¤iflimlere dayanma yetisini. s. d›flar›da olup bitenlere koyun gibi r›za gösterme. küreselleflme sürecine yönelik de¤erlendirmesini yaparken küreselleflme sürecinin iki yönlü alg›lanmas›na dikkat çekmektedir. K ‹ T s. kendi kendisini gözetleme ve performans yetersizliklerini düzeltmek suretiyle “formunu koruma” yetene¤ini temsil etmektedir. s. bir idari büronun yoklu¤udur (Bauman.38).

s.8). Ünite . dünyan›n eskiden bir bütünlük arzetmesine karfl›l›k büyük bölünD‹KKAT menin ortadan kalkmas› ile art›k bir bütünlük sergilemedi¤i görüflündedir. Di¤er bir endifleli durum ise giderek daha fazla küresel ve yurtsuz bir hâle gelen elit kesimle geride kalan “yerelleflmifl” TELEV‹ZYON kesim aras›ndaki tedrici iletiflim kopuklu¤udur (Bauman. ‹ N T ve ERN ET sentez ve da¤›lman›n. bu gün tan›k oldu¤umuz fleyin dünya çap›nda bir yeniden tabakalaflma oldu¤unu. Bauman. Bauman. Bauman (1999. 1999. ulus-devlet yap›lar›n›n ve milli kültürlerin birtak›m küresellefltirici güçlerin olumsuz etkisine maruz kalmas› ise bu etkiye maruz kalanlarca küreselleflme süreAMAÇLARIMIZ cinin olumsuz olarak de¤erlendirilmesine neden olmaktad›r. mekân sabitleme süreci de ifllemektedir.81). kaynaklar›n ve acizli¤in. göçebeyle yerleflik. dünya çap›nda bir s›ralaman›n oluflturuldu¤unu ileri sürmektedir.69). Dolay›s›yla kontrolü elde SIRA S‹ZDE oldu¤u gitutman›n neye benzeyece¤i de pek aç›k de¤ildir. Örne¤in Sovyetler Birli¤i’nin ve Yugoslavya’n›n da¤›lmas›yla yeni ulus-devletlerin özgürlüklerini SIRA S‹ZDE ilan etmeleri küreselleflme sürecinin onlar taraf›ndan olumlu olarak de¤erlendirilmesine. Ona göre ifl ve finans dünyas›n›n ve bilgi ak›fl›n›n yerküre çap›nda ortaya ç›k›S O R U fl›n›n yan› s›ra. Dolay›s›yla Bauman’a göre. Günümüzde küreselleflme olarak adland›r›lan süreç ayr›cal›klar›n ve mahrumiyetin. Bauman. normalleS anormal ya da yaO R U say› ihlal edenler aras›ndaki ça¤lar süren ayr›mlar› örtbas etmifltir (Bauman. servetin ve yoksullu¤un. küreselleflme sürecinin olumlu yönlerinden çok olumsuz etkilerine K ‹ T daha A P çok önem vermektedir. özgürlü¤ün ve k›s›tlaman›n yeniden da¤›t›m›nda yank›lanmaktad›r. Ona göre. baz›lar› için küreselleflme olarak görülen fley baflkalar› için yerelleflme anlam›na geliyor. Merkezinde hareket özgürlü¤ü yatan günümüz kutuplaflmas› çok boyutludur. TELEV‹ZYON 3 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . 1999. Toplumsal Sonuçlar›” (1999. zenginle fakir. bütünleflme ve çözülmenin denk düflmesi iç içe geçmesi rastlant›dan baflka bir fley de¤ildir. bu tabakalaflma süresince yeni bir toplumsal-kültürel hiyerarflinin. Bauman’a göre. küreselleflme süreçlerinin ayr›lmaz bir parças› mekân› giderek bölme. bütünleflme ve parselleme. Ona göre. s. yeni merkez. küreselleflme ve yurtlaflt›rman›n karfl›l›kl› olarak birbirini tamamlayan süreçler oldu¤unu ileri sürer. baz›lar› için yeni bir özgürlü¤ün olan fley D ‹emaresi KKAT baflkalar›n›n üzerine davetsiz ve kötü bir kader olarak çullan›yor.9). 1999. Ayr›nt› Yay›nlar›) adl› kitab›ndan ulaflabilirsiniz. s.4. homojenlefltirme yerine kutuplaflt›rma e¤ilimi tafl›maktad›r. s. Ona göre art›k hiç kimse kontrolü elinde bulundurmamaktad›r. küreselleflme birlefltirdi¤i kadar bölmektedir de. bir “yerelleflme”. Sonuç olarak küreselleflme sürecinin olumlu taraflar› yan›nda olumsuz yönleriSIRA S‹ZDE hemfikir ni de dikkate alan Bauman (1999. yerkürenin DÜfiÜNEL‹M tek tiplili¤ini art›ran nedenlerle bölen nedenlerin özdefl oldu¤unu ileri sürmektedir.9). insanlar› ay›rma ve d›fllamad›r. s. günümüzde teknolojik geliflmelere ba¤l› olarak zaman ve meDÜfiÜNEL‹M safenin eski anlam›n› yitirmesi.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 91 Bauman’a göre küreselleflme fikrinden ç›kan en derin anlam nedir?SIRA S‹ZDE Bauman’a göre. Bauman. K ‹ T daha A P detayl› bilZygmunt Bauman’›n küreselleflme konusuyla ilgili düflünceleri hakk›nda giye “Küreselleflme. gücün ve güçsüzlü¤ün. küreselleflme sürecinin herkesin oldu¤u varsay›lan etkilerinin asl›nda tümüyle birlefltirici olmad›¤›n› belirtir. Bu durumda eskiden bi insanl›k için sesini yükseltecek ya da sesini yükseltti¤inde insanl›k taraf›ndan dinlenecek ve itaat edilecek kadar ma¤rur bir yerelli¤in olmad›¤›n› ileri süren BauAMAÇLARIMIZ man için herkesin r›za gösterece¤i küresel ifllerin bütünselli¤ini kavray›p aç›klayabilmemizi sa¤layacak tek bir olgu da kalmam›flt›r (Bauman.

Çünkü daha önce Yahudi Soyk›r›m›n› tarihin ak›fl›ndaki bir olay olarak de¤erlendiren Bauman. düzenleme ve s›n›fland›rma düflüncesine tak›lm›flt›r. Bir düzen rüyas›na sahip olan modernlik. Bauman’a göre. belirsizli¤i ve mu¤lâkl›¤› bast›rmaya çabalam›flt›r. Yahudi Soyk›r›m› bu nedenle toplumun. Bauman’a göre modernlik her fleyden önce bir s›n›r uygarl›¤›d›r. ayr›ca mu¤lâkl›¤› bast›rmaya yol açm›flt›r. uygarl›¤›n yüksek sahnesinde ve insano¤lunun kültürel zaferinin zirvesinde do¤mufl ve uygulanm›flt›r. soyk›r›m›n yeterli sebebi olmasa da gerekli kofluludur. Di¤er bir ifadeyle postmodernlik. daha do¤rusu modernleflmemifl toplumlardan birinde de¤il. Dolay›s›yla ona göre.92 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Özet A M A Ç 1 Zygmunt Bauman’›n Modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin nedenlerini kavrayabilmek. itibars›zlaflt›r›lmas› ya da sona erdirilmesi anlam›na gelmedi¤ini savunur. kendi orijinal projesinin uygulanamazl›¤›n› kabul eden modernliktir. dikkatle ve sa¤duyuyla bakan. Modern soyk›r›m›. Özünde çok anlaml› ve tart›flmal› olan postmodernlik düflüncesinin ço¤unlukla iflaret etti¤i fleyin dünyan›n ortadan kald›r›lmas› imkâns›z ço¤ullu¤unun kabulü oldu¤unu belirten Bauman. yak›n çevremizdeki dünya parças›n› kural tan›r. yönetti¤i toplumu düzenlenecek. Bundan dolay› da postmodernlik. Zygmunt Bauman’›n Modernlik ve Yahudi Soyk›r›m› aras›ndaki iliflkiye yönelik görüfllerini aç›klayabilmek. kendi kendisine. adalet ve ak›l için evrensel olarak uygulanabilir standartlar belirlerken göreceli¤i. Bauman’a göre. Yahudi bir ailenin çocu¤u olan Bauman göre. modern dönemin bir özelli¤i olan kaos yerine düzen getirme. rüfltüne ermifl modernliktir. eflinin yazd›¤› kitab› okuduktan sonra Yahudilere uygulanan soyk›r›m›n tarihin ak›fl›nda basit bir olay olmad›¤›n›. A M A Ç 3 AM A Ç 2 . postmodernli¤in illa da modernli¤in reddi. yasalar ve ahlaki kodlar yoluyla düzen yaratmaya kalk›flan bir toplum olmufltur. Efli Janina’n›n savafl y›llar›ndaki kendi yaflam öyküsünü kitap olarak yay›nlamas› Bauman’›n modernli¤e ve Yahudi Soyk›r›m›na bak›fl aç›s›n›n de¤iflmesine neden olmufltur. modern zamanlarda her bir düzen adac›¤›n›n daha fazla biçimlendirilebilir. genelde bir bahç›vanl›k ifli gibi ele alan Bauman’a göre. modernlik. Çünkü Yahudi Soyk›r›m› modern ak›lc› toplumda. durumuna ve geçmiflte yapt›klar›na daha derinlemesine. kurumlar. çok farkl› insanlara çok farkl› fleyler anlat›r. Bauman. modern kültür gibi. kontrol etme. Birden fazla kategoriye yerlefltirilebilecek ya da modernli¤in düzenleyici ilkelerinin çatlaklar› aras›nda kalan sosyal gruplar asimilasyonist yaklafl›mlara ya da (Avrupa Yahudileri örne¤inde oldu¤u gibi) zulme ve yok edilmeye maruz b›rak›lm›flt›r. Bu duruma ba¤l› olarak da ulafl›lan sonuç düzenlemeler. kestirebilir ve denetlenebilir k›lma mücadelesi sonuçsuz kalmaya mahkumdur. Yahudi Soyk›r›m›n›n arkas›nda. toplumsal geliflmesini tamamlayamam›fl. yetifltirilecek ve yabani otlar› denetime al›nacak bir fley olarak gören modernli¤in “bahç›van” devlet anlay›fl› durmaktad›r. modernli¤in en üst aflamas›n› yaflayan Avrupa’daki bir toplumda gerçekleflmifltir. postmodernite. daha iyi denetlenebilir ve daha etkin uygulan›r hâle gelmesinden dolay› tam bir kaosa neden oldu¤unu ileri sürmektedir. Zygmunt Bauman’›n postmodernlikle neyi kastetti¤ini tan›mlayabilmek. Ona göre. Bauman’a göre. uygarl›¤›n ve kültürün bir sorunudur ve bunun araflt›r›lmas› gerekmekteydi. onlar› meflrulaflt›rm›fl. postmodernlik. gördüklerini tamamen sevmeyen ve de¤iflme gereksinimi hisseden modernlikten baflka bir fley (ne eksik ne fazla bir fley) de¤ildir. modernlikle önemli bir ba¤lant›s›n›n oldu¤unu fark etti¤ini belirtir. Bauman’›n modernli¤e yöneltti¤i di¤er bir elefltiri ise modernli¤in farkl›l›¤› büyük bir suç olarak görmesi gelmektedir. Modern anlay›fl do¤ruluk. Çünkü Yahudi Soyk›r›m›. modernlik kaç›n›lmaz bir flekilde bask› hiyerarflileri kurmufl.

Bauman. Postmodernli¤in. Onun bu yaklafl›m› tarihsel süreci bir bütün olarak ele ald›¤›n› göstermektedir. servetin ve yoksullu¤un. kendi ay›rt edici özelli¤i olan farkl›l›¤a. AM A Ç 5 Bauman’›n küreselleflme yaklafl›m›n› özetlemeyabilmek. Bauman’a göre. Bauman. Bauman’a göre. bu s›fat de¤iflikli¤inin arkas›nda. küreselleflme sürecinin herkesin hemfikir oldu¤u varsay›lan etkilerinin asl›nda tümüyle birlefltirici olmad›¤› görüflündedir. bu durumu postmodernli¤in do¤as›na ba¤lar. Çünkü onun yaklafl›m›nda postmodernli¤in d›fllama gücü zay›ft›r. postmodernilkte. Küreselleflme sürecinin olumlu taraflar› yan›nda olumsuz yönlerini de dikkate alan Bauman. günümüzde küreselleflme olarak adland›r›lan süreç ayr›cal›klar›n ve mahrumiyetin. postmodernli¤in kendi kimli¤ini inkâr etmeden modernli¤i d›fllayamayaca¤›n›n alt›n› özellikle çizer. dünya çap›nda bir s›ralama oluflturulmaktad›r. günümüzde ise küresel sayd›¤›n› ileri süren Bauman. onu postmodernitenin peygamberi olarak ilan etmifltir. özgürlü¤ün ve k›s›tlaman›n yeniden da¤›t›m›nda yank›lanmaktad›r. Dolay›s›yla s›n›rlara s›n›r koyan postmodernli¤in.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 93 AM A Ç 4 Zygmunt Bauman’›n postmodern düflünceye katk›lar›n› de¤erlendirmek. dünyan›n büyüsünü bozmak için giriflilen. Bu katk›lar›ndan dolay› Dennis Smith. gücün ve güçsüzlü¤ün. Modernli¤in bir zamanlar kendisini evrensel gördü¤ünü. modernli¤i de dâhil etmekten baflka çaresi yoktur. Ünite . baz›lar› için yeni bir özgürlü¤ün emaresi olan fley baflkalar›n›n üzerine davetsiz ve kötü bir kader olarak çullanmaktad›r. küreselleflme birlefltirdi¤i kadar bölmektedir de. Yerkürenin tek tiplili¤ini art›ran nedenlerle bölen nedenlerin özdefl oldu¤unu ileri süren Bauman’a göre. önceki süreçten kesin bir kopma ya da belirgin bir farkl›laflma yoktur. Z. Dolay›s›yla bugün tan›k oldu¤umuz fley dünya çap›nda bir yeniden tabakalaflmad›r. sonunda sonuçsuz kalan uzun ve gayretli modern mücadeleden sonra dünyan›n “yeniden büyülü hale getirilmesi” olarak de¤erlendirilebilece¤i görüflünde olan Bauman’a göre. kaynaklar›n ve acizli¤in. Bu tabakalaflma süresince yeni bir toplumsal-kültürel hiyerarfli. Postmodern düflünceye çok önemli katk›lar sa¤lam›fl bir düflünürdür. . Bauman.4. baz›lar› için küreselleflme olarak görülen fley baflkalar› için yerelleflme anlam›na gelmekte. modern öz-bilinç ve özgüven tarihindeki bir dönüm noktas›n›n gizli oldu¤u görüflündedir.

önceki ö¤rendiklerine ve kazan›lm›fl al›flkanl›klar›na çok az ba¤l› olan aktörler olmalar›d›r. d. e. Modern koflullarda infla edilen bireylerin davran›fllar› genellikle düzenli/kurall› olan ve her fleyden önemlisi de düzenlenmeye boyun e¤en bir yap› sergilemektedir. Bahçe kültürüne benzeterek. ‹nsanl›¤›n ulaflt›¤› en üst düzey kültürel seviye olarak. asla tamamen dengede olmasalar da. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Zygmunt Bauman’a göre modern koflullarda yarat›lan (infla edilmek istenen) bireyin sahip oldu¤u özelliklerden biri de¤ildir? a. modern dönemin sonunu ilan etmifltir. yaln›z bafllar›na tamam olmayan. sürekli ve tercihen daima artan bir uyar›c› ak›fl›n› emebilen ve bunlara tepki verebilen deneyim organizmalar›d›r. neredeyse kendi kendisine yeten ve kendi kendisini güdüleyen birimler olarak kendi kendilerini dengeleme e¤ilimindedirler. Postmodern dönem farkl›l›klar› suç olarak görmektedir. Zygmunt Bauman. Ulrich Beck c. b. 17. c. d. Postmodern dönem. b. Modern dönem. Modern koflullarda infla edilen bireyler disiplinli aktörlerdir. b. Modern koflullarda infla edilen bireyler. Postmodern dönem. Postmodern koflullarda infla edilen bireyler daima ve bitkinlik duymayan bir üretme kapasitesine sahip olmal›d›rlar. 6. Postmodern koflullarda infla edilen bireyler. e. anlaml› bütünler oluflturabilmeleri için öteki birimlerle birleflmesi gereken aktörlerdir. Modern koflullarda bireyler esas olarak üretici/asker olarak infla edilmektedirler. 4. e. e. Postmodern dönemin en önemli özelliklerinden biri “Bahçe Kültür” anlay›fl›d›r d. Postodern koflullarda bireyler esas olarak tüketici/oyuncu olarak infla edilmektedirler.yüzy›lda ortaya ç›kt›¤›n› ifade etti¤i modernli¤in kültür anlay›fl›n› nas›l de¤erlendirmektedir? a. Postmodern dönemden sonraki dönemin ad›d›r. Modern koflullarda infla edilen bireyler “yarat›c›” aktörlerdir. b. c. küreselleflmenin sonu anlam›n› tafl›maktad›r. c. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Zygmunt Bauman’a göre postmodern koflullarda yarat›lan (infla edilmek istenen) bireyin sahip oldu¤u özelliklerden de¤ildir? a. Afla¤›daki düflünürlerden hangisi Zygmunt Bauman’› “Postmodernitenin” peygamberi olarak ilan etmifltir? a. . Peter Wagner 3. 2. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Zygmunt Bauman’›n postmodernlik yaklafl›m›na göre do¤rudur? a. bir fley ifade etmeyen. 5. b. Küreselleflme sürecinin bafllang›c› olarak. Postmodern koflullarda infla edilen bireyler öncelikli olarak yeni deneyimler arayan ve asla doymayan. George Balandier d. d. Modern dönemdeki düflüncenin ço¤unlukla iflaret etti¤i fley dünyan›n ortadan kald›r›lmas› imkâns›z ço¤ullu¤unun kabulüdür. Dünyada yerel kültürlerin geliflmesi olarak. modern dönemden önceki dönemin ad›d›r c. Postmodern dönemdeki düflüncenin ço¤unlukla iflaret etti¤i fley dünyan›n ortadan kald›r›lmas› imkâns›z ço¤ullu¤unun kabulüdür. Dennis Smith e. Modern dönem. Toplumlar›n ulaflmas› gereken ideal kültür düzeyi olarak. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Zygmunt Bauman’›n modernlik yaklafl›m›na göre modernli¤in özelliklerinden biridir? a. Modern dönem farkl›l›klar› suç olarak görmüfltür. d. e. c. Anthony Giddens b. Postmodern koflullarda infla edilen bireyler “yarat›c›” aktörlerdir.94 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. Modern koflullarda infla edilen bireylerin en önemli özelliklerinden biri kendili¤inden ve kolayca atefllenebilen bir davran›fl esnekli¤ine sahip olmalar›.

c. d 5. Yahudi’lerin topluca öldürülüflünü anlatmak için kullan›lan bir kavramd›r. 2. b. Küreselleflme süreci kontrollü bir süreçtir. 8. Holocaust. c 6. Yahudilerin ba¤›ms›zl›k gününün ismidir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zygmunt Bauman’›n Postmodernli¤e Yönelik Görüflleri” ve “Zygmunt Bauman’›n Modernlik-Postmodernlik Karfl›laflt›rmas› ve Küreselleflmeye Yönelik Görüflleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zygmunt Bauman’›n Modernlik De¤erlendirmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Parçalanm›fl Hayat d. d 10. Almanya’n›n ba¤›ms›zl›k gününün ad›d›r. Postmodern Etik b. d. b. e. d 7. Holocaust ne anlam ifade etmektedir? a. Zygmunt Bauman’a göre. 9. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zygmunt Bauman’›n Postmodernli¤e Yönelik Görüflleri” ve “Zygmunt Bauman’›n Modernlik-Postmodernlik Karfl›laflt›rmas› ve Küreselleflmeye Yönelik Görüflleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Küreselleflme. kurals›z ve kendi bafl›na buyruk bir do¤as›n›n olmas›d›r. Küreselleflme süreci ulus-devlet yap›s›n› ortadan kald›rm›flt›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bauman’a Göre Küreselleflme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 9. c 8. Dünya meselelerinin belirsiz. Afla¤›dakilerden hangisi Zygmunt Bauman’›n eserlerinden biri de¤ildir? a. Toplumsal Sonuçlar› 1. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bauman’a Göre Küreselleflme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b . Kontrollü bir süreç olmas›d›r. Zygmunt Bauman’a göre. e. Ünite . Modernli¤in Sosyolojisi c. Küreselleflme diye adland›r›lacak bir sürecin söz konusu olmamas›d›r. e 4. küreselleflme fikrinden ç›kan en derin anlam nedir? a. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” ve “Zygmunt Bauman’›n Modernlik De¤erlendirmesi” “Zygmunt Bauman’›n Modernlik De¤erlendirmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 10. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bauman’›n Modernite Elefltirisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bauman’›n Modernite Elefltirisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e. c. Küreselleflme sürecinin postmodern dönemin di¤er ad› olmas›d›r.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 95 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 7. c. afla¤›dakilerden hangisi küreselleflme sürecinin özelliklerinden biridir? a. Küreselleflme süreci sadece ekonomik aç›dan bir bütünleflme sürecidir. Küreselleflmenin sadece dünyan›n belirli bir bölgesinde iflleyen ve yaln›zca orada kontrolü söz konusu olan bir süreç olmas›d›r. d. b. Küreselleflme süreciyle birlikte milli kültürlerin sonuna gelinmifltir. d 3. Modern dönemin di¤er ad›d›r. Modernlik ve Müphemlik e. b Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zygmunt Bauman’›n Modernlik De¤erlendirmesi” ve “Zygmunt Bauman’›n Modernlik-Postmodernlik Karfl›laflt›rmas› ve Küreselleflmeye Yönelik Görüflleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d. Küreselleflme sürecinde parçalanma ve bütünleflmenin birlikte var olmas› söz konusudur. Almanlar ile Yahudiler aras›nda yap›lan bar›fl anlaflmas›n›n ismidir.4.

yap›c› bir etkinlik olarak de¤erlendirilmektedir. S›ra Sizde 3 Son zamanlar›n moda kavram› olarak adland›rd›¤› küreselleflmede anlam›n› bulan en önemli fleyin “fleylerin elimizden” kaçt›¤› hissi oldu¤u görüflünü ileri süren Bauman’a göre. ‹stanbul: Babil. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Abdullah Y›lmaz. bir kontrol masas›n›n. Zygmunt (1997) Modernlite ve Holocaust. bir yönetim kurulunun. Bauman. neyin zararl›. Cambridge UK: Polity Pres. Zygmunt (2000) Postmodernlik ve Hoflnutsuzluklar›.. Ancak modern bahçe kültürü anlay›fl›na göre bu yabani otlar›n yok edilmesi gerekmektedir. Zygmunt(1999) Çal›flma. Ed. ‹stanbul: Sarmal Yay›nevi. Zygmunt (2003) Modernlik ve Müphemlik. Bauman. Bir merkezin. Wagner. Bunlar. Yavuz Alagon. Çünkü modern kültür kendini ideal bir yaflam›n tasar›m› ve insan iliflkilerinin kusursuz düzeni olarak tan›mlamakta. Peter (1996) Modernli¤in Sosyolojisi. modern dönemden postmodern döneme geçiflin alt›nda yatan en önemli de¤ifliklikleri. Bat› Avrupa’da on yedinci yüzy›lda ortaya ç›kt›¤›n› belirtti¤i modernli¤in kültür anlay›fl›n› bahçe kültürüne benzetir. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Bauman. Bauman. Bauman. tüm bu yollar yetersiz kal›rsa öldürülmelidir. Bahçe tasar›m› yabani otlar›n› belirledi¤ine göre bahçe olan her yerde yabani ot da olacakt›r. Çev. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. k›s›tlanmal› yay›lmalar› önlenmeli. London: SAGE Publications Ltd. ‹stanbul: Sarmal Yay›nevi. Ümit Öktem. Dolay›s›yla kusursuz bir bahçenin yap›lmas› ve korunmas› iflinde bir araya gelen di¤er etkinliklerden tür olarak farkl› de¤ildir. Çev. Zygmunt(1999) Culture as Praxis. modern kültürün düzen anlay›fl› her fleyden önce. UK: Polity Press. Zygmunt (1998) Sosyolojik Düflünmek. neyin yabani ot ya da haflarat oldu¤unu belirleyen bir tasar›m olarak anlafl›l›r ve evrendeki tüm ö¤eleri kendisiyle olan iliflkisine göre s›n›fland›r›r. neyin araç. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Bauman. Dennis (1999) Zygmunt Bauman. Bauman’a göre. Modern anlay›flta yabani otlardan ar›nd›rma y›k›c› de¤il. Zygmunt (2001) Parçalanm›fl Hayat. Bauman. Çev.96 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Bauman. di¤er yabani otlar gibi ayr›lmal›. Modernity and Its Outcasts. Tüketicilik ve Yeni Yoksullar. Abdullah Y›lmaz. Sm›th. Mehmet Küçük. Süha Sertabibo¤lu. Zygmunt (1998b) Postmodern Etik. Çev. ‹brahim Gündo¤du. Çev. S›ra Sizde 2 Bauman’a göre. ‹smail Türkmen. Philip (2005) Kültürel Kuram. neyin ilgisiz. ‹stanbul: Sarmal Yay›nevi. Jacobsen ve Poder. bir idari büronun yoklu¤udur. Bauman. neyin hammade. Jacobsen ve Poder (2008)” Introduction: The Sociology of Zygmunt Bauman. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. toplumu bahçe gibi gören tüm görüfller toplumsal do¤al ortam›n baz› bölümlerini yabani otlar olarak nitelerler. bireyin toplumsal olarak infla biçiminde. Bauman. ‹smail Türkmen. Bauman. kimli¤ini ise do¤aya duydu¤u güvensizli¤in d›fl›nda oluflturmaktad›r. Smith. Bauman. Çev. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Çev. neyin yarars›z. Çev. ‹smail Türkmen. Zygmunt (1999) Küreselleflme Toplumsal Sonuçlar›. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. kurals›z ve kendi bafl›na buyruk do¤as›d›r. Prophet of Postmodernity. Özgürlük ve Cezaland›rma. Çev.Challenges and Critique”. Alev Türker. Zygmunt (2005) Bireyselleflmifl Toplum. kitlelerin toplumsal olarak bütünlefltirilmesinde ve sistemik yeniden üretim sürecine yap›flt›r›lmas›ndaki derin de¤ifliklikte bulabiliriz. Zygmunt (2003) Wasted Lives. Çev. Selime Güzelsan. . ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. küreselleflme fikrinden ç›kan en derin anlam ise dünya meselelerinin belirsiz. Bauman’a göre. ‹ngiltere: Ashgate Publishing ltd. yerinden ç›kar›lmal› ve toplum s›n›rlar›n›n d›fl›nda tutulmal›d›r. Çev.

.

Tüketim toplumuna iliflkin görüfllerini özetleyebilecek.5 Amaçlar›m›z • • • • ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anlam zedelenmesine iliflkin görüfllerini aç›klayabilecek. Anahtar Kavramlar Gösterge Simülakrlar Hiper Uyumluluk Anlam Zedelenmesi • • • • Simülasyon Hiper-gerçeklik Sibernetik Kontrol Sessiz Ço¤unluk ‹çindekiler • G‹R‹fi: JEAN BAUDRILLARD’IN YAfiAMI VE SOSYOLOJ‹YE YAKLAfiIMI • GÖSTERGE EVRELER‹ • TÜKET‹M TOPLUMU • S‹MÜLASYON VE S‹MÜLAKRLAR • ELEfiT‹R‹LER Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Tüketim Toplumu. Kitle ve sessiz ço¤unluk konusundaki görüfllerini analiz edebileceksiniz. Baudrillard’›n gösterge evreleri konusundaki görüfllerini ay›rt edebilecek. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard . Simülasyon ve simülakrlar kavramlar›n›n ne anlama geldi¤ini tan›mlayabilecek.

Kendisini hiçbir zaman postmodern olarak tan›mlamayan düflünür ancak postmodernizm deyince akla ilk gelen isimlerden biri olmufltur. san›r›z abart› olmayacakt›r. yy’›n en önemli düflünürlerinden biri olan Frans›z Sosyolog’un simulasyon kavram› ‘Matrix’ filmi’ne konu olmufl ve filmin bir sahnesinde “Simulakrlar ve Simulasyon” kitab› da görüntülenmifltir. tüm bu kavramlar›n anlam zedelenmesine u¤rayarak içe patlad›¤›n› (implosion) belirtir. Günümüz sosyal bilimlerinin statükoya hizmet ettirildi¤ini ve sosyal bilimcilerin de statükocu olduklar›n› ileri sürmektedir. Baudrillard. gerçekli¤i kavraman›n mümkün olmad›¤›n› ve dolay›s› ile onu de¤ifltirmenin de olanaks›z oldu¤unu vurgular. Sosyolojinin pozitivist metod anlay›fl›n› elefltiren Baudrillard rakamlarla sosyal gerçekliklerin aç›klanamayaca¤›n› anlatmaya çal›fl›r. Onun hiçbir gerçekli¤in olmad›¤›. hayat›n TV içinde ve TV’nin hayat içinde kayboldu¤u bir ça¤da yafl›yoruz” ifadesi önemli bir düflünür oldu¤unun kan›t› niteli¤indedir. Kitle iletiflim araçlar› ve tüketim üzerine 20. güç. Bu dönemin zararl› bir toplumsal yönelimde oldu¤unu. 2006b: 12-14) . Modernleflmenin sosyal bilimi olan sosyolojinin toplumsal.Tüketim Toplumu. Sosyologlara önemli bir ça¤r›s› vard›r. oysa medyan›n tarihi yeniden yaratt›¤›n›. farkl› ve k›flk›rt›c› üslubuyla özgün düflünceler ortaya koymufltur. Postmodern olarak nitelenen ça¤›m›z›n toplum imgesinin karanl›k ve kötümserlik oldu¤unu belirtir. O da ileri kapitalist toplumlarda sosyologlar›n elefltirel bak›fla sahip olmalar› gere¤idir (Baudrillard. Elefltirel bak›fl aç›s›na sahip oldu¤unu s›kl›kla dillendiren Baudrillard. Baudrillard’›n ça¤›m›z›n en etkili düflünürlerinden biri olmaya devam edece¤ini iddia etmek. statü. insanlar›n toplumsal meselelere/problemlere dikkatlerini çekmek için oldu¤unu belirtir. s›n›f. Simülasyon/Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard G‹R‹fi: JEAN BAUDRILLARD’IN YAfiAMI VE SOSYOLOJ‹YE YAKLAfiIMI Simülasyon kuram›yla ad›ndan s›kl›kla söz ettiren düflünür. Günümüz toplumlar›n›n medyan›n gerçekli¤inin bir aynas› olmaktan ç›kt›¤›n› ve gerçekli¤in bizzat “gerçeklik” haline geldi¤i bir hiper gerçeklik içinde yaflad›¤›m›z› ifade eder. Onun “biz. kurum gibi kavramlar›n›n anlam›n›n içinin boflalt›ld›¤›na de¤inen Baudrillard. günümüzde sosyologun da elefltirel gücünü yitirdi¤inden söz eder. hiçbir geçmiflin olmad›¤›. 1990 sonras› düflünceleri bir çok düflünür taraf›ndan elefltirilmifl olsa da. düflüncelerininin kötümser ve uç noktalarda dolaflmas›n›. 2007: 471-475). hiçbir gelece¤in ve hiçbir anlam›n bulunmad›¤› aç›klamalar› postmodernistlerin en radikal ve terbiyesiz olan› biçiminde elefltirilmesine neden olmufltur (Slattery. kitle.

Bunu flu anki tart›flmada sembolik al›flveriflin gerçekleflti¤i bir zemin olarak “yerleflik (grounded) kültür” diye adland›r›r. aksine bir baflar›s›zl›¤›n simgesi olarak yorumlanabilece¤i. Resim 5. gösterge ve gerçeklik aras›ndaki eflde¤erlik ilkesinden kaynaklan›r. ders ve konferans vermek üzere baflta ABD ve Japonya olmak üzere dünyan›n pek çok ülkesine gitmifltir. Mühiman’›n “Üçüncü Dünya’n›n Devrimci Cennetleri”ni çevirmifl olan yazar. Üretimin rasyonel bir etkinlik olmad›¤›n› ileri sürmüfl. Baudrillard’›n eserlerinin büyük bir k›sm›n› Türkçe’ye kazand›ran Prof. Bertolt Brecht’ten fliirler. Meslek yaflam›na Almanca ö¤retmeni olarak bafllad›. ‹zmir ve istanbul’da konferans vermesini sa¤lam›flt›r. ahlaki s›n›r- . Geleneksel sosyal gruplar›n üyeleri yerleflik kültür taraf›ndan. göstergelerin gerçekli¤i. Peter Weiss’in tiyatro oyunlar›n› ve Wilhelm E. öteki. Ancak ABD gibi bir toplumda kültürün büyük bir bölümü kapitalistler. O¤uz Adan›r. postmodern kültürün üyeleri ise metalaflm›fl kültür taraf›ndan çevrelenmifltir. ça¤›n olaylar›n› elefltirel aç›dan yorumlamaya çal›flan bir düflünür olarak geç kapitalizmin radikal bir kuram›n› göstergelerin gücü temelinde oluflturmaya çal›fl›r. Günümüz düflün dünyas›n›n en çarp›c› isimlerinden olan Baudrillard esas olarak simülasyon.100 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Baudrillard elefltirel yaklafl›m›n›. Körfez Savafl› s›ras›nda Frans›z televizyonunda görüfllerine en çok baflvurulan düflünür olmufl.1 Jean Baudrillard (1929-2007) Frans›z düflünür Jean Baudrillard. ‹ngilizce çevirilerinin d›fl›nda ‹talya. kitlelerin zihniyeti. Baudrillard’›n bununla anlatmak istedi¤i. biçimde ifade eder (Baudrillard. Yerleflik kültür yüz yüze etkileflimden do¤ar ve anlam›. Baudrillard’›n bu teorisi flu temel varsay›ma dayan›r: Temsil. “Simgesel De¤ifl Tokufl ve Ölüm” adl› kitab›nda Bat›l› toplumlar›n tarihsel bir sürecin sonuna geldi¤i ve ulaflt›klar› bu uygarl›k düzeyinin gerçekte ulafl›labilecek en üst aflama olarak nitelendirilmemesi gerekti¤i. Nanterre Üniversitesinde sosyoloji dersleri veren Baudrillard 1990 y›l›nda profesörlük ünvan›n› alm›flt›r. Bu durum farkl› bir aç›dan flu soruyu getirir: Kültürün amac› nedir? Geleneksel sosyal gruplarda kültür ayn› sosyal ba¤lamda üretilmifl ve kullan›lm›flt›r. yollarla aldat›lmas›n› göz boyay›c› bir oyun ve hem üretimi hem de tüketicinin iste¤ini tehdit eden bir öge olarak nitelemifltir. yazar› Türkiye’ye davet ederek. reklam ajanslar› ve kitle iletiflim araçlar› taraf›ndan üretilmekte ve dönüflüme u¤rat›lmaktad›r. Yerleflik/metalaflm›fl kültür ayr›m›n›n yarat›lmas›nda birbirinden farkl› say›s›z neden bulunur. Brezilya ve Japonya gibi ülkelerde eserlerinin büyük bir bölümü çevrilmifltir. 1966 y›l›nda Nanterre Üniversitesinde Henri Lefebvre ile tan›flt› ve çal›flmalar›na devam etti. tüketicinin reklam vb. Dr. GÖSTERGE EVRELER‹ Baudrillard. Bunu da “metalaflm›fl kültür” olarak kavramsallaflt›r›r. Meksika. 2007 y›l›n›n Mart ay›nda yaflam›n› yitirmifltir. 1929 y›l›nda Reims’de do¤du. özellikle de sosyal gerçekli¤i temsil etmesinin mümkün oldu¤udur. kitle iletiflim araçlar›nda bir star haline gelmifltir. bafltan ç›karma gibi konular› kitaplar›nda incelemifltir. 1998: 8).

bütün iletiflimsel eylemler -ifade. Yaz› dili gibi medya kanallar› Rönesans’›n öncesine dayanmakla birlikte. Yerleflik ya da temsil eden kültür fikriyle birlikte. bir kiflinin kendisini metalaflm›fl göstergeler matrisinde kurulmufl ve orada geçerli olan bir kimlik içinde konumland›rmak için çal›flmas›d›r. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 101 lamalar›. Birinci aflamada. Bu aflamada. Gösterilenle gösterge aras›nda güçlü bir korelasyon ve iliflki vard›r. inançlar› ve bunun gibilerini yarat›r. en makul al›flverifli yapmak de¤ildir. Bir arazi tafl›t› sürmek bir Volkswagen Betle sürmekten farkl› bir anlam tafl›r. Baudrillard bu ça¤› tüketim toplumunun bafllang›c› olarak nitelendirir. belirli göstergelerin kullan›ld›¤› ba¤lamlar aç›k ve nettir. Bu genellikle modernite olarak adland›r›lan dönemdir. . Do¤rudan temsil hala vard›. Gösterge. Ayn› zamanda bofl zaman artm›fl ve eskiye göre daha fazla insana verilen örtülü ödene¤in miktar› artm›flt›r. Bu sistem daha önemli ve incelikli hale geldikçe yeni bir iflçilik türü geliflir ve tüketim iflçili¤i fiziksel iflçili¤i alt eder. Göstergenin ikinci aflamas›. hediye verme. normlar›. Sembolik al›flveriflin do¤um yeri de buras› olmufltur. dâhil. Örne¤in modern toplumda araba tafl›nabilir ve kiflisel bir statü sembolüdür. Tüketim iflçili¤i. Bu arzu. Thorstein Veblen (1899) bu fenomeni gösteriflçi tüketim olarak adland›rm›flt›r. ritüeller. ancak belli insan idealleri o dönemde daha bask›n oldu. bu do¤rudan sembolik iliflkiden bir uzaklaflmay› iflaret eder. Burada mallar›n statü ve güç sembolleri olarak kitlesel kullan›m›n› görebiliriz. Birinci aflama modern öncesi toplumlarda ortaya ç›kar. metalaflm›fl kültürde ise insanlar tüketicilerdir. Örne¤in sanat hala görünen dünyan›n gözlemlenmesine dayan›yordu ve matematiksel denge. Yerleflik kültürde insanlar ahlaki aktörlerdir. modernitede kimli¤i ve anlam› (ya da anlam yoklu¤unu) tafl›yan gösterge-araçlar› haline gelir. Postmodernistler. Burada önemli olan etken modern öncesi toplumlarda dilin arac›s›z olmas›d›r. Metalar gösterge de¤eri kazand›klar› yola burada girerler ve sembolik al›flverifl bir metalaflm›fl göstergeler y›¤›n› alt›nda kaybolur. Metalar. izleyicinin akl›n› ürünleri almas› için çelmeyi amaçlar.Tüketim Toplumu.5. Baudrillard’›n inceledi¤i göstergenin dört halini Allan’›n “Contemporary Social and Sociological Theory (2006: 338-340)” kitab›ndan aktaral›m: 1. hiçbir yerde Leonardo Da Vinci’nin “‹nsan fieklinin Oranlar›” eserinde oldu¤u kadar net bulunmaz. gösterge tam anlam›yla gerçek olan› temsil etmektedir. al›flverifller vb. bütün iletiflim yüz yüze karfl›laflmalardan oluflan gerçek sosyal durumlarda meydana gelmekteydi. Ünite . kabaca Rönesans ve Endüstri Devrimi aras›nda üstünlük kurmufltur. 3. Bu tür de¤iflimler tüketim mallar›n›n alg›lan›fl›n› önemli ölçüde de¤ifltirmifltir. 2.sosyal gerçekli¤e do¤rudan ba¤l›d›r ve onu ifade etmeye yöneliktir. de¤erleri. dünyayla ilgili ve onu temsil eden belirli bir anlama yolunun organize olmas› bu dönemde gerçekleflmifltir. Da Vinci’nin Mona Lisa ve Son Yemek gibi di¤er eserlerini düflününce sembollerin gizem ve entrikay› iletmek için kullan›ld›¤›n› da görebiliriz. Yaz›l› metinler ya çok azd› ya da yoktu. bu durumun kültürel parçalanma ve kimliklerin istikrars›z oluflu gibi dramatik sonuçlar›n› tart›flmaktad›rlar. Göstergenin üçüncü aflamas› Endüstri Devrimi’yle bafllam›flt›r. Metalaflm›fl kültür ise kapitalistlere ve kitle iletiflim araçlar›n›n de¤erlendirmelerine göre yarat›l›r. Endüstri ça¤› tüketim mallar›n›n insanl›k tarihinde daha önce görülmedi¤i kadar ço¤almas›n› beraberinde getirmifltir. perspektif gibi de¤erleri bar›nd›r›yordu. Bu.

temsilin bask›s›ndan kurtulur ve “kodun herhangi bir nesnel ‘gerçekli¤e’ de¤il. hatta daha da önemlisi Baudrillard’a göre bu toplumlarda iletiflim teknolojilerinin ve kitle iletiflim araçlar›n›n sürekli gelifltirilmesi ve yayg›nlaflmas› belirleyicidir.. 4. Dolay›s›yla. Burada. hiçin göstergeler düzeyine yükselmesini ya da hiçin göstergeler sisteminin su yüzüne ç›kmas›n› sanat›n temel olay› olarak niteler. CD’den ya da MP3 çalardan). kendisinin saf simulakrum’u oldu¤unu” belirtir. Üretimin sonu.102 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Baudrillard’›n en çok dikkatimizi çekti¤i nokta. tüketim toplumunda iflçili¤in prensipteki flekli metalaflm›fl göstergelerin sürekli de¤iflen düzenleniflinde “do¤ru” göstergeyi tan›ma yetisine sahip olmakt›r. Bu ifade günümüz insan›n›n tüketim nesneleri taraf›ndan çepeçevre kuflat›ld›¤› anlam›na gelmektedir.. Baudrillard. kökten yan›lsamay› göstergenin gücüne erifltirmek tam anlam›yla fliirsel bir durumdur. Ayn› zamanda da birikimi ve sosyal üretimi mümkün k›lan tek fley olan de¤iflim de¤eri/kullan›m de¤eri diyalekti¤inin ölümü. Bu. k›yafetlere. Üzerinde “hayal edin” yaz›l› etiketler bulunan dekoratif bahçe kayalar›ndan traktörlere. aceleci ve abart›l› bir iddia gibi görünebilir. 2006: 340). Göstergenin dördüncü aflamas› ‹kinci Dünya Savafl›’ndan k›sa bir süre sonra bafllam›flt›r ve günümüze kadar gelir. h›zl› teknolojik geliflmelerle birlikte elefltirel bir bak›flla ça¤dafl Bat› toplumlar›n›n bir çözümlemesini içermektedir. ‹nsanlar›n gündelik al›flverifllerini baflka insanlarla yapmak yeri- . hizmetlerin. Bu ba¤lamda hiçli¤i göstergenin merkezine yerlefltirdi¤i için postmodernist sanatç› Warhol’ü elefltirir (Baudrillard. üretimden bilgi temelindeki teknolojilere do¤ru bir geçifl vard›r.. di¤er bir ifade ile gerçe¤in basitlefltirilmesi veya duyars›zl›l›¤›n› de¤il de. k⤛t poflet ya da tekrar kullan›labilir torba) götürdü¤ünüze kadar.. ancak Baudrillard’›n bu düflüncenin arkas›nda yatan argüman›na bakmak gerekir. peynire. postmodernitede gösterge ve gerçeklik aras›nda zihinsel bir k›r›lma ortaya ç›km›flt›r. Bilgi ve anlam üretimine olanak sa¤layan gösteren/gösterilen diyalekti¤inin sonu. kitab›nda “nesne tüketimi” üzerinden giderek bunun nas›l etkin bir iliflki biçimi yaratt›¤›n› ve sistemli bir etkinlik haline dönüfltü¤ünü anlatmaya çal›fl›r. Dolay›s›yla. kendilerinin gerçeklikleri ve insanlar›n bahsedebilece¤i tek gerçeklik durumundad›rlar. Baudrillard. Bu tür göstergeler. Baudrillard’a göre günümüz toplumlar› nesnelerin. Göstergeler kendilerinden baflka hiçbir fleye gönderme yapmaz. Göstergenin klasik ça¤›n›n sonu (Allan. kendi mant›¤›na gönderme yapt›¤› bir göstergeler oyunu” haline gelir.. Her meta di¤er metalarla göstergesel bir iliflki içerisindedir. tüketim toplumundaki al›flveriflin tamam›n›n olmasa da büyük bir bölümünün gösterge de¤erine göre yap›ld›¤›d›r. Teknolojilerin arac›l›k etti¤i görüntü ve bilgiler gem vurulmam›fl bir metalaflma ve pazarlamayla birlikte postmodernitedeki belirleyici etkilerdir. Çünkü Baudrillard. TÜKET‹M TOPLUMU Baudrillard’›n “Tüketim Toplumu” kitab›. Dördüncü aflama endüstri sonras› toplumlarda ortaya ç›kar. Böylece hiçi göstergenin gücüne erifltirmek. son olarak da simülasyon mant›¤›na geçmifltir. müzik dinleme fleklinizden (kay›ttan. ‹flçili¤in sonu. nereden al›flverifl yapt›¤›n›za ve hatta ald›klar›n›z› eve neyin içinde (plastik. Baudrillard’a göre günümüz toplumu olarak nitelenen postmodernite her fleyin ölümüne iflaret eder. maddi mallar›n ço¤alt›lmas› ile oluflturulan ve insan türünün ekolojisinde bir dönüflüm yaratan ç›lg›nl›k ölçüsünde bir tüketim ve bolluk gerçe¤i ile karfl› karfl›ya bulunmaktad›r. 2001: 136). Buna ek olarak.. göstergenin herhangi bir gerçeklikle iliflkisinin olmad›¤›n›. Kültürel mant›k kapitalist öncesi toplumlardaki sembolik al›flverifl mant›¤›ndan kapitalist toplumlardaki üretim ve tüketim mant›¤›na.

5. . üretimi çoklaflt›rmak ve kar› maksimize etmek. Bu ba¤lamda püriten ahlak ile hazc› ahlak aras›nda ortaya ç›kan bu çeliflki. sistemin temel iflleyifl felsefesidir. Gerçeklik bir simülasyondur. Gündeliklik bir taraftan makro di¤er taraftan mikro yaflam alanlar›n›n bölümlenmesini getirir. toplumsal ve ekonomik konum ile edilgenli¤in sa¤land›¤› keyifli meflruluk ve kaderin olas› kurbanlar›n›n ‘titiz zevkinin’ bir tuhaf kar›fl›m›n› sunar” (Baudrillard. felaket haberleri ya da d›fl dünyan›n vahflili¤i ve insan d›fl›l›¤› sayesinde bireyi güvenlik duygusunun tercihine ya da güvende olmaya götürür. bir var olma modu haline gelir. 1997: 17).org/foru m/felsefe/9796-semiyolojigostergebilim. kültürel ve ideolojik boyut ön plana ç›km›flt›r. gerçekli¤in bafl döndürücü halidir. Dolay›s› ile günümüzde ekonomi politikten uzaklafl›lm›fl. http://www. Dolay›s› ile Baudrillard’a göre kitle iletiflim araçlar›n›n sundu¤u gerçeklik de¤il.html#ixzz1P2y UtI9o ne. Bizler göstergelere s›¤›narak ve gerçekli¤in yads›nmas› içinde yaflamaktay›z ve bu haberleri ald›¤›m›zdan dolay› da mucizevî güvenlik içindeyiz. sembol ve ‹flaretlerin yorumlanmas›na. toplumsal analizini semiyolojik çerçevede ele ald›¤›n› göstermektedir. Art›k tüketilen günlük haberin evrenselli¤idir. 1997: 26-27: Sarup 2004: 234). Medya. Baudrillard bu durumu Marx’›n kuram› ile ba¤lant›land›rarak aç›klar. Böylece s›radanl›k yüceltilip beslenerek ba¤›fllans›n diye her yerde yazg›sall›k/kadercilik telkin edilir. ‹mge. Dolay›s› ile Daha da önemlisi bütün haberler bir merkezi konum yarat›larak gerçeklik kurgusu içinde do¤ruluk ve nesnellik söylemleri etraf›nda infla edilir. tarihsel olsun isterse kültürel haber olsun hepsi suya sabuna dokunmayan mucizevî bir biçime dönüfltürülerek güncellefltirilir. Medya. bir kültürdeki anlam› üzerinde uzlafl›lm›fl sembollerin bilgisini içeren gösterge bilimi olarak da tan›mlan›r. Semiyoloji. Oysa günümüzde önemli olan tüketimdir. antik Yunanca’da iflaret anlam›nda kullan›lan semeion kelimesinden gelmektedir. ileti. görsel anlamda dramatiklefltirilir. Semiyotik ya da di¤er ad›yla semiyoloji. Bu çeliflki yeni de¤erler sisteminin toplumsal ahlak›n›n normlar› aras›nda vuku bulur. Televizyon kameras› bir odaya bakar ve d›fl dünyan›n zalimli¤i tersine dönerek samimi ve s›cak bir duruma dönüflür. 1999: 29). Bu dinginlik fliddeti tüketmeye e¤ilimlidir. üretilmesine veya iflaretleri anlama süreçlerini içeren bütün faktörlerin sistematik bir flekilde incelenmesine dayanan bir bilim dal›d›r.msxlabs. gösterge ne varsa hepsini tüketiyoruz. örne¤in gündemde olan ya da moda olan mal ve iletilerin edinilmesi. Tüketimin yerinin gündelik yaflam oldu¤unu belirten Baudrillard. s›radanl›¤› ve sürekli tekrar› hem de bir yorumlama sistemi olarak tan›mlar. haberin merkezinde olmak ve teminat alt›na al›nm›fl göstergeler bütünü söylemi ile bir tüketim praksisi yarat›r. Bireyler günümüzde tüketim davran›fllar› ile bir göstergeler nesnesini sat›n al›rlar. Art›k mallar›n de¤iflim de¤eri yerine gösterge de¤eri önemli olmaya bafllam›flt›r (Baudrillard. Ölüm ve ac› haber nakarat gibi tekrarlanarak toplumda bir çeflit kolektif ifllevi yerine getirir. Tüketim nesneleri üzerinden insanlara neyi. nas›l.Tüketim Toplumu. “Böylelikle gündeliklik. yan›lsamad›r. Böylece tüketim. bu kar›fl›m ayn› zamanda bir zihniyet ve duygusall›k üretir. nerede ve ne zaman tüketeceklerine iliflkin bir bilgi verilir. ister politik. Bu aç›klamalar Baudrillard’›n. gündelik yaflam›. medya taraf›ndan amac›ndan uzaklaflt›r›l›r ve göstergelere indirgenir. Öyle ki olaylara ve fliddete düflkünlük televizyon penceresinden bireyin odas›na kadar gelir ve bir çeflit fliddetin/savafl›n imgeleri karfl›s›nda gevfleyen bir televizyon izleyicisi ile buluflur. Tüketim toplumunun ölçütleri aras›nda kitle iletiflim araçlar›ndan sunulan mesajlar da bulunmaktad›r. Ünite . Tüketim praksisi bir merak iliflkisi ve bir yanl›fl bilme boyutu ile kendini anlamland›rarak tüketim toplumunun karakteristi¤i olan davran›fllar› betimler (Baudrillard. hem günlük olaylar›n ve hareketlerin toplam›. Gündeliklik gerçekli¤in ve tarihin bafl döndürücülü¤üne ihtiyaç duymas› ile dinginlik sa¤lar. kurgulam›fl oldu¤u gerçekli¤i gerçekli¤in teminat›yla do¤rulanm›fl göstergeleri tükettirir. Tarihsiz ve öyle olmaktan mutluluk duyan milyonlarca insana edilginli¤in suçluluk duygusundan ar›nd›rmak amac› ile kitle iletiflim araçlar›yla müdahale edilir. Haberler. Bu süreçte gerginlikler çözülmedi¤i için bir türlü bulunamayan ve ulafl›lamayan mutluluk amaçlan›rken bir çeliflki ile karfl›lafl›l›r. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 103 Semiyotik. Örne¤in bir otomobil kazas› gündelik yazg›sall›¤›n göstergesidir. alg›lanmas› ve güdümlenmesi biçiminde yapt›klar› gözlemlenmektedir. Marx’›n kuram›nda önemli olan üretimdir. simge. daha çok istatistiksel olarak yükselen bir e¤riye göre.

Bu anlay›fl asl›nda gerçek bir SIRA bolluk toplumunda olmad›¤›m›z› aksine toplumda yaflayan bireylerin. Oysa tüketmenin haz duyma ifllevinin bulunmad›¤›. zengin ve tehlike alt›nda bir kurtulufl yoluymufl gibi sunulur. tamamen bir simülakrd›r. bollu¤un önlenemeyen ilerleyiflini savuDÜfiÜNEL‹M nanlar ile k›tl›¤›n tehditkarl›¤›ndan kaynaklanan savurganl›¤›na üzülenlerin ayn› kifliler oldu¤una dikkat çeker. (Thiry-Cherques.104 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Baudrillard’a göre tüketim toplumu bir bolluk ve çokluk SIRA S‹ZDE toplumudur. Zaman t›pk› verimli bir ürün gibi bofla harcanmaz. bu ise tüketim toplumunun do¤rudan ideolojisini oluflturur (Baudrillard. Tüketmeland›r›larak nin haz duyma ile ilgili oldu¤u önermesini ise sistemin tüketiciye yükledi¤i yan›lt›c› bir anlam olarak niteler. tüketilmesi demektir. Üretilen nesnelere s›rf DÜfiÜNE L‹M üretilmifl olduklar›ndan dolay› bir kutsall›k ve olumluluk atfedilir. ‹lkel toplumlarda bir seyahat ve tatil için zaman ölçümü yoktur. SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ tüketim toplumu etraf› kuflat›lm›fl. “araban›z› çarp›n. Bunu bofl zaman› de¤erlendirme konusunda da görüyoruz. reklamlar arac›l›¤› ile size iletilen mesaj. Baudrillard. Böylece tüketim toplumunda ihtiyaç. U S O R büyüme bolluk ise demokrasidir. 1997: 86-87). Bu anlamda bolluktur. Tüketim toplumu var olmak için nesnelere ihtiyaç S O R U durum nesneleri yok etme ile ayn› anlam› tafl›r. zaman parçalanm›flt›r. Bofl zaman çal›flman›n karfl›t›d›r fakat özgür zaman de¤ildir. “ihtiyaçlar sisteminin üretim sisteminin meyvesi” oldu¤una çevirir. Tüketim toplumunda yan›lsama ihtiyaç üzerinden sa¤lan›r. 1997:28-29). S‹ZDE gruplar›n k›saca insan türünün bir k›tl›k içinde oldu¤u olgusunun çarp›t›lmas›n› ortaya ç›kar›r. her fley tüketilmek üzere vard›r. bunun kapitalist sistemin kendini yeniden üretmesine dönük bir uygulamas› oldu¤unu ifade eder (Baudrillard. Ancak bireyler kendi zamanlar›n› istedikleri gibi kullanma özgürlü¤üne sahip de¤ildir. 1997: 81-84). Örne¤in. fleçme özgürlü¤üdür. Nesnelerin yok etme gere¤inden fazla olarak var oldu¤u ve yok olufllar›nda bir D‹KKAT zenginli¤e tan›kl›k ettiklerini belirtir. Çal›flma d›fl› zaman. Aksine dinlenme ve kazan›m zaman›d›r. fakat verimli zaman›n bütün k›s›tlamalar› bofl zaman› yeniden üretir. gerisini sigorta halleder” ifadesi. bir anlamland›rma düzenidir. Fakat bu anlamda zaman verimsiz bir zaman olarak de¤erlendirilir. Birey kendisi için haz duyar. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . AMAÇLARIMIZ 1997: 40-45). Asl›nda bu lerin kullan›m› demek. Baudrillard’a göre bu durum D ‹ K K bir A T yan›lsamad›r. nesnelerin yavafl yavafl kaybolmas›. Amaçlar› baflka yerde olan bir sürecin birey aç›s›ndan rasyonellefltirilmesidir. onlara sunulan kullanma zaman› bir simülakrlardan baflka bir fley de¤ildir. bunun örtülü bir biçimde do¤rudan “üretim ifllevi” olarak görüldü¤ünü vurgular. Dolay›s› ile tüketim haz d›fllanarak tan›mlan›r. Bu tamamen tüketim üzerine gelifltirilen ideolojik bir söylemdir. Zaman› anlamland›rmak için bir ismi yoktur. 2010). Çünkü nesneduyar. Baudrillard’a göre zaman bir ifltir. Bu durum art›k günümüzde de¤iflmifltir. Öte yandan zaman bir görevdir. Galbraith’in belirttiTEL EV‹ZYON ¤i “ihtiyaçlar›n asl›nda üretimin ürünü oldu¤u” görüflünü Baudrillard. Bir at›l zaman olmad›¤› gibi özgür zaman da de¤ildir. ayn› zamanda sistem taraf›ndan yarat›lmakta ve birbiri ile ba¤lant›‹ Nyeniden T E R N E T yeniden üretilmektedir (Baudrillard. Zaman simgeseldir. ancak tüketim bir haz duyma arac› de¤ildir. Böylelikle Baudrillard. Tüketim toplumunda bolluk savurganl›kla efl anlama gelir. Ayn› zamanda günümüzde üretimin yerine tüketimin geçti¤inin bir göstergesidir (Baudrillard. bireylerin s›k›nt› duySIRA S‹ZDE malar›na gerek olmad›¤› firman›n bu iflleri kolayca halledebilece¤i yeter ki bireyin buna istekli olmas› anlam›na gelir. Bu konuda daha bilgi için Baudrillard’›n Türkçe’ye de çevrilen “Tüketim Toplumu K ‹ Tayr›nt›l› A P (1997)” kitab› önerilir. Para ne kadar var ise zaman da o kadar vard›r. Kullan›lmayan zaman›n tüketimidir. çal›flma yaflam›n›n tükenmiflli¤inden kaç›p s›¤›n›lan bir durgunluk zaman› de¤ildir. Birey istedi¤i yere gider ve istedi¤ini yapar. Bofl zaman›n temelindeki talep kullan›m de¤eri ile ilgilidir.

günümüz tüketim toplumunda bu de¤erlerin gösterge de¤ere dönüfltü¤ünü anlat›r. Bu durumda art›k gerçe¤in yerini simülasyon alm›flt›r. 1997: 90). Bavdrillard’a göre günümüzde tüketimin ilerleme ve mutluluk anlam›na gelmesini ve bireyin tercihlerinin DÜfiÜNEL‹M ço¤almas›n›. Bugün gerçeklik onun hiper gerçekli¤i olarak karfl›m›zda durmaktad›r (Ritzer. deD‹KKAT rin ile yüzeysel. Nesnelerin tüketimi toplumda çeSIRA S‹ZDE flitli araçlarla desteklenerek bireylere aktar›ld›¤› için yaflan›lanlar›n normal olarak alg›lanmas›na neden olmakta ve bir hiper-uyumluluk (hiper-conformity) sa¤lanmaktad›r. geçici modalar. Thiry-Cherques. 1998: 141) ‘O’na göre modern endüstri toplumunun temelK anahtar› ‹ T A P üretimken. 2010). bedenin inflas›ndan cinselli¤e. fiaylan 2002:241). de¤iflim de¤eri ise al›flverifl üzerinden ticari de¤erini ifade eder. Baudrillard’a göre modernlik kendisini gelenekle. 2002: 239. Afl›r› emek ve tüketim bask›s›n›n insanlarda yaratt›¤› normalleflme alg›s› ayn› zamanda AMAÇLARIMIZ hiper-uyumluluk sa¤lamakta ve böylece nesnelerin tüketimi ile toplum kontrol edilmektedir. Baudrillard. Baudrillard. Birey ne kadar çok tüketirse o kadar çok sayg›nl›k kazanmakta ama di¤er taraftan moda de¤eri olan ve h›zla yinelenen mallar›n tüketiSIRAtüketim S‹ZDE ç›lg›nl›¤› mini gerçeklefltirdi¤inde de prestiji artmaktad›r.5. iletiflim teknolojilerinin geliflmesi. TELEV‹ZYON Thiry-Cherques. Oysa bu bir yan›lsamad›r (fiaylan. K ‹ T A P Baudrillard’a göre tüketim toplumu. 1997: 96). Böylece insanlar içinde bir toplumsal ayr›cal›k yaflad›klar›n› zannederler. gösteren ile gösterilen ve insan ihtiyaçlar› fikri ile geç kapitalizmin sunduklar› aras›nda çizilen al›fl›lm›fl ayr›mlar› radikal bir fleSIRA S‹ZDE kilde sorgular. TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . (Kellner. sahip olunan fleye sahip de- S‹MÜLASYON VE S‹MÜLAKRLAR 1 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Baudrillard.Tüketim Toplumu. sistem taraf›ndan üst gerçeklik (hiper-realite) yarat›larak demokrasinin varl›¤› ile örtüfltürülmekte ve toplumun refah anlay›fl›n›n göstergesi say›lmakS O R 2010). duvar yaz›lar› ve S O R post-endüstriU yel yaflam tarzlar› ile birlikte modernite deneyiminin nas›l de¤iflti¤iyle ilgilenmifltir. Bu denetim sürecine Baudrillard. yani tüm öbür eski ya da geleneksel kültürlerle karfl›laflt›ran medeniyet tarz›n›n karakteristi¤idir. bireylerin spor yapma ve dinlenme biçimlerine var›ncaya kadar tüm yönleri ile bir tüketim ç›lg›nl›¤› yaflad›klar›n› belirtir. ayn› zamanda tüketimi ö¤retme ve insanlar› tüketime toplumsal bir biçimde al›flt›rma toplumudur. Bu toplumsallaflt›rma tarz›n› flimdi simülasyon ve smülakrlar arac›l›¤› ile görmeye çal›flal›m. 1997. kapitalist toplumda bir mal›n kullan›m ve de¤iflim de¤erinin bulundu¤undan söz ederken. “sibernetik kontrol” ad›n› vermektedir (Baudrillard. kültür ile meta. Bat›’da saç›larak kendisini tüm dünyaya homojen bir birlik olarak dayat›r (Best&Kellner. Gerçeklik simülasyonla üretilip ço¤alt›ld›¤› için her zaman fazlas›yla var olacakt›r. ‹NTERNET DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Tüketim toplumunda bireyler nas›l denetlenmektedir? Aç›klay›n›z. Simüle -m›fl K etmek ‹ T A P gibi yapmak de¤ildir. Baudrillard’a göre günlük al›flveriflten lüks tüketime. Gizlemek (dissimuler). lunaparklar. Birebir gerçe¤in yeniden üretilmesidir. tüketim kültürlerinin ortaya ç›k›fl› ile yüksek ve afla¤› sanat. U tad›r. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 105 Mal›n kullan›m de¤eri bize fayda sa¤lamas›n›. postmodern toplumda ‘gerçek’i önceleyen modeller olarak taklitler (simulakrlar) toplumsal düzene egemen olmaya ve toplumu hipergerçeklik olarak oluflturmaya bafllar. Baudrillard. rekD‹KKA T lamlardan pop art’a. Eski ya da geAMAÇLARIMIZ leneksel kültürlerin co¤rafi ve simgesel çeflitlili¤iyle yüz yüze gelen modernlik. Gösterge de¤eri ise bireyin nesneleri SIRA S‹ZDE tükettikçe kendisine sa¤lad›¤› prestij ile ilgilidir. 2000: 372. simülasyon kavram›n› bir köken ya da AMAÇLARIMIZ bir gerçeklikten yoksun gerçekli¤in modeller arac›l›¤›yla yeniden türetilmesi anlam›nda kullan›r. SIRA S‹ZDE DÜfi ÜNEL‹M Stevenson’a göre (2002: 149) flu an mevcut olan en karmafl›k postmodern kitle iletiflim elefltirisini Jean Baudrillard ortaya koymufltur. T E L Tüketim E V ‹ Z Y O N toplumu bir çeflit yeni ve özgül bir toplumsallaflt›rma tarz›d›r (Baudrillard. Ünite .

