T.C.

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2673 AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1639

ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI
Yazarlar Arfl.Gör. Erhan AKARÇAY (Ünite 1) Yrd.Doç.Dr. Mustafa ALTUNO⁄LU (Ünite 1) Doç.Dr. Abdülkerim SÖNMEZ (Ünite 2) Prof.Dr. Aylin GÖRGÜN BARAN (Ünite 3, 5) Arfl.Gör. Cem Koray OLGUN (Ünite3, 5) Doç.Dr. Cahit GELEKÇ‹ (Ünite 4) Prof.Dr. Meliha Demet ULUSOY (Ünite 6) Yrd.Doç.Dr. Fuat GÜLLÜPINAR (Ünite 7) Yrd.Doç.Dr. Hatice YEfi‹LDAL (Ünite 8)

Editörler Prof.Dr. Aylin GÖRGÜN BARAN Prof.Dr. Serap SU⁄UR

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹

Bu kitab›n bas›m, yay›m ve sat›fl haklar› Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Ö¤retim” tekni¤ine uygun olarak haz›rlanan bu kitab›n bütün haklar› sakl›d›r. ‹lgili kurulufltan izin almadan kitab›n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay›t veya baflka flekillerde ço¤alt›lamaz, bas›lamaz ve da¤›t›lamaz. Copyright © 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN Ö⁄RET‹M TASARIM B‹R‹M‹ Genel Koordinatör Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yard›mc›s› Arfl.Gör.Dr. ‹rem Erdem Ayd›n Ö¤retim Tasar›mc›s› Dr. Kadriye Uzun Grafik Tasar›m Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Ö¤r.Gör. Nilgün Salur Dil Yaz›m Dan›flman› Yrd.Doç.Dr. Hülya Planc› Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Dizgi Aç›kö¤retim Fakültesi Dizgi Ekibi Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ISBN 978-975-06-1340-1 1. Bask› Bu kitap ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ Web-Ofset Tesislerinde 35.000 adet bas›lm›flt›r. ESK‹fiEH‹R, A¤ustos 2012

‹çindekiler

iii

‹çindekiler
Önsöz ............................................................................................................ vii

Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell.......................................
G‹R‹fi .............................................................................................................. DANIEL BELL’‹N SOSYOLOJ‹S‹.................................................................... ‹deolojinin Sonu Tezi.................................................................................... “SANAY‹ SONRASI TOPLUM” KAVRAMI .................................................... SANAY‹ SONRASI TOPLUM KURAMI ........................................................ Sanayi Öncesi Toplum, Sanayi Toplumu ve Sanayi Sonras› Toplum ...... Sanayi Sonras› Toplumlar›n Genel Karakteristikleri.................................... Kültür ............................................................................................................ SANAY‹ SONRASI TOPLUM TEOR‹S‹NE YÖNEL‹K ELEfiT‹R‹LER ............. Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

2
3 3 5 6 9 9 16 18 19 23 24 25 25 26

1. ÜN‹TE

Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi............................. 28
G‹R‹fi .............................................................................................................. TOPLUMU ANLAMANIN YÖNTEM‹ VE GEÇ MODERN TOPLUMUN DURUMU ................................................................................. MODERNL‹K VE MODERN TOPLUMLARIN TEMEL SORUNU .................. MODERNL‹K VE ÖZNE ................................................................................ MODERNL‹K ‹LE ÖZNE VE DEMOKRAS‹ ARASINDAK‹ ‹L‹fiK‹LER .......... S‹YASAL MODERNL‹K VE DEMOKRAS‹N‹N BOYUTLARI......................... TOPLUMSAL HAREKETLER VE KÜLTÜREL DEMOKRAS‹.......................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar.................................................................................. 29 31 34 36 37 39 41 44 46 47 48 49

2. ÜN‹TE

Postmodern Sosyal Teori.. ..................................................... 50
G‹R‹fi .............................................................................................................. Ayd›nlanma Düflüncesine Tepki .................................................................. Frederich Nietzsche (1844-1900)............................................................ Modern Sanata Karfl› Postmodern Sanat Anlay›fl›........................................ Modernizm-Postmodernizm Karfl›laflt›rmas› ................................................. JEAN-FRANÇOIS LYOTARD’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI .................... Girifl................................................................................................................ Postmodernizm ve Bilginin Konumu........................................................... Dilin Esnekli¤i ve Büyük Anlat›n›n Yitimi................................................... Elefltiriler .................................................................................................. FREDRIC JAMESON’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI ................................. 51 53 54 55 57 61 61 61 63 65 66

3. ÜN‹TE

............................. GÖSTERGE EVRELER‹ ................................................... Kitle’den Sessiz Y›¤›na/Ço¤unlu¤a....... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ..................................................................................................................... Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard ........................ Özet........................................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ....................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................................................................................................................................................. Elefltiriler .......................................................................................... Kendimizi S›nayal›m........ 76 G‹R‹fi ............................................................................................................................................................................................................................................ ÜN‹TE Tüketim Toplumu................................... 66 67 69 70 72 73 73 74 4............................................................... 98 G‹R‹fi: JEAN BAUDRILLARD’IN YAfiAMI VE SOSYOLOJ‹YE YAKLAfiIMI ....................................................................................... ZYGMUNT BAUMAN’IN HAYATI ..................................................... Bauman’›n Modernite Elefltirisi........ Bireylerin Modern ve Postmodern Koflullarda ‹nfla Biçimleri ........................................................................ Bauman’a Göre Küreselleflme ........................................................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................................................................................................................................................................................. 99 100 102 105 107 108 109 111 112 114 115 115 116 117 6...................... TÜKET‹M TOPLUMU ........................................................................... ZYGMUNT BAUMAN’IN POSTMODERNL‹⁄E YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹..................... Kendimizi S›nayal›m....................... ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K-POSTMODERNL‹K KARfiILAfiTIRMASI VE KÜRESELLEfiMEYE YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹ ..........................................................iv ‹çindekiler Girifl................ ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K DE⁄ERLEND‹RMES‹ ........ 122 ................... ÜN‹TE Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida ................................................................... S‹MÜLASYON VE S‹MÜLAKRLAR .. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ....................................................................................................................................................................................................................................................... 118 G‹R‹fi ............................. 119 POST-YAPISALCILIK ............. 120 MICHEL FOUCAULT ............ Amerika ve Gerçekli¤in Kusursuz Cinayeti .................................................................................................................................................................................................................................................. Okuma Parças› ...................................... Özet ........... ELEfiT‹R‹LER ........... Bauman’a Göre Postmodern Etik............. Postmodernizm = Geç Kapitalizm mi?................................................................................................................. Özet......................................... 77 78 79 80 83 86 87 88 90 92 94 95 96 96 5.............................. Anlam›n Zedelenmesi ........................ Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ................................. Kendimizi S›nayal›m ............................................ ÜN‹TE Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik ................................................................................................. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› .....................................

................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ........................................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ................................................................... Yap›söküm Yöntemi ve Metin............................................................................................... Yap›söküm ve Oyun............................................................................................................................ YEN‹ TOPLUMSAL HAREKETLER ..... Kendimizi S›nayal›m................... Benlik......................... Söylem ............................................ Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ..................................... Fark ve Erteleme (Differance) ............................................................................................... Kendimizi S›nayal›m...................... Foucault ve Post-yap›salc› Düflüncelerinin Ortaya Ç›k›fl› .......................................................................................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ............................................................... 172 G‹R‹fi: WALLERSTEIN’IN GENEL YAKLAfiIMI ....................................................................................................................... POSTMARKS‹ZME YÖNELT‹LEN TEMEL ELEfiT‹R‹LER ... 143 146 149 149 152 155 159 161 163 166 168 169 169 171 7.................................................................................................................................................................................................................................................................... Silme .. GEÇ‹fi SÜREC‹ OLARAK KÜRESELLEfiME .............. 122 123 125 125 125 127 128 128 129 130 130 131 131 134 134 135 135 136 137 139 140 140 141 Postmarksizim ve Radikal Demokrasi............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ..................... POSTMARKS‹ZM VE RAD‹KAL DEMOKRAS‹ S‹YASET‹ .......................................................................................... Kapitalist Dünya Ekonomisi: Merkez......................................... ÜN‹TE ........................................................................................... ÜN‹TE Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein ................................................. Söylem-Arekoloji-Soykütük-Arfliv ................................................................. ‹z . Biyo-‹ktidar ..................... Dünya Sistemi: Dünya ‹mparatorluklar› ve Dünya Ekonomileri..................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ........................‹çindekiler v Foucault’un Yaflam›.................................................................................................................................. Mutlak ‹ktidar ............................................... Özet..................................................... Özet......................................... Jacques Derrida’n›n Hayat› ............... POST YAPISALCILI⁄A YÖNELT‹LEN ELEfiT‹R‹LER ............................................ Disipline Edici ‹ktidar ................................................................... DÜNYA S‹STEM‹ ANAL‹Z‹...................... Foucault’un Temel Düflünce ve Kavramlar› ................................................................................................................... Agonistik Demokrasi................................................................................................ 173 174 177 178 178 179 183 8....................................................................................................... POSTMARKS‹ZM KURAMININ MARKS‹ZM ÜZER‹NE ELEfiT‹R‹LER‹ ......................................... JACQUES DERRIDA ............................................................................................................................. DERRIDA’NIN TEMEL DÜfiÜNCE VE KAVRAMLARI .............. Wallerstein’›n Sosyal Bilim Anlay›fl› ......................................................................................... KAP‹TAL‹ST DÜNYA EKONOM‹S‹..... POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL KAVRAMLARI .......................................................................................................................... 142 POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL VARSAYIMLARI ............................... Çevre ve Yar› Çevre ......................... Söylem-‹ktidar-Kontrol .................................................. Hegemonya................................

.................................................................................................................................................................................................................................. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ....................... Özet........ Okuma Parças› ..................................vi ‹çindekiler SONUÇ............ Yararlan›lan Kaynaklar.............. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ................................................................................................................................... 185 187 189 190 191 191 193 ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m.......................................................................................

F.Doç. Alt›nc› ünitede ikinci s›n›fta gördü¤ünüz postyap›salc›l›k biraz daha ayr›nt›l› olarak ifllenmifltir. Wallerstein’›n dünya sistemi kuram› k›saca özetlenerek verilmifltir. k›saca sosyoloji kuramlar›. Serap SU⁄UR . yorumlama ve çözüm önerileri gelifltirme yönünde genifl fikirler sunmaktad›r. Yaflad›¤›m›z bu karmafl›k durumu göz önüne ald›¤›m›zda elinizdeki kitab›n size yol gösterici ve ufuk aç›c› olaca¤›n› tahmin ediyoruz. kavrama. terör ve çarp›k güç iliflkileri gibi sorunlar günümüz sosyoloji teorilerinin en önemli u¤rafl alanlar› aras›na girmifltir. yerleflik bilim anlay›fl› her alanda elefltiri oklar›n› üzerine çekmifl ve yeni bir de¤erler dizgesi gelifltirme çabalar› yo¤unluk kazanm›flt›r. Bu çerçevede kitab›n birinci ve ikinci ünitelerinde modern toplumdaki büyük de¤iflimi aç›klamaya yönelik olarak gelifltirilen sanayi sonras› toplum (post-endüstriyel toplum) ve programlanm›fl toplum teorileri k›saca ele al›nm›flt›r. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› kitab›n›n haz›rlanmas›nda çok say›da kiflinin eme¤i geçmifltir. kitab›n dizgi ve grafik tasar›m›nda katk›lar›ndan dolay› Yrd. analiz etme.Dr.Önsöz vii Önsöz Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› kitab›n›z uzaktan ö¤retim yoluyla lisans düzeyinde sosyoloji e¤itimi almak isteyen ö¤rencilere yönelik olarak haz›rlanm›flt›r. çevre kirlili¤i. Editörler Prof. Beflinci ünitede kitle iletiflim araçlar› ve tüketim toplumuyla iliflkili simülasyon kuram› ana hatlar› ile ele al›nm›flt›r. dizgi birimine çok teflekkür ederiz. Kitap temel olarak Sosyoloji disiplininde son dönemde paradigmalar›n› oluflturan teorisyenlerin problematik olarak gördükleri toplumsal olay ve olgulara bak›fl aç›lar›n› yans›tmaktad›r. Davut Alper Altunay’a ve kitab›n bas›m ifllerinde emeklerinden dolay› A. Üçüncü ve dördüncü ünitelerde modernlik ve postmodernlik kavramlar› ile postmodern sosyal teorinin k›sa bir özeti verilmifltir. Günümüzde de¤iflen dünya ve modern toplum ba¤lam›nda giderek daha da karmafl›k hale gelen toplumsal gerçekli¤in anlafl›lmas› ve aç›klanmas›nda yetersiz kalan klasik dönemin hâkim paradigmas› pozitivizm büyük ölçüde kan kayb›na u¤ram›fl. ‹nsanl›¤›n yaflanm›fll›¤›ndan yola ç›k›larak gelifltirilen bu bilgiler.Dr. kendine özgü bak›fl aç›s›yla sosyal bilimlere ve sosyolojiye katk›da bulunmufl ve toplumsal dünyaya bak›fl›m›z› zenginlefltirmifltir. Bu aç›dan kitab›n haz›rlanmas›nda ve ünitelerinin yaz›lmas›nda eme¤i geçen baflta ö¤retim üye ve elemanlar›na. Son olarak yedinci ve sekizinci ünitelerde postmarksizm ile yine Marx’›n çal›flmalar›ndan önemli ölçüde etkilenen I. siz de¤erli ö¤rencilerimize olay ve olgular› anlama. Ça¤›m›z›n genel sorunlar› aras›nda bulunan adaletsiz gelir da¤›l›m›. fliddet. Aylin GÖRGÜN BARAN Prof.Ö.Dr. Bu çerçevede gelifltirilen her yeni teori.

Anahtar Kavramlar • Sanayi Toplumu • Sanayi Sonras› Toplum • Teorik Bilgi • Bilgi S›n›f› • Entelektüel Teknoloji • ‹deolojinin Sonu Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell • G‹R‹fi • DAN‹EL BELL’‹N SOSYOLOJ‹S‹ • “SANAY‹ SONRASI TOPLUM” KAVRAMI • SANAY‹ SONRASI TOPLUM KURAMI • SANAY‹ SONRASI TOPLUM KURAMINA YÖNEL‹K ELEfiT‹R‹LER . Sanayi sonras› toplum kavram›n› aç›klayabilecek. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisinin elefltirilerini özetleyebileceksiniz. Amerikan sosyologu Daniel Bell’in sosyolojiye katk›lar›n› özetleyebilecek.1 ‹çindekiler Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Amaçlar›m›z Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisini analiz edebilecek.

323) a¤›rl›k vermesidir. Benzer toplumsal de¤iflim özelliklerini farkl› kavramlaflt›rmalarla de¤erlendiren onlarca kuram ve kuramc› sayabilmek olas›d›r. Sanayi sonras› toplum kavramlaflt›rmas› da iflte tam da bu nedenle birçok tart›flmay› bar›nd›rmaktad›r. klasik sosyoloji perspektifinin bir parças› olan. tan›k oldu¤umuz toplumsal de¤iflmenin niteliklerini belirlemek oldukça zor görünmektedir. sanayi sonras› topluma iliflkin kavramlaflt›rmalar›n hangisini benimseyece¤imiz konusunda tam bir uzlaflmaya var›ld›¤› söylenemez. DANIEL BELL’‹N SOSYOLOJ‹S‹ Daniel Bell’in sosyolojisinin temel amac› “kuramdan çok toplumsal çözümlemeye” (Poloma. Toplumsal önkestirim. Enformasyon toplumu. 324). Oysa 21. Ça¤dafllar› gibi Bell de büyük toplumsal sorunlar›n çözümü için öngörülerde ve önerilerde bulunma e¤iliminde olan bir sosyologdur. Öte yandan kurucu sosyologlar›n en önemli özellikleri içinden geçtikleri ola¤anüstü de¤iflim ve dönüflüm dönemine karfl›n bugüne dek kal›c›l›¤›n› koruyabilen çal›flmalar ortaya koyabilmifl olmalar›d›r. “network” (a¤) toplumu gibi tan›mlamalar›n baz›lar› kavramsal olarak yaflanan de¤iflimi içerebilmekte ancak çok daha h›zl› biçimde bu dönüflümleri baflkalar› izlemektedir. kavrayabildi¤ini ve de¤erlendirebildi¤ini söylemek oldukça güçtür. 1993. Sosyolojide varolan bir e¤ilimi/yaklafl›m› temsil eden bu tarz toplumsal önkestirim (social forecasting) olarak adland›r›lmaktad›r. s. yenilenmifl “uygun” ve “kullan›fll›” bir sosyoloji ilgisini harmanlar (Poloma. yüzy›ldaki de¤iflimlerin h›z›n› sosyolojinin ayn› h›zda yakalayabildi¤ini. Bugünden geçmifle bakt›¤›m›zda sosyolojinin ortaya ç›kmas›na neden olan sanayi devrimi ve sanayi toplumunun yaratt›¤› dönüflümleri anlamak için sosyolojinin kurucu isimlerinin sosyoloji teorilerini anlamaya ve yorumlamaya çabalarken eksikliklerini ve elefltirilebilecek yanlar›n› tespit edebilmek kimi zaman e¤lenceli bir u¤rafl haline de gelebilmektedir. Bell toplumsal olaylar›n ve olgular›n tah- . Zira sanayi toplumu kavram› Saint Simon’dan bu yana sosyoloji disiplini içerisinde tart›flmas›z kabul görürken. makro kuramsal perspektif ile günümüz koflullar›n› dile getiren.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell G‹R‹fi ‹çinde bulundu¤umuz ça¤›n. s. 1993. Zamana karfl› direnen klasikleflmifl çal›flmalar›n odak noktas› ise sanayi devriminin ortaya ç›kard›¤› sanayi toplumunun neden oldu¤u toplumsal de¤iflimlerdir. Sanayi toplumundan bambaflka bir toplumsal yap›ya do¤ru dönüflümü hangi kavramlaflt›rma ile çözümleyebilece¤imiz bir muamma haline gelmifltir. bilgi toplumu.

Ona göre tahmin olaylar›n sonuçlar› ile ilgilenirken. s. 1993. 2007. s. Aron ve J. New York City College’da ve Columbia Üniversitesi’nde ö¤renim görmüfltür. 1983. “Her ikisi de ileri sanayi toplumlar›n›n birer örne¤ini. 2010. TELEV‹ZYON ‹NTERNET Bell. 1950’lerde ç›k›p R. Chicago Üniversitesi’nde asistanl›k yaparak bafllad›¤› akademik kariyerine. toplumsal yap› içindeki kal›plar› (patterns) ve bu yap›n›n söz konusu oldu¤u de¤iflimleri tan›mlamakla yükümlüdür. Kitaplar› aras›nda ‹deolojinin Sonu-The End of Ideology (1960). Gazetecilik de yapan Bell. 2000. Daniel Bell için sosyolojik kuram. s. 324). Fütüroloji uzun vadeli. SIRA S‹ZDE kavram›n›n anlam›n› araflt›r›n›z. toplumsal e¤ilimleri önkestirebilecek kapasitede olmal›d›r (Poloma. Daniel Bell her ne kadar “Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli” kitab›nda sanayi toplumu sonras›nda. 338). Kuram. toplumsal önkestirim tarihsel e¤ilimler dizgesinin olas›l›klar›n›n ana hatlar›n› ç›karmaya çal›fl›r (Poloma. s.1 S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P Daniel BELL (1919-2011) New York do¤umlu olan Daniel Bell. 1996. kapitalizmin geliflimi ve Bat› kültürünün çat›flmalar› konular›nda önemli katk›lar sa¤lam›flt›r. Galbraith gibi önemli isimler taraT E L E V ‹ Z Y Oortaya N f›ndan benimsenen yak›nlaflma (convergence) teorisinin önde gelen temsilcilerinden biri olarak kabul edilmektedir. Sosyolojinin bu alanda belli bir dönem için fütürolojik yaklafl›mlar› benimseyen isimleri olmufltur. Bell’in çal›flmalar› sosyolojiye özellikle toplumsal de¤iflme. Ancak yine de Bell sosyolojinin belli oranda gelece¤e dönük ç›kar›mlarda bulunmas›n›n sosyal bilimsel. Bell’e göre tahmin sanayi sonras› toplumun kaç›n›lmaz bir sonucu ve ahlaki bir zorunluluktur. genifl ölçekli toplumsal ve ekonomik tahminde bulunma giriflimi (Jary ve Jary. 239) olarak tan›mlanmaktad›r. Bu nedenle kapitalist ve sosyalist toplumlar yasal ideolojilerden giderek daha çok birbirlerine benzemektedirler (Mann. üretim güçlerinin önemli ölçüde yüksek düzeyde oldu¤u toplum modelinin birer uygulan›fl biçimini ifade etmektedirler” (Vergin. s. s. Daniel Bell kimilerine göre fütürolojiye kaym›flt›r. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› min edilmesiyle önkestirimi birbirinden ay›r›r. toplumun biçimlenifli hakk›nda toplumsal olgulara dayal› bir çözümlemeyi toplumsal önkestirim çerçevesinde yapsa da. 163). Columbia ve Harvard Üniversitesi’nde sosyal bilimler profesörü olarak devam etmifltir (Slattery. “toplumsal önkestirim” ise tarihsel e¤ilim olas›l›klar›n›n ana hatlar›n› ortaya koymaya çal›flmakt›r. gelecekteki olaylar ve geliflmelerle ilgili ç›kar›mlarda bulunmay› amaçlayan fütürolojiye de kayd›¤› yönünde birtak›m elefltiriler bulunmaktad›r (Waters.4 Bell’e göre “tahmin” olaylar›n sonuçlar›n›. 22). Hiç kimse Sovyetler Birli¤i’ndeki teknolojinin (kimya ve fizi¤in) kapitalist dünyadakinden farkl› oldu¤unu iddia edemez (Bell. olgusal temelleri olmas› gerekti¤ini ve gelece¤e dönük dayanaks›z ç›kar›mlardan ayr› de¤erlendirilmesi gerekti¤ini ileri sümektedir. Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli-The Coming of Post Industrial Society (1973). s. 140). xi). Toplumsal önkestirim SIRA S‹ZDE 1 DÜfiÜN EL‹M Resim 1. 1993. 461). s. modernite. 1967a. K. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri-Cultural Contradiction of Capitalism (1976) yer almaktad›r. Yak›nlaflma teorisine göre toplumsal organizasyonlar›n teknik ve ekonomik zorunluluklar› toplumsal yap›n›n biçimlenmesinde si‹ N T E R N E T çok daha etkilidir. Sanayi sonras› toplum planlamac› bir toplumdur ve sahip oldu¤u entelektüel teknoloji ile elindeki inan›lmaz boyuttaki verileri “han- .

‹deoloji k›smen bu bofllu¤u bireysel ölümlülü¤ün yerine kolektif baflar›lar›n süreklili¤ine vurgu yapmas› sayesinde doldurmufltur. 1996. çünkü Bell’e göre kapitalizmin ahlaki temelleri belirsiz ve kaygand›r ve böyle olmaya da devam edecektir (Horton. Üretim çal›flma eti¤ine ve tatminin ertelenmesi ilkesine dayan›rken tüketim hedonizme (hazc›l›¤a) ve kiflisel tatmine dayan›r. Buna karfl›n 19. s.. 3) ‹nsan do¤as›n›n mükemmel oldu¤unu vurgulayan romantik felsefelerin yerine insanl›¤›n varolufluna Stoac› yaklaflan yeni felsefelerin ortaya ç›k›fl› (Waters. demografik. e¤ilimleri izole edebilir ve projeksiyonlar ç›karabilir (Waters. Ünite . Waters. ‹deoloji düflünceleri toplumsal hareketlere dönüfltüren önemli bir ifllevi yerine getirir. 336) olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. 2) Kapitalist pazar›n en olumsuz etkilerinin iyilefltirilmesi ve refah devletinin ortaya ç›k›fl›. 232) Bell’in post-endüstriyel toplumun gelifli ile ilgili çal›flmas›n›n bir anlamda modern grand teorilerden postmodern grand teorilere geçifli temsil etti¤ini savunur. Örne¤in demografik önkestirimler.. s. çünkü insanlara ölüm gibi varoluflun temel zorunluluklar›yla bafla ç›kmada yard›mc› olabilir. 19.e¤er. Bell’e göre üretim ve tüketimin temel de¤erleri farkl›d›r. Ancak siyasi önkestirimler siyasal aktörlerin ve destekçilerinin güdülerine ve kararlar›na göre de¤iflkenlik gösterebilece¤i için gerçekli¤e ulaflma flans› daha azd›r (Waters. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri adl› eserinde Bat› uluslar›n›n toplumsal yap›lar›n›n ve kültürel formasyonlar›n›n evrimini ele alm›fl ve üretim ve tüketim alanlar› aras›nda bir ayr›flma oldu¤unu ileri sürmüfltür.sonra” senaryolar›na göre analiz edebilir.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 5 gi. Ancak Bell bugün ideolojilerin bitti¤ini vurgular. Ritzer’e göre Bell (2003. 149). 79). Sosyoloji teorileri içerisinde Bell’i belli bir yere oturtmak gerekirse. 1996. sosyal sistemleri nispeten sabit bir normatif çerçeve içinde bütünleflmifl sistemler olarak gören ifllevselcili¤e yönelik bir elefltiridir.. gelifltirmeye çal›flt›¤› sanayi sonras› toplum kavram›nda ve kapitalizmin kültürel çeliflkileri tezinde yap›sal ifllevselcilik ve çat›flmac› yap›salc›l›¤›n bir kar›fl›m› (Poloma. yüzy›l›n sekülerleflme süreçleri genel fiziksel bir vakum [boflluk] infla etmifltir. ‹deolojinin Sonu Tezi Daniel Bell’e göre ideoloji seküler bir dindir: hayat›n tüm yönlerini dönüfltürmeye çabalayan. Her birinin kulland›¤› altyap› ve veriler aç›s›ndan gerçekli¤e yak›nlaflma derecesi farkl›d›r. 150-151). 2006: s. . 34-35). s. “tutkuyla afl›lanm›fl” bir düflünce setidir (Bell: 1988’den akt.1. 2003. s. 1996. 1993. siyasi ve toplumsal önkestirim. s. s. Duygusal enerjiyi ritüellere ve sanata yönlendiren dine benzer flekilde ideoloji de insanlar›n duygular›n› serbest b›rakmalar›n› ve enerjilerini siyasal eyleme kanalize etmelerini sa¤lama kapasitesiyle donat›lm›flt›r. belli parametreler ve varsay›mlar çerçevesinde cinsiyet. Bell zaman içerisinde radikal bütün ideolojilerin ve destekleyicilerinin inand›r›c›l›klar›n› ve ikna güçlerini yitirdiklerini düflünmektedir. yüzy›l›n siyasal ideolojileri iki önemli alanda ittifak yapm›flt›r: bujuvazi taraf›ndan yeterince tan›nmayan statülerini pekifltirmeye çal›flan yükselen entelektüel s›n›f ve ilerlemeyi ölçebilen ve gösterebilen bilimin pozitif de¤erleri. yafl aç›s›ndan gerçe¤e yaklaflabilir. Bell. ekonomik. Ancak Bell’e göre bu konuda din çok daha etkilidir. Bell önkestirim alanlar›n› flu flekilde s›ralamaktad›r: Teknolojik. Bunun üç nedeni vard›r: 1) Sosyalist rejimlerin kendi halklar›na karfl› uygulad›klar› fliddet içerikli bask›lar. s. 79).. 233) kesinlikle bir modernist olsa da onun endüstriyel-postendüstriyel toplumlar hakk›nda öne sürdükleri ile postmodernistlerin modern-postmodern toplumlar hakk›nda öne sürdükleri aras›nda birçok ortak nokta bulunmaktad›r. Üretimin ve tüketimin de¤erlerinin farkl› oldu¤u fleklindeki bu argüman. Ritzer ise (Ritzer.

“SANAY‹ SONRASI TOPLUM” KAVRAMI Her ne kadar sanayi sonras› toplum veya post-endüstriyel toplum kavram› Daniel Bell (1919-2011) ile özdefllefltirilmifl olsa da asl›nda bu kavram›n ilk kullan›m› 1914’te Coomaraswamy ve Petty’nin Endüstri Ötesi Denemeleri (Essays in Post Industrialism) makalelerinde kullan›lm›flt›r. on dokuzuncu ve yirminci yüzy›lda hakim olan çat›flmalar›n üstesinden gelindi¤ini. 2006. . gelecekte belli bir zamanda sanayi sonras› toplumun ortaya ç›kaca¤›na dair bir tahmin de¤ildir. 1997. art›k endüstri toplumunun bireylerini harekete geçirebilecek ideolojiler de¤ildirler. s. yayg›nlaflmas› aras›nda bir hayli zaman bulunmaktad›r. 2006. 1976a. Asl›nda “ideolojinin sonu” tezinin sahibi Bell’in kendisi de¤ildir. analitik bir kurgudur. 85-86). s. aksine. Bell bu durumu “ideolojinin sonu” olarak ifade etmektedir. Buna göre sanayi sonras› toplum kavram› “özel veya somut bir toplumun tasviri de¤il. Bu teze göre kapitalizmin do¤as›ndaki büyük de¤iflimler (sermaye sahipli¤inin da¤›l›m›. 2007. sanayi toplumlar›nda yaflayan insanlar için “harekete geçirme yetene¤ini kaybetmifl”tir. Bu nedenle de gerçekte varolan tüm toplumlar›n özellikleri göz önüne al›narak ve tümünü kapsayacak flekilde formüle edilmemifltir. s. s. 2007. Sanayi sonras› toplum fikri. 322). 464). Toplumsal yap›lar bir gecede dönüflmezler ve tam bir devrimin gerçekleflmesi ço¤u kez yüzy›ll›k bir dönemi al›r” (Slattery. Ancak 1960’da yay›nlad›¤›. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Daniel Bell bu nedenle “ideolojinin sonu” tezinin öncülerinden biri olarak bilinir. Ancak “sanayi sonras› toplum” kavram› Bell’in formüle etti¤i haliyle tart›flmaya aç›lmas› nedeniyle t›pk› Weber’in “karizma” ya da “bürokrasi” kavram› gibi yayg›n bir flekilde neredeyse at›f yap›lmaks›z›n dolafl›ma girmifltir. geliflmifl Bat› toplumlar›ndaki sosyal tabakalaflma yap›s› ve toplumsal düzenin yeni eksenlerini tan›mlayan bir paradigma ve toplumsal çerçevedir. bütün toplumlar› dikkate almayan bir çerçevesi vard›r. ne Marx’›n s›n›f çat›flmas›n›n ne de Weber’in bürokrasinin demir kafesinin yarataca¤› tahakkümlerin gerçekleflmedi¤ini ima eden iyimser bir kavram oldu¤u ileri sürülmektedir (Horton. Bir baflka görüfle göre ise sanayi sonras› toplum kavram› ilk kez “David Riesman taraf›ndan kullan›lm›flt›r ve 1890’larda yazan William Morris’in izleyicisi Arthur Penty’ye atfedilir” (Slattery. iflçi s›n›f›n›n siyasete dahil olmas›. refah devletinin büyümesi gibi önemli de¤iflimler) sa¤ ve sol aras›ndaki eski çat›flman›n gücünü azaltm›flt›r (Bruce ve Yearly. Sanayi sonras› topluma iliflkin temel özellikleri içeren. 462). Bell’in ideolojinin sonu tezindeki argüman› flu flekilde özetlenebilir: 19. ix). Bat› toplumlar›ndaki demokratik politikalar›n ve kapitalizmin sonucunda büyük ideolojik çat›flmalar›n hakim oldu¤u bir dönemin sonuna gelindi¤i düflüncesini ifade eden bir kavramd›r. Asl›nda Bell. yüzy›ldaki iki büyük siyasal ideoloji olan liberalizm ve sosyalizm 1950’lerin ortam›nda. s. Di¤er bir deyiflle “ideolojinin sonu”. s.6 Bell’e göre on dokuzuncu yüzy›l›n büyük ideolojileri olan liberalizm ve sosyalizm güçlerini yitirmifltir. s. kendi ifadesiyle. Bu kavram. Weber gibi ideal tip olarak “sanayi sonras› toplum” kavram›n› gelifltirir. ortaya ç›kmakta olan özellikler üzerinde temellenen bir spekülatif kurgudur (Bell. derlemelerinden oluflan “‹deolojinin Sonu”-“The End of Ideology”. 34). Bell’e göre iki büyük ideolojinin “harekete geçirme yetene¤ini kaybetmifl” olmas›n›n iki nedeni vard›r: Birincisi. 1999. bafll›kl› kitab› nedeniyle bu tezle özdefllefltirilmifltir (Marshall. Sonras›nda 1958’de David Riesman “endüstri ötesi toplumu” “bofl zaman toplumu” olarak adland›rm›fl ve ancak 1959’da Daniel Bell bu kavram› bir dizi konferansta kullanm›flt›r (Belek. ideolojilerin çat›flmas›n›n iktisadi bunal›m› ve siyasal bask›y› önleyememesi. ikincisi ise refah devleti uygulamalar›n›n kapitalizme getirdi¤i uyarlamalard›r (Marshall. 141-142). s. Bu kavram›n. 322). 1999. Bu nedenle kavram›n ilk kullan›m› ile Bell’in kullan›m› ve popülerleflmesi.