“Tanr›ya inanman›n ruhsal gücüne karfl›l›k afla¤›l›k günlük uygulamalar” içerisinde kitleler yaflam›n› sürdürmektedirler (Baudrillard. (Baudrillard. deli ile simülatörü birbirinden ay›rmada aciz kalmaktad›r (Baudrillard. simülatörün bilmedi¤i bir semptomlar düzenine sahip oldu¤unu ve hekimin bu düzendeki bir aksaman›n fark›na varmamas›n›n mümkün olmad›¤›n› ileri süren bir hekimlik anlay›fl› varsa da. 2010: 14-15) Birincisi bir varl›¤a (flu anda burada bulunmayan) di¤eriyse bir yoklu¤a (flu anda burada bulunmamaya) iflaret etmektedir. Baudrillard. Tanr›’ya olan inanç göstergelerine indirgenebildikten sonra gerisini var›n siz düflünün” (Baudrillard. “Sessiz Y›¤›nlar›n Gölgesi” adl› eserinde de. K›yamet günü onlar› hiç rahats›z etmedi¤i gibi bofl inançlar›n› ve fleytan› günlük yaflant›lar›n›n içine sokmufllard›r. ‹konlar ve di¤er simulakrlar mabetlere sokuldu¤unda tanr›sal güç yeniden canland›r›labilmektedir. Tanr› düflüncesinin aflk›nl›¤›na karfl›n varolmufllard›r. Tanr› düflüncesi hiçbir zaman için resmi bir din kurumu olan kilisenin d›fl›na ç›kamam›flt›r. Öyleyse der Baudrillard (2010: 16). Geçmiflte belli kan›tlara dayanarak birçok hastaym›fl gibi yapan›n maskesini düflürebilmiflse de bugün ordu bir simülatörü de aynen gerçek bir homoseksüel. kendinde bu hastal›¤a ait semptomlar görülen kiflidir. sahip olunmayan fleye sahipmifl gibi yapmakt›r. kiliselerdeki gösteri ve törenlerden baflka bir fley kalmam›flt›r.bu de¤ifl tokuflun gerçekleflmesini sa¤lad›¤›na bütün kalbi ve iyi niyetiyle inanmaktad›r. ‹konlar arac›l›¤› ile görüntüler alg›lanabilen ve anlafl›labilen bir Tanr› düflüncesinin yerini alabilmektedir. Simülasyonun bilinçli olarak seçti¤i t›p ve ordunun d›fl›nda bir de din olgusunun bulundu¤unu söyleyebiliriz. Çünkü der. bu yeniden canland›rma olay›n›n önemine ya da göstergenin derin bir anlama sahip olabilece¤ine. Tanr› bile simüle edildikten sonra. “Öldürücü bir güce sahip imgenin karfl›s›na. Bir hastal›¤› simüle eden kifli.106 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ¤ilmifl gibi yapmak. Oysa simulasyon bu “gerçekle” “sahte” ve “gerçekle” “düflsel” aras›ndaki fark› yok etmeye çal›flmaktad›r. simüle etmek ise. buradaki düflüncelere paralel olarak. Tanr›’dan kitlelere flehit ve aziz insanlar›n k›yamet günü ve ölüm dans› hikâyesi. 2006b: 14-15) . 2010: 17). kitlelerin her zaman için bir Tanr› düflüncesi yerine bir Tanr› imgesini ye¤lediklerinden bahsetmifltir. psikoloji ile t›bb›n elini kolunu ba¤lamaktad›r. büyücülük. Bütün bunlar. Kitleler putperest do¤mufl ve putperest kalm›fllard›r. “m›fl” gibi yapmak (feindre) ya da gizlemek (dissumuler) gerçeklik ilkesine zarar veremez. yani bunlarla gerçeklik aras›nda her zaman aç›k seçik bir fark vard›r. Çünkü kitlelerde ritüelin içkinli¤i vard›r. Hakiki bir hastal›k olup olmad›¤› anlafl›lamayan bu fley. imgelerin/göstergelerin her zaman ölümcül bir güce sahip olduklar›ndan bahseder. Ordu da simülatörlere karfl› bir fley yapamamaktad›r. hekimler. Her ne kadar her zihinsel rahats›zl›k biçiminin. “Deliyi bu kadar iyi taklit edebilen biri herhalde delidir” diyen Ordu. 2010: 16-17). hastan›n hastal›¤› konusunda söylediklerini do¤ru ya da yanl›fl olarak de¤erlendirme konusunda aciz kalmaktad›rlar (Baudrillard. gerçe¤in görünen ve alg›lanabilen yanlar›n› sunan yeniden canland›rman›n diyalektik gücüyle ç›k›lmaktad›r. Baudrillard. bir göstergeler ça¤›nda yaflad›¤›m›z›n kan›t› olarak düflünmek mümkündür. Bat›. Baudrillard burada Bizans ikonalar›na göndermede bulunarak. bir anlam›n yerini alabilece¤ine ve bir fleylerin-bu tabii ki Tanr›’d›r. bir kalp hastas› ya da bir deli gibi çürü¤e ay›rabilmektedir. Bu ifadeleri. Simüle eden kifli gerçekten hasta m›d›r de¤il midir? Böyle bir kifliyi nesnel bir flekilde hasta ya da sa¤lam olarak de¤erlendirmek mümkün de¤ildir. 2010: 18-20).

gerçe¤in gerçe¤e benzemedi¤iTELEV‹ZYON ni gizleyebilmek ve gerçeklik ilkesinin devam›n› sa¤layabilmektir (Ritzer. Amerika’n›n sahip oldu¤u tüm de¤erler minyatürlefltirilmekte ve çizgi filmler arac›l›¤›ySIRA S‹ZDE çeken de la coflarak. Disneyland’›n her D‹KKAT köflesinde nesnel bir Amerika profiliyle karfl›laflabilmek mümkündür.5. Disneyland her fleyden önce. Amerikal›lar›n saplant› haline gelmifl korkusu olan ›fl›klar›n sönmesi. 2010: 20. Ünite . Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 107 Baudrillard’a göre burada bahsedilen gerçek d›fl› bir fley de¤il. gündelik AMAÇLARIMIZ yaflant›n›n bir hapishaneyi and›rd›¤›n› gizlemeye çal›flan toplumsal bir yap›n›n hapishaneler infla etmesine benzemektedir. bir simülakrd›r. Disneyland “gerçek” ülkenin “gerçek” Amerika’n›n bir Disneyland’a benzedi¤ini gizlemeye yaramaktad›r. hiçbir fleyin durduramad›¤› bir kapal› devre içinde. süreç içinde belli de¤ildir. s›radan. Baudrillard’›n “Simülasyon ve Simülakrlar (2005)” kitab› ile “Amerika adl› kitaK ‹ (1996a)” T A P b›n›n okunmas› yararl› olacakt›r. “gerçekle” “sahte” aras›ndaki ‹ N T Eörne¤inde RNET tadan kalkt›¤›n› söyleyen Baudrillard bu belirlemeyi. Baudrillard’a göre. hipergerçe¤e ve simülasyona aittir. flimdi art›k onlar› var olmayan bir gerçekli¤e inand›rmak önemli hale gelmifltir. Çünkü gerçekten kimin kimi izledi¤i. bütün simulakr S düzenlerinin iç içe O R U geçti¤i kusursuz bir modeldir. Baudrillard’›n Amerika (1996a: 63) adl› eserinde bahsetti¤i. Simülasyon. ‹nsanlar da AMAÇLARIMIZ “gerçe¤in yerini alm›fl olan simülakrlar”›n içinde yaflamakdad›rlar (Önk 2009). 24 saat her yerde ›fl›klar›n yand›¤› bir ülke olan Amerika’n›n bu küçük minyatürü de karanl›¤a karfl› korkusunu ›fl›k gösterileriyle gidermektedir. Disneyland ile de engellenmifl ‹NTER NET olmaktad›r. Bu durum hem izlenilen hem de izleyen olarak her türlü gönderenin ters yüz edilmeDÜfiÜNEL‹M sini do¤urmaktad›r. kendilerinden geçmektedirler. Burada sorun yan›lt›c› bir yeniden canland›r›lm›fl gerçeklikten çok. 2006: 242). simülasyonun ise eflitlik ilkesi ütopyas›na tamamen ters bir fley oldu¤unu kabul ederken. Asl›nda kalabal›klar› buraya budur. Bu durum. O. Burada. Böylece postmodern dönemde gerçeklik yitirilmifltir. Çünkü illüzyon gerçekli¤e ait bir nesneyle ilgilidir. 1997: 96). Oysa günümüzde gerçeklik yitirilmifl oldu¤undan sanat›n temeli olan illüzyonda D‹KKAT kaybolmufltur. “Gönderenden yoksun ve nerede bafllay›p nerede bitti¤i bilinmeyen. Disneyland’› düflsel bir evren olarak sunma arzusunun gerisinde yatan fley. Korsanlar. Baudrillard bunun tam da bir simülasyon oldu¤unu yeniden canland›rman›n karfl›t› olarak aç›klar. Önceleri insanlar› bir illüzyona inand›rmak amaçland›r›l›rken. 2010: 20).Tüketim Toplumu. yeniden canland›rma ile gösterge ve gerçeklik aras›nda bir eflde¤erlik ilkesi bulundu¤unu. Allan. Disneyland’›n d›fl›nda kalan evrenin gerçek bir K ‹ T A P evren oldu¤una inand›rma düflüncesidir. Oysa Disneyland’› çevreleyen Los Angeles ve Amerika gerçe¤e de¤il. Disneyland tam bir ›fl›k gösterisidir. BaudSIRA S‹ZDE rillard. Bu aç›klamalara örnek olarak TürkiSIRA S‹ZDE ye’den bir televizyon program› olan “Biri Bizi Gözetliyor” verilebilir. 2010: 28-29): Disneyland. Baudrillard’›n sanata ilflikin görüfller ise flöyledir: Sanat günümüzde amac›ndan S O R U tamamen sapm›fl durumdad›r. Disneyland flöyle aç›klar (Baudrillard. gerçe¤in de¤il. Sanatta önemli olan illüzyon yaratmakt›r. gerçe¤in tüm verilerine sahip olamama durumu yani gerçek olmayan fleydir. Amerika ve Gerçekli¤in Kusursuz Cinayeti 2 T SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZYON DÜfiÜNEL‹M ‹NTERNET S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . kimin model oldu¤u. yaln›zca kendi SIRA S‹ZDE kendinin yerine geçebilen bir fley” (Baudrillard. Simülasyon ile -m›fl gibi yapmak aras›nda nas›l bir iliflki vard›r? TSIRA E L E VS‹ZDE ‹ZYON DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P D Ü fi Ü N E L ‹ M fark›n orSimülasyon evreninde “gerçekle” “düflsel”. Gelece¤in Dünyas› vb. fleylerden oluflan bir illüzyon ve fantazm oyunudur. di¤er bir ifade ile gerçe¤e ba¤›ml›d›r. simülasyonun gerçeklik ve illüzyonun bitti¤i yerde bafllad›¤›n› ileri sürmektedir. göstergeyi kesinlikle bir de¤er olarak yads›makta ve her türlü gönderenin ters yüz edilmesi ve öldürülmesi olarak görmektedir (Baudrillard.

K›saca. bu anlamda sistemin kendi içinde bir elefltirisi olarak sistemin muhalifDÜfiÜN EL‹M lerine kurulan bir tuzakt›r. Ancak iktidar güdümleme iflini baflka alanlara -futbol. çünkü herkes onun bir skandal oldu¤unu gizlemeye çal›flmaktad›r. (Bu düflsel oyunda ilki gibi önceden belirlenmifl yapay s›n›rlar›n ötesinde herhangi bir gerçekli¤in bulunmad›¤›n› gizlemeye çal›flmaktad›r. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Kitle iletiflim araçlar› sunumlar› ile sürekli imge ve anlam üretmekte dolay›s› ile kitleleri anlam›n egemenli¤i alt›nda tutmaktad›r. aksine kitlelerin istekleri onlar için önem tafl›r” önermesini Baudrillard do¤ru bulmaz. Kitleler tam tersine kendilerine iletilen anlam bombard›man› karfl›s›nda özgürdürler. 2006a: 40). Eliot. onu müD‹KKAT kemmellefltirmek anlam›na geldi¤i kadar dünyan›n sonu oldu¤unu da ifade etmektedir (Adan›r ve Y›ld›r›m. Asl›nda kitle vurdumduymaz de¤ildir. Ayr›ca fliddetin kokusunu hissetmektedirler. Kusursuz cinayet. Dolay›s› ile hiçbir çaba kitleleri. Baudrillard. Bu nedenle kitleler için anlam yerine gösteri önemlidir. anlam üreticilerinin entelektüel bir rahata kavuflmak için ileri sürdükleri bir düflüncedir. Nedeni ise. Medya anlam üretmeyi ahlaklaflman›n bir zorunlulu¤u olarak görmektedir. Günümüzde anlam tam tersine karmafl›k ve herhangi bir uzant›s› olmayan bir olaya dönüflmüfltür. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Baudrillard (2010: 31-34. art›k anlam›n da içi boflalmaya bafllam›flt›r. 2006a: 23). tüm verilerin güncelleflmeSIRA S‹ZDE siyle. yani nihai AMAÇLARIMIZ çözümüdür (Baudrillard. tüm olaylar›n kat›ks›z bilgiye dönüflmesiyle. anlam›n saydaml›¤›ndan ve politik iradeden ölümden korktuklar› gibi korkmalar›d›r. içeriklerin ve kodlar›n ciddiyetine inand›rmaya yetmemektedir. kitle vurdumduymaz davran›fl›n›n fark›nda olarak anlam istemekten Anlam›n Zedelenmesi TELEV‹ZYON . pop müzik gibi. ‹ktidar da do¤rudan onu vurdumduymaz olarak güdümlemez. Böylece bu durum. Çünkü bu skandal sayesinde dünyaya bir doz politik SIRA ahlak tekrar fl›r›ngalanmaktad›r. 2006b: 12-14).devrederek kendini bu iflin d›fl›nda tutar. Oysa kitleler mesajlar›n içinde bir gösteri olmas› koflulu ile tüm içeriklere kanmaktad›rlar ve anlam›n diyalekti¤ini yads›maktad›rlar. Çünkü onlar anlam de¤il. Baudrillard. tüm eylemlerimizin.108 Simülasyonun gerçe¤in yerini almas›yla birlikte. Baudrillard’a göre Watergate bir skanS‹ZDE dal de¤ildir. Ama bu içi bofl ve öncesi ya da sonras› olmayan bir gerçeklik. Bu anlamda Watergate’in çok güçlü bir zehirleme yöntemi oldu¤u söylenebilir. Gerçek sand›¤›m›z simülasyonlar asl›nda gerçe¤in yerine geçmifltir. ‹ktidar› güçlendirmek amac›yla gerçeklefltirilmifl bir skandal simülasyonudur. Daha iyi haber vererek kitlelerin kül‹ N T E R Nyükseltmek ET türel düzeylerini gibi ahlaki bir sorumluluk duydu¤unu vurgular. gerçekli¤in kopyalanmas› ve gerçekli¤in klonlanarak yok edilmesi yoluyla dünyan›n h›zland›r›lm›fl çözülmesi. Dolay›s› ile vurdumduymazl›k kitleye iktidar taraf›ndan bahfledilmifl olur (Baudrillard. Art›k dünyan›n kimli¤ini saptamak ona göre gereksiz yarars›zd›r D Ü fi Ü Nve EL ‹M (Baudrillard. Sonuç olarak. Çünkü bu ikiyüzlü davran›fl. Baudrillard SIRA S‹ZDE gerçe¤in katledildi¤ini söyler. Watergate. herkesi Watergate’in bir skandal oldu¤una inand›rmakt›r. “Bu ba¤lamda medya yöneticileri kitlelere bu mesajlar› iletirken kitleyi kand›rma amac› gütmezler. gösteri istemektedirler. dünyan›n koflulsuz bir gerçekleflimidir.) Watergate’in baflard›¤› tek fley der. gerçek dünyan›n ortadan kalkmas›n›n kusursuz bir cinayet olduS O R U ¤undan söz eder ve kusursuz cinayetin suç kan›t›n›n “kusursuzluk” oldu¤unu vurgular. dünyan›n eksikliklerini tamamen gidermek. film. 2005: 73). Oysa kitleler buna direnç gösterirler. Dolay›s› ile kitleler anlamdan uzaklaflmaktad›rlar çünkü anlam. 1999: 330) Disneyland örne¤ini daha ileriye götürerek Disneyland’›n tasarlama biçimiyle Watergate skandal›n›n tasarlan›fl biçimi aras›nda hiçbir fark olmad›¤›n› söyler. “Kusursuz Cinayet kitab› Baudrillard’›n düflüncelerinin daha iyi anlafl›lmas› baK ‹ T A(2006a)” P k›m›ndan önerilir. Kusursuz Cinayet kitab›nda. art›k toplumlar› sürükleyip götüren bir unsur olmaktan ç›km›flt›r.

Ama bu hiç de talihsizlik de¤ildir. Baudrillard (2006a: 18). Tüketim kültürü sonuç itibar›yla postmodern bir kültürdür ve derinliksizdir (Featherstone. güvenli herhangi bir limana demirlemedikleri bir nihilizm evrenidir. ataleti ve içe dönük infilak› yo¤unlaflt›r›r.5. göstergelerin tüketilmesi olarak de¤erlendirilir. Y›k›nt›dan artakalanlarla oynanan bir oyundur.Tüketim Toplumu. çabuk geçer. Ünite . ayn› olan›n yeni kar›fl›mlar›na ve biliflimlerine dönüflen donmufl biçimlerini sergiler. ç›r›lç›plakt›r. Postmodernizm fleylerin ironisinde ve oyununda belli bir hazz› yeniden keflfetme giriflimini içermekteymifl gibi alg›lad›¤›n› belirtir. Art›k ilerledi¤imiz söylenemez. var kalabilmek için üzüntü içinde yeniden infla edilen her fleyin geri getirilmeye çal›fl›ld›¤› geçmifl bir kültürün restorasyonuna yöneliktir. Modernitede anlam derinlerdedir ve onu oradan çekip ç›karmak gerekir. Bu yan›t geçmifl tüm kültürlerin. O nedenle sanki bir tür dairesel çekimmiflçesine bu tarihin içinde hareket etmekteyiz. Günümüzde sanat da farkl› bir fley yapm›yor. Kitle’den Sessiz Y›¤›na/Ço¤unlu¤a Baudrillard’a göre (2006b: 11-12) art›k gerçekli¤in yerini simülasyonun ald›¤› Bat› toplumlar›nda kitleler giderek ortadan kalkmakta. henüz görülmemifl bir alt tabaka gerektirir. Oysa postmodern ça¤da nesneler anlam›n› yitirmifltir ve her fley medya taraf›ndan gösteriye dönüfltürülmüfltür (fiaylan. Anlam›n ve modernitenin tüm göndergelerinin ve sonulluklar›n›n y›k›l›fl›ndan sonra. anlam› olamayan bir tür tarih sonras›nday›z. Baudrillard’›n toplumsal›n simülasyonu hatta “toplumsal›n içinde kayboldu¤u kara bir delik” olarak gördü¤ü kitlelerin ne geçmiflte ne . buharlaflmakta ve onlar›n yerini “sessiz y›¤›nlar” almaktad›r. Neden “post” önekinin kulland›¤›n› ise flöyle aç›klar. 2000: 376). 2000: 378) Postmodernite ne iyimserdir ne de kötümser. taklitlerin ve gösterilerin afl›r› gerçekli¤i (hiper realism of simulation) geçmifltir (Sarup. Baudrillard: (Kellner. Postmodernizmde metalar›n kullan›m de¤erleri ile üretim ihtiyaçlar›n›n yerine iflaretlerin. postmodernite. Postmodern dünya anlamdan yoksundur. Böylece nesnelerin tüketilmesi bir losyon etkisi b›rak›r. Parçalarla oynamak -iflte bu -post-moderndir (Kellner. tarih durdu. Görülece¤i gibi bir belirsizlikten ve anlam bofllu¤undan söz eden Baudrillard postmodernist bir tav›r sergilemektedir. Dolay›s› ile çabuk tüketilen ve deyim yerinde ise losyon etkisi b››rakan bir kültürdür. Losyon etkisi k›sa süreli bir etkidir. Burada anlam bulamayacaks›n›z. göstergenin en yüce ifllevinin gerçekli¤i ortadan kald›rmak ve ayn› zamanda bu kayboluflu perdelemek oldu¤u bir dünyada yafl›yoruz. postmodernizm boflluk ve ac›ya verilen bir yan›t olarak betimlenir. Göstergelerin ve biçimlerin ço¤almalar›n› h›zland›r›r. Art›k yap›lacak fley parçalarla oynamaktan ibarettir. 1996: 144-145). Böylece tüketim kullan›m de¤erinin tüketimi olarak. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 109 kaç›n›r. Losyon etkisini yitirdikçe nesnelerin tüketimi de sürekli yeniden yeniden artar. parçalanmay› ve fleffafl›¤›. kendine yönelir (Kellner. Böylece kehanet gerçekleflmifltir der. Sadece ‘hareket’ halindeyiz. belirgin fleffaf. Dolay›s›yla Baudrillard’›n dedi¤i gibi anlamla yaflayan anlamla ölür. Bu nedenle ayn› yazg›ya boyun e¤mifl durumdalar. 2004: 233). teorilerin bofllukta süründükleri. S›n›r tan›mayan büyüme. 2002: 243). Anlam derinli¤i gizli bir boyut. Günümüzde kitle iletiflim araçlar› farkl› bir fley yapm›yor. gel gelelim postmodern toplumda her fley görülebilir. y›k›lan her fleyin. nefleyle y›k›lan ve yaflayabilmek için. ‘Post’ olmam›z bundand›r. 2000: 377). bunun yerine özellikle gösteri istedi¤ini a盤a ç›kar›r. Postmodern sahne ölü anlam iflaretlerini. Çünkü kitle anlam›n gerçekli¤i alt›nda ezilmek istemez. maddi bir yarar olarak de¤il.

her fleyin birbiri içine girerek içe do¤ru bir patlaman›n (implosion) ortaya ç›kmas› Postmodern toplumda varolmufltur. Daha do¤rusu evrenselin s›n›rlar›na ulaflm›fl ve yay›labilece¤i alanlar› tüketerek aynen ilkel toplumlar›n için için kaynayan süreci denetleyememeleri sonucu patlayan süreç taraf›ndan y›k›lmalar› gibi bizim kültürlerimiz de bu patlayan süreci dengeleyememe ve ona egemen olamama sonucu yavafl yavafl yok olmaya bafllam›flt›r” (Baudrillard. her düzeyde. s›n›f ya da halk gibi eskiden kendilerine baflvurulan bütünlere benzemezler. hem de bilinmeSIRAetraf›nda S‹ZDE yen kitlelerin durmadan dönmektedir” (Baudrillard. ne de bir baflka toplumsal özne ya da nesneye ait T E L E V ‹ Z Y Okitlesi N bir kitle. Toplumsal›n emilip da¤›lmas›n› ve içten dinaS O R U mitlenmesini anlayamamaktad›r. (Baudrillard. Postmodern toplumun nas›l bir yap›lanmaya sahip oldu¤unu Baudrillard flu ifadelerle dile getirir: “Modern uygarl›klar. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda. mekanizasyon ve teknoloji gibi alanlarda d›fla do¤ru patlama (explosion) söz konusu iken. sosyolojik tan›mlaman›n tam tersi olmaktad›r. Bu anlamda kitle. Toplumsala ait olmad›¤› gibi toplumsal› yans›tmaktan da acizdir. gösteri istemektedir. boflluklar› dolduran nesneler ve kristal kümeler taraf›ndan ifllenip geçilmektedir. olanaks›z tarihin ve art›k var olamayan temsil etme sistemlerinin kara kutusu kitle: Toplumsalla ilgili her fley unutuldu¤unda geSIRA S‹ZDE riye kalan art›kt›r. hukukun ve zaferlerin evrenselleflmesi ad› alt›nda ekonomik ve felsefi de¤erler üstüne kurulmufllard›r. onlar›n kültürlerinin alt›n ça¤› olarak adland›rabiliriz. Ne oldu¤u hem bilinen. Art›k ne emekçiler vard›r. . K ‹ T A P D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Baudrillard’›n içe do¤ru patlama teorisi. AMAÇLARIMIZ 2006: b14).110 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U de gelecekte yazabilecekleri bir tarihleri yoktur. Baudrillard’a göre modern toplumda ‹NTERNET metalaflma. Baudrillard bu durumu iktidar›n kitleyi dolayl› yollardan güdümlemifl olmas›yla aç›klamaktad›r. anlam›n medyada içe göçmesi. 2006b: 12). Toplumsal adl› boflluk ise “lofl bir beynin içinde durmadan dönen. Bununla birlikte Baudrillard kitlenin sessizli¤inin bir patlamaya da aç›k oldu¤unu bu nedenle kitleden belli bir anlamda umutlu oldu¤unu söyler. Dolay›s›yla kitlelerin politik olarak temsili de art›k sorunlu bir hal alm›flt›r. 2006b: 32). Çünkü sosyoloji yaln›zca olumlu ve kesinleflmifl bir toplumsall›k varsay›m› arac›l›¤›yla yaflayabilmektedir. Tmedyan›n E L E V ‹ Z ve Y Otoplumsal›n N da kitlelerde içe göçmesi dâhil olmak üzere s›n›rlar›n çökmesine yol açan bir süreçtir (Best&Kellner. Bütün gönderen sisKKAT D ‹yitirilmifl temlerinin. Sessizlik arac›l›¤›yla içine çekildikleri tarihin de ilgi alan›ndan ç›km›fllard›r. çak›flan. Postmodernist döneme karfl›l›k gelmektedir. ‹ N T E151. (Baudrillard. Toplumsal anonimleflerek kitleleri meydana getirmifltir. RNE T 1998: fiaylan. Ona göre. Dolay›s›yla kitlelerin anlam›n› yitirip sessiz ço¤unlu¤a dönüfltü¤ü bu belirsiz düzen. Kitleler. 2006b: 13) Kitlede bütün gönderenlerin devrik simülasyonlar› vard›r. Art›k kitle anlam de¤il. 2006: 13) Art›k devrimci umutlar da ortadan kalkm›flt›r. Ancak belli bir h›zland›rma ve zorlama sürecine göre bu patlama süreci denetlenemeyecek bir hale gelmifl ve olumsuz bir h›z ve genleflme düzeyine eriflmifltir. iktidar›n üzerinde güçlü bir simülasyon etkisi bulunmas›na ra¤men kitlenin de ters simülasyon uygulayarak iktidar› çökertme gücünün bulundu¤unu gözden uzak tutmamal›y›z (Baudrillard. bütün ayakta duramayan anlamlar›n. Hiç kuflkusuz en az›ndan belli bir süre bir patlama ya da denetlenebilen ve aflama yanl›s› bir enerjinin özgürlefltirilmesini yaflam›fllard›r. (Baudrillard. Bu dönemi. sosyoloji toplumsal›n ve aflamalar›n yayg›nlaflmas›n› betimlemekten baflka bir fley DÜfiÜNEL‹M yapamaz. 2002: 243). 2006b: 53). pazar›n evrenselleflmesi görünümü alt›nda bir yay›lma ve patlama.

Baudrillard’›n teorisi soyut. Best&Kellner (1998: 172). Baudrillard’›n onlara K ‹ sosyolojisi T A P göre bir anti-sosyoloji ve bu anlamda örtülü bir sosyolojidir. ELEfiT‹R‹LER 3 T SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZYON DÜfiÜNEL‹M ‹NTERNET S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . ‹lk high tech (ileri teknoloji) toplum teorisyeni olan Baudrillard. Ünite . hatta hakarete varan yak›flt›rmalara maruz kalmas›na ra¤men. görüflleri postmodern teorinin içerisine tam otur‹NT ERNET maktad›r. Sonuç olarak.yy düflüncesindeELEV‹ZYON ki yeri sars›lmazd›r. Bu ba¤lamda. içinde bulunulan çaSIRA S‹ZDE ¤›n belli e¤ilimlerini yeniden üretir”. Her ne kadar kendisi postmodern oldu¤unu kabul etmese de. tek yanl› olup. Yine totallefltirici düflünceye yönelik olan postmodern elefltiriye ra¤men totallefltirici düflünceyi en berbat haliyle temsil etti¤ini belirtirler.D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE 5. Baudrillard’›n Amerika (1996a) (Baudrillard anlatt›¤› çöküflün yans›mas›n› Amerika örne¤inde bulur) kitab›n›n da kötü bir soyutlamaAMAÇLARIMIZ dan ibaret oldu¤unu belirtirler ve analizlerinin yüzeysel kald›¤›n› söylerler. görüfllerinin belirsizli¤i ve anlams›zl›¤› vurgulamas› postmodern düflünceleri özetler niteliktedir.Tüketim Toplumu. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ 111 Bu konuda Baudrillard’›n “Sessiz Y›¤›nlar›n Gölgesinde Toplumsal›n kitaK Sonu ‹ T A (2006b)” P b›n›n okunmas› önerilir. kendisinin de flimdi olarak gelece¤in bir simülasyon modeline yans›tt›¤›. modernlik S O ile R U postmodernlik aras›ndaki çok say›da süreklili¤in yan› s›ra hâlihaz›r içinde bulundu¤umuz dönemin say›s›z can s›k›c› gerçeklikleri ve sorunlar› karfl›s›nda körlük etme e¤iliminD‹KKAT dedir. günümüz kitle iletiflim ve medya kuramlar›n› anlamada baflvurulan önemli bir referanst›r. birçok kesim taraf›ndan farkl› ve yanl›fl alg›lan›p. Baudrillard’›nT20. Simülasyon kuram›. Baudrillard’a göre kitleler neden sessiz y›¤›nlar haline gelir? TSIRA E L E VS‹ZDE ‹ZYON K ‹ T A P D Ünosyonu fi Ü N E L ‹ M fena halBest&Kellner’e (1998: 160) göre “Baudrillard’›n postmodernlik ‹ N T E R N E Tyapmaktan de yetersiz ölçüde teorilefltirilmifl olup yeterince ba¤lamsallaflt›rma yoksundur.

Baudrillard’a göre medya da toplumda ayn› uygulamay› yapar. bolluk ise demokrasidir. Göstergenin dördüncü aflamas› ‹kinci Dünya Savafl›’ndan k›sa bir süre sonra bafllam›flt›r. Metalar gösterge de¤eri kazand›klar› yola burada girerler ve sembolik al›flverifl bir metalaflm›fl göstergeler y›¤›n› alt›nda kaybolur. Dolay›s› ile giderek birbirinden farkl›laflan bir göstergeler evreni mevcuttur. Baudrillard. Burada mallar›n statü ve güç sembolleri olarak kitlesel kullan›m›n› görebiliriz. gösterge ne varsa hepsini tüketiriz. Simüle etmek -m›fl gibi yapmak de¤ildir. En önemlisi de günümüzde art›k sembolik al›flverifl kaybolmufltur. Gönderenden yoksun ve nerede bafllay›p nerede bitti¤i bilinmeyen. gruplar›n k›saca insan türünün bir k›tl›k içinde oldu¤u olgusunun çarp›t›lmas›n› ortaya ç›kar›r. A M A Ç 3 A M A Ç 2 . tarihte 4 gösterge evresinin bulundu¤undan söz etmektedir. kabaca Rönesans ve Endüstri Devrimi aras›nda üstünlük kurmufltur. Gerçeklik bir yan›lsamadan ibarettir. her fley tüketilmek üzere vard›r. Simülasyon ve simülakrlar kavramlar›n›n ne anlama geldi¤ini tan›mlayabilmek. Bu ba¤lamda imge. Birincisinde. Gösterge. nas›l.sosyal gerçekli¤e do¤rudan ba¤l› ve onu ifade etmeye yöneliktir. kod olarak anlamland›r›l›r. Bugün gerçeklik onun hiper gerçekli¤i olarak karfl›m›zda durmaktad›r. Bu anlay›fl gerçek bir bolluk toplumunda olmad›¤›m›z› aksine toplumda yaflayan bireylerin. Yani tüketim toplumunda bolluk savurganl›kla efl anlama gelir. anlay›fl› önemsenir. ritüeller. Bu gerçekli¤in sahteli¤i anlam›na gelir. Gizlemek (dissimuler). ‹kinci evre. Bu aflamada. sahip olunan fleye sahip de¤ilmifl gibi yapmak. Tüketim toplumu bir göstergeler toplumudur ve ayn› zamanda postmodern bir toplumdur. do¤rudan sembolik iliflkiden bir uzaklaflmay› iflaret eder. Üretilen nesnelere s›rf üretilmifl olduklar›ndan dolay› bir kutsall›k ve olumluluk atfedilir. Gerçeklik simülasyonla üretilip ço¤alt›ld›¤› için her zaman fazlas›yla var olacakt›r. Baudrillard’›n simülasyon kavram› bir köken ya da bir gerçeklikten yoksun gerçekli¤in modeller arac›l›¤›yla yeniden türetilmesidir. gerçekli¤in bafl döndürücü halini sunar. Birebir gerçe¤in yeniden üretilmesidir. Gerçe¤in taklidi. benzeri anlam›na gelir. Yani kitle iletiflim araçlar› gerçekli¤i de¤il. Bizler göstergelere s›¤›narak ve gerçekli¤in yads›nmas› içinde yaflamaktay›z ve bu haberleri ald›¤›m›zdan dolay› da mucizevî güvenlik içinde oldu¤umuzu san›r›z. Simülakra ise taklit. nerede ve ne zaman tüketeceklerine iliflkin bir bilgi verilir. Bu anlamda büyüme bolluktur. göstergenin tam anlam›yla gerçek olan› temsil etti¤i vurgulan›r. Bu genellikle modernite olarak adland›r›lan dönemdir. gerçe¤in de¤il yaln›zca kendi kendinin yerine geçebilen bir fley olarak tan›mlan›r. simüle etmek ise. Göstergenin üçüncü aflamas› Endüstri Devrimi’yle bafllam›flt›r. dâhil. sahip olunmayan fleye sahipmifl gibi yapmakt›r. Gösterilenle gösterge aras›nda güçlü bir korelasyon vard›r. gösterifl. Bu toplumda önemli olan tüketimdir.112 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Özet A M A Ç 1 Baudrillard’›n gösterge evrelerinin neler oldu¤u konusundaki görüfllerini ay›rt edebilmek. belirli göstergelerin kullan›ld›¤› ba¤lamlar aç›k ve nettir. Baudrillard’a göre tüketim toplumu bir bolluk ve çokluk toplumudur. al›flverifller vb. bütün iletiflimsel eylemler -ifade. Tüketim nesneleri üzerinden insanlara neyi. ileti. hediye verme. Sembolik al›flveriflin do¤um yeri de buras› olmufltur. Endüstri sonras› toplumlarda iletiflim teknolojilerinin ve kitle iletiflim araçlar›n›n sürekli gelifltirilmesi ve yayg›nlaflmas› belirleyici olmufltur. Asl›nda gerçeklik ters yüz edilmifltir. Tüketim toplumuna iliflkin görüfllerini özetleyebilmek.

Ancak Baudrillard’›n kitlenin sessizli¤inin bir patlamaya da aç›k oldu¤u bu nedenle kitleden belli bir anlamda umutlu oldu¤u beklentisi vard›r.5. teorilerin bofllukta süründü¤ü. Oysa postmodern ça¤da nesneler anlam›n› yitirmifltir ve her fley medya taraf›ndan yeniden anlamland›r›l›r hale gelmifltir. Toplumsala ait olmad›¤› gibi toplumsal› yans›tmaktan da acizdir. Kitlede bütün yitirilmifl gönderenlerin devrik simülasyonlar› vard›r. Kitle ve sessiz ço¤unluk konusundaki görüfllerini analiz edebilemek.Tüketim Toplumu. Dolay›s› ile kitle simülasyon ve smülakrlar›n tüketicisidir. postmodernite. ‹ktidar›n kitleler üzerinde güçlü bir simülasyon etkisi bulunmas›na ra¤men kitlenin de ters simülasyon uygulayarak iktidar› çökertme gücüne sahip oldu¤unu vurgular. postmodernizm boflluk ve ac›ya verilen bir yan›t olarak nitelenir. güvenli herhangi bir limana demirlenemeyen bir nihilizm evrenidir. Modernitede anlam derinlerdedir ve onu oradan çekip ç›karmak gerekir. Kitle. bütün gönderen sistemlerinin. Toplumsalla ilgili her fley unutuldu¤unda geriye kalan art›kt›r. olanaks›z tarihin ve art›k var olamayan temsil etme sistemlerinin kara kutusudur. Postmodern dünya anlamdan yoksundur. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 113 AM A Ç 4 Anlam zedelenmesine iliflkin görüfllerini aç›klayabilmek. Tükettikçe uyumlaflmakta ve sessiz ço¤unlu¤a dönüflmektedir. Kavramlar gerçe¤i aç›klamada yetersiz kal›r ve içe patlar. Anlam›n ve modernitenin tüm göndergelerinin ve sonulluklar›n›n y›k›l›fl›ndan sonra. bütün ayakta duramayan anlamlar›n. Toplumsal anonimleflerek kitleleri meydana getirmifltir. Ünite . A M A Ç 5 .

Medyan›n sunumlar› ile toplumun denetlenmesi b. e. üretim sisteminin meyvesidir” ifadesi neyi ça¤r›flt›rmaktad›r? a. Toplum . Simülakr ve simülasyon dünyas›na vurgu yapar. Tüketim nesnelerini sunar. Bilgi teknolojilerinin geliflimini vurgular. Simülasyonun anlam›n› afla¤›daki önermelerden hangisi en iyi tan›mlar? a.114 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. ‹zleyiciyi eve ba¤›ml› k›lar. Anlam›n içeri¤inin boflalt›lmas›. içe patlama kavram›ndan neyi kastetmektedir? a. d. Kavramlar›n anlam›n›n a盤a kavuflturulmas› b. ‹htiyaçlar›n do¤al oldu¤u 10. Atomun parçalanmas› d. Patlay›c› maddelerin genel ad› e. anlams›zlaflt›rma c. Taklit etmektir. Anlam›n medyada içe göçmesi. b. c. c. Herfleye sahip olunmas› b. Topluluk e. Hayal gücünün üstünlü¤ü c. d. d. Sibernetik kontrol ne anlama gelmektedir? a. Kitle d. Göstergenin klasik ça¤›n›n sonunun geldi¤ini belirtir. Sistemin sürekli nesneler üretti¤i e. Nesnelerin tükettirilmesi d. Baudrillard’›n “ihtiyaçlar. Grup b. b. Herhangi bir arac›n kendine yetememesi b. e. Tüketim arac›l›¤› ile bireylerin sisteme uyumlu hale getirilmesi c. c. Afla¤›daki ifadelerden hangisi günümüz toplumunda medya arac›l›¤› ile metalaflm›fl kültürü en iyi biçimde aç›klar? a. ‹ç savafl 4. Afla¤›daki ifadelerden hangisi “sessiz y›¤›n›/ço¤unlu¤u” vurgular? a. Nesneleri tüketmenin gerekli oldu¤u d. ‹htiyaçlar›n sistem taraf›ndan üretildi¤i c. Tüketiciyi bilinçlendirir. Tüketimin haz duyma ifllevi gördü¤ü b. Gerçek d›fl›l›k b. e. Herkesin birbirine benzemesi d. Herfleyin ölümüne iflaret eder. ‹zleyicinin akl›n› ürünleri almas› için çelmeyi amaçlar. Yasalar› onaylama d. Sahtelik ile hayalli¤in kar›fl›m›d›r. 5. 3. olguyu aç›klayamamas› c. Gizlemektir. 2. Gösterge de¤eri yarat›lmas› e. Gerçekli¤in modeller arac›l›¤›yla yeniden türetilmesidir. Baudrillard. 9. Gerçekle¤in simule edilerek gerçekmifl gibi sunumu e. Küme c. Bask› ve güç kullanarak güvenli¤i sa¤lama e. Hiper uyumluluk ne anlama gelmektedir? a. ‹deal olan› 6. Göstergenin klasik ça¤›n›n devam etti¤ini savunur. Baudrillard’a göre postmodernite ile ilgili afla¤›dakilerden hangisi yanl›flt›r? a. Gönüllü olarak r›za gösterme 7. Anlam zedelenmesi ne anlama gelmektedir? a. Taklit etmek. “m›fl” gibi yapmakt›r. Sat›fl› art›rmaya yönelik sunular yapar. b. Toplumun normlar›na uygun davran›lmas› e. Yarat›c›l›k d. Güvenlik güçleri arac›l›¤› ile denetimin sa¤lanmas› c. Hiper gerçeklik kavram› neyi ça¤r›flt›r›r? a. Herfleyin birbirine kar›flmas› 8.

Loud ailesi boflanm›fl vs. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Simülasyon ve Simülakrlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kitleden Sessiz Ço¤unlu¤a” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2010: 54-56) Kaynak: Baudrillard. Bir ailenin yaflad›¤› dramlar. Bu program› izleyen seyircilerse. Antikça¤ kurban törenlerinde yap›ld›¤› gibi ‘medium’un (arac›n ya da televizyonun) ›fl›klar› alt›nda yüceltilmek ve öldürülmek üzere seçilmifltir. b 8. Jean. Çekimler anlams›z olana afl›r› anlam yüklemektedirler. bu ütopyad›r. Adan›r.. Kitle toplumunu anlatan dramatik özelliklere sahip bir tören. “Sanki biz orada de¤ilmifliz gibi” sözüyle “sanki siz oradaym›fls›n›z gibi” sözü ayn› anlama gelmektedir.. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Anlam›n Zedelenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tüketim Toplumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. üç garaj›. mesleki aç›dan oldukça iyi para kazanan.. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tüketim Toplumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 2. Bu parçalanman›n nedeni televizyon mudur? Peki televizyon olmasayd›. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 115 Okuma Parças› Baudrillard ‘a Göre Panopti¤in Sonu Amerikan televizyonu günlük yaflam ideolojisiyle gerçekli¤e ait s›radanl›k ve özgünlü¤ü hala bir referans olarak almaktad›r. (Baudrillard. Zaten iflin bafl›ndan itibaren böyle bir ailenin seçimi hipergerçek bir olayd›r. çürümüfl site toplumlar› art›k Tanr›lar›n gazab›na u¤ramaktad›r. Kokuflmufl. d 3. gerçekte “röntgencilik” yaparak alacaklar› zevkten fazlas›n› alm›fllard›r. Ünite . dekoratif bir ev kad›n›na (housewife) ve uppermiddle standing (orta s›n›f›n üst katmanlar›ndaki yaflam kolayl›klar›na sahip) bir aile. ifllenmemifl) bir tarihi belgedir. keyifli anlar hiçbir atlama ve s›çrama olmadan. Bu saçma ve paradoksal bir formüldür çünkü ne do¤ru ne de yanl›flt›r. bu aile yaflant›s›n› sürdürebilecek miydi? Loud ailesinin sanki TV kameras› evin içinde de¤ilmifl gibi çektik.. (2010) “Simülakrlar ve Simülasyon” çev. Kaliforniya’da yaflayan. d 9. Bu durum bizi içinden ç›k›lamaz bir tart›flma ortam›na sürüklemektedir. . O. kesintisiz bir flekilde “el de¤memifl” bir hikâye gibi sunulmufltur. befl çocu¤u olan. Örne¤in 1971 y›l›nda Loud ailesi deneyinde oldu¤u gibi. ‹deal tipik bir Amerikan ailesi. Çünkü bir kamera objektifi. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Tüketim Toplumu. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Modern yazg› iflte budur. Öyleyse söz konusu olan fley gerçekten bir kurban törenidir. Üstelik bu filmin ne senaryosu ne de scripti vard›r. Zaten yirmi milyon seyirciyi bafltan ç›kartan fley de iflte bu paradoks. b 10.. üstelik günlük yaflant›m›zla ilgili bir belge. Sadece ütopik bir formüldür. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tüketim Toplumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 4.5. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kitleden Sessiz Ço¤unlu¤a” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yedi ay aral›ks›z bir flekilde sürdürülen çekim sonucunda 300 saatlik bir film elde edilmifltir. d 6. Bu anlamda Loud ailesini ölüme mahkûm eden fley iflte bu kusursuzluktur. Yirmi milyon Amerikal› seyirciye sunulmufl bir kurban töreni. insano¤lunun aya ayak basmas›n› göstermesi kadar önemli bir belge. t›pk› bir “laser”in yapt›¤› gibi yaflanan gerçekli¤i öldürebilmek için onu parçalar›na ay›rmaktad›r. Bugüne kadar gerçe¤e hiç bu kadar çok yaklafl›lmam›flt› (“ sanki o evin içindeymifliz gibi”).” diyecektir. Televizyonun. a 7. Ankara: Do¤u Bat› yay. Yönetmen: “Aile sanki biz orada de¤ilmifliz gibi davrand› ve yaflad›” diyerek kendi kendine böbürlenmektedir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tüketim Toplumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kitab›ndan 54-56 sayfalar› aras›ndan k›salt›larak al›nm›flt›r. yaklafl›m›ysa daha da tuhaft›r. “American way of life” ›n ideal kahraman› olan bu aile. Gerçe¤i hipergerçe¤e dönüfltüren mikroskobik simülasyonun sundu¤u haz budur. K›saca bu “brüt” (ham. b 5. Olay›n kötü olan yan› bu filmin çekimi bitirildikten sonra ailenin darmada¤›n olmas›d›r. toplumda iyi bir yere sahip. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Göstergenin Evreleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yönetmen: “Loud ailesi televizyon ekran›nda görünmeyi kabul ederek kendini ölüme mahkûm etmifl bir ailedir.

116

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Günümüz toplumunu tüketim toplumu olarak adland›ran Baudrillard, Descartes’in “düflünüyorum o halde var›m” önermesini “tüketiyorum o halde var›m” biçimine dönüfltürmüfltür. Bireyler aç›s›ndan tüketim bir var olma modu olarak de¤erlendirilir. Tüketimin bir prestij sa¤lad›¤› gösterge de¤eri bulunmaktad›r. Bireyler markalar›, moda olan nesneleri tükettikçe di¤er bireylerle benzeflmekte ve uyumlaflmaktad›r. Tüketim toplumu bolluk ve çokluk toplumudur. Her fleyin tüketim nesnesine dönüfltü¤ü bir toplumdur. Bireyler haz ve zevkler ad›na g›da ürünlerinden giyim, ev dekorasyonu, okudu¤u kitaplar, izledi¤i filimler ve dizilere var›ncaya kadar medya taraf›ndan tükettirilmektedir. Böylece siyasi iktidar›n yasalar›na, güvenlik güçlerine gerek duyulmadan bireylerin denetimleri sa¤lanm›fl olmaktad›r. Bu denetim bir çeflit sibernetik kontrol olarak de¤erlendirilmektedir. S›ra Sizde 2 Simüle etmek yaln›zca -m›fl gibi yapmak de¤ildir. Bire bir, gerçe¤in yeniden türetilmesidir. Gerçeklik simülasyonla üretilip ço¤alt›ld›¤› için her zaman fazlas›yla var olacakt›r. Gizlemek (dissimuler), sahip olunan fleye sahip de¤ilmifl gibi yapmak; simüle etmek ise, sahip olunmayan fleye sahipmifl gibi yapmakt›r. Birincisi bir varl›¤a (flu anda burada bulunmayan) di¤eriyse bir yoklu¤a (flu anda burada bulunmamaya) göndermede bulunmaktad›r. Örne¤in, hastaym›fl gibi yapan kifli yata¤a uzan›p etraf›ndakileri hasta oldu¤una inand›rmaya çal›fl›rken bir hastal›¤› simule eden kiflide bu hastal›¤›n semptomlar›n› görmek mümkün olacakt›r. Bu noktadan sonra hem kifli hem de çevresindekiler için gerçeklik yan›lsamaya u¤ram›fl ve neyin gerçek neyin sahte, neyin düflsel neyin simule edilen oldu¤u birbirine kar›flm›flt›r. Baudrillard’›n deyimi ile “deliyi bu kadar iyi taklit eden biri herhalde gerçekten delidir” görüflüne kat›lmamak mümkün de¤ildir. S›ra Sizde 3 Baudrillard’a göre sosyolojinin temel kavramlar›ndan olan “toplumsal” kavram› içe patlam›flt›r. Yani günümüz pratiklerine denk düflmedi¤inden gerçekli¤ini yitirmifltir. Art›k gerçekli¤inin yerini simülasyonun ald›¤› Bat› toplumlar›nda uyumlaflt›r›lm›fl kitlelerden söz edilmektedir. Kitle, bir süngerin suyu emdi¤i gibi toplumsal› emmektedir. Böylece kitle giderek ortadan kalkmakta, buharlaflmakta ve onlar›n yerini “sessiz y›¤›nlar” almaktad›r. Baudrillard kitleyi, toplumsal›n simülasyonu hatta “toplumsal›n içinde kayboldu¤u kara bir delik” olarak görür. Kitlede bütün yitirilmifl gönderenlerin devrik simülasyonlar› vard›r. Bütün gönderen sistemlerinin, bütün ayakta duramayan anlamlar›n, olanaks›z tarihin ve art›k var olamayan temsil etme sistemlerinin kara kutusu haline gelen kitle, toplumsalla ilgili her fley unutuldu¤unda geriye kalan “art›k” olarak nitelenmektedir.

5. Ünite - Tüketim Toplumu, Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard

117

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
ALLAN, Kenneth. (2006). Conptemporary Social and Sociological Theory, Visualizing Social Worlds, Thousand Oaks, California: Pine Forge Press. ELLIOT, A. (1999). Contemporary Social Theory, Massachusetts-Oxford: Blackwell Publish. FEATHERSTONE, Mike. (1996). Postmodernizm ve Tüketim Toplumu, Çev.: M. Küçük, ‹stanbul:Ayr›nt› Yay›nlar›. GÖRGÜN-BARAN, A. (2006). “Postmodernizm”, Feodaliteden Küreseleflmeye içinde, Ankara: Lotus Yay›nevi. BAUDRILLARD, Jean (1996a). Amerika, Çev.: Y. Avunç, ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. BAUDRILLARD, J. (1996b). Kötülü¤ün fieffafl›¤›, Çev.: Ifl›k Ergüden, ‹st.: Ayr›nt›Yay., BAUDR‹LLARD, J. (1997). Tüketim Toplumu, Çev.: Hazal Deliceçay - Ferda Keskin, ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. BAUDR‹LLARD, J. (1998). Foucault’yu Unutmak, Çeviren: Oguz Adan›r, ‹zmir: Dokuz Eylül Yay›nlar›. BAUDR‹LLARD, J. (2001). Tam Ekran, Çeviren: Bahad›r Gülmez, ‹stanbul:YKY, Cogito. BAUDR‹LLARD, J. (2005a). Anahtar Sözcükler, Çeviren: O¤uz Adan›r-Leyla Y›ld›r›m, Ankara: Paragraf Yay›nevi. BAUDRILLARD, J. (2006a). Kusursuz Cinayet, Çev.: Necmettin Sevil, ‹st.: Ayr›nt› Yay. BAUDRILLARD, Jean (2006b). Sessiz Y›¤›nlar›n Gölgesinde Ya da Toplumsal›n Sonu , Çev.: O¤uz Adan›r, ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. BAUDRILLARD, Jean. (2010). Simülakrlar ve Simülasyon, Çev.: O¤uz Adan›r, Ankara: Do¤u Bat› Yay›nlar›, BEST Steven ve KELLNER Douglas. (1998). Postmodern Teori, Çev.: Mehmet Küçük, ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›, KELLNER Douglas (2000). “Toplumsal Teori Olarak Postmodernizm: Baz› Meyda Okumalar ve Sorunlar”, Modernite Versus Postmodernite içerisinde, Derleyen ve Çeviren: Mehmet Küçük, Ankara: Vadi Yay›nlar›, ÖNK, Ürün Y›ld›ran (2009). “Baudrillard Perspektifinden Bir Kitle ‹letiflim ve Sanat Arac› Olarak Simülasyon Evreninde Televizyon” Selçuk ‹letiflim, 5, 4, (201-218). R‹TZER, George (1997). Postmodern Social Theory, New York, St. Luis, San Fancisco, Toronto: The McGraw-Hill Companies, Inc. SARUP, Madan (2010). Post-Yap›salc›l›k ve Postmodernizm, Çev. Abdülbaki Güçlü, ‹stanbul: K›rkgece Yay›nlar›, SLATTERY, Martin (2007). Sosyolojide Temel Fikirler, Çev.:Ümit Tatl›can-Gülhan Demiriz, Bursa: Sentez Yay›nc›l›k. STEVENSON, Nick (2002). Understanding Media Cultures, London: Sage Pub. fiAYLAN, Gencay (2002). Postmodernizm, Ankara : ‹mge Yay›nlar›, THIRY-CHERQUES, Hermano Roberto (2010) Baudrillard: Work And Hyperreality . RAE Eletrônica, 9(1). Eriflim: 10.06.2011, h t t p : / / r e d a l y c . u a e m e x . m x / s r c / i n i c i o / A r t PdfRed.jsp?iCve=205115349010

6
Amaçlar›m›z
• • • •

ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Post-yap›salc›l›kla post-modernizm aras›ndaki iliflkiyi aç›klayabilecek, Post-yap›salc›l›¤› yap›salc›l›ktan ay›rt edebilecek, Michel Foucault’nun temel düflünce ve kavramlar›n› tan›mlayabilecek, Michel Foucault’nun çal›flmalar›nda iktidar kavram›n›n önemini özetleyebilecek, Jacques Derrida’n›n düflüncelerini yap›salc›l›ktan ay›rt edebilecek, Jacques Derrida’n›n çal›flmalar›nda kulland›¤› temel kavramlar› aç›klayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
Post-Yap›salc›l›k Söylem Bilginin Arkeoloji Soykütük • ‹ktidar • Yap›söküm • Arfliv

‹çindekiler
• • • • • G‹R‹fi POST-YAPISALCILIK MICHEL FOUCAULT JACQUES DERRIDA DERRIDA’NIN TEMEL DÜfiÜNCE VE KAVRAMLARI • POST-YAPISALCILI⁄A YÖNELT‹LEN ELEfiT‹R‹LER

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida

özellikle Louis Althusser. Post-yap›salc›l›k. TEL EV‹ZYON ça¤dafl toplumlar› analiz etmede yeni özel bir form olarak ortaya ç›kar ve bilim insanlar›n›n yaklafl›m›na göre ya sosyo-kültürel unsurlar›n yeniden yap›lanma süreci (post-modernization) ya da de¤iflimdeki yeni e¤ilimler olarak de¤erlendirilirler.François Lyotard. 2002). Jean Baudrillard. post-sanayi toplumu gibi kavramlarla birlikte kullan›lmaktad›r. Stephen Crook. bilginin söylemsel ve öyküsel oluflumunu ve kültürel elefltiri ve felsefi bir yans›mayla dil ile iktidar aras›ndaki iliflkiyi post-modern yaklafl›mla analiz ederler. U m›nda ele al›n›r.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida G‹R‹fi Post-yap›salc›l›k. Ba- AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Michel Foucault. Jan Pakulski ise süre giden sürecin yeni bir aflamas› ve yeni ortaya ç›kan e¤ilimler olarak ele al›rlar. Bu entelektüel yaklafl›m yirminci yüzy›l›n son çeyre¤inde Fransa’da. Ferdinand de Saussure’ün temellerini att›¤› yap›salc› karfl› elefltirel nitelikte ayr› bir yaklafl›m olarak ortaya ç›km›fl olmakla birlikte yap›salc›l›kla pek çok ortak özelli¤e sahip olmas› nedeniyle literatürde kimi zaman yeni olarak SIRAyap›salc›l›k S‹ZDE da adland›r›lmaktad›r. liberalizm. Jacques Darrida. Zygmunt Bauman ve David Harvey gibi düflünürler ise post-modernizmi tamamen yeniden bir yap›lanma olarak de¤erlendirirler. PierSIRA S‹ZDE re Bourdieu. Jean Baudrillard. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Burada bir noktan›n daha belirtilmesi gerekir. en genifl tan›m› ile insan olma. mutaass›pl›k gibi ideolojik görünümleri de olan büyük teorilere karfl› duyulan belirsizlik ve flüphecili¤i ifade etmektedir. Roland Barthes. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda K ‹ T A P “post” eklentisi bir bakma modernizasyona ve de¤iflime iliflkin pek ço¤unun sosyalizm. (›) Birincisinde post-yap›salc›l›k dil ve literatür ba¤lam›nda ele al›n›rken (››) ikincisinde felsefe ve sosyal bilimler ba¤laO R verilecektir. Fredric Jamerson. Afla¤›da bu iki temel ba¤lamdaki yaklafl›mlaraSyer D ‹ K K dilbilime AT Post-yap›salc›l›k. dünya ve anlamlar› oluflturma ve bunlar› yeniden üretme süreçleri aras›ndaki iliflkileri irdeleyen bir yaklafl›m olarak tan›mlanabilir (Belsey. Bu yaklafl›m› iki teDÜfiÜNEL‹M mel kolda de¤erlendirmek mümkündür. Julia Kristeva ve Jean-François Lyotard’›n çal›flmalar›yla ortaya koyulmufl ve dünyaya yay›lm›flt›r. Bu ba¤lamda post-modern teori. post-modern teori. ‹NTERNET Örne¤in Michel Foucault ve Jean. s›n›rlar› belirsiz ve tart›flmal› olmakla birlikte post-modernizm.

Basit bir ifadeyle post-yap›salc›l›k. K ‹ T Az›tt›. Marshall’›n ifadesiyle (1999: 595) “Post-yap›salc›K ‹ T ASaussure’ün P l›¤›n esas baflar›s› dil kuram›n›n içinde yer alan radikal analitik olanaklar›. dolay›s›yla gevflek biçimde yap›land›r›lm›fl. L ‹ M alanlarda D Ü fi Ü N Efelsefi ekonomik. Post-modern sanat›n en temel özelli¤i. 20. yy’›n ikinci yar›s›nda kültürel veS‹ZDE sanatsal bir ak›m olarak bilinen Dada veya Dadaizm. sundu¤u yeni perspektifler ve bu S O R U ve Darrida’n›n görüfllerine yer verece¤iz. populizm. olgular›n ticarileflmesi. Avangart (avan-garde). farkl›laflma (differentiation). Örne¤in kültürel ço¤ulculukta genifl bir toplum içindeki daha ufak gruplar›n kültürel kimliklerinin korunmas› anlafl›l›rken politik ço¤ulculukta. Biz burada bu tart›flmalara girmeden post-yap›salc›l›¤›n do¤uflu. Bu yaklafl›m.120 Ço¤ulculuk. sembolik tüketim ve zaman ve mekân›n daralmas› ile iliflkilendirir. politik gücün seçimlerle oluflmas›n› ço¤unlu¤un hegemonyas›n› SIRA S‹ZDE yaratmas› nedeniyle ret edilerek toplum içindeki farkl› gruplar›n eflit temsili amaçlan›r. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S O R U udrillard. ‹ T A P D‹KKAT Eklektizm. fikirlerin birlikte ele al›nmas› gerekti¤ini ileri süren kavramsal bir AMAÇLARIMIZ modeldir. benzer flekilde dinî. D‹KK AT Post-yap›salc›l›k “1960’larda Fransa’da ortaya ç›kan ve h›zla di¤er ülkelere yay›lan genifl tabanl›. stillerdeki senkretizm (syncretism) ve geneldeSIRA tüm de¤erlerde artan bir liberalleflme olarak ortaya koymaktad›r. post-modernizmin SIRA habercisi olarak kabul edilir. olgulara SIRA S‹ZDE yaklafl›mda tek bir paradigma yerine farkl› teorileri. daha radikal bir yaklafl›mla post-modernizmin post-yap›salc›l›ktan DÜfiÜNEL‹M beslenerek geniflleyen yapay bir tart›flma oldu¤unu ileri sürerler. bütüncül bir tutarl›l›¤› olanaks›z k›lmas› nedeniyle elefltirilir. genel olarak tek bir perspektiften ziyade farkl› perspektifler aç›s›ndan yaklaflmay› öngörür ve pek çok alanda kullan›l›r. SIRA TÖrne¤in E L E VS‹ZDE ‹dinsel ZYON varsay›mlarda ya da metinlerde bilimsel içerik aramak gibi. iletiflim ve kitle tüketimi ile yine kitle tüketimi ve yeni dönemin getirdi¤i ve yayg›nlaflan yönlendirilmifl iletiflim. temsil edici bir fenomenden ziyade anlamland›r›c› bir fenomen fleklinde yeniden keflfetmesi ve geniflletmesi olmufltur. Ayr›ca farkl› bir anlamda dilbilimde de yer DÜfiÜNEL‹M bulur. sosyal parçalanma (fragmentation). 1999:595). plastik sanatlardan mimariye kadar pek çok alanda etkili olmufltur. yüzeysellik. ticarileflmeye ve beraberinde uluslararas› boyut kazanmaya bafllaAMAÇLARIMIZ m›fl. Crook ve arkadafllar› ise bu döneme iliflkin temel e¤ilimleri. modern sanat›n elitist ve avangartK(avan-garde) yap›s›n› ret etmesidir. POST-YAPISALCILIK Post-yap›salc›l›k. Kayna¤› yap›salc›l›k olan post-yap›salc›l›k bundan dolay› yaSIRA S‹ZDE p›salc›l›kla benzer baz› özellikler tafl›makla birlikte (örne¤in her iki yaklafl›m da elefltirel olmakla birlikte) iki yaklafl›m›n birbirlerinden oldukça ayr› oldu¤u da bilinmektedir (SaAMAÇLARIMIZ rup. Bu aç›dan 20. post-modernizm. da yer bulur. dünyay› rasyonel. disiplinler aras›” bir entelektüel harekettir (Marshall. ‹NTER N E Tve politika kültür. Ayd›nlanma ile bafllayan modernite. Post-modernizmin temellerini Burada bir noktaya çok daha önceleri sanatsal ak›mlarda bulmak mümkündür. 1960’larla pop. sanat aln›nda ilerici ve yenilikçi anlam›nda S O R Ukullan›lan bir terimdir. Frans›z ve k›ta Avrupas› felsefecileri ve teorisyenlerinin entelektüel görüfllerini kapsar. Aç›k ‹NTERNET . ayd›nlanman›n reddi ve var oluflçu feS O R U nomenolojiden (Davis. post-moderniteyi geliflen kitle medyas›. ‘dil’ ve dile benzer flekilde toplumun anlaml› yap›lar veya sistemler olarak analiz edilebileceklerini varsayan yap›salc›l›¤›n yeniden yorumlan›fl› olarak tan›mlanabilir. Bu yaklafl›m. GüS‹ZDE nümüzde de bu kavramlar üzerine tart›flmalar yo¤un olarak devam etmektedir. Senkretizm (syncretism). 1950’lerle birlikte modern sanat kendi izole yap›s›n› kaybederek popülerleflmeye. geliflen kültürel ço¤ulculuk (pluralism). 2006) de büyük oranda etkilenmifltir. sanattan beslenerek geliflmifl. post-modernizmin teorik formülasyonu olarak da düflünülebilir. Bu düflünce ‹NTERNET hareketi. 1997:9). P çeliflkili birbirinin olgular›n uzlaflt›r›larak birlefltirilmesi anlam›nda daha çok felsefe ve dinde kullan›lan bir kavramd›r. Baz› düflünürler. esnek uzmanlaflma. ampirik ve objektif ba¤lamda aç›klamay› vaat eder. ba¤lamda Foucault D ‹ K K A Tdaha dikkat çekmek faydal› olacakt›r. yayg›nlaflan eklektizm (eclecticism). T SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZY O N yy. anti-humanizm.” D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET Post-yap›salc›l›k ve yap›çözüm veya yap›söküm (deconstruction). ‹nsan kültürünün yap›lar arac›l›¤› ile anlafl›labilece¤ini savunan ve bu görüfllerini özellikle dil üzerinde modelleyen yap›salc›l›ktan DÜfiÜNEL‹M büyük oranda etkilenen ama ondan farkl›laflan bir düflünce ak›m›d›r. k›sa ömürlü sosyal yap›lanmalar.

‹flte post-yap›salc›l›k. estetik ve ahlak yarg›lar›na iliflkin bir tercihi de¤erlendirmenin rasyonel bir yolunu sunmaz. 2003:7). Bu aç›dan feminizm. tarihe göreli yaklafl›rlar ve evrimsel bir çizgi üzerinde geliflti¤i tezini ret ederek raslant›sal olgulara dayal› oldu¤unu iddia ederler. ‹ K K A T anlams›zl›¤› Nihilizm. Bu ba¤lamda PostS‹ZDE yap›salc›l›k. 2. gerçeklik. eski düflünce kal›plar›n› söküp atarak bir temizleme yapar ve yeni bir anlama biçiminin yolunu açar. gerçekli¤in AMAÇLARIMIZ bulunmad›¤›n› ve bu ba¤lamda bilginin de mevcut olamayaca¤› iddias›. Post-yap›salc› düflünce ak›m›n›n ortaya ç›kt›¤› 1960’l› y›llarda Fransa. Tarih ve kültürün yap›lar› koflulland›rd›¤›ndan “yap›lar›n”. Foucault’nun “subjugated knowledges” (tutsak bilgiler) olarak adland›rd›¤› bu farkl› bak›fl aç›lar›. bir gerçekli¤in oldu¤unu kabul eder ve e¤er do¤ru metotlar kullan›l›rsa bu gerçekli¤in bilgisine ulafl›labilir oldu¤una inan›r.6. bilginin nas›l üretildi¤ini temel araflt›rma SIRA sorunsal› olarak ka‹NTERNET bul eder. devaml›devams›z vb. ‘subjugated knowledges’ kavram›yla iki fleyi kasteder: (›) Bir tarafta formal organizasyonlar›n içinde gömüDÜfiÜNEL ‹M lü olan veya maskelenmifl tarihsel içerikler. anarflizm gibi alternatif felsefelere olan ilginin artt›¤› bir dönemdir. Bat› kültürünün temel kabullerini teflS O R U hir ederek. Bu naif bilgiler. çünkü “sebebin” kendisi de kendi yolunda k›s›tl› bir tarihsel formdur ve sebeplerin vaat etti¤i kesinlikler art›k yoktur. Ço¤unlukla var olufl formunda karfl›m›za ç›ksa da epistomoloji. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P . Post-yap›salc›l›k. amac› ve gerçek bir de¤erinin olmad›¤›n› ileri sürer. yanl›fl yorumlara TELEV‹ZYON ve önyarg›lara maruz kald›¤›n› ileri sürer. Tarih farkl› seçeSIRA S‹ZDE nekler sunar. bir bak›ma bu elefltirileri hakl› ç›karman›n araçlar›n› sunmufltur. kurallar ve yasalar›n bulunmamas› hâlini ifade eden “anomi” hâli ile birlikte an›labilmektedir. yap›salc›l›¤›n aksine tarihseldir. (››) diskalifiye edilmifl olan bilgi serileri (Foucault. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P Post-yap›salc›l›¤›n temel önermeleri afla¤›daki gibi s›ralanabilir: 1. Moral de¤erlerin gerçekte var olmad›klar› ve sonradan soyut olarak ortaya ç›kt›¤›n›. kültürel kavramlar›n zaDÜfiÜN EL‹M man içinde nas›l de¤iflti¤ine odaklanarak ayn› kavramlardan flimdi ne anlafl›ld›¤›n› bulmaya çal›fl›r. Bu bilgiler. Örne¤in Foucault’nun “Delili¤in Tarihi” adl› eseri. ancak elefltiri yolu ile ortaya ç›kar›labilecek ve diskalifiye SIRA S‹ZDE edilebilecek bilgiler setidir. iyi-kötü. Dolay›s›yla bir nesneyi anlamak için hem nesnenin kendisini hem de bu nesneyi üreten bilgi sistemleri bir arada incelenmelidir. devlete karfl› iflçi ve ö¤renci isyanlar›n›n yo¤un olarak vuku buldu¤u politik kargafla dönemi içindedir. daha bask›n olan bilgilerin arkas›na saklanm›fl. S O R U delilikle ilgili kültürel tutumlar›n bir tarihidir. bu doktrinin di¤er temel yaklafl›m›n› oluflturur. Yaflam›n temel referans noktalar› olan normlar. Oysa post-modernizm bu güvene sahip de¤ildir. 3. bask›n Bat› felsefesi ve kültürünün elefltirisi niteli¤indedir. metnin bütünlü¤ü aç›s›ndan tutars›z kullan›mlar›n› ele alarak yazar›n kurdu¤u kavramsal ayr›mlar›n baflar›s›zl›¤›n› aç›klamak için gelifltirilmifl bir metin okuma yöntemidir. metafizik. Post-modern bak›fl. Post-yap›salc›lar. nihilizm. bilifl seviyesinin veya bilimselli¤in alt›nda yer al›rlar (Foucault. Ünite . K A T tarihe bak›fl Yap›salc›l›k ile post-yap›salc›l›k aras›ndaki en temel farkl›l›klar›ndan aç›lar›d›r. herhangi bir metnin içindeki ikili karfl›tl›klar›n (aç›kkapal›. D ‹ K biri. Varoluflcu SIRA S‹ZDE nihilizm. Dolay›s›yla Foucault. de¤erler. Post-yap›salc›lar›n yap›salc›l›¤a olan elefltirileri ise iki ana tema üzerinde toplanmaktad›r: (›) Yap›lar›n kendi kendilerine yetmesi ve (››) bu yap›lar›n ikili z›tl›klardan oluflmas›. Latince hiçlik anlam›ndaki “nihil” kökünden gelen temeldeDhayat›n üzerine kurulu felsefi bir ö¤retidir.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 121 Yap›çözüm veya yap›söküm. 1980:82). ve ontoloji alanlar›nda da kullan›lmaktad›r. yaflam›n somut bir anlam›.

“Yap›salc›l›k. akademik ve siyasi ba¤lant›lar› nedeni ile akademik h›rslar› olanlardan beklendi¤i üzere yüksek okul ö¤retmenli¤i yapmak yerine bir süre ‹sveç. Dolay›s›yla bireyin benlik alg›s› onun nesnelerin anlamlar›n› yorumlamas›nda kritik bir rol oynar. Ona göre yeni bir bilgiye ulaflmak ancak tüm s›n›rlar›n zorlanmas›yla mümkündü. Böylelikle. gösterilen gösterenin önceli¤ine göre konuflur. MICHEL FOUCAULT Foucault’un Yaflam› Foucault’un yaflam›n› iki boyutta de¤erlendirmek gerekir: (›) Biri standart kal›plar içindeki kiflisel yaflam tarihi. Post yap›salc›lar “benli¤in” ayr›. onun belli de¤iflkenlerle (örne¤in kimlik ba¤lam›nda ) olan iliflkisinin analizi büyük önem arz eder. Paul Michel Foucault prestijli bir okul olan École Normale Supérieure’un parlak. Bir metin yazar›n›n amac›. do¤rulu¤u metnin ‘arkas›nda’ ya da ‘içinde’ görürken post-yap›salc›l›k okuyucu ile metnin karfl›l›kl› etkileflimini üretkenlik olarak görmektedir” (Sarup. (Sonradan bilinmeyen bir nedenden dolay› Paul ismini reddetmifltir. Asl›nda yaflam biçimi. yani gösterilen. Bu alternatif kaynaklar›n birbirleriyle tutarl›l›k göstermeleri de gerekmez. gibi) aras›ndaki gerilimlere sahiptir. zaman›n ünlü filozofu Sarte ile birlikte bir protesto gösterisinde (Gutting 2005). hatta y›ld›z bir ö¤rencisiydi. herhangi bir metinle ilgili olarak yeni ve bireysel amaç. Babas› ise baflar›l› bir doktordu. anlam›n›n ve tekil bir var olufla sahip oldu¤u fikrini reddederler. kültürel normlar ya da di¤er metinler ba¤lam›nda). Bu yer de¤ifltirme yazar› merkezden alma olarak de¤erlendirilir. birbiriyle çat›flan bilgi hükümleri (toplumsal cinsiyet. yazar›n yerini al›r. Takip eden sekiz y›l içinde kolayl›kla kürsü sahi- Resim 6. s›n›f. bu iliflkileri analiz ederken bask›n olan ile itaat eden aras›ndaki ba¤›ml›l›¤› a盤a ç›karmakt›r. anlam ve var olufl yaratabilir. Foucault. Dolay›s›yla post-yap›salc›l›kta bir kültür nesnesinin ne anlama geldi¤ini anlamada. birey taraf›ndan. Doktora tezini tamamlarken Sorbonne’un en güçlü profesörlerinden biri taraf›ndan desteklenmifl ve hemen tezinin bas›lmas›n›n ard›ndan dönemin belli bafll› entelektüellerinden olumlu elefltiriler alm›flt›r. (››) di¤eri kendine özgün s›ra d›fl› yaflam biçimi (Gutting 2005). tekil ve tutarl› bir varl›k oldu¤u görüflüne kat›lmazlar. Post-yap›salc›lar bir metnin tek bir amac›n›n. 6. yani gösteren taraf›ndan infla edilir. böylelikle yazara sabitlenmeden di¤er anlam kaynaklar› da araflt›r›l›r (farkl› okuyucular. 7. Bu iliflkileri anlaman›n tek yolu.122 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› 4. Anlam. Her ne kadar farkl› düflünürlerin benlik hakk›ndaki görüflleri farkl›laflsa da post-yap›salc›lar benli¤in söylemlerle infla edildi¤i görüflünü s›kl›kla paylafl›rlar. kariyer vb.1 Foucault. Polonya ve Almanya gibi ülkelerde dolaflm›flt›r. ›rk. Post-yap›salc› metin analizlerinde okuyucu. Post-yap›salc›lar. ünlü bir taflra ailesinin o¤ludur. okuyucu için ikincildir. Aksine birey. hiyerarfli içinde “bask›n olan›n temel niteli¤i” kavram›n› reddederler. tekil anlamlar illüzyonunu üreten bilgi sistemlerini ve kabullerini “yerinden ç›karmak” t›r. 1997: 12). . Daha ziyade amaçlar›. Her birey.) O. 5. felsefesinin bir uygulama alan› gibiydi.

ülkemizde Kelimeler ve fieyler ad›yla yay›mlanm›flt›r. bilginin s›n›rlar›n› zorlayan kiflidir ve yaflam› da bu çerçevede de¤erlendirilebilir. AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Foucault’un yaflam›na iliflkin de¤inilmesi gereken di¤er bir konu da onun ayn› ‹ T A P zamanda politik bir kat›l›mc› ve eylemci oldu¤udur. Roussel’›n 1894 y›l›ndan ölümüne kadar geçen sürede zaman›n›n tamam›n› yaz›lar›na vermesini sa¤lam›flt›r. O mevcut sisteme tamamen karfl›d›r. Roussel’›n önemi. Avrupa’n›n en geliflmifl laboratuvarlaSIRA S‹ZDE r›na sahip olup onu ayr›cal›kl› k›lan di¤er bir özelli¤i de derslerin kat›lmak isteyen herkese aç›k olmas›d›r.6. Hatta pek çok yazar da pek ço¤u eski Marksist olan Foucault gibi kiflilerin bu post-modern düflüncelerini. 1530’da kurulmufl Fransa’n›n en prestijli yüksek e¤itim kurumlar›ndan biridir. Birçok yerde dersler vermifltir. Brezilya.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 123 bi olmufltur. AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P SIRA S‹ZDE Gizlemli (ezoterik). O. gerçekten de daha önce ünlü bir psikiyatrisin araflt›rma konusu olmufl ve bu doktor onun dönüflüme u¤ram›fl dini saplant›lardan dolay› ac› çekmekte oldu¤u teflhisinde bulunmufltur. Ona göre yazar. Roussel’›n çal›flmalar› ‘avangart’ standartlara göre bile oldukça ayk›r›d›r. mevcut epistemeye de (bilgiye de) karfl›d›r. kapitalist sisteSIRA S‹ZDE min düflünsel temeli olan modernitenin y›k›lmas› yönünde entelektüel çaba olarak de¤erlendirirler. California ve di¤erleri) dolu salonlarda konferanslar vermifl ve gittikçe artan bir flekilde politik hareketlere DÜ fiÜNEL‹M kat›lm›flt›r. bir edeT Eyaz›lar›n›n L E V ‹ Z Y O N megalobiyat teorisinden ya da hareketinin temsilcisi olmas›ndan çok man bir duyarl›l›¤a sahip olmas›d›r. onu befleri ve sosyal bilimlerde en önde gelen figür yapm›flt›r. Birkaç y›l sonra da süperSIRA S‹ZDE elit College de France’›n seçimlerini kazanm›flt›r. O en TE LEV‹ZY O N durmak gizlemli (belli özel gruplar için olan) çal›flmalar›n›. yaflam›n›n D ‹ kendi K K A T felsefesi ile olan örtüflmesidir. Onun her türlü bask›ya karfl› duydu¤u nefret. Bu s›rada suç ve seks üzerine yazd›¤› iki kitap. Ünite . Öncelikle araflt›rman›n hedeflendi¤i okul. o anti-psikiyatri hareketinin. sonra hikâyenin sonunda kelimelerin bir harfini de¤ifltirerek tamamen farkl› bir anlam› olan bir sonla bitiriyorK ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . D‹KKA T College de France. bilimsel tart›flmalar›nda alevlenmifltir. sadece kendini ifade edecek bir teknikle yazmak isteyen bir yazard›r. Babas›n‹NTERNET dan kalan servet. 1984 y›l›nda öldü¤ünde çoktan düzinelerS O R U ce kitab›n konusu olmufltur ve bundan sonra ünü daha da artm›flt›r (Gutting 2005). Di¤er yandan da dünyay› dolaflarak (Japonya. ‹NTERNET Burada Foucault’un yaflam›na özel yer vermemizin amac›. Etkisi arzulad›¤› gibi olmufltur. Foucault.) akademik olarak en çok satanlar aras›na girmifl ve onu Sartre gibi Fransa’n›n temel düflünürleri aras›na sokmufltur. S O R U ‹NTERNET D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Foucault ve Post-yap›salc› Düflüncelerinin Ortaya Ç›k›fl› K ‹ bir T A kitabevinden P Foucault’nun akademik analizlerinin bafllang›ç noktas› olarak rastlant›yla ald›¤› ve ihmal edilmifl s›ra d›fl› bir yazar olan deneyci (experimentalist) Raymond Roussel (1877-1933)’a ait bir kitap olmufltur. Onun 1966 y›l›nda yay›mlanan kitab› Les mots et les Choses (‹ngilizce “The Order of Things” olarak yay›mlanan kitap.Kkendinden bafllayaSIRA S‹ZDE rak di¤er tüm özgürlüklerin ba¤›ms›z ve adanm›fl bir ateflli savunucusudur. hapishane reformunun. pek çok tirana karfl› D ÜfiÜNEL ‹M için sunulmufl bir “alet kutusu” olarak görmüfltür. Söz konusu yazar. eflcinsel özgürlüklerinin etkili S O R U bir kahraman› hâline gelmifltir (Gutting 2005:2). Foucault. belli bir grup için olan anlam›nda TE LEV‹ZYON DÜfiÜNEL‹M kullan›lmaktad›r. Belli say›daki kürsüye alan›ndaki en önde gelen bilim insanlar› seçilerek getirilmektedir. Yüksek seviyeli dersler ise sadece konunun uzman› araflt›rmac›lar ve profesörlerin kat›l›m› ile kapal› olarak gerçeklefltirilmektedir. Örne¤in bir metin içinde ilk önce deyimlerin tamamen farkl› anlamlar›n› kullanarak hikâyeye bafll›yor.

bu tavr›n› flöyle özetlemifltir: “Benim temel ilgim hayat›mda ve çal›flmalar›mda baflta oldu¤um kifli olmamakt›r” (Gutting 2005:6). sembolik etkileflimciler gibi) karfl› bir tav›r almas›d›r. Ve onun ölümü bizleri bu iki soruyu çözmemizi de engellemifltir. sinlikle söylemlere dayan›r ve onlar› biçimlendirir.yap›salc› ak›m içinde an›lan Foucault. Yazar. Foucault. sosyal olarak infla edilmifl anlamlar araD Ü fi Ü N E L ‹ M ‹nsanlar›n gündelik hayatta içinde yer ald›klar› pratikler kec›l›¤› ile sürdürürler. psikoloji. akademik çal›flmalar›ndaki duruflu ile örtüflmektedir. bireylerin toplumsal pratiklerini tan›mlayan ve mümkün k›lan söylemlerin unsurlar› aras›ndaki iç iliflkilerin bir ürünüdür. sadece objeleri ve eylemleri betimlemifltir. onun kitaplar›nda kulland›¤› edebi anahtar ile kendisinin ve hikâyelerindeki karakterlerinin bask›lanan sübjektif yaflamlar›na iliflkin görüfllerimiz aras›ndaki ba¤lant›y› de¤erlendirmekten de al›koymaktad›r (Gutting 2005:7). hikâyelerinde karakterlerin deneyimlerine yer vermemifl. hiçbir ‘yüze’ sahip olmamak için yazmaktad›r” (Gutting 2005: 6). Yazar›n bu tutumunu Foucault flöyle ifade etmifltir: “O. Roussel’›n çal›flmalar›n› analiz etmeye çal›fl›rken yazar›n karanl›k. gerçe¤in olmad›¤›na inanan Foucault’nun çal›flmalar› felsefe. anlam›n yarat›c› kayna¤› de¤ildir. özneyi merkeze oturtan teorilere (fenomenoloji. psikiyatri. 2006:136). Birey. ölümle iliflkilendirmifltir. birçok yerde kendisinin herhangi tek bir paradigman›n sad›k taraftar› olmad›¤›n› dile getirmifltir (Lotringer 1989: 60. Foucault’nun bu yazar üzerinden yapt›¤› tart›flma. Örne¤in entelektüel çevreler taraf›ndan yap›salc› ve özellikle de post. Foucault’nun bu yazardan en çok etkilendi¤i nokta. sosyoloji ve tarih gibi disiplinler aras› bir düzlemde yap›salc›l›k ve post-yap›salc›l›kla organik ba¤lar› olan karmafl›k bir yap› gösterir. Foucault. aflikar bir flekilde dilde bireyin (öz) kayb› ile sübjektivitenin d›fllanarak yok say›lmas›n›. düflünce ve sembolik sistemler) arac›l›¤› ile üretilen toplumsal bir kurgudur” (Layder. yoksa onlar› d›flar›da tutmak için mi kulland›¤›n› bilemeyece¤imiz gibi. Ayn› zamanda onun bu flekilde ölümü bizleri. onun öznelli¤i d›fllamas›d›r. Sistematik bir teori gelifltirme konusunda isteksiz olan ve tek bir do¤runun. müphem ölümüne merkezî bir yer vermifltir. Yazar. ayn› flekilde söylemler de praS O R U (Layder. Foucault’nun analizlerinde iki temel vurgu tikleri biçimlendirir bu duruflunu özetler: D‹KKAT DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ . Ancak çal›flmalar›n›n tüm bu giriftli¤ine karfl›n net olarak söylenebilecek en temel duruflu. Roussel’›n yaz›lar›ndaki ‘Nas›l kitaplar›m› kesin ifadelerle yazabilirim’ ifadesi ile belirtti¤i gibi ‘anahtar’la iliflkilidir. onun anahtar› insanlar› içeri almak için mi. seçici ve d›fllay›c›d›r. edebi olarak da bu ‘anahtar›’ kullan›rken yazar›n metnin anlam›n› açmak m›. Bu ba¤lamda kültür. yoksa kapamak m› istedi¤ini bilemeyiz. yap›salc›l›¤a elefltirel yaklaflmakla birlikte bu noktada yap›salc›larla hemfikir olarak öznenin do¤as› gere¤i özgür olmad›¤›n›. Foucault’ya göre yazar›n ölümündeki bu durum. 2006:135-136). Foucault. Roussel otel odas›n›n kilitli kap›s›n›n (önceleri daima aç›k tuttu¤u) hemen önünde yerde bulunmufltur ve yazar›n belki kap›y› kendini kurtarmak için açmaya m› çal›flt›¤›. herkes için geçerli olan de¤erler hiyerarflisidir ve kültür. yoksa kurtarmaya gelenleri engellemek için mi kendini kilitledi¤i bilinmemektedir. Sturrock 2003). aksine her taraftan toplumsal belirlenimlerle kuflat›ld›¤›n› kabul eder. SIRA S‹ZDE 1 Foucault’nun yap›salc›l›¤a yönelik elefltirilerini araflt›r›n›z? SIRA S‹ZDE ‹nsanlar yaflant›lar›n› kendilerine aç›k. anlam. Ona göre “özne” fikri.124 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› du. özneleri bir iktidar alan› ve belirli pratikler seti içinde konumland›ran toplumsal söylemler (dil.

Soykütük: Foucault’nun metodolojisinde bir di¤er önemli kavram da soykütük kavram›d›r. iktidar iliflkilerinin ifadeleridir ve bu iliflkilerle ba¤lant›l› pratikleri ve konumlar› yans›t›rlar (Layder 2006:137). 1972). kullan›fll› bilgi formlar›n› üretmek için “fleylerin organize oldu¤u” düzleme odaklan›r. S O R U iç bütünlü¤e sahip tutarl›. rasyonel bir varl›k de¤ildir. Bu kavram. söylemlerin kendisine. Çünkü her ikisinin de amac› ayn›d›r. Bu bilgilerin ›fl›¤› alt›nda Foucault’nun temel görüflleri. güç ve egemenli¤e verdi¤i önemi SIRA S‹ZDE yaklafl›m›n›n odak noktas›ndan ç›kart›p bu eksikli¤i gidermeye çal›fl›r (Best ve Kellner. çok parçal› ve çok k›s›ml›d›r. bugün bizim ne oldu¤umuza yol açan süreçleri anlama kanal› olarak tarihe bakmakt›r. Çünkü bir söylemi kullanabilme özel bir alan›n bilgisine sahipli¤in ifadesidir ve bu bilgiE L E V ‹ Zkontrol YON ye sahip olanlar. belli kurallara uyan pratikler olarak söylemlere odaklan›r. bu kavram› bize mücadelelerin tarihsel bilgisini oluflturmam›z› sa¤layacak ve bu gün bu bilgiyi taktik olarak kullanmam›z› mümkün k›lacak olan bilimsel bilgi ile yerel hat›ralar›n birK ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . en önemli unsurdur. söylemler içindeki düflünceleri. Yap›salc›l›¤›n mikro/makro düalizmini nedenlerini aç›k olarak ortaya koyamasa da (pek çok konuda belirsizDb›raksa da) ret eder ÜfiÜNEL‹M ve özne olan bireyi “öldürür”. Son dönem çal›flmalar›nda ise benlik teknolojilerine yo¤unlaflan Foucault. olmayanlar üzerinde hakimiyet kurabilir ve Tonlar› edebilirler. temsil ediliflleri betimlemeye çal›flmaz. çeliflkili kurallar› ve izleri incelemek ile ilgilidir. Foucault. Ünite . daha çok iktidar iliflkileri ve bu iliflkilerle biçimlenen politik teknikleri. Dolay›s›yla Foucault’ya göre birey bilinçli. Foucault’un Temel Düflünce ve Kavramlar› Benlik Foucault’ya göre benlik. temala‹NTER NET r›. kulland›¤› önemli teknik terimlerin baz›lar› ve temel eserleri ünitenin devam›nda k›saca ele al›nm›flt›r. 1991:65) SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Söylem-Arekoloji-Soykütük-Arfliv Söylem: Foucault’nun analizinde dil. Bir baflka deyiflle arkeoloji. (Foucault 1972:138). Arkeoloji.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 125 (I) Bireylerin güdüleri yerine söylem/pratiklere odaklanarak nesnellik düzleminde çal›flmal›d›r. Ancak e¤er bir farkl›l›k aramak gerekirse arkeoloji. 1971:78). Yani soykütük. belirsiz ve kafa kar›flt›r›c›d›r. kendini kontrol edebilen. Ona göre dil. imajlar›. asla maK ‹ T A P sum ve tarafs›z bir ifade arac› de¤ildir. Arkeoloji: Arkeoloji kavram› ise Foucault’nun yaklafl›m›n› betimleyen en önemli kavramlardan biridir. söylem ve toplumsal konumlar› tan›mlayan pratikler ve iktidar iliflkileri alan› içinde oluflur. ‹ktidar taraf›ndan belirlenen benlik. Söylemler. D ‹ K K A T söz eder ve Foucault. tekni¤i ampirik verilere dayanarak yap›lan “düzenlerin” yap›lar›n›n analizidir (Foucault. (II) Nesnel güç iliflkileri üzerinden nesnel toplumsal formlara yönelmelidir. Arkeolojik analizin amac› sadece belli tarihsel dönemlere ait söylemsel oluflumlar ile onlar›n içinde yer alan tikel söylemlerin ortaya ç›k›fl›n› mümkün k›lan biçimsel epistemik koflullar› a盤a ç›karmakt›r. farkl›l›k ve benzerliklerin belirlendi¤i düzleme odaklan›yorsa soykütük. Söylemler belli kurallara uyan pratiklerdir (Foucault.6. “flimdiki zaman›n tarihini” yazabilmek için geçmiflte kalan tutars›z. ilk dönem çal›flmalar›nda iktidar taraf›ndan belirlenen benlikten analizlerinde benli¤i d›fllasa da belirsizlik ve çeliflkileri ortaya koyar. Asl›nda bu iki kavram (arkeoloji ve soykütük) aras›ndaki farkl›l›k.

Ona göre ifadeler bir söylem alan›nda ortaya ç›kt›klar› koflullara ba¤l›d›r. düz anlam sorununu da parentez d›fl›na al›r. Foucane. ifadelerdeki tutars›zl›klar› da ortaya ç›kararak antropolojik bir ‹NTERNET D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . yani bilimsel söylemi belirleyen ve yap›land›ran kurallar bütününün kodlar›n›n çözümüne giriflir. 1994:42). salt bir önerme (propositions). Foucault’nun yaklafl›m› söylemsel belirlemeler bak›m›ndan Kant’›n apriorileriTEL EV‹ Z Y O Nçok Thomas Kuhn’da görülen paradigma kavram›na benzer. burada kullan›lan dizge anlam›d›r. Foucault’yu entelektüel camiada öne ç›kartan en ünlü eseri ise 1966 y›l›nda yay›mlad›¤› Kelimeler ve fieyler ‹nsan Bilimlerinin Bir Arkeolojisi (The Order of Things: An Archaeology of the Human Sciences) adl› çal›flmas›d›r. Bu kavramlar›n hiçbirinin kehanette ya da tahminde bulunma de¤eri yoktur. yüzy›ldan itibaren de¤erlendirir. kullanmay› önerir (Foucault. Bu ba¤lamda di¤er önemli bir eseri. bu kitap›nda bilim tarihini inceleyerek “epistemoloji veya episteme” yap›lar›n›n. güç mekanizmalar› sayesinde do¤ru ve yanl›fl›n temellerinin ay›rt edilebilece¤i bir düzlem olarak da betimler. episteme ise daha ult (1972). Örne¤in Foucault’ya göre “bilimsel söylem”. kuran “gerçe¤in” belli temel koflullar›n›n oldu¤udur. temel olarak bilgi ve kültürün ayn› altyap›s› ile ilgilenir ki Foucault bunu. buradan hareketle. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U li¤i olarak.126 Sözcük anlam› önsel olan apriori felsefede deneyden önce olan anlam›nda kullan›lmaktad›r. insanlar›n bilme ve tasarlama yollar›n› nas›l flekillendirdi¤ini tart›fl›r. orijinali 1969 y›l›nda yay›mlanan Bilginin Arkeolojisi (The Archaeology of Knowledge) adl› çal›flmas›d›r. episteD Ü bilgiyi fiÜNEL‹M me terimini belli bir yerde ve zaman diliminde bilimsel bilgi üretimini belirleyen yap›lar› ifade etmek için kullan›r. Bu kitapta. Apriori ayn› zamanda deneyden sonra anlam›na gelen aposteriorinin de karfl›t› olarak kullan›lmaktad›r. Bu ipuçlar›n› araflt›ran bir kifli dönemin tarihsel apriorisini ve bilimini araflt›ran bir kifli de dönemin epistemisini anlayabilir. Soykütük. Arfliv: Bu ba¤lamda baflvurdu¤u di¤er bir teknik kavram da arfliv kavram›d›r. Foucault öncesinde episteme. Bunlar sadece s›n›rl› tarihsel düzenlerin/kurallar›n betimlemeleridir. Buna göre episteme. genel anlam› olan bilgi tan›mlamas›na ba¤l› olarak ele al›nD‹KKAT m›fl ve de¤erlendirilmifltir. Ancak Foucault bu çal›flmalar›n› yepyeni bir perspektif ve yöntemle (“soykütü¤ü” ve “arkeoloji”) gelifltirir ve özellikle 17. ‘Bilginin Arkeolojisi’ni yapar. Foucault. bir SIRA S‹ZDE epistemeden di¤er epistemeye ani de¤iflmeler kaydetmifltir. Böylelikle Foucault. bir dizge olarak ortaya ç›km›flt›r. tarihin b›rakt›¤› sözel izlere gönderme yapmak üzere kullan›r. Bu kitab›n temel tezi. konuflma eylemi (speech act) ya da söz (utterances) de¤ildirler. söylem kavram›n›. Foucault. Epistemolojik alan ise belli bir zaman diliminde ve S O R U yerde belli bilgi biçimlerinin ortaya ç›k›fl›n› flekillendiren koflullard›r. Bir bütün olarak yaflama yön veren anonim düflünceler. O. genel kan›lar. Foucault’nun çal›flmalar›n›n önemli bir k›sm› epistemolojinin tarihi üzerineSIRA S‹ZDE dir. gerekli inan›fllar bu kodlarla belirlenir. Belli bir konuflma tarz› olarak da betimler (Foucault 1972). Belli bir tarihsel dönemin ya da kültürün geçmiflinde b›rakt›¤› bütün maddi ipuçlar›n›n koleksiyonunu ifade eder. söylemin en temel birimi olan ifadeyi (statement) analiz etmeye yönelir. Ona göre düflünüAMAÇLARIMIZ flümüzün ya da ussall›¤›m›z›n kuruluflu. Onun “ifadeye” olan tutumu radikaldir. verili bir tarihsel dönemdeki tüm kültürel ve düflünsel K ‹ T Abelirleyen P farklar› kendinde temel düzen ya da ana kod olarak aç›klanabilir. Foucault’daki epistemenin ilk anlam›. detayl› bir flekilde ne yaz›l›p söylendi¤ine ba¤l› olarak gerçeklik iddialar›n›n nas›l ortaya ç›kt›¤›n› ve bunun söylemsel formasyona nas›l uygun düfltü¤ünü sergilemeye çal›fl›r. Ancak Foucault ile birlikte kavram farkl› bir kuramsal çerçeveye oturtulur. Onun analizinde önemli olan konuflma eylemlerinin daha derindeki anlamlar›d›r. tarihin tüm dönemlerinde neyin kabul edilebilir oldu¤unu seçen. tek tek düflünürlerin etkileriyle olmam›fl. Michel Foucault. o ifade analizlerinde sadece gerçeklik sorununu parantez d›fl›na almakla yetinmez.

‹ktidar basitçe bask›lay›c› de¤il üreticidir. Bilginin araflt›r›lmas› basitçe daha önceden var olmufl nesneleri ortaya ç›karmaz. bireylerin kimlikleri. bir fleyin yap›lamayaca¤›n› ve yasalar› güçlendiren güçtür. bir dilin gramerinin ancak belli önermelerin yap›lmas›na müsaade etmesi gibidir. ‹ktidar› “tüm sosyal beden” deneyimler. daha çok. gerçeklikleri ba¤lam›nda araflt›rmaktan ziyade. Foucault’nun ilgisini çeken iflte bu iliflkilerdir. modern dönemde hangi yollarla birey üzerinde bilginin ve devletin gücünün artt›¤›n› tart›fl›r. Bir tarihçi olarak sadece gerçekten tarihte meydana gelmifl ifadeleri betimlemeyle ilgilenir. ifadeleri. yani böylelikle “olas› ifadeler”i gerçek olanlar›ndan ay›rt etme diye bir fley yoktur. 1972:162). kurumlar. Bilginin Arkeolojisi adl› eserinde Foucault. sistematik olarak kodlanmam›flt›r. bu anlamda sadece yaz›l› metinlerde de¤il belirli kurumsal ve örgütsel pratiklerde de mevcuttur (Layder. insanlara empoze edilen d›flsal belirleyicilerin meselesi de¤ildir. tutars›zl›¤› oluflturma rollerinin d›fl›nda ve ayr›ca böyle bir oluflum esnas›nda ortaya ç›kart›labilmesi mümkün olan ifadeleri incelemeyi de reddeder. daha sonraki çal›flmalar›nda Nietzsche’den “soy kütü¤ü” yaklafl›m›n› ve Marx’tan ideoloji analizini ödünç alarak bilgi üretimi ile politik güçlerin nas›l birbiri ile girift bir iliflki içinde oldu¤unu göstermeye çabalar. politik olaylar. onlar›n tarihini ya da do¤uflunu araflt›r›r. Foucault’ya göre (1980:139) negatif iktidar. iktidar ve kontrol aras›nda organik bir korelasyon vard›r. Ona göre iktidar. Dolay›s›yla ona göre söylemlerin otonom katmanlar›n› araflt›rman›n hiçbir faydas› yoktur ta ki biri bunu pratikler. problem çözücüdür. Kuflkusuz her söylem. . Ünite . Söylem-‹ktidar-Kontrol Söylem. Pozitif iktidar ise telkinde bulunur. Söylem. 2006). Çünkü ona göre tüm sistem ve onun tutars›z kurallar› ifadenin kimli¤ini belirler. iliflkiden baflka bir fley de¤ildir. Çünkü gerçek ifadeler tutars›z bir sistemdeki zaten tek ihtimaldirler. örne¤in bilimsel söylem gibi. Ancak temel odak noktas›n› gücün kayna¤›. Ona göre “söylemi” ya da “toplumu” tarafs›z olarak inceleyebilecek hiçbir bak›fl aç›s› yoktur. ama yine de iktidar alan› oluflturma ifllevine sahiptir. Foucault. Ayr›ca söylemin tüm kültürel formlar›n temeli olmad›¤›n› da tart›fl›r. psikolojik tutumlar› vb. onlar› aktif olarak yarat›r ve biçimlendirir de. Örne¤in sanat ve müzik gibi formlar tutars›z ya da çeliflkili de¤ildir. aç›s›ndan nas›l etkilendikleri üzerine temellendirir (Sarup. 1988). ‹ktidar›n kullan›m› stratejiktir ve savafla benzerdir. Tutars›z pratikler kavram›. O. politik iliflkiler vb gibi di¤er katmanlarla iliflkilendirinceye kadar. Ancak Marx’tan farkl› olarak “derinlerde bir yap›”n›n oldu¤una inanmaz. Foucault. ekonomik pratikler ve süreçlerin dahil oldu¤u çeliflkili olmayan pratiklerin listesini yapar (Foucault. iktidar›n kimde oldu¤u ve iktidar›n bu gücünü ne amaçla kulland›¤› gibi konulardan ziyade. en küçük seviyedeki sosyal iliflkilerde de vard›r. Sadece devlete ait de¤ildir.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 127 durufltan farkl›l›k gösterir. Bu durum. her zaman her yerde vard›r. Foucault. Ancak tercih edilen tekniklere göre iktidar pozitif ya da negatif olabilir. farkl› bilgi formlar›n› üreten ve organize eden tarihsel ve kültürel aç›dan özel kurallar setini ifade eder. “hay›r” diyendir. “bilgiyi a盤a ç›karmay›” sahiplenen “birbiriyle çeliflkili/tutars›z pratikleri” (discursive practice) veya konuflma eylemlerini analiz etmeye çal›fl›r. üzerinde araflt›rma yap›lan nesnelerden ba¤›ms›z de¤ildir ve onlar›n sosyal ve politik muhtevalar› içinde anlafl›lmal›d›r. sosyal iliflkiler. Foucault.6. bu tutars›z pratikleri (discursive practice). böylelikle gerçeklik iddialar›n›n tarihini göstererek bilgi arkeolojisi yapmaya çal›flt›¤›n› söyler. Bilginin birbiri ile bu çeliflkili pratikleri.

Foucault’ya göre (1973) disipline edici iktidar geliflerek 18-19. orijini ve hapishane. bu terimi disipline edilmifl toplum anlam›nda kullanmad›¤›na dikkat çeker.Illinois State/1954 (Gutting 2005) . Foucault. laf anlamayan insanlar›n kilit alt›nda tutuldu¤u kurumlar›n ortaya ç›kt›¤› bir hareketin bafllad›¤›na iflaret eder. gözetleme memurunun gözlenenler taraf›ndan görünmedi¤i daire biçiminde bir bina) ad›n› verdi¤i bu gözetim sistemi ile insanlar cezaevleri. zamparalar›. kral veya merkezî bir otorite figürüne kay›ts›z flarts›z itaati içerir. vahflete ve uygulanan vahfletin de sergilenmesine dayan›r (Foucault. Bu sistem tipinde suç. sosyal sistemde bireylerin davran›fllar›n› düzenleyen bir iktidar mekanizmas›d›r. Gözetim teknikleri ile pekifltirilir. da mutlak iktidar›n yerini al›r. insanlara fiziki cezalar uygulamaktan ziyade onlar› sürekli kontrol alt›nda tutar. t›marhaneler ve manast›rlara kapat›lmaya bafllanm›flt›r. Hapishanenin Do¤uflu (2010b) ve Klini¤in Do¤uflu (1973) adl› çal›flmalar›nda güç teknolojileri terimi ile ifade etti¤i farkl› iktidar biçimlerinin oluflumunu ve nas›l kullan›ld›¤›n› tarihsel bir bak›fl aç›s›yla irdeler. Bu yeni iktidar. Disipline Edici ‹ktidar Disiplin. disipline edici toplum kavram›n› o toplumun tarihini. Ancak Foucault. yy. Foucault. Bu iktidar biçimleri (›) mutlak iktidar. Avrupa’s›nda mant›¤›n› yitirmifl. 2006:139). Ancak bugün bile mutlak iktidar›n kal›nt›lar› vard›r. Mutlak ‹ktidar Foucault’ya göre feodal düzende ve monarflik sistemlerde iktidar tebalar› üzerinde s›n›rs›z bir güce sahip hükümran bir kiflide cisimlenir. Mekân. Mutlak iktidar. bekar anneleri.2 Panoptik Hapishane Tasar›m›. ‹nsanlar›n kilit alt›nda tutularak kapat›lmas›na iliflkin araflt›rmalar›na disiplin. Bu hareket sadece delilere yönelik de¤ildir. baflar›s›z intihar girifliminde bulunanlar›. Foucault’ya göre iktidar. okul ve ordu gibi kurumlar›n› incelerken kullan›r. iflsizleri. ceza ve hapishaneler ba¤lam›nda da devam etmifltir. monark›n mutlak iktidar›na karfl› bir tehdit olarak alg›lan›r ve suçlunun herkesin (halk›n) gözü önünde ve ibret verici. disiplin daha çok iktidar›n tecrübe edildi¤i yollardan biridir. disiplin de¤ildir. zamanlama ve bireylerin davran›fllar› üzerine uygulan›r. hastane. modern dönemin hapishane anlay›fl›n› modern dönemin cezaland›rma biçimleriyle karfl›laflt›r›r. Bu dönemde verilen cezalar. geleneklere ayk›r› davrananlar› k›saca sosyal olarak üretime kat›lmayan veya zararl› olan herkesi içermifltir. Uygulanan iflkenceler. keyfi bir zulüm de¤il aksine kral›n bu dünyadaki iktidar›n›n ritüel bir icras› olarak bilinçli bir biçimde tasarlanm›fl düzenli pratiklerdir (Layder 2006:139). Foucault bu hareketi “büyük kapat›lma” olarak kavramlaflt›rm›flt›r. (››) disipline edici iktidar ve (›››) biyo-iktidard›r. hayat kad›nlar›n›. Resim 6.128 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Foucault. Jeremy Bentham taraf›ndan tasarlanan Panoptikon (içerden ayd›nlat›lan hücrelerin ortas›nda yükselen bir gözetleme kulesinin yer ald›¤›. korkutucu bir biçimde cezaland›r›lmas› gerekti¤i düflünülür (Layder. Foucault Delili¤in Tarihi (1995) adl› kitab›nda 17. 2010b). yy.

men etme ya da zarar vermeyi içermez. sürekli gözetlendiklerini düflünerek istendik davran›fllar sergilemeye çal›fl›rlar. yaflam süresi. Ünite . psikologlar. hastal›k. Böylelikle. Örne¤in dinsel bir pratik olan “günah ç›karma” 18-19. Buradan elde edilen bilgiler sosyal bilimlerin veri taban›n› oluflturmufltur ki bu bilgiler. iffla etmeye teflvik edilmifllerdir. istenen davran›fl› göstermeyenleri “normallik standartlar›na” uymalar›n› sa¤layarak “normallefltirmektir. Bu ba¤lamda t›p. K›saca bu disiplin tekni¤inin amac›. gözetim alt›nda tutma) nosyonunu tart›flmaktad›r. düzenleme gayreti içine girdikleri görülmektedir. Bu ba¤lamda insanlar›n sosyal hayattan çekilerek nas›l tecrit edildi¤ini ve tedavi ad› alt›nda hastan›n uygun görülen davran›fllar› sergileyinceye kadar nas›l vahflete maruz kald›¤›n› ortaya koymaktad›r. do¤urganl›k. onlar› kapal› mekânlarda sakl› tutman›n ve günümüzde de sürekli gözetim alt›nda bulundurman›n mant›¤› temelde ayn›d›r. Bu ba¤lamda cinsellik alan› kontrol edilmeye çal›fl›l›r. da laikleflmifltir ve insanlar en gizil duygular›n› ve cinsel pratiklerini itiraf etmeye. Biyo-‹ktidar Foucault. Disipline edici iktidar insanlar›n davran›fllar›na odaklan›rken biyo-iktidar›n temel hedefi do¤rudan insan bedenidir. doktorlar gibi profesyonellerin iktidar›d›r ve t›pk› hükümlülerin hapishanede yatma sürelerinin hukukçular taraf›ndan belirlenmesi gibi bireylerin hastanede. psikiyatri. okulda ve benzeri yerlerde ne kadar kalacaklar›n›n. Foucault’nun temel eserleri aras›nda ilk s›ray› alan Delili¤in Tarihi (1995) adl› çal›flmas›nda ise. bir çoban›n sürüsünü gütmesi gibi yönlendirmek için belli teknikler kullan›r. Basit bir mant›kla do¤um ölüm oranlar›. sosyal hizmetler gibi pek çok uzmanl›k alanlar›n›n söylemleri bireyleri ikna ederek çok daha yayg›n ve ince bir formla itaate zorlar. yüzy›ldan sonra politik birimlerin demografik yap›y› kontrol etme. bireyler herkese uygulanan e¤itim ve ›slah metotlar›yla “itaatkâr” uydular hâline getirilir. Bireylere fiziki olarak eziyet etmenin. Özellikle 18. diyet ve beslenme al›flkanl›klar› üzerinden bir tür nüfus planlamas›na odaklan›r.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 129 Ancak zamanla Panoptikonun mant›¤› hastaneler. “Görme/gözetleme” ile modern toplum bilginin iktidar› ile insanlar›n yaflam alanlar›n›n her yan›n› her an kontrol etmektedir.6. Bu iktidar. Ancak bunun için uygulad›klar› yöntem -tercih ettikleri teknik kapatma. ›fl›¤a ç›kma bir aldatmacad›r. nas›l davranmalar› gerekti¤inin belirleyicisi de uzmanlar›n kararlar›d›r. program uygulay›c›lar›. Daha çok söylemler gelifltirerek iktidar ve kontrolü gündelik hayata tafl›rlar ve yayarlar. yy. Böylelikle bireyler. Görünür olma. Foucault. okullar ve hatta fabrikalara kadar genifl bir organizasyonlar a¤› içinde kullan›lmaya bafllanm›flt›r. Yani bireyler de “kendini-gözetimi” genel bir gözetim sisteminin bir parças› olarak içsellefltirirler. Foucault’ya göre (1995) iktidar teknolojilerinin ortaça¤›n karanl›k zindanlar›ndan bafllayarak ayd›nl›k modern hapishaneye ve uzman denetimine do¤ru olan de¤iflimi asl›nda bir yan›lsamad›r. Klini¤in Do¤uflu (1973) adl› kitab›nda bir tarafta hastanenin geliflimini ortaya koyarken di¤er taraftan t›bbi müflahede (kontrol. deyim yerindeyse (tar›m ve hayvanc›l›k kültürlerinde görülen). Örne¤in Foucault. Cinselli¤in Tarihi (2010a) adl› kitab›nda modern ça¤da biyo-iktidar olarak adland›rd›¤› farkl› bir iktidar biçimini tart›fl›r. sosyal kontrol mekanizmalar›n› oluflturmak için kullan›lmaktad›r. Orta Ça¤ döneminden bafllayarak delili¤in nas›l “ruhun hastalanmas›” fikrinden Freud’la birlikte zihinsel bir hastal›k olarak kabul edilmesine gelindi¤ini aç›klamaktad›r. Modern devlet de insanlar›n davran›fl›n› ayn› biçimde flekillendirmek için. “Bilginin ‹radesi” (1984) kitab›nda politik iktidarlarla beden aras›ndaki iliflkiyi irdeler ve cinselli¤i kullanarak iktidarlar›n tarihsel süreç içinde bireylerin .

kemi¤i benim. on dokuz yafl›nda Althusser. yayg›nd›r yani her yerdedir. TELEV‹ZYON Derrida. daha sonra kendisinin de dersler verece¤i Paris’teki Ecole Normale Supérieure’e (Yüksek Ö¤retmen Okulu) gitmifltir. Bu ba¤lamda iktidar mekanizmalar› insanlardan ba¤›ms›zd›r. sadece iktidar taraf›ndan üretilen iflleyifl kanallar›d›r. ‹nsanlar. kurumsal ve örgütsel pratikler. içgüdüsel ve gizemli bir cinsellik söylemini yaratt›¤›n› tart›fl›r. 1. psikolojik yönelimler gibi) iktidar iliflkilerinin ürünüdür. toplum ve insanAMAÇLARIMIZ la ilgili bilgi alan›nda bir tür hermeneutik kurgu yaparak hem modernizmin bilim anlay›fl›n› elefltirme hem de bir post-modern toplum bilgisi oluflK ‹ T A P turma sorununu çözmeye çal›flm›flt›r. iktidarlar bilgi yoluyla yeni faaliyet alanlar› ve tipleri yarat›rlar. Dört ciltlik bu eserinin “Bilginin ‹radesi” (The Will to Knowledge) adl› ilk cildinde (1998) son iki yüzy›lda iktidar›n bir yönetim biçimi olarak cinselli¤in fonksiyonunu ve biyo-iktidar›n ortaya ç›kmas› ile olan iliflkisini. do¤ru temsildir ve bilim önermeleri bu do¤ru temsilin arac›d›r (fiaylan. itaatkâr bedenler. Foucaut’ya göre (1973:363) kendi hakk›m›zdaki bilgimiz iç görü de¤il yans›mad›r. Ancak yap›salc›l›¤›n ve post-yap›salc›l›¤›n temel fikirleri üzerine de eleflSIRA S‹ZDE tiriler yazm›fl (Culler 1981) ve Feyerabend’in anarflik karfl› ç›k›fl›n› daha derli toplu ve sistematik hale getirmeye çal›flm›flt›r. Bat› felsefesinin metafizi¤ini elefltirel analize tabi tutarak yap›söküm olarak bilinen metodu gelifltiren ve hem yap›salc› hem de post-yap›salc› olarak an›lan D‹KKAT bir Frans›z sosyal felsefecidir. di¤er iki ciltte (“The Use of Pleasure” ve “The Care of the Self”) ise Antik Yunan ve Roma’da cinselli¤in rolünü. Ancak entelektüel birikimini çok daha er- . bas›lmam›fl son cildinde de bu aç›dan Hristiyan dönemini ele alm›flt›r. tüm nüfusun ekonomik ve sosyal yönden idaresinin stratejik arac›d›r. bask›n aç›klama olarak kabul edilmifl ve temel varsay›mlar› da günlük söylemlere kadar s›zm›flt›r. Derrida. yeni söylemler arac›l›¤› ile üretilen bilgi. Bireysel öznellik (kimlik.” deSIRA S‹ZDE yifli size Foucault’nun tasnifindeki hangi iktidar biçimini ça¤r›flt›r›yor? DÜfiÜNEL‹M JACQUES DERRIDA S O R U Jacques Derrida’n›n Hayat› DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT Resim 6. Yani onun ünlü deyimi ile “özne ölmüfltür”. rutinler ve kimlikler üzerinden flekillendirilir. Bu aç›dan t›p ve psikiyatri biliminin yükseliflinin derin. 2. 1996:37). SIRA S‹ZDE 2 Eskiden çocuklar›n› hocaya verirken ebeveynlerin söyledi¤i “Eti senin.2004) AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Derrida.130 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› bedenleri üzerinden onlar›n bedenlerini e¤iterek nas›l sosyal olarak üretici hâle getirildiklerini ortaya koymaya çal›fl›r. Özellikle t›p bilimlerinin gelifltirdi¤i normal cinsellik biçimleri. Derrida’ya göre bilimin amac›. 1930 y›l›nda Cezayir’in El-Biar kasabas›nda do¤mufl. Böylece de bu yolla öznenin kendi cinsellik deneyimi biçimlenmekte ve kontrol edilmektedir. Foucault’ya göre moodern iktidar biçimlerinin do¤as›. Kesintisizdir. Ona göre beden.3 SIRA S‹ZDE (1930 . Yukar›dan de¤il toplum içinde uygulan›r. uygun cinsel davran›fllar ve normal ve sapk›n cinsel kimlik tipleri üzerine gelifltirdi¤i bu söylem. Foucault gibi dönemin belli bafll› ayd›nlar›n› yetiflti‹NTERN ET ren.

Onun yap›söküm fikrinin iki anahtar noktas› bulunmaktad›r. Tanr›. K›saca Heidegger’i takip ederek Derrida da dilin bizi biçimlendirdi¤ini düflünmüfltür: “Metin”. ‹lk makaleleri Fransa’da sol avant-guarde teorinin forumu ifllevini üstlenen Tel Quel dergisinde yay›mlanm›flt›r. bir merkezî konumland›rma gereklili¤ine iflaret ederek Bat› felsefesinde bu merkezi aram›flt›r. ikinci terim birincinin bozulmufl hali olarak görüldü¤ünden her ikisi de karfl›l›kl› olarak birbirine z›t olan terimler eflit de¤erde de¤ildir. Derrida. bizim dünyay› nas›l yorumlayaca¤›m›z› yap›land›r›r. fark. Husserl’in Geometrinin Kökeni adl› çal›flmas›n› uzun bir önsözle Frans›zcaya çevirmifltir. Nietzsche. kad›n erke¤e karfl›. Kierkegaard. idea bazen de felsefi bir sistemin veya inançlar setinin ne söyledi¤ine ba¤l› olarak bilinçalt› oldu¤unu görmüfltür. DERRIDA’NIN TEMEL DÜfiÜNCE VE KAVRAMLARI Yap›söküm Yöntemi ve Metin Özellikle Heidegger and Nietzsche’den etkilenen Derrida’ya göre dünya bir metindir. iz. ‹lki. Derrida yap› söküm yöntemini infla etmek üzere önce Bat› felsefesinin/düflüncesinin meta fizi¤ini ortaya ç›karma gayreti içine girmifltir. Derrida’ya göre dil veya metinler. metinlerin çoklu yorumlar›n› ortaya ç›karacak bir teknik olarak yap›söküm tekni¤ini gelifltirmifltir. oyun ve yap›sökümüdür. 1960’ta Paris’e dönerek 1964’e kadar Sorbonne Üniversitesinde. Derrida’ya göre sistemler. Heidegger ve Husserl’den özellikle etkilenmifltir. Ve Bat› metafizi¤inde bu merkezin bazen bir Tanr› ya da madde bazen insan›n benli¤i. 1965’ten sonra da Ecole Normale Supérieure’da asistanl›k yapm›flt›r. metin. 1956 y›l›nda kazand›¤› bir bursla ABD’ye Harvard Üniversitesine gitmifl. Bu çal›flmalar. Bu yüzden bir metnin tam ve en son yorumunun yap›lmas› imkâns›zd›r. ifle yap›sökümde bafl› çeken figür olarak yap› ve yap›n›n kayna¤› olan merkez fikrini irdelemeyle bafllam›flt›r. Camus gibi yazarlar› okuyarak yapmaya bafllam›flt›r ve Nietzche. Derrida’ya göre Bat› düflünce yap›s› z›tl›klara dayan›r: iyi kötüye karfl›. ak›l ya da madde gibi merkezlerin baflka nosyonlara dayanak olmalar› söz konusu olamaz. daha kullan›fll› bir yap› kurmak (re-construction) üzere tarihsel anlam evrelerine geri dönüfller yapmakt›r. varl›k. ‹flte Derrida’n›n temel amac› yap› söküm yöntemiyle klasik Avrupa düflünce yap›s›n› (construction) söküp (de-construction) ondaki malzemeyle yeni. dünyan›n do¤al bir yans›mas› de¤ildir. yazar›n düflünce dünyas› üzerinde büyük etki yaratan Gramatoloji Üzerine adl› kitab›n›n temellerini oluflturmufltur. bireysel somut pratiklerden ziyade yap› sökümcüde de sistemlere ya da yap›lara bakmaya devam eder ve ikincisi bütün sistemlerin veya yap›lar›n bir merkezi. Ayn› y›llarda tarih ve yaz›n›n do¤as› üzerine incelemeleri Critique dergisinde yay›mlanm›flt›r.6. metnin d›fl›nda hiçbir fley yoktur ve bütün metinlerin birden fazla anlam› vard›r. Derrida. Çünkü “aflk›n bir göstergenin yoklu¤u” söz konusudur. ve bu z›tl›klar hiyerarflik olarak tan›mlanm›flt›r. ilk olarak 1952 y›l›nda dilbilimci Ignace Gelb’in ileri sürdü¤ü bir kavram olup yaz›m sisteminin dil ile olan iliflkisini analiz etme çabas›ndaki bilim olarak k›saca tan›mlanabilir. zihni. O. onu gerçek olarak anlad›¤›m›z bir alan yarat›r. Gide. 1960’lar›n bafl›nda Sorbonne’da dersler vermifltir. kök noktas› yani sistemin yaratan› var oldu¤una göre bu yap›n›n kayna¤›n› araflt›r›r. Oysa Derrida’ya göre idea. herhangi bir yap›n›n ya da sistemin her fleyin oradan geldi¤i ve her fleyin ona gönderme yapt›¤› veya geri döndü¤ü bir noktay›. Ünite . konuflma yazmaya karfl› vb. Gramatoloji. Valery. Derrida’n›n bu ba¤lamda ortaya att›¤› temel araçsal teknik kavramlar›. biri po- .Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 131 ken bir dönemde Rousseau. Metinler. daima yap›salc›lar›n analiz etti¤i temel birimlerden oluflur-z›t çiftlerve bu sistemlerde z›t çiftlerin bir taraf› daima di¤erinden daha önemlidir.