“enformasyon toplumu”. bilimsel ve teknik mesleklerin sanayi sonras› toplumun s›n›fsal yap›s›n› biçimlendirdi¤i gözlemlenmektedir. teknolojik alanda bilim destekli sanayi merkezi önem kazanmakta. Literatürde “post endüstriyel toplum”. “post-kapitalist toplum”. Herman Kahn “ekonomi-sonras› toplum” (post-economic society). 20). s. art›k beyaz yakal› ifllerin ve iflçilerin ald›¤› ve bu profesyonel. Ralf Dahrendorf “hizmet-s›n›fl› toplum” (the service class society) veya “kapitalizm sonras› toplum” (post-kapitalist toplum). Kleinberg ve Alain Touraine de Bell ile yak›n tarihlerde 1960’lar›n sonu. Ünite . Watson. Peter Drucker “bilgi toplumu” (knowledge society). Thomas Kuhn. Sanayi toplumunda egemen olan mavi yakal› ifl alanlar›n›n yerini. Ritzer (2003. Paul Holmes “kiflisel hizmet toplumu” (the personal service society). Daniel Bell belki de en çok “sanayi sonras› toplum” kavram›n›n sahibi olan bir kuramc› olarak bilinmektedir. s. Bell modern toplumun oluflumundan önce varolan sanayi öncesi toplumdan ve sanayi toplumu olarak bildi¤imiz. “post-burjuva toplumu”. bilim ve teknoloji gibi birkaç önemli bileflenini etkiler. “sanayi sonras› toplum”. toplumsal yap›da ise yeni teknik elitlerin yükselifli ile birlikte yeni bir toplumsal tabakalaflma prensibi görülmektedir (Bell: 1974’ten akt. kavram› ele al›fl biçimiyle en çok tart›flma yaratan isim olarak de¤erlendirilmektedir. George Lichtheim “burjuva-sonras› toplum” (post-bourgeois society). 2003. “post-fordist toplum”. “bilgi toplumu”. s. Veysel Bozkurt bu kavramlaflt›rmalar› flu flekilde s›ralam›flt›r: Amittai Etzioni “modernlik-sonras› ça¤” (postmodern era). Masuda “enformasyon toplumu” (enformasyon toplumu) ve Manuel Castells “network toplumu” (network society) (Bozkurt. Waters’a göre sanayi sonras› toplum kavram› t›pk› Weber’in “karizma” kavramsallaflt›rmas› gibi Daniel Bell’e at›fta bulunulmadan yayg›n bir flekilde kullan›lmaya bafllanm›flt›r. 233). Bu yayg›n kullan›m›n kendisi bile kavramsallaflt›rman›n ne denli etkili oldu¤unu göstermektedir (Waters. 2003. s. Murray Bookchin “k›tl›k-sonras› toplum” (post-scarcity society). çal›flma dünyas›. ama bu kavram ço¤unlukla Bell’in formüle etti¤i flekliyle tart›fl›ld›¤› için onunla özdeflleflmifltir. Daniel Bell “post-endüstriyel toplum” (post-industrial society). Ekonomi. 180). 233) Bell’in sanayi sonras› toplumla ilgili olarak öne sürdükleri hem endüstri hem de endüstri öncesi toplumlar› kapsayan çok genifl bir toplumsal de¤iflme süreciyle iliflkilendirildi¤ine dikkat çeker. a¤›rl›kl› olarak imalat sanayinden hizmet sektörüne kaymakta. s. 1970’lerin bafl›nda “sanayi sonras› toplum” kavram›n› farkl› ba¤- . Endüstriyel toplumun gelifli öncelikle toplumsal yap›y› ve onun ekonomi. “sanayi ötesi toplum”. endüstri toplumuna oradan da post-endüstriyel topluma geçifl oldu¤unu düflünen Bell’in temel ilgisi ise post-endüstriyel toplumdur ve post-endüstriyel toplumu analiz edebilmek için onu toplumsal yap›. 233). siyaset ve kültür olmak üzere üç temel alana böler (Ritzer. Baflka bir deyiflle “sanayi sonras› toplum” kavram› sosyolojide yayg›n bir flekilde karfl›laflt›¤›m›z disiplinin ortak kullan›m›na sunulmufl kamusal-ortak bir kavram olarak de¤erlendirilmektedir. Bu kavram› kullanan ilk kifli olmasa da.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 7 Sanayi-sonras› (postendüstriyel) toplum kavram›n› ilk kullanan Daniel Bell de¤ildir. Sanayi sonras› toplumun en temel karakteristik özellikleri teknolojide.1. Endüstri öncesi toplumdan. 2005. ancak toplumsal yap›daki bu de¤iflimler siyasal sistem ve kültür üzerinde de önemli etkilere sahiptir (Ritzer. 1996. ekonomide ve toplumsal yap›da görülmektedir. sosyolojinin ilk u¤rafl alan› olan toplum biçiminden farkl› bir toplumsal aflamaya geçildi¤ini öne sürdü¤ü sanayi sonras› toplumun çok farkl› özelliklere sahip oldu¤unu öne sürmektedir. “teknolojik toplum” fleklinde benzer toplum özelliklerinin vurguland›¤› ancak farkl› kuramlar›n ve kuramc›lar›n yaklafl›mlar› çerçevesinde farkl›l›klar gösterebilen kavramlaflt›rmalar bulunmaktad›r. s. Zbigniew Brzezinski “teknokratik ça¤” (teknokratik ça¤). 107). 1995. Bell’in ça¤dafllar› olarak say›labilecek isimler. Kenneth Boulding “uygarl›k-sonras› toplum” (post-civilized society).

Bell’in bu kavram› o dönemde profesyonel mesleklerin ço¤almas›. Toplumsal yap›n›n dönüflmesi temel DÜfiÜNEL‹M al›narak. araflt›rma ve gelifltirme faaliyetlerinin kurumsallaflma arac›l›¤›yla flirketleflmesi. Bell’in sanayi sonras› toplum tasavvuru da en genel anlamda “kol eme¤i gerilerken. Nitekim Bell’e göre sanayi sonras› toplum. TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON Post-endüstriyel toplum. Sanayi sonras› toplum kavram›. Raymond Aron ve Ralf Dahrendorf gibi bir grup önde gelen sosyolog. ‹stanbul. özel mülkiyetin. Kapitalist ve sanayi toplumunun toplumsal yap›s›. Sanayi sonras› toplum düflüncesine sahip di¤er S‹ZDE kuramlardaSIRA oldu¤u üzere. hizmet sektörünün imalat sektöründen ön plana geçti¤i. bilginin. gücün kayna¤› olarak mülkiyetin yerini ald›¤› bir toplumdur. 1996. Daniel Bell sanayi sonras› toplum ya da post-endüstriyel toplum kavram›yla yak›ndan iliflkili olan “bilgi toplumu” kavram›n› ilk kez kullanan kuramc›lardan birisidir. s. “Bilgi toplumu”nu. s. Baflka bir ifadeyle. teknolojik elitlerin yükselen gücüne dikkat çekmek için kullanm›flt›r (Bruce ve Yearly. beyaz yakal› ifllerin. “bilim ve teknoloji aras›nda de¤iflen iliflki. tarihsel olmayan yarg›lar› ile Marksizmin eskimifl ideolojik tarihsicili¤ine karfl› ç›km›fllard›. 371). 116). araflt›rma ve gelifltirme çal›flmaAMAÇLARIMIZ lar›na daha fazla kaynak ayr›lmas›n›” varsaymaktad›r (Swingewood. 1996. s. s›n›fsal ç›karlar›n ve s›n›fsal çat›flman›n “eksen ilkeler” olarak merkezi önemlerini kaybetti¤i bir toplumsal formasyonu oluflturmaktayd›. s. hizmet endüstrisinin. 107).8 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ lamlarda kullanm›fl olsalar da bu sosyologlar›n pek az› Bell’in “sanayi sonras› toplum” düflüncesine göndermede bulunmufltur (Waters. yüksek teknoloji gerektiren ifllerin artmas› ve e¤itimli. 2006. s. Waters. profesyonel gruplar›n h›zla büyümesini ve yüksek e¤itime. ifl organizasyonunun normal bir parças› gibi geliflmekte olan ekonomik yap›ya eklemlenmesi olarak tarif etmektedir” (Bell: 1976a’dan akt. Ayr›ca “bilgi toplumu”nun geliflimi Bell’e göre dünyan›n o güne kadar tan›k olmad›¤› ölçüde yüksek ö¤renimin demokratiklefltirilmesini de içermektedir (Waters. Lipset. 152). büyük ölçüde. bilgi post-endüstriyel toplumda gücün temel kayna¤›n› oluflturur. iflgücünün hizmet sektörüne devinimi. yeni bir yönetici elit. özellikle de teorik bilginin. post-endüstriyel toplum “teorik bilgi” ekseninde düzenleniyordu” (Swingewood. 1998. teknolojinin de¤iflimdeki itici gücü ve en önemli bilgi türü olarak teoriyi. Bell. bir post-endüstriyalizm” kavraSIRA S‹ZDE m› ortaya atarak. Yukar›daki farkl› topluca ele al›nd›¤›. daha çok ekonomi-politik. 1996. özel mülkiyet ekseninD‹KKAT de örgütlenirken. 1998. . s. 117). bilim ve teknolojinin ‹NTERNET merkezi bir öneme sahip oldu¤u. bir elefltiK ‹ T yaklafl›mlar›n A P rel de¤erlendirme için ‹lker Belek’in “Postkapitalist Paradigmalar” (Sorun Yay›nlar›.M. post-endüstriyel toplum on dokuzuncu yüzy›l›n kapitalist toplumu ve yirminci yüzy›l›n sanayi toplumuyla karfl› karfl›ya konuyordu: Post-endüstriyel topS O R U lum. 1996. toplumsal yap›n›n de¤iflimini aç›klamak üzere tamamen yeni gelifltirilen ‹NTERNET ve ilgi çekici bir sosyolojik aç›klama (Waters. Daniel Bell “bilgi toplumu” (knowledge society) kavram›n› ilk kez Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli-The Coming of Post Industrial Society (1973) adl› çal›flmas›nda kullanm›flt›r. 108) olarak bir araya getirmektedir. Swingewood’a göre “1950’li y›llarda Daniel Bell. ifllevselcili¤in statik. yeni bir yönetici elitin ortaya ç›kt›¤› bir toplumdur. S. sanayi sonras› toplumda teknoloji alan›nda radikal bir biçimde yeni birtak›m fleylerin ortaya ç›kt›¤›n› ileri sürmektedir. 372). 1997) adl› kitab›na baflvurabilirsiniz. s.

Sanayi Toplumu ve Sanayi Sonras› Toplum Daha önce de belirtildi¤i gibi. 1976b. ‹ktisadi etkinlik görenek ve geleneklere göre yürütülür. Önemli meslekler ikincil sektör meslekleri olan. 1996. toplumun geliflme aflamalar›n› saptayacak yasalar›n önceden belirlenmifl olmad›¤›n›. verimlilik ve kâr bu toplumun en çarp›c› özelli¤idir. oradan da sanayi sonras› topluma geçiflle ilgili bir toplumsal de¤iflme kuram›d›r. 1996. Tar›msal üretimde kullan›lmak üzere basit alet yap›m› ve kullan›m› söz konusudur.1. Ekonomik etkinli¤in seviyesi mevsimlere ve talepteki küresel dalgalanmalara göre de¤ifliklik göstermektedir. Cinsiyete dayal› ifl bölümünün oldu¤u bu toplum tipinde ekonomik etkinliklerde birincil sektör meslekleri ve endüstrileri (avc›l›k. yar›-vas›fl› fabrika iflçisi ve mühendisliktir. Öte yandan en temel toplumsal sorun ise tabakalaflma sistemindedir (Waters. imalat sektörü. Sanayi sonras› toplumun aksine sanayi toplumu insan-makine iliflkilerini merkeze alan. Sanayi öncesi toplumda genel olarak do¤adan kaynaklar› dönüfltürmeye dayal› bir u¤rafl ve mücadele söz konusudur. yerine geçen bir toplum de¤ildir (Bell. Örne¤in bugün sanayileflme öncesi toplumla özdefllefltirilen tar›msal üretim bütünüyle yok olmufl de¤ildir. Toplumsal yaflam›n birimi ise genifl hane yap›s›d›r. 47). Ayr›ca fabrikalarda çal›flan mavi yakal› sanayi iflçileri. de¤iflim bu özelliklerin say›sal oranlar› ile ilgilidir. Ancak burada flu noktay› ihmal etmemek gerekir: Nas›l sanayi toplumu sanayi öncesi toplumun yerini alan. ormanc›l›k) hâkimdir. Ekonominin ve ilerlemenin tafl›y›c›s›. sanayi sonras› toplum da sanayi toplumunun yerini alan. Sanayi toplumunda geliflmifl makinelerle ve karmafl›k örgütsel ve yönetsel süreçlerle bir u¤rafl veya mücadele söz konusudur. makine teknolojisi ile rasyonel bir flekilde birlefltirildi¤inde ortaya ç›kan üretim art›fl›. topra¤›n ve kaynaklar›n arz›nda önemli k›s›tlamalarla karfl› karfl›ya kal›n›r. makine teknolojisi. sanayi toplumuna. bu iflçilerin örgütlü yap›s› sanayi toplumunun önemli bileflenlerindendir. Ayr›ca sanayi öncesi toplumlarda toplumsal iliflkilerde hiyerarflik bir görünüm olsa da toplumun sanayi toplumundaki gibi s›n›fsal bir karakteri bulunmamaktad›r. Ekonomik etkinlik imalat sanayine ve maddi mallar›n ifllenmesi sürecine odaklanm›flt›r. 109). bal›k tutma. 109). Sosyolojide yayg›n olarak kabul edilen flekliyle sanayi öncesi toplum avc›-toplay›c› toplum ve tar›m toplumu olarak ayr›flt›r›larak tan›mlanmaktad›r. bu anlamda üretim art›fl› ile gerçeklefltirilen kârd›r. Sanayi öncesi toplumlarda teknoloji kullan›m› son derece s›n›rl› düzeydedir. Sanayi toplumunu fabrikalar. Ünite . maden ç›karma. Ancak tar›msal üretimde istihdam edilen insan oran› di¤er sektörlerle karfl›laflt›r›ld›¤›nda son derece düflmüfltür. örgütlü emek karakterize etmektedir. s. Her bir topluma atfedilen özellikler varl›klar›n› sürdürmeye devam ederler. Bell’in sanayi sonras› toplum kuram› sanayi öncesi toplumdan. do¤al çevrenin teknik çevreye dönüflümü için enerji harcayan bir toplumdur. s. yerine geçen bir toplum de¤ilse. Bell.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 9 SANAY‹ SONRASI TOPLUM KURAMI Sanayi Öncesi Toplum. toplumlar›n sermaye birikimine göre planlamas›n›n art›k sorgulanma- . Bu yap› el eme¤ini ve ço¤unlukla göreli olarak çok say›da eviçi hizmetçi kullan›m›n› kapsamaktad›r (Waters. yiyecek arama. Sanayi toplumunda çok önemli bir yer tutan enerji üretimi ve kullan›m›. Marksizmdeki toplumsal de¤iflmenin kanunu anlay›fl›n›n art›k geçerli olmad›¤›n›. s. Sanayi toplumundaki bafll›ca ekonomik sorun imalat sanayi giriflimlerini kurmak için yeterli sermayenin harekete geçirilememesidir. çiftçilik.

ayr›ca bilimin emek de dahil olmak üzere di¤er etkinlik biçimlerinden farkl› oldu¤unu ve bu nedenle de endüstriye dayal› bir toplumla bilime dayal› bir toplumun birbirinden çok farkl› özelliklere sahip olaca¤›n› belirtir (Bell. 109-110). s. sigortac›l›k. bireysel profesyonel hizmetler ile al›m sat›m. Bu süreç bafll› bafl›na ekonomik yap›daki dönüflümü göstermektedir. s. onar›m hizmetleri ve genel devlet ifllerini kapsayan hizmet sektörü (Bell. Sektörel olarak tar›m ve sanayinin toplam üretim içinde ald›klar› paylar düflerken. o halde gelecekteki toplumda iflçi s›n›f›n›n rolü ne olacakt›r? ‹kincisi. sa¤l›k. bilimin siyasallaflmas›.110-111). emlak gibi hizmet sektöründeki mesleklerde çal›flanlar artm›flt›r. Di¤er iki toplum tipinin aksine sanayi sonras› toplum makine teknolojisinin yan› s›ra enformasyona dayal› “entellektüel teknoloji”nin yükseldi¤i bir toplumdur. yeni toplumda yarat›lacak olan yeni bilimsel ve teknik elit ile kendi ayr›cal›klar›n› korumaya çal›flan eski elitler aras›nda bir toplumsal farkl›laflma problemi yaflanaca¤›n›. Bu nedenle sanayi sonras› toplumda bilime verilen devlet desteklerinin türleri ve do¤as›. Uluslar›n gücü bilimsel kapasitelerine ba¤l›d›r. araflt›rma. e¤itim. Bu yeni toplum yap›s›n› karakterize eden en önemli unsurlardan biri art›k imalat sanayi üretiminin bafll›ca üretim olmamas›d›r. kamu yönetimi ve boflzaman faaliyetlerinin oldu¤u beflincil endüstriler. Bu da genel olarak onlara büyük avantajlar sa¤lamaktad›r (Ritzer. Önceki toplumlarla karfl›laflt›r›ld›¤›nda sanayi sonras› toplumun en önemli ve ilk özelliklerinden biri üretim biçiminin farkl›laflmas›d›r. Bütün bunlar Bell’e göre yeni bir potansiyel hakim s›n›f›n göstergeleridir. ya bafllad›¤›n›. profesyonel ve teknik olanlard›r. s. yeni toplumun tabakalaflma sistemi kaç›n›lmaz olarak profesyonel ve teknik s›n›flar›n hakimiyetini vurgulayacakt›r. Sanayi sonras› toplumda ise Bell’e göre. üniversitelerin ve araflt›rma enstitülerinin organizasyonlar› da önemli bir sorundur. di¤er bir ifa- . 1976. bu alanda çal›flanlar azalm›fl ve ticaret. s. 2003.109). 27) toplam üretim içinde daha büyük bir paya sahiptir. ticaret. sigorta. Sanayi sonras› toplum üç sektörden endüstriler bar›nd›r›r: ulaflt›rma ve hizmetlerin oldu¤u üçüncül endüstriler. ‹malat sanayinin yerine ticaret. 1976. ve üçüncüsü de gelecekteki toplumda bilimsel ustal›¤›n üretilmesi ve sürdürülmesi yüksek düzeyde e¤itim görmüfl bir araflt›rma elitinin ve onlar› destekleyecek genifl bir teknik kadronun varl›¤›n› gerektirecektir” (Bell. toplam üretim içindeki oranlar›n›n artt›¤› gözlenmektedir. Bunlar›n içinde sonuncusu belirleyicidir çünkü kilit noktadaki meslekler merkezde bilim adamlar› olmak üzere. 1967. 234). Bell. finans ve sermaye de¤ifliminin oldu¤u dördüncül endüstriler. finans. 1976. Bu durumda Bell’e göre üç önemli sosyolojik sorun ortaya ç›kmaktad›r. 1996. temel mesele (u¤rafl) öteki insanlard›r. Sanayi sonras› toplumda.108-109). ‹lk olarak. hizmet sektörünün yani sa¤l›k. Sanayi sonras› toplumda belirginleflen ikinci önemli de¤iflim toplumsal s›n›flarda gözlenen farkl›laflmad›r. gayrimenkul. “bilimsel ve teknolojik devrim iflçi s›n›f› taraf›ndan yap›lamayaca¤›na göre.10 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Post-endüstriyel toplumda tar›m ve sanayi sektörleri gerilemifl. enformasyonun üretimi en baflat sorun oldu¤u için bilim en önemli enformasyon kayna¤›d›r. bilim kurullar› taraf›ndan iflin örgütleniflinin sosyolojik sorunlar›n›n hepsi merkezi siyasal sorunlar olarak ortaya ç›kmaktad›r (Waters. yeni toplumun tamamen uyum içinde bir toplum olmayaca¤›n›. Sanayi toplumunda yayg›n bir biçimde varolan mal üretiminden hizmet üretiminin yayg›n hale gelmesi en çarp›c› unsurlardan biridir. uzman kiflilerdir. Bu toplum tipinde baz› insanlar di¤erlerine hizmet sa¤lamaktad›rlar ve bu hizmeti sa¤layanlar genel olarak di¤erlerinden çok daha bilgili. finans. s. s. Sanayi toplumlar›nda yar› vas›fl› iflçilerin. Ayr›ca bilimsel kurulufllar›n. eskisi gibi s›n›f ve iktidar çerçevesinde olmasa da de¤iflimle ve bilimle ilgili olarak özellikle ilerlemeci ve muhafazakâr tutumlar aras›nda yeni çat›flmalara ve mücadelelere sahne olaca¤›n› belirtir (Bell. e¤itim. bilgisayar teknolojilerine dayal› sektörlerin geliflti¤i.