Post-yap›salc›l›¤›n yeni gösterge sisteminde gösterilenden gösterene do¤ru bir kay›fl söz konusuS O R U dur (Sarup. Post-yap›salc›l›¤›n yap›salc›l›ktan kopuflunu ilan etti¤i yer. cü görüfl) son derece elefltidenle post-yap›salc›l›k. ancak çok acayiptir ki bir nesnenin imaj›n› belirlemek için çok daha fazla çabalar.132 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U zitif di¤eri ise negatif olarak de¤erlendirilir. D‹K KAT Sarup’a (1997: 12) göre yap›salc›l›k ile post-yap›salc›l›k aras›ndaki en önemli ay›rt edici özelliklerden biri fludur: “Yap›salc›l›k do¤rulu¤u metnin ‘arkas›nda’ ya da ‘içinde’ görürken post-yap›salc›l›k okuyucu ile metnin karfl›l›kl› etkileflimini üretkenlik olarak görmekSIRA S‹ZDE tedir. Ayd›nl›k/karanl›k. biri konuflmak için orada olmal›d›r. Rousseau’ya göre de yaz›. Aristoya göre konuflulan kelimeler zihinsel tecrübelerin sembolleridir ve yaz›lm›fl kelimeler ise konuflulan kelimelerin sembolleridir. örne¤in iyi/kötü z›t çiftinde iyi olan taraf de¤erli oland›r ve kötü iyinin egemenli¤indedir. J. belirsizliklerin befli¤i olarak görüldü¤üne dikda art›¤› görünüfllerin. yani DÜfiÜNE L ‹ M gösteren (signifer) ile gösterilen (signified) aras›ndaki birebir mütekabiliyet görüflüne karfl› son derece elefltirel yaklaflmaktad›r. Bu. Derrida’ya göre bütün Bat› felsefesinin en temelinde. “ iflaretin iflareti”. Derrida’n›n Bat› felsefesinde ilgilendi¤i temel karfl›tl›klar ya da yap›lard›r. den yol bundan böyle D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Derrida yaz›n›n. dilin ilk flekli olarak konumland›r›lmas› ve yazman›n sadece konuflman›n kopyas› ya da uyarlama‹NTERNET s› oldu¤una iflaret edilmesi yeterli bir kan›tt›r. olas› tek tafl›y›c›s› olarak görüldü¤ünü söylemektedir. ikincisi. içtenlikli. bundan dolay› sözün ya da konuflman›n dolays›z. Hegel yaz›y› türetilmifl tesadüfi. do¤rulu¤u metnin “arkas›nda” ya da “içinde” görürken post-yap›salc›l›k okuyucunun ve metnin karfl›l›kl› etkileflimini üretkenlik olarak görmektedir. 1997:12). konuflman›n temsilinden baflka bir fley de¤ildir. konuflmac›n›n o anda yap›lmam›fl bir konuflman›n kal›nt›s› ya T E L E V ‹ Z Y O N yan›lg›lar›n. söz (logos) ile yaz› ayr›m›n›n yer ald›¤›. sa¤/ sol gibi bütün çiftlerde birinci terim ikinciye göre daha de¤erlidir. bunun yerine okurun performans› geçmifltir. yorumsamac›l›¤›n radikal kanad›na aç›lan yolun belirginleflmesi ile olmufltur. Baflka SIRA S‹ZDE bir deyiflle ele al›nan ürünün edilgen bir tüketimi olarak düflünülen okuma biçimi statüsünü yitirmifltir. Derrida’ya göre konuflma imtiyazl›d›r. 2005:20). ‹flte bu z›t çiftler. Baflka bir deyiflle ele al›nan ürünün edilgen bir tüketimi olarak düflünülen okuma edimi de¤ergesini [status] yitirmifl. çünkü “flimdi var olma” ile birleflir. Aristo. hep bu anda oldu¤unun düflünülmesi nedeniyle gerçek ile do¤rulu¤un tek kayna¤›. Bu nedenle post-yap›salc›l›k Saussure’cu dura¤an gösterge (sign) birli¤ine. Rousseau. ancak dilbilimsel teoriler ba¤lam›nda konuflman›n. ayd›nl›k karanl›k olmayand›r veya tam tersi. Derrida’ya göre Saussure de bu gelene¤in takipcisidir ve ona (Saussure) göre de dil ve yaz› iki farkl› iflaret sistemidir. Her terim ancak di¤eri ba¤lam›nda anlam kazan›r. d›flsal ve gösterenin kopyas› olarak nitelerler: Fonotik. Bu neAMAÇLARIMIZ dura¤an gösterge birli¤ine (Saussure. De¤ergesi ile ereklili¤ini [finality] yitirmifl oldu¤undan do¤rulu¤a giK ‹ T A P ister istemez dikenli olacakt›r”. kat çekmektedir (Güncü. yaln›zca ilkini temsil etmek amac›yla vard›r (Derrida 2011). erkeksi/kad›ns›. . belki iyi/ kötü de oldu¤u gibi apaç›k bir z›tl›k de¤ildir. Yeni yaklafl›m gösterilenden gösterene do¤ru bir yer de¤ifltirmeyi gerekli k›lmaktad›r. rel yaklaflmaktad›r. baflka bir deyiflle var olan kavram karfl›tl›klar›n›n en kökeninde. Derrida en ünlü çal›flmas›nda özellikle konuflma/yazma karfl›tl›¤›na bakm›fl ve konuflman›n daima yaz›dan daha önemli görüldü¤ünü söylemifltir.J. Bat› felsefesinde. Yap›salc›l›k.

Bir bireyin. flekil. bir arada tutan bir merkez olmadan mut- Derrida’ya göre Bat› düflünce sisteminde söz/konuflma (logos) var olufl ile birleflir ve her ikisi de hem yazmadan hem de yokluktan üstündür. gerçek. Ünite . Oysaki Derrida’ya göre var olan her kültürel yap›.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 133 Konuflulmufl bir kelimenin o konuflmay› yapan›n var oluflunu garantilemesi fikri. Ona göre Bat› düflünce sisteminde konuflma var olufl ile birleflir ve her ikisi de hem yazmadan ve hem de yokluktan üstündür. konuflma ve eylem aras›nda dolays›z bir ba¤ oldu¤una ve böylelikle de öznelli¤in merkez olmas›na dayand›¤›n› deflifre ederek logosun Bat› felsefesi içindeki ayr›cal›kl› konumunun yaz›y› de¤ersiz k›ld›¤›n› göstermifltir. varl›¤›n var oluflunu garanti eder. Derrida. ‹flte konuflma ve var oluflun imtiyaz›n› Derrida logocentrism olarak kavramlaflt›rm›flt›r ve o Bat› felsefesinde hem söz hem de ak›l anlam›na gelen bu ayr›cal›kl› logos anlay›fl›na karfl› bir durufl sergilemifltir. bir ve tutarl› olan “benlik” vard›r ki. daima belirsiz. “mevcudiyet/bulunufl metafizi¤i” olarak adland›r›r.6. karfl›s›ndakini anlamas› için salt kendini referans noktas› olarak kabul etmemesi gerekir. göstergelerin (ya da iflaretlerin) iflaret ettigi ve bu göstergelerden tamamen ba¤›ms›z bir varl›k alan›n olanaks›zl›¤›n› ileri sürer ve gösterenden ba¤›ms›z bir gösterilenin mümkün olmad›¤›n› ortaya koyar. düflündü¤ümüz. Böylece anlama iflaret eden iflaretlerden ya da göstergelerden ba¤›ms›z bir anlam alan›n›n olamayaca¤›n› göstererek hiçbir koflula ba¤l› olmayan bir bulunuflun ya da mevcudiyetin söz konusu olamayaca¤›n› belirtir. bütün bir sistemin ç›kt›¤› ve anlam›n› garanti etti¤i bir merkez oluflturur ki bu merkez. çoklu ve geçicidir. ‹flte ona göre Bat› toplumunun en temel sorunlar›ndan biri. Bat› felsefinde tüm düflünce sistemlerinin ortak temel sav›n›n. merkeze hep “ben”i al›p farkl› olan›. her fley bu sistemin bir parças›d›r. Var oluflun yoklu¤a olan üstünlü¤ü yüzünden her sistem. Derrida için “dil”in bir yap› ya da bir sistem olarak bir merkezi yoktur. öz. Böylelikle Derrida klasik “benmerkezci” Avrupa bak›fl aç›s›na da ciddi bir elefltirel tav›r göstermektedir. madde. Derrida. Derrida’ya göre bu terimlerin her biri bir sistemin merkezi olarak iki amaca hizmet eder. hümanist fikirleri pekifltirmifltir. insan. sistemin unsurlar›n› bir yerde bir arada tutan bir merkez olmad›¤›ndan mutlak veya kesin bir gerçek veya anlam da yoktur. sistemlere merkezlik görevini yapacak bir deste terime sahiptir: varl›k. Bu öz benlik veya “ben”. Fiziksel ya da zihinsel yaflam›m›z›n çekirde¤inde. Mevcudiyet metafizigi. Burada belirtilmesi gereken di¤er bir önemli nokta ise Derrida’n›n “yap›sökümü” teriminin ister istemez bir “ötekini” gerektirmesidir. sonuçta hepsi ba¤›ms›z bir mevcudiyet ya da varl›k alan›n›n oldu¤u varsay›m›ndan hareket eder. yani ötekini “ben”in kategorileriyle de¤erlendirmesidir. yoklu¤un di¤er z›t taraf›d›r ve varl›k daima yok oluflun üstündedir. Dolay›s›yla anlam. Varl›k. Konuflma ve var oluflun bu imtiyaz›n› ise Derrida logocentrism olarak kavramlaflt›r›r ve Bat› felsefesinde hem söz hem de ak›l anlam›na gelen bu ayr›cal›kl› logos anlay›fl›na karfl› bir durufl sergiler. . benzersiz niteliklere sahiptir ve o özgünlü¤ü anlamak için “ben” bak›fl aç›s›ndan vazgeçmek gerekir. Ona göre. Bu. “mevcut olma” Platon’dan Descartes’a ve hatta kendi dönemine kadar tüm bat› felsefesinin merkezidir. sistemi yaratan fleydir ki sistemin tüm parçalar›n›n aras›nda iliflki oldu¤unu garanti eder ve sistemin kurallar› taraf›ndan yönetilmeyen sistem ötesi bir fleydir. sistemin merkezidir ve varl›¤›n›z›n dili ve sizin di¤er her parçan›z “parole” sözün bir parças›d›r. çünkü bir merkez taraf›ndan sabitlenmemifltir. Bat› felsefesi. Örne¤in benli¤i bir çeflit sistem olarak kabul edersek yapt›¤›m›z. özünde sabit. ‹flte. Dil daima de¤iflir ve hareket eder. Derrida’ya ve post-yap›salc›l›¤a göre bunun kendi metotlar› için çok merkezi bir sonucu vard›r. Sistemin unsurlar›n› bir yerde. hissetti¤imiz vb. Konuflmak için orada olmas› gereken bir benli¤in olmas› fikrini Derrrida. Dili bir sistem olarak bir arada tutan ve yaratan merkezî bir kavram ya da fikir yoktur. Tanr› vb. Dolay›s›yla “ben” söyledi¤iniz ve yapt›¤›n›z her fleyin bir parças›d›r ve sizin varl›¤›n›z› ve var oluflunuzu garanti eder. bu “ben” dedi¤inizde ne anlama geldi¤ini bilen parçan›zd›r. neyin söylendi¤inin kayna¤› olan gerçek bir benlik vard›r. bilinç. Bu arada Derrrida’n›n düflünce sisteminde “dil”in bir sistem ya da bir yap› olarak bir merkezi olmad›¤›n› dikkate almak bir di¤er önemli noktad›r.

Ona göre “anlam”. 2000:32-33). Bu ba¤lamda Derrida. çünkü bir merkez taraf›ndan sabitlenmemifltir. Yani yap› sökümün en temel iddias› metinsel analizlerde kesinli¤in/mutlak anlamlar›n imkâns›z olufludur. herhangi bir dilsel gösterge setlerinin birbirinden farkl› pek çok anlam dizisi meydana getirebilece¤ini (ki bu anlam dizilerinin ço¤u gayri ihtiyaridir) göstermeye çal›fl›r. Yani anlamlar. Derrida ’ya göre (Derrida and Houdebine 1973) okuma dönüflümcüdür ve metinler çoklu yorumlara aç›kt›rlar. Bu metoda. Ancak onun çabas› bu çiftlerde ima edilen hiyerarfliyi tersine çevirmek de¤ildir. bir tür y›kma ya da tahrip etme ifllemi de¤ildir. Böylelikle bu z›tl›¤›n ima etti¤i düzenin (s›ran›n) ya da hiyerarfliye iliflkin de¤erin kesin veya kat› olmad›¤›n› göstermektir. yorum yapmadan de¤erlendirebilece¤imiz hiçbir yol yoktur. Dil daima de¤iflir ve hareket eder.Yap›söküm. rasyonalizmin sabit temel kayas›n›. Dolay›s›yla reddedilemez gerçekleri felsefi olarak anlamaya odaklanmaktan ziyade yap›sökümcü. çoklu ve geçicidir. tüm metnin “differance” (fark) sergiledi¤ine iflaret eder. Dolay›s›yla anlam daima belirsiz. ‹z Derrida’ya göre tüm metin bu kabullerin izlerini içerir ve sonuç olarak da bu metinler. O hâlde metnin üreticisi yazar ve tüketicisi okur ve farkl› okurlar aras›ndaki iletiflim esnas›nda herkes için hiç de¤iflmeyen sabit bir anlam›n “var oldu¤undan” söz etmek mümkün de¤ildir. asla son noktaya yani gerçe¤e varabilece¤imiz anlam›na gelmemektedir. çoklu yorumlar›n batakl›k kumlar›na çevirmifltir.(Robinson. düflüncelerini meydana getiren gösterge sisteminin zihinlerindeki karfl›l›¤› olan biliflsel flemalar›na yans›yan izlerini kaç›n›lmaz olarak eserlerine tafl›rlar. Derrida’ya göre birbiriyle rekabet eden yorumlar yap›labilir.2000). Çünkü hem infla etmenin hem . Anlamlar kaygand›r. bir düflünsel hareket olarak yap›sökümü ile temelde dikkatimizi bu dilsel istikrars›zl›klara çekmek istemektedir. Fark ve Erteleme (Differance) Ancak bu. En tarafs›z oldu¤u düflünülen yazarlar bile. Nitekim Derrida. “deconstruction/yap› söküm” denmektedir. daima çoklu olas›l›klar sunar ve biz de nesnelli¤i bulma çabas› içinde iken bile asl›nda bu metinselli¤in d›fl›nda kalamay›z.134 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› lak veya kesin bir gerçek veya anlam yoktur. Ancak anlamlar. do¤alar› gere¤i sabit de¤ildirler ve ba¤lamlar içinde yer de¤ifltirmeleri halinde de de¤iflirler. ba¤lam içinde hem gösterilenin gördü¤ü fonksiyona hem de biliflsel flemam›zdaki onun imajlar›na gönderme yapt›¤›ndan sürekli olarak hem “farkl›lafl›r” ve böylelikle hem de hiçbir zaman tam ve kesin olan nihai anlama var›lamayaca¤›ndan sürekli kesin “anlama”ya kadar bir ertelenme durumu vard›r. istikrars›zd›r. Bu asl›nda yap›sökümün belirmeye bafllad›¤› noktad›r. daha ziyade bu iki terimin aras›ndaki “/” iflaretini silmektir. ‹flte Derrida. ancak bu birbiriyle yar›flan yorumlar›n geçerlili¤ini. fark›nda olmadan. bir sistem içindeki bu z›t çiftlerin fonksiyonunu araflt›r›rken bu karfl›tl›¤›n cebirsel oldu¤una iflaret eder (a=b olmayand›r). Derrida’ya göre bu istikrars›zl›¤›n d›flavurumu olan “différance”›n söylemimizin her an›nda var olmas› dilin bireyler aras›nda istikrarl› bir anlam iletme arac› oldu¤una dair inanc›m›z› da yok etmektedir (Sim. Metinsellik (Textuality). 1967:54). Ne var ki “yap› sökümü”. Bu kavram› Derrida Frans›zca différence kelimesinden kendi türetmifltir ve de gösteren ve gösterilen ba¤lam›nda hem “fark/ayr›m” hem de “erteleme” anlam›na gelmektedir. dil içinde bulunan ve ima edilen bu hiyerarflilerin fark›nda olarak yeniden yorumlanabilir (Derrida.

.. “varl›k” sözcü¤ünü s›kl›kla karalayan Heidegger’den alm›flt›r. yap› sökümü metodunda önce bir sözcük yazmay›. Böylece “anlam oyunu” sonsuz/bitimsiz bir oyuna dönüflür. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M 3 SIRA S‹ZDE S O R U DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT S O R U SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ Gramatoloji. Bu nedenle yorum. dolay›s›yla bu metodun temel amac›. Yani kavramsal hiyerarflilerin üretti¤i metafizikleri deflifre edip yap›land›¤› tarz› çözmektir (Aktay 1996:196). S O R U SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ . Her gösteren. z›t terimler ikilisinin de¤erler hiyerarflisindeki yerini de¤ifltirmek ya da hiyerarflide altta olan› üste ç›kararak yeni z›tl›klar infla etmek ya da yap›y› tahrip etmek de¤ildir. Derrida. Çev. Bu metot. Yap›sökümünün bu flekilde temelini oluflturan “üstünü çizme”. Bu ba¤lamda “üstünü çizmek. D ‹ K K ADizisi. çünkü sözcü¤ün yerine geçebilecek daha baflka bir sözcük yoktur. Böylelikle sözcük metinde üstü çizili olarak bulunmaya devam eder. Jacques Derrida. Yap›söküm. ‹smet Birkan. Derrida bu ifllemi. Yap›söküm ve Oyun Yap›bozumu metinleri okuman›n radikal bir tekni¤idir (Zuckert 1991) ve temel metodu flöyle özetlenebilir: Z›t çiftleri bulmak ve her terimin bu terim çiftinin z›t kutup olarak di¤erinin karfl›t› olmas›ndan ziyade onun bir parças› oldu¤unu göstermek. Yani Derrida. Böyle bir çeliflki karfl›s›nda hiçbir analiz yöntemi (örne¤in felsefe veya elefltiri) metnin yorumu aç›s›ndan herhangi bir otorite iddias›nda bulunamaz. sadece yap›laflman›n temel unsurlar› aras›ndaki karfl›tl›¤›n kendi öz mant›¤›na ne kadar ters oldu¤unu göstererek eski sistemi sökmektir. Dil. bir anlama gayretidir ve anlama çabas› ister istemez yap›y› unsurlar›na ay›rma (sökme) ve tekrar ba¤lay›p birlefltirmeyi gerektirir. bu tarz bir yaz›n tekni¤iyle herhangi bir göstergeyi okudu¤umuzda o kavram›n. göstergenin (yani metin içindeki sözcü¤ün) kendinden eminli¤ini ve bir “dil dizgesi” içinde dahi olsa “anlam›”n› sarsmaktad›r. Ünite . Sonunda neyin ne oldu¤unu söyleyemedi¤inizde karfl›l›kl› z›tl›klar ve hiyerarfliler anlam›n› yitirir.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 135 de sökmenin bir bileflimini içerir. 1997). BilgeSu Yay›nc›l›k/Felsefe Ankara. T 2011.6. Silme Yap›söküm metotunun di¤er önemli bir tekni¤i de “silmedir”. 1997:40).” bu net olmama durumunun bir “temsilidir” ve göstergenin bir yar›s›n›n her zaman o olmad›¤›n›n bir resmidir (Sarup. fakat bir yandan da sözcük metin içinde üstü çizili olarak tutulur. sonra onu karalamay› ve sonra hem sözcü¤e hem de karalamas›na metinde yer vermeyi önermektedir. K›saca yap›sökümünün temel varsay›mlar› flöyle özetlenebilir: 1. DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE Derrida ile Saussure çal›flmalar›nda “gösteren” ile “gösterilen” aras›ndaki iliflkiyi tan›mS O R U lamadaki temel fark› araflt›r›n›z. 2. T›pk› Derrida’n›n bu yöntemi do¤a ve kültür kavramlar›na uygulad›¤›nda oldu¤u gibi. çünkü sözcük yetersizdir. Böylece bu terimleri birbirinden uzak tutan yap› ya da z›tl›k çöker. baflka bir göstereni SIRA S‹ZDE gösterir ve buradan elde edilecek olan yaln›zca mevcudiyet de¤il anlama kaynakl›k eden “gösterge zincirleri”dir. al›fl›ld›k anlam›yla “analiz”e benzemeyip bir tür oyunu and›ran serbest bir aland›r (Sarup. Bu ba¤lamda bir sözcü¤ün üstü çizilir. terimin anlam›n›n bizim için net olmad›¤›n› söylemektedir. anlam tutars›zl›¤› ve kaymalar›n›n silinemez izlerini tafl›r. 3.

1994:244-245). Foucault ve Derrida gibi yazarlar›. Foucault’yu nihilistlik bir düzleme tafl›maktad›r. Dolay›s› ile çal›flmalar›nda -eninde sonunda öngördü¤ü üzerenormatif de¤erleri kabul etmemesi ve onaylamamas› konusu elefltirilmektedir. küçük ayr›nt›lar› (feminizm.136 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› POST YAPISALCILI⁄A YÖNELT‹LEN ELEfiT‹R‹LER Post-yap›salc›l›¤a yönelik çok say›da elefltiri olmakla birlikte bu elefltirilerin en önemlileri afla¤›daki gibi s›ralanabilir: 1. Özerk insan rasyonalitesi ile evrensel-normatif (genel geçer) de¤erlere iliflkin fikirler aras›nda kurdu¤u ba¤. . anarflizm gibi alternatif felsefeleri) kendi teorik yaklafl›mlar› için kulland›klar›n› belirterek tarihi s›kl›kla dikkatsiz ve eksik olarak yorumlad›klar› biçiminde elefltirmifllerdir. 2. biçiminde elefltirmifllerdir (Kellner. 3. nihilizm. Ne Foucault’nun ne de Derrida’n›n post-modern toplumsal teoriler üretmede baflar›l› olduklar› söylenemez. Modern ile post-modern aras›ndaki k›r›lmay› aç›k ve net olarak ortaya koyamad›klar› gibi bu k›r›lmay› toplumda neyin üretti¤ini de aç›klayamam›fllard›r. Pozitivizm yanl›lar›.

modernizmin bir devam› olarak görürken Foucault. söylemler ile iktidar ve kontrol mekanizmalar› üzerine yapt›klar›d›r. Arkeoloji kavram› ise onun analiz yaklafl›m›n› betimlemek için en önemli kavramlardan biridir. ‹ktidar. anlam›n yarat›c› kayna¤› de¤ildir. Bu nedenle ba¤›ms›z olmayan benli¤in bilinçli. post-yap›salc›l›¤›n en popüler. Çünkü ona göre “özne” bir iktidar alan› ve belirli pratikler seti içinde flekillendirilen toplumsal söylemler arac›l›¤›yla üretilen toplumsal bir kurgudur. Ünite . Baudrillard gibi düflünürler ise yap›salc›l›ktan büyük oranda etkilenseler de yap›salc›l›ktan bir kopuflun oldu¤unu ileri sürerler. toplumdaki en küçük seviye- A M A Ç 4 . Di¤er önemli kavram ise “soykütüktür”tür. analizinde önemli bir yer tutar ve iktidar iliflkilerinin ve bunlarla ba¤lant›l› pratiklerin ifadesi olmas› nedeniyle masum da de¤ildir. pek çok seçene¤i birlikte sunar. çeliflkili kurallar› ve izleri incelemekle ilgilidir. Çünkü tek bir do¤ru ve gerçekli¤i ret eder ve çal›flmalar›.6. Post-yap›salc›l›k. modernitenin krizlerinden kaynaklanan bir hayal k›r›kl›¤›n›n sonucu bir tepki olarak ortaya ç›kt›¤› büyük oranda genel kabul görmektedir ve bask›n Bat› kültürünün bir bak›ma elefltirisi niteli¤indedir. iç bütünlü¤e sahip tutarl› ve rasyonel varl›k olmas›ndan da söz edilemez. isminden de anlafl›laca¤› üzere modernizmin düflünsel temeli olan yap›salc›l›¤a. Darrida. post-modernizim bu nedenle birlikte an›lmakla birlikte post-yap›salc›l›¤›. önyarg›lardan ar›nd›rarak yeniden de¤erlendirmeyi amaçlar. Ancak her zaman bu ayr›m› yapmak mümkün olmaz. Her ne kadar benli¤in söylemlerle flekillendirildi¤i düflüncesi ile yap›salc›larla paralellik gösterseler de farkl› bir yaklafl›mla gerçekli¤in metin ile okuyucunun etkileflimiyle yarat›ld›¤›n› ileri sürerler. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Michel Foucault’nun temel düflünce ve kavramlar›n› tan›mlayabilmek. Kendisi bunu ret etse de Foucault. Ancak özneyi merkeze oturtan (fenomenoloji. Asl›nda tarihe bak›fllar› da yap›salc›lardan farkl› olarak görelidir ve evrimsel bir çizgi takip etti¤ine iliflkin görüflü ret ederler. Post-yap›salc›l›k. Söylemler. Post-yap›salc›l›¤›n yap›salc›l›¤a yönelik iki temel elefltirisi vard›r: (›) Yap›salc›l›¤a göre yap›lar›n kendi kendilerine yetiyor olmas› ve (››) bu yap›lar›n ikili z›tl›klardan oluflmas›. Onun sistematik bir teori gelifltirme gibi bir amac› yoktur. Her söylemin iktidar alan› oluflturmak gibi bir ifllevi vard›r ve sadece yaz›l› metinlerde de¤il belirli kurumsal ve örgütsel pratiklerde de mevcuttur. Birey. Bunu “öznenin ölümü” ile ifade eder. post-modernizmin teorik temelleri olarak tan›mlamak mümkündür. Bu aç›dan genelde bir mu¤lâkl›k tafl›r. Habermas gibi bir k›s›m düflünür post-modernizmi. Bu nedenle halâ tart›flmalar›n merkezinde yer almaktad›r.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 137 Özet A M A Ç 1 Post-yap›salc›l›kla postmodernizm aras›ndaki iliflkiyi aç›klayabilmek. özneyi merkeze alan teorilere aç›k bir flekilde karfl› durur. Arkeoloji farkl›l›k ve benzerliklere odaklan›rken “soy bilim” daha çok iktidar iliflkileri ve politik teknikleri ile bilgi formlar› üretmek için “fleylerin organize oldu¤u “ düzleme odaklan›r. Foucault’nun çal›flmalar›nda iktidar kavram›n›n önemini özetleyebilmek. formal yap›lar›n içine gömülü ve maskelenmifl tarihsel içerikler ve diskalifiye edilmifl bilgi serilerini ortaya ç›kararak Bat› kültürünün ve yap›salc›l›¤›n elefltiri araçlar›n› ortaya koyar. Ayr›ca yap›salc›l›¤›n aksine tarihsel bir yaklafl›mla bilginin nas›l üretildi¤ini temel araflt›rma sorunsal› olarak ortaya koyar ve tarih ve kültür taraf›ndan koflulland›r›lan yap›lar›. disiplinler aras› iliflkilerin tan›mlad›¤› karmafl›k bir yap› gösterir. Arkeoloji. “flimdiki zaman›n tarihini yazabilmek için geçmiflte kalan tutars›z. Post-yap›salc›l›¤› yap›salc›l›ktan ay›rt edebilmek. Ancak Postmodernizmin ne oldu¤u üzerine genel kabul görmüfl bir görüfl bulunmamakla birlikte ne olmad›¤› az çok bellidir. Onun belki de en etkili çal›flmalar›. kendini kontrol edebilen. Genelde post-yap›salc›l›kla. Bu ba¤lamda de¤erlendirilebilecek di¤er kavram ise “arfliv”dir. en dikkat çekici ve en önemli isimlerinden ilk akla gelendir. Belli bir tarihsel dönemin ya da kültürün geçmiflte b›rakt›¤› bütün maddi ipuçlar›n›n koleksiyonunu ifade eder. sembolik etkileflimciler gibi). Tarih.

138 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› deki iliflkilerde de aranmal›d›r. Böylece onu ifade eden iflaretlerden ya da göstergelerden ba¤›ms›z bir anlam alan›n›n olamayaca¤›n› ifade eder. Hapishanenin Do¤uflu ve Klini¤in Do¤uflu bafll›kl› çal›flmalar›nda. Jacques Derrida’n›n çal›flmalar›nda kulland›¤› temel kavramlar› aç›klayabilmek. Di¤er bir kavram da “silme”dir ve yap›söküm tekni¤i ile yaz›lan metinlerde herhangi bir gösterge ya da terimin anlam›n›n bizim için net olmad›¤›n› ifade etmek için üstünü çizerek metinde b›rakmakt›r. Derrida’y›. Saussure’ün aksine metni öne ç›kar›r. Ona göre dünya bir metindir ve metnin d›fl›nda hiçbir fley yoktur ve bütün metinlerin birden fazla anlam› vard›r ve bizim dünyay› nas›l yorumlayaca¤›m›z› flekillendirirler. anlam tutars›zl›klar›n›n ve kaymalar›n›n silinmez izlerini tafl›r ve bu çeliflki karfl›s›nda hiçbir analiz yönteminin bir üstünlü¤ü olamaz. felsefenin bozguncusu olarak ananlarda vard›r. “fark ve erteleme”. O. do¤ruyu metnin arkas›nda ya da içinde ararken o. Yap›salc›lar. do¤ruyu okuyucunun ve metnin karfl›l›kl› etkilefliminin üretkenli¤i olarak görür. Bilgi. Dolay›s›yla anlam daima belirsiz. Bu nedenle de yorum bir analizden çok bir tür oyunu and›ran serbest bir aland›r. daha kullan›fll› bir yap› kurmak üzere tarihsel anlam evrelerine geri dönüfller olarak tan›mlar. 18 ve 19. anlam›n ba¤lam› içinde hem gösterilenin gördü¤ü fonksiyona hem de biliflsel flemam›zdaki onun imajlar›na gönderme yapt›¤›ndan dolay› sürekli de¤iflimi. bilgi alan›nda hermeneutik bir yaklafl›mla hem modernizmin bilim anlay›fl›n› hem de post modern toplum bilgisi oluflturma sorununa e¤ilir ve bilginin amac›n›n do¤ru temsil oldu¤unu ileri sürer. modern ça¤da ortaya ç›kan ve söylemler arac›l›¤›yla do¤rudan insan bedenini kontrol alt›na alan iktidar› ise “bio-iktidar” olarak tan›mlar. göstergelerin iflaret etti¤i ve bu göstergelerden ba¤›ms›z bir varl›k alan›n›n olanaks›zl›¤›n› ileri sürer ve gösterenden ba¤›ms›z bir gösterilenin mümkün olmad›¤›n› ortaya koyar. Dil. Bat› düflüncesinin yanl›fl bir flekilde hiyerarflik olarak tan›mlanm›fl iyi/kötü. istikrars›zd›r ve bunun d›flavurumu olan “fark” söylemlerimizin bireyler aras›nda istikrarl› bir anlam iletme arac› olmaktan uzakt›r. Jacques Derrida’n›n düflüncelerini yap›salc›l›ktan ay›rt edebilmek. söylemler arac›l›¤›yla üretilir ve iktidar›n kendisidir. “disipline edici iktidar”. Sonuç olarak yap›sökümünün temel varsay›mlar›n› flu flekilde özetlemek mümkündür: Dil. Derrida. “erteleme” ise bu farkl›laflma nedeniyle kesin ve nihai olarak bir anlama var›lamayaca¤›ndan sürekli bir ötelemenin varl›¤›n› ifade eder. Feyerabend’in anarflik karfl› ç›k›fl›n› sistematik hâle getirmesi nedeniyle. Onun yap›söküm tekni¤inin iki anahtar noktas› bulunmaktad›r: (›) ‹lki sistemlere ve yap›lara odaklan›l›r. Bu nedenle gösterge birli¤inin aksine post-yap›salc›l›¤›n gösterge sisteminde gösterilenden gösterene do¤ru bir kay›fl söz konusudur. yüzy›lda geliflmeye bafllayan ve bireylerin davran›fllar›n› düzenleyen ve kontrolü için gözetim teknikleri gelifltiren iktidar›. daima de¤iflir ve hareket eder. Yani anlamlar. Ayr›ca Derrida. Bat› düflüncesini ben merkezli olmas› nedeniyle elefltirir ve var olan her kültürel yap›n›n benzersiz oldu¤unu ileri sürer. (››) ikincisi ise yap›n›n kayna¤›na yönelir. Derrida. yazar›n fark›nda olmadan metin üzerinde kendi düflünce yap›s›na iliflkin b›rakt›¤› göstergeler. çoklu ve geçicidir. Ancak yap›salc›lardan aç›k olarak ve radikal olarak yorumsamac›l›¤a yönelmesiyle kopar. konuflma/yazma. Ona göre dilin belli bir merkezi yoktur ve bu nedenle sabitlenemediklerinden mutlak veya kesin bir gerçek ya da anlam yoktur. A M A Ç 6 A M A Ç 5 . iktidar teknolojileri terimi ile ifade etti¤i farkl› iktidar biçimlerinin oluflumunu ve nas›l kullan›ld›¤›n› tarihsel bak›fl aç›s›yla irdeler: Feodal ve monarflik sistemlerde tebalar› üzerinde s›n›rs›z olarak kullan›lan iktidar “mutlak iktidar”d›r. erkek/kad›n gibi z›tl›klar üzerine infla edildi¤ini ileri sürerek temel amac›n› yap›söküm tekni¤iyle bu düflünce yap›s›n› söküp ondaki malzemeyle yeni. Derrida’n›n çal›flmalar›nda kulland›¤› “iz” kavram›. Derrida.

çoklu ve geçicidir. b. e. iç bütünlü¤e sahip. olumsuz olan› ise negatif iktidard›r. Özneyi merkezden uzaklaflt›r›rlar. 5. bilinçli. Antropoloji c. d. d. Ferdinand de Saussure b. Habermas 6. Afla¤›daki düflüncelerden hangisi Derrida’ya ait de¤ildir? a.” deyifli hangi düflünürün düflüncelerinde somutlafl›r? a. Birey. Disipline edici iktidar b. 2. c. ‹ktidar olgusunun ikili yap›s›n› ifade eder.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 139 Kendimizi S›nayal›m 1. Dil sistemini bir arada tutan bir merkezin olmamas› nedeniyle mutlak ve kesin bir gerçek. tarihsel anlam evrelerine geri dönerek sökülmesi ve yeniden yap›lanmas› gerekir.6. e. çeliflkili kurallar› ve izlerini söylemler üzerinden ortaya ç›karmak için gelifltirdi¤i metodolojisinin ad› nedir? a. 4. söylem ve iktidar iliflkileri içinde flekillenir. Toplum için olumlu iktidar pozitif. Özgür de¤ildir. Yanl›fl ifadelerin üzerlerinin silinerek yanl›fllar› sergilenmesi tekni¤idir. c. Yap›söküm d. Yani anlamlar daima belirsiz. size Foucault’nun tasnifindeki hangi gücü ça¤r›flt›r›r? a. b. e. d. Analizde çözümlenen olgular›n silinerek. Claude Lévi-Strauss e. d. Michel Foucault d. ötesine geçebilendir. Göreli iktidar 3. Derrida’n›n “silme” tekni¤i nedir? a. Mutlak iktidar c. Semiyoloji 7. Eskiden çocuklar›n› hocaya verirken ebeveynlerin söyledi¤i “Eti senin. Bat› düflüncesindeki z›tl›klar›n. yani gösteren ile gösterilen aras›nda birebir mütekabiliyet bulunmaktad›r. Benlik. b. . Yazar. Anlafl›lamayan kavramlar›n silinerek yok say›lmas›d›r. çözüme ihtiyaç duyulan konulara odaklan›lmas›d›r. Ünite . 8. Afla¤›daki düflüncelerden hangisi Foucault’ya ait de¤ildir? a. Birey. Negatif ve pozitif iktidar›n her ikisi de organize edicidir. Foucault’un flimdiki zaman›n tarihini yazabilmek için geçmiflte kalan tutars›z. Modernitenin düflünsel temeli olan yap›salc›l›¤a karfl› ç›karlar. Negatif ve pozitif iktidar›n her ikisi de düzen kurucudur. Bio-iktidar d. Afla¤›dakilerden hangisi post-yap›salc›lar için söylenemez? a. c. e. iktidard›r. d. Foulcault’nun pozitif ve negatif iktidar kavramlar›n› en iyi hangi cümle ifade etmektedir? a. tutarl› bir varl›k de¤ildir. b. Derrida konuflma ve var oluflun imtiyaz›n› logocentrism olarak adland›r›r. c. Dünya bir metindir ve onun d›fl›nda hiçbir fley yoktur. Rölatif iktidar e. anlam mevcut de¤ildir. Arfliv b. Jacgues Derrida c. Gündelik yaflam›m›zdaki “Bilgi. anlam›n kayna¤›d›r. Olgular› tan›mlayan ifadelerin yetersizli¤ine iliflkin flüphelerimizi ifade etmek üzere ifadenin üzerinin çizilerek metin içinde korunmas›d›r. Bilginin nas›l üretildi¤i temel sorunsal olarak ele al›n›r. c. Özneyi merkeze oturtan teorilere karfl› ç›kar. kemi¤i benim” deyifli. Arkeoloji e. düflünsel alan›n› s›n›rlayan söylemlerin s›n›r›na. Tarihselli¤i ret ederler. b. Bat› kültürünün temel kabullerine karfl›d›rlar. Gösterge birli¤i. Emin olunmayan ifadelere yer verilmeyerek sadece do¤rulu¤u kesin ifadelerin esas al›nmas›d›r. Negatif iktidar düzen kurucu. pozitif iktidar organize edicidir. e.

b 2. Geçmiflin izleri silinmez. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-yap›salc›l›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 9. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Foucault. Böylece Foucault. kültürün imbikten süzülmüfl hâli olarak günümüze kadar gelen söylemlerdir. Dolay›s› ile bu sözler. Her fleyi ciddiye al›yorlar. c 8. üzerlerine ne düflse iz b›rak›r. zikrinin o olmas›. “K›z›n› dövmeyen dizini döver. Hayat bir yalandan ibarettir. c 6. Bu sözler. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Foucault’un Yaflam›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e. 2. Afla¤›dakilerden hangisi nihilistik bir söylem de¤ildir? a. c. ‹ktidarlar. At izinin it izine kar›flmas›. bilinç d›fl› olabilece¤i gibi toplumsal koflullara da ba¤l› olabilir. . 10. Tüm insanl›¤› aç›klayabilecek kesinleflmifl belli yap›lar yoktur. 1. 4. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bio-iktidar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. hepsi bofl fleyler. Bana gerçekleri soruyorlar. gelenekmifl. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹ktidar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Foucault’un Temel Kavramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Derrida’n›n “iz” kavram›n› en iyi betimleyen deyifl afla¤›dakilerden hangisidir? a. Çocuklar donmam›fl beton gibidir. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yap›-söküm ve Oyun” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bilgi yoluyla yeni faaliyet alanlar› ve tipleri yarat›rlar. yap›salc›lara özellikle flu noktalarda karfl› ç›km›flt›r: 1. b 3. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Silme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde 2 Eti senin kemi¤i benim. c 10.” gibi atasözleri gücün kullan›larak bedenin flekillenmesinin nas›l sa¤land›¤›n› örnekler. politik iktidarlarla beden aras›ndaki iliflki ve cinselli¤i kullanarak iktidarlar›n tarihsel süreç içinde bireylerin bedenleri üzerinden onlar›n bedenlerini e¤iterek nas›l sosyal olarak üretici hâle getirildiklerini ortaya koymaya çal›fl›r.140 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 9. Yok ahlak de¤erleriymifl. ‹z b›rak›lmadan yürünmez. aksine bilerek ya da bilmeyerek irrasyonel nedenlere de ba¤l› olarak hareket edebilirler. Bu hayat›n ne anlam› var? d. c. b. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-yap›salc›l›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ‹nsanlar “akl›n” bir ölçüde tek biçimli mant›¤›na göre davranmazlar. Hayatta herfleyin bir manas› vard›r. gerçek olan ne var? b. b 4. e. d 7. 3. Fikri neyse. sosyal pratiklerin insan›n bedeni üzerindeki disipline edici güce gönderme yapar. d. ‹nsanlar›n çeliflkili davranmalar›. a 5. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹z” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bir durumu “söylemin” d›fl›na ç›k›p objektif olarak araflt›rmak da mümkün de¤ildir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Benlik” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

fiaylan. The Politics of Derridean Deconstruction. Gencay (1996). Foucault. psikolojik yönelimler gibi). Londra: Macmillan. Gary (2005). Polity. ve Kellner. Cinselli¤in Tarihi. Delili¤in Tarihi.S. Jacgues (2011). Michel (1986).Y.). Ertu¤rul (2005). Genealogy and Social Criticism. Ankara: TODA‹E Yay›nlar›. Best. Çünkü gösterge. 1: The Will to Knowledge. ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. Interview: Jacques Derrida Author(s): Jacques Derrida and J. yeni söylemler arac›l›¤› ile üretilen bilgi. Hapishanenin Do¤uflu. Saussure’ün dura¤an gösterge (sign) birli¤ine yani gösteren (signifer) ile gösterilen (signified) aras›ndaki birebir mütekabiliyet görüflüne karfl›d›r. Michel (2010b). (1988). Foucault. kendini aç›klamaya giriflti¤inde gösterilene de¤il baflka göstergelere ulafl›r ve hiçbir zaman gösterilen boyutuna varmayaca¤› düflüncesinden hareketle bir göstergeler zincirinin oluflumu ile karfl› karfl›ya kal›n›r. A. D. Foucault. Colin (2006). Foucault. Michel (1972). Vol.A. The Care of the Self. (1997). Post-yap›salc›l›k ve Post modernizm. New York: Random House. Continuum.” S›ra Sizde 3 Darrida.3. Cambridge. insanlardan ba¤›ms›zd›r. Michel (2010a). Buna göre Sassure’ün ifade etti¤i gösteren ile gösterilen aras›nda kal›c›-nedensel bir ba¤›n oldu¤u konusu. Marshall. (1973). Bu ba¤lamda iktidar mekanizmalar›. M. Güncü. Nietzsche ve Postmodernizm. Foucault. (1996). M. her yerdedir ve “özne ölmüfltür. Foucault. Ankara: Yom Sanat. Zuckert. London: Penguin. Belsey. New York: Pantheon. (der.1. And Houdebine. Michel (1998). Michel (1980). “Toplumsal Teori Olarak Postmodernizm: Baz› meydan okumalar ve Sorunlar” içinde Modernite versus Postmodernite. Ankara: ‹mge Yay›nlar›.6. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Aktay. The Birth of the Clinic. Davis.Topçuo¤lu. Sylvère (1989). L. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. Lotringer. London. Martin's Press. John Sturrock (ed.: Prentice-Hall. (1991). ew York: Pantheon. Oxford. kurumsal ve örgütsel pratikler. No. Michel (1985). ‹stanbul: Everest Sturrock. The Use of Pleasure. Poststructuralism: A Very Short Introduction. 1975-76. USA: Oxford University Press. Michel. Michel (1973). Foucault Live: Semiotexte: New York. MA: University Press. New York: Pantheon. Derrida’ya göre. Sarup. Postmoden Theory: Critical Interrogations.. No. “Levinas: An Introduction”. somut bir gerçekli¤i ve anlam birli¤ini yans›tmaz. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. (2003). The Archeology of Knowledge. In Structuralism and Since: From Lévi-Strauss to Derrida. Sosyal Teoriye Girifl. E. Ça¤dafl Düflünce Ak›mlar›: Postmodernizm. Sarup. Foucault A Very Short Introduction. Gutting. Derrida ve Tarihin Sonu. (Ders Notlar›). ‹nsanlar. Ünite . Houdebine Source: Diacritics. ‹stanbul: Everest yay. Ankara: Vadi Yay›nlar›. pp. New York: Pantheon. Post-yap›salc›l›k. The History of Sexuality Vol. Derrida J. Layder. Structuralism. Catherine (2002). Önce Söz Vard›-Yorumsamac›l›k Üzerine Bir Deneme. Kellner. Foucault. Ankara:Vadi Yay›nlar›. Sim. St. Power/Knowledge. Stuart (2000). The Order of Things: An Archeology of the Human Sciences. Dave (2000). Catherine (1991). Derek (2006). Oxford: Oxford University Press. Foucault. Foucault. Foucault.. Douglas (1994). iktidar iliflkilerinin ürünü oldu¤undan. Foucault. Ankara: BilgeSu Yay›nc›l›k/Felsefe Dizisi. sadece iktidar taraf›ndan üretilen iflleyifl kanallar› görevini yapar. Foucault. In Steven Seidman (Ed. UK: Blackwell Publishing.33-46 Published by: The Johns Hopkins University Press. Gordon (1999).Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 141 itaatkâr bedenler. Society Must Be Defended: Lectures at the College de France. Sosyoloji Sözlü¤ü. U.) The Postmodern Turn: New Perspectives on Social theory. Vol. New York: Random House. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar› Robinson. rutinler ve kimlikler üzerinden flekillendirilir. S. New York: Oxford University Press Inc. 23. Bu ba¤lamda bireysel öznellik (kimlik.-L. Jonathan (1981). Michel (1971). . An Introductory Guide to Poststructuralism and Post-modernism. Derrida. Gramatoloji.) Mehmet Küçük. Michel (1994). John (2003). Culler. Palgrave Macmillan Journals. Ankara: ‹mge Yay›nlar›. Göka. Michel (1995). 3.

Postmarksizmin Marksizmi elefltirdi¤i temel noktalar› s›ralayabilecek.7 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anahtar Kavramlar • Postmarksizm • Yeni Toplumsal Hareketler • Marksizm • Söylem ve Hegemonya • Radikal Demokrasi Postmarksizm ve Radikal Demokrasi • POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL VARSAYIMLARI • POSTMARKS‹ZM KURAMININ MARKS‹ZM ÜZER‹NE ELEfiT‹R‹LER‹ • POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL KAVRAMLARI • YEN‹ TOPLUMSAL HAREKETLER • POSTMARKS‹ZM VE RAD‹KAL DEMOKRAS‹ S‹YASET‹ • POSTMARKS‹ZME YÖNELT‹LEN TEMEL ELEfiT‹R‹LER . Radikal demokrasi siyasetinin özelliklerini ay›rt edebilecek. Postmarksizme yöneltilen temel elefltirileri özetleyebileceksiniz. Agonistik demokrasinin temel önermelerini analiz edebilecek. Yeni Toplumsal hareketlerin özelliklerini de¤erlendirebilecek. Postmarksizmin temel varsay›mlar›n› aç›klayabilecek.

Anthony Cutler. Paul Hirst. Barry Hindess. 1996: 91). iflçi s›n›f›n›n zay›flad›¤›. Baflka bir deyiflle. Günümüzde iflçi s›n›f›n›n siyasetteki a¤›rl›¤› ve Marksist kuram›n bak›fl aç›s› giderek daha fazla sorgulanmaktad›r. s›n›f gibi evrensel kimliklere olanak tan›mayan bir çeflitlilik. Bütün bu aç›klamalar. kiflinin toplumda ve üretimde iflgal etti¤i yer. art›k günümüz toplumlar› s›n›fl› toplumlar de¤ildir. Buna göre. Gareth Stedman Jones gibi genifl bir akademisyen çevre içinde kabul gören Postmarksizm. asl›nda Marksist teorinin iflçi s›n›f›n›n öncülü¤ü. post-endüstriyel gibi kavramlarla tan›mlanmaktad›r. onu otomatik olarak bu yerine uygun siyasal inanç ve ç›karlarla ve bu ç›karlara göre tarif edilen kimliklerle donatmamaktad›r. farkl›l›k. proletarya diktatörlü¤ü. s›n›fa dayanmayan “yeni toplumsal hareketlerin” geliflti¤i ve yeni bir hizmet s›n›f›n›n ortaya ç›kt›¤› tezine dayand›r›lmaktad›r. Laclau ve Mouffe’un birlikte yazd›¤› ve ilk olarak 1985’de yay›mlanan “Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokratik Bir Politikaya Do¤ru” adl› eser sayesinde olmufltur. Athar. . ekonomik konum ve politik kimlikler aras›ndaki ba¤lar zay›flamaktad›r. Postmarksizmin kurucular› olan Laclau ve Mouffe. Hegemonya ve Sosyalist Strateji kitab› hem Postmarksist kuram›n teorik argümanlar›n› içeren temel bir manifesto olmakta hem de Postmarksist kurama dayanan radikal demokrasi projesinin dayand›¤› temel ilkelerini ve stratejilerini ortaya koymaktad›r. post-yap›salc›l›k ve Avrupa Marksizmine götürülebilecek olan Postmarksizmin bafllang›ç noktas› olarak. parçalanm›fll›k sergiledi¤i görüflünden hareket edilmektedir. ideoloji ve politikay› ekonomi ve s›n›fsal iliflkilerden uzaklaflt›ran bir yaklafl›m olarak. Laclau ve Mouffe’un 1985 y›l›nda birlikte yazd›klar› Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokratik Bir Politikaya Do¤ru kitab›n›n yay›nlanmas› kabul edilmektedir. Hussain. post-yap›salc› ve postmodernist düflüncelerin ›fl›¤›nda Marksist siyasal düflünce gelene¤ini yeniden de¤erlendirmektedir (Barrett. Bu afl›r› sorgulay›c› ve postmodern felsefeden etkilenen yaklafl›mlar. Bu Postmarksizmin kuram olarak ortaya ç›k›fl› ve popülerleflmesi. Marksizmin s›n›fa otomatik olarak ayr›cal›k tan›yan s›n›f özcülü¤ünü redden Laclau ve Mouffe. kapitalizmin erken aflamalar›nda etkili olan s›n›f kategorisinin art›k öneminin kalmad›¤›na iflaret etmektedir. üretim tarz› ve iliflkilerinin belirleyicili¤i. Bu toplumsal yap›n›n. Bu bak›fl aç›s›na göre. postyap›salc› ve postmodernist düflüncelerin ›fl›¤›nda Marksist siyasal düflünce gelene¤ini yeniden de¤erlendirerek Marksizmin siyaset ve toplumsal de¤iflim konular›ndaki baz› temel ilkelerini ters-yüz etmifllerdir. üstelik iflçi s›n›f›n›n art›k sosyalizmden nesnel bir ç›kar›n›n olmad›¤›. sosyalizme politik bir devrimle ulafl›laca¤› gibi temel ilkelerinin sorgulanmas› ve bu ilkelerin reddi olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. dolay›s›yla iflçi hareketinin bitti¤i. post-modern.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL VARSAYIMLARI Günümüzde Laclau ve Mouffe ile birlikte. Politik ve teorik kökenleri yap›salc›l›k. Günümüz sosyolojisinin post-yap›salc›l›k ve postmodernizm teorilerinde ça¤dafl toplumsal yap› genellikle post-fordist.

Contingency. Hegemony. fiu anda Essex Üniversitesinde siyaset profesörü olan Laclau. Evrensellik (Judith Butler ve Slavoj Zizek ile birlikte) (2000). Marksizmin s›n›f. kimlik ve farkl›l›k. On the Political-Siyaset Üzerine (2005) adl› çal›flmalar› yer almaktad›r. günümüz “post-kapitalist” toplumlarda. Elusive Universality-Bulunmaz Evrensellik (2007) yer almaktad›r. Resim 7.Demokratik Paradoks (2000). kategoriler önermektedir. söylem. Chantal Mouffe (1943-) Belçikal› bir politik kuramc› olan Chantal Mouffe 1943’te Charleroi’da do¤du. Güney Amerika. rastlant›sall›k vb. En önemli eserleri aras›nda hayat arkadafl› Chantal Mouffe ile birlikte kaleme ald›¤› Hegemony and Socialist Strategy-Hegemonya ve Sosyalist Strateji (1985) adl› eserinin yan› s›ra New Reflections on the Revolution of Our Time-Zaman›m›z›n Devrimi Üzerine Yeni Yans›malar (1990).144 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› noktada. iflçi s›n›f›. 1992: 197). Bat› Avrupa. radikal demokrasi. devrimci siyaset. Louvain Katolik Üniversitesi ve Essex Üniversitesinde e¤itim gördükten sonra ‹ngiltere’de Westminster Üniversitesinde profesör olarak çal›flmalar›na devam etti. özne konumlar›. Deconstruction and Pragmatism-Yap›sökümü ve Pragmatizm (1996). Feministische Perspektiven-Feminist Perspektif (co-editor)(2001).1 Ernesto Laclau (1935-) Arjantinli bir siyasal kuramc› olan Ernesto Laclau 1935’te Buenos Aires’te do¤du. eklemlenme. kapitalist üretim iliflkilerinin genifllemesini ve yeni-bürokratik devlet biçimlerinin oluflumunu. The Making of Political Identities-Siyasi Kimlikler Oluflturma (1994). Hegemonya. The Democratic Paradox. On Populist Reason-Popülist Neden Hakk›nda (2005). Universality-Temas. di¤er pek çok toplumsal iliflki yoluyla sermayeye ba¤›ml› hale gelmifltir ve kapitalist üretim iliflkilerinin her yere nüfuz edifli toplumsal yaflam›n metalaflmasma yol açm›flt›r (Laclau ve Mouffe. . Laclau gibi postmarksist olarak tan›nan Chantal Mouffe’nun Laclau ile beraber kaleme ald›¤› Hegemonya ve Sosyalist Strateji adl› eseri d›fl›nda The Return of the Political-Siyasal›n Dönüflü (1993). Avustralya ve Güney Afrika’ da birçok üniversitede ders verdi. Postmarksist olarak tan›nan Laclau bir süre Arjantin üniversitelerinde ö¤retim üyesi olarak çal›flt›ktan sonra çal›flmalar›na Essex Üniversitesinde devam etti. bu kavramlar›n yerine yeni toplumsal hareketler. Laclau. iflçiler ile burjuvazi aras›ndaki çat›flmay› (antagonizmay›) giderek k›r›lgan ve mu¤lak bir duruma getiren iki geliflme olarak de¤erlendirmektedirler. Laclau ve Mouffe. birey yaln›zca bir emek-gücü sat›c›s› de¤il. Kuzey Amerika. Onlara göre. toplum ve tarihsel-toplumsal dönüflüm konular›ndaki klasik öncüllerinden uzaklaflmay› öneren Postmarksizm. özne. The Legacy of Wittgenstein-Wittgenstein’›n Miras› (co-editör) (2001). ayn› zamanda Northwestern Üniversitesinde de seçkin konuk profesör olarak ders vermektedir.

Özetle söyleyecek olursak. Bu anlay›fla göre. Marksizmden farkl› olarak. Laclau ve Mouffe’a göre s›n›f çat›flmas› ortadan kalkm›flt›r.7. Kapitalist toplumsal düzenin dayand›¤› özgül iliflki biçimi olan sömürü iliflkileri yerini devlet ve sivil toplum aras›ndaki tabiiyet iliflkilerine b›rakm›flt›r. iflçi s›n›f›n›n tarih içerisinde iflgal etmifl oldu¤u merkezi konumunun art›k ortadan kalkt›¤› ve iflçi s›n›f›n›n art›k önemli bir toplumsal aktör/özne olarak düflünülmemesi gerekti¤i üzerinedir. s›n›flar aras›nda iflçi ve sermaye s›n›flar› aras›nda “uzlaflmaz çeliflkiler” yoktur. Postmarksizm kuram›ndaki temel vurgu.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 145 Postmarksizm. kad›nlar. sömürü iliflkilerinin belirleyicili¤inden giderek s›yr›lm›flt›r. etnik. siyasal alandaki devlet-sivil toplum (bürokrasi. sadece devlet ve bu devletin karfl›s›nda sivil toplumu oluflturan “kimlikler ve farkl›l›klar” vard›r. özne konumlar›. • Toplumsal yaflam›n bürokratiklefltirilmesi • Toplumsal yaflam›n homojenlefltirilmesi • Toplumsal yaflamda iyice a¤›rl›k kazanan bireycilik ve benzeri geliflmeler. toplumsal mücadelelerin “bütünsel” özneleri olan iflçi s›n›f›n›n ve onun siyaseti olan devrim fikrinin parçalanmas›na yol açm›fl ve sonuçta yeni direnifl biçimlerini ifade eden “yeni toplumsal hareketleri” ortaya ç›karm›flt›r. S›n›f kavram› yerini vatandafl. Yazarlara göre kentsel. bürokratikleflme. Toplumsal çat›flmalar. anti-›rkç› gibi bir dizi oldukça farkl› mücadeleyi bir araya toplayan yeni toplumsal hareketler. feminist. Laclau ve Mouffe. günümüz toplumlar›nda s›n›f gibi evrensel kimlikler ve nesnel ç›karlardan söz edilemeyece¤ini ve mücadelelerin çeflitlendi¤ini bu do¤rultuda ‘yeni’ toplumsal hareketlerin politikan›n merkezine yerleflti¤ini iddia etmektedir. bu çat›flman›n yerine zaman zaman bask›c› olan bir devlet karfl›s›nda sivil toplum. 2. eflcinseller. Laclau ve Mouffe’un Postmarksizm kuram›n›n temel varsay›mlar›n› özetlemeye çal›fl›rsak. Bu dönem art›k post kapitalisttir ve bu dönemde art›k kapitalizm s›n›fl› bir toplum yap›s›ndan. Bunun yan› s›ra. ya da az›nl›k kimlikleri ile tan›mlanan ‘öteki’lere ve en sonunda tüketici bireylere b›rakm›flt›r. iflçi s›n›f›n›n yenilgisinin. art›k ekonomik alandaki sermaye-emek çeliflkisinden de¤il. Postmarksizmin kurucusu olarak düflünülen Laclau ve Mouffe. toplumsal hayat›n metalaflmas› ve homojenleflme süreçlerinin “yeni toplumsal hareketleri” ortaya ç›kard›¤›n› öne sürmektedirler. Ünite . öncelikle Marksizmin s›n›fa ve özellikle de iflçi s›n›f›na toplumsal de¤iflim siyasetinde otomatik olarak ayr›cal›k tan›yan s›n›f temelli anlay›fl›n› reddetmektedir. farkl› kimlikler. • Toplumsal yaflam›n metalaflt›r›lmas›. ‘öteki’ler ve bireylere b›rakm›flt›r. anti-kurumsal. Sonuç olarak. s›n›flar d›fl›ndaki toplumsal gruplar›n da toplumsal de¤iflimin tafl›y›c›s› olabileceklerini iddia etmektedir. metalaflma ve homojenleflmeye karfl›t olarak geliflen yeni toplumsal hareketler) çat›flmas›ndan türemekte ve gittikçe çeflitlenmekte ve daha çok say›da iliflkiye da¤›lmaktad›r. Marksizmi ça¤r›flt›ran. Postmarksizm. S›n›f kavram› yerini vatandafl. Marx burjuva ve proleterya aras›nda geliflen “yeni orta s›n›f”› tamamen ihmal etmifltir. kapitalizmin geldi¤i bu yeni aflamada. günümüzde yaflanan kapitalist geliflmelerin sonucunda ortaya ç›kan küreselleflme. toplumsal çat›flmalar›n gittikçe daha çok say›da iliflkiye da¤›lm›fl olmas›n›n sonucu olarak ortaya ç›kmaktad›r. anti-otoritaryan. kapitalist sistemin içinde yeni ücretlilik sistemlerinin geliflmesi ve teknolojik geliflmelere paralel olarak iflçi s›n›f›n›n d›fl›nda farkl› ücretli çal›flan yani “yeni orta s›n›f” kategorilerinin ortaya ç›kmas›n›n bir sonucu oldu¤u ileri sürülmektedir. yani halk aras›ndaki çat›flma geçmifltir. az›nl›klar. kapitalizmin u¤rad›¤› bu derin yap›sal dönüflümlerle yeni ve farkl› bir boyut kazand›¤›n› iddia etmektedir. Kapitalist toplumsal düzenin dayand›¤› özgül iliflki yerini sömürü iliflkilerinden tabiiyet iliflkilerine b›rakm›flt›r. 1. Marksizmdeki ekonominin toplumsal alandaki her fleyi belirledi¤i ekonomik indirgemeci anlay›fl terk edilmelidir. s›n›f kavram› gibi bütünleyici ve kapitalist üretim iliflkilerini çözümlemeye yönelik tan›mlamalardan özenle kaç›n›lm›flt›r. etnik gruplar gibi politik aktif gruplar›n ve öznelerin mücadelelerinin çeflitli flekillerde birbirine eklemlenebilece¤ini öne sürmektedir. Laclau ve Mouffe. Buna göre. . Bu yüzden. ekolojik.

herhangi bir özne konumunun ve farkl› kimliklerin (çevreci. önceden belirlenemez. siyasal alanlar ve özneler ço¤ullaflm›flt›r ve bu ço¤ulluk tek bir özelli¤e indirgenemez. iflçi s›n›f›n›n sosyalizmden nesK ‹ toplumsal T A P nel ç›kar› oldu¤u ve bu nesnel ç›karlar›n iflçi s›n›f›n› zorunlu olarak birlefltirici yap›sal e¤ilimler oluflturdu¤u. 4. 7. 5. Bir kimsenin sosyo-ekonomik aç›dan iflgal etti¤i yer ile siyasi-ideolojik ç›karlar› aras›nda herhangi zorunlu iliflki yoktur. ve merkezsizli¤i kabul etmeliyiz. ideoloji ve politika kategorileri. s›n›f iliflkilerinin toplumun ve tarihin belirleyici unsuru oldu¤u. Sosyalizmin eflitlik ve özgürlük idealine kitlesel bir siyasal devrim yoluyla de¤il. 8. baz›lar›n› ise -kendi “radikallefltirerek” yeni bir teori ortaya ç›kard›klar›n› D ‹ KdeyimleriyleKAT öne sürmektedir. güncel duruma uygun olarak ço¤ullaflm›fl özne konumlar›n› eklemleyecek hegemonik bir pratik olarak kavranmal›d›r. Ayr›ca. Günümüz toplumlar›nda “s›n›f” gibi evrensel kimlikler ve nesnel ç›karlardan söz edilemez çünkü toplumsal mücadeleler çeflitlenmifltir ve bu do¤rultuda ‘yeni’ toplumsal hareketler siyasetin temel aktörleri haline gelmifltir. ‹deolojik ve politik ç›karlar ancak. Siyaset. 6. radikal demokrasi mücadelesinde hiçbir özne konumu di¤erinden daha ayr›cal›kl› bir durumda de¤ildir. ekonomi ve s›n›fsal iliflkilerden ayr› ve ba¤›ms›z toplumsal kategorilerdir. Eduard ‹lginç olan. Toplumsal olan tarihseldir. Dolay›s›yla.146 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› 3. Radikal demokrasi stratejisi toplumsal olgular›n tamamlanmam›fl ve aç›k bir karakteri oldu¤undan hareket etmektedir. politika ve ideolojiyi üretim tarz›na ba¤l› iliflkilerin belirledi¤i. bu öznelerin ço¤ullaflmas›n› ve birey merkezli haklar› temele al›r ve herkese uyabilecek bir evrensellik fikrini reddeder. ‹flçi s›n›f›n›n devrimci bir rolü oldu¤u fikri terk edilmelidir. Radikal Demokrasi Projesinin dayand›¤› burjuva demokrasinin derinlefltirilmesi ve geniflletilmesiyle ile ulafl›labilir. ‹flçi s›n›f›n›n toplumsal de¤iflim ve devrimler içerisinde iflgal etmifl oldu¤u merkezi konumu art›k ortadan kalkm›flt›r ve iflçi s›n›f› art›k önemli bir toplumsal aktör/özne olarak düflünülmemelidir. eflcinsel. bar›fl veya kad›n hareketi vb) toplumsal de¤iflime yapaca¤› katk›yla iflçi s›n›f›n›n katk›s› aras›nda herhangi bir fark bulunmamaktad›r. hegemonik pratiklere yönelen bir söylem kurma sürecidir ve herhangi bir s›n›f›n maddi ç›karlar› üzerinden biçimlendirilemez. “Toplumsal” olan her fley söylemseldir. Gramsci’nin “tarihsel blok” ve “hegemonya” kavray›fl›n› da bu iki kopuflla bir arada de¤erlendirerek. Bernsteinc› revizyonizm ile Sorel’in demokratik sendikalizm anlay›fl›n›n Marksizmden önemli bir kopufl oluflturdu¤unu ileri süren Laclau ve MoSIRA S‹ZDE uffe. SIRA S‹ZDE 1 SIRA esinlendi¤i S‹ZDE Postmarksizmin siyasal geliflmeler ve öncüller hangileridir? Bu siyasal geliflmeler Postmarksizme hangi aç›lardan kaynakl›k etmifllerdir? DÜfiÜNEL‹M POSTMARKS‹ZM KURAMININ MARKS‹ZM ÜZER‹NE ELEfiT‹R‹LER‹ DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P O R U ve Mouffe. söylem yoluyla kurulabilir. S Laclau Bernstein. Buna göre. Laclau ve Mouffe’un öncülük yapt›¤› Postmarksist kuram. Radikal demokrasi. Bu anlamda. bu anlamda toplumda ço¤ullu¤u. özgürlükçü bir toplumsal dönüflüm için TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Marksist teorisyenlerden Rosa Luxemburg. Antonio Gramsci gibi yazarlar›n baz› düflüncelerini benimseyip. Siyaset. ekonominin belirleyicili¤i ve iflçi s›n›f›n›n devrimci rolü anlay›fl›ndan AMAÇLARIMIZ uzaklaflman›n Marksizm için zorunlu oldu¤unu ileri sürmektedir.