idare. Her toplumda bilginin önemi yads›namaz zira iktidar›n temeli olarak bilginin mülkiyetinde ya da siyasal konumunda de¤il. 28). 19. teori ve empirizm aras›ndaki iliflkinin de¤iflti¤ini ekonomilerin yönetiminde de görebilece¤imizi belirtir. Bell bilgiyi sanayi toplumunun sinir uçlar›na yerlefltirir. yüzy›llarda büyük kefliflerin ve bu kefliflere dayal› endüstrilerin. büro ifllerinin art›fl›yla beyaz yakal› iflçilerin say›s› h›zla artm›flt›r (Bozkurt. Önce ilkelerin keflfedildi¤i. Teorinin amprizme karfl› önceli¤i esas hale gelmifltir. pratik uygulamalar›n daha sonra yap›ld›¤› döneme ise kimyasal olarak üretilmifl olan sentetikleri göstermektedir. Bell. büro ve sat›fl eleman›) say›s› mavi yakal› çal›flanlar› (zanaatkâr. Bu sentetiklerin önce teorik bilgisi elde edilmifl. büro iflleri gibi ifllerde çal›flan vas›fl› beyaz yakal›lar›n say›s›n›n artt›¤›n› belirtmektedir. yar› vas›fl› çal›flanlar ve iflçiler) geçmifltir (Bell. Çelik. Bell’e göre hükümetler art›k do¤rudan parasal veya mali politikalar gelifltirmekte. 1967. sanayi-sonras› toplum yeni teknik seçkinler yaratarak toplumun s›n›f yap›s›n› yeniden biçimlendirmektedir (Bell. 29). ama bu kefliflerin alt›nda yatan genel ilkelerle ilgilenmeyen düflünürler taraf›ndan yap›ld›¤›n› belirtmekdir. 1976b. Sanayi sonras› toplumda belirleyici olan teorik bilginin merkezi önem kazanmas›d›r. s.2 Daniel Bell. Bell’in sanayi sonras› toplum argüman›n› gelifltirdi¤i 1950’li y›llar›n ortalar›ndan itibaren rakamlara göre Amerikan toplumunda beyaz yakal› çal›flanlar›n (profesyonel. postendüstriyel toplumda finans. 1967. s. yönetici. Bell. Bu önem kazanma ya da öne ç›kma teorik bilginin birikiminin ve da¤›l›m›n›n sadece son y›llarda yenilik ve de¤iflimin yol gösterici gücü haline gelifliyle ilgilidir (Bell. Sanayi sonras› toplumda insanlar›n nerede çal›flt›klar›ndan ziyade ne tür ifller yapt›klar› mesleki iflbölümü aç›s›ndan önemli de¤ifliklikleri beraberinde getirmifltir. 16). elektrik. Bugün her toplum teknolojik yenilik (innovasyon) ve büyüme içinde yaflamaktad›r. 2005. s.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 11 deyle mavi yakal› iflçilerin oran› fazlayken sanayi sonras› toplumda e¤itim. Ünite . Resim 1. Sanayi sonras› toplumda dikkat çeken en önemli özelliklerden bir di¤eri bilginin kazand›¤› önemdir. 29). bankac›l›k. yetenekli. makromoleküllerin özellikleri hakk›nda elde edilen teorik bilgiye dayan›larak yeni malzemelerin üretilmesi “planlanm›fl” ve Birinci Dünya Savafl› s›ras›nda Almanya’n›n savaflta önemli bir güç kazanmas›n› sa¤lam›flt›r (Bell. telefon gibi pratik icatlardan örnekler vermekte. 25). e¤itim. s. s. ancak y›llar sonra gerçeklefltirildi¤ini öne sürmektedir. telgraf. ekonomik büyümeyi hedeflemekte. 28). teorik bilgi her toplumun teknolojik yeniliklerinin temeli haline gelmifltir (Bell. s. büyük ölçüde deneme yan›lma yoluyla. sanayi sonras› toplumda bilginin karakterinde bir de¤iflim yaflanm›flt›r (Bell. 1967. s. bilim ve teknoloji aras›ndaki de¤iflen iliflkiyi yeniliklere bakarak görebilece¤imizi belirtir. Özetle. bu icatlar›n alt›nda yatan ilkelerin ve temel özelliklerin keflfedilmesinden sonra yeni pratik uygulamalar›n. . farkl› sek- Post-endüstriyel toplumda teorik bilgi ampirizmden daha önemli ve öncelikli olmufltur. 1967. ve 20. 1976a. idare. 46).1.

teknisyen ya da entelektüel olaca¤›D‹KKAT n› söylemek de¤ildir. s. Bütün bunlar›n yan›nda herhangi bir karfl›l›k beklemeden teorik bilginin araflt›r›ld›¤›.. giderek daha karmafl›k hale gelen bilgisayar temelli simülasyon prosedürleri sayesinde ekonomik sistemler. Temel kaynak Temel kurum Temel karar vericiler Gücün temeli Politikan›n rolü Endüstriyel Makineler fiirketler Tüccarlar Mülkiyet Laissez-faire (B›rak›n›z yaps›nlar. Bell’e göre: S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ “.12 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Bell. ve en büyük güç de. 30). teknisyenler ve entellektüeller olacakt›r (Bell. sanayi sonras› toplumun en temel kurumu olarak belirmektedir (Bell.yeni ça¤›n öncelikli kurumlar›n›n entelektüel kurumlar olaca¤›n› söylemek. s. s. toplumlar›n gerek teorik gerekse pratik kullan›m alanlar›na yönelik bilgi olsun Bell’in öngörüsünü do¤rular nitelikte merkezi öneme sahip olmufllard›r. her ne kadar günümüzde güç bir dereceye kadar fabrikadaki sendikayla paylafl›lAMAÇLARIMIZ sa ve politik düzen arac›l›¤›yla toplum taraf›ndan düzenlense de. sosyal davran›fllar. 30). ekonomik teoride hükümetlerin bunlar› yapmalar›na izin veren yeni yasalar›n gelifltirilmifl olmas›d›r (Bell. en büyük ödüller bu alandad›r. ifl topluluklar›n›n elindedir” (Bell. 1967. 30). kodland›¤› mekân olarak üniversiteyi. 1967. K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . test edildi¤i. Hükümetlerin ekonomi konular›na bu flekilde müdahale edebilmelerini mümkün k›lan. bu sayede gelecekte hayatlar›m›z› etkileyecek konular› seçip kontrol edebilece¤imiz “alternatif gelecekler” çizebilece¤imizi düflünmektedir (Bell.1 Endüstriyel ve PostEndüstriyel Toplumun Karfl›laflt›r›lmas› Kaynak: Kivisto. 2008. Bell. 1967. 29). 1967. mühendisler. önümüzdeki yüzy›l içinde üniversiteler teknolojik yeniliklerin ve bilginin yeni kaynaklar› olarak sanayi sonras› toplumun merkezi kurumlar› olacakt›r (Bell. Gerçekten günümüzde üniversiteler tüm dünyada sanayileflme düzeyleri ne olursa olsun. 56 SIRA S‹ZDE 2 Sanayi toplumu sanayi sonras› toplumu karfl›laflt›r›n›z. 1967.. bilinçli politikalarla ekonominin yönünü flekillendirmeye çal›flmaktad›rlar. sosyal bilimlerde de birçok alanda bilgisayar tabanl› ekonomik sistemlerin modellemeleri. SIRAile S‹ZDE Bell’in öngörüsüne göre yeni ça¤›n temel kurumlar› düflünsel (düflünce kuruDÜfiÜNEL‹M lufllar›) olacak ve önemli insanlar› da bilimadamlar›. 1967. ama yine de bunun bir “ifl medeniyeti” oldu¤u söylenebilir. insanlar›n ço¤unun bilim insan›. s. s. 30). 30). Ça¤dafl toplumda da insanlar›n ço¤u ifladam› de¤ildir. Sadece teknolojik yenilikler anlam›nda de¤il. bilginin sanayinin hizmetinde kullan›lmas› yönünde çok önemli katk›lar› olmufltur. Üniversitelerin toplumlar›n bilgi üretiminde. törler aras›nda denge kurmakta. s. Toplumun temel de¤erleri ifl SIRA S‹ZDE kurumlar›na odaklanm›flt›r. Bell’in öngörüsüne göre nas›l ki sanayi toplumunda ticari iflletmeler en önemli kurumlarsa. mühendis. toplumsal davran›fllar›n ve karar alma süreçlerinin kontrollü deneylemeleri yap›labilir hale gelmifltir. s. b›rak›n›z geçsinler) Post Endüstriyel Bilgi Üniversite Profesyonel/uzman Bilgi/beceri Devlet/Anonim ortakl›k Tablo 1. teknolojinin sosyal bilimlerde kullan›lmas› sayesinde gelecekte hayatlar›m›z› etkileyecek konular› seçip kontrol edebilece¤imiz alternatif gelecekler çizebilece¤imizi düflünmektedir. karar verme problemleri gibi çok çeflitli konular›n simülasyonlar›n›n yap›labildi¤ini ve sosyal bilimler alan›nda ilk defa büyük ölçekli “kontrollü deneyler” yapma olana¤›na kavufltu¤umuzu vurgulamakta.

yeni ürün yat›r›mlar›. Araflt›rma Rekreasyon. BOYUTLAR Üretim flekli Ekonomik sektör ENDÜSTR‹ ÖNCES‹ Do¤al maddelerin ifllenmesi Birinci Tar›m.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 13 Bell.1. etkililik-maliyet analizlerinin. iflçi s›n›f› a¤›rl›kl› bir toplumdan daha da orta s›n›f bir topluma geçifl. rüzgar. bunun da önceli¤in ifl oldu¤unu gösterdi¤ini belirtir. ancak hükümetlerin bu kararlar› araflt›rma ve gelifltirmeye yapt›¤› yat›r›mlara dayal› olarak verece¤i. ya¤. gaz. • Mesleki aç›dan . veri sistemler Bilgi Entelektüel teknoloji Bilim adam› & profesyonel meslekler Soyut teori modelleri &simülasyonlar&sistem analizleri Gelece¤e yönelik Kifliler aras›nda oyun Teorik bilginin kodifikasyonu Dönüfltürülen kaynak Stratejik kaynak Teknoloji Temel nitelik Metodoloji Zaman perspektifi Dizayn Eksen ilke Do¤al güç. • Politik aç›dan . kompüter. • Kültürel aç›dan . 1967. mesleki hareketlilik gibi konularda kararlar› önce ifladamlar›n›n. yar› vas›fl› Ampirizm&Deneyim fiu andaki tecrübelere yönelik Fabrikalaflm›fl do¤aya karfl› oyun Ekonomik büyüme . önemli kararlarda etkili olacak bir bilgi s›n›f›n›n merkezi oldu¤u. insanlar›n gündelik yaflamlar›n› etkileyen istihdam. kömür Mali kapital Makine teknolojisi Mühendis.teknolojinin kontrolü ve teknolojik de¤erlendirmeye dayal› bir ‘gelecek yönelimi’ (Slattery. 1976a. Tablo 2. el iflçisi Sa¤duyu. vergilerin da¤›t›lmas›.politikac›lar ve ifladamlar›ndan oluflan geleneksel güç yap›s›na meydan okuyabilecek yeni bir bilgi s›n›f›n›n yarat›lmas›. Bu aç›dan yeni toplumun bask›n kurumlar›n›n entelektüel kurumlar olmas› da “üretim ve ifl ile ilgili kararlar›n toplumdaki di¤er güçlerden” do¤acak ya da bu güçlere ba¤l› olacak olmas›. fabrikalar›n yeri.ilerlemenin ve politika-oluflturman›n as›l kayna¤› olarak teorik bilginin merkezi konumu. 2005. s. Bozkurt.1 Kaynak: Bell.mal üretiminden hizmet ekonomisine geçifl. • ‹deolojik aç›dan . 30). kaba insan ve hayvan Hammadde El sanatlar› Artizan. Bu çerçevede de e¤itim kurumlar›n›n ve entelektüel kurumlar›n yayg›nlaflmas› ve yetenekli kiflileri kendi bünyelerinde bar›nd›rmas›. E¤itim ‹dare Enformasyon. yani kararlar›n çok daha teknik bir nitelik kazanaca¤› anlam›na gelmektedir. çiftçi. enerji. toplum aç›s›ndan önemli bir hedef haline gelecek. sonra hükümetlerin verdi¤ini. Bal›kç›l›k‹kinci Petrol&gaz ENDÜSTR‹ Fabrika Mal üretimi Dayan›kl›l›k Dayan›ks›z A¤›r sanayi ENDÜSTR‹ SONRASI ‹flleme ve yen. s. s. Bell post-endüstriyel toplum tipinin özelliklerini flöyle s›ralamaktad›r: • Endüstriyel aç›dan . Madencilik. 46 Dördüncü Ticaret. Ünite . s. su. hizmetler Üçüncü Transport Yararl›l›k Bell’e göre post-endüstriyel toplum hizmet ekonomisine dayal›. 2007. s›nama yan›lma Geçmifle yönelik Do¤aya karfl› oyun Gelenekçilik Yarat›lan. fayda-maliyet analizlerinin yap›laca¤›. Finans Sa¤l›k. ekonominin dengesine ve büyümesine iliflkin hayati kararlar›n yine hükümet taraf›ndan verilece¤i. elektrik. 462).mavi yakal› endüstriyel mesleklerden beyaz yakal› profesyonel ve teknik konumlara. profesyonel ve teknik mesleklerin hakim oldu¤u. 94’ten akt. ifl. kültürün ve ideolojinin teorik bilgiye ve teknolojiye dayal› oldu¤u bir toplumdur. bu kurumlar sosyal prestij ve sosyal statü kayna¤› olacakt›r (Bell.

yeni bir toplumsal oluflumun. 19. s. 1976. yeni teknolojinin. Bell. merkezde teorik bilginin yer ald›¤›. s. s. Bu aç›dan post-endüstriyalizmin politika ve kültür alan›n› ancak dolayl› olarak etkileAMAÇLARIMIZ yece¤ini savunur (Bell. birinin giderek kurum-d›fl›laflt›¤›n› ve mevcut ahlak normlar›na uymaz hale geldi¤ini. s. Dahas› toplumsal yap›da iki boyut ay›rt edilebilir: sosyo-ekonomik ve (ekonomik mülkiyet örüntüleri) ve sosyo-teknik. yüzy›l›n bafl›ndaki sanayileflmenin ortaya ç›kard›¤› yeni toplumsal formasyonun özelliklerini sanayi toplumu kavram›n› kullanarak aç›klayan ilk sosyologun Saint Simon oldu¤unu vurgulayan Bell. s. s. ekonomistler ve yeni bilgisayar teknolojisinin mühendisleridir (Bell. 27) de¤iflmekte oldu¤unu.114). xcix). 1976. Bell’e göre toplumsal yap›. araflt›rma flirketleri. 1967 y›l›nda yay›nlad›¤› makalede bu durumu flu flekilde ifade etmektedir: TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET .112). kurumsal özelliklerin günümüzde içinde yaflad›¤›m›z toplumsall›¤› aç›klamada güçlü oldu¤unu görebilmekteyiz. Yeni toplumun egemen kurumlar› entellektüel kurumlar› olacakt›r. yani postendüstriyalizmin as›l etkisinin toplumsal yap› SIRA S‹ZDE üzerinde oldu¤unu. Özetle sanayi toplumunun egemen figürleri giriflimciler. Bell analizi boyunca toplumsal yap› olarak tan›mlad›¤› tekno-ekonomik alan›n post-endüstriyel olabilece¤ini iddia eder. 1967. flimdi “eski endüstriyel düzen”in (Bell. 108). Di¤er bir deyiflle. endüstri yöneticileri iken. Ayr›ca yeni toplumda liderli¤i bugün bildi¤imiz anlamda ifladamlar› ve flirketler de¤il. 27). bunlardan yaln›zca ikincisinde sanayi sonras› toplum özellikleri oluflabilir (Waters. Bell. s. yönetim anlay›fl›nda. 1996.14 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Bell. Bu çerçevede post-endüstriyalizm D‹ KKAT kavram›. Toplumsal yap› bu anlamda siyasi rejimden ve kültürel biçimden-düzenlemeden ba¤›ms›z olarak post-endüstriyel olabilir. Saint SimonKile bilgilerinizi hat›rlamak için Klasik Sosyoloji Tarihi (Aç›kö¤retim Fa‹ ilgili T A P kültesi Yay›nlar›. 1976. Gerçekten de sanayi sonras› toplum özelliklerini vurgularken Bell’in 1960’lar›n sonlar›nda önem atfetti¤i birçok toplumsal. matematikçiler. Bell. post-endüstriyel toplum kavram›n›n toplumsal yap›daki de¤iflimi tan›mlama çabas›ndan do¤du¤unu. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Daniel Bell sanayi sonras› toplum kavram›na iliflkin ilk toplu de¤erlendirmesini yapt›¤› iki makalesinde (1967) o günün toplumsal koflullar›nda toplumun üretim yap›s›nda. 27). sanayi sonras› ‹NT ERNET toplum kavram›yla aç›klanabilece¤ini iddia etmektedir. endüstriyel toplum ya da kapitalizm gibi post-endüstriyel toplumun da ancak kavramsal bir flema içinde anlaml› oldu¤unu. 2011) kitab›m›z›n “Sosyolojide ‹lk Dönem Geliflmeler” bafll›kl› ünitesinde Saint Simon ile ilgili sayfalar› yeniden okuyabilirsiniz. Bat› toplumunO R U da kültür veS toplumsal yap›n›n birbirinden ayr›ld›¤›n›. karar alma mekanizmalar›nda yaflanan de¤iflimleri ve sonuçlar›n› aç›klamaktad›r. politik ve kültürel alan› ancak dolayl› olarak etkiledi¤ini belirtmektedir. ekonomik büyümenin ve toplumsal tabakalaflman›n bu teorik bilgi ekseni etraf›nda örgütlendi¤i bir yap›d›r (Bell. Eskiflehir.114). endüstriyel laboratuvarlar ve üniversitelerin üstlenece¤ini ifade etmektedir (Bell. toplumsal yap›daki de¤iflimi tan›mlama çabas›ndan do¤mufl bir kavramd›r (Bell. ifladamlar›. toplumsal örgütlenmenin yeni eksensel ilkesini tan›mlayan S‹ZDE ve giderek SIRA daha post-endütriyel hale gelen toplumlar›n karfl›laflt›klar› temel problemleri betimleyen bir kavram oldu¤unu vurgular. hatta Bell genel olarak da DÜfiÜNEL‹M “toplumlar›n organik oldu¤una ya da tek bir sistem olarak analiz edilebilecek derecede bütünleflmifl olduklar›na” inanmaz (Bell. 1967. 1976. tekno-ekonomik (teknolojik ve SIRA S‹ZDE ekonomik) düzen anlam›na gelmektedir ve bu alandaki de¤iflimler zorunlu olarak politika ve kültür alan›ndaki de¤iflimlerle iliflkilendirilmek zorunda de¤ildir. 1967. di¤erinin ise ifllevsel rayonelli¤e ve meritokrasiye yöneldi¤ini belirtir. s. yeni figürler bilimadamlar›. ‘Post-endüstriyel toplum’ kavram›. post-endüstriyel toplum Bell’e göre bir toplumsal sistem de¤ildir.

gelifltirme faaliyetleri yürüttüklerini gözlemleyebilmekteyiz. Ünite . yenilikler (inovasyon) ve yeni toplumsal iliflkilerin siyasal yönetimi için temel oluflturmaya bafllam›flt›r. ancak ticaret. 110). araflt›rma. deney istasyonlar›nda ve üniversitelerde olacakt›r. toplumsal kontrol. s. 1996. Bu çerçevede bilimadamlar› ve mühendisler birlikte “bilgi s›n›f›”n› oluflturacaklar ve varl›kl› burjuvazi ile yer de¤ifltireceklerdir (Bell’den akt. Asl›nda. • Teorik bilginin önceli¤i: Sanayi sonras› toplumun tan›mlay›c› ekseni teorik bilginin üstünlü¤üdür. yüzy›l›n toplumuna iliflkin de¤erlendirmelerinin bir k›sm›n›n hâlâ geçerli oldu¤unu söyleyebiliriz. Sanayi sonras› toplumun ilk ve en önemli özelli¤i iflgücünün ço¤unlu¤unun art›k tar›m ya da imalat sanayi ile ilgisinin azalmas›d›r. Sanayi sonras› toplumda flirketlerin. Yeni toplumun liderli¤i ifladamlar›nda ya da bildi¤imiz flekliyle flirketlerde olmayacakt›r (üretimin çok önemli bir k›sm› rutinleflmifl olacakt›r). ekonomistler ve yeni bilgisayar teknolojisinin mühendisleridir.Saint-Simon’un yönteminden ziyade ruhu ile düflünecek olursak.. yeni toplumun yap›s›n›n iskeleti flimdiden görünmektedir” (Bell. “eski” endüstriyel düzenin geçmekte oldu¤u ve asl›nda bir “yeni toplum”un oluflmakta oldu¤u aç›kl›k kazan›r.. s. ulafl›m. sanayi sonras› toplumda bilginin geleneksel veya uygulamal› de¤il. 1996.entelektüel kurumlar olacakt›r. s. 1967. verimli ve kazançl› teknikler ve üretim sistemleri. ifladam› ve endüstriyel yönetici ise. metamatikçiler. Daha etkin. Bell. Bell’e göre yeni toplumun liderli¤ini üniversiteler üstlenecektir. riskleri. Waters. ileriye do¤ru de¤erlendirmelerin.1. sa¤l›k. sanayi sonras› toplumda üniversite/yüksek ö¤renim gerektiren profesyonel ve teknik mesleklerin toplumda ço¤unlu¤u oluflturmasa da egemen olaca¤›n› ifade etmektedir. Bu durum ayn› zamanda bilginin çok farkl› durumlar için uygulanabilir soyut sembolik sistemler fleklinde kodlanmas›n› kapsamaktad›r (Bell’den akt. • Profesyonel ve teknik s›n›f›n üstünlü¤ü: Bell. Toplumun bilginin çevresinde örgütlenifli. Bell “bilgi s›n›f›”n›n temelde mülkiyete de¤il. 110). sanayi kurulufllar›n›n AR-GE (araflt›rma gelifltirme birimleri) birimlerinin birer araflt›rma laboratuvar› gibi ifllev gördü¤ünü. Weber’in bürokratik yönetici s›n›f›na dair ideal tipin boyutlar›nda kulland›¤› metodolojiye öykünerek. Ve yeni toplumun hakim kurumlar› da -en yetenekli olanlar› içerecek ve en yarat›c› flekilde meydan okuyacak olmalar› aç›s›ndan. 110). • Teknolojinin planlanmas›: Teorik bilginin geliflmesi teknolojik önkestirimde bulunmay› olanakl› hale getirmektedir. ideal tip benzeri bir kurgu ile sanayi sonras› toplumu 5 aç›dan de¤erlendirmektedir: • Hizmet ekonomisinin oluflumu: Teknolojinin geliflmesi ile birlikte toplumun ekonomik ve teknolojik yap›s› da de¤iflmektedir. 64). bu liderlik araflt›rma flirketlerinde. Waters. 1996. üniversitelerin sanayi kurulufllar› ile iflbirli¤i içinde piyasaya yönelik ürün tasarlama. Waters. endüstriyel laboratuvarlarda. 1996. maliyetleri ve avantajlar› içerecek flekilde de¤iflimin planlanmas›d›r (Bell’den akt. daha az etkin ve kârl› olanlar›n yerini almaktad›r. 110). s. s. e¤itim ve yönetim gibi hizmetlerde yer almaktad›r (Bell’den akt. bilgiye dayal› bir profesyonel s›n›f oldu¤unu ancak bilgi s›n›f›n›n endüstriyel bir s›n›f olmaktan çok bir statü grubuna daha yak›n bir oluflum oldu¤unu belirtse de sanayi sonras› toplumun en önemli s›n›f› olarak addetti¤i bilgi s›n›f›n› “s›n›f” olarak betimlemekte ›srar eder (Waters. . yüzy›l›n ortalar›nda 21. Waters.27). s. Dolay›s›yla Bell’in 20. Bu durum.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 15 “. Waters’a göre Daniel Bell. dinlence. 1996. E¤er son yüz y›l›n hakim figürleri giriflimci. “yeni adamlar” bilim insanlar›. finans. teorik karakterde oldu¤unu vurgulamaktad›r.

Üçüncüsü. Ekonomik yap›daki dönüflüm 2. Ancak Waters’a göre (1996) sanayi sonras› toplum kuram›na sonradan fazlaca eklenen bu özellikler asl›nda iki temel unsurun. • Kararlar›n daha teknik bir nitelik kazanmas›. ulafl›m›n. hükümet. beyaz-yakal› istihdam›. dahas› bu çat›flmalar sayesinde s›n›f oluflumunun engellenebilece¤ini ileri sürer (Waters. kiflinin sezgiden ba¤›ms›z bir flekilde karar alabilmesine olanak tan›yan. s. s. Ayr›ca meritrokrasi. sanayi sonras› topluma iliflkin boyutlar›n çeflitlendirildi¤ini baz›lar›ndan ise vazgeçildi¤ini söylemektedir. Kitab›n sonraki bask›lar›nda Bell dört ifllevsel situs belirtir: bilimsel. Beflinci olarak ise. yeme-içme. 327). soyut sembollerin sistemi olarak “entelektüel teknoloji” düflüncesini ileri sürmektedir. böylece de bilimcilerin ve ekonomistlerin (yani profesyonel mesleklerin) politik sürecin içine daha do¤rudan girmeleri (Belek. kamu hizmetlerinin. 111-112). 112-113). al›fl›lagelmifl anlamlar›n›n karfl›s›nda. ‹lk olarak sanayi toplumunda belli bafll› kol eme¤ine dayal› gerçeklefltirilen hizmet endüstrisinin. 1996. e¤lence. boflzaman seyahati. Yükselen yeni s›n›flar . Waters (1996). 1993. ayr›ca befl kurumsal situs belirler: ticaret. toptan ve perakende da¤›t›m›n›n genifllemesini varsayar. Bell yaflad›¤› toplumda deneyimledi¤i yeni teknolojik geliflmeler. bu situslar aras›nda gerçekleflece¤ini. Büyük çat›flmalar›n s›n›flar aras›nda de¤il. bireysel gelir artt›¤›nda bofl zaman hizmetleri (kiflisel bak›m. 1997. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› • Yeni entelektüel teknolojinin yükselifli: Teknolojinin fiziksel. “insanlararas› oyun”u model alabilen. Sanayi sonras› toplumun bilginin yo¤un olarak kullan›ld›¤› bir toplumsal formasyon olarak organize edilmifltir. 143). sa¤l›k ve e¤itimin birer hak olarak kavran›fl› yayg›nlafl›r. ekonomi. mal üretimi acil ihtiyaçlardan fazla oldu¤unda. Dördüncü olarak. Sanayi Sonras› Toplumlar›n Genel Karakteristikleri Veysel Bozkurt (2010) sanayi sonras› topluma iliflkin belirgin özelliklerini Daniel Bell ve di¤er sanayi sonras› toplum kuramc›lar› olan Alain Touraine ve Masuda’n›n yaklafl›mlar›n› da kapsayacak biçimde flu bafll›klar alt›nda de¤erlendirmifltir: 1. yönetimsel ve kültürel. üniversite/araflt›rma. 1996. bir entelektüel teknoloji ürünü olarak istatistiksel ve mant›ksal olarak bilgisayara veri olarak girilen formüllerdir (Bell’den akt.16 Entelektüel teknoloji fleylerin yeniden üretilebilir tarzda yap›m yolunu belirleyen ve sorun çözümünde sezgisel yarg›n›n yerini alabilecek bilimsel bilgiyi içerir (Poloma. 1996.s) büyür. Bell’in Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli kitab›n›n sonraki bask›lar›nda. araçlarla ya da makinelerle ifli olan. toplumun karmafl›klaflan yap›s› ve haklar›n artan siyasallaflmas› kamu hizmetleri sektörünün genifllemesine neden olmaktad›r (Waters. bankac›l›k ve finans sektörlerinin düzenlenmesi ile büyür. enformasyon ekonomisi gibi bugün s›kl›kla kulland›¤›m›z kavramlar›n ve oluflumlar›n Bell taraf›ndan sanayi sonras› toplumun genel özellikleri aras›nda s›raland›klar›n› görmekteyiz. s. spor v. Sanayi sonras› toplumun iki temel özelli¤i bulunmaktad›r: • Bilim ve ak›l yürütmeye dayal› de¤erlerin rolünün toplumun temel kurumsal gereksinimleri olarak öne ç›kmas›. Bu anlamda bilgisayar fiziksel bir teknolojik araç olarak düflünülebilir ancak yaz›l›m. Hizmet sektörünün birçok bilefleni bulunmaktad›r. ‹kinci olaraksa. teorik bilginin merkezileflmesi (teknolojik de¤iflim için bilimin kullan›m›) ve hizmet sektörünün genifllemesinin çeflitlendirilmesidir. iflin yap›s›ndaki ve çal›flanlar›n kompozisyonundaki de¤iflimleri gözlemledikçe kuram›na yeni birtak›m unsurlar› ekleyerek revize etme ihtiyac› hissetmifltir. Bilgisayar “entelektüel teknoloji”nin aletidir. s. k›tl›¤›n sonu. Waters. teknomant›ksal. s. 111). sosyal refah ve askeri. iletiflimin.

s. 2004. Sanayi sonras› toplumda yeni s›n›flar ortaya ç›km›flt›r. 2007. akt. Ayr›ca tar›m. 1993. ekonominin çiftçilik (farming) ve tar›m (agriculture) sektöründen imalat (manifacturing) sektörüne kayar. Bu efl zamanl› de¤iflim “yap›lan iflin türünde teknik ve profesyonel s›n›f›n üstünlü¤ü lehine” gerçekleflmifltir (Poloma. Ekonomik yap›daki dönüflümler: Ekonomik yap›daki en belirgin dönüflüm mallar›n üretiminden hizmetlerin üretimine yönelik yaflanan de¤iflimdir. sa¤l›k. Enformasyon teknolojilerinin bilim- Sanayi sonras› toplumda kol eme¤ini kullanan mavi yakal› iflçilerin istihdam› azalm›fl. Bilginin artan rolü 4. s. teknik ve profesyonel s›n›f büyümüfl. . s. ö¤retmenler. s. Sanayi sonras› toplumlar›n özellikle bilginin stratejik kontrolü ba¤lam›nda düflünce kurulufllar›. Bilginin artan rolü: Sanayi sonras› toplumun yeni paradigmas› teorik bilgidir.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 17 3. kendisi de h›zla ekonominin temel faaliyeti ve mesleki temel belirleyicisi haline gelmektedir” (Kumar. Yeni ortaya ç›kan toplumsal formasyonun örgütlenmesi bilgi ekseninde gerçekleflmektedir. sistem analizi ve bilimsel araflt›rma ve gelifltirme gibi mesleki hizmetler olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r” (Bell. 326). Sanayi sonras› toplumun di¤er karakteristikleri 1. 1973: 15’ten akt. Yükselen yeni s›n›flar: De¤iflim yaln›zca üretimin gerçekleflti¤i mekânlarda de¤il. Sanayi sonras› toplumun belirgin bir özelli¤i olan s›n›fsal de¤iflim. 24). 463). Sanayi sonras› toplumda bilgi ve enformasyonun artan oranda bir a¤›rl›k kazand›¤› kaç›n›lmaz bir olgudur. “Bir ulus sanayilefltikçe. Sanayi sonras› toplumda teorik bilgi “toplum için yeniliklerin sa¤lanmas›nda ve politik kararlar›n al›nmas›nda” merkezi bir rol alm›flt›r (Poloma. mülkiyetten çok bilgi ve uzmanl›¤a dayanan bir güce sahip olan “bilgi s›n›f›” önem kazanm›flt›r. 222). Poloma. s. stratejik araflt›rma merkezleri ve araflt›rma merkezleri etraf›nda örgütlendiklerini ve faaliyet gösterdiklerini söyleyebiliriz. Üniversiteler. Enformasyon teknolojileri 5. 3. Ünite . Enformasyon teknolojileri: Enformasyon teknolojisi sanayi sonras› toplumun ortaya ç›k›fl›nda etkili olan bir etmendir. Art›k vas›fl› ya da yar› vas›fl› mavi yakal› iflçilerin yerine hizmet sektörünün ihtiyac›n› karfl›layan beyaz yakal› iflçilerin yo¤un olarak istihdam edildi¤i bir süreç yaflamaktay›z. bilgisayar. 1993. 326). s. uzmanl›k alanlar› ve idari teflkilat›n geliflmesi sonucunda ortaya ç›kan “yeni bir entelijansiya” yani “bilgi s›n›f›” önem kazanm›flt›r (Slattery. Bozkurt. Bu ba¤lamda sadece teknik bilgi anlam›nda de¤il. stratejik olarak farkl› co¤rafyalardaki politik belirleyicilik anlam›nda da bu kurulufllar›n finanse edildi¤ini ve siyasi aktörlere ba¤l› olarak reel politik alan› biçimlendirme gücüne sahip olduklar›n› ifade etmek mümkündür. Yükselen yeni bilgi s›n›f› “servet ve mülkiyetten ziyade bilgi ve uzmanl›¤a dayal› yeni bir güç biçimini temsil ederler” (Slattery. 326). S›n›fsal de¤iflim çal›flma alan› ile birlikte seyretmifltir. hem toplumsal tabakalaflma hem de toplumsal s›n›f analizlerini de etkilemifltir. üretilen bilginin kullan›m› kadar çok önemli stratejik bir araç haline gelmifltir. s. sosyal hizmetler gibi insani hizmetler. 463). Sanayi sonras› toplumda hizmetlerin üretiminde art›fl›n gözlendi¤i alanlar “e¤itim. endüstri gibi temel sektörlerin gerileyerek enformasyon ve hizmetler sektörlerinin ön plana ç›kmas› da önemli göstergelerdir. ifl gücünün büyük bir k›sm›. 2. 2010. iflin niteli¤inde de gözlemlenmektedir. 1989. Ayr›ca “bilgi daha önce benzeri görülmedik ölçüde teknik yenilenmeyi ve ekonomik büyümeyi basitçe yönetmekle kalmamaktad›r. Bilginin üretimi.1. 1993. t›p personeli gibi “teknik ve profesyonel” s›n›f›n niceliksel art›fl› söz konusudur. “think-tank”ler. Bilim adamlar›. mühendisler. teknisyenler. Bu geçiflin bir sonucu olarak ulusal gelir artt›kça hizmetlere olan talep artacakt›r” (Bell. Sanayi sonras› toplumda bilgi stratejik bir önem kazanm›flt›r. 2007. s. 4. Sanayi sonras› toplumdaki en önemli s›n›f “bilgi s›n›f›”d›r. 95.