Üretim tarz› ve iliflkilerinin siyasal alandaki belirleyicili¤i. toplam kalite yönetimiyle (ve endüstriyel demokrasinin di¤er yollar›yla) ifl birli¤i olanaklar› artm›fl ve tüm bu geliflmelerin sonucu olarak toplumsal de¤iflimi gerçeklefltirmede iflçi s›n›f›n›n öncülü¤ü tezi geçersizleflmifltir. Marksizm. 4. kendi teorik ve eylem nesnesini ciddi biçimde s›n›rland›rd›¤›n› ve bundan vazgeçmesinin gereklili¤ini savunmaktad›rlar. sanayide çal›flan iflçi say›s› azal›rken. Marksizmin temel ilkeleri olan. ne onun kapitalist geliflmenin tarihsel yönelimi görüflünü. Burada Laclau ve Mouffe taraf›ndan öne sürülen iddia ise. Çünkü. hizmet sektörü genifllemifl. tarihin özünü ve anlam›n› kavramaya yönelik tekçi bir yaklafl›m› benimsemektedir. Bu belirsiz ve olumsal toplumsal yap› içerisinde. ‹flçi s›n›f›n›n toplumsal de¤iflimdeki ayr›cal›kl› konumu ve öncülü¤ü. Bu çerçevede özetleyecek olursak. Laclau ve Mouffe’a göre. üretimde makineler a¤›rl›k kazanm›fl. Bu anlay›fla göre. Art›k ne Marksizmin iflledi¤i öznellik ve s›n›flar anlay›fl›n›. Proletarya diktatörlü¤ü. ve tabii ne de antagonizmalar›n ortadan kalkt›¤› saydam bir toplum olarak komünizm anlay›fl›n› sürdürmek olanakl›d›r (Laclau ve Mouffe.7. homojen ve baflat bir iflçi tipolojisinden bahsetmek art›k mümkün de¤ildir. 1. Ancak Laclau ve Mouffe’a göre sürekli de¤iflen toplumsal yap› ve özne konumlar› içinde iflçi s›n›f›n›n ayr›cal›kl› bir konumu olamaz. 7. Bu noktada aç›kça ifade etmeliyiz ki flimdi art›k postmarksist bir zeminde duruyoruz. söylemsel olarak üretilmifl olan ço¤ul ve istikrars›z özne konumlar›n›n sürekli. iletiflim ve biliflim teknolojilerinde yaflanan geliflmeler kapitalist üretimi de de¤iflime u¤ratm›fl. Laclau ve Mouffe’a göre Marksizm’in ayr›cal›kl› bir yer verdi¤i proletarya. Postmarksizm teorisyenlerinin de benimsedi¤i post-kapitalist paradigmalara göre. Ayr›ca. ancak bir “evrensel s›n›f”›n ontolojik olarak ayr›cal›kl› konumuna dayanan her türlü epistemolojik imtiyazdan vazgeçti¤imiz takdirde olanakl› olacakt›r. Laclau ve Mouffe’a göre Marksizm. Marksizm kuramsal olarak indirgemeci ve özcü bir yap›ya sahiptir ve reddedilmelidir. 6. çoklu özne konumlar› ve farkl› siyasal kimlikler aras›nda eklemlenme ve hegemonya iliflkisine ba¤l› olarak sürekli bir geçiflkenlik söz konusudur. siyaset ve toplumsal de¤iflimde iflçi s›n›f›n›n ayr›cal›kl› konumunu sabit ve de¤iflmez bir ilke olarak muhafaza etmektedir. . Laclau ve Mouffe. Sosyalizme politik bir devrimle ulafl›laca¤›. 5. Ünite . Bir bütünsellik olarak toplum kategorisi. Tarihin s›n›f mücadelesi ve onun kaynakl›k etti¤i emek-sermaye çat›flmas› (antagonizmalar) ekseninde olufltu¤u gibi temel ilkelerin sorgulanmas› noktas›ndan hareketle Marksizmi elefltirmektedir. ‹deoloji ve politika gibi üstyap›sal unsurlar›n son kertede ekonomik iliflkiler taraf›ndan biçimlendirildi¤i. 1987). bu nedenle de belirli bir s›n›f›n ayr›cal›kl›/sabit/önceden belirlenmifl bir konumu olamaz. 3. Buna gö- Postmarksist kuramc›lar. Marksist teorinin öncelik verdi¤i s›n›f analizinin. Laclau ve Mouffe’un önerdi¤i Postmarksist kuram. ifl gücü örgütlenmesindeki ve üretim iliflkilerindeki büyük de¤iflimlerle art›k s›n›f içinde bir az›nl›kt›r. Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokrasiye Do¤ru kitab›n›n önsözünde Marksizmden neden koptuklar›n› flu sözlerle ifade etmektedir: Marksist kategorilerin günümüzde ne ölçüde geçerli olduklar›n› ciddiyetle tart›flmak. 2. sonu gelmez ve bitimsiz bir mücadelesinin söz konusu oldu¤udur. günümüzde. 1992: 8-10).Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 147 kapitalist üretim iliflkilerinin ortadan kald›r›lmas›n›n gerekli koflul oldu¤u gibi baz› temel Marksist iddialar›n reddi üzerine infla edilmifltir (Geras. emek-sermaye aras›ndaki çeliflki ortadan kalkm›fl.

(b) toplumun kuruluflunun söylemsel pratiklerle olufltu¤unun kabulü ve (c) toplumsal karfl›tl›klar›n iflçi-burjuva çeliflkisi yerine daha genifl alanlara yay›ld›¤›n›n kabulüdür (Wood. s›n›f mücadelesi ve onun kayna¤› olan çat›flmalar ve antagonizmalar paralelinde kavrad›klar›n› iddia ederler D‹KKAT (Laclau ve Mouffe. (a) evrensel olarak kurulmufl s›n›f birli¤i inanc›n›n reddi. tarihin özünü ve anlam›n› kavramada tekçi bir yaklafl›m S O R U sergilemekle suçlad›klar›n› görüyoruz (Laclau ve Mouffe. Sosyalist hedeflerle iflçi s›n›f›n›n ç›karlar› aras›nda mant›ksal ve zorunlu bir iliflki bulunmad›¤› öne sürülmektedir (1992: 98). 2010: 9). 2004: 61). Bu anlamda postmarksizmin temel dayanaklar›. ekonomik konumu veya politik kimli¤i nedeniyle ayr›cal›kl› bir yere sahip de¤ildir. etnik az›nl›klar vb. s›n›f indirgemecili¤iyle malûl oldu¤u ilan edilir (Coflkun. Marksistlerin tarihi. toplumsal ço¤ulluklar›n varl›¤› ve bunlar›n birbirine indirgenemezli¤i kabul edilmelidir.toplumdaki söylemsel formasyonun içerisinde hegemonik eklemlenme T E L E V ‹ Z Y süreçlerinde ON konjonktürel olarak oluflmaktad›r. böylesi bir yaklafl›m›n. ‹flçilerin K ‹ T -t›pk› A P di¤er özne konumu konumlar› gibi. Laclau ve Mouffe. 2001: 43). Laclau ve Mouffe’a göre politikan›n TELEV‹ZYON öznesi hegemonik eklemlenme prati¤i içinde konjonktürel olarak bir araya gelen özne konumlar›d›r. Marksizme devrimci potansiyelini veren de bu özellikti. Bu noktada postmarksist anlay›fl›n özellikle Marksizm’e karfl› bir kuramsal yaklafl›m olarak temel ilkeleri ve önerileri birkaç maddede flöyle özetlenebilir: (a) her türlü evrenselcilik. iflçi s›n›f›n›n anti-kapitalist mücadelenin ayr›cal›kl› özneleri olmad›¤› ve onlar›n mücadelesinin yönünün de di¤er toplumsal mücadeleler gibi verili bir hegemonik ba¤lam içindeki söylemsel olufla ba¤l› oldu¤udur (Laclau ve Mouffe. Ayr›ca. NTERNET çevreciler. Onlar Marksistlerin bu yaklafl›m›n› çok indirgemeci bulurlar ve bu görüflün özellikle günümüzde kapitalizmin yaratt›¤› derin etkilerle SIRA S‹ZDE kompleks bir hal alan toplum yap›s›n› ve ortaya ç›kan yeni toplumsal hareketleri anlama noktas›nda yetersiz oldu¤unu iddia ederler (Bat›. sosyalizm ya da liberalizm ve onlar›n demokrasi anlay›fllar› yerine. 1985). (b) ekonomik belirleme yerine. Marksizm’in.1992: 112). de¤iflik ve birbirine benzemeyen özne konumlar› arac›l›¤›yla kurulan radikal bir demokrasi fikri. ‹ö¤renciler. yerine tikel ve olumsal olan›n kabul edilmesi. (Kaygalak. Bu üç temel özellikle ba¤lant›l› olarak önerilen siyasal yap› ise. eflcinseller. Postmarksizmin d›fl›ndan esinlendi¤i kuramsal öncüller hangileridir? Bu kuSIRA Marksizmin S‹ZDE ramsal öncüller Postmarksizme hangi aç›lardan kaynakl›k etmifllerdir? DÜfi Ü N E L ‹ M bu yaklafl›mlar› neticesinde Marksizm’den temelde kopuflunu Laclau ve Mouffe iflaret eden s›n›f anlay›fllar›nda Marksistleri. Postmarksist teori ise. Bu özne konumlar› tekil s›n›f ç›karlar›na karfl›l›k gelmeyen de¤iflik toplumsal gruplar› içermektedir: bar›fl eylemcileri. 2008: 28). giderek “çat›flmalar›n yönetimiyle” daha ilgili bir hale gelmifltir (Kad›o¤lu. Marksizmin yapt›¤› gibi özne konumlar› ço¤ullu¤unu s›n›f sorunlar›na indirgemek yerine. radikal bir demokrasidir. tarihi s›n›f mücadelesi ve onun kaynakl›k etti¤i antagonizmalar ekseninde kavramaktad›r. kapitalizmin yaratt›¤› sars›c› geliflmelerle karmafl›klaflan toplum yap›s›n› ve yükselen yeni toplumsal hareketleri anlamaya yeterli olmad›¤›n› ileri sürerler. Radikal demokratlar. söylemin kurucu özelli¤inin ve siyasetin özerkli¤inin kabulü. nesnel ç›kar ve zorunluluk yads›narak.148 Postmarksizme göre. SIRA S‹ZDE 2 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE ‹flçi s›n›f› kapitalizmle AMAÇLARIMIZ mücadelede. feministler. Yazarlar›n bütün bu tart›flmalarla vard›klar› sonuç. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› re Marksizm. Onlara göre ekonomik alan›n kendi d›fl›nda kalan toplumsal süreçlerin belirleAMAÇLARIMIZ nimindeki göreli a¤›rl›¤›ndan ve iflçi s›n›f›n›n politik önder (Lenin) ya da bir tarihsel blo¤un eklemleyici çekirde¤i (Gramsci) oldu¤undan söz etmek gibi belli kategorilere ve Közne konumlar›na di¤erleri karfl›s›nda ayr›cal›k tan›yan “özcü” anlay›fl‹ T A P lar terk edilmelidir. 1992: 112-113). Marksizmin ay›rt edici özelliklerinden birisi çat›flmay› yüceltmesiydi. ‹NTERNET . (c) iflçi s›n›f›n›n önderli¤inde bir sosyalist devrim yerine. 1992: 183).

kime karfl› istendi¤i. Ancak. 2004: 15). Bu yüzden. hegemonya. bu diyalektik iliflkinin kavranmas›yla mümkündür. kaba ve indirgemeci bir ekonomi anlay›fl›n› Marx’a atfederek bu elefltiriyi temellendirmeye çal›flmaktad›rlar. s›n›f. POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL KAVRAMLARI Söylem Postmodernist ve post-yap›salc› ilkelere ba¤l› kal›narak gelifltirilen Postmarksist anlay›fl. . radikal demokrasi ideallerinin uygulanma alanlar› olarak görülmektedir (Coflkun. devlet ve toplum gibi makro ölçekli sosyolojik kavramlar yerine birey.7. toplumsal iliflkileri d›fllayan. kimin için. ekonominin toplumsal süreçleri belirlemedeki göreli a¤›rl›¤› ya da iflçi s›n›f›n›n politik önder oldu¤u fleklindeki “özcü” anlay›fllar terk edilmelidir. Sartre. Althusser’in “ideoloji” anlay›fl›. Çünkü kendi öncülünü buldu¤u ve sol için bir imkan olarak gördü¤ü “68” hareketinin tafl›d›¤› idealler ile sosyalizm aras›ndaki hegemonik ba¤› tamamen reddederek. öncüleri olan Laclau ve Mouffe ile birlikte özcü. Neyin. solun program›n› mutlak olarak s›n›ftan ar›nd›rma çabas›ndad›r. Kuramsal çerçeve aç›s›ndan. postyap›salc› ve Marksist kuramlara yaslanarak asl›nda. farkl›l›k. özne konumlar›. Gramsci. stratejinin nas›l gerçeklefltirece¤ine dair bir dizi soru bütün bu tart›flmalar içerisinde bofllukta kalmaktad›r. Postmarksizm bu postmodernist. Dolay›s›yla sol için yeniden dirilifl olana¤›n›n da bu çöküflün faili ve tamamlanmam›fl bir süreci olarak görülen “68” hareketinde aranmas› gerekti¤ini savunmaktad›r. ekonomi ile siyaset aras›nda diyalektik bir iliflki oldu¤unu savlar. Ayd›nlanma projesinden tarihsel bir kopuflta bulmaktad›r. Bu noktada. Oysa toplumsal iliflkilerin üretim alan› ve süreçleri üzerindeki rolü Marx’›n temel vurgular› aras›ndad›r ve ekonomi. Lacan. Radikal Demokrasi ve Postmarksist paradigma. dünyan›n dönüflümünde etkili olabilecek eylem stratejileri anlam›nda hem sosyalizmin hem de liberalizmin kesin bir çöküfl yaflad›¤› ilan edilmektedir. yazarlar›n iddia etti¤inin aksine.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 149 Klasik liberalizme ve Marksizme bir alternatif olarak sunulan Postmarksizm kuram›. Saussure’cü dilbilimi ve Foucault’nun “söylem” anlay›fllar›n›n izlerini tafl›maktad›r. belirlenimci olmayan yeni bir siyaset ve toplum sosyolojisi oluflturmaya çal›flmaktad›r. Laclau ve Mouffe. Fakat solun geldi¤i son aflamay› temsil etmesi bak›m›ndan radikal demokrasinin gerek yola ç›kt›¤› öncüller gerekse ortaya koydu¤u stratejinin mevcut sisteme alternatif oluflturdu¤u düflüncesi son derece mu¤lakt›r. daha mikro ölçekli kavramlar kullanm›fllard›r. bu gruplar›n de¤iflken ve kimi zaman karfl›t ç›kar sahibi gruplar olarak ayn› politik proje içinde nas›l yer alabilecekleri konusunda bir fley söylememektedirler. Ünite . modernleflmeci ve Ayd›nlanmac› düflüncenin evrenselci ve bütünlüklü toplum ve siyaset anlay›fl›ndan uzaklaflmay› hedeflemektedir. Marksist teoriyi. solun sorununu sosyalist blo¤un çöküflünün liberalizm lehine yaratt›¤› hegemonik k›r›lmada aramak yerine. bir toplumsal devrim program›na baflvurmaks›z›n kapitalizmin dönüflümünü olanakl› gören radikal demokrasi projesinin solun yeni paradigmas› olarak görmektedir. Marksizm. kimlikler. Psikanalist Lacan’›n özne anlay›fl›. Yazarlara göre. Marksizmin s›n›f kavram›n› elefltiren yazarlar. Korchs gibi pek çok önemli düflünürün oldu¤u söylenebilir. politikan›n öznesi olarak “özne konumlar›”n› gösteren yazarlar. Postmarksizm Gramsci’nin “hegemonya”. S›n›f›n tarihsel bir özne olarak anlafl›labilmesi. Bu çerçevede de¤erlendirilen yeni toplumsal hareketler. Lukacs. Özetleyecek olursak. siyaset ile ekonomi aras›nda birebir bir iliflki tan›mlam›fl olmak ve bir politik özne olarak iflçi s›n›f›n› merkeze koymakla elefltirmektedirler. Marksist bilim yönteminde en üst soyutlama düzeyi olarak analize kat›lmaktad›r. indirgemeci. Yani 1989’da yaln›zca Sovyetler Birli¤i de¤il. söylem vb. Postmarksizmin felsefesi ve sosyolojik kökenlerinde Saussure.

“ideolojik ve politik ç›karlar›n söylem yoluyla kurulabilece¤ini”. farklar veya özne konumlar› üzerinden üretilebilir. oluflsal. günümüzde art›k iflçi s›n›f›n› temel alan s›n›f politikalar›n›n sonuna gelindi¤i ve bunun yerini söylem yoluyla bir araya getirilmifl çeflitli toplumsal öznelerin demokratik mücade‹NTERNET lelerinin ald›¤›d›r. Baflka bir deyiflle. T E L Efakat V ‹ Z Y O N“karmafl›k kolektif iradeler”dir (Laclau ve Mouffe. D‹KKAT Ekonomik ve siyasal alan aras›ndaki zorunlu iliflkinin kopar›lmas› ve nedenselli¤in reddi. Siyaset ise. eklemleyici pratikler olmaks›z›n toplumsal faillerin herhangi bir formasyon oluflturamayaca¤› anlam›na gelmektedir. toplum bir failler öbe¤inden (toplumsal formasyon durumunda) bir söylemler öbe¤ine (hegemonik formasyon durumunda) dönüflmüfl durumdad›r. birbirine söylemsel düzeyde eklemlenen ancak birbirini belirlemeyen ve yan yana duran kimlikler. Siyaset ise hegemonik pratikler yoluyla kurulacak konjonktürel özne konumlar›na dayanmaktad›r (1992: 111). psikanaliz. bir s›n›fa kimli¤ini sadece bir hegemonik formasyon içindeki eklemlenifli vermektedir. Bu noktada Laclau ve Mouffe. toplumsal K ‹ T A P olan her fley ve bunun içerisindeki özneler ancak söylemsel olarak kurulur ve hegemonya alan› da farkl› tikelliklerin birbirine eklemlendikleri alan olarak ortaya ç›kar. hegemonyan›n alan›n› art›k farkl› tikelliklerin bir arada bulundu¤u bir AMAÇLARIMIZ alan olarak de¤erlendirir. sonsuz say›da anlamsal farklar aras›nda bir sabitleme oyunu. Bu anlamda postmarksistlere göre siyaset. Laclau ve Mouffe. toplum ve siyaset tasavvurlar›ndan etkileneS O R U ilham ald›¤›n› iddia eden ancak Marksizmin çok temel ilkelerini rek. Marksizmden dönüfltürerek ve farkl›laflt›rarak oluflturulmufl siyasal ve teorik bir kuram oldu¤u söylenebilir. temelsiz. söylemsel pratikler. yani söylemin kurulufludur (Üflür. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Postmarksizme göre. Bu tip bir post-yap›salc› anlay›fl›n sonucunda. Öyleyse. . Buna göre. Bu anlamda kimlik ya da Laclau ve Mouffe’un deyifliyle özne konumlar› sabit ve kararl› olmay›p tamamen iliflkiseldir. bu nedenle kimlik (onlar›n deyimiyle özne konumlar›). söylemle ilgili olarak. Toplum. Sonuç olarak. sabit ve kararl› olmay›p tamamen iliflkiseldir. Çünkü bu ba¤lamda. söylemsel pratikler yoluyla oluflturulurlar. belirlenmemifl ve çok parçal› oldu¤unu iddia ederler. 1997: 55). dilbilim ve postmodern felsefenin birey (özne). post-yap›salc›l›k. post-yap›salc› kuramdan derinden etkilenmifl ve kuram›n temel ilkelerini post-yap›salc› anlay›fla dayand›rm›fllard›r.150 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Postmarksist düflünürler. SIRA S‹ZDE 3 Postmarksizmin oldukça etkilendi¤i Marksist teorisyen Althusser’in ideoloji kavram›n› SIRA S‹ZDE araflt›r›n›z? D Ü fi Ü N EPostmarksizm L‹M Genel olarak kuram›n›n. Bu. Toplumsal kimli¤in belirlenmesi. “siyasetin hegemonik pratiklere yönelen bir söylem kurma süreci oldu¤unu” ve “siyasetin herhangi bir s›n›f›n maddi ç›karlar› üzerinden biçimlendirilemeyece¤ini ancak bir söylem kurma sürecinde infla edilece¤ini” iddia etmektedirler. hegemonik pratikler yoluyla kurulacak özne konumlar›na dayanmaktad›r (1992: 111). Politik özneler bundan dolay› s›n›fsal de¤il. 1992: 87). Postmarksizmin temel iddias›. Laclau ve Mouffe siyasetin ve siyasal mücadelenin istikrars›z. siyasal ve ekonomik ç›karlar maddi pratikten türemezler. toplumsal s›n›flar›n siyasal kimliklerinin nas›l olufltu¤u sorusunu ortaSIRA S‹ZDE ya ç›kar›r. “bir s›n›fa kimli¤ini sadece bir hegemonik formasyon içindeki eklemlenifli vermektedir”. özne konumlar› ve söylemler öbe¤ine dönüflmüfltür. Dolay›s›yla. 1992: 172). hegemonik öznelerin zorunlu olarak temel toplumsal s›n›flar düzleminde kurulduklar›n› reddederek (Laclau ve Mouffe. ç›karlar› infla etmenin ve politika yapman›n temel araçlar›d›r.

söylem yoluyla kurulabilir. Geras. içinde temel belirlenenin hiçbir zaman bir farkl›l›klar dizgesinin tam olarak d›fl›nda bulunmad›¤› bir dizgedir. Tam da bu nedenle söylemler d›flar›da b›rakt›klar› politik güçlere karfl› savunmas›z. 1985. Derrida için söylem. Laclau ve Mouffe söylem konusunda postmodernist kuramc›lardan say›lan Derrida’dan da oldukça etkilenmifllerdir. toplumsal iliflkiler ve çeliflkiler de dahil toplumdaki her fley söyleme dayal› olarak oluflur. toplumsal›. hiçbir zorunlu iliflki yoktur. Laclau ve Mouffe (1992) söylemi. sabitleyici tek bir ilkenin yoklu¤unda oluflur (Çelik. Postmarksist kuramda her fley söyleme indirgendi¤i için (Wood. Nihai anlam sabitli¤inin olanaks›zl›¤› ise k›smi sabitlenmeleri gerektirir ki bu durum ayn› zamanda. hiçbir belirleyici koflul. Laclau ve Mouffe’un Postmarksizm kuram›nda en belirleyici kategorilerden birisi olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. Siyaset. söylem d›fl›nda tan›mlanabilecek hiçbir özne. Laclau ve Mouffe. evrensellik ve nedensellik mant›¤› yerine “olumsall›k” mant›¤›n› yerlefltirerek. Laclau ve Mouffe’un bütünsellik ve evrensellik ilkelerine karfl› ç›karak. Ancak toplumsal›n aç›kl›¤›. Buna göre. reddettikleri fleyin ise. son olarak eklemek gerekir ki. Toplumdaki her fley sonsuz derecede de¤iflken ve rastlant›sald›r. eklemleyici pratikten kaynaklanan yap›land›r›lm›fl bütünlük olarak tan›mlar. söylem öncesi bir nesnel gerçekli¤e yer b›rakmad›klar› yolunda ciddi elefltirilere yol açm›flt›r. Foucault’nun etkisi alt›nda söylemin mutlak üstünlü¤üne dayal› farkl›l›¤a ve heterojenli¤e iliflkin radikal bir mant›k ortaya koyarlar. 1996: 287) ileri sürmektedir. hiçbir çeliflki ve mücadele. Bütün iflçi s›n›f› dahil özne konumlar›n›n “söylemsel” karakterde oldu¤u iddia edilmektedir. Laclau ve Mouffe’a göre politik özneler art›k bir s›n›f içinde konumlanm›fl özneler de¤il. sabitlenmemifl karaktere sahip özne konumlar› ve oluflsall›klarla dolu bir alan olarak tan›mlamalar›. Ayr›ca. Anlam›n k›smi sabitlenmesi ise dü¤üm noktalar› ve bofl gösterenler sayesinde mümkün olur. “toplumsal” olan her fley söylemseldir.7.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 151 Söylem kategorisi. hiçbir sabit kimlik. ya da farkl›l›klar alan›. fakat iflçiler bunu söylemsel olarak dile getirir ya da temsil ederse vard›r. çünkü söyleme dayal› olarak oluflur ve bir söylemde k›smi ve geçici anlam kesinli¤i oluflur. Bu söylem tan›m›n› benimseyen Laclau ve Mouffe için toplumsal. Tüm nesneler söylem nesneleri olarak oluflmufltur ve her söylem maddi bir karaktere sahiptir (Larrain. de¤er yasas›n›n ve art› de¤ere el konulmas›n›n bir sonucu de¤il. 1987) kapitalist sömürü art›k. bir merkezin ya da kökenin noksanl›¤›nda her fleyin söyleme dönüfltü¤ü an olarak görür. karmafl›k kolektif özneler oldu¤u ve bu özneler de söylem arac›l›¤›yla kuruldu¤u için. Laclau ve Mouffe’a göre. 4 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U . nesnelerin söylemsel ba¤lam d›fl›nda bir varl›¤a sahip oldu¤unu inkar etmediklerini. Ünite . Zorunluluk. 1997: 50). Laclau ve Mouffe ise. nesnelerin söylemsel ba¤lam d›fl›nda bir olufla sahip olduklar› düflüncesi oldu¤unu belirtmifllerdir. bir kiflinin sosyo-ekonomik aç›dan iflgal etti¤i yer ile siyasal-ideolojik ç›karlar› aras›nda zorunlu bir iliflki oldu¤unu reddetmek gerekti¤ini (Eagleton. Laclau ve Mouffe’un “toplumun imkans›zl›¤›” tezini tart›fl›n›z? SIRA S‹ZDE Söyleme dayal› ve söylemd›fl› diye bir ayr›m yoktur. hegemonik pratiklere yönelen bir söylem kurma sürecidir ve herhangi bir s›n›f›n maddi ç›karlar› üzerinden biçimlendirilemez. hiçbir mutlak ç›kar. Bu noktada. söyleme dayal› ve söyleme dayanmayan pratikler aras›nda ayr›m yapmak mümkün de¤ildir. bir söylemin di¤er tüm olas› anlamlar›n d›fllanmas› yoluyla kuruldu¤unu da gösterir. 1995: 142). Derrida dilin evrensel sorunsal durumuna geldi¤i an›. oluflsal ve tarihi yap›lard›r. Derrida’n›n söylem tan›m›n›n kendilerinin toplumsall›k tan›mlar›yla çak›flt›¤›n› belirten yazarlar kendi tezlerini tüm farkl›l›klar alan›n› belirleyen tek ilke olarak toplum öncülünü terk ederek olufltururlar. toplumsal ve tarihsel geliflmeler/olaylar aras›nda bir nedensellik ve zorunluluk iliflkisi kurmak olanakl› de¤ildir. söylemin nihai olarak kapanmas›n› ve anlam›n nihai olarak sabitlenmesini engeller. Postmarksizme göre. ‹deolojik ve politik ç›karlar ancak.

s›n›rlar›n›n ne olabilece¤ini anlatmaktad›r. bu alanda iflleyen ve bir tarihsel özneyle zorunlu bir aidiyet iliflkisi d›fl›nda kavranmas› gereken bir siyasal iliflki biçimidir. Foucault’nun iktidar kavramsallaflt›rmas›na benzer biçimde. Gramsci her toplumsal oluflumda tek bir hegemonik merkezin oldu¤u fikrini savunur. 1992: 168). Lenin’e göre hegemonya kavram› s›n›flar aras› yap›lan ittifak içinde iflçi s›n›f›n›n önderlik etti¤i bir siyasal eylemdir. tarihselli¤e göre de¤iflebilir. 2010: 139) Laclau ve Mouffe. Radikal demokratlara göre hegemonya ekonomiyle ilgili bir olgu de¤ildir (Laclau ve Mouffe. Kubilay. Birincisi. bir bütünsellik yaratmayan bir biçimde kurgulamaktad›r (Keyman. söylemsel olarak kavranmas› gereken. Laclau ve Mouffe’un hegemonyaya bak›fl› ekonomik belirlenimcilikten. 1992: 98) ya da hegemonyan›n temeli olarak herhangi belirli bir s›n›ftan bahsedilemez. güç iliflkilerine ba¤l› bir momenttir (Çelik. sembolik alanda anlam›n sabitlendi¤i noktalar› kuran siyasal momenttir. Gramsci’de hegemonik özneler temel s›n›flard›r: iflçi ve burjuvazi olarak. sonsuz söylemsellik alan›nda anlam›n s›n›rlar›n› belli dü¤üm noktalar› üzerinden kuran. bu talepleri. Hegemonya. çok merkezli ve tarihselli¤e göre de¤iflebilen merkezsiz ve bütünsellik yaratmayan bir durumdad›r. Laclau ve Mouffe’un hegemonya anlay›fl› ise hegemonyay› temel s›n›flara ba¤l› de¤il fakat toplumsal formasyonda geliflen farkl› ve çeflitli mücadelelere ve hareketlere ba¤l› düflünmeye.152 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Hegemonya Marksizmin hegemonya anlay›fl› s›n›f indirgemecidir ve merkezcidir. Laclau ve Mouffe’a göre. altyap›-üstyap› ayr›m›ndan ya da Lenin’in ortaya koydu¤u ‘s›n›f ittifak›’ndan farkl› bir fleydir ve bu say›lan varsay›mlar› reddeder. Leninist gelene¤in hegemonya kavram› önderlik edenle önderlik edilen aras›nda kesin bir ayr›m›n varoldu¤u önermesine dayan›r ki bu bask›c› ve olumsuz e¤ilimler bar›nd›rmaktad›r. Bu “s›n›f indirgemeci olmayan hegemonya kavram›” siyasall›¤›n nas›l kuruldu¤unu ve bu kurulufla karfl› mücadelelerin hangi ba¤lamlarda yap›labilece¤ini. ço¤ulculu¤un yerleflmesinde ve karmafl›kl›¤›n anlamland›r›lmas›nda anahtar bir kavram olaca¤›n› düflünmektedir. kendi hegemonya anlay›fllar› s›n›f indirgemeci de¤ildir. 1999: 39. Marksist teorinin Lenin ve Gramsci üzerinden önerdi¤i hegemonya yaklafl›m›n›n ötesinde bir tak›m anlamlar tafl›r (Laclau ve Mouffe. Buna göre. kendi s›n›fsal hedeflerine giden yolda aflamalar. Bu toplumsal formasyon da tek hegemonik merkezli de¤il. Laclau ve Mouffe’a göre. Laclau ve Mouffe ‘hegemonya’n›n Marksist kuramda oldu¤u gibi özcü bir mant›ktan kurtar›ld›ktan sonra farkl› kimliklerin tan›nmas›nda. radikal demokrasi projesinin öne sürdü¤ü hegemonya anlay›fl›. Laclau ve Mouffe’un söylem kuram›nda hegemonya belirli bir tarihsel öznenin siyasal bir stratejisi olarak ortaya ç›kmaz. Bu sürecin tamamlanmas› da yeni toplumsal hareketlerin s›n›f mücade- . toplumsal formasyonu da. Marksist söylem içindeki hegemonya kavram› iki sorunu içermektedir ve bu anlamda s›n›f indirgemeci. Hegemonya sadece s›n›flar aras›ndaki ittifak ve egemenlik iliflkilerine indirgenemez. Leninist anlay›fl içinde iflçi s›n›f› ve onun lideri kendi s›n›f kimliklerini. toplumsal formasyondaki çok çeflitli mücadeler ve hareketler de hegemonik mücadele yürütebilir. zorunlu ancak geçici ad›mlar olarak görürler. Hegemonya. hegemonik pratikler taraf›ndan siyasal olarak yeniden biçimlendirilmifl ço¤ul demokratik taleplerle kaynaflt›rmak yoluyla dönüfltürmezler. ‹kinci olarak. Temel s›n›flar olan burjuvazi ve iflçi s›n›f› yegane hegemonik öznelerdir. Gramsci’deki hegemonya kavram› da kimli¤in nas›l kuruldu¤unu aç›klamaktad›r. herhangi bir kurucu öznenin ya da merkezin üretti¤i bir iktidar de¤ildir. Ancak. Bu anlamda. Her toplumsal oluflumda tek bir hegemonik merkez vard›r. karmafl›k toplumsal formasyonu farkl› ve çeflitli mücadeleleri birbirine ba¤layan bir “eklemlenme süreci”dir. sembolik alana özgü. bunun yerine. aç›k. Marksist anlamda basitçe s›n›flar›n bir s›n›f›n (iflçi s›n›f›) önderli¤inde bir araya gelmesi de¤il. bu anlamda tek hegemonik merkezli de¤il. Lenin’in hegemonya anlay›fl›n› elefltirerek ifle bafllamaktad›r. merkezci (köktenci) bir niteli¤e sahip oldu¤unu öne sürer. Hegemonya. 1993: 144). fakat çok-merkezli. Laclau ve Mouffe’a göre. ikincisi.

belli söylemsel pratiklerle farkl› özne konumlar›n›n birbirlerine eklemlenebilece¤ini iddia etmektedir. 1993: 193). çok merkezli. bu hegemonyan›n nas›l kurulaca¤› ya da bu eklemlenme sürecinin nas›l gerçekleflece¤i hakk›nda Laclau ve Mouffe nerdeyse hiçbir fley söylememektedir. farkl› kimliklerin veya onlar›n deyimiyle farkl› özne konumlar›n›n eklemlenme süreçlerinde nas›l bir araya getirilebilece¤i hakk›nda yeterince bilgi ve fikir vermemektedir. hegemonya. Bu eklemlenme süreci. klasik bir s›n›f olgusunda de¤il ama toplumsal formasyonda geliflen farkl› ve çeflitli mücadelelere ve hareketlere ba¤l› olarak düflünmek anlam›na gelir. Dolay›s›yla hegemonya. bir kesinlik arz etmeyen ve parçal› bir yap›da oldu¤una iflaret etmektedir. Bu noktada. hegemonyadan söz edebilmek için bu eklemleme yeterli de¤ildir. 2010: 12). Laclau ve Mouffe hegemonya kavram›yla iliflkili olarak. Radikal demokrasi kuramc›lar›. bir bütünsellik yaratmayan biçimde geliflecektir (1992: 111).7. tek hegemonik merkezli de¤il. Bu iki kategori Laclau ve Mouffe’un Gramsci’nin “hegemonya” kavram›n› s›n›f indirgemeci olmayan bir tarzda okumas›n› sa¤lar ve hegemonya kavram›n›n “s›n›f” yerine “tarihsel ve söylemsel olarak kurulmufl özne olarak birey” önermesiyle yeniden düflünülmesini önermektedirler. antagonizmalar›n kesiflti¤i bir alanda ortaya ç›kar ve bu nedenle de eflde¤erlilik ve s›n›r etkileri fenomenlerini varsayar. Ünite . 1993: 193. özgürlükçü. farkl› ve de¤iflik oluflumlar› birbirine ba¤layan ‘radikal bir olgu’. Hegemonya ise. Laclau ve Mouffe birçok düflünür taraf›ndan hegemonya kavram›n› ve eklemlenme süreçlerini mu¤lak b›rakt›klar› yönünde ciddi elefltiriler almaktad›rlar. özledikleri demokratik devrimi derinlefltirmek ve geniflletebilmek için gerekli olan fleyin ‘demokratik de¤erlerin bir hegemonyas› ve demokratik pratiklerin ço¤alt›lmas›’ oldu¤unu vurgulam›fllard›r (Mouffe. Buna göre. Demokratik vatandafll›k anlay›fl›n› ilke edinen projenin ana öngörüsü sivil toplum platformundaki demokratik mücadeleleri (anti›rkç›. farkl›laflabilen. Bat›. siyasetin tek merkezli olmad›¤›n›. protest. karmafl›k. tarihselli¤e göre de¤iflebilir. Hegemonik bir eklemlenmenin iki koflulu oldu¤u söylenebilir: ‹lki antagonist güçlerin varl›¤›. tarihselli¤e göre de¤iflebilen. . 1992: 170-172). “farkl›l›k” ve “hegemonya”. Bunun yolu olarak da ‘bir özne-konumlar› ço¤ullu¤unun demokratik matris arac›l›¤›yla oluflturulmas›na imkân verecek flekilde.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 153 lelerinden özerk hareketler olarak kavran›lmas› ve radikal demokrasinin koflullar›n›n infla edilmesi aç›s›ndan hegemonyay› hayati bir kavram olarak öne ç›karmaktad›rlar. Postmarksizm ve radikal demokrasi anlay›fl›nda hegemonya kavram›.) birbirine eklemleyecek demokratik efl de¤erlerin oluflturulmas› için ‘çeflitli gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir ortak payda sa¤lanmas›’ gereklili¤idir (Mouffe. radikal demokrasiyi hegemonik k›lan fley. Laclau ve Mouffe’un söylem kuram›n›n kilit kavram› hegemonyad›r. Gerçekten de Postmarksizm. Postmarksist kuramc›lar için en önemli iki kategori “söylem” ve “farkl›l›k”t›r. eklemleyici pratiklerin egemen oldu¤u bir alanda ortaya ç›kmakla birlikte. “söylem”. hegemonyay›. Ayn› zamanda eklemlemenin. farkl› siyasal pozisyonlar›n. Bunun neticesinde kurulan toplumsal formasyon da. çok merkezcili¤i. aç›k. vs. Ancak. 1993: 193). bir ‘eklemlenme süreci’dir. Bu yönüyle. kimlik politikas› olarak tan›mlanabilecek radikal demokrasi projesinin temel kavramsal düzeyini olufltururlar. bu karmafl›k toplumsal formasyonu farkl› ve çeflitli mücadeleleri birbirine ba¤layan bir “eklemlenme süreci” olmaktad›r. anti-kapitalist. çok merkezli. Genel olarak. ikincisi ise bunlar› ay›ran s›n›rlar›n karars›zl›¤›d›r (Laclau ve Mouffe. çok daha farkl› toplumsal iliflkiler dâhilinde kurumlaflt›r›lmas›n›’ gerçeklefltirmek olarak düflünürler (Mouffe. kendisine antagonist olan eklemleyici pratiklerle karfl› karfl›ya gelmesi yoluyla oluflmas› gerekir. Böylece.

Postmarksistlere göre. Marksizmdeki iflçi s›n›f› gibi. “politikan›n hegemonik terini” gerektirdi¤ini boyutu ancak toplumsal›n aç›k. siyasal ve ekonomik sistemlerdeki ak›l d›fl›l›¤a (irrasyonelli¤e) yönelik radikal bir elefltirinin önünü de açabilirler (Laclau. Dolay›s›yla bu her anlam›yla. ancak mücadele boyunca bu hedefleri kurar ve dönüfltürürler. 1990: 229-30). AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . Bu mücadeleler. eklemlenme bireysel taleplere d›flsal bir süreç de¤ildir. Ayr›ca bu kuramc›lar. bir özdeflleflme va bütünleflmeden çok bir yerini alma ve kolaj durumu olarak tarif edilmektedir. demokrasiyi ve tarihi aç›klayacak evrensel bütünsel ilkelerin imkâns›zl›¤›na da iflaret etmifllerdir. kapitalist toplumda s›n›f çeliflkilerini di¤er çeliflkilerle eflit düzeyde görmektedirler. ayn› zamanda toplumu. yukar›da da bahsedildi¤i gibi. 1990: 231). Toplumsal mücadelelerin bafllang›çta kesin hedefleri yoktur.154 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Laclau ve Mouffe’un Hegemonya ve Sosyalist Strateji’de gelifltirdikleri hegemonya yaklafl›m›. Bu taleplerin tutucu bir biçimde eklemlenmeleri de olas›d›r ve ortaya ç›kacak sonuç di¤er her fley gibi hegemonya mücadelesince belirlenecektir. Hegemonya mant›¤› da. Gramsci’den devrald›klar› hegemonya kavram›n› s›n›f temelinde düflünmemifl. Çevreci hareketi düflünecek olursak. kimliklerin hegemonya mücadelesi içerisinde oluflturulduklar›n› ve toplumsal öznelere yeni bir kimlik verilirken onlar›n ayn› zamanda ‘kolektif iradeler’ olarak kurulduklar›n› öne sürer. Bu ideallerin ortaya ç›k›fl› ve iflleyiflinde gerekli olan bofl gösterenlerdir (Laclau ve Mouffe. Eklemlenme. ekonomi ile siyaset aras›ndaki iliflkiyi büsbütün kopararak sivil toplumcu bir siyasetin en önemli temsilcileri olmufllard›r. birçok toplumsal aktörün ve taleplerin iç içe geçti¤i karmafl›k alanlarda verildi¤i için. 1992: 62). ortaya konan talepler bask›c› bir devletin çevreyi koruma ad›na toplumsal alana müdahalesini meflrulaflt›rabilece¤i gibi. evrensellik art›k. hegemonik pratiklerin “toplumsal›n tamamlanmam›fl ve aç›k karakD Ü fi Ü N E L ‹ M düflünen Laclau ve Mouffe (1992: 73). tikelci siyasal kimlikler günümüzde giderek artmakta. D‹KKAT Toplumsal›n aç›kl›¤› ve bunu gösterenlerin sabitsizli¤i “dikiflleyici” hegemonik pratikleri gerektirmektedir. evrenselli¤i ve evrenselcili¤i reddeden bir anlay›flt›r. 2004: 65). Laclau ve Mouffe. di¤er talepler gibi sosyalist talepler de hegemonya mücadelesinde eklemlenebilir (articulation). Laclau ve Mouffe’a göre. dolay›s›yla hem modernizmin hem de Marksizmin herkes için geçerli evrenselci ilkeleri ya da herhangi bir evrenselci iddia kriz içine girmektedir. iflçi s›n›f›n›n öncü k›l›nmas›ndan vazgeçen ve ço¤ulcu bir mücadeleyi hayata geçiren bir politika ihtiyac›n› do¤urur. Yazarlar S O R U psikanalizden ald›klar›n› belirttikleri “dikifl” terimini kitaplar›nda s›k s›k kullan›yorlar. SIRA S‹ZDE 5 Laclau ve Mouffe’un evrensellik ve tikellik kavramlar› hakk›ndaki görüfllerini analiz ediniz? SIRA S‹ZDE Son olarak. böylece. Zira toplumsal›n kapanmas› imkâns›z olsa da kapanma S‹ZDE ideali hala SIRA bir imkâns›z ideal olarak ifllev görür. yaln›zca daima s›n›rl› nitelikteki aktörlerin yürüttü¤ü mücadelelerin eflitleyici etkileri yoluyla pragmatik bir biçimde kurulabilir. ‘s›n›rlanmam›fl’ bir toplumsal aktörün ayr›cal›¤› de¤ilse. Bu anlamda hegemonya. bu eklemlenme biçimininse bir siyasal parti formunda olmas› gerekmemektedir (Laclau. dikiflsiz karakteri geliflirken yükseldi¤ine” iflaret etmektedir. Toplumlar. toplumsal de¤iflimi. Bu anlamda. 1998: 237. Bu terimle öznenin toplumdaki konumu. aktaran: Coflkun. Laclau ve Mouffe. bu imkâns›z idealler temelinde örgütlenir ve merkezlenir. en bafltan ya da hareketlerin belirli bir siyasal önem kazand›¤› andan itibaren önemli bir sorun olacakt›r. “iflçi s›n›f›n›n ya da baflka herhangi bir özne konumunun önsel birli¤i ya da ilerici karakteri anlay›fl›n› reddeden bir totalli¤i bozucu ‘eklemlenme ve olumsall›k mant›¤›’ gerektirir” (Best ve Kellner.

Yeni toplumsal hareketler paradigmas› alt›nda temellendirilen bu hareketlerin “yenili¤i” kimlik temelli olmalar›ndan kaynaklanmaktad›r (aktaran: Kubilay. anti-nükleer. siyaset. bu iki s›n›f d›fl›nda kalan toplumsal katmanlar ve ara tabakalar›n temel s›n›flar›n hegemonyas› alt›nda yer alaca¤›n› söylemifltir.hegemonik güç olabilece¤ini. ) elefltirel bir Yeni toplumsal hareketler kavram›. hegemonya kavram›n› olufltururken iki yeni ve temel yer de¤ifltirme yapm›flt›r: Birinci olarak ideolojinin maddi bir temeli oldu¤u.7. 2010: 136). YEN‹ TOPLUMSAL HAREKETLER 1960’lar›n sonlar›ndan itibaren Avrupa ülkeleri ve Amerika Birleflik Devletleri’nde yerli halklar. Gramsci. Oysa. evrensel politikalara dayal›. bar›fl. bireysel yaflam›n kendisiyle ilgili ve yaflam›n de¤iflik biçimlerine dayal› olarak tan›mlanmaya bafllar. çevreciler. Bu tan›mlamadaki ‘yeni’ kavram› ise. Laclau ve Mouffe’un iddia etti¤inin tersine Gramsci. ö¤renciler. feministler. hegemonya kavram›na baflvuran yazarlar Gramsci’nin hegemonya kavram›n› gelifltirmede Lenin’in s›n›f ittifaklar›n›n ötesine geçti¤ini savunmaktad›rlar. ekoloji hareketini. . ›rk. “gerçek” ve “normal” yol oldu¤u biçimindeki tektiplefltiren ya da asimile eden bask›s›na karfl› direnmektedirler (Parekh. Bu gruplar toplumdaki bask›n kültürden farkl› olan. Kad›n. insan haklar› ve cinsel kimlik sorunlar› etraf›nda örgütlenen toplumsal hareketler. yaflam›n söz konusu alanlar›n› anlamak ve yap›land›rmak için yaln›zca bir “do¤ru”. Bu de¤erler ve hareketler ça¤›nda. Gramsci’nin yapt›¤›n› söyledikleri bu kavramsallaflt›rmadan hareketle. toplumun büyük k›sm›n›n. Gramsci’nin. bütünlefltirici. yaln›zca temel s›n›flar›n -burjuvazi ve proletarya. çevre. nükleer karfl›t› hareketleri. liberalizm vb. belli bir merkezden hareket eden ve sorunlara global çözümler bulmaya çal›flan siyasal söylemlere (baflta Marksizm. feministler gibi farkl› gruplar›n bafl›n› çekti¤i bir dizi düflünsel ak›m ve politik hareket ortaya ç›km›flt›r. politikan›n öznesi olarak s›n›ftan baflka bir “karmafl›k kolektif irade” göstermemifltir. ulusal az›nl›klar. toplumsal güçler fleklinde birleflmifl çeflitli müttefiklerle bir araya gelmifl hakim bir s›n›f›n hegemonyas›na dayan›r. Sözü edilen gruplar birbirinden oldukça farkl› gündemlere sahip olmakla birlikte. politik özne olarak s›n›fsal kimli¤in art›k geçersiz oldu¤u tezine ulaflmaktad›rlar. kendilerine özgü bir hegemonya tan›m› oluflturmaya çal›flmaktad›r. Gramsci’nin hegemonya kavram›n› “radikallefltirmeyi” hedeflemektedirler. Modern toplumun devlet/parti ya da s›n›f ba¤lam›nda gelifltirilmifl. kendi aralar›ndaki farkl›l›klara ra¤men. Yazarlar›n Gramsci’den söz açt›kça s›k s›k baflvurduklar› “tarihsel blok” ise. etnik az›nl›klar gibi “özne konumlar›”n›n hegemonya oluflturmada “s›n›f”›n yerini ald›¤›n› savlamaktad›rlar. Asl›nda onlar. etnik kimlik. Ünite . eflcinsel kad›n ve erkekler. özellikle Lenin’in hegemonya kavram›n› k›yas›ya elefltirip ancak yine bir Marksist olan Gramsci’nin hegemonya kavram›n› büyük ölçüde kullanan Laclau ve Mouffe. 2002: 1). bu yeni siyaset anlay›fl›n›n öncüsü oldular. birlefltirici. bu nedenle kolayca üstyap›sal olarak yorumlanamayaca¤› ve ikinci olarak da politik öznelerin art›k s›n›flar de¤il “karmafl›k kolektif iradeler” oldu¤udur. eski ve yeni göçmenler. kronolojik bir s›ralamaya de¤il fakat ‘eski’ s›n›f temelli ve ç›kar gruplar›na dayal› hareketlerden bir farkl›l›¤a iflaret etmektedir. bar›fl hareketlerini ve az›nl›k hareketlerini ifade etmek amac›yla kullan›lmaktad›r. refah devletinin ve Fordist/Keynesyen ekonominin sa¤layabilece¤i politikalar›n ötesinde. Onlara göre Gramsci. özellikle feminist hareketi. Laclau ve Moufee.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 155 Özetleyecek olursak. Bu hegemonyan›n kayna¤›n› ald›¤› maddi temel ise söz konusu s›n›f›n ekonomik gücünden baflka bir fley de¤ildir. Böylece 1970’lerde ve 80’lerde önemli bir hareketlilik yakalam›fl olan bar›fl eylemcileri. 1960’l› y›llardan bafllayarak Bat› sanayi toplumlar›nda oluflan “yeni de¤erler” ve “yeni toplumsal hareketler” yeni bir siyaset ve siyasal eylemlilik anlay›fl›na yol açt›. onaylanmayan ve bast›r›lmaya çal›fl›lan görenek ve hayat tarzlar›n› temsil etmektedirler. eflcinseller.

kimileri “örgütsüz kapitalizm” (Urry. çevrecilik. Özellikle 1960’l› y›llardan itibaren. Postmodernizmin ve D‹KKA T post-yap›salc›l›¤›n temel varsay›mlar› için kitab›n›zda postmodernizmin ve post-yap›salc›l›¤›n anlat›ld›¤› üniteleri gözden geçiriniz. bar›fl. üretim yap›s›nda esnek üretime do¤ru gerçekleflen de¤iflimler (Esnek üretim. s›n›flara dayal› politikalar güçten düflerken “öteki” çat›flma biçimleri ve yeni toplumsal hareketler olarak adland›r›lan farkl› çeliflkilere dayal› politik hareketler çoktan belirmeye bafllam›flt›. genel olarak. yaflam›n farkl› biçimlerinin post-modern yapan. S›n›f SIRA çat›flmalar›ndan farkl› olarak ortaya ç›kan yeni toplumsal çat›flma biS‹ZDE çimleri. Ne var ki. Bu hareketler protestonun s›n›fla ilgili de¤il kimlik ve farkl›l›klarla ilgili yeni bir biçimini sunar ve ileri endüstriyel toplumlar›n özelliklerini yans›t›r. E¤itimli bir yeni orta s›n›f›n geliflmesi. yeni toplumsal hareketlerin “yenili¤i” s›n›f çat›flmas›na dayanmayan bireysel. “endüstriyel toplumdan” “postendüstriyel topluma”. çevre. Kapitalizmin yeniden yap›lanmas›yla birlikte. ço¤u zaman. 3. Bunun yerine. özerklik ve iyi yaflam sorunlar›n› merkeze almakt›r. Yeni toplumsal hareketleri siyasetin merkezine alan Postmarksizm kuram›n› SIRA S‹ZDE s›n›f kategorisinden farkl› olarak. Teknolojik geliflmelerin ve endüstriyel büyümenin yaratt›¤› yeni sorunlar. kimlik. kimileri “a¤ toplumu” (Castells) ya da daha genel olarak “enfor- SIRA S‹ZDE D‹KKAT TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Yeni toplumsal ‹NT E R N E T hareketlerin hedefi ekonomik eflitsizlikten do¤an çat›flmalar› dile getirmek yerine. kat›l›m ve insan haklar› vb. K ‹ “örgütlü T A P kapitalizm”den “örgütsüz kapitalizm”e geçiflin sonucu olarak ortaya ç›km›fl. D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K S‹ O T RA U P 6 Postmarksizm ve Postmodernizm aras›ndaki belli bafll› benzerlikler ve farkl›l›klar› tart›fl›n›z? SIRA S‹ZDE Yeni toplumsal hareketlerin ortaya ç›k›fl› afla¤›daki dört toplumsal süreçle AMAÇLARIMIZ D Ü fi Ü N E L ‹ M aç›klanmaktad›r: 1. kimliklerin bulunmas›d›r. ortaya ç›kan DÜfiÜNEL‹M yeni toplumsal hareketlerin ço¤ullaflmas› ve boyutlanmas› gerçekli¤ini kavramak için. kimileri “programlanm›fl toplum” (Touraine). kad›n sorunlar› ‹NT E R N E T etraf›nda somutlaflan daha toplumsal çat›flmalara b›rakm›flt›r. Yeni toplumsal hareketler. bireysel. bu hareketlerin temelinde bir s›n›f perspektifi de¤il. D Ü fibelirsiz Ü N E L ‹ ve M ço¤ul tekil. ürün farkl›laflmas›n›n yüksek ve TELEV‹ZYON üretim süresinin daha k›sa olmas› anlam›na gelmektedir). Bu geliflmeler çerçevesinde s›n›f çat›flmas› yerini. 1998). sosyalist hareketlerle ba¤lant›s› olmad›¤› ve emek sermaye çat›flmas›n›n d›fl›nda kalan bir dizi muhalif grubu kapsad›¤› düflünülmektedir (Dursun.Tnitelikli yaflam meselelerini koyan hareketler olarak ele al›nmaktaELEV‹ZYON d›r. postmodern ve post-yap›salc› argümanlar› kullanarak Marksizmin radikal bir S O R U flekilde yeniden yap›lanmas› çabas› oldu¤u iddia edilmektedir. S O R U gözle bak›lmaya bafllanm›flt›r. Kapitalizmin ileri aflamas› olarak ya da endüstriyel toplumun geliflmifl aflamas› olarak kimi yazarlar “post-endüstriyel toplum” (Bell.156 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Yeni toplumsal hareketlerin “yenili¤ini” sa¤layan esas SIRA S‹ZDE unsur. Yeni toplumsal ‹ N T E R N E T hareketlerin geliflimi genellikle ileri kapitalizmin ya da geç modern dönemin ürünü olarak görülmektedir. Offe). Bu yeni toplumsal hareketlerin. geçmiflin nesnel s›n›f ç›karlar›na dayal› olarak hareket eden iflçi s›n›f› hareketlerine karfl›l›k. a¤›rl›kl› olarak kültür. merkezine da¤›t›m meseleleri yerine kültür. üretimin teknolojik gelifl‹KKAT melerDsayesinde daha az maliyetli olmas›. kimlik. K S‹ OTR AU P 2. Buna göre. 1993: 131). cinslerin eflitli¤i. kimlik. “farkl›l›klar›n tan›nmas›” temelinde geliflen yeni bir siyaset anlay›fl› ortaya ç›kt› (Keyman. AMAÇLARIMIZ 4. düflünce ve eylem odaklar› olmalar›ndan gelmektedir. ve farkl› kimliklerin meflrulu¤unu ve özgünlü¤ünü savunan bir kimlik politikas› ve ço¤ulcu siyaset anlay›fl›d›r denilebilir. özerklik. . burada da tam bir kavram netli¤i yoktur. Zaten Postmarksizm kuram›n›n. Piore ve Sabel).

Özellikle sosyalist blok ülkelerinin 1989’dan sonraki çözülmesi süreciyle birlikte. Baflka flekilde söylecek olursak. Postmarksizme ve onun radikal demokrasi projesine göre. Laclau ve Mouffe yay›nlad›klar› Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Bir Demokrasiye Do¤ru (Hegemony and Socialist Strategy: Towards a Radical Democracy) kitap baflta olmak üzere di¤er çal›flmalar›yla Postmarksist bir siyasal tasar›m›n temellerini atm›fllard›r. . özne konumlar› ve birey gibi kavramlar› oturturlar. farkl› kimliklerin ço¤ul taleplerini birbirine söylemsel olarak eklemlemeyi sa¤layan hegemonik bir performans olmaktad›r. Bu sava göre. Genel olarak. solun program›n› mutlak olarak s›n›ftan ar›nd›rma çabas›ndad›r. Marksizmin s›n›f anlay›fl›ndan kopmam›z acilen gereklidir. Dolay›s›yla. özellikle “kimlik ve fark siyaseti”. çünkü onlar kapitalizm-sonras› bir topluma geçildi¤i kabulünden hareket etmekte- Postmarksizm. Marksist teorinin öncelik verdi¤i s›n›f analizinin. radikal demokrasi ideallerinin uygulanma alanlar› olarak görülmektedir. kimlik ve farkl›l›k. Ünite . Klasik Marksizmin sahip oldu¤u s›n›f-eksenli yaklafl›m. kendi öncüllerini buldu¤u ve sol için bir imkan olarak gördü¤ü “68” hareketinin tafl›d›¤› idealler ile sosyalizm aras›ndaki hegemonik ba¤› tamamen reddederek. Bunu yaparken Postmarksizm asl›nda siyasetin. Klasik Marksist teoriden farkl› olarak Laclau ve Mouffe’un ortaya koyduklar› anlay›fl. Postmarksizm. siyaset gündeminin merkezine ço¤ulculuk. 1989 sonras›nda sendikalar›n ve iflçileri merkeze alan s›n›f politikalar›n›n siyasette a¤›rl›¤›n› kaybetti¤i bir dönemde etkili hale gelmifl olan Postmarksizm. “s›n›f mücadeleleri” vb. Marksizm tarihin özünü ve anlam›n› kavramada sadece s›n›f mücadelesi ve onun kaynakl›k etti¤i antagonizmalar olan emek-sermaye çeliflkisi analizi art›k günümüz toplumlar›nda yeterli olmamaktad›r. iflçilerin merkezde oldu¤u ve s›n›f mücadeleleri analizine dayand›r›lan Marksizmi liberalizmle bar›flt›rmak ve uzlaflt›rmak aray›fl›nda olduklar› söylenebilir. Marksizmin ekonomik ve politik eylemlerin temeli olarak kabul etti¤i s›n›f anlay›fl›n›n d›fl›na ç›kmay› öneren Laclau ve Mouffe. Bu anlamda Postmarksizm. “radikal demokrasi” ve bu kavramsallaflt›rmalar›n dayand›¤› teorik çerçeve olarak Postmarksizme b›rakt›¤›n› iddia etmektedirler. “hegemonya”.7. tarihi de¤ifltirecek bir siyasal özne olarak iflçi s›n›f›n›n kendisi tarih olmufltur. “post-modernizasyon” gibi kavramlar› kullanmaktad›rlar. Laclau ve Mouffe’un radikal demokrasi projesinin. kapitalizmin yaratt›¤› sars›c› geliflmelerle karmafl›klaflan toplum yap›s›n› ve yükselen yeni toplumsal hareketleri anlamaya yeterli de¤ildir .Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 157 masyon toplumu”. kendi teorik ve eylem nesnesini ciddi biçimde s›n›rland›rd›¤›n› ve bundan vazgeçmesinin gereklili¤ini savunmaktad›rlar. sosyalist politika ve ekonomi politi¤i ça¤›n demokratik ve insan haklar› söylemiyle müzakereye ça¤›ran “sosyalist bir demokrasi” iddias›na dayanan “Radikal Demokrasi” projesidir. Çünkü. Marksizmin tekçi öznesi s›n›f yerine anonim özneler koyarak. özellikle sosyoloji ve siyaset biliminde yaratt›¤› etkiyi Ernesto Laclau ve Chantal Mouffe’un çal›flmalar›na borçludur. kavramlar› esas alan ekonomi-politik perspektifin yerini. ekonomiden ve s›n›fsal iliflkilerden uzaklaflt›r›lmas›n› savunmaktad›r. Yeni toplumsal hareketlerin ortaya ç›kmas›yla birlikte siyaset de art›k s›n›flar aras›ndaki mücadelelerin flekillendirdi¤i bir eylem de¤il. demokrasi ve toplumsal de¤iflim süreçleri üzerine yap›lan çal›flmalarda art›k “iflçi s›n›f›”. Temelde bu siyasal tasar›m. Buna karfl›l›k. Postmarksizmin temel iddias›. “tarihsel materyalizm”. “postfordist toplum”. Marksizmin. iflçi s›n›f›n›n öncülü¤ü. Bu çerçevede de¤erlendirilen yeni toplumsal hareketler. devlet. Postmarksist kuramc›lar. sosyalizme politik bir devrim ile ulafl›laca¤› gibi temel kabullerini sorgulamakta ve reddetmektedir. baz› sosyoloji ve siyaset bilimi teorisyenleri. anti-kapitalist bir yaklafl›ma da sahip de¤ildir. günümüzde art›k iflçi s›n›f›n› temel alan s›n›f politikalar›n›n sonuna gelindi¤i ve bunun yerini söylem yoluyla bir araya getirilmifl çeflitli toplumsal öznelerin demokratik mücadelelerinin ald›¤›d›r. ekonominin tüm toplumsal yaflam› belirledi¤ini savunan ekonomik-belirlenimci (determinist) ve iflçi s›n›f›n›n da toplumsal de¤iflmede devrimci rol oynamas› gerekti¤ini savunan Marksist anlay›fl› elefltirmekte ve Marksist teorideki bu determinist anlay›fl› de¤ifltirmeye çal›flmaktad›r.

1992: 196). 1992: 9). s›n›fl› toplumun kapitalizmin karakteristik bir unsuru olmaktan ç›kt›¤›n›. Yeni toplumsal hareketlerin toplumsal temelini s›n›fla de¤il. burjuvazi ve proletaryan›n farkl›laflt›¤›n› ve çal›flanlar›n üretici kimliklerinden çok tüketici. çeflitli gruplar›n rastlant›sal olarak bir araya gelmesiyle yap›lan bir performans olarak anlafl›lmaktad›r. Buna göre. toplumsal hayat›n metalaflmas›na. dolay›s›yla da s›n›f politikas› afl›lmaktad›r (Savran. otoriteryan. sosyoloji ve siyaset biliminin temel konusunun Marksizmdeki s›n›f çat›flmalar›n›n yerine heterojenli¤in olmas› gerekti¤ini vurgulamaktad›rlar. yurttafl ya da az›nl›k kimlikleri ile tan›mlanan özne konumlar› edindiklerini öne sürmektedirler (Kaygalak. Postmarksist teorisyenler. 1992: 201) olmas›na ra¤men. Laclau ve Mouffe. sosyalist vb. tekil kimlikler ve özne konumlar› olarak tan›mlanabilecek de¤iflik türde yeni toplumsal hareketlerdir. Postmarksist kuramc›lar. bürokratikleflmesine ve homojenlefltirilmesine karfl› direniflin ifadesi olarak ortaya ç›kt›¤›n› öne sürmektedirler. siyasetin ve toplumsal de¤iflimin dönüfltürücü özneleri proleterya veya iflçi s›n›f› de¤il. iktidar› ele geçirip devrim yapmak gibi bir perspektife sahip de¤illerdir. Ne var ki. bir kimli¤e bürünebilir. Daha do¤rusu. 2001). bu hareketlerin iktidar› ele geçirmek gibi bir amaçlar› ve perspektifleri bulunmamaktad›r. 1992: 201). 1992: 206-208). fakat hareketi tan›mlayan farkl› de¤erler ve ideolojilerle özdefllefltirir. 2004: 136). 1997. “yap›s›” aç›s›ndan lidersiz ya da dönüflümlü bir liderlik anlay›fl›n› kabul eden. gençleri ve yüksek e¤itim alm›fl bireyleri kapsayan hareketler olarak de¤erlendirilir (Pichardo. toplumsal hayat›n metalaflmas›na. yukar›da bahsetti¤imiz yeni tabiyet biçimlerini sorgulamaktad›rlar ve onlara yeni olma özelli¤ini veren fley de budur (Laclau ve Mouffe. Laclau ve Mouffe. Ama as›l önemlisi. Siyaset böylece s›n›flar aras› mücadelelerin flekillendirdi¤i bir eylem de¤il. Daha çok. Bu anlamda yeni toplumsal hareketler. Bu anlamda Marksizmin tekçi öznesi olan s›n›f yerine ço¤ul kimlikler ve özne konumlar›n› getirmifllerdir. bürokratikleflmesine ve homojenlefltirilmesine karfl› direniflin ifadesi olarak ortaya ç›km›fl (Laclau ve Mouffe. toplumda böyle bir konuma sahip olan bir hareketten ya da özneden bahsedilemez (Laclau ve Mouffe. dirler. Bu anlamda yeni toplumsal hareketler. Tarihin motoru art›k s›n›f mücadeleleri yürüten iflçi s›n›f› de¤il. özgürlükçü. s›n›rlar›n› tam olarak tan›mlayamad›¤›m›z belirsiz. sivil toplumda özerklik ve eflitsizliklerin giderilmesi türünden kültürel bir tak›m talepleri dillendirmektedirler. Marksizmin makro ölçekli s›n›f gibi kollektif özneleri yerine. Bu anlamda. “kat›l›mc›lar” aç›s›ndan ise orta s›n›f bireyleri. bu hareketlerin herhangi bir ideolojiyle eklemlenme biçimleridir. Bu yeni toplumsal hareketlerin iktidar› ele geçirmek gibi bir amaçlar› yoktur. (Laclau ve Mouffe. yeni toplumsal hareketler toplumu bir bütün olarak dönüfltürebilme anlam›nda ayr›cal›kl› bir konuma sahip de¤ildir. tekil özneler olarak farkl› kimlikler çekirdek yap›lar olarak siyaset ve toplumsal iliflkilerin temeline yerlefltirilmifltir. bunun yerine çoklu kimlik ve farkl›l›klar› ve dolay›s›yla Bat› Avrupa’da geliflen yeni toplumsal hareketleri siyasetin yeni özneleri olarak kabul etmektedir. Laclau’nun (2006: 112) ifadesiyle söyleyecek olursak. s›n›fsal bir perspektifi terk ederek.158 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Yeni toplumsal hareketler. Bu . yeni toplumsal hareketlerin. s›n›f mücadelesinin “yerini almakta”. aktaran: Coflkun. ço¤ul taleplerin bir araya getirilip eklemlendi¤i bir dü¤üm noktas›d›r. belirsiz tekil özneler ve kimlikler olmak durumundad›r. Laclau ve Mouffe’a göre yeni toplumsal hareketler. siyaset rastlant›sal olarak eklemlenmelerin gerçekleflti¤i bir dünyad›r (“the world of contingent articulations”). Siyaset. Çünkü bu eklemlenme sayesinde herhangi bir hareket muhafazakar. yeni toplumsal hareketler “ideoloji ve amaçlar” aç›s›ndan ekonomik yeniden da¤›t›m meselelerine odaklanmaktan çok yaflam kalitesi ve yaflam biçimleri üzerine vurgu yapmakta. s›n›f hareketlerinden farkl› olarak toptan bir siyasal ve toplumsal dönüflümü sa¤lamak.

POSTMARKS‹ZM VE RAD‹KAL DEMOKRAS‹ S‹YASET‹ Radikal demokrasi projesi. örne¤in bir iflçi sendikas› ile di¤er sivil toplum kurulufllar› aras›nda. Öyleyse. Hegemonya ve Sosyalist Strateji’den hareket ederek anlafl›labilir. Bu kitapta Laclau ve Mouffe. Yeni toplumsal hareketler. politik özneler rastlant›sal kimliklere dönüflmüfltür. hiyerarflik olmayan yap›lara dayan›r.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 159 hareketler. kapitalizmin dönüflümünü mümkün gören radikal demokrasi projesi. 1992: 196). çevreci dernekler ve eflcinsel hareketler aras›nda hiçbir öncelik/sonral›k iliflkisi yoktur. Bunlar halen modern kapitalist devletlerin egemen gruplar›n›n retori¤indeki mevcut ideallerdir. 2004: 67). özselcili¤i reddeden ve siyasal mücadelelerin hedefini ve alan›n› söylemsel stratejiler yoluyla eklemlenen (articulate) özne konumlar›ndan yürütülecek hegemonya mücadeleleri olarak tan›mlayan bir projedir. ancak zaten var olan fikir ve de¤erlerin radikallefltirilmesi olarak anlamak mümkündür (Coflkun. sivil toplumda özerklik ve eflitsizliklerin giderilmesi türünden kültürel bir tak›m talepleri dillendirmektedirler. Radikal demokrasi projesi.vazgeçtikleri söylenebilir. gevflek. Sonuç olarak. ‹lginç olan. daha çok. kad›n dernekleri. toplumdan radikal bir kopufl gerekti¤i fikrinden -devrimci anlay›fltan. Ünite . liberal deToplumsal bir devrime gerek duymayan. modernleflme sürecinin.7. Radikal demokrasi siyasetini. radikal demokrasi projesi. Dolay›s›yla yeni toplumsal hareketler sosyalist ideolojinin. Bu ayn› zamanda Marksizmle bir kopufltur. istikrars›z. söylem teorisi çerçevesinden Marksizm sonras› bir bak›fl aç›s› ile günümüz toplumlar›nda siyasetin ve yürütülecek hegemonya mücadelelerinin niteli¤ine iliflkin tezlerini gelifltirirler. radikal demokrasi projesinin. Postmarksizm. Ayr›ca. Ancak. liberal kapitalizmde tatmin edilemeyen. Marx’›n toplumsal de¤iflimi sa¤layacak temel aktör/özne olarak gördü¤ü iflçi s›n›f› yerine yeni toplumsal hareketleri koyarlar. Laclau ve Mouffe. toplumsal de¤iflimde öncü olabilecek önceden verili herhangi bir kimlik veya s›n›f yoktur. demokrasi mücadelesi için “yeni toplumsal hareketleri” öne ç›karmaktad›rlar. Bu anlamda yeni toplumsal hareketler. iflçi s›n›f›n›n yerine “halk” ya da “sivil toplumu” geçirerek ve halk-devlet çeliflkisinin de ekonomik de¤il fakat siyasal bir mücadele oldu¤unu vurgulayarak. Postmarksist yaklafl›m›n sosyalizme alternatif sunan kurumsal bir çabas› olarak de¤erlendirilebilir. uçucu. Postmarksistler. hepsi birbirine eflde¤er demektir. Çünkü art›k tüm kimliklerin konumlar› de¤iflken. . çünkü örgütleyici ilkeleri. refah devletinin. yeni tabiyet biçimlerini sorgulamaktad›rlar ve onlara yeni olma özelli¤ini veren fley de budur (Laclau ve Mouffe. liberal demokratik ideolojiyi reddetmek yerine onu ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirme ve geniflletme siyaseti olarak tan›mlanabilir. her fleyden önce. demokratik idealler olan eflitlik ve özgürlüktür. iliflkisel ve ço¤uldur. Aksine. Marksizmin iddia etti¤i gibi ekonomik durum gibi nesnel toplumsal belirlenimlerin ve konumlar›n kendili¤inden politik özneleri vermedi¤ini iddia etmektedir. sivil toplumu dönüfltürecek siyasal partilerden çok yeni toplumsal hareketlerin gücüne dayanan liberal-demokratik bir toplum önerirler. Postmarksist kurama göre. eylem ve örgütlenme tarz› aç›s›ndan da merkezili¤in ve tekçili¤in karfl›s›nda farkl›l›¤›n ve ço¤ulculu¤un vurguland›¤›. geleneksel din ve ahlak anlay›fllar›n›n bir elefltirisini yaparak ortaya ç›km›fl ve daha çok kültürel ve kimliksel problemleri öne ç›karan hareketler olarak de¤erlendirilir. Bu anlamda siyasetin ve toplumsal de¤iflimin öncüsü say›labilecek hiçbir ayr›cal›kl› kimlik ve özne yoktur. tabiiyet iliflkisine karfl› yürütülen her türlü mücadeleyi kapsar fakat onlarla s›n›rl› de¤ildir. Postmarksistler. Bu durumda radikal demokrasi. sabitlenemez. Yeni toplumsal hareketlere iliflkin olarak Laclau ve Mouffe’un söyledikleri en iyi biçimde.

solun görevi. ekonomizm ve bunlar›n nihai çekirde¤ini oluflturan devrim. Radikal Demokrasi stratejisi. Sonuç olarak. Bu noktada. Laclau ve Mouffe’a göre s›n›fç›l›k. Laclau ve Mouffe postmodern ve postyap›salc› argümanlar› izleyerek. toplumsal›n tamamlanmam›fl ve aç›k bir karakteri oldu¤undan hareket eden. Keyman. radikal bir demokrasinin gerektirdi¤i ço¤ulluk ve aç›lma ile ba¤daflmayan bir perspektiftir (1992: 218). 1994: 196). Ancak. onu radikal ve ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmek ve geniflletmek olabilir. tabiiyet iliflkilerinin kökünde bulunan kapitalist üretim iliflkilerine son vermenin gereklili¤ine inanan Radikal Demokrasi tasar›s›n›n sosyalist bir boyut içerdi¤i de aç›klanmaktad›r. Giddens. bireyin insani kapasitelerini gerçeklefltirme özgürlü¤ünü savunan ahlaki bir ilke olarak liberalizm bugün her zamankinden daha fazla geçerlidir (1992: 226). Örne¤in radikal demokrasi projesinin konumuna bakt›¤›m›zda. “radikal demokrasi” olarak adland›r›lan ve köklü bir flekilde özgürlükçü ve klasik solunkilerle karfl›laflt›r›lamayacak ölçüde büyük hedefleri oldu¤u iddia edilen yeni bir politik tasavvurun iki temel dayana¤› olarak gösterilmektedir (1992: 187). birey merkezli haklar› temel alan ve evrensellik ilkesini tan›mayan bir hegemonik tasar›dan ibarettir. devletçilik. 2001: 54) Dolay›s›yla. evrenselci klasik sosyalizm söyleminden farkl›laflt›¤›n› iddia etmektedir (Kaygalak. Liberal Demokratik ideolojiyi reddetmek de¤il. bir toplumsal devrim program›na baflvurmaks›z›n kapitalizmin dönüflümünü olanakl› gören anlay›fl› solun yeni paradigmas› olarak görmektedir.160 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Liberalizme ve Marksizme bir alternatif olarak sunulan radikal demokrasi siyaseti. bütünsel. özcü bir totalite anlay›fl›ndan ve bütünlüklü bir özne mitinden vazgeçmemiz gerekti¤ini iddia etmektedir. mokrasiyi “radikal ve ço¤ulcu bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmek ve geniflletmek” ten (Laclau ve Mouffe. saydam ve dikiflli bir varl›k olarak özne kategorisinin terk edilmesi ve farkl› özne konumlar› temelinde oluflmufl antagonizmalar›n tan›nmas› Radikal Demokrasi nosyonuna ait teorik zeminin ilk koflullar›d›r. Liberal demokrasinin evrenselcili¤i ve ak›lc›l›¤›n› elefltirmekle birlikte Laclau ve Mouffe’a göre. Çünkü yazarlara göre. Ayd›nlanman›n soyut evrenselcili¤inden. sosyalizmin de bu tasar›n›n bileflenlerinden biri oldu¤unu belirtmektedirler (1992: 219). Laclau ve Mouffe post-yap›salc› ve postmodernist ak›mlar›n etkisinde kalarak bir radikal demokrasi projesi önermifllerdir. özcülü¤ü ve özne mitini terk etmeyi gerektirdi¤ini ileri sürmüfllerdir (Mouffe. 1992: 216. onu radikal ve ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmesi ve geniflletmesi önerilmektedir (1992: 216). ancak post-kapitalist argümanlardan hareket ederek sosyalizmin bugüne kadarki kavran›fl› içinde önemli yer tutan proletarya diktatörlü¤ü kavram›n› da reddetmektedirler. liberal demokrasiye karfl›t bir söylem olmas›na ra¤men. Yazarlar. kapitalist üretim iliflkilerinin son bulmas›. Mouffe’a (1994) göre. politik alanlar›n ve öznelerin ço¤ullaflt›¤›n› ve bu ço¤ullu¤un indirgenemez bir karaktere sahip oldu¤unu iddia eden. çat›flma kavram›n› yok ederek s›n›f sistemine dayal› tüm perspektifleri ortadan kald›ran Mouffe’un bu anlay›fl›. Radikal Demokrasi stratejisi. ayr›cal›kl› kopufl noktalar›n›n reddedilmesi ve toplumsal›n ço¤ullu¤unun ve belirlenmemiflli¤inin kabul edilmesi. sadece liberal demokrasinin bir üst projesi olarak de¤erlendirilmektedir. Bunun yan› s›ra. Radikal Demokrasi projesinin sosyalizm hedefini de içerdi¤ini belirten Laclau ve Mouffe. Bu içeri¤iyle de belli toplumsal kategorileri politik ve epistemolojik ayr›cal›klarla donatan. 2000: 89. liberal demokratik gelenek . tersine. Liberal Demokratik ideolojiyi reddetmek yerine. Buna karfl›l›k. di¤er eflitsizliklerin de ortadan kald›r›lmas›n›n izleyece¤i fikri reddedilmektedir (1992: 235). 1998: 205) ibarettir. radikal demokrasi projesinin evrenselcili¤i.

demokratik de¤erlerin bir hegemonyas›d›r ve bu da demokratik pratiklerin ço¤alt›lmas›n›. radikal demokrasi için merkezi sorun. Son olarak. Marksist elefltirilerin demokrasi penceresinden yeniden oluflturulmas›n› ve farkl›/yeni sosyal hareketlerin yaklafl›mlar›n›n dikkate al›nmas›n› önermektedir.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 161 bir çok yoruma aç›kt›r ve radikal demokrasi di¤er stratejilerden yaln›zca biridir. aksine liberal demokratik de¤erleri radikal ve ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmek ve geniflletmektir. kolektif bir eylemi ortaya ç›karacak söylemsel koflullar›n tan›mlanmas›d›r. radikal ço¤ulcu demokrasinin temel niteliklerinden biridir (Keyman. bu iliflkilerin siyasal iliflkiler olarak alg›lanmas›. Chantall Mouffe ve William Connolly taraf›ndan gelifltirilen. örne¤in anti-›rkç›l›k. Radikal demokrasi projesinin baflar›s›n› hiçbir fley garantilemez. farkl› özne konumlar›n›n kat›l›mc›l›¤›n sa¤lanmas›yla demokraside radikal bir geçiflin/dönüflümün sa¤lanmas›. 1994: 192). demokrasiyi savunmakla kalmay›p. Haklar› bireyci bir çerçevede de¤il. ‹flte bu flekilde.7. Bu ba¤lamda teorilefltirilen radikal demokrasi. Mouffe’a göre ihtiyac›m›z olan fley. Radikal demokrasi anlay›fl›. liberal demokratik gelene¤in ö¤eleri aras›nda çok say›da demokratik mücadelelerin eklemlenmesinin sonucu olacak yeni bir hegemonya yaratacakt›r (Mouffe. böyle bir görev. s›ras›yla “müzakereci demokrasi” ve “agonistik demokrasi” (çat›flmal› ço¤ulculuk) teorileri. Radikal Demokrasi projesini ortaya koyan Postmarksist anlay›fl›n amac› liberal demokrasiyi ve onun burjuva de¤erlerini ve ideolojisini terk etmek de¤il. Seyla Benhabib ve John Rawls taraf›ndan. bir özne-konumlar› ço¤ullu¤unun demokratik matris yoluyla oluflturulmas›na el verecek flekilde çok daha çeflitli toplumsal iliflkiler içinde kurumlaflt›r›lmas›n› gerektirir. Öyle ki. Ancak. Agonistik Demokrasi Liberal demokrasinin daha fazla gelifltirilmesi olarak formüle edilen radikal demokrasi kuramlar› iki bafll›k alt›nda incelenebilir: Biri. “demokratik haklar” olarak gören radikal demokrasi projesi. Bu mücadeleler kendiliklerinden yöndefllik içine girmez ve demokratik eflde¤erlikler yaratabilmek için farkl› gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir “ortakduyu” (common sense) gereklidir. 2000: 73). Radikal demokrasi projesi. bu ortakduyu sayesinde her grubun talebi öbürlerininkiyle demokratik eflde¤erlilik ilkesi uyar›nca eklemlenebilir. tam da bu güçlerin kimliklerini dönüfltürme meselesidir. di¤er bir deyiflle. siyasall›¤›. ‘demokrasiyi demokratiklefltirmek’ düflüncesinin dayand›¤› temel ilke olarak gösterilebilir. di¤eri Ernesto Laclau. Ünite . Jürgen Habermas. radikal demokrasi kuramc›lar›. ama bu proje modernitenin demokratik projesini izlemeyi ve derinlefltirmeyi bir görev olarak önüne koymufltur. devlet ve devlet kurumlar›n› içeren siyasal düzeyde de¤il. kimlikleri bast›r›lan gruplar aras›ndaki olumsall›klar› kullanarak. ‹flte yaln›zca bu koflullar alt›nda iktidara karfl› yap›lan mücadeleler hakikaten demokratikleflir (Mouffe. “Müzakereci demokrasi” teorisi si- . onun derinlefltirilmesini de önermifl olmaktad›r. toplumsal ve bireysel iliflkiler içinde görür. hak aray›fllar›n›n bireyci bir çerçevede de¤il demokratik haklar aray›fl› olarak yerini bulabilece¤ine vurgu yapm›fllar ve bunun da çok say›da demokratik mücadelenin eklemlenmesinin sonucu olarak geliflebilecek bir hegemonya sonucu gerçekleflebilece¤ini vurgulam›fllard›r. anti-cinsiyetçilik ve anti-kapitalizmin müflterek eklemlenmesine izin verecek yeni özne-konumlar›n›n yarat›lmas›n› gerektirir. 1994: 193). Mouffe. Çünkü mesele yaln›zca verili ç›karlar aras›nda bir ittifak oluflturma meselesi de¤il. E¤er radikal demokrasinin görevi asl›nda demokratik devrimi derinlefltirmek ve çeflitli demokratik mücadeleleri birbirlerine ba¤lamaksa. demokrasiyi savunmaya ve demokrasinin uygulanabilirlik alanlar›n› yeni toplumsal iliflkileri kapsayacak flekilde geniflletmeye çal›flmaktad›r. Son olarak.

162

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

vil toplum alan›n›, kamusal alanda siyasi ve ahlaki aç›lardan özgür ve eflit bireylerin rasyonel bir diyalog ile konsensüse varabilecekleri bir alan olarak kavrar. Buna ba¤l› olarak, “müzakereci demokrasi” teorisi iki nedenle yeni toplumsal hareketler ile iliflkilendirilmektedir: Bu hareketler (a) müzakere yoluyla ortak bir konsensüse varabilmenin ve kamusal konuflman›n gerçekleflmesinin koflullar›n› yaratmaktad›rlar ve (b) yaflam alan›na yönelik taleplerde bulunmaktad›rlar (Benhabib, 1999). Di¤er taraftan, Laclau ve Mouffe’un ortaya att›¤› “agonistik demokrasi” modeli, kamusal alandaki iliflkileri kimlik ve fark temelinde kurarak, ortak bir konsensüse varmak yerine çat›flmac› bir “kimlik siyaseti” gelifltirme gereklili¤ine vurgu yapar. Bunun nedeni ise, II. Dünya Savafl› sonras›nda geliflen yeni hegemonik formasyonun, toplumsal iliflkilerin metalaflmas›na, bürokratikleflmeye ve homojenleflmeye neden olmas›d›r (Laclau ve Mouffe, 1992). Bu çerçevede düflünüldü¤ünde, yeni toplumsal hareketler Laclau ve Mouffe taraf›ndan bu üç etkene karfl› olarak geliflmifl hareketler biçiminde de¤erlendirilir (1992: 201) ve bu hareketler ayn› zamanda kimlik ve fark temeline dayal› agonistik bir demokrasinin gelifltirilmesinin koflullar›n› yarat›rlar (Coflkun, 2004: 6). Radikal demokrasi, sürekli olarak ço¤ulcu bir yap›dan dem vursa da; amac›n›n kabul edilebilir bir fikir birli¤i sa¤lamaktan öte farkl› gruplar için farkl› zeminlerde çözümler üretebilme gereklili¤i oldu¤unu savunur. Bu yönüyle, Laclau ve Mouffe, Habermas’›n uzlaflmac› demokrasi anlay›fl› yerine antagonistik yani çat›flmac› bir demokrasiyi önermektedir. Chantal Mouffe verdi¤i bir röportaj›nda, Habermas gibi “uzlaflmac›” liberallere karfl› ç›kt›¤›n› ve ‘çat›flman›n her daim var olaca¤›n› söyleyerek, radikal demokrasi içinde “çat›flmac›” bir siyaset bilimi teorisi önerdiklerinin alt›n› çizmektedir. Laclau ve Mouffe, “siyasetin yeni ba¤lam›n›” kimlik siyasetinin oluflturdu¤unu ileri sürerek, “agonistik demokrasi” (“çat›flmac› ço¤ulculuk”) ad›n› verdikleri ve kimlik ve fark iliflkisini dikkate alan bir demokrasi ve bu demokrasinin iflleyece¤i bir kamusal alan yaklafl›m› gelifltirmifllerdir. Agonistik demokrasi teorisi, yeni toplumsal hareketlerin bir “kimlik siyaseti” uygulad›¤›na vurgu yapar. Bu nedenle de bu hareketler kimlik ve fark temelinde çat›flmay› da içine alan bir demokrasinin gelifltirilmesinin koflullar›n› yarat›rlar (Laclau ve Mouffe, 1992). Postmarksistler, kamusal alan›n kimlik/fark temelinde anlafl›lmas› gerekti¤ini ileri sürerler. ‹kinci elefltiri noktalar›, uzlaflmaya dayal› demokrasi anlay›fl›n›n ço¤ulculuk anlay›fl›n› öne ç›karaca¤›, bunun ise karfl›tl›klar›n yok say›lmas› anlam›na gelece¤i konusunda ortaya ç›kar. Örne¤in, Mouffe’a göre, demokrasinin karfl›s›ndaki gerçek tehdit, “karfl›tl›¤›n silinmesi olanaks›z niteli¤ini yads›mak ve evrensel rasyonel bir uzlaflmay› hedeflemektir” (Mouffe, 1999: 352). Mouffe’a göre; demokratik toplum, toplumsal iliflkilerde kusursuz bir uyum düflünü gerçeklefltirecek bir toplum olarak anlafl›lamaz. Demokratik topluma, demokratik olma niteli¤i ancak s›n›rl› bir toplumsal aktörün kendisine bütünü temsil etme yetisini atfedememesiyle verilebilir. O zaman, demokrasi politikas›n›n ana sorunu, iktidar›n nas›l ortadan kald›r›laca¤› de¤il, demokratik de¤erlerle ba¤dafl›r iktidar biçimlerinin nas›l oluflturulabilece¤i olur (aktaran: Coflkun, 2004: 59). Connolly, agonistik, yani çat›flmac› ve tart›flmac› bir demokrasiyi flöyle tan›mlar:
Kimli¤in hayat aç›s›ndan gereklili¤ini olumlayan, onun dogma haline getirilmesine karfl› ç›kan ve insan yaflam›n›n çok biçimli çeflitlili¤ini koruma kayg›s›n› kimlik ve farkl›l›k aras›ndaki karfl›l›kl› ba¤›ml›l›k ve mücadeleyle birlefltiren bu siyasi hayale ben ‘agonistik demokrasi’ diyorum (1995: 11). Dolay›s›yla agonistik demokrasi biçimi,

7. Ünite - Postmarksizm ve Radikal Demokrasi

163

müzakereci demokrasi savunucular›n›n yapt›¤› gibi çat›flma ve çeliflkileri ortadan kald›rmay› ya da bunlar aras›nda rasyonel bir uzlaflma sa¤lamay› amaçlamaz. Bunun yerine, demokratik bir projenin gerçekleflmesi için, birbirleriyle çat›flan bu unsurlar› harekete geçirerek çat›flmac› bir konsensüs ortam› yaratmay› hedefler (aktaran: Coflkun, 2004: 67).

Agonistik demokrasiyi öne ç›karan kuramc›lar, sivil toplum örgütlerinin gerek devlet kurumlar›yla gerekse kendi aralar›ndaki iliflkilerde çeflitlilik, ço¤ulculuk ve çat›flman›n bir arada yaflayabilece¤ini öngörürler. Onlara göre siyasetin temeli çat›flmad›r. Bu çat›flan ç›karlar aras›nda demokratik bir eflde¤erlili¤in yarat›labilmesi, “farkl› gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir ortakduyunun” gelifltirilebilmesiyle olanakl›d›r (Mouffe, 1994: 192). Laclau ve Mouffe’a göre, siyasal mücadeleyi tek bir birleflik kanala ak›tmak demek, demokrasiyi heba etmek, farklar›n zenginli¤ini tek bir özne konumuna indirgeyerek yok saymak anlam›na gelir. Radikal demokrasi projesi modernitenin demokratik projesini izlemeyi ve derinlefltirmeyi bir görev olarak önüne koymufltur. Böyle bir strateji, Ayd›nlanman›n soyut evrenselcili¤inin, özcü bir toplumsal totalite anlay›fl›n›n ve üniter bir özne mitinin ilga edilmesini gerektirmektedir (Mouffe, 1994: 196). Dolay›s›yla demokratik bir toplum, Habermasc› de¤iflik müzakereci yaklafl›mlar›n ileri sürdü¤ünün tersine, birbiriyle uyumlu birey ve gruplardan oluflmufl bir toplum olarak kavranamaz. Çünkü, gerçekte siyaset, “bir farkl›l›k ve çat›flma temelinde birli¤in yarat›lmas›yla ilgilidir” (Mouffe, 2002: 106). Bu noktada çat›flma ya da antagonizmalar›n ortadan kald›r›lmas› olanakl› olmad›¤› gibi, böyle bir çaba demokrasiyle uyuflmaz.

Agonistik demokrasi anlay›fl› kimlik siyaseti üzerine infla edilmektedir. Buna göre, tüm farkl› kimlikler çeflitlilik, ço¤ulculuk ve çat›flma esas›na göre bir arada yaflayabilir. Agonistik demokraside siyasetin asli unsuru ve temeli çat›flmad›r. Bu çat›flan ç›karlar aras›nda demokratik bir eflde¤erlili¤in yarat›labilmesi, farkl› gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir ortakduyunun gelifltirilebilmesiyle olanakl›d›r.

POSTMARKS‹ZME YÖNELT‹LEN TEMEL ELEfiT‹R‹LER
‹lk olarak, her türlü maddi prati¤i, üretim iliflkilerini, s›n›f mücadelelerini vb. tart›flman›n d›fl›na iterek bütün bir tarihin ve yaflam›n söylemsel olarak kuruldu¤unu iddia eden Postmarksistlerin söylemi tarih-d›fl›, kuflat›c› ve herfleyi kurucu bir kategori varsaymalar› da özcü bir yaklafl›m olarak elefltirilmektedir. Örne¤in, Norman Geras (1987) her nesnenin söylemsel olarak anlafl›labilece¤ini söyleyen Laclau ve Mouffe için söylemsel idealizme yakalanmakla suçlamaktad›r. Ayr›ca, bununla ba¤lant›l› olarak, bireyin sosyo-ekonomik aç›dan iflgal etti¤i yerle, politik-ideolojik ç›karlar aras›nda herhangi bir zorunlu iliflki olmad›¤›n›n iddia edilmesi ve bu flekilde, s›n›f ile politik ç›karlar aras›ndaki zorunlu ba¤›n kopar›lmas›, politika ve ideolojiyi kendi kendini yaratan pratikler haline getirmektedir (Eagleton, 1991: 295). Postmarksistlerin söylem olgusuna atfetti¤i önem radikal demokrasi projesini sorunlu k›lan bir baflka alan açm›flt›r. Tüm analizlerinde maddi olandan uzaklafl›p onun yerine söyleme, aflk›n bir önem atfeden radikal demokratlar, tarih olgusunu her nevi maddi belirlenimden ar›nd›ran, siyaseti s›n›flardan uzaklaflt›ran bir anlay›fl sunarlar. Sonuçta da, siyasal olan› ve alan› devlet ve s›n›ftan uzaklaflt›rarak maddi olana önem vermeyen genel geçer bir kurama ulaflm›fl olurlar. Bunun sonucunda, radikal demokrasi projesi içinde siyaset tümüyle olumsal bir statü kazanm›fl olur. Radikal demokrasi yaklafl›m› siyaseti maddi belirlenimden ve s›n›f anlay›fl›ndan tümüyle ba¤›ms›z bir olumsall›k alan› olarak konumland›rarak asl›nda siyasal alan› olumsallaflt›rm›fl, içeriksizlefltirmifl olur. Üstelik dönüfltürücü özne olarak belirli, tan›ml› iflçi s›n›f› yerine istikrars›z ve mu¤lâk bir özne konumu yarat›rlar ki, böylece siyasal alan› da bitimsiz bir flekilde özerklefltirmifl olurlar.

Postmarksizm, Marksizmi gelifltiren ve ileriye götüren postmarksist bir konum olmaktan çok, “post-liberal” bir konum oldu¤u yönünde elefltiriler alm›flt›r.

164

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

Bu ba¤lamda, ayd›nlanman›n totaliter anlay›fl›na hararetle karfl› duran, s›n›f karfl›t› bir kuram sunduklar›n› savunan radikal demokratlar›n kuramlar› içinde söylem, siyasal olan›n önceli¤i, hegemonya ve eklemleme gibi afl›lamaz, sorgulanamaz, mutlak kategorileri bar›nd›rd›¤›n› görüyoruz. Örne¤in, hegemonyaya iliflkin Gramscici temel okumay› reddeden ve onu post-yap›salc› bir bak›flla tekrar okuyan radikal demokratlar, toplumsal dinamiklerden ba¤›ms›z ve kendi içinde mutlak bir hegemonya anlay›fl›na ulafl›rlar ki, bu da projeyi sonu hiç gelmeyen, hegemonya kavram›na Marksizmin Ortodoks yorumundaki ekonominin ifllevine benzer bir statü kazand›ran sorunlu bir yap› do¤urmaktad›r. Tüm bu aç›klamalar ›fl›¤›nda de¤erlendirecek olursak, Laclau ve Mouffe’un Postmarksist kuram›n›n Marksist teoriyle uzaktan yak›ndan bir iliflkisi olmad›¤›n› düflünen Norman Geras (1987: 43) bu kuram›n esasen Marksizm-sonras› (postMarksizm) olarak de¤il de Marksizm-d›fl› (ex-Marxism) olarak adland›r›lmas› gerekti¤ini savunmaktad›r. Baz›lar› da Postmarksist yaklafl›m›, Marksizmin yenilenmesi olarak de¤il, fakat suland›r›lmas› olarak yorumlamaktad›r. Ne var ki, Laclau ve Mouffe, söylemsel pratiklerin ç›karlar› infla etmenin ve politika yapman›n temel araçlar› haline geldi¤ini öne sürerken toplumsal formasyonda bu söylem çeflit1ili¤ini üreten fleyin ne oldu¤unu aç›klam›yorlar. Terry Eagleton’un deyifliyle, ç›karlar›n nereden geldi¤i Postmarksizm için küçük bir çocuk için bebeklerin nereden geldi¤i meselesi kadar karanl›k bir meseledir (Eagleton, 1991: 285). Örne¤in bu noktada, Laclau ve Mouffe flöyle demektedir: “E¤er kad›nlar› özneler olarak kuran söylemler onlar› -onyedinci yüzy›la kadar oldu¤u gibi- safça ve basitçe tabi bir konumda sabitlefltirseydi, kad›nlar›n tabi olmalar›na karfl› bir mücadele hareketi olarak feminizm ortaya ç›kmazd›” (1992: 189). Demek ki, bütün toplumsallaflma ve mücadele biçimleri havada çarp›flan söylemlerin marifetidir, öznelerin bu olup bitenlerle iradi hiçbir iliflkisi yoktur (Kaygalak, 2001: 47). Öngen’in de (1993: 39) belirtti¤i gibi Laclau ve Mouffe’un ortaya koydu¤u anlay›fl, anti-kapitalist bir yaklafl›ma sahip de¤ildir, çünkü post-kapitalist bir topluma geçildi¤i kabulünden hareket etmektedir. S›n›fl› toplumun kapitalizmin karakteristik bir unsuru olmaktan ç›kt›¤›, burjuvazi ve proletaryan›n farkl›laflm›fl ve çal›flanlar›n üretici kimliklerinden (ekonomik koflullar›ndan) çok tüketici, yurttafl ya da az›nl›k kimlikleri ile tan›mlanan özne konumlar› edindikleri öne sürülmektedir (Kaygalak, 2001: 47). ‹kinci olarak yazarlar, günümüz toplumlar›ndaki yeni sorun alanlar› ve biçimlerinin en onemli kayna¤› olarak devleti gördüklerini belirtmelerine ra¤men önerdikleri siyaset modelinde (radikal demokrasi) devlete iliflkin herhangi bir mücadele anlay›fl› ya da biçiminden söz etmemektedirler. Bu siyaset anlay›fl›n›n ufku sivil toplumla s›n›rl› oldu¤undan devlet hiçbir flekilde siyasal mücadele alanlar›ndan biri olarak telaffuz edilmemektedir. Sivil toplumculu¤u, söylem stratejilerini öne ç›karan Radikal Demokrasi teorisyenleri ve daha genel olarak ekonomi ve politikay› birbirinden kopararak demokrasiyi ve onun geliflimini aç›klamaya çal›flan tüm di¤er yaklafl›mlar, günümüzün karmafl›klaflm›fl olsa da hala kapitalist olmaya devam eden toplumlar›nda, devletin ve demokrasinin bu s›n›fsal niteli¤ini göz ard› etmekte, ekonomik düzlemdeki ba¤›ml›l›k ve sömürü iliflkileri sürerken, siyasal alanda demokrasinin geliflece¤i yan›lsamas›n› içinde tafl›maktad›rlar. Radikal Demokrasi, toplumdaki mülkiyet iliflkilerine ba¤l› ekonomik ve toplumsal sömürü biçimlerini, devletin bu eflitsizliklerin kurulmas› ve sürdürülmesin-

Ünite . Dahas›. Nitekim. bu noktada hakl› olarak flu elefltiriyi yapmaktad›r: (. 19. Türk olmakla Türk milliyetçisi olmak. 20. yüzy›l›n bafl›nda ve sonunda farkl› biçimlerde varl›¤›n› ortaya koymufl bir ideoloji. erkek olmakla ataerkillik savunucusu olmak aras›nda zorunlu ve do¤al bir iliflki olmad›¤›n› söylemek oldukça do¤rudur. . uygun söylemi iflitebilece¤i uzakl›kta olmas› yeterlidir” (Wood. Laclau ve Mouffe gerçekten de sosyalist bir politikan›n görmezden gelemeyece¤i bir toplumsal muhalefet potansiyelini temsil eden yeni toplumsal hareketlerin de¤iflken ve kimi zaman birbirinin karfl›t› özneleri ayn› politik proje içinde nas›l bir araya getirebilecekleri konusunda hiçbir fley söylemiyorlar. Postmarksist bir çerçeveden toplumsal de¤iflime bak›ld›¤›.) kad›nlarla feminizm ya da iflçilerle sosyalizm aras›nda herhangi bir ‘zorunlu’ iliflki yoksa. benzer bir flekilde Postmarksist bak›fl› elefltiren Wood’a göre. bir proleterinkiyle ayn›d›r ..1996: 301). o ma¤ara adam›n›n..bunun için. cinsel özgürlükleri gündemlerinin ön s›ralar›na alan liberterler ve anarflistler.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 165 deki rolü ve ifllevini görmezden gelerek siyasetin amac›n› bir kimlik kurma mücadelesine indirgemektedir. bu durumda ulafl›lacak sonuç. Çünkü bu.) için hiçbir geçerli neden kalmayacakt›r (Eagleton. kendi tasar›s›na uygun düflen toplumsal grup hangisi olursa olsun onu kendi projesi içine çeken. Nitekim her Türk. yüzy›l›n bafl›nda hem de oldukça güçlü bir biçimde yükselmifl bir hareket. Ne var ki. 1985: 72). seslerini duyurmam›fllar m›yd›? (Savran. “bu argümandan ç›kar›labilecek nihai sonuca göre. yüzy›l›n sonunda belirli ülkelerde de olsa. feci halde eklektik ve f›rsatç› bir siyaset olacakt›r.7. Ne var ki. bunlar aras›ndaki iliflkinin sadece olumsal ve keyfi oldu¤unu söylemek de do¤ru de¤ildir. 1992: 8) Örne¤in Eagleton. liberal bir zemin üzerinde kurulmas›n›n mümkün oldu¤unu belirtiyorlar. milliyetçi olmak zorunda de¤ildir. Erkeklerin babaerkli¤e karfl› yürütülen mücadeleye öncülük etmemeleri (.. Kad›n olmakla feminist olmak. Ancak Radikal Demokrasi teorisinin hayata geçmesinin önünde duran merkezi bir sorun var: Stratejisini üzerine kurduklar› gruplar›n kolektif bir eylemi ortaya ç›karacak söylemsel koflullar›n tan›mlanmas› sorunu. 2004: 70). Yazarlar bunun. ya da bar›fl hareketi. Yeni “Sa¤”›n yükselifli karfl›s›nda “Sol”un bir alternatif yaratabilmesi için Liberal Demokratik ideolojiyi reddetmek yerine onu “radikal ve ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmesi ve geniflletmesi” gerekmektedir. sosyalist de¤il. Ayr›ca. kimin hangi güdüyle ve neden toplumsal bir dönüflümü gerçeklefltirmeye niyetlenece¤i. Laclau ve Mouffe’un radikal demokrasi projesinin merkezinde yer alan yeni toplumsal hareketlerin hangisinin ne kadar “yeni” oldu¤u tart›flmal›d›r.. Yazarlara göre. Örne¤in feminizm. bir ma¤ara adam›n›n sosyalist olma ihtimali. yine 19. bir Türk’ün Türk milliyetçisi olma olas›l›¤› ile bir Eskimo’nun Türk milliyetçisi olma olas›l›¤› aras›nda görünürde hiçbir fark olmad›¤›n› söylemek demektir (Coflkun. sorusu asl›nda yan›ts›z kalmaktad›r.

Marksistlerin ideoloji ve politika gibi üstyap›sal unsurlar›n son kertede ekonomik iliflkiler taraf›ndan biçimlendirildi¤i fikrine ideoloji ve politikan›n sadece söylemsel olarak biçimlendirilebilece¤ini öne sürerek itiraz etmektedirler. Postmarksist radikal demokrasi kuramc›lar›. Böylelikle. fakl› kimlikler.166 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Özet A M A Ç 1 Postmarksizmin temel varsay›mlar›n› aç›klayabilmek. solun hedefi liberal-demokratik ideolojiyi tümüyle yads›mak olmamal›d›r. ‹flçi s›n›f›n›n siyasetin aktif bir öznesi olarak a¤›rl›¤›n›n kalmad›¤› bir dönemde. Radikal demokrasi stratejisine göre. politika ve ideolojiyi üretim tarz›na ba¤l› toplumsal iliflkilerin belirledi¤i. hegemonik pratiklere yönelen bir söylem kurma sürecidir ve herhangi bir s›n›f›n maddi ç›karlar› üzerinden biçimlendirilemez. ço¤ulculuk gibi kavramlar ikame edilmifltir. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Yeni Toplumsal Hareketlerin özelliklerini de¤erlendirebilmek. Art›k bir kimsenin sosyo-ekonomik aç›dan iflgal etti¤i yer ile siyasi-ideolojik ç›karlar› aras›nda herhangi zorunlu iliflki yoktur. iktidar› ele geçirip devrim yapmak gibi bir perspektife sahip de¤illerdir. özne. Laclau ve Mouffe’un öncülük yapt›¤› Postmarksist kuram. Laclau ve Mouffe. Dolay›s›yla. siyasetin ve toplumsal de¤iflimin dönüfltürücü özneleri proleterya veya iflçi s›n›f› de¤il. Postmarksizme göre. özgürlükçü bir toplumsal dönüflüm için kapitalist üretim iliflkilerinin ortadan kald›r›lmas›n›n gerekli koflul oldu¤u gibi temel Marksist ilkeleri reddetmektedir. Onun için art›k günümüzde s›n›f kavram› yerini vatandafl. s›n›f iliflkilerinin toplumun ve tarihin belirleyici unsuru oldu¤u. Radikal demokrasinin teorik zeminin ilk koflulu olarak bütünsel saydam ve dikiflli bir varl›k olarak özne ve s›n›f kategorisinin terk edilmesi ve farkl› özne konumlar› temelinde oluflmufl antagonizmalar›n tan›nmas› gerekmektedir. ‘öteki’ler ve bireylere b›rakm›flt›r. tam tersine. günümüzde kapitalist toplumsal düzenin dayand›¤› özgül iliflki biçimi sermaye ve emek aras›nda varoldu¤u söylenen çeliflkinin ve sömürü iliflkilerinin yerini devlet ve sivil toplum aras›ndaki tabiiyet iliflkileri ve çeliflkiler alm›flt›r. liberalizme ve Marksizme bir alternatif olarak sunulan radikal demokrasi siyaseti. özne konumlar›. Postmarksist kuramc›lar. Buna göre. ekonomi ve s›n›fsal iliflkilerden ayr› ve ba¤›ms›z toplumsal kategorilerdir. Postmarksistler. A M A Ç 4 . anti-militarist. ekolojik. belirsiz tekil özneler ve kimlikler olmak durumundad›r. bunun yerine çoklu kimlik ve farkl›l›klar› dolay›s›yla Bat› Avrupa’da geliflen yeni toplumsal hareketleri siyasetin yeni özneleri olarak kabul etmektedirler. Siyaset. Yeni toplumsal hareketler. s›n›fsal bir perspektifi terk ederek. ‹deolojik ve politik ç›karlar ancak. Ancak bu noktada. Kentsel. az›nl›klar. ço¤ulculuk gibi özne konumlar›n› yerlefltirmifllerdir. Radikal demokrasi siyasetinin özelliklerini ay›rt edebilmek. siyaset biliminin gündeminde s›n›f analizleri a¤›rl›¤›n› iyice kaybetmifl. feminist vb. anti-kurumsal ve feminist hareketler gibi farkl› kimlik ve siyasetleri ifade eden yeni toplumsal hareketler radikal demokrasi siyasetinin temel özneleri olacaklard›r. Bu anlamda. Marksist teoriyi. söylem yoluyla kurulabilir. siyaset ile ekonomi aras›nda bire bir bir iliflki tan›mlam›fl olmak ve bir politik özne olarak iflçi s›n›f›n› merkeze koymakla elefltirmektedirler. liberal demokrasiyi radikal ve ço¤ulcu demokrasi yönünde derinlefltirmek ve yayg›nlaflt›rmak olmal›d›r. Özellikle sosyalist blok ülkelerinin 1989’dan sonraki çözülmesi süreciyle birlikte. “yeni toplumsal hareketleri” koymaktad›rlar. s›n›f hareketlerinden farkl› olarak toptan bir siyasal ve toplumsal dönüflümü sa¤lamak. bir toplumsal devrim program›na baflvurmaks›z›n kapitalizmin dönüflümünü olanakl› gören anlay›fl› solun yeni paradigmas› olarak görmektedir. Postmarksizmin Marksizmi elefltirdi¤i temel noktalar› s›ralayabilmek. siyasetin merkezine birey. Yeni toplumsal hareketler radikal demokratik siyasetin yeni özneleri durumuna gelmifltir ve bunun için iflçi s›n›f›n›n devrimci bir rolü oldu¤u fikri terkedilmelidir. ideoloji ve politika kategorileri. Marksizmdeki ekonominin toplumsal süreçleri belirlemedeki göreli a¤›rl›¤› ya da iflçi s›n›f›n›n politik önder oldu¤u fleklindeki “özcü” anlay›fllar terk edilmelidir. Bu anlamda. siyasetin merkezine Bat›’da geliflen birbirinden ba¤›ms›z çevreci. antiotoritaryan. iflçi s›n›f›n›n sosyalizmden nesnel ç›kar› oldu¤u ve bu nesnel ç›karlar›n iflçi s›n›f›n› zorunlu olarak birlefltirici yap›sal e¤ilimler oluflturdu¤u. feminist. yerine birey. farkl› kimlikler.

Buna göre. ortak bir konsensüse varmak yerine çat›flmac› bir “kimlik siyaseti” gelifltirme gereklili¤ine vurgu yapar. agonistik demokrasi anlay›fl›. neden ve nas›l olufltu¤una dair ayr›nt›l› bir analiz yapmad›klar› yönünde de elefltiriler almaktad›rlar. s›n›f mücadelelerini vb. Laclau ve Mouffe birçok düflünür taraf›ndan hegemonya kavram›n› ve eklemlenme süreçlerini mu¤lak b›rakt›klar› yönünde ciddi elefltiriler almaktad›rlar. Ayr›ca Postmarksizmin her fleyi söylemin etraf›nda anlamaya çal›flmas› da ciddi elefltiriler alm›flt›r. tart›flman›n d›fl›na iterek bütün bir tarihin ve yaflam›n söylemsel olarak kuruldu¤unu iddia eden Postmarksistlerin söylemi. kamusal alandaki iliflkileri kimlik ve fark temelinde kurarak. Bu yönüyle. ço¤ulculuk ve çat›flma esas›na göre bir arada yaflayabilir. amac›n›n kabul edilebilir bir fikir birli¤i sa¤lamaktan öte farkl› gruplar için farkl› zeminlerde farkl›l›klar› koruyarak çözümler üretebilme gereklili¤i oldu¤unu savunur.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 167 AM A Ç 5 Agonistik demokrasinin temel önermelerini analiz etmek. Agonistik demokraside siyasetin asli unsuru ve temeli çat›flmad›r. Laclau ve Mouffe. Her türlü maddi prati¤i. farkl› siyasal pozisyonlar›n. hangi araçlarla. farkl› kimliklerin veya onlar›n deyimiyle farkl› özne konumlar›n›n eklemlenme süreçlerinde nas›l bir araya getirilebilece¤i hakk›nda yeterince bilgi ve fikir vermemektedir. üretim iliflkilerini. farkl›l›klar ve kimlik siyaseti üzerine infla edilmektedir. politikan›n öznesi olarak “özne konumlar›”n› gösteren yazarlar. kuflat›c› ve her fleyi kurucu bir kategori varsaymalar› da özcü bir yaklafl›m olarak elefltirilmektedir. Agonistik demokrasi anlay›fl› çerçevesinde. Agonistik demokrasi anlay›fl›. tarih-d›fl›.7. sürekli olarak ço¤ulcu bir yap›dan dem vursa da. A M A Ç 6 . tüm farkl› kimlikler çeflitlilik. Gerçekten de Postmarksizm. bu gruplar›n de¤iflken ve kimi zaman karfl›t ç›kar sahibi gruplar olarak ayn› politik proje içinde nas›l yer alabilecekleri konusunda bir fley söylememektedirler. radikal demokrasi. Bu çat›flan ç›karlar aras›nda demokratik bir eflde¤erlili¤in yarat›labilmesi. farkl› gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir ortakduyunun gelifltirilebilmesiyle olanakl›d›r. Bu ba¤lamda. önerdikleri hegemonik eklemlenme formasyonunun neye dayan›larak oluflturuldu¤una. Bu noktada. Ünite . Postmarksizme yöneltilen temel elefltirileri özetlemek.

e. Yeni toplumsal hareketlerin yenili¤i 2000’li y›llardan sonra ortaya ç›kmas›ndan gelmektedir. Siyasal özne ve aktörlerin s›n›fsal niteli¤inin ve pozisyonunun belirleyici olmad›¤› Yukar›daki öncüller afla¤›daki kuramlardan hangisine aittir? a. Afla¤›dakilerden hangisi Postmarksizme yöneltilen elefltirilerden biridir? a. ‹ktidar-fiiddet b. Kautsky 4. Laclau ve Mouffe. Postmarksizmin etkilendi¤i kuramsal yaklafl›mlardan biri de¤ildir? a. Marksizmde siyasal ve toplumsal alan çok afl›r› bir flekilde ekonomi taraf›ndan belirlenmektedir. c. Pozitivizm 5. b. Laclau ve Mouffe. d. Bürokrasi-Güvenlik 6. II. Postmodernizm d. Ekonomiye çok fazla özerklik tan›m›flt›r ve ekonominin son kertede tüm toplumsal iliflkileri etkiledi¤ini savunmaktad›r. 10. III. I. 8. Kimlikler siyasal alanda söylemsel olarak infla edilir. ‹flçi s›n›f›n›n ayr›cal›kl› konumunun ve buna ba¤l› olarak siyasetteki merkezili¤inin ortadan kalkt›¤›. b. Bir kimsenin sosyo-ekonomik aç›dan bulundu¤u yer ile. Foucault 2. Yeni toplumsal hareketler emek-sermaye çeliflkisini dönüfltürmek üzere ortaya ç›km›fllard›r. Luxemburg c. Psikanaliz e. Afla¤›dakilerden hangisi. Kapitalist sömürü-fiiddet d. Afla¤›daki kuramc›lardan hangisi Laclau ve Mouffe’un söylem kuram›n› do¤rudan etkilemifl bir kuramc›d›r? a. d. c. Siyaset devrim perspektifiyle de¤il demokrasinin geniflletilmesi amac›yla yap›lmal›d›r. toplum bir failler öbe¤inden bir söylemler öbe¤ine dönüflmüfl durumdad›r. Stalin c. Stalin 3. 9. c. Marksizm s›n›f indirgemeci ve özcü bir anlay›fl oldu¤u için elefltirilmelidir. c. Toplumsal de¤iflimi sadece devrimle sa¤lanabilece¤inden söz etti¤i için radikal bir kuramd›r. Bu bak›fl aç›s›na göre. emek-sermaye çat›flmas›n›n bir ürünü olarak geliflmektedir. kuflat›c› ve her fleyi kurucu bir kategori varsayd›klar› için özcüdür. Bernstein e. Marksizm s›n›f› her fleyin merkezine koymaktad›r. b. Postmarksistler. S›n›f› temele alan bir yaklafl›md›r. Toplumsal de¤iflimin en önemli öznesi iflçilerdir. e. Postmarksizm c. Marksizm b. Postmarksist kuram› infla ederken özellikle afla¤›daki Markist düflünürlerin hangisinden etkilenmemifllerdir? a. e. Art›k s›n›fsal kimliklerle politika aras›ndaki ba¤lant›n›n koptu¤u. Lyotard d. tarih-d›fl›. Afla¤›dakilerden hangisi Postmarksizmin Marksizme yöneltti¤i elefltiriler aras›nda say›lamaz? a. Söylem-Hegemonya c. Bernstein d. b. e. Rorty c. ekonomiye karfl› siyaseti a¤›rl›kl› olarak ön plana ç›karm›fllard›r. Marx b. Bernstein d. Dilbilim b. Farkl› kimliklerin eklemleyici tek öznesi iflçi s›n›f› olmak durumundad›r. Proletarya diktatörlü¤ü anlay›fl›. Tarih. Yap›-bozum e. Yap›salc›l›k d.168 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. siyasi ya da ideolojik ç›karlar› aras›nda bir zorunlu iliflki vard›r. 7. Sorel e. d. Art› de¤ere el koyma-Metalaflma e. d. demokratik de¤erleri liberallefltirmifltir. Post-yap›salc›l›k c. Deleuze b. Art›k siyaset s›n›f mücadeleleri fleklinde gerçekleflmektedir. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Postmarksist bir ilke olamaz? a. Tarihin tek dönüfltürücü ö¤esinin iflçi s›n›f› oldu¤unu iddia etmektedir. Postmarksistler söylemi. Dilbilim . Laclau ve Mouffe’a göre günümüzde kapitalist sistem içinde bir toplumsal grup ya da hareket di¤er gruplar›n r›zas›n› kazanmak ve egemenliklerini kurmak için hangi siyaset araçlar›n› kullanmal›d›r? a. Gramsci e. Gramsci b. Postmarksizme özgü kendi hegemonya kavramlar›n› olufltururken afla¤›daki Marksist teorisyenlerin hangisinden etkilenmifllerdir? a. Afla¤›dakilerden hangisi yeni toplumsal hareketler için söylendi¤inde do¤ru olur? a.

e 3. kitle demokrasisine a¤›rl›k verilmesini gerekli gören bir teorik konumlan›fl olarak 1970’lerin sonlar›nda geliflmifl ve Postmarksist anlay›fl›n da esin kayna¤› olmufltur (Kaygalak. modernitenin ‘tan›ml› ve belirli’ konumu üzerine içsel bir elefltiri gerçeklefltirmifl. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Kavramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizm Kuram›n›n Marksizm Üzerine Elefltirileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 169 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. tarihsel geliflmeler. Postmodernizm. bütün bu kuramlar›n kald›¤› yerden devam ederek. ‹deoloji ve politik söylem kategorilerine a¤›rl›k veren Postmarksizm. Postmodernlik. bu ba¤lamda modernist söylemin merkeze ba¤l› siyaset anlay›fl›n› alt üst eden yeni bir ‘toplumsal’ kavram› ortaya koymufltur. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Kavramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yap›salc›l›k. Marksizmin s›n›f egemenli¤i ve protelarya diktatörlü¤ü kavramsallaflt›rmalar›n›n terk edilerek. kavramlardan kopuflu ifade etmektedir. çevrecilerin. yarat›c› bir etkinli¤in olmad›¤›n› savunmufltur. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Varsay›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. öznenin asl›nda söylem ve iktidar yoluyla üretildi¤ini ve öznenin asl›nda öldü¤ünü ilan etmifltir. modernizmin temel prensiplerini ifade eden ak›lc›l›k. ekonomik ve s›n›fsal çeliflkilere indirgenemeyecek olan “yeni toplumsal hareketleri”. s›n›fsal örgütleme ve eylemler yerine. eflcinsellerin vb) belirmesi ve bunlar›n da toplumsal dönüflüme öncülük edebilece¤i düflüncesinin yay›lmas›na neden olan tüm bu . SSCB’nin Kruflçev’den itibaren kapitalist dünyayla “bar›fl içinde bir arada yaflama” yolunu seçerek Avrupa’daki komünist partilerin önüne hedef olarak koydu¤u mu¤lak ve evrimci bir niteli¤i olan “ileri demokrasi” ve “yenilenmifl demokrasi” stratejileri de Postmarksizmin siyasal düzlemdeki kaynaklar› aras›ndad›r. 2001: 35). istikrars›z. e 5. s›n›f politikas› yerine. Detayl› olarak söylersek.7. siyasal boyutta Avrupa komünizmine dayanmaktad›r. burjuva demokratik yollarla sosyalizme geçifli ve esas olarak da. bir gençlik hareketi olarak kalan “1968” ve “Nükleer Karfl›t› Hareket” ve “Bar›fl Hareketi” ile di¤er yeni toplumsal hareketlerin Bat› Avrupa’da iflçi s›n›f eksenli politikay› tart›fl›l›r hale getirmesi Postmarksizmin politik öncülleri olarak say›labilir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizme Yöneltilen Temel Elefltiriler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yap›salc›l›k ve post-yap›salc›l›ktan söylem kategorisini alarak. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yeni Toplumsal Hareketler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. s›n›flar aras› “halk” ittifak› temalar›n› merkezilefltiren Avrupa komünizminin ortaya ç›k›fl koflullar›n› haz›rlam›flt›r. ‹kinci Dünya Savafl› sonras›nda Bat› Avrupa ülkelerindeki “refah devleti uygulamalar›” (h›zl› bir birikim süreci sayesinde bu uygulamalar›n ekonomik ve toplumsal haklar› geniflletmesi ve böylece s›n›fsal çeliflkileri k›smen örtmesi). Postmarksizm. feministlerin. bu anlay›fllar›n siyasal alandaki izdüflümlerini ortaya koymufltur. Postmarksist teorinin geliflimine katk› sa¤layan temel bir pozisyon olarak postmodernizm üzerinde mutlaka durulmas› gerekir. Avrupa komünizmi. çeflitli. S›ra Sizde 2 Postmarksist yönelimin ortaya ç›kmas›nda Marksizm d›fl›ndan etkili olan düflünsel atmosfer yap›salc›l›k ve postyap›salc›l›k kuramlar›n tart›flmalar› etraf›nda geliflmifltir. kurallar. söylemi hegemonya kurman›n en önemli arac› olarak de¤erlendirmifltir. 8. ayd›nlanman›n bu normlar›na karfl› dünyan›n oluflsal. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Kavramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. toplumsal olgular› dilsel ve toplumsal yap›lar. Post-yap›salc›l›k ise bu iddialar› daha da ileri tafl›yarak. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Varsay›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 2. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Varsay›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Postmodernlik. rasyonalite. temelsiz. Sonuç olarak. a 10. b S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Postmarksizmin siyasal öncülleri. kimlik vb. “farkl› kimlikleri” ve “özne konumlar›n›” radikal demokrasi stratejisinin temel bileflenleri olarak selamlam›flt›r. c 7. kodlar ve sistemler çerçevesinde analiz etmifltir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Varsay›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ünite . belirlenmemifl nitelikte ve bir dizi da¤›n›k kültürlerden ya da yorumlardan ibaret oldu¤unu iddia eder. b 6. Özneyi de söylemsel bir infla olarak kabul eden yap›salc›l›k. yeni toplumsal muhalefet odaklar›n›n (ö¤rencilerin. Postmarksizm. Ayr›ca. Ayr›ca. d 9. modernitenin s›n›rlar›n› yaklafl›mlar›yla geniflletmifl. d 4.