Sanayi toplumunda varolan geleneksel iflçi hareketleri ve dayan›flmas›n›n. yeni geliflen s›n›flar. Ayr›ca gönüllü toplumsal hizmetlerin ve gönüllü kurulufllar›n sivil vatandafll›k ilkesi ekseninde yeni toplumsall›klar ve bu çerçevede yeni toplumsal hareketler gelifltirdikleri de görülmektedir. bilgilerin elde edilmesinde. bilgisayar ve iletiflim teknolojilerinin bileflimine. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M sel ve toplumsal olarak hayatlar›m›za girifli toplumsal iliflkilerin. Bilgisayar destekli üretim. Kültür” (‹stanbul. üretim anlay›fl›n› de¤ifltirmekte. sermaye hareketlerini dünya tarihinde hiç olmad›¤› kadar h›zland›rmaktad›r. 2005) çal›flmas›n› SIRA okuyunuz. Ekonomi. medya arac›l›¤› ile kurumsallaflm›fl ve ba¤›ms›zlaflm›flkendisini T göstererek t›r. yerel SIRA hareket et’ felsefesinin egemen oldu¤u. s. Toplumsal ve ekonomik yaflamdaki de¤iflimler sanatsal alanda da E L E V ‹ Z Y O N kültür. ekonomi. 2010. bilgi s›n›f› ile birlikte farkl›laflaca¤› öngörüsü de bulunmaktad›r. DÜ NEL‹M Post-endüstriyel ulus-devletin zay›flamas›na neden olan faktörler neler olabilir? SIRA toplumda S‹ZDE S O R U Düflününüz. 2010. donan›m. 225). ifllenmesinde ve iletilmesinde kullan›lan yaz›l›m. toplumsal rollerin de¤ifliminde çok önemli role sahiptir.18 Enformasyon teknolojileri (bilgi teknolojileri). Buna göre geleneksel iflçi hareketlerinin yerini “enformasyon toplumlar›nda sivil vatandafl hareketlerinin alaca¤›. endüstri toplumunun merkeziyetçi e¤ilimlerinin zay›flad›¤› ve bireyselli¤in güçlendi¤i bir toplum olacakt›r” (Bozkurt. Gerçekten de sanayi sonras› toplumda geleneksel iflçi hareketlerinin zay›flad›¤›. Bat›n›n SIRA S‹ZDE sanayi toplumunda kültür toplumsal de¤iflmeden ba¤›ms›z kalarak bozulmam›fl ve K ‹ T varolmufltur. 5. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Sanayi sonras› toplumda ulus devlet zay›flam›fl. yüzy›l›n ikinci yar›s›ndan itibaren kültür. kültür ekseninde kap‹K Ksonras› A LT‹ M saml› bir flekilde de¤erlendiren çal›flmas› için Veysel Bozkurt’un “Endüstriyel & Post-Endüstriyel Dönüflüm: S O S‹ZDE R U Bilgi. toplumsal s›n›flar›n parçal›l›¤›n›n art›fl› sonucu iflçi hareketlerinin de parçal› bir karakter kazand›¤› gözlemlenmektdir. Çünkü sosyolojik pratik davran›fl›. di¤er taraftan da bireyin konumunun güçlenmesine yol açm›flt›r” (Bozkurt. DD Üfi ÜN E Sanayi ve sanayi toplumdaki dönüflümleri bilgi. merkeziyetçi e¤ilimler azalm›fl ve bireysellik güçlenmifltir. Aktüel Yay›nlar›. Kültürün K ba¤›ms›z ‹ T A P ve özerk bir kurum haline gelmesi Bell’e göre sosyoloji disiplini için sorun teflkil eder. Enformasyon teknolojileri insanlar›n ve toplumlar›n birbirleriyle iletiflim olanaklar›n› art›rmakta. Sanayi sonras› toplumun di¤er karakteristikleri: Teknolojinin ucuzlayarak kitlesel kullan›m›n›n yayg›nlaflmas› “kitle üretimi ve haberleflmesinin çözülüflüne yol açarken. tutumlar› ve ilgileri rastlant›sal olarak toplumsal konumlar›n özellikleri olan yafl. hizmet sektöründe çal›flanlar. ekipman ve hizmetlerin bütününe verilen add›r. çal›flanlar aç›s›ndan istihdam olanaklar›n›n daha yüksek e¤itim seviyesi gerektirmesi ve vas›fs›z/yar›vas›fl› iflçilerin istihdam sorununu beraberinde getirmektedir. gönüllü teflebbüslerin de toplumda giderek çok daha önemli hale gelece¤i” (Bozkurt. Dolay›s›yla enformasyon teknolojilerinin pozitif/negatif dönüfltürücü etkisi yads›namaz bir gerçeklik haline gelmifltir. Dolay›s›yla sanayi sonras› toplum bu aç›dan da “ekonomik faaliyetlerinde ‘global düS‹ZDE flün. sermaye aç›s›ndan verimlilik art›fl› ve maliyet düflüflü anlam›na gelirken. Sanayi toplumunun büyük toplumsal ve siyasal sorunlar› karfl›s›nda “ulus-devlet” Bell’e göre eski gücünü yitirmifltir. yeni ama daha s›n›rl› ifl alanlar› yaratmaktad›r. cinsiyet ve dine gö‹NTERNET TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . D‹KKAT Kültür AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE S O R U DD Ü ‹fiK ÜK NA EL T‹ M S O S‹ZDE R U SIRA D‹KKAT AMAÇLARIMIZ 3 SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON Bell’in sosyolojisinde kültür en önemli alanlardan birisini oluflturmaktad›r. s. A P ayr› bir flekilde 20. de¤iflimi teflvik etmektedir ve ekonomi de bu de¤iflim arzusunu yerine getiren bir araç haAMAÇLARIMIZ line gelmifltir. Ayn› zamanda üretim yap›s›na etkisi geleneksel istihdam alanlar›n› daralt›rken. s. depolanmas›nda. 226) öngörüsü yayg›n bir flekilde paylafl›lm›flt›r.fi Ü 226). 2010.

2003. Bell’in post-endüstriyel toplumun. Ritzer. toplumun bütün de¤er sisteminin de¤iflip de¤iflmedi¤i meselesi ile ilgilenmez. postmodernizmle iliflkilendirdi¤i bu tür irrasyonel ve hedonizm benzeri geliflmelerin. insan bilincinin çerçevesini/iskeletini dönüfltürebilmifl midir? (Stearns. Buna göre. Ritzer. Ünite . Bu aç›dan radikal bir dönüflümü ifade ediyor. 1974. s. Post-endüstriyel toplumun ekonomik meselelere odakl› toplumsal yap›s›nda rasyonalite ve verimlili¤e yönelik bir ilgi hâkimken kültürel alanda irrasyonel. Daha önce belirtildi¤i gibi. 16). yeni bir yönetici elitten bahseder. 233) post-modern toplumu olumlu terimlerle tasvir etmeye çal›flan ço¤u post-modernistin aksine. 235). 2003. bir baflka ifadeyle. söz konusu yenilikler. yaflanan dönüflümü anlamak aç›s›ndan fayda sa¤layabilir. Örne¤in. sanayileflme beraberin- . s. geleneksel erozyona u¤ratarak onlar›n yerini ald›klar›n› ve bu aç›dan toplum için bir tehdit oluflturduklar›n› düflündü¤ünü savunur (Ritzer. SANAY‹ SONRASI TOPLUM TEOR‹S‹NE YÖNEL‹K ELEfiT‹R‹LER Sanayileflme sonras› kavram› ‘sanayi toplumu’ ve sanayileflme sürecine dair sahip oldu¤umuz resmin tümünü yeniden düflünmeye zorluyor. 2003. 1974. 235). s. kendini gerçeklefltirme ve tatmin etme ilkeleri hâkimdir. Ancak Ritzer (2003. 13-14). Oysa Bell bütün bu sorular›n cevaplar› ile çok da ilgili de¤ildir. 1976. daha önce ifade edildi¤i gibi (2003.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 19 re tahmin edebilece¤i iddias› üzerinden kurumsallaflm›flt›r. yenilikler acaba sanayileflmenin yol açt›¤› biçimde insan hayat›n›n genel çerçevesini dönüfltürebilmifl midir? Örne¤in. en az›ndan baz› yönlerini. Modern toplumlar›n tarihinin yeni bir evreye veya yeni bir aflamaya girmekte oldu¤u iddias›nda temellenen sanayileflme sonras› kavram›. s.1. s. Sanayileflme-sonras› toplum kavram›n› ciddiye almak için bu meselenin de ele al›nmas› gerekir (Stearns. Gerçekten de Bell’in ve di¤er sanayi sonras› toplum iddias›n› dile getiren kimi düflünürlerin iddia etti¤i gibi insanl›k tarihi sanayi toplumunun özellikleri ile büyük bir kopuflu temsil eden yeni bir evre içinde mi? Soruyu flöyle de sorabiliriz: Sanayileflme sonras› kavram› ile ifade edilen dönüflümler. elefltirmekten geri kalmad›¤›na dikkat çeker. de¤er seçimi ve estetik tercihler daha fazla kifliselleflmifltir (Waters.post-endüstriyel toplumlar hakk›nda öne sürdükleri ile post-modernistlerin modern-postmodern toplumlar hakk›nda öne sürdükleri aras›nda birçok ortak nokta bulundu¤unu belirtmekteydi. s. ‘sanayi toplumu’nun yerini ‘sanayileflme sonras› toplum’a b›rakt›¤›n› iddia ediyor (Kumar. Bell sadece en tepedeki yap›larla ilgilenir. Sanayileflme sonras› toplum tart›flmas›n› bu sorular ekseninde düflünmek. sanayileflmenin yol açt›¤› biçimde. s. 235). böylesi bir kültürün verimlili¤in ve rasyonalitenin egemen oldu¤u bir toplumsal yap›ya ayk›r› düfltü¤ünü savunur ve bu noktada irrasyonel ve hedonistik düflüncelerle iliflkilendirdi¤i post-modernizmi elefltirir (Ritzer. post-endüstriyel toplumun toplumsal yap›s› ile kültürünü farkl› ilkeler temellendirmektedir. Bell. Bell post-endüstriyel toplumun özellikle toplumsal yap›s› ile kültürü aras›nda gördü¤ü kopuklu¤u elefltirir. Bu noktada Bell özellikle post-endüstriyel toplumun toplumsal yap›s› ile kültürü aras›ndaki fark üzerinde yo¤unlafl›r. Yeni bilgiden. Oysa yaflam tarz›. 232) Bell’in endüstriyel . Bell’in bir modernist ve hatta bir muhafazakâr olarak. 125-126). Bell yukar›da ele al›nan tüm bu faktörlerin post-endüstriyel toplumun hem toplumsal yap›s› hem de siyasal yap›s› ve kültürü üzerinde yol açt›¤› dönüflümlerle ilgilenir (Ritzer. s. insanlar› mevsimlere dayal› bir zaman alg›s›ndan saat esasl› bir planlama yapmaya zorlayarak zamanla ilgili temel alg›lar›n› dönüfltürebilmifl midir? Bütün bu yenilikler. 441). 1996. s.

bütün bu özellikleri karmafl›k bir flekilde bünyesinde bar›nd›ran toplumlar›n varoldu¤unu söylemek mümkündür. Ama Bell toplumsal bilinçle. hatta sanayi öncesi olmasa da tar›m toplumu. Weber’in de iddia etti¤i gibi. Weber’in ideal tiplefltirmesindekine benzer bir biçimde formüle etti¤i sanayi sonras› toplum kavram›n› gelifltirirken Daniel Bell. 1976. Beyaz yakal› çal›flanlar›n profesyonelliklerinin düzeyi bu anlamda belirsizleflmifl. ‹ngiltere’de 1850’lerde zaten bir hizmet ekonomisine do¤ru dönüflüm yafland›¤› gerçe¤ini görmezden gelmektedir (Kumar. mavi yakal› iflçiler ile beyaz yakal› iflçilerin yapt›klar› iflin niteli¤i aç›s›ndan Bell’in öngördü¤ü biçimde çok da farkl›l›k kalmad›¤›. M. üniversiteleri. 109). Benzer bir de¤iflimi. s. sanayi sonras› toplumda bulabilir miyiz? Belki evet.20 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› de aileye iliflkin ciddi dönüflümleri getirmifltir. toplumda bilim adamlar›n›n ve teknik donan›ma sahip profesyonellerin say›s›n›n artmas› asl›nda sanayi sonras› toplumla de¤il. kad›nlar bafllang›çta daha çok ev içi ifllerle u¤rafl›rken. Bell. bilimsel bilginin ya da teorik bilginin ayr›cal›¤› ve iktidar› s›n›rlanm›flt›r. s›n›f çat›flmas›. araflt›rma örgütlerini ve deney merkezlerini yerlefltirir. Dahas›. de¤erler sistemi ile ya da bunlar›n yaflad›¤› dönüflümle ilgili bir çözümleme yapmad›¤› için arad›¤›m›z cevaplar› onun söylediklerinde bulmam›z mümkün de¤il. Örne¤in. s. Aileyle ilgili en belirgin dönüflüm. ekonomik kaynaklar›n birkaç elde yo¤unlaflmas›. ekonomistler. vb. tarihsel gerçeklikleri ya ihmal etmekte ya da kendi iddialar›n› destekleyici bir biçimde kullanmaktad›r. Bugün içinde bulundu¤umuz toplumsal yap›da tüm toplumlar›n sanayi sonras› aflamaya geç(e)medikleri. asl›nda Bell’in iddia etti¤i gibi bir büyük kopufl ya da k›r›lma de¤il. evlenme yafl› yükselmifl. Bell’in ilgisi daha önce de söyledi¤imiz gibi en tepedeki yap›lar›n dönüflümüne yönelik bir ilgi. S›n›fsal çat›flma halen geçerlili¤ini korumakta. bütünüyle bilimsel ve teknolojik geliflmelerin bir ürünüdür (Giddens’tan aktaran Parlak. sanayi toplumu ile sanayi sonras› toplum aras›nda. Dolay›s›yla. Benzer bir biçimde. sanayileflmenin ifl ve aile aras›ndaki ba¤› bütünüyle de¤ifltirmesinde gözlemlenir. Dolay›s›yla profesyonel mesleklerin bilgi temelli edindikleri becerilerin vas›fs›zlaflmas› söz konusudur. bu yeni toplumun merkezine Bell. sanayi-sonras› toplumun en temel özelliklerinden birinin efllik etti¤i söylenebilir: teorik bilginin empirizme önceli¤i. beyaz yakal› ifllerin vas›fs›z niteli¤i ve tüm mesleklerde profesyonelleflme normunun suland›r›lmas›d›r” (Swingewood. özellikle çal›flma koflullar› aç›s›ndan farkl›l›¤›n neredeyse yok denecek kadar azald›¤› gözlemlenmektedir. Bu anlamda sanayi sonras› toplum olarak tasvir edilen dönemde çal›flanlar›n bilgi düzeyleri neredeyse eflitlenmifl. mühendisler. Sanayi toplumu.) beyaz-yakal›lar›n artan etkinli¤ine. Bell’in önkestirime dayal› metodolojisi. s. ‹fl ile ev birbirinden ayr›lm›fl. Sanayi sonras› toplum teorisine yöneltilen elefltirilerin odak noktas› “s›n›fsal eflitsizli¤in kal›c›l›¤›. Dolay›s›yla. matematikçiler. 2004. teorik bilginin üretime uygulanmas› da yeni de¤ildir. ‘hizmet ekonomisi’ne geçildi¤ini iddia ederken. mavi-yakal›lar›n ekonomideki a¤›rl›¤› azal›rken beyaz-yakal›lar›n iflgücü içindeki etkinli¤inin belirgin bir biçimde artt›¤›n› iddia etmekte. modern kapitalist toplumlardaki en az›ndan son bir as›rda gözlemlenebilen rasyonelleflme süreciyle ilgilidir. süreklilik söz konusudur. 1998. “gelece¤in toplumu” portresi çi- . sanayi toplumu ve dahas› sanayi sonras› toplumun belirgin özelliklerini bir arada bulunduran. 446). ‹malata dayal› üretimin yerini hizmete dayal› bir ekonominin ald›¤› bu yeni ekonomik yap›da. dahas› s›radanlaflm›flt›r. bir yeni toplumu müjdelerken. 374). erkekler eve ekmek getiren bir rol üstlenmifllerdir. E¤itimli profesyonel ve teknisyen gruplardan oluflan (bilim adamalar›.

41). farkl› kavramlaflt›rmalarla çeflitlendirilmifltir. Ünite . s. fast-food restoranlar› dahil olmak üzere ‘yiyecek ve içecek’ kurulufllar›nda çal›flanlard›: ‘sa¤l›k hizmetleri’ temelde hemflireler ve özel hastanelerdeki yard›mc› personel ve evlerde çal›flan özel hemflirelerden olufluyordu. vas›f ve bilgi kapsam›n›n kayda de¤er ölçüde olmad›¤› üçüncül ekonominin afla¤› düzeylerinde gerçekleflmifltir. Öte yandan Bell’in sanayi toplumundan sonraki toplumsal yap›y› analiz ederken çizdi¤i çerçeve fazlaca “fütürolojik” bulunmufltur (Slattery. geniflleyece¤i fleklindeki öngörü de sorunlu görünmektedir. Ayr›ca yeni ifl alanlar› bilgisayar/bilgi sektöründeki istihdam olanaklar›n›n art›fl›ndan de¤il. Kumar. 40). Kumar. bilhassa bilgisayar teknolojisinde kaydedilen bafldöndürücü h›z. Bell taraf›ndan özel bir önem atfedilen teknoloji. yapt›klar› iflin niteli¤i ve ald›klar› ücretler aç›s›ndan sanayi toplumu özelliklerini sür- . dükkanc›lara ‘idareciler’” denmesini örnek gösterir. 2007. Zira hizmet s›n›f›n›n istihdam edildi¤i alanlarda salt bilgiye dayal› ifllerin büyük bir bölümünün “kendi kendine hizmet” sunumu nedeniyle tasfiye oldu¤u.1. s. vas›f ve bilgi art›fl›” (Miles ve Gershuny 1986’dan akt. Ayr›ca profesyonellerin ve idarecilerin ço¤unlu¤unun e¤itim düzeyleri geliflmifl sanayi sonras› toplumlar›n en tipik örnekleri olan Amerika Birleflik Devletleri. Bell çal›flmas›n›n sonraki bask›lar›nda sanayi sonras› toplumu temsil etti¤ini düflündü¤ü. genel olarak hizmet sektöründe ve enformasyon teknolojilerinde istihdam edilen iflçilerin bilgi düzeyleri. 2007. bu alanda hizmet sektöründe orta kademede çal›flanlar›n say›s›n› azaltm›flt›r. 40) üzerine söylenebilecekler de Bell’in kuram›ndaki hizmet s›n›f›n›n homojen bir s›n›f gibi ele al›fl›na dair kayg›lar› art›r›r.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 21 zer (Slattery. Hizmet sektöründeki iflçilerin “çeflitlili¤i. Kumar’a göre yeni ifl alanlar› daha çok hizmetler ve perakende ticaret alanlar›nda yarat›lm›flt›r. 40). Buna göre Krishan Kumar’›n Sanayi Sonras› Toplumdan Post-modern Topluma-Ça¤dafl Dünyan›n Yeni Kuramlar› (2004) adl› çal›flmas›nda sanayi sonras› toplumda Bell’in yeni hizmet s›n›f› olarak gördü¤ü “insan hizmetleri” ve “profesyonel hizmetler” alan›nda istihdam edilen iflçilerin say›s›nda kayda de¤er art›fl gözlemlense de asl›nda nitelik aç›s›ndan betimsel düzeyde bu iflçilerin “profesyonel” olarak adland›r›ld›¤›n› belirtmektedir. 2004. 2004. Ancak her ne kadar baz› özellikleri ç›kar›lsa ve yeni eklemeler yap›lsa da Bell’in teorisi kavramsal düzeyde yayg›n kabul görmüfl. ifl güvenli¤i ve kariyer beklentisi hemen hemen s›f›rd›” (Kumar. bu alanda çal›flanlar›n ifllerinin ortam›n›n kayboldu¤u tesbit edilmektedir (Miles ve Gershuny 1983’den akt. Zira toplumlar›n geliflim seyrine dair önkestirimde bulunmak olas› de¤iflimlerin dikkate al›nmamas› durumunda bofla bir çaba olarak da kalabilmektedir. Almanya ve Japonya’da üniversite mezunu olabilirken. s. Buna örnek olarak da “tesisatç›lara ‘›s› mühendisi’. ‘ifl hizmetleri’ndeyse temelde veri ifllemeyle. 2004. eklektik bir kurama dönüfltürmüfltür. Ücret düzeyleri düflüktü. Sosyolojide gelece¤e iliflkin toplumsal ç›kar›mlarda ya da baflka bir ifadeyle önkestirimde bulunmak genellikle hem zor hem de oldukça risklidir. “Tipik yeni iflçiler. s. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisine en bariz elefltirilerden bir di¤eri ise onun ekonomik ve endüstriyel analizine yönelik olarak yap›lm›flt›r. yerine yenilerini ortaya koymufl. benzer yap›ya sahip oldu¤unu düflündü¤ümüz Britanya’da ayn› pozisyondaki çal›flanlar›n çok daha az›n›n üniversite mezunu oldu¤u kaydedilmektedir (Kumar. s. s. 2004. 464). Kumar’›n özetledi¤i bu durum da göstermektedir ki. heterojenli¤i. kopyalama ve enformasyon ulaflt›rmayla u¤raflan rutin enformasyon iflçileri yer al›yordu. en baflta ileri sürdü¤ü birtak›m özelliklerden vazgeçmifl. 464). Yeni iflçilerin birço¤u kad›nlardan olufluyordu. bunlar›n birço¤u yar›m gün ya da geçici olarak çal›flmaktayd›. Sanayi sonras› toplum aflamas›nda bilgi s›n›f›n›n oluflaca¤›.

tuik. 2012 y›l› Türkiye ‹statistik Kurumu Hanehalk› ‹flgücü Araflt›rmas› Mart 2012 Sonuçlar›’na göre istihdam edilenlerin yüzde 23. Zira Türkiye 20. iktidar sahibi olabilecek s›n›fsal bir konuma uzak görünmektedir. s. son zamanlarda üniversite mezunu beyaz yakal› iflsizli¤inin önemli bir sorun halinde geldi¤i görülmektedir. K ‹ T A P Türkiye’deki temel göstergelerini.6’s› tar›m. sektörel da¤›l›m›n› de‹ Niflgücünün TERNET tayl› bir flekilde istatiksel olarak inceleyebilmek için http://www. Bu durumda sanayi sonras› toplum özelliklerinden birisi olan vas›fl›.9’u inflaat. 2009.22 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M dürmektedir. Günümüzde ise Türkiye tar›m toplumu özelliklerini geride b›rakm›fl. Mevcut beyaz yakal› hizmet sektörü çal›flanlar›n›n ço¤unlu¤u genellikle vas›fs›z. Türkiye’deki iflsizli¤i ve yaflan›lan sorunlar üzerine yak›n zamanda yap›lm›fl K beyaz ‹ T A yakal› P nitelikli bir çal›flma için lütfen Ed. s. 465). K ‹ T A P teorik bilginin ve teknolojinin üretimde kullan›lmas› gibi sanayi sonras› topluma iliflkin temel dinamikler çerçevesinde ele al›nmal›d›r. 2011) bak›n›z. U de sanayileflme sanayileflme ancak yüzy›l›n ikinci yar›s›nSIRA dan sonra. Tan›l Bora. Türkiye’de özellikle son 30 y›lda hizmet sektöründe istihdam oran› artm›fl göSIRA S‹ZDE rünse de. teknisyen veya bilgisayar programc›s› gibi mesleklerin üyeleri Bell’in iflaret etti¤i gibi ayr›cal›kl›. yaz› iflleri. Dolay›s›yla Bell’in resmetti¤i sanayi sonras› topluma dair göreli iyi koflullar ne yaz›k ki gerçeklikten uzak seyretmektedir. Art›k Türkiye’de uzun zamand›r hizmet sektöründe istihdam edilen O R U ve sanayide istihdam edilenleri geride b›rakm›fl görünmektenüfus oran› Star›mda dir. özellikle k›rdan kente göçün etkisiyle h›z kazanabilmifltir. çok az bilgi ve uzmanl›k gerektiren (büro iflleri. sekreterlik. Bu de¤erSIRA S‹ZDE lendirme ekseninde asl›nda Türkiye’nin s›n›fsal kompozisyonu. yüzde D‹KK AT 5. “‘Bofluna m› Okuduk?’ Türkiye’de Beyaz Yakal› ‹flsizli¤i” (‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. 2007. Cumhuriyet’in kuruluflu ile s›n›rl› düzeyS O S‹ZDE R gerçeklefltirilebilmifl. S O R U SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE Türkiye sanayi sonras› toplum tart›flmalar›n›n hem içerisinde hem de d›fl›nda N ‹M DÜ Dfi ‹Ü K nitelikte KE ALT yer alabilecek bir toplumsal görünüme sahiptir. Bu nedenlerle Türkiye üreAMAÇLARIMIZ tim aflamalar›nda halen Bat›’n›n sanayi sonras› toplumlar›ndan teorik bilgi ve tekTELEV ‹ Z Y O N (Özkalp. 369) sanayileflmesini Bat›’ya ba¤›ml› bir noloji deste¤i almakta flekilde sürdürmektedir.7’si ise hizmetler sektöründe yer alm›flt›r. petrol istasyonu görevlisi v. D Ü fi Ü N E L ‹ulaflabilmekten M SIRA S‹ZDE S O R U DD Üfi ÜN ‹K KE ALT‹ M S O S‹ZDE R U SIRA D‹KKAT AMAÇLARIMIZ 4 Sanayi sonras› topluma SIRA S‹ZDE yönelik getirilen elefltirileri k›saca özetleyiniz.do?tb_id=25&ust_id=8 ba¤lant›s›na baflvurabilirsiniz. yüzde 19. Hizmet sektörü kavram› Bell’in ortaya koymaya çal›flt›¤›ndan çok daha genifl anlamda sanayi üretiminin birer uzant›s› fleklinde faaliyet gösteren alanlara da göndermede bulunmaktad›r. yüzde 50.gov. istihdam alanlar›n›. yüzy›la tam bir tar›m toplumu olarak girmifl. Türkiye sanayi sonras› toplumun en tipik özelliklerinden biri olan geleneksel DÜ ‹M Nfi TÜ EN RE NLE T tar›msal ve‹ sanayi üretimindeki istihdam edilen nüfus aç›s›ndan anlaml› bir geliflim göstermifltir. sanayi toplumu kaD‹KKAT AMAÇLARIMIZ ancak halen sanayi sonras› toplum kriterlerini Bell’in çizdirakterini benimsemifl ¤i çerçeve içinde s›n›rl› bir flekilde tafl›yan bir ülke görünümündedir. Sanayi üretimine do¤rudan SIRA S‹ZDE ya da dolayl› katk›da bulunan mühendis. yüksek e¤itimli beyaz yakal› çal›flan profiline uygun popülasAMAÇLARIMIZ yonun Türkiye gibi genç nüfusa sahip bir ülkede iflsiz kalmas› düflündürücüdür. TELEV‹ZYON D Üfi ‹N TÜ EN RE NLE‹ M T S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET .tr/PreTabTELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE lo. üretim biçimi.b) alanlarda çal›flmaktad›rlar (Slattery.8’i sanayi.

Sanayi sonras› toplumun bir di¤er özelli¤i ise bilginin artan önemi olmufltur.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 23 Özet A M A Ç 1 Amerikan sosyologu Daniel Bell’in sosyolojiye katk›lar›n› özetleyebilmek. kontrolü son derece önem kazanm›flt›r. teknolojik alanda bilim destekli sanayi merkezi önem kazanmakta. A M A Ç 4 . Sanayi sonras› toplum kavram›n› aç›klayabilmek. Bell toplumsal yap›y› sosyal. kavram› ele al›fl biçimiyle en çok tart›flma yaratan isim olarak de¤erlendirilmektedir. S›n›fsal çat›flma halen geçerlili¤ini korumaktad›r. bilimsel ve teknik meslekler sahibi s›n›flar olarak sanayi sonras› toplumun s›n›fsal yap›s›n› biçimlendirdi¤i gözlemlenmektedir. A M A Ç 3 AM A Ç 2 Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisini analiz edebilmek. Daniel Bell “sanayi sonras› toplum” kavram›n›n sahibi kuramc› olarak bilinmektedir.1. politik. kültürel olmak üzere üç düzlemde incelemektedir. Sanayi sonras› toplumun en önemli özelliklerinden birisi üretim biçiminin farkl›laflmas›d›r. Büyük toplumsal sorunlar›n çözümü için öngörülerde ve önerilerde bulunma e¤iliminde olan bir sosyologdur. s. art›k beyaz yakal› ifllerin ve iflçilerin profesyonel. Watson. Mavi yakal› iflçiler ile beyaz yakal› iflçilerin yapt›klar› iflin niteli¤i aç›s›ndan farkl›l›k yok denecek kadar azalm›flt›r. Bilginin üretimi. 1995. Sanayi toplumunda egemen olan mavi yakal› ifl alanlar›n›n yerini. ‹kinci özellik toplumsal s›n›flar›n yap›s›nda gözlemlenen de¤iflimdir. Ekonomi a¤›rl›kl› olarak imalat sanayinden hizmet sektörüne kaymakta. geçme olas›l›klar› da bulunmamaktad›r. Bell 1950’lerde ortaya ç›kan yak›nlaflma (convergence) teorisinin önde gelen temsilcilerinden biri olarak kabul edilmektedir. ekonomi ve toplumsal yap›da görülmektedir. Bu nedenle Bell’in teorisi k›smen fütürolojik bulunmaktad›r. Ünite . Daniel Bell “ideolojinin sonu” tezinin öncülerindedir. Sanayi toplumunun aksine sanayi sonras› toplumda ilk kez mavi yakal› iflçilerin oran› beyaz yakal› çal›flanlar›n oran›na göre düflüfl göstermifltir. Tüm toplumlar›n sanayi sonras› aflamaya geçememifllerdir. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisinin elefltirilerini özetleyebilmek. Daniel Bell’in sosyolojisinde temel amaç “kuramdan çok toplumsal çözümlemeye” a¤›rl›k vermektir. 180). Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisine en bariz elefltiriler ekonomik ve endüstriyel analizine yönelik olarak yap›lm›flt›r. toplumsal yap›da ise yeni teknik elitlerin yükselifli ile birlikte yeni bir toplumsal tabakalaflma prensibi görülmektedir (Bell: 1974’ten akt. Sanayi sonras› toplum teorisi bir toplumsal de¤iflme teorisidir. Sosyolojide bu tarz toplumsal önkestirim (social forecasting) olarak adland›r›lmaktad›r. Bell sanayi sonras› toplumun çok farkl› özelliklere sahip oldu¤unu öne sürmektedir. Sanayi sonras› toplumda belirleyici olan teorik bilginin merkezi önem kazanmas›d›r. Öte yandan sosyolojide gelece¤e iliflkin toplumsal ç›kar›mlarda ya da baflka bir ifadeyle önkestirimde bulunmak genellikle hem zor hem de oldukça risklidir. Sanayi sonras› toplumun genel hatlar› itibariyle en temel karakteristik özellikleri teknoloji. Bu kavram› kullanan ilk kifli olmasa da. ‹malat sanayi yerini hizmet sektörüne b›rakm›flt›r.

Afla¤›daki meslek gruplar›ndan hangisi Daniel Bell’in “teknik ve profesyonel” s›n›f› içinde yer almaz? a. T›p personeli. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri b. M›s›r. c. Saint Simon b. Harvard Üniversitesi’nde ö¤retim üyesi olarak çal›flm›flt›r. Postkapitalist Paradigmalar e. Herman Kahn c. Mavi yakal›lar. Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli c. Max Weber 5. Bilgi s›n›f›. Mühendisler. e. Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli c. Daniel Bell sanayi sonras› toplum tipinin özelliklerini ele al›rken afla¤›dakilerden hangisi aç›s›ndan de¤erlendirmemifltir? a. e. Peter Drucker d.24 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri b. Yale Üniversitesi’nde asistanl›k yapm›flt›r. b. c. b. Afla¤›dakilerden hangisi Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum kuram›ndan sonra kapitalizmin kültürel çeliflkilerini ele ald›¤› çal›flmas›d›r? a. c. e. Emile Durkheim e. 10. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri c. Daniel Bell 7. Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli d. Ralf Dahrendorf e. ‹letiflimsel aç›dan. Daniel Bell “bilgi toplumu” kavram›n› ilk kez hangi çal›flmas›nda kullanm›flt›r? a. Endüstriyel ve Post-Endüstriyel Dönüflüm 3. Endüstriyel ve Post-Endüstriyel Dönüflüm 4. Max Weber c. d. Afla¤›daki teorisyenlerden hangisinin sanayi sonras› topluma iliflkin bir kavramlaflt›rmas› bulunmamaktad›r? a. e. Kültürel aç›dan. Columbia Üniversitesi’nde ö¤renim görmüfltür. ‹deolojinin Sonu d. Afla¤›daki sosyologlardan hangisi sanayi toplumu kavram›n› ilk kez kullanm›flt›r? a. “Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri” kitab›n›n yazar›d›r. c. Mesleki aç›dan. d. Endüstriyel aç›dan.D. Afla¤›daki Daniel Bell’e iliflkin ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. b. 2. d. Bofluna m› Okuduk? Türkiye’de Beyaz Yakal› ‹flsizli¤i b. Postkapitalist Paradigmalar e. b. 8. Üst s›n›f. Afla¤›daki kitaplardan hangisi Türkiye’de beyaz yakal› iflsizli¤i ele alan yak›n dönem bir çal›flmad›r? a. Teknisyenler. b.B. A. Fransa. New York’ta do¤mufltur. e. 9. Orta s›n›f. Türkiye. d. Daniel Bell sanayi sonras› toplum teorisini gelifltirirken afla¤›daki ülkelerden hangisini temel alm›flt›r? a. ‹deolojinin Sonu d. ‹flçi s›n›f›. ‹deolojinin Sonu . Bilim insanlar›. Karl Marx d. Sanayi sonras› toplumdaki en önemli s›n›f afla¤›dakilerden hangisidir? a. Japonya. Amittai Etzioni b. Yönetici s›n›f. ‹deolojik aç›dan. c. Global ‹flletme Yerel Emek e. d. 6.

s. di¤er taraftan yerel ihtiyaçlar› da yeterince karfl›layamad›¤›n› ima etmekte.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 25 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. e 5. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sanayi Sonras› Toplum Teorisine Elefltiriler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 324). toplumsal önkestirim tarihsel e¤ilimler dizgesinin olas›l›klar›n›n ana hatlar›n› ç›karmaya çal›fl›r (Poloma.1. a 7. Bell’e göre etnik gruplar Sovyetler Birli¤i. Sosyolojide gelece¤e iliflkin toplumsal ç›kar›mlarda ya da baflka bir ifadeyle önkestirimde bulunmak genellikle hem zor hem de oldukça risklidir. e 2. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu ifadeyle Bell. profesyonel dernekler veya sendikalar gibi örgütlü gruplar da yurttafllar›n refah› için devletten afl›r› gelir taleplerinde bulunmakta. ulus devletin bir yandan etnik az›nl›klara. Birincisinde gücün temeli mülkiyet odakl› iken. bu talepler enflasyonu art›rmakta ve bu da orta s›n›flar›n artan vergilere isyan etmesini beraberinde getirerek ulus devleti ekonomik aç›dan zora sokmaktad›r (Bell. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Daniel Bell’in Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ona göre tahmin olaylar›n sonuçlar› ile ilgilenirken. Yugoslavya ve Çekoslovaska örneklerinde görüldü¤ü gibi etnik olarak homojen olacaklar› co¤rafi bölünmelere yönelmekte. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Toplumsal önkestirim. s. Ünite . 1991: 225-226’dan akt. Bell toplumsal olaylar›n ve olgular›n tahmin edilmesiyle önkestirimi birbirinden ay›r›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 9. 1993. 324). S›ra Sizde 3 Bell’e göre post-endüstriyel toplumda ulus devlet büyük problemlerin çözümü için çok küçük. di¤er yandan örgütlü flirket gruplar›na do¤ru ikiye bölündü¤ünü ileri sürmektedir. s. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Daniel Bell’in Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. . b 10. ulus devletin uluslar aras› ekonomik meseleler üzerinde kontrol sahibi olamad›¤›n›. a 3. 1993. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. di¤erinde üniversitelerdir. d 8. 1996. sanayi toplumu ve dahas› sanayi sonras› toplumun belirgin özelliklerini karmafl›k bir flekilde bünyesinde bar›nd›ran toplumlar›n varoldu¤unu söylemek mümkündür.Waters. S›ra Sizde 4 Tüm toplumlar›n sanayi sonras› aflamaya geç(e)medikleri. Politikan›n rolü aç›s›nda ise sanayi toplumunda laissez-faire anlay›fl› egemen iken. sanayi sonras› toplumda profesyonellerdir. ötekinde art›k bilgi önem kazanm›flt›r. Temel kurum ilkinde flirketler. S›ra Sizde 2 Sanayi toplumunda temel kaynak aç›s›ndan makineler önemli iken. b 4. anonim ortakl›k egemenlik sahibi olmufltur. klasik sosyoloji perspektifinin bir parças› olan. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Daniel Bell’in Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 6. 161). Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sanayi toplumunda temel karar verici noktas›nda tüccarlar söz sahibi iken. sanayi sonras› toplum aflamas›nda devlet. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Kavram›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sanayi sonras› toplumda bilgi önemlidir. küçük problemlerin çözümü için ise gere¤inden fazla büyük hale gelmifltir. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisine en bariz elefltiriler ekonomik ve endüstriyel analizine yönelik olarak yap›lm›flt›r. yenilenmifl “uygun” ve “kullan›fll›” bir sosyoloji ilgisini harmanlar (Poloma. makro kuramsal perspektif ile günümüz koflullar›n› dile getiren. tar›m toplumu.

(2006). Notes on the Post-Industrial Society (II). ‹stanbul: Sentez Yay›nc›l›k. Bell.com/concise/futurology Horton. Spring. Kumar. 10-22. no. The Cambridge Dictionary of Sociology. N. Ankara: Birleflik Yay›nevi. Sociology Work and Industry. (1976b). (1967). London: MacMillan Press. http://www. Steven. (2009). Notes on the Post-Industrial Society (I). Peter. (1995). London: Sage Publications. Macmillan Student Encyclopedia of Sociology. ss. Watson. National Affairs. (2006). P. Cambridge: Cambridge University Press. Stearns. (1999). pp. 24. Bell. ‹çinde: Waters. February 1976. (1998). Do¤an Kitap: ‹stanbul. (2008). Veysel.34-35. “Welcome to the post-industrial society”. Bell. Ankara: Dost Kitabevi. (2008). Sanayi Sonras› Toplumdan Post-Modern Topluma-Ça¤dafl Dünyan›n Yeni Kuramlar›.pdf (eriflim tarihi: 8 Mart 2011) Bell. Endüstriyel & Post-Endüstriyel Dönüflüm. Kivisto. Gordon. 3. (1976a). National Affairs. Marshall. (Yenilenmifl 17. Daniel. (1996). http://www. Parlak. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. Winter.com/doclib/20080516_196700603notesonthepostindustrials ocietydanielbell. ‹hsan Sezal). Sosyolojik Düflüncenin K›sa Tarihi. The Winding Passage: Sociological Essays and Journeys. Bozkurt. Swingewood. no.S. The Coming of Post-industrial Society: A venture in social forecasting. Bozkurt. New York: Routledge.pdf (eriflim tarihi: 8 Mart 2011) Bell. 4. Society. (1967). (1993). Sosyolojide Temel Fikirler. N (2010). ‹lker. (2004). (2005). Bask›). 11. Malcolm. Krishan. 439-478. ‹stanbul: Beta Yay›nlar›. vol. (2007). Malcolm. “Toplum ve ‹ktisat”. (1983). (2010). (1963). 95-125. Margaret T. Tan›mlar. “Is There a Post-Industrial Society?”. New York: Routledge. Daniel Bell. Sosyolojiye Girifl. Özkalp. http://www.nationalaffairs. vol. Z. Sosyolojinin Temel Kavramlar›. London: Routledge. Daniel Bell.26 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Yararlan›lan Kaynaklar Belek. R. Postkapitalist Paradigmalar. Daniel. Veysel.. Daniel. Enver. 3. Mendras. Vergin. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›.Turner. Michael. Sociological Review. The Sage Dictionary of Sociology. Sosyoloji Sözlü¤ü. Ankara: Gündo¤an Yay›nlar›. Bask›. Number 7. ‹çinde: B. Henri. Poloma. (2004). Kumar. Sosyolojiye Girifl. (1996). Bursa: Ekin Yay›nevi.merriam-webster. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. New Brunswick: Transaction. “Sanayi Ötesi Toplum Teorilerinin Elefltirel Bir De¤erlendirmesi”. Alan.com/doclib/20080516_196700707notesonthepostindustrials ocietydanielbell. “Industrialism and Post-Industrialism: Relections on a Putative Transitions”. Bursa: Aktüel Yay›nlar›. Yaklafl›mlar. Tony J. Mann. Sosyolojinin ‹lkeleri. Daniel. pp. Martin. “Daniel Bell”. Bruce. (Ed. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Daniel. Steve ve Yearly. Slattery. Physics Today. Encyclopædia Britannica Concise. (1997). Waters. Siyasetin Sosyolojisi Kavramlar. (1991). ‹stanbul: Sorun Yay›nlar›. New York: Basic Books.nationalaffairs. Number 6. . Krishan (1976). say› 2. ss. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi.

.

Toplumu anlamada kulland›¤› yöntemi aç›klayabilecek. Özne. Programlanm›fl toplum kavram›n› tan›mlayabilecek.2 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra Alain Touraine’in. modernlik ve toplumsal hareketler aras›nda kurdu¤u iliflkiyi de¤erlendirebilecek bilgi ve becerilere sahip olacaks›n›z Anahtar Kavramlar • Programlanm›fl Toplum • Modernlik • Demokrasi • Özne • Kültürel Demokrasi • Toplumsal Hareketler Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi • G‹R‹fi • TOPLUMU ANLAMANIN YÖNTEM‹ VE GEÇ MODERN TOPLUM • MODERNL‹K VE MODERN TOPUMLARIN TEMEL SORUNU • MODERNL‹K VE ÖZNE • MODERNL‹K ‹LE ÖZNE VE DEMOKRAS‹ ARASINDAK‹ ‹L‹fiK‹LER • S‹YASAL MODERNL‹K VE DEMOKRAS‹N‹N BOYUTLARI • TOPLUMSAL HAREKETLER VE KÜLTÜREL DEMOKRAS‹ . Kültürel demokrasi kavram›n› tan›mlayabilecek. Modernli¤e ve liberalizme yönelik elefltirilerini kavrayabilecek. Kültürel demokrasi fikrini tart›flabilecek. demokrasi.

Bunlardan birincisi sanayi iflçileri bizatihi teknolojik modernleflmeye de¤il.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi G‹R‹fi Alain Touraine günümüzün önde gelen toplumbilimcileri ve demokrasi kuramc›lar› aras›nda yer al›r. Bu çat›flman›n yerini toplumun kendini yeniden üretimini planlayanlar ile bunlar›n kararlar›na tâbi olanlar aras›ndaki toplumsal çat›flma almaktad›r. yirminci yüzy›l ortalar›na gelininceye kadar s›naî iflyerlerinde görülen emek ile sermaye aras›ndaki çat›flma s›naî demokrasinin ve ‹kinci Dünya Savafl›’ndan sonra da refah devleti’nin oluflumunu sa¤lad›ktan sonra art›k toplumdaki temel toplumsal çat›flma olma konumunu kaybetmektedir. 1970 y›l›nda ise bu okula ba¤l› Toplumsal Hareketler ‹nceleme Merkezi’ni (Centre for the Study of Social Movements) kurmufltur (bkz. doktora e¤itimini ise 1965 y›l›nda tamamlam›flt›r. Touraine. özellikle sanayi iflçilerinin teknolojik ve mesleki modernleflmeye karfl› tav›r al›fllar› üzerinedir. Touraine ve di¤. Onun birkaç meslektafl› ile birlikte ‹ktisadi ‹flbirli¤i ve Kalk›nma Örgütü’nün talebi üzerine yapm›fl oldu¤u literatür incelemesi (bkz. Mezuniyetinin ard›ndan Touraine yedi y›l boyunca Ulusal Bilimsel Araflt›rma Merkezi’nde (Centre National de la Recherce Scientific) araflt›rmac› olarak çal›flm›fl.1 . 2011). bu modernleflmenin yap›lma biçimine ve özellikle usta vasf› tafl›yan iflçiler aras›nda belirgin oldu¤u üzere. Encyclopedia of World Bibliography on Alain Touraine. onun ilk dönem araflt›rma ilgileri daha çok sanayi sosyolojisi. Alain Touraine 1925 y›l›nda Fransa’n›n Hermanville kentinde do¤mufltur. Resim 2. Yay›nlanm›fl çal›flmalar›n›n seyri dikkate al›nacak olursa. 1965) yay›nland›¤› tarihe kadarki dönemde sanayi sosyolojisi alan›ndaki mevcut bilgi birikiminin iyi bir sentezlemesini temsil eder. 1958-60 y›llar› aras›nda Uygulamal› Yüksek Araflt›rmalar Okulu’nun (Ecole Pratique des Hautes Etudes) müdürlü¤ünü yapm›fl. bu dönemdeki çal›flmalar›ndan daha sonraki çal›flmalar›nda sürekli olarak kendilerine at›fta bulunaca¤› iki önemli sonuç ç›kar›r. bu modernleflmenin kendilerinin ifl üzerindeki özerkliklerini kaybetmelerine karfl› ç›kmaktad›rlar. Üniversite e¤itimini Ecole Normale Superieure’de tarih (ve felsefe) alan›nda 1950 y›l›nda. ‹kincisi ise.

30

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

Weber’ci yaklafl›ma paralel olarak Touraine, sosyolojinin konusunun toplumsal eylem olmas› gerekti¤ini savunur. O sadece somut-ampirik durumlar›n incelenmesi ile ilgilenen bir sosyolog de¤il, ayn› zamanda bu durumlar›n›n sebep ve sonuçlar›n› anlamaya, aç›klamaya ve sorun olarak tan›mlad›¤› hususlar›n afl›lmas›na yarayacak öneriler ortaya koymaya çal›flan bir entelektüeldir.

Touraine bu gözlemlerini 1968’de baflta Fransa ve ABD olmak üzere geliflmifl sanayi ülkelerindeki ö¤renci hareketlerinin sosyolojik analizinden hareketle yapt›¤› tespitlerle birlefltirir. Bu tespitler do¤rultusunda Touraine 1970’lerden itibaren art›k sanayi toplumunun yerini yeni bir topluma, sanayi-sonras› topluma ya da programlanm›fl topluma, b›rakt›¤›n› ve bu toplumun alaca¤› fleklin ise toplumsal hareketler ile bu yeni topluma egemen güç yap›lar› aras›ndaki toplumsal çat›flmaya ba¤l› olaca¤›n› dile getirir. The Post-Industrial Society [Sanayi-sonras› Toplum] (1971) bafll›kl› çal›flmas› Touraine’in programlanm›fl toplumun s›n›f yap›s›n› ve dinamiklerini sanayi toplumu ile karfl›laflt›rmal› olarak ele ald›¤› klasik bir çal›flma olmufltur. Onun The Academic System in American Society [Amerikan Toplumundaki Akademik Sistem] (1974) bafll›kl› çal›flmas› ise böyle bir toplumun seçkinlerinin Amerikan örne¤inde nas›l bir e¤itim sistemi içinde e¤itildiklerini ve daha genel olarak üniversite ile iktisadi ve toplumsal hayat aras›ndaki ba¤›n nas›l kuruldu¤unun bir incelemesini yapmaktad›r. Sosyoloji literatüründe Touraine toplumsal hareketler sosyologu olarak an›l›r. Touraine’in bu s›fatla temayüz etmesi onun 1968 ö¤renci hareketleri üzerine incelemesi ile bafllayan, Polonya’daki sosyalist rejimin çöküflünü haz›rlayan Dayan›flma hareketi ve Fransa’da nükleer karfl›t› hareket üzerine incelemeleri ile devam edip, bundan böyle gündeminden hiç düflmeyecek olan di¤er çal›flmalar› ile alâkal›d›r. Bu di¤er çal›flmalardan biri olan The Return of the Actor [Aktörün Dönüflü] (1988) onun modernlik, demokrasi ve toplumsal hareketler aras›ndaki iliflkilerin sistematik bir çözümlemesi yönündeki önemli bir aflamay›, daha sonraki ayr›nt›l› çal›flmalar›n›n adeta bir ilk tasla¤›n› oluflturmaktad›r. Touraine’e göre (1971), sanayi-sonras› toplum ya da programlanm›fl toplum sanayi toplumundan daha fazla iktisadi büyümeye odaklanm›flt›r ve sanayi toplumunun sahip oldu¤undan çok daha fazla bir yat›r›m kabiliyetine sahiptir. Buna ra¤men, bu toplumun merkezinde yer alan mücadele sanayi toplumunda oldu¤u gibi emek ile sermaye aras›ndaki mücadele ya da sermaye birikimi ve onu mümkün k›lan sömürü de¤ildir. Zira iktisadi büyüme art›k sadece sermaye birikimine dayanmamakta aksine eskisinden daha fazla olarak bilgiye ve toplumun yarat›c›l›¤›na dayanmaktad›r. Bu toplumda “hayat›n bütün alanlar›-e¤itim, tüketim, bilgi, vs.-giderek artan bir flekilde üretim etkenleri denilen fleyle bütünlefltirilmifltir” (Touraine, 1971: 5-6). Bu bütünlefltirme ifllemi “bilimsel ve teknik araflt›rma, mesleki e¤itim, de¤iflimi programlama ve onun unsurlar›n› idare etme, çoklu iliflkilere sahip örgütlerin yönetimi ve bütün bu üretim etkenlerinin harekete geçirilmesinden yana olan tutumlar›n” oluflturulup, idare edilmesini de içermektedir (Touraine, 1971: 5-6).

2. Ünite - Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi

31

Touraine’in sanayi sonras› toplum tezine göre 1970’lerden itibaren sanayi toplumunun yerini bilgi ve teknolojinin önemli hale geldi¤i sanayi sonras› bir toplum almaya bafllam›flt›r. Touraine’e göre, sanayi sonras› toplumun en önemli özelli¤i bilgi teknolojisi kullan›m›n›n sa¤lad›¤› denetim gücüdür. Bu güç kendisini elinde bulunduranlara kendi toplumlar›n› flekillendirme imkân› sa¤lar. Bundan dolay› da Touraine bu topluma programlanm›fl toplum ad›n› verir. Buradan hareketle Touraine bu yeni toplumdaki temel bölünmenin ve çat›flman›n art›k üretim araçlar›n›n mülkiyeti ve denetiminden kaynaklanmad›¤›n›, aksine bilgiye eriflme ve kullanma gücünden kaynakland›¤›n› savunur. Bu görüfle göre, sanayi sonras› toplum veya programlanm›fl toplum bir tarafta bu güce sahip olan teknokratlar ve bürokratlar ile öte tarafta bu güçten yoksun olan çeflitli toplumsal gruplar aras›nda bölünmüfl bir toplumdur (Allen, 1997: 175). Aç›kça görüldü¤ü gibi bu bak›fl aç›s› sanayi toplumundaki temel s›n›fsal bölünmenin ve çat›flman›n nedenini üretim araçlar›n›n mülkiyetine ve denetimine ba¤layan Marksist görüflten farkl›d›r. Touraine’in bu görüflü bir di¤er sanayi sonras› toplum kuramc›s› olan Daniel Bell’in görüflünden de farkl›d›r. Nitekim sanayi sonras› toplumda toplumsal çat›flman›n önemini görece ihmal eden Bell’in aksine Touraine bu yeni toplumda belirli toplumsal gruplar›n güçten yoksun olmalar›n›n yeni toplumsal çat›flmalar ve mücadeleler için bir temel oluflturdu¤unu savunur (Allen, 1997: 176). Bu nedenle Touraine’in sanayi sonras› toplumda en büyük siyasal önemi güçten yoksun olan bu toplumsal gruplar