geliflmifl bir kapitalist sistem içinde ideoloji ile iktidar aras›ndaki ba¤lant›y› a盤a ç›karmaya yöneliktir. ço¤ullu¤un ve farkl›l›klar›n kabulünden geçti¤ini belirterek ço¤ul ve farkl› olanlar üzerinde siyasetin nas›l infla edilebilece¤i sorusunu sorar. Dolay›s›yla bu her anlam›yla. tikel olana yapt›klar› vurguyla (Powell ve Moody.tek bir temel ilke yoktur. 1999: 60-64). toplumsal›. evrenselli¤i ve evrenselcili¤i reddeden bir anlay›flt›r. hegemonya kavram› toplumsal olan›n “tamamlanmam›fl ve aç›k” karakterini gerektirmektedir. Ona göre toplumsal s›n›f kavram›. Bireysel ve tekil (particularist) siyasal kimliklerin giderek günümüzde a¤›rl›k kazand›¤›n› savunan Laclau. sabitlenmemifl karaktere sahip özne konumlar› ve oluflsall›klarla dolu bir alan olarak tan›mlamalar›. Postmarksistlerin bir karfl› taarruz bafllatmalar›na kavramsal olarak destek vermifltir. Lyotard’›n modernli¤in üst-anlat›lar›na karfl› dil oyunlar›n›n ço¤ullu¤una yönelik vurgusu. öznelerin ça¤r›lmas›/adland›r›lmas› (interpellation) olarak tan›mlad›¤› bir mekanizma olarak tan›mlanmaktad›r. Dolay›s›yla toplumsal yap› bütünden de¤il birlefltirilmiflliklerden oluflmufltur. özneler. demokrasiyi ve tarihi aç›klayacak evrensel bütünsel ilkelerin imkâns›zl›¤›na iflaret etmifllerdir. moderlik projesinin en önemli sonuçlar›ndan birisinin. “Toplum” geçerli bir söylem nesnesi de¤ildir. Postmarksist yaklafl›mlar. günümüzde demokrasiyi düflünmenin eflitlikten de¤il. Laclau. Laclau ve Mouffe ise. nesnelerin söylemsel ba¤lam d›fl›nda bir olufla sahip olduklar› düflüncesi oldu¤unu belirtmifllerdir. ideoloji. postmodern ve Postmarksist yaklafl›m›n her ikisi taraf›ndan da teorik olarak desteklenmifltir. bireylerin gerçek dünya ile kurduklar› iliflkiyi yaflama biçimlerini belirleyen bir temsiller bütünüdür. (Üflür. Althusser’in ideoloji kavram›n›n iki temel özelli¤i vard›r: Birincisi. massi pratik olarak tan›mlad›¤› ritüeller içinde. onlar› dikiflli ve kendinden tan›ml› bir bütünlük olarak “toplum” öncülünden bir çözümleme alan› olarak vazgeçmeye götürür. ayn› zamanda toplumu. yap›n›n özne üzerindeki bir etkisidir. ‹deoloji. ‹kincisi. Tüm farkl›l›klar alan›n› sabitleyen-dolay›s›yla kuran. S›ra Sizde 4 Laclau ve Mouffe’a göre. toplumsal aktörlerin kimlik- .170 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S›ra Sizde 3 Althusser’in kuramsal çabas› Gramsci’ye benzer bir flekilde. Laclau ve Mouffe’a göre. ça¤r›l›r ve oluflturulurlar. Sistemin yeniden-üretilmesinin temeli ise siyasal ve ekonomik iktidar›n ideolojik bir ikna sürecine dayanarak var olabilmesinde yatar. Ayd›nlanman›n evrensellefltirici varsay›mlar›na ya da üst-anlat›lar›na karfl›l›k çeflitlilik ve farkl›l›¤a. 1997: 55-57). evrenselci söylem terk edilmeden demokrasi mümkün de¤ildir. Foucault’nun iktidar iliflkilerinin mikro-politikas›na dönük ilgisi bu ba¤lamda an›labilir. Althusser’den ald›¤› “öznelerin ideolojik adland›r›lmas› ve ça¤r›lmas›” çözümlemesine de üzerinde ideolojik eklemlenme mücadelesinin yürüdü¤ü ö¤elerin s›n›fsal aidiyetlerinin olmad›¤› tezini ekler. Postmodernizmin ötekilik konusundaki ilgisi ise “yeni toplumsal hareketler” konusundaki duyarl›l›¤›n geliflmesine neden olmufltur (Harvey. “toplumsal” olan anlamlar üzerinde yürüyen sonsuz say›daki mücadelenin alan›d›r ve hiçbir söylemsel pratik toplumsal anlamlar›n bütününü tek bir anlamsal merkez etraf›nda eklemleyemez. tikellik üzerindeki vurgular›yla postmodernizmle benzerlik tafl›makla birlikte evrensel olan› kesin biçimde reddetmemekle farkl›lafl›rlar. her türden evrenselci hareketlere karfl› bir güvensizlik yaratmas› oldu¤unu varsayar (Adakl›. Althusser’e göre ideoloji bir temsil (representation) sistemidir. Birlefltirilmifllikler ise nedensellik ve belirlenme mant›¤› ile de¤il olumsall›k mant›¤› ile düflünülmelidir Üflür’e göre Postmarksistlerin “toplumsal bütünlü¤ün olanaks›zl›¤›” tezi “toplumsal öznelerin bilinçlerini önceden belirleme konumunda olan ayr›cal›kl› bir merkezi reddetme anlam›na gelmektedir (Üflür. “evrensel” s›n›f ve öznelerin içinden konufltuklar› epistemolojik yuva bütünüyle ortadan kalkm›flt›r ve onun yerini her biri kendi indirgenmez söylemsel kimli¤ini kuran seslerin bir polifonisi alm›flt›r. Siyasetin hegemonik karakteri onlara göre. Modernli¤in öldü¤üne ya da en az›ndan afl›ld›¤›na. nesnelerin söylemsel ba¤lam d›fl›nda bir varl›¤a sahip oldu¤unu inkar etmediklerini. reddettikleri fleyin ise. söylem öncesi bir nesnel gerçekli¤e yer b›rakmad›klar› yolunda ciddi elefltirilere yol açm›flt›r. 2003: 4). Bu ba¤lamda ideoloji Althusser için toplumsal bütünlü¤ü yeniden üreten temel bir iflleve sahiptir. Laclau ve Mouffe’a göre. Bu nokta belirleyicidir: Evrenselin söylemini ve onun ancak az say›da öznenin ulaflabilece¤i “do¤ru”ya ayr›cal›kl› bir yaklaflma noktas›n›n var oldu¤u fleklindeki örtük varsay›m›n› terk etmeden hiçbir radikal ve ço¤ul demokrasi olamaz (1992: 234). bu ritüellerin ideolojik gereksinmeleriyle ba¤lamland›r›lm›fl olarak tan›mlan›r. özneye d›flsald›r. 1997: 41-45) Laclau. Laclau ve Mouffe’un bütünsellik ve evrensellik ilkelerine karfl› ç›karak. toplumsal de¤iflimi. modern sonras› bir döneme geçildi¤ine iflaret eden postmodern teoriler. S›ra Sizde 6 Farkl›l›klara yap›lan vurgu. ço¤u zaman bilinçd›fl› olarak yaflan›r ve öznelere egemen de¤erleri benimseterek onlar› sistemle uyumlu hale getirir. Laclau ve Mouffe. her bütünlü¤ün noksan olma niteli¤ine olan inançlar›. Radikal demokrasinin söylemi evrenselli¤in söylemi de¤ildir. Buna göre. adland›r›l›r. S›ra Sizde 5 Öncelikle. 2001: 21).

E. Birikim. Savran. C. E. Ç (2010). (1985).-Mouffe. Say›/No: 2:135-164. (2000).Laclau ve C. Say›: 4756. Say›: 113: 47-50. D. pp. E. E. Kubilay. (1999). C. S›n›f bilinci.1-20 Castle. ‹stanbul: Birikim Yay›nlar›. M. Alpagut). Cilt: 10. Sungur Savran. Toplum ve Bilim. (1994). Laclau. (2010). (1992). S (1997). ‹deoloji ve Politika. Koray Çal›flkan. Radikal Demokrasi ve Sol. Ünite . ‹stanbul: Sarmal Yay. 2010: 143). 11: 2. Harvey.103 . öznelerin evrensel ortak kimliklerinin art›k mümkün olmad›¤›n› iddia eder ve evrensel olan› bir kenara atar. New York: Verso. Sar›ca). (1990). evrenseli mutlak biçimde reddetmek yerine. M. (çev. Postmarxism?. (çev. Öznelerin kimlikleri da¤›lmakta ve ço¤ullaflmaktad›r.13-32.: H. say›:1.33-59. Zihinler ve Demokrasi. Kaygalak. E. ‹deolojinin Serüveni: Yanl›fl Bilinç ve Hegemonyadan Söyleme. Akademik Bak›fl. Laclau. Birikim. (1998). Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokrasi Siyasetine Do¤ru. Emel Kurma. Çev. Postmodernli¤in Durumu. D. Laclau. K (2004). Üyelikten Haklara. G (2001). (2008). say›: 62. Praksis. s. (1995).com. Ankara Üniversitesi: Yay›nlanmam›fl Doktora Tezi. A. Sarmal Yay›nevi: ‹stanbul.7. Tikelcilik ve Kimlik Sorunu. (1996). New Reflections on the revolution of Our Time. Bat›. Eski ve Yeni Toplumsal Hareketler: Türkiye’de Demokratik Aç›l›mlar.49-59 Geras. Postmarksizmin Kuramsal ve Siyasal Açmazlar›. Ideology and post-marxism. N. (1997). (çev. B. (1993). Çev. (2004). ss. ‹stanbul: Ak›fl Yay›nc›l›k. ‹stanbul: Metis Kad›o¤lu. evrenseli kendine ait somut bir içerikten yoksun. Mürekkep. F. S. A. Bafler). (çev. Coflkun. Say›: 6240-48. . M.‹stanbul: Belge Yay›nlar› Laclau. Say›: 7. M. Liberal Demokrasinin Dönüflümü ya da Postmarksist Teorinin Zafiyeti: “Radikal Demokrasi Projesinin Elefltirisi. “Türban Sorunu Ba¤lam›nda Siyasal ‹slamda Söylemin Alternatif Yurttafll›k Tasar›m›”. Evrensellik. ‹stanbul: Metis. Çelik. Birikim Yay›nlar›. (1987). Bat› Marksizmi Üzerine Düflünceler. say›:1.6-28 Üflür. Postmodernizm bu da¤›lmay› mutlaklaflt›rarak.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 171 lerini belirlemeye devam etmekle birlikte. N. U. Journal of Political Ideologies. Postmodernizm ve Radikal Demokrasi. P. E. ‹stanbul: Alfa. G. Özcan). s. Birikim. F (2000).: fi. ‹deoloji. E. (2001) “Post-marksist Siyasetin Sefaleti: Radikal Demokrasi”. Mouffe. Çev.(2006). Yeni Toplumsal Hareketler. s. Wood. pp. Laclau. s.126-156 Keyman.. E. ‹deoloji ve Kültürel Kimlik. Asena Günal. Vatandafll›¤›n Dönüflümü.40-82 Eagleton. Türkiye ve Radikal Demokrasi: Geç Modern Zamanlarda Siyaset ve Demokratik Yönetim. ‹stanbul: Birikim Yay›nlar›. Anadolu Üniversitesi. (1992). Evrenselcilik. Laclau’ya göre saf tikellik ça¤r›s› günümüz toplumlar›nda ortaya ç›kan sorunlara çözüm getirmekten uzakt›r (Kubilay.akademikbakis. (çev. fiahiner). 163. E. Keyman. s. Laclau.(1998). (1996). J. Marx’tan Foucault’ya ‹deoloji. www. Barrett. T. New Left Review. Çev: Bülent Aksoy. Anderson. Laclau ise postmodernizmden farkl› olarak evrenselin bir kenara at›lmas›na karfl› ç›kar. Çev. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Adakl›. London. art›k öznelerin kimliklerini sistematik biçimde belirlememektedir. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Mouffe ile Söylefli: Kalpler. Say›: 11. Kardam-D. S›n›ftan Kaç›fl. Sosyal Bilimler Dergisi.114 Larrain. (1993) Demokratik Yurtttafll›k ve Siyasi Topluluk. Praksis. Ankara: ‹mge Yay. bir bofl yer olarak görmek gerekti¤ini belirtir. Çev: Ahmet Fethi. Kimlik ve Özgürleflme. ‹stanbul.

Wallerstein’›n Kapitalist Dünya Ekonomisi yaklafl›m›n›n özelliklerini s›ralayabilecek. Çevre. çevre ve yar› çevre kavramlar›n› tan›mlayabilecek. Wallerstein’›n küreselleflmeye bak›fl›n› özetleyebileceksiniz. Anahtar Kavramlar Dünya Sistemi Kapitalist Dünya Ekonomisi Merkez. Yar›-Çevre Uluslararas› ‹fl Bölümü • • • • Sömürü Sermaye Birikimi Küreselleflme Sistem Karfl›t› Hareketler ‹çindekiler • G‹R‹fi: WALLERSTEIN’IN GENEL YAKLAfiIMI • DÜNYA S‹STEM‹ ANAL‹Z‹ • KAP‹TAL‹ST DÜNYA EKONOM‹S‹ • GEÇ‹fi SÜREC‹ OLARAK KÜRESELLEfiME • SONUÇ Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein . Wallerstein’›n Dünya sistemi yaklafl›m›n›n önemini de¤erlendirebilecek. Immanuel Wallerstein’›n genel yaklafl›m›n› aç›klayabilecek.8 Amaçlar›m›z • • • • ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Wallerstein’›n merkez.

co¤rafya. bak›fl aç›lar›n› ve kavramlar› elefltirmekle. Günümüzde kapitalizmin bir durgunluk döneminde oldu¤unu iddia eden Wallerstein küreselleflme sürecini bir geçifl süreci olarak ele almaktad›r. kendine has bir iflbölümü olan bir dünya ekonomisi yaratm›flt›r. çevre ve yar› çevre aras›nda eflit olmayan ve hiyerarflik iflbölümü ile varl›¤›n› sürdürmektedir. küresel çapta örgütleniflini ve bir dünya sistemi olarak yay›lmas›n› analiz etmifltir. ça¤›m›z›n tart›flmas›z en önemli sosyal bilimcilerinden ve ‹kinci Dünya Savafl› sonras›n›n en etkili Amerikan sosyologlar›ndan biri olarak kabul edilmektedir. bunlar›n yerine yeni bak›fl aç›lar› ve kavramsal çerçeveler önermekle mümkün oldu¤unu belirtir. .Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein G‹R‹fi: WALLERSTEIN’IN GENEL YAKLAfiIMI Immanuel Wallerstein. Wallerstein’›n dünya tarihi ile ilgili 14 dile çevrilen ve baflta sosyoloji olmak üzere politik ekonomi. yüzy›lda Bat› Avrupa’da ortaya ç›kan kapitalizm sürekli bir sermaye birikimi aray›fl› ile dünya çap›nda yay›lm›fl. antropoloji ve karfl›laflt›rmal› edebiyat üzerinde önemli bir etkiye sahip olan Modern Dünya Sistemi adl› çal›flmas›. Bu dünya ekonomisi merkez. ulusal temelden ziyade ulus-devletleri aflan. toplumsal de¤iflme konusunda sosyal bilimler yaz›n›nda bugüne kadar gelifltirilen en önemli yaklafl›mlar›ndan biri olarak kabul edilmektedir. Wallerstein hem geçmifli hem de günümüzü anlayabilmenin ve aç›klayabilmenin ancak varolan sosyal bilim anlay›fl›n›. Wallerstein’›n çal›flmalar› bu nedenle küreselleflme tart›flmalar› içinde önemli bir yere sahiptir. Dünya sistemi yaklafl›m›nda temel olarak bütüncül bir bak›fl aç›s›yla kapitalizmin. yaflad›¤›m›z dünyan›n içinden geçti¤i derin dönüflümleri çok disiplinli ve makro ölçekli bir yaklafl›m olan “dünya sistemleri analizi” ile aç›klamaya çal›flan. Wallerstein’›n her zaman siyasetle iç içe olan ve siyasal tart›flmalar›n yap›ld›¤› bir ailede büyümesi onun entelektüel merak›n›n biçimlenmesinde oldukça önemli bir rol oynam›flt›r. 1970’lere kadar çal›flmalar› Afrika k›tas›n›n ekonomik ve politik meseleleri üzerine odaklanm›flt›r. Kapitalist dünya ekonomisinin en temel özelli¤i sürekli kâr elde edilmesini ve sermaye birikimini sa¤lamas›d›r. Bu nedenle 1950’lerin bafllar›nda Afrika’dan yay›lan ulusal ba¤›ms›zl›k hareketlerine hem politik olarak hem de entelektüel olarak dâhil olmufltur. Wallerstein’a göre 16. Wallerstein’›n koloni tarz› sömürüye karfl› yürütülen ba¤›ms›zl›k mücadeleleri ile dayan›flma içinde olmas› 1970’lerde gelifltirdi¤i “dünya sistemleri analiz”inde oldukça etkili olmufltur. tarih.

1 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Immanuel Maurice Wallerstein (1930. Tarihsel Sistemler ve Uygarl›klar ‹ncelemeleri Merkezi’nin yöneticili¤ini yapmaya baflS O R U lad›. Lee ve I. Wallerstein’›n koordinasyonlu¤unda Bu konuda daha gerçeklefltirilen Metis Yay›nlar›ndan ç›kan “‹ki Kültürü Aflmak: Modern Dünya Sisteminde Fen Bilimleri ile Befleri Bilimler Ayr›l›¤›” (2007) isimli kitab› inceleyebilirsiniz. K ‹ Tdetayl› A P bilgi için Richard E. Geçifl Ça¤›/Dünya Sisteminin Yörüngesi 1945-2025 (2000) T. Yüzy›l Paradigmas›n›n S›n›rlar› ‹ T A P (1999).. Wallerstein’›n üç ciltten oluflan Modern Dünya Sistemi (Wallerstein. Son olarak çal›flmalar›n› Yale Üniversitesi’nde sürdüren Wallerstein.yale. Entelektüel için bir ça¤r›d›r. Sosyal Bilimleri Düflünmemek. 68 Hareketi içinde yer alan Wallerstein daha sonra 1971’de Montreal’de McGill ÜniSIRA S‹ZDE versitesinde çal›flmalar›n› sürdürdü.edu/socdept/faWallerstein’›n kendisi culty/wallerstein. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT Wallerstein’›n entelektüel duruflundaki en önemli noktalardan biri de¤erden S‹ZDE ar›nm›fl bir SIRA tarihsel çal›flma yapman›n imkâns›z oldu¤unu iddia etmesidir. 2010b. “Dünya sistemi analizi bir teori de¤ildir. ya da 21. yüksek lisans ve doktora e¤itimini Columbia Üniversitesi’nde tamamlad›.) 1930 y›l›nda New York’ta do¤an Wallerstein lisans. Amerikan Gücünün Gerileyifli Kaotik Bir Dünyada ABD (2004). Yeni Bir Sosyal Bilim ‹çin (2005). Wallerstein 1994-1998 y›llar› aras›nda Uluslararas› Sosyoloji Derne¤i’nin baflkanl›¤›n› yapm›flt›r. 2008: 797). Bu merkezde Wallerstein’›n dünya sistemi yaklafl›m›ndan etkilenen ve bu do¤rultuda çal›flmalar yürüten di¤er sosyal bilimciler yer almakSIRA S‹ZDE tad›r.. Gerçe¤in ne oldu¤una dair gelifltirilen her iddia asl›nda bir de¤ere ba¤l› olarak gelifltiDÜfiÜNEL‹M rilen iddiad›r. 2011) en çok bilinen çal›flmas›d›r ve 14 dile çevrilmifltir. Wallerstein bunun tersinin olabilece¤ini düflünen bilim insanlar›n›n bilimsel tarafs›zl›k ve nesnellik iddias›n›n alt›nda asl›nda onlar›n kendi de¤er yarg›S O R U lar›n›n bulundu¤unu belirtmektedir.” (Appelrouth & Desfor Eldes. Türkçe’ye çevrilen eserlerinden baz›lar› flunlard›r: Liberalizmden Sonra K(1998). ekonomik.iwallerstein. ‹NTERNET ‹NTE R N E T ve yay›nlar› ile ilgili bütün kaynaklara www. K. Hopkins ile birlikte.19. D ‹ K Kde¤iflim AT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Wallerstein “Bir Geçifl Ça¤›nda Entelektüeller” (2007) çal›flmas›nda “iki kültür” olarak da adland›rd›¤› bilimsel bilgi ve felsefi/befleri bilgi ayr›m›n›n asl›nda modern dünya sisteminin ideolojik çerçevesine uygun olarak icat edilen bir kavram olduAMAÇLARIMIZ ¤unu iddia etmektedir. tarihsel sistemler ve uygarl›klar üzerine çal›flma yapan bu merkezin yöneD‹KKAT ticili¤ini halen devam ettirmektedir. Wallerstein’›n AMAÇLARIMIZ yazd›¤› çok fazla say›da kitap ve makalenin yan› s›ra. Wallerstein 1976 y›l›nda New York State Üniversitesi’ne ba¤l› Fernand DÜfiÜNEL‹M Braudel Ekonomiler. dünya sistemi analizi ihmal edilmifl konulara ve sahte epistemolojilere karfl› bir protestodur.com adreslerinden ulaflabilirsiniz. Yüzy›l›n Tarihsel Seçimleri (2005). TELEV‹ZYON Wallerstein’›n Sosyal Bilim Anlay›fl› SIRA S‹ZDE K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Ona göre her bir kavramsal çerçevenin seçimi do¤rudan politik durufla göre belirlenir. güncel politika yaz›lar› ve yorumlar› da bulunmaktad›r. 2010a. Avrupa EvrenTE L E V ‹ Z Y Ütopistik ON selcili¤i: ‹ktidar›n Retori¤i (2007).174 Resim 8. 13 y›l ayn› üniversitenin sosyoloji bölümünde çal›flan.html ve http://www.

2005: 37). 19. Wallerstein’a göre de¤erden ar›nm›fl ya da de¤erDÜfiÜNEL‹M tarafs›z akademisyen/bilim insan› miti. Bat› ya da AMAÇLARIMIZ Avrupa merkezli sosyal bilim anlay›fl›n›n de¤ifltirilmesi gerekti¤ini iddia eder. bir tarihsel sistemden bir di¤erine geçiflin belirsiz ve kaotik olabilece¤ini. Antropoloji. Bunun sonucunda “akademisyen/bilim insan›n›n rolü bu geçiflin do¤as›n› SIRA S‹ZDE bireysel ve etkilemek için yeteneklerini seferber etmek ve en önemlisi bu geçiflin kolektif olarak hepimize sundu¤u tarihsel seçenekleri ana hatlar›yla ortaya koymakt›r” (Wallerstein. bu durumda da akademisyen/bilim insan›n›n rolünün ne olmas› gerekti¤inin sorgulanmas› gerekti¤ini belirtir. Wallerstein dünyaSIRA S‹ZDE n›n bu ikili toplum modelleri ile aç›klanamayacak karmafl›k bir yap›da oldu¤unu belirtir. siyaset ve ekonominin d›fl›nda kalan alanlar›. Üçüncüsü ise gitmemiz gerekti¤ine inand›¤›m›z yere en yüksek ihtimalle nas›l ulaflabiSIRA S‹ZDE lece¤imizin politik olarak de¤erlendirilmesidir” (Wallerstein. yüzy›l›n hâkim ideolojisi olan liberalizm bu ayr›mlarda etkili olmufltur. antropoloji de uygar dünyan›n d›fl›ndaki ilkel toplumlar› incelemek için 1 SIRA S‹ZDE ‹DN ÜTfiE ÜR NN EE L ‹TM S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET .Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 175 Modern dünya sisteminin beklenen çöküflü ile birlikte bu “iki kültür” kavramsallaflt›rmas› da ortadan kalkacakt›r. K ‹ T Ataraf›ndan P Wallerstein’›n sosyal bilimlerle ilgili yaklafl›m› için Gulbenkian komisyonu kendisinin baflkanl›¤› ile haz›rlanan “Sosyal Bilimleri Aç›n: Sosyal Bilimlerin Yeniden Yap›lanmas› Üzerine Rapor”u (1996) inceleyebilirsiniz. 2005: 36). Ayr›ca söz konusu D‹KKAT yaklafl›mlar karfl›tl›klar üzerine kurulmufl modern-geleneksel. serbest pazar ve egemen devletlerle birlikte modern dünya sisteminin iflleyifli için gerekli olan S O R U mitler aras›nda yer al›r. ahlaki ve politik düzeyde tart›flmalar›n yap›lmas› gerekir.8. da geliflmeye bafllayan bu ayr›mlar 1945’lerde bugünkü kulland›¤›m›z anlamda kategorilere dönüflmüfltür. Wallerstein disiplinler fleklinde oluflturulan bu ayr›mlar› sorgulamak için TELEV ‹ZYON sosyal bilimlerin tarihsel geliflimini inceler. çevre ve yar› çevre’den oluflmaktad›r ve tarihsel olarak bunlar araAMAÇLARIMIZ s›nda dinamik bir iliflki bulunmakta ve birbirleri aras›nda geçifller yaflanmaktad›r. ‹KKAT ‹kincisi. geliflmifl-gerikalm›fl. Ünite . co¤rafya. Dönüflüm süreçlerinde bu mitlerin alafla¤› edilmesi ve sürece dair entelektüel. Buna örnek olarak özellikle modernleflme kuramlar›n› gösS O R Ugerikalm›fll›k teren Wallerstein bu tür yaklafl›mlar›n Avrupa d›fl›ndaki toplumlara kavram›yla yaklaflt›¤›n› belirtir. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON “Gulbenkian Komisyonu” ne amaçla ve ne zaman kurulmufltur. siyaset bilimi. Wallerstein modern dünya sistemi analizinde ana ak›m teorileri ve araflt›rma pratiklerini elefltirir ve niteliksel ve tarihsel metotlar›n önemini vurgular. Buna gö‹NTER NET re devlet-siyaset ve piyasa-ekonomi analitik düzeyde iki ayr› alan olarak ele al›nmaktad›r. adeta bu toplumlar› tarihsiz toplumlar olarak göstermektedir. eflit haklara sahip yurttafllar. Wallerstein sosyal bilimler içindeki ayr›mlar›n yapay olarak oluflturulmufl ayr›mlar oldu¤unu belirtir ve dünya sistemi analizinde bu ayr›mlar› ortadan kald›raK ‹ T A P cak yöntemsel önermelerde bulunur. Bu modellerin elefltirisi sonucunda kendisinin gelifltirdi¤i dünya sistemi yaklafl›m› merkez. SIRA S‹ZDE Wallerstein’a göre böylesi bir anlay›fl kendisi d›fl›nda kalan co¤rafyalardaki eko‹D NÜTfiEÜR NN EE LT ‹M nomik-tarihi süreci kavramsallaflt›ramamakta. Bu durum ise asl›nda dünya sistemi içindeki hiyerarflik iflbölümü ve sömürünün görülmesini engellemektedir. araflt›r›n›z. 19. azgeliflmifl-geliflmifl gibi ikili toplum modellerine dayanmaktad›r. psikoloji ve tarih ayr› bir disiplin olarak üniversite ve araflt›rma alanlar›na sahiptir. sosyoloji. Sosyoloji. nereye do¤ru gitmek istedi¤imizin ahlaki olarak de¤erlendirilmesi. Bunlardan “ilki nereye do¤ru gitti¤imizin entelektüel olarak D de¤erlendirilmesi. yy. Wallerstein bu beklenen çöküflün. konular› aç›klamak için.

Marx’›n tarihi s›n›f savafllar›n›n tarihi olarak ele almas› gibi. 1990: 176) Wallerstein kendisinin entelektüel geliflimini etkileyen düflünürler aras›nda Karl Marx. tarih disiplini içinde 1920’lerde kurulan Anneles Okulu’nun kurucular›ndand›r. bu anlay›fllar› evrensel yasalara çevirecek genellemeler yapmak imkâns›zd›r” (Ragin ve Chirot. ikisi de iktisatç› olan Joseph Schumpeter (1883-1950) ve Karl Polanyi (18861964) ve Frans›z tarihçi Fernand Braudel’i (1902-1985) s›ralamaktad›r (Appelrouth & Desfor Eldes. Bununla birlikte Marx ve Wallerstein’›n modern topluma bak›fllar› üzerinde farkl›l›klar bulunmaktad›r. (So. “Modern Dünya Sistemi” çal›flmas› 400 y›la yay›lan bir süreçte dünyan›n birkaç bölgesinde ekonomik geliflmenin detaylar› üzerine yap›lm›flt›r. Bir baflka ifadeyle bu okulda yer alan tarihçiler savafllar. do¤al afetler. Wallerstein’›n üzerinde en etkili olan kifli olarak Karl Marx gösterilmektedir. moda. iktisatç› olan Joseph Schumpeter ve Karl Polanyi ve üçüncüsü de bafl›n› Frans›z tarihçi Fernand Braudel’in çekti¤i Annales Okulu olmak üzere üç entelektüel kökenden beslendi¤ini belirtir. varl›¤›n› sürdürdü¤ü ve y›k›laca¤› varsay›m›na dayanmaktad›r oluflturulmufl disiplinlerdir. Wallerstein ikisi de iktisatç› olan Polanyi ve Schumpeter gibi ekonomik geliflmenin tarihsel bir aç›klamas›n› yapar. Wallerstein da Braudel gibi disiplinler aras›ndaki ayr›ma özellikle tarih ve sosyolojiyi birbirinden ay›ran geleneksel yönteme karfl› ç›km›flt›r. yine benzer biçimde Wallerstein modern kapitalizmin kökenlerini ve kapitalist yay›lman›n neden ve sonuçlar›n› küresel düzeyde aç›klamaya çal›flm›flt›r. 2008: 798). politik ve sosyokültürel alanlar ayr› ve özerk alanlar de¤ildirler.longue durée. bu yanl›fl ikili karfl›tl›k yerine befleri bilimlerle iliflkilendirilen idiografik epistemoloji ve fen bilimleri ile iliflkilendirilen nomotetik epistemolojinin birlikte kullan›lmas›n› önerir. tarihin tek ve özel bir olay›n ya da vakan›n üzerine odaklanmas› sosyolojinin ise soyut ve nedensel genellemeler yapmas›na dayanmaktad›r. ikincisi. Oysa Wallerstein’a göre ekonomik. tekrar eden dalgalanmalar›n tarihidir. Braudel gibi Wallerstein’›n çal›flmalar› da uzun dönemleri kapsamaktad›r. “Nomotetik epistemoloji: toplumsal davran›fllar› yöneten evrensel yasalar oldu¤u inanc›. sürekli tekrarlar›n. Wallerstein. Frans›zca bir kavram olan longue durée olaylar›n gerisinde uzun dönem tarihsel yap›lara öncelik veren tarih yaz›m› yaklafl›m›n› ifade etmektedir. büyük devlet adamlar› ve bunlara dair yaz›lan belgelere odaklanmaktan ziyade co¤rafya. Wallerstein’›n gelifltirdi¤i model ister tekil ulus devletler olsun isterse de dünya sistemi olsun bütün toplumsal sistemlerin çat›flma temelinde olufltu¤u. bu yasalar bilimsel yöntemleri kullanarak ortaya ç›kar›labilir ve e¤er bu yasalar› bilirsek sadece geçmifl olaylar› aç›klamakla kalmay›z. Braudel’e göre uzun dönem. . gelecekteki olaylar›n yönünü de tahmin edebiliriz” (Ragin ve Chirot. nüfus yap›s›. Wallerstein’›n ekonomik geliflmenin tarihi üzerine yapt›¤› çal›flmalar›nda etkili olmufllard›r. Karl Polanyi ve Joseph Schumpeter. psikolojisine odaklanan bir yöntem önermifllerdir. Son olarak. buna paralel olarak. Braudel’in çal›flmalar›n›n Wallerstein üzerindeki etkisi üç noktada s›ralanabilir (Appelrouth & Desfor Eldes. 2008: 800). 1999: 303) Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Wallerstein’›n gelifltirdi¤i model ister tekil ulus devletler olsun isterse de dünya sistemi olsun bütün toplumsal sistemlerin çat›flma temelinde olufltu¤u. Yine benzer biçimde Polanyi ve Schumpeter gibi Wallerstein da bir ekonomik sistem olarak ele ald›¤› kapitalizmin hâkimiyetinin ileride son bulaca¤›n› iddia etmektedirler. Karl Marx. 2008: 799). varl›¤›n› sürdürdü¤ü ve y›k›laca¤› varsay›m›na dayanmaktad›r (Appelrouth & Desfor Eldes. Braudel uzun dönem ile tarihsel çal›flmalarda iklim. sosyoloji ve ekonomiyi bir araya getiren ve çal›flt›klar› dönemin zihniyetine. Anneles Okulu temel olarak olay ya da vaka merkezli çal›flmalar yerine tarihsel yap›lar›n uzun dönemde incelenmesi yaklafl›m›n› getirerek tarih alan›nda yap›lan çal›flmalar› tamam›yla de¤ifltirmifltir. Bunu yaparken ekonomik geliflmelerle toplumun di¤er alanlar›ndaki dönüflümlerin iliflkisini kurmaktad›r. Wallerstein’da toplumsal geliflmenin tarihini anlamak için kaynaklar› elde etmek üzerinden yürütülen rekabete dayal› mücadelelerin tarihine bakmak gerekti¤ini belirtir. “‹diografik epistemoloji: Her sosyal görüngü/olay/sürecin tekil oldu¤u ve ancak görüngü/ olay/ sürecin kültürel ba¤lam›n› derinlemesine bilmeye dayanan empatik bir anlay›flla anlafl›labilece¤i inanc›. Birincisi. Afla¤›da Marx ve Wallerstein aras›ndaki benzerlikler ve farkl›l›klar yer almaktad›r. co¤rafya. ‹kincisi. yemek. farkl› iflleyen mant›klar› yoktur. Fernand Braudel. Anneles Okulu temel olarak olay ya da vaka merkezli çal›flmalar yerine tarihsel yap›lar›n uzun dönemde incelenmesi yaklafl›m›n› getirerek tarih alan›nda yap›lan çal›flmalar› tamam›yla de¤ifltirmifltir. de¤iflimin yavafl oldu¤u tarihsel süreçtir.176 Wallerstein entelektüel gelifliminde birincisi. gelenek ve görenekler. teknolojiden ekonomi ve siyasal kurumlara kadar uzanan genifl bir yelpaze önermifltir. Bu geleneksel yaklafl›m. 1999: 303).

Fakat Wallerstein. Bu yaklafl›mlardan ilki tarihin her döneminde ve bütün toplumlar için geçerli olabilecek düzenli de¤iflim yasalar›na. çevre ve yar› çevre aras›ndaki iliflkiler olarak ele alm›flt›r. Bu bak›fl aç›s›n› elefltiren Wallerstein bu durumun hem toplumsal tarihin yanl›fl aç›klanmas›na hem de gelecekteki de¤iflimlere dair yap›lacak yanl›fl varsay›mlara neden olaca¤›n› iddia eder. k›talar› ve siyasal topluluklar› kapsayan ekonomik bir varl›k. Her fleyden önce. ulus devletlerin toplumsal hayat›n kuruldu¤u temel yap›lar oldu¤una dair yayg›n bir düflünme biçimi geliflmifltir. yani hepsini kucaklayan dünya sistemi için içten kaynaklanan olmal›d›r” (Ragin ve Chirot. kültürel.. 1999: 303). . devletlerin s›n›rlar› içindeki faktörler -toplumsal. tek tek ülkeler için d›fltan kaynaklanan fley. Wallerstein da Marx gibi kapitalizmin bir gün sona erece¤ini vurgulamakla birlikte yeni toplumun nas›l bir toplum olaca¤›na dair kesin bir belirlemesi yoktur. Wallerstein devlet ve toplum yerine tarihsel bir sistem olan “dünya sistemini analiz birimi olarak önerir. Ayr›ca tarihsel olarak kavranan bir dünya sistemi ile modern toplumsal de¤iflme incelenebilir ve aç›klanabilir. Devletler de¤iflir. 2008: 804 Ana Tema Birincil toplumsal yap› Toplumun temeli Birincil toplumsal iliflkiler Toplumsal iliflkilerin temeli Gelecekteki toplum Marx Ulus-devlet Kapitalist ekonomi Burjuvazi ve proleterya Çat›flma/sömürü Zorunlu komünist devrim Wallerstein Dünya sistemi Kapitalist ekonomi Merkez.8.1 Kaynak: Appelrouth & Desfor Eldes. Marx gibi kapitalist üretim biçimine ve bu üretim biçimi içindeki temel toplumsal iliflki olarak gördü¤ü sömürü kavram›na odaklanm›flt›r. benzersiz ve kapsay›c› bir toplumsal sistem”dir (Ragin ve Chirot. De¤iflimi oluflturan görünüflte tesadüfî krizler ve kesintiler hakk›nda genelleme yapma imkân›. d›fl›ndakiler ise d›flsal faktörler olarak ele al›n›r. dünya sistemi yaklafl›m›nda. bu tür olaylar› üreten daha genifl bir sistem modeli kurmakla kan›tlan›r. Bunun sonucunda ise devletin ve toplumun s›n›rlar›n›n eflde¤er oldu¤u. d›fltan kaynaklanan de¤iflimi bilimsel olarak ele almak mümkündür.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 177 Tablo 8. Bilindi¤i üzere Marx’ta temel sömürü iliflkisi burjuvazi ve proleterya-iflçi s›n›f› aras›ndaki iliflkidir. daha büyük bir varl›k için.. 1999: 285-286). yüzy›lda devlet ve toplum kavramlar› birbirlerinin karfl›t› olarak kurulmufltur ve o dönemin sosyal bilim anlay›fl› içinde temel sorunlar›ndan birisi de toplumun ve devletin nas›l yeniden ba¤daflt›r›laca¤› üzerine olmufltur. 1999:168). (Marshall. Wallerstein dünya sistemi analizini gelifltirirken toplumsal de¤iflme alan›nda varolan iki yaklafl›m› birlefltirmeye çal›fl›r. Tekil bir toplumsal sistem olarak kapitalist dünya ekonomisi “kapitalist ulusdevletlerin gevflek bir derlemesi de¤il. 1999:168).içsel faktörler olarak. Bu düflünüfle göre her devletin bir toplumu vard›r dolay›s›yla da devletlerin tarihi ve gelenekleri vard›r. Di¤er yaklafl›m ise toplumlar›n tikelDünya sistemi “kapitalist iktisadi sistemin merkezden periferiye (çevreye) do¤ru büyümesini ve bu büyümenin kapitalist toplumlar ile pre-kapitalist toplumlar üzerindeki benzer etkilerini anlatan bir tarihsel aç›klama” olarak tan›mlanmaktad›r. çevre ve yar› çevre Çat›flma/sömürü Muhtemel sosyalist dünya Yukar›da görüldü¤ü üzere Wallerstein. Böylelikle ba¤›ms›z tekil devletler birbiriyle karfl›laflt›r›labilir. Wallerstein’a göre 19. Bu nedenle. DÜNYA S‹STEM‹ ANAL‹Z‹ Dünya sistemi “kapitalist iktisadi sistemin merkezden periferiye (çevreye) do¤ru büyümesini ve bu büyümenin kapitalist toplumlar ile pre-kapitalist toplumlar üzerindeki benzer etkilerini anlatan bir tarihsel aç›klama” olarak tan›mlan›r (Marshall. Ünite . “‹çinde ülkelerin faaliyet gösterdi¤i teorik bir dünya sistemi modeli kurulursa. makro sosyolojik yasalara ulaflmay› hedeflemektedir. Marx’tan farkl› olarak bu sömürü iliflkilerini ulus devletleri aflan bir dünya sistemi içinde merkez.

k›talar› ve siyasal topluluklar› kapsayan ekonomik bir varl›k. Wallerstein’a göre dünya ba¤›ms›z toplumlar›n ya da ulus devletlerin toplam›ndan baflka bir fleydir. Dolay›s›yla dünya ekonomilerindeki bütünleflmeyi sa¤layan güç siyaset de¤il ekonomidir. Politik bölünmeler ekonomik gereksinmelere hizmet eder ve politik hâkimiyet geliflmeye engel bile olabilir. Bu imparatorluklar kendi bütünlüklerini kurduklar› askeri ve politik hâkimiyet üzerinden sa¤lamaktad›rlar ve yönetim biçimleri de bu anlay›fla dayanmaktad›r. Bu nedenle dünya sistemi sosyal bilimcilerin temel analiz birimi olmal›d›r. 2. Bu ikinci yaklafl›ma göre genel yasalara ulaflmak imkâns›zd›r. 4. Wallerstein bu iki yaklafl›m aras›ndaki ayr›ma karfl› ç›karak tekil bir sistem olarak kapitalizmin içinde büyüdü¤ü toplumsal sistemi bir bütünlük olarak ele almaktad›r. De¤iflim süreklidir ama tek yönlü ve do¤rusal de¤ildir” (Adams ve Sydie. Wallerstein’›n dünya sistem analizinin belli bafll› ilkeleri flu flekilde s›ralanabilir: 1. Dünya sistemleri kendi s›n›rlar› içinde çeflitli kültürleri ve uyumlu bir bütün oluflturabilmek için en küçük birimlerin içine dâhil olabilece¤i geniflleyen bir uluslararas› iflbölümünü bar›nd›r›r. 1500 y›llar› aras›nda eski Roma veya M›s›r gösterilmektedir.Ö. yar›çevre ve çevreden oluflmaktad›r. Dünya ekonomileri ekonomik de¤iflim üzerine yap›land›r›lm›flt›r ve bu durum politik olarak tan›mlanm›fl s›n›rlar›n ve herhangi bir devletin kontrolünün d›fl›ndad›r. benzersiz ve kapsay›c› bir toplumsal sistem”dir (Ragin ve Chirot. Bu durumda ise toplumlar aras›nda karfl›laflt›rma yapman›n neredeyse faydas› yoktur. Tekil bir toplumsal sistem olarak kapitalist dünya ekonomisi “kapitalist ulus-devletlerin gevflek bir derlemesi de¤il. 2002: 123) Wallerstein’in dünya sistemi yaklafl›m›nda kapitalizm on alt›nc› yüzy›lda Avrupa’da ortaya ç›kan ve oradan giderek yay›lan bir dünya sistemi olarak analiz edilir. 8000 ve M. Hâkim olan unsur siyaset de¤il ekonomidir. Wallerstein 20. Dolay›s›yla belirli ürünler üretilmesindeki amaç onlar›n kullan›lmas›ndan öte . Çünkü “merkezi denetimin yoklu¤undan ötürü. Dünya imparatorluklar›na örnek olarak M. 1999: 285-286). her toplum ancak kendi tarihi ile anlafl›labilir. Dünya sistemi merkez. bu da onlar›n servet biriktirme ve küresel ölçekte birikimi gelifltirme f›rsatlar›n› güçlendirir” (Ragin ve Chirot. 1999: 286). Bu ayr›mlar ulusal gibi görünmekle beraber asl›nda daha çok bölgesel ayr›mlard›r. ekonomik aktörlerin daha fazla hareket özgürlü¤ü vard›r. “‹flbölümü ve s›n›fsal bölünmeler evrensel olgulard›r. yüzy›ldan bu yana sadece bir tek dünya sistemi varl›¤›n› sürdürmektedir o da kapitalist dünya ekonomisidir. yüzy›lda bu durumun tarihsel gelifliminin ve kapitalist sistemin yay›lmas›n›n detayl› analizini yapm›flt›r. 3. Kapitalist dünya ekonomisi kâr›n maksimize edilmesi amac›yla üretimin yap›ld›¤› tek üretim biçimidir. S. Bütüncül olarak ele ald›¤› dünya sistemleri afliret toplumlar›ndan ya da uluslardan farkl›d›r. ‹mparatorluk kendi bünyesindeki bölgelerden haraç biçiminde vergi toplamaktad›r. Dünya Sistemi: Dünya ‹mparatorluklar› ve Dünya Ekonomileri Wallerstein tarihsel olarak bak›ld›¤›nda dünya imparatorluklar› ve dünya ekonomileri olmak üzere iki tane dünya sisteminin var oldu¤unu belirtir.178 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› li¤i üzerine odaklanmaktad›r. Wallerstein tarihsel olarak bak›ld›¤›nda dünya imparatorluklar› ve dünya ekonomileri olmak üzere iki tane dünya sisteminin var oldu¤unu belirtir. KAP‹TAL‹ST DÜNYA EKONOM‹S‹ Wallerstein’a göre yaklafl›k olarak 16. Dünya ekonomileri ise dünya imparatorluklar›n›n tersine politik hâkimiyet üzerine kurulmam›flt›r. Siyasal bütünleflmeden yoksun olmak dünya ekonomileri için avantajl› bir durumdur. Fakat hâlâ hâkimiyet iliflkileri varl›¤›n› sürdürmektedir.

genifllemesi 2. Böylesi bütüncül bir analiz asl›nda Wallerstein’›n toplumsal de¤iflmeyi tek tek ülkeler üzerinden de¤il. 2008: 800) Avrupa’n›n yönetici elitleri. 1999: 277). Tarihsel olarak bak›ld›¤›nda ilk olarak Kuzeybat› Avrupa merkez konumuna gelmifltir. 1999: 276) düflüncesi. Kendi kapitalistlerini koruyamayan devletler. Bu nedenle de Wallerstein’a göre “Sistemin en çok sömürülen parças› olarak çeper. (Appelrouth & Desfor Eldes. Bat› Avrupa’n›n sahip oldu¤u avantajlarla birlikte “Bat›’n›n Bat›l› olmayan çeperleri (çevreyi) sömürerek daha büyük bir üstünlük elde etti¤i” (Ragin ve Chirot. Farkl› co¤rafi bölgelerde farkl› emek kontrol yöntemlerinin geliflmesi 3.” (Ragin ve Chirot. gelecek dünya sosyalist devriminin mekân› olacakt›r” (Ragin ve Chirot. çevre ve yar›çevredir. proletarya (iflçi) s›n›f› çevre ülkeler. Wallerstein’›n sentezinin temelini oluflturmaktad›r. Wallerstein 16.8. Bu durum küresel düzeyde ve hiyerarflik olan bir iflbölümü ve ekonomik uzmanlaflmaya neden olmufltur. “Kapitalist devletler. Günümüzde ise Amerika Birleflik Devletleri. orta s›n›f ise yar› çevre ülkelerde konumland›r›l›r. Kâr› art›rmak amac›yla. tersine bir bütün olarak dünya sistemi içinde ele almas›n›n bir sonucudur. Kapitalizmin baflar›s› çekirdek ile çeper aras›nda bir iflbölümünün yarat›lmas›na ve sürdürülmesine ba¤l›d›r. Dünya zenginli¤inin büyük bir k›sm› merkezin kontrolü alt›ndad›r. 1999: 294). Keflifler ve sömürgelefltirme sonucunda dünya co¤rafyas›n›n yay›lmas›. 1999: 294) Kapitalist Dünya Ekonomisi: Merkez.” (Ragin ve Chirot. Wallerstein’›n kapitalist dünya ekonomisi veya kapitalist dünya sistemi. kapitalizmin mant›¤›n›n pazardan elde edilen kâr›n biriktirilmesini gerektirdi¤ini belirtir.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 179 Wallerstein’›n dünya sistemi teorisi “kapitalist dünya ekonomisi”nin dinamiklerini bir bütün olarak aç›klamaya çal›flan makro-sosyolojik bir yaklafl›md›r. Wallerstein hareket edebilen sermayenin baflar›l› oldu¤unu iddia eder. 1999: 294) Wallerstein’a göre “kapitalizmin baflar›s› çekirdek ile çeper aras›nda bir iflbölümünün yarat›lmas›na ve sürdürülmesine ba¤l›d›r. Merkezdeki oldukça vas›fl› iflgücü. kârlar› azamilefltirmeye yard›m eden devletlerdir. Bunlar merkez. dünya ülkelerini merkez. ekonomik ve politik üstünlü¤ünü kullanarak çevre üzerinde hâkimiyet kurar ve çevreyi kontrol eder. geri kalm›fl ve kendi geliflimini neredeyse sa¤layamayacak olan toplumlar›n ortaya ç›kmas›na neden olmufltur. Wallerstein’›n “Modern Dünya Sistemi” çal›flmas›n›n ilk cildinde üzerinde durdu¤u bu aç›klamalar›n bugünde geçerliliklerini sürdürdü¤ü iddia edilmektedir. ücret politikalar› ile kontrol edilmektedir. Sömürgelefltirilen topraklardaki kaynaklara el konulmas› Avrupa’y› zenginlefltirirken ayn› zamanda dünya üzerindeki denetim alanlar›n›n genifllemesini sa¤lam›flt›r. Ünite . Böylelikle sermaye artt›kça ondan elde edilen kâr da aratacakt›r. istedikleri koflullar› zorla kabul ettirme gücüne sahip olan yeni güçlü devletlerin geliflmesi. . Merkez. Uluslararas› ekonomik ticarette. yar›çevre ve çevre olarak bölen uluslararas› bir iflbölümü varsay›m›na dayan›r. Çevre ve Yar› Çevre Wallerstein kapitalist dünya ekonomisi içinde üç tane hiyerarflik yap›sal konum oldu¤unu iddia eder. Kapitalist dünya ekonomisinin en çok sömürülen parças› çevredir ve kapitalizmin zenginli¤i merkez ülkelerdeki iflçi s›n›f›n›n sömürüsüne de¤il çevre ülkelerin sömürüsüne ba¤l›d›r. Wallerstein. Kanada. kendi avantajlar› ad›na. pazarda sat›ld›klar› zaman elde edilecek olan kârd›r. pazar için yap›lan üretimin temel amaç oldu¤u bugünkü dünya kapitalist sisteminin temeli de böylelikle at›lm›flt›r. Bütüncül dünya sistemi içinde üst s›n›flar merkez ülkeler. güçlerini korumak için yabanc› topraklardaki hem insan hem de do¤al kaynaklar› sömürme aray›fl›na girmifllerdir. yüzy›lda modern dünya kapitalist sisteminin ortaya ç›k›fl›n› üç durumla aç›klar: 1. Bu durum Wallerstein’›n çevre diye adland›rd›¤› yoksul. Bu da kapitalist giriflimcili¤in sürekli olarak yay›lmas›na neden olur. Japonya ve benzer endüstrileflmifl ulus devletler merkez konumdad›rlar. (Ragin ve Chirot. kapitalist dünya sisteminin bir parças› olarak kald›klar› sürece sermayelerini kaybederler. piyasaya kar›flmaktan sak›nan devletler de¤il.

Wallerstein bu durumun çevre ülkeler için yar› çevre olabilmek ad›na baz› durumlarda bir f›rsat olabilece¤ini belirtir. Benzer bir vurgu AMAÇLARIMIZ Üçüncü Dünya’n›n azgeliflmiflli¤ini aç›klamaya çal›flan Ba¤›ml›l›k Okulu’nda da vard›r. 1999: 294). fleker. ‹ N T E R Nçevre ET Wallerstein’›n ülkelerin yar› çevre olabilmesi için aç›klad›¤› ikinci strateji ise flöyledir: Merkez ülkelerde yeni geliflen endüstrilerin korunmas›. Bu durumda yar› çevre olmay› hedefleyen ülkeler çok uluslu yat›r›mlar için rekabet eder hale gelirler. Bugün. Bu durumda. Bu süreç ayn› zamanda merkez ülkelerde üretilmeyen ürünlerin yar› çevre ülkelerde üretiliyor olmas› ile sonuçlan›r. Merkezden imalat ürünleri ithal etmek yerine K ‹ üretim T A P için gerekli olan makineleri ithal etmek. K ‹ T A P TE L E V ‹S‹ZDE ZYON SIRA 2 DÜfiÜNEL‹M ‹NTERNET S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Dünya sistemi içinde çevre bir ülkenin yar› çevre konuma geçmesi uygulad›¤› DÜfiÜNEL‹M geliflme stratejilerine ba¤l›d›r. Dolay›s›yla bu durumda teknolojiye olan ba¤›ml›l›k devam etmektedir. Çok uluslu flir- . Ço¤unlukla merkezin kolonileri olan çevrenin zay›f devletleri ekonomik. E L E V ‹S‹ZDE ZYO N SIRA Ba¤›ml›l›k T Okulu ve Dünya Sistemi Kuram›n› karfl›laflt›r›n›z. Az da olsa endüstriyel üretim yapabilen göreceli olarak güçlü olan çevre ülkeler ayn› zamanda giriflimci politikalar AMAÇLARIMIZ gelifltirebilecek bir devlet yönetimine sahiplerse bu flans› ele geçirebilirler. iç piyaTELEV ‹ZYON sa. Çevrede ilerleme ve geliflmenin olmamas›n›n nedeni. Bu ekonomi politikalar› çevreyi sadece hammadde ihraç edici konumda tutmaya D ‹ K K A T ve ürettikleri kâr›n kendileri taraf›ndan kullan›lmas›n› engellemeye yöneliktir. Fakat bu stratejinin baz› dezavantajlar› bulunmaktad›r. K ‹ T A P yapt›¤› çal›flmalar için “Toplumsal De¤iflme Kuramlar›” kitab›n›n 4. çeperin kaderi salt durgunluktan çok. Ba¤›ml›l›k Okulu’nun Ünitesi “Marksist Geliflme Kuramlar›-1”e bak›n›z. 1991: 182-184). ‹thalata dayal› ekonomi programlar› bu sorunlara çözüm yollar›ndan biriSIRA S‹ZDE si olabilir. iflsizlikte art›fl ve devlet gelirlerinin azalmas› sorunlar› yaflan›r. Bu durumda çevre ülkelerin devletleri için ödeme‹KKAT ler dengesinin bozulmas›. merkez ülkelerden ihraç edilen teknoloji yo¤un endüstriyel ürünlerin fiyatlar›ndanDdaha h›zl› düfler. politik ve askeri güçten yoksundurlar. Bunun yan› s›ra büyük toprak sahipleri tar›msal sektörde tam anlam›yla proleterleflme (iflçileflme) sürecine karfl›d›rlar. Bunlardan ilk olan› flu süreçlerle aç›klanmaktad›r: Dünya O R U pazarlar›n›n S daralma dönemlerinde. çevre ülkelerden ihraç edilen birincil ürünlerin fiyatlar›. endüstriyel ürünlerin sat›n al›nabilece¤i kadar h›zl› büyüyemeyebilir. ba¤›ml›l›¤› teknolojik düzeyde devam ettirmektir. Orta Amerika ve diDÜfiÜNEL‹M ¤er üçüncü dünya ülkeleri çevre konumundad›rlar. kauçuk ve alt›n gibi hammaddeleri nedeniyle sömürülür ve bu hammaddeler merkeze ihraç edilir. tekelcilik karfl›t› yasalar gibi giriflimcili¤in üzerindeki siyasi s›n›rlamalar. buradaki giriflimcileri baflka yerlerde yat›r›m yapmaya yöneltmifltir. Karayipler. Bir baflka r›n›n sonucudur. Tarihsel SIRA S‹ZDE olarak çevredeki iflgücü zor kullanarak ya da kölelik sistemi ile kontrol edilmifltir.180 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Çevre pamuk. Böylesi bir aç›klama Wallerstein’›n toplumsal de¤iflmede içsel faktörlerden daha çok d›flsal faktörlere yapt›¤› vurguyu göstermektedir. Bafllang›çta Do¤u Avrupa çevre konumundayken günümüzde Afrika. Wallerstein’a göre “dünya kapitalist sistemiyle bir kez bütünlefltikten sonra. aktif geri b›rak›lm›fll›k”t›r (Ragin SIRA S‹ZDE ve Chirot. onlar›n ekonomik ve politik olarak merkeze ba¤›ml› olS O R U deyiflle çevrenin geri kalm›fll›¤› uygulanan ekonomi politikalamalar›d›r. Wallerstein bu konuda üç tane strateji oldu¤unu be‹NTERNET lirtir (So. dünyadaki en kötü çal›flma koflullar› çevre ülkelerdedir.

Wallerstein. ideoloji ve propaganda arac›l›¤› ile yerel tüketicinin zevklerini. yar› çevre olan ülkelerin merkez konumuna nas›l ve hangi koflullarda geçtikleri üzerine de çal›flmalar yapm›flt›r. 3. Meksika ve Güney Amerika’n›n baz› bölümleri yar› çevre konumundad›rlar. Dünya sistemine bakt›¤›m›zda yar› çevre konumdan merkez konuma geçen ülkelere verdi¤i örnekler aras›nda Amerika Birleflik Devletleri. Çevreden merkeze do¤ru oluflabilecek baz› politik protestolar› karfl› tampon görevi görür ve böylelikle tamam›yla kutuplaflm›fl bir dünya sisteminin geliflmesini engeller. Yar› çevre. kendi ulusal ürünleri için gerekli olan pazar› afla¤›da s›ralanan stratejilerden bir ya da birkaç›n› kullanarak geniflletebilir: (So. Devlet ya da di¤er kurumlar. yaln›zca ekonomik geliflmeyi de¤il. Ulusal ürünlere sa¤lanan destekleme politikalar› ile üretim maliyetlerini düflürebilir. Fakat bu politika d›fl sat›fllar›n iç sat›fllardan daha yüksek olmas›na neden olabilir. Ulusal s›n›rlar›n›. Wallerstein daha önce de belirtildi¤i gibi ikili toplum modellerinin elefltirisi ile birlikte dünya sisteminin karmafl›kl›¤›n› aç›klayabilmek için yar› çevre kavramsallaflt›rmas›n› kullan›r. Wallerstein’a göre yar› çevre ülkeler “çekirde¤in kirli ifllerini yaparak. be¤enilerini yönlendirebilir. Ünite . komflular› ile birleflerek ya da fetih yoluyla geniflletebilir. çeper düflmanl›¤›n›n oda¤› olarak ve eski s›naî merkezlerde ücretler çok yükseldi¤inde çekirde¤in yat›r›mlar›na ev sahipli¤i yaparak sistemde bir tür orta s›n›f gibi hareket eder” (Ragin ve Chirot. Wallerstein son strateji olarak s›k› bir flekilde uygulanan ve ekonomik ba¤›ms›zl›¤›n da içinde oldu¤u bir geliflme stratejisinin. 5. ayn› zamanda toplumsal ve siyasi geliflmeyi de sa¤layabilme olana¤›n›n oldu¤unu belirtir. Fakat Wallerstein böylesi bir stratejinin ancak çok az çevre ülke için uygulanabilir oldu¤unu belirtir. Ayn› zamanda da merkez olabilmek için birbirleriyle rekabet etmeleri dünya sistemini sürekli dengesizlik içinde tutar. Kanada. Yar› çevre bir ülke. Günümüzde ise Do¤u Avrupa. 4. Avustralya ve Yeni Zelanda bulunmaktad›r. Yar› çevre modern dünya sisteminde politik istikrar›n sa¤lanmas›nda önemli bir rol oynamaktad›r. Bu ülkelerin durumunda yüksek ücretler ve endüstrileflme merkez konuma gelmelerinde önemli olmufltur. merkez ve çevre aras›nda yer al›r. Gümrük tarifeleri ve kotalarla ithal edilen ürünlerin fiyatlar›n› art›rarak iç pazar›n büyük bir k›sm›n› elinde tutabilir. Yar› çevre konumundan merkez konumuna geçiflteki kilit nokta. Üretim maliyetleri ücret seviyelerini düflürerek de azalt›labilir. bir ülkenin daha düflük üretim maliyetleri ile üretim yapabilmesini sa¤layabilecek geliflmifl teknolojiye yaslanabilecek bir pazara sahip olmas›d›r. Yar› çevre ekonomik ve politik olarak merkezden güçsüz ama çevreden daha güçlü konumdad›r.8. Ortakç›l›k sistemi toprak sahibinin elde edilecek olan mahsulün %50 si karfl›l›¤›nda topra¤›n› kiralamas›na dayanmaktad›r. Böylelikle göreceli de olsa ithal edilen ürünlerin fiyatlar› ulusal olarak üretilenlere göre art›r›lm›fl olur.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 181 ketler ile devlet bürokrasisi iflbirli¤i içindedir. Bu durum kendi iç pazar›n büyümesini sa¤lar. Ücretler art›r›larak al›m seviyesi yükseltilebilir fakat bu durum da iç sat›fllar› yükseltip d›fl sat›fllar›n azalmas›na neden olabilir. ‹lk olarak Akdeniz Bölgesi yar› çevre olarak gösterilmektedir ve tarihsel olarak emek gücü “ortakç›l›k” sistemi ile kontrol edilmifltir. 1990: 184-185) 1. 2. çünkü çok uluslu yat›r›mlar›n avantajlar› çok fazlad›r. Bunun yan› s›ra üretimin . 1999: 299).

Wallerstein dünya sisteminde yaflanan dönüflümlerin analizini yaparken K-döngüsü ya da Kondratieff döngüsü olarak adland›r›lan yaklafl›m› kullan›r. Sömürü ve birikim her bir dönemde temel itici gücü oluflturur. uygun ticari koflullar ve yabanc› ticari tekeller ile uluslar›n zenginli¤i ve refah›n› art›rm›flt›r. Dördüncü dönemde ‹ngiltere baflta sömürgecilik karfl›t› hareketler olmak üzere birkaç faktörden dolay› merkez konumunu kaybetmifl ve yerine Almanya ve Amerika Birleflik Devletleri merkez konumunu elde etmifltir. Dünya Savafllar› • Sömürgecilikten Ç›kma • ‹ngiliz hâkimiyetinin düflüflü • K›sa süren Amerikan hegemonyas› • Çok uluslu fiirketler • Kapitalizmin pekiflmesi K ‹ T A P 1450 1640 • Osmanl› ‹mp. (››) iflbölümü yay›ld›kça co¤rafi sistem genifller ve (››S Obiçim olan kapitalist ›) merkez ve çevre de özgül devletler ortaya ç›kar.182 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› dünya merkezlerinden fiziksel olarak uzak olmalar› nedeniyle ithal ürünlerin ulafl›m maliyetleri.2 Kaynak: Allan. araflt›r›n›z. Wallerstein’a göre dünya sisteminde afla¤›daki verilen dört dönemden söz edilebilir. politik olarak yollar›na devam edebilmek için minimum düzeyde askeri güç kullanabilen ve dünyada tart›fl›lan kültürel bir dil biçimlendirebilen . 2006: 202 AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE Hollanda/Fransa ‹ngiltere 1750 • Endüstri Devrimi • Muazzam Co¤rafi Yay›lma • Merkez: ‹ngiltere. Birinci dönem 1450 ile 1640 y›llar› aras›nda gerçekleflmifltir. Kolonileflme ile co¤rafi yay›lma gerçekleflmifltir. Wallerstein hegemonik devlet kavram›n› belirli bir dönem için devletleraras› iliflkilerde kurallar› koyabilen. büyüme ve durDÜfiÜNEL‹M gunluk dönemleri s›rayla birbirini takip eder. Ve II. ticaret ve finans düzeylerinde dünya ekonomisine hâkim olabilen. Üçüncü aflaman›n bafllang›c›nda endüstri devrimi yer alm›flt›r. Hem Osmanl› ‹mparatorlu¤u hem de Hapsburg Krall›¤› 16. hegemonik konumunu devam ettirmifltir. Japonya • Endüstriyel Kapitalizm Birleflik Devletler 1917 • Rus Devrimi • I. üretim. ‹kinci dönem 1640 ile 1750 y›llar› aras›nda yaflanm›flt›r ve bu süre içinde 80 y›l süren durgunluk dönemi olmufltur.B. D ‹ K K flekilde AT ‹spanya SIRA S‹ZDE Tablo 8.D. Afrika ve Latin Amerika • Yar› çevre: Rusya. II. Buna göre her bir dönemde flunlar gerçekleflir: (›) hâkim R U de¤iflir. Üçüncü dönem 1917 Rus devrimi ile sonlanm›flt›r. SIRA S‹ZDE 3 SIRA S‹ZDE Kondratieff döngüsü ne demektir. yüzy›lda gerilemeye bafllam›flt›r. Co¤rafi yay›lma ise merkantilist kapitalizmin gere¤i olarak alt›n. A. ve • Durgunluk Hapsburg Krall›¤› • Kolonileflme AMAÇLARIMIZ Çöküflü • Merkantalist • Ulus-Devletin Kapitalizm Yükselifli K ‹ T A P • Tar›msal Kapitalizm TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET Wallerstein’a göre hegemonik devlet geçici bir süreli¤ine dünya ekonomisine hâkim olan devlettir. bu pazarlar için do¤al olarak bir koruma sa¤lam›flt›r. Endüstriyel kapitalizm hâkim olan biçimdir ve sistem co¤rafi olarak yay›lmaya devam etmifltir. ve Almanya • Çevre: Asya. Ayr›ca bu dönemde tar›msal kapitalizm hâkimdir. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT Her bir Kondratieff döngüsü yaklafl›k olarak 50-60 y›l sürer. Bu dönemin en önemli özelli¤i feodalizm ve dünya imparatorluklar›ndan ulus devletlere geçifltir. Dünya savafl›’ndan sonra Amerika Birleflik Devletleri lider.

Dünya sistemi yaklafl›m› içinde iflbölümü ve sömürü temel kavramlar olarak yer almaktad›r. uluslararas› iliflkilerin düzenlenmesini sa¤lar. Günümüz devletleri sosyal hizmet sunma anlam›nda bir kriz yaflamaktad›rlar. mekanizmalar› bulmay› gerektirir. Ba¤›ml›l›k iliflkileri farkl› insanlar› ve farkl› toplumlar› yap›sal bir bütünlük içinde birbirine ba¤›ml› k›lm›flt›r. 2006: 196-197). Bu durumda ulusal s›n›rlar da afl›lmas› gereken bir engel olarak görülür. yaln›zca güçsüzlü¤ün iflareti de¤ildir ayn› zamanda gelecekte ortaya ç›kacak olan çöküflünde iflaretidir. Merkez ülkelerdeki iflçilerin sömürüsünün iflçi hareketleri. Geçifl süreci kavramsallaflt›rmas›n› aç›klayabilmek için Wallerstein’›n önemle üzerinde durdu¤u kavramlar› gözden geçirmek yerinde olacakt›r. GEÇ‹fi SÜREC‹ OLARAK KÜRESELLEfiME Wallerstein. nedenlerle s›n›rl› olmas› giriflimcileri sömürünün daha yüksek oldu¤u di¤er iflgücü piyasalar›na yöneltir. ulusal s›n›rlar›n. Buna göre neredeyse bütün dünyada k›rsal alanlar boflalm›flt›r. Hegemonik ya da lider konumunda olan devletlerin s›n›rl› bir ömrü vard›r. birçok ulus-devletten daha güçlü olan çok uluslu flirket bulunmaktad›r. O tarihten itibaren kapitalist özgürlü¤ün artmas›yla beraber küresel flirketler güçlenmeye bafllam›flt›r. hegemonik devletin ekonomik gücünü azalt›r. Kapitalizmde kâr elde etme sömürüye dayan›r. Devletler vergi indirimi bask›s› ile bu hizmetlerin sürdürülmesi aras›nda s›k›fl›p kalm›fllard›r. çevre kirlili¤i ve hammadde tükenmesi ve yeni hammadde aray›fllar› konusunda destek sunar. tamamen serbest pazarlar›n oldu¤u bir sistemde kâr sa¤lanamayaca¤›n› iddia eder. Wallerstein’a göre bütün bunlar›n yan› s›ra devletin sa¤lad›¤› çok önemli bir unsur vard›r o da nispi tekellerdir. Günümüzde. Wallerstein bu durumu sömürünün ihraç edilmesi olarak tan›mlar (Allan. Ünite . Wallerstein hegemonik konuma gelebilmek için kapitalistlerin üretim yapma koflullar›n›n gelifltirilmesi gerekti¤ini belirtir. Bu durumda hegemonik devlet. Sömürü kapitalizme esas bir durumdur ve farkl› toplumlarda farkl› sömürü düzeyleri vard›r. Wallerstein bu kavramsallaflt›rmas›n› Amerika Birleflik Devletleri’nin 1960’lardan sonra gerilemeye bafllayan konumunu aç›klamak için kullan›r. Wallerstein. üretim maliyetlerinin ne kadar›n›n üretim yapan flirketler taraf›ndan ödenece¤ini belirler ve bu anlamda kapitalistleri destekler.8. 2006: 202). kendi konumunu koruyabilmek için önce askeri gücüne baflvurmak durumunda kal›r. Sermaye birikimi anlam›nda art›k ücretli emek de¤il. yasalar vb. . üretimin merkezileflmesini. ‹flbölümünün en temel özelli¤i ise sömürüye dayanmas›d›r. Zaman içinde di¤er devletlerin ekonomik rekabet koflullar›nda daha iyi yere gelmeleri. Wallerstein’a göre ise askeri gücün kullan›lmas›. Wallerstein’a göre sonsuz sermaye birikimi aray›fl› modern kapitalist dünya sisteminin en temel özelli¤idir ve kapitalizmin iflleyifli güçlü devletler arac›l›¤› ile sa¤lanabilir. Buna göre iflbölümü ba¤›ml›l›k iliflkileri olarak da adland›rabilecek belirli toplumsal iliflkilerin ortaya ç›kmas›na neden olmufltur. maddi girdi maliyetleri önemli hale gelmifltir. Fakat hegemonik konumu sürdürebilmek için bunun yan› s›ra politik ve askeri yat›r›mlar›n yap›lmas› da gerekir. Bu s›n›rl›l›klar› aflma çabas› yeni sömürü araçlar›. küreselleflme sürecini geçifl süreci olarak ele almaktad›r. Ayn› zamanda devlet.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 183 devletleri tarif etmek için kullan›r (Allan. Devlet. Devlet paran›n kontrolünü. Wallerstein’a göre dünya sistemi kapitalist iflbölümü ile birbirine ba¤lanm›flt›r. fakat kâr elde etmenin de s›n›rl›l›klar› vard›r. Bütün bunlar ise sermaye birikimi krizine ve bunal›m›na yol açmaktad›r. pazar›n. özellikle d›flsal maliyetler olarak adland›r›lan ulafl›m maliyetleri.

bu geçifl döneminin belirsizli¤ine dair yap›sal ve kültürel göstergelerden söz eder. say›s›z sat›c›n›n.. sistem co¤rafi olarak yay›lman›n s›n›rlar›na ulaflm›flt›r. Ve iflin asl›. asl›nda en temel prensibidir.184 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› “Diyelim ki Adam-Smithçi... Devlet karfl›t› bir çizgide konufluyor ama asl›nda fazlas›yla devlet yanl›s›. PostmodernKsosyal için kitab›n›z›n üçüncü ünitesini gözden geçiriniz. düflürülmesi ise varolan dünya sistemine en çok destek veSIRAorta S‹ZDE ren grup olan s›n›f aras›nda siyasi hoflnutsuzlu¤a neden olacakt›r. TBunlar finansal spekülasyon ve küresel düzeyde örgütlenen yeni sistem ELEV‹ZY ON karfl›t› hareketlerdir. sosyal bilimlerde AMAÇLARIMIZ ise postmodern sosyal teorinin ortaya ç›k›fl› geçifl döneminin belirsizli¤ine iflaret etmektedir. devletler kapitalizme bu flekilde yard›m etme yeteneklerini art›k gerçek anlamda yitirmeye bafll›yorlar” (Wallerstein. yat›r›mc›lar› üretim alan›ndan finans alan›na yöneltmifltir. Kapitalizmin gerçek anlamda kâr yapabilmesi için ihtiyaç duydu¤u fley nispi tekellerdir. Fakat. Bu noktada da yeni “sistem karfl›t› hareket”ler önem kazanmak- K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Al›c›lar mükemmel bilgiye sahip olduklar› için de. günümüzde dünya sistemi duraklama dönemindedir ve bu duraklama dönemini aflmas›n› engelleyen üç tane yap›sal kriz bulunmaktad›r. Bu baz›lar›n›n iddia etti¤i gibi sistemin yeni bir durumu de¤il. ‹kinci olarak. http://www. üretim maliyetinin çok az üstünde bir rakam olurdu ve kâr yap›lamazd›. Üçüncü s›rada yap›sal kriz olarak daha önce d›flsal maliyetler olarak bahsedilen hammaddenin tükenmesi ve çevre kirlili¤i yer almaktad›r. Üretim maliyetlerinin artmas› nedeniyle kâr oranlar›n›n düflmesi.. meta al›m›n› dolay›s›yla da üretimin ve sermaye birikiminin artmas›na neden olur. Çevre kirlili¤i ile bafl edebilmenin DÜfiÜNEL‹M maliyetleri hükümetler için oldukça yüksek olmaktad›r. SIRA S‹ZDE Wallerstein. Belirsizlik durumunun hâkim oldu¤u bu geçifl süreci Wallerstein için asl›nda kökten bir de¤iflime de ola‹NTERNET nak sunmaktad›r. orta s›n›f›n bu artan ücretlerinin maliyetleri devletler ve flirketler için çok yüksek olmaya bafllam›flt›r. Öyle bir durum yaratmal›s›n›z ki çok fazla say›da sat›c› olmamal› ve bu sat›c›lar›n statüleri az çok korunabilmeli. Ücretlerin geri çekilmesi. Ona göre bu‹ K K A isyan›n› T günkü dünya sisteminin sonu o tarihlerde bafllam›flt›r. “Dünya Kapitalizminin Çeliflkileri”.metiskitap.. Kapitalizm devlete muhtaç. say›s›z al›c›n›n ve mükemmel bilginin oldu¤u bir pazar. Bunlardan birincisi. Krizden ç›kman›n yollar›nda birisi ya ücret art›fllar›yla ya da vergi indirimi yoluyla orta s›n›f›n harcama gücünü art›rmak olarak görülmektedir. Dünyadaki birçok düflük kârl› sanayi bu flekilde iflliyor.. dünya üzerinde sömürünün ihraç edilmesini sa¤layacak yer kalmam›flt›r. Bu serbest bir pazar de¤ildir. bulacaklar› mümkün olan en düflük fiyat. Bunun için devletin birçok de¤iflik kanaldan müdahalesine ihtiyaç var. Kültürel gösterge olarak fen bilimlerinde kaos kuram›n›n. Bu durum. Wallerstein orta s›n›f›n konumunu inceler. mükemmel bir pazar›n›z var. Bugün giyimden çok fazla para kazan›lam›yorsa bunun sebebi giyim iflini herkesin yap›yor olmas›d›r. Kondratieff döngüsüne göre geçifl ve belirsizlik dönemidir. ‹ T A teori P Geçifl döneminin belirsizlik ve karmafl›kl›¤›n› iflaret eden iki tane yap›sal gösterge vard›r. Wallerstein dünya sistemi bak›fl aç›s›yla kapitalizmin küresel düzeyde yay›lmaO bütünlük R U s›n› tarihsel S bir içinde aç›klamaya çal›flm›flt›r. Bu süreç.com/Metis/Catalog/Interview/2894) SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Wallerstein’›n yukar›da belirtti¤i gibi. Bir önceki bölümde anlat›ld›¤› üzere bu yay›lma sürecinde yükselme ve duraklama dönemleri mevcuttur. D1968 önemli bir dönüm noktas› olarak ele al›r. Wallerstein.

Brenner’a göre böylesi bir aç›klamada temel sorun s›n›f iliflkilerine yer verilmemesidir. modern dünyan›n uluslararas› bir ekonomik düzen ve de¤iflik siyasal sistemlerle kök sald›¤›. 1968’den sonra ise yeni sistem karfl›t› hareketler ortaya ç›km›flt›r. art›¤›n transfer edilmesini . Küresel düzeyde örgütlenen toplumsal hareketler ise ulusal düzeyden öte dünya sistemi içinde de¤ifliklik yapmay› amaçlamaktad›r. Eski sistem karfl›t› hareketler 1848 ile 1968 y›llar› aras›nda gerçekleflmifltir ve bu grupta yer alan hareketlerin üçü de iktidara gelmifl hareketlerdir. Wallerstein sistem karfl›t› hareketleri üç tane eski ve üç tane yeni olmak üzere iki grupta incelemifltir (Wallerstein. radikal dinsel hareketler) hareketlerdir. eflcinseller. iflbölümü sonucunda da hiyerarflik bir sistem ortaya ç›kt›¤›n› belirtir. 1999: 168-169) özetlenmektedir. Bunlar Bat›’da “yeni toplumsal hareketler” (etnik. Bat›’da sosyal demokratlar. Üretici kaynaklar›n dünya sistemi içinde birleflmeleri. 16. geçifl sürecinden sonra ne tür alternatif yeni toplumlar ortaya ç›kabilece¤i konusunda entelektüellerin ve akademisyenlerin önemli bir role sahip olduklar›n› vurgulamaktad›r. Kapitalizmin ay›rt edici özelli¤i. örgütlü ve kal›c› bir kitle deste¤ini harekete geçirememeleri nedeniyle “bunal›m” içinde olduklar›n› belirtmektedir. merkez ve çevrede güçlü ve zay›f devletler ortaya ç›kar. eskilerde oldu¤u gibi bir strateji belirleyememesi. Wallerstein’›n dünya sistemi yaklafl›m› Marksist tarihçi Robert Brenner taraf›ndan elefltirilmifltir (Peet. 1993). oysa pre-modern imparatorluklar›n bunun tam z›tt› bir modele göre kurulduklar› düflüncesiyle” (Marshall. Wallerstein kapitalist sistemin sürekli sermaye birikimi aray›fl› ile dünya çap›nda yay›ld›¤›n›. yani dolafl›m alan›na vurgu yap›lm›flt›r. Wallerstein bu bütünlüklü iliflkiye bakmadan ne günümüzün ne de geçmiflin ya da tarihin yeterince kavranamayaca¤›n› iddia eder. Dünya Sosyal Forumu ise küresel düzeyde örgütlenen toplumsal hareketlere örnek olarak verilebilir.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 185 tad›r. kâr›n de¤iflimle sa¤land›¤› ve bunun sonucunda dünya pazar›n›n geniflledi¤i bir sistem olarak tan›mlamaktad›r. göçmen vb. hareketleri) Do¤u’da “anti-bürokratik” (bürokrasiye. yüzy›lda Avrupa’da ortaya ç›kan bu sistem bütün dünyaya yay›lm›flt›r (Wallerstein. O’na göre bu unsurlar›n varl›¤› tarihsel bir sistemi kapitalist bir sistem olarak tan›mlamak için yeterli de¤ildir. kâr amac›yla yap›lan giriflimler. Bu noktada kendisi de aktif olarak bu sürecin içinde yer alan Wallerstein “sistem karfl›t hareketler”in baflar›l› olabilmeleri için. yeni ayr›cal›kl› s›n›flara karfl› yürütülen hareketler) hareketler ve Güney’de “Bat›l›laflma karfl›t›” (milliyetçi. Ünite . çevre. ‹flbölümüne dayal› bu hiyerarflik sistem merkez ülkelerin ç›karlar›na uygun olarak ifllemektedir. dünyan›n farkl› bölgelerinde ifl gücünü kontrol etmek için farkl› metotlar uygulan›r. parti kadrolar›na. Brenner’a göre ekonomik geliflme sürecini. kesintisiz sermaye birikimi ve bu birikimin yap›lmas›n› sa¤layan bir yap›ya sahip olmas›d›r. Wallerstein yayg›n mal üretimi. Wallerstein’a göre kapitalizm kâr elde etmek için üretim yap›lan. Do¤u’da komünistler ve Güney’de ulusal kurtulufl/ba¤›ms›zl›k hareketleri eski toplumsal hareketler olarak iktidar›n ele geçirilmesini hedefleyen hareketlerdir. SONUÇ Dünya sistemi kuram› “kapitalizmin ulusal temelden ziyade art›k küresel çapta örgütlenmifl oldu¤u.8. 2003: 528-529). ücretli emek ve yüksek teknoloji gibi unsurlar› önkapitalizm olarak adland›rmaktad›r. Pazar›n genifllemesi ile ifl bölümü yayg›nlafl›r. kad›n. merkezdeki zenginli¤i. 1991: 52-53). Burada üretim alan›nda daha çok sermayenin hareketlili¤ine. egemen olan merkezdeki bölgelerin ileri sanayi sistemlerini gelifltirip periferi (çevre) ülkelerinin hammaddelerini sömürdü¤ü. Wallerstein yeni sistem karfl›t› hareketlerin.

Mesela pazar kavram›. pazar›. Bu çerçevede Wallerstein kültürü bilgi. sanat gibi dünya sistemlerini analiz etmek için kulland›¤›m›z fikirler olarak ele almaktad›r. “Dünya Sistemi Analizi ve Kültürel Çal›flmalar” http://www. Bu ayr›m “devlet etraf›nda odaklanm›fl siyasi alan. Ben kültürün iktisadi alandan ve siyasi süreçten ayr› bir fley oldu¤u fikrine karfl›y›m. dil.186 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ve ifl gücü kontrol sistemlerinin geliflmesini belirlemez. ‹fl verimlili¤i ise iflçilerin kendilerini daha öncekinden k›sa bir sürede yeniden üretmelerini sa¤lar. kültürel bir fikirdir. otuz y›l için büyük bir ihtiyaç olarak görüyorum çünkü kavramsal olarak bu süreçleri birleflik olarak görsek bile dil aç›s›ndan bu konulardan bahsederken ayn› ayr›mc› tuza¤a düflüyoruz. toplumsal hayat› örgütlememizi mümkün k›lan flekiller olarak baflka alanlara yans›r ve bu alanlar› yans›t›r. Bence bugünün ana entelektüel sorunlar›ndan biri bütün bunlardan bileflik süreçler olarak bahsedebilece¤imiz bir dil oluflturmak . Biz bu fikre inan›yoruz ve ona göre hareket ediyoruz. Wallerstein önemli olan›n ekonomi siyaset ya da kültür gibi ayr› ayr› alanlar› incelemek olmad›¤›n›. Kendi içinde ekonomik geliflme e¤ilimi vard›r. yirmi. bütün bunlar›n tek bir sürecin parças› oldu¤unu belirtmektedir.” (Wallerstein. “Bütün bunlar. dünya sisteminin kendine ait kültürel düflünme biçimleri vard›r ve dünyay› buna uygun olarak örgütlemektedirler. Buna göre her tarihsel sistemin. Buna göre “modern dünyay› inceleyen üç ana bilim dal› vard›r: ekonomi... devleti. “Dünya Sistemi Analizi ve Kültürel Çal›flmalar” http://www. 1999: 305). Fakat bu artan ifl verimlili¤i ile sa¤lanabilir. birleflik sistemler olarak ele ald›¤›n› belirtmektedir. . Kapitalizm daha önceki bütün toplumlardan farkl›d›r. Wallerstein ise dünya sistemini bütüncül olarak. Wallerstein’a getirilen bir baflka elefltiri modern dünya sistemi üzerine yapt›¤› çal›flmalarda kültürel farkl›l›klara yer vermemesidir. Benzer biçimde etnisite “dünya sistemi görüngüleriyle aç›kça ba¤lant›l› oldu¤u zaman vard›r. Çünkü Wallerstein’a göre kültürel farkl›l›klar farkl› geliflme düzeylerini aç›klamak için gerekli de¤ildir. Kapitalist geliflmede belirtilmesi gereken fley bir bütün olarak ekonominin s›n›f yap›s›d›r. dünya sistemindeki güç ya da konum bak›m›ndan köklü farkl›l›klar›na ra¤men çok benzer biçimlerde etkilemesinin nedenlerini aç›klayamam›flt›r” (Ragin ve Chirot. sosyoloji de sivil toplumu çal›fl›r.” siyaset bilim. din.metiskitap. dolay›yla daha çok art›k üretebilirler.com/Metis/Catalog/Interview/2894).bunu önümüzdeki on. Siyasi ba¤›ms›zl›k çok güçlü bir kültürel fikirdir. “Ekonomik geliflmenin kabaca benzer kültürel geleneklere sahip genifl alanlar›.” (Wallerstein. Daha önce de belirtildi¤i üzere liberal ideolojinin sosyal bilimler üzerindeki etkisi nedeniyle bu ayr›mlar ortaya ç›km›flt›r. ekonomi etraf›nda odaklanm›fl iktisadi alan ve daha belirsizce sivil toplum etraf›nda odaklanm›fl bir çeflit sosyo-kültürel alan” tan›mlamaktad›r.com/Metis/Catalog/Interview/2894. Bizim pazar konusunda analitik olarak yanl›fl baz› inançlar›m›z var ve bu bize baz› s›n›rlamalar getiriyor. aksi takdirde etnisite de¤ildir” (Ragin ve Chirot. 1999: 307).metiskitap.

Bu durum. Dünya ekonomilerindeki bütünleflmeyi sa¤layan güç. Bu da kapitalist giriflimcili¤in sürekli olarak yay›lmas›na neden olur. Dünya ekonomileri ise dünya imparatorluklar›n›n tersine politik hâkimiyet üzerine kurulmam›flt›r. politik ve sosyo-kültürel alanlar ayr› ve özerk alanlar de¤ildirler. siyaset de¤il ekonomidir. Bat› Avrupa. Wallerstein’a göre dünya ba¤›ms›z toplumlar›n ya da ulus devletlerin toplam›ndan baflka bir fleydir. Wallerstein’›n dünya sistemi analizinin temel özellikleri flunlard›r: ‹flbölümü ve s›n›fsal bölünmeler evrensel olgulard›r. makro sosyolojik yasalara ulaflmay› hedeflemektedir. Karl Marx. Wallerstein bilimsel bilgi ve felsefi/befleri bilgi ayr›m›na karfl› ç›kmaktad›r ve modern dünya sisteminin beklenen çöküflü ile birlikte bu “iki kültür” kavramsallaflt›rmas›n›n da ortadan kalkaca¤›n› belirtmektedir. Yaklafl›k olarak 16. Di¤er yaklafl›m ise toplumlar›n tikelli¤i üzerine odaklanmaktad›r. Wallerstein sosyal bilimler içindeki ayr›mlar›n yapay olarak oluflturulmufl ayr›mlar oldu¤unu belirtir ve dünya sistemi analizinde bu ayr›mlar› ortadan kald›racak yöntemsel önermelerde bulunur. küresel düzeyde ve hiyerarflik olan bir iflbölümü ve ekonomik uzmanlaflmaya neden olmufltur. Bu bak›fl aç›s›n›n modern-geleneksel gibi ikili toplum modelleri üzerine kuruldu¤unu oysa dünyan›n bu ikili modellerle aç›klanamayacak kadar karmafl›k bir yap›da oldu¤unu belirtir. Ünite . Wallerstein’›n Kapitalist Dünya Ekonomisi yaklafl›m›n›n özelliklerini s›ralayabilmek. Kapitalist dünya ekonomisi kâr›n maksimize edilmesi amac›yla üretimin yap›ld›¤› tek üretim biçimidir. Wallerstein. Wallerstein modern dünya sistemi analizinde ana ak›m teorileri ve araflt›rma pratiklerini elefltirir ve niteliksel ve tarihsel metotlar›n önemini vurgular. Bat› ya da Avrupa merkezli sosyal bilim anlay›fl›n›n de¤ifltirilmesi gerekti¤ini iddia eder. Wallerstein dünya sistemi analizinde befleri bilimlerle iliflkilendirilen idiografik epistemoloji ve fen bilimleri ile iliflkilendirilen nomotetik epistemolojinin birlikte kullan›lmas›n› önerir. Kapitalist dünya ekonomisinde sermayenin hareket edebilmesi çok önemlidir. Wallerstein’a göre ekonomik. farkl› iflleyen mant›klar› yoktur. yar› çevre ve çevreden oluflur ve son olarak sürekli ama tek yönlü ve do¤rusal olmayan bir de¤iflim vard›r. çevre ve yar› çevre kavramsallaflt›rmas›n› kullan›r. o da kapitalist dünya ekonomisidir.8. ekonomi hâkim olan unsurdur. Joseph Schumpeter. tekil bir sistem olarak kapitalizmin içinde büyüdü¤ü toplumsal sistemi bir bütünlük olarak ele almaktad›r. tarihsel olarak bak›ld›¤›nda dünya imparatorluklar› ve dünya ekonomileri olmak üzere iki tane dünya sisteminin var oldu¤unu belirtir. Wallerstein’a göre kapitalizmin mant›¤› pazardan elde edilen kâr›n biriktirilmesini gerektirir. Kâr› art›rmak amac›yla pazar için yap›lan üretimin temel amaç oldu¤u bugünkü dünya kapitalist sistemin temeli de böylelikle at›lm›flt›r. Bu nok- AM A Ç 3 A M A Ç 2 .Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 187 Özet A M A Ç 1 Immanuel Wallerstein’›n genel yaklafl›m›n› aç›klayabilmek. De¤erden ar›nm›fl bir tarihsel çal›flma yapmak imkâns›zd›r çünkü her bir kavramsal çerçevenin seçimi do¤rudan politik durufla göre belirlenir. Wallerstein dünya sistemi analizini gelifltirirken toplumsal de¤iflme alan›nda var olan iki yaklafl›m› birlefltirmeye çal›fl›r. Bu yaklafl›mlardan ilki tarihin her döneminde ve bütün toplumlar için geçerli olabilecek düzenli de¤iflim yasalar›na. Karl Polanyi ve Fernand Braudel Wallerstein’›n entelektüel geliflimi üzerinde etkili olmufl düflünürlerdir. Dünya imparatorluklar› kendi bütünlüklerini kurduklar› askeri ve politik hâkimiyet üzerinden sa¤lamaktad›rlar ve yönetim biçimleri de bu anlay›fla dayanmaktad›r. Böylelikle sermaye artt›kça ondan elde edilen kar da aratacakt›r. Wallerstein’›n Dünya sistemi yaklafl›m›n›n önemini de¤erlendirebilmek. Wallerstein. Wallerstein devlet ve toplum yerine tarihsel bir sistem olan “dünya sistemini analiz birimi olarak önerir. yüzy›ldan bu yana sadece bir tek dünya sistemi varl›¤›n› sürdürmektedir. Bat›l› olmayan çevre ülkeleri sömürerek üstünlük sa¤lam›flt›r. Dünya sistemi yaklafl›m› içinde ikili toplum modelleri yerine merkez. Ayr›ca tarihsel olarak kavranan bir dünya sistemi ile modern toplumsal de¤iflme incelenebilir ve aç›klanabilir. dünya sistemi merkez.

Wallerstein’›n merkez. Wallerstein orta s›n›f›n konumuna odaklan›r ve krizden ç›kabilmek için orta s›n›f›n harcama gücünü art›rman›n. ithalata dayal› ekonomi programlar› ile çözülebilir. Küresel düzeyde örgütlenen toplumsal hareketler ise ulusal düzeyden öte dünya sistemi içinde de¤ifliklik yapmay› amaçlamaktad›r. Bunlardan birincisi. Dünya sistemi içinde. yat›r›mc›lar› üretim alan›ndan finans alan›na yöneltmifltir. Kültürel gösterge olarak. Ekonomik ve politik olarak merkezden güçsüz ama çevreden daha güçlü konumdad›r. maliyetlerinin devletler ve flirketler için çok yüksek olmaya bafllad›¤›n› belirtir. piyasaya müdahale eden devletler en güçlü devletlerdir ve bu durumda kâr›n art›r›lmas›nda çok önemli bir etkendir.188 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› tada kapitalist dünya ekonomisi içinde güçlü devletlerin önemi ortaya ç›kmaktad›r. Wallerstein’a göre bu sistem kendi kapitalistlerini koruyabilen. Ayn› zamanda da merkez olabilmek için birbirleriyle rekabet etmeleri dünya sistemini sürekli dengesizlik içinde tutar. Çevreden merkeze do¤ru oluflabilecek baz› politik protestolar› karfl› tampon görevi görür ve böylelikle tamam›yla kutuplaflm›fl bir dünya sisteminin geliflmesini engeller. Dünya zenginli¤inin büyük bir k›sm› merkezin kontrolü alt›ndad›r. Bu nedenle Wallerstein. Yar› çevre konumundan merkez konumuna geçiflteki en önemli unsur ise. çevre ve yar› çevre kavramlar›n› tan›mlayabilmek. Merkez ekonomik ve politik üstünlü¤ünü kullanarak çevre üzerinde hâkimiyet kurar ve çevreyi kontrol eder. küreselleflme sürecini geçifl süreci olarak ele almaktad›r. ‹kinci olarak merkez ülkelerdeki giriflimciler baflka yerlerde yat›r›m yapmaya yönelebilir. Üretim maliyetlerinin artmas› nedeniyle kâr oranlar›n›n düflmesi. merkez ve çevre aras›nda yer al›r. O tarihten bu yana da Kondratieff döngüsüne göre geçifl ve belirsizlik dönemi yaflanmaktad›r. dünya üzerinde sömürünün ihraç edilmesini sa¤layacak yer kalmam›flt›r. sistem co¤rafi olarak yay›lman›n s›n›rlar›na ulaflm›flt›r. sosyal bilimlerde ise postmodern teorinin ortaya ç›k›fl› geçifl döneminin belirsizli¤ine iflaret etmektedir. Bunlar merkez. Son olarak yaln›zca ekonomik geliflmeyi de¤il ayn› zamanda toplumsal ve siyasi geliflmeyi de hedefleyen bir geliflme stratejisi uygulanabilir fakat bunun gerçekleflme olas›l›¤› çok az çevre ülke ile s›n›rl›d›r. Ücretlerin geri çekilmesi. ‹lk olarak dünya pazarlar›n›n daralma dönemlerinde çevre ülkelerin yaflad›¤› sorunlar. daha düflük üretim maliyetleri ile üretim yap›labilmesini sa¤layabilecek geliflmifl teknolojiye yaslanan bir pazara sahip olmakt›r. Yar› çevre. . 1968 isyan› ile bugünkü dünya sisteminin sonu bafllam›flt›r. çevre bir ülkenin yar› çevre konuma geçmesi üç tane stratejiye ba¤l›d›r. AM A Ç 5 A M A Ç 4 Wallerstein’›n küreselleflmeye bak›fl›n› özetleyebilmek. Son yap›sal kriz olarak daha önce d›flsal maliyetler olarak bahsedilen hammaddenin tükenmesi ve çevre kirlili¤i yer almaktad›r. modern dünya sisteminde politik istikrar›n sa¤lanmas›nda önemli bir rol oynamaktad›r. ‹kinci olarak. fen bilimlerinde kaos kuram›n›n. çevre ve yar› çevredir. Bu geçifl döneminin belirsizli¤ine dair yap›sal ve kültürel göstergeler vard›r. düflürülmesi ise varolan dünya sistemine en çok destek veren grup olan orta s›n›f aras›nda siyasi hoflnutsuzlu¤a neden olacakt›r. Wallerstein kapitalist dünya ekonomisi içinde üç tane hiyerarflik yap›sal konum oldu¤unu iddia eder. Yar› çevre. Yap›sal göstergeler ise finansal spekülasyon ve küresel düzeyde örgütlenen yeni sistem karfl›t› hareketlerdir. Günümüzde dünya sistemi duraklama dönemindedir ve bu duraklama dönemini aflmas›n› engelleyen üç tane yap›sal kriz bulunmaktad›r.

Bilimsel bilgi. 1910’lar b. c. Polanyi J. Wallerstein’a göre afla¤›dakilerden hangisi günümüzde dünya sistemi içinde merkez ülke konumunda de¤ildir? a. Popüler kültür-üst kültür e. Japonya c. Amerika Birleflik Devletleri e. Modern-geleneksel b. Tampon bölge e. Wallerstein’a göre kapitalist dünya ekonomisi ne zamandan beri varl›¤›n› sürdürmektedir? a. Dünya sistemi 4. e. Yar› çevre b. politik ve ekonomik olarak zay›f devletlerin bulundu¤u bölgeleri tan›mlamak için afla¤›dakilerden hangisi kullan›lmaktad›r? a.8. Toplumsal de¤iflme e. Afla¤›dakilerden hangisi Wallerstein’›n entelektüel geliflimini etkileyen düflünürler aras›nda yer almaz? a. Modern Kapitalist Toplumlar c. Serbest bölge c. 1930’lar d. yüzy›l c. Wallerstein’›n en çok bilinen ve 14 dile çevrilen çal›flmas› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Çevre d. F. 16.befleri bilgi c. Marx 6. ‹ngiltere . yüzy›l d. Azgeliflmifl bölgeler e. Yar› çevre d. yüzy›l b.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 189 Kendimizi S›nayal›m 1. 1920’ler c. Üretim biçimi b. Kore b. Braudel K. Yerel kültür. Azgeliflmifl bölgeler e. 18. Dünya sistemi içinde zenginli¤in büyük bir k›sm›n› kontrol eden bölge afla¤›dakilerden hangisidir? a. Dünya sistemi içinde askeri.üst kültür d. Merkez d. Küresel Dünya d. b. Serbest ticaret bölgeleri c. Alt kültür. 1940’lar e. G. Ünite . 14. yüzy›l e. Çevre 2. Merkez 10. yüzy›l 5. “‹ki kültür” kavram› afla¤›dakilerden hangisi için kullan›lmaktad›r? a. Schumpeter T. Yar› çevre c. Parsons K. Wallerstein’›n düflünce sisteminde oldukça etkili olan Annales Okulu ne zaman kurulmufltur? a. d. Toplumsal yap› c. 1950’ler 3. Modern Dünya Sistemi e.evrensel kültür 8. 17. Kapitalist iktisadi sistemin merkezden çevreye do¤ru büyümesini ve bu büyümenin kapitalist toplumlar ile kapitalizm öncesi toplumlar üzerindeki benzer etkilerini ifade eden kavram afla¤›dakilerden hangisidir? a. Güçlü ve zay›f devletler aras›nda tampon bölge rolüne sahip olan bölgeleri tan›mlamak için afla¤›dakilerden hangisi kullan›lmaktad›r? a. Çevre b. Ekonomik ilerleme d. Yoksul bölgeler b. Kapital b. Merkez 9. Kapitalizm ve Toplum 7. 15. Kanada d.

” .190 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Okuma Parças› “Wallerstein’dan konferans: Jeopolitika.. Fabrikalar kapan›yor... Kondratief 1 evresinin sonunday›z. ABD hegemonyas›n›n ekonomik güç. Sarkozy de neoliberal bir liderdi ama geri ad›m at›yor..” Wallerstein bu süreçte. Art›k burada evre B Kontradief’tir. Dünya Ülkelerine kayd›¤›n›... Jeopolitika ve ekonominin çok kötü oldu¤una de¤inen Wallerstein. Dünya’ya borç verdiklerini. Avrupa ve Japonya’dan di¤er ülkelere ak›yor. ... Fabrikalar düflük maliyete gidiyor. Japonya birbiri aras›nda bunu yap›yor.. Nas›l? Pek çok ülke baflkan› ayaklanmadan korkuyor. Bu çok görüldü. “Bu inan›lmaz borç. ekonomik kriz ve kapitalizm çökerken özne olmak” 13 Mart 2009 . O da bu evre” diyerek tart›flman›n oda¤›nda kapitalizmin yerine neyin geçece¤i sorusu oldu¤unu vurgulad›.. Kâr göz kamaflt›r›c›l›¤›n› yitiriyor. Kontradief B’nin karakteri bu.Immanuel Wallerstein.. ABD geriliyor. Fransa sömürgelerinde halk sokaklara dökülüyor. Reunion’a da gidebilir. ABD’de iç sorun çok büyük.. . Ben de bundan yanay›m.... paylafl›yor. spekülasyona yat›r›yor. hükümetler istiyor ama bankalar do¤al olarak vermiyor. (. sonra di¤erleri dahil olup tekeli k›r›yor.” “ (.. Rusya da ayn› durumla karfl› karfl›ya. Bu afla¤› gidifli durdurabilece¤ini sanm›yorum. Dünya Ekonomisi Dünya ekonomisinin 400-500 y›ld›r döngüsel bir harekete sahne oldu¤unu belirten Wallerstein. daha önce de çok kez yafland›. Fransa tarihinde 68 dâhil böyle bir isyan yaflanmad›. Çin de. Bu yeni de¤il.) Obama yoksullara yard›m etmeye çal›flacak. Bu. Ama gerçekte olan.. .. “60’lar›n sonundan itibaren bu dayanak ortadan kalkt›” dedi. Belli ürünler bir süre gelifliyor.. “ABD. Bugün dünya ekonomisinin girdi¤i krizin kapitalist ekonomik sistemin yap›sal krizi oldu¤unu belirten Wallerstein. Avrupa. ABD. ABD de ayn›. fiimdi sistemin yap›sal krizi yaflan›yor” diyen Wallerstein..... 50’ler-60’larda gücünün doru¤undayd› ve istedi¤inin %95’ini yapabiliyordu” diyen Wallerstein.. eskilerden daha büyük. “bir sistemin tarihinde tek bir kriz vard›r.. ABD’nin gerilemesinin 40 y›ll›k bir geçmifli oldu¤unu. ABD’nin ekonomik gücünün dünyan›n geri kalan›na göre daha çok ve daha ucuza üretim yapabilmesi oldu¤unu belirten Wallerstein....) Fabrikalar yer de¤ifltirince iflsizlik oluyor. ard›ndan 1980’lerin borç krizinin yafland›¤›n› ve sonra da çöp tahviller döneminin geldi¤ini. Hasar denetimi yapabilir. düflük gelirli üretimin bu ülkelere gitmesidir. bunun da bu borç balonunun patlamas›yla sonuçland›¤›n› belirtti.. gelifltiriyor.. Bankalar kredi vermiyor.. ayn› flekilde ABD’li tüketicilerin de borçland›¤›n› belirten Wallerstein.. Sadece yoksullar›n yaflam› biraz daha çekilir hale gelecek.. Obama’n›n ne yapabilece¤i konusunda ise flunlar› söyledi: “Fazla bir fley yapamaz. Halk›n silaha eriflimi ne kadar kuvvetli ise o kadar tehlikeli... Üretim zay›flad›kça para sahibi paras›n› üretimden çekip.. bu döngüyü flu flekilde tarif etti: “Önce geniflliyor. Kondradief B evresinde patl›yor.... Bir üründen birileri kâr ediyor. iflsizlik olufluyor. Bu sürecin sonunda ABD’nin en büyük borçlu haline geldi¤ini. Bu dalga Martinik’e de s›çrad›. Bu ülkeler kalk›n›yor ama bu sorunlu bir kalk›nma.. Guadulop’ta halk›n %10’u sokaklara döküldü ve kazand›. 1945 sonras›nda fabrikalar ABD. bir süre sonra t›kan›yor. Bu sürece finansallaflma deniyor. askeri güç ve dolar›n rezerv para olmas›na dayand›¤›n› flimdi ise bu dayanaklar›n büyük ölçüde zay›flad›¤›na dikkat çekti. B evresinde üretim yer de¤ifltiriyor.. geliflmifl kapitalist ülkelerin 3. üretimin 3. yavafl bir flekilde a盤a ç›kan bu gerileyiflin flimdi h›zland›¤›n› belirtti.. Bunun üzerine iflsizlik ihraç edilmeye çal›fl›l›yor.. Burada bir fasit daire ç›k›yor.. Bunu yapmayan hükümetler ayakta kalamayacak.. Daha sonra da Avrupa ve Japonya’n›n öne geçti¤ine iflaret ederek. bu avantaj›n temel olarak 1940’lar ile 1960’lar aras› dönem için geçerli oldu¤una dikkat çekti. “Obama ne yapabilir?” Wallerstein. sonunda onun da çöktü¤ünü belirtti..” Kapitalist dünya sona yaklafl›rken. Sistem yap›sal bir kriz içinde “ABD hegemonyas›n›n ertesindeyiz. Ama bu da çözüm de¤il.. geçmiflte de böylesi durumlarla karfl›lafl›ld›¤›n› ve krizdeki hegemonyac› gücün yerinin yeni bir hegemonyac› güçle dolduruldu¤unu ancak henüz böylesi bir yeni hegemonyac› gücün kendini ortaya koyamad›¤›n› belirtti. büyüyor. ifller daha da kötülefliyor.” “Leap Europe adl› Avrupal› bir think-tank kuruluflunun 2-3 ay önce yay›nlanan raporuna göre bu geliflmifl ülkelerde iç savafla kadar gidebilir. Ekonomi düzelmeyecek. Çöküfl yaflan›yor.

Birincisi. Tam tersine. Türkçe’ye “Sosyal Bilimleri Aç›n: Sosyal Bilimlerin Yeniden Yap›lanmas› Üzerine Rapor” bafll›¤› ile çevrilen raporun tan›t›m› flu flekilde yap›lm›flt›r: “Bilginin sosyal olarak kurulmufl olmas› gerçe¤i. 1945 sonras› al›m gücünün art›r›ld›¤› 20-25 y›ll›k verimli bir döngü ve eme¤e sald›r›yla geçen 1980-2000 aras›ndaki neoliberal dönemin ard›ndan kapitalist sistemin bir s›n›ra geldi¤ini ifade etti. Bugünkü esas meselenin “özne olmak” oldu¤unu belirten Wallerstein. 30 y›l sonras› belirsiz. d 2.sendika. Ünite . Bugün ne yapt›¤›m›z çok önem tafl›yor. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Fundação Calouste Gulbenkian vakf›na ba¤l› olarak 1993 y›l›nda kurulan Gulbenkian Komisyonu sosyal bilimler. Sistem gere¤i gibi iflleyemiyor. Biz yeni bir sistemi oluflturmaya ilerliyoruz. Bu bir aflamada tek bir kanala gelip oturacak..” Bu iki olas›l›k aras›ndaki fark› “Davos ruhu ile Porto Alegre aras›ndaki fark” fleklinde tarif eden Wallerstein. Eriflim tarihi: 21.06. Kaynak: http://www.8. kimse bilmiyordu” diyen Wallerstein. Kapitalist aç›s›ndan üç temel maliyet kaleminin. Merkezi Lizbon’da bulunan komisyonun çal›flmalar› Wallerstein baflkanl›¤›nda yürütülmüfl ve 1996 y›l›nda yap›lan çal›flmalar bir rapor halinde yay›nlanm›flt›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. insanc›l. ancak bu durumun bizi çaresiz duruma düflürmeyece¤ini ifade etti. “Ama kriz ortam›nda birdenbire bir özgürlük an› yaflan›yor. bu süreci 500 y›l öncesine uzatt›¤›n›zda da ayn› döngüsel yükseliflin ad›m ad›m gerçekleflmesinin görülece¤ini ve nihayetinde de bu döngünün s›n›ra dayand›¤›n› söyledi. sömürgeci bir sistem. Siz ne yaparsan›z yap›n. do¤a bilimleri ve insan bilimleri alan›ndan 10 bilim insan›n›n. kimse bilemez” dedi. Bilginin sosyal temelleri oldu¤unu kabul etmek. sosyal bilimlerin nesnelli¤ini art›rabilece¤ine inan›yoruz. tart›flman›n determinizm ile özgür irade aras›ndaki.” diyerek bugün yürütülecek öznel/iradi çabalar›n geçmifle nazaran çok daha etkili sonuçlar do¤urabilece¤ini ifade etti. Sistem çökerken özne olmak Wallerstein krizden nas›l ç›k›labilece¤i konusunda ise flunlar› söyledi: “Teknik olarak iki farkl› çözüm olabiliyor. e 4. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl: Wallerstein’›n Genel Yaklafl›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kapitalizm yerine geçecek olan nedir? Ya daha iyi ya da daha kötü bir sistem. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. daha geçerli bilgiye ulaflman›n da ancak sosyal olarak mümkün olmas› anlam›na gelir. biz.org/yazi. Bilemeyece¤imiz bir fleyden söz ediyorum. girdi maliyeti ve vergilerin 1980’e k›yasla düflük olsa bile 1945’le k›yasland›¤›nda artt›¤›n›. b 3. geçmiflteki uygulamalara yönelik elefltirileri de¤erlendirerek ve hakikaten daha ço¤ulcu ve evrenselci yap›lar kurarak yap›lacak bir yeniden yap›land›rman›n. Al›fl›ld›¤›n d›fl›nda. e 9. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl: Wallerstein’›n Genel Yaklafl›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Rus ve Frans›z devrimlerinde insanlar dünyay› de¤ifltirmek için çok çal›flt› ama sistem denge noktas›na çekildi” diyen Wallerstein bugüne iliflkin ise daha umutlu bir tespitte bulundu. “Davos hiyerarflik. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Gerçekleflecek olan nas›l bir fley bilmiyorum. sosyal bilimlerin bugününü ve gelece¤ini tart›flmak üzere bir araya gelmeleri ile oluflturulmufltur. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dünya Sistemi Analizi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Berbat bir keflmekefl içindeyiz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl: Wallerstein’›n Genel Yaklafl›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 6. döngüsel olarak yükselen bir e¤riye iflaret etti¤ini belirten Wallerstein. Porto Alegre demokratik. Bunu biliyorum. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl: Wallerstein’›n Genel Yaklafl›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ‘kader mi irade mi’ tart›flmas› oldu¤unun alt›n› çizdi. c 10. yani iflçi ücreti.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 191 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› Mevcut krizi anlayabilmek için 400-500 y›ll›k geçmifle bakmak gerekti¤ini söyleyen Wallerstein. “Bir sistem normal bir evresinde iken deterministtir. c 5. b 8. “Bu raporda üç fleyi göstermeye çal›flt›k.. on sekizinci yüzy›l sonundan 1945’e .2011 1. nesnellik kavram›yla çeliflkili de¤ildir.php?yazi_no=22685. ‹ki ihtimal var. denge noktas›na çekilir. Feodalizmin çözüldü¤ü “1450 y›llar›nda da yeni sistem neye benzeyecek diye bir tart›flma vard›. d 7. bir bilgi biçimi olarak sosyal bilimin nas›l tarihsel olarak olufltu¤u ve neden. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

“Kondratieff çevrimleri yaklafl›k 50 y›l sürer. sorunun temelinde yatan meseleleri acilen ve aç›k seçik ortaya koyarak. teorik yap›lar›. Eriflim tarihi 21. görece standart bir dizi disipline ayr›flt›¤›d›r. son y›llarda çok tart›fl›lan bir dizi temel entelektüel soruyu aç›mlayarak. Plato’dan deflasyona geçilir. Çevrimin ilk evresi Bahar (Spring)’dir. bir kez daha tekrarlayal›m. yani Sonbahar’d›r (Autumn).html.Gulbenkian Komisyonu (http://www.ekibi. yazdan k›fla geçifl. Yaz. Eriflim tarihi: 21. Likit’in kral oldu¤u dönemdir bu.net/forum/kondratieff-dalgalari-tuncer-sengoz-t-3218.06. yerini borçlar›n likidasyonuna b›rak›r ve çevrim. üretim sistemlerinde ortaya ç›kan bir yenilik ya da yeni bir teknoloji ile son bulmaktad›r.06. Buna göre uluslararas› piyasalar ve iflleyifllerine bak›ld›¤›nda yaklafl›k 50 y›l süren yükselme ve dura¤anlaflma dönemleri yaflanmaktad›r. yüzy›l›n bafl›nda yaflam›fl olan Rus iktisatç› Nikolai Dimitrieviç Kondratieff’in geliflirdi¤i iktisadi analiz yöntemi K-döngüsü ya da Kondratieff döngüsü olarak adland›r›lmaktad›r. Afla¤›daki tabloda bu karfl›laflt›rman›n bir özeti yer almaktad›r. hem de borsalar büyük de¤er kaybeder.com/Catalog/Book/4355). Kondratieff döngüsü kapitalizmin yükseliflten alçal›fla ve alçal›fltan yükselifle do¤ru uzun dalgalar ya da döngüsellikler biçiminde sonsuza dek yaflayaca¤› düflüncesini hakl› göstermek için kullan›lmas› nedeniyle elefltirilmifltir. 1945’ten bu yana dünya genelinde meydana gelen geliflmelerin bu entelektüel iflbölümüyle ilgili ne gibi sorular sorulmas›na yol açt›¤› ve böylece bir önceki dönemde yerli yerine oturtulan örgütlenme yap›s›n› yeniden tart›flma gündemine getirdi¤idir. Bu evre krizden ilk ç›k›fl ve ekonomik geniflleme dönemidir. çevre ve yar›-çevre olmak üzere dünya ekonomisi odaklanmaktad›r. 1990: 195) Ba¤›ml›l›k Okulu Analiz birimi Metodoloji Ulus-Devlet tarihsel yap›salc›: ulus devletlerin yükselifli ve gerilemesi Teorik yap› merkez-çevre deterministik: Geliflmenin yönü ba¤›ml›l›k genellikle zarar verir Araflt›rma oda¤› çevre Dünya-Sistem Kuram› Dünya Sistemi dünya sisteminin tarihsel dinamikleri: döngüsel de¤iflimler merkez-yar›çevreçevre dünya ekonomisi içinde olas› yukar› ve afla¤› hareketlilik merkez. çevre ve yar› çevre aras›ndaki belirleyicilik iliflkisine karfl› ç›kar ve olas› yukar› ve afla¤› hareketlilikler oldu¤unu iddia eder.” (http://finans. Bizce her fleyden önemlisi. araflt›rma sürecinde neye odakland›klar› ve geliflmenin yönüne dair bak›fl aç›lar› üzerinden karfl›laflt›r›lmaktad›r. Bahar’› Yaz (Summer) takip eder. a¤›r bir depresyonla sona erer. tekil ulus devletler ve ulus devletlerin yükselifli ve gerilemesi üzerine odaklan›rken Dünya Sistemi yaklafl›m› bu ulus devletlerin oluflturdu¤u bütüne. ‘flimdi nas›l bir sosyal bilim?’ sorusuna cevap oluflturmakta daha ileri gidebilmek için bize optimal görünen bir tav›r belirlemektir. (So. enflasyon yavafllam›fl ve bir dezenflasyon dönemine girilmifltir. Borsalar›n en kuvvetli yükselifl aflamas›. Plato dönemi.2011 S›ra Sizde 2 Ba¤›ml›l›k Okulu ve Dünya Sistem Kuram› analiz birimleri. yani kapitalist dünya ekonomisine ve bu bütün içinde yaflanan döngüsel de¤iflimlere . Yaz döneminde enflasyon artar ve borsa yükseliflleri bafllar. Ancak bu yükselifller. Her K-döngüsünde farkl› bir emek-sermaye iliflkisi vard›r ve dura¤anl›k dönemi. Sonuçta. sosyal bilimlerin bu tarihin ve yak›n dönem tart›flmalar›n›n ›fl›¤›nda yeniden yap›land›r›lmas›n› tart›flmak istiyoruz.metiskitap. Ba¤›ml›l›k Okulu merkez ve çevre olmak üzere ikili karfl›tl›klar üzerine kurulmufltur ve bu ikisi aras›ndaki ba¤›ml›l›k iliflkisinin zarar vermek üzerinden bir belirleyicilik iliflkisi oldu¤unu iddia etmektedir. Bu dönemde hem mal piyasalar›. enflasyon baz›nda ciddi getiriler sa¤lamaks›z›n ilerler. Buna karfl›l›k. aç›k seçik formüllerimiz yok. ak›l s›n›rlar› içinde tart›flabilmektir. “Kuflkusuz do¤ru yönde ad›m atmay› sa¤layacak baflka çözümler de vard›r ve baflkalar›n› böyle öneriler gelifltirmeye ça¤›r›yoruz. sadece bize do¤ru yönde ilerlememize yard›mc› olacakm›fl gibi görünen birkaç tart›flmaya aç›k önerimiz var. S›ra Sizde 3 20. Üçüncüsü de. Dünya Sistemi kuram› ise bunun tersine merkez. bu dönemde gerçekleflir. Önerebilece¤imiz basit. Geçmifl dönemlerdeki kredi genifllemesi. keskin bir resesyonla sona erer ve plato dönemine girilir. Buna göre Ba¤›ml›l›k Okulu çevreye.” .192 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› uzanan süreçte.2011) Kondratieff’in gelifltirdi¤i döngüsellik analizi afla¤›daki gibidir: 1790’dan 1810-17’ye yükselifl 1810-17’den 1844-51’e alçal›fl 1844-51’den 1870-75’e yükselifl 1870-75’den 1890-96’ya alçal›fl 1890-96’dan 1914-20’ye yükselifl Bu döngüsellikler daha sonra baflka iktisatç›lar taraf›ndan günümüz de uyarlanm›flt›r. ‹kincisi.

I. Wallerstein. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. (2004) Dünya Sistemleri Analizi. (2007) ‹ki Kültürü Aflmak: Modern Dünya Sisteminde Fen Bilimleri ile Befleri Bilimler Ayr›l›¤›.com/Metis/Catalog/Interview/2894.2011. Cilt 3: Kapitalist Dünya Ekonomisinin Büyük Yay›lmas›n›n Birinci Evresi. Ankara: ‹mge Yay›nevi. 1750-1840. G. (1991) Global Capitalism: Theories of Societal Development. I. (2003) Bildi¤imiz Dünyan›n Sonu. I. Yüzy›l›n Tarihsel Seçimleri. L. (2006). A.metiskitap.com/Metis/Catalog/Interview/2894. I. Frank ve B. (1996) Sosyal Bilimleri Aç›n. Lee. (2005) Yeni Bir Sosyal Bilim ‹çin.2011.8. California: Pine Forge Press. (2005) 21. (2005) Avrupa Evrenselcili¤i: ‹ktidar›n Retori¤i. C. Alvin. Wallerstein. ‹stanbul: Metis Yay›lar›. (1999) Sosyoloji Sözlü¤ü. I. Wallerstein. Allan. Ünite . “Dünya Sistemi Analizi ve Kültürel Çal›flmalar” http://www. Yüzy›lda Siyaset. (1990) Social Change and Development. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. Büyük Kargafla-Yeni Toplumsal Hareketlerin Krizi. Wallerstein. E. B. Ragin. ve Chirot. Wallerstein. I. London: Routledge Publications. Wallerstein. I. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. So. (1993) “Sistem Karfl›t› Hareketlerin Tarihi ve ‹kilemleri”. (2004) Amerikan Gücünün Gerileyifli Kaotik Bir Dünyada ABD. ‹stanbul: Avesta Yay›nlar›. (2010b) Modern Dünya Sistemi Cilt 2: Merkantalizm ve Dünya Avrupa Ekonomisinin Güçlendirilmesi 1600-1750. D. der. (1999) Sosyal Bilimleri Düflünmemek. . I. Giovanni Arrighi ve Terence K. (2002) Contemporary Sociological Theory. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. (1998) Liberalizmden Sonra. A. S. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. (2011) Modern Dünya Sistemi.metiskitap. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. Contemporary Social and Sociological Theory. Wallerstein. ‹stanbul: Avesta Yay›nlar›. (2003) “Dünya Sistemleri Kavramlar›na Karfl› Dünya Sistemi Kavram›: Bir Elefltiri” Dünya Sistemi. Appelrouth. I. Beverly Hills: Sage Publications. (2000) Geçifl Ça¤› / Dünya Sisteminin Yörüngesi (1945-2025). Wallerstein. (2010a) Modern Dünya Sistemi Cilt 1: Kapitalist Tar›m ve 16. Peet. R. I. (1992) Tarihsel Kapitalizm. Wallerstein. Gills. Wallerstein.06. I. Wallerstein. I. G. Wallerstein. ‹stanbul: Yar›n Yay›nlar›. I. 19. Terence K. California: Pine Forge Press. I. K. Wallerstein. Theda Skocpol. ‹stanbul: Alan Yay›nc›l›k. I. I.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 193 Yararlan›lan Kaynaklar Adams. ‹stanbul: Yar›n Yay›nlar›. (2005) Ütopistik ya da 21. Hopkins ile birlikte. K. Hopkins ile birlikte. Yüzy›lda Avrupa Dünya Ekonomisinin Kökenleri. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. California: Pine Forge Press. I. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. ve Sydie. R. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. Wallerstein. R. Wallerstein.06. Wallerstein. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. ‹stanbul: Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›. ve Desfor Eldes. Eriflim tarihi0 21. ‹stanbul: Yar›n Yay›nlar›. I. “Dünya Kapitalizminin Çeliflkileri”. (1999) “Immanuel Wallerstein’›n Dünya Sistemi: Tarih Olarak Siyaset ve Sosyoloji” Tarihsel Sosyoloji. Wallerstein. (1995) Sistem Karfl›t› Hareketler. Gulbenkian Komisyonu. ve Wallerstein. N. (2008) Classical And Contemporary Sociological Theory. der. Wallerstein. Wallerstein. http://www. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. Marshall. Yüzy›l Paradigmas›n›n S›n›rlar›. Eriflim tarihi: 21.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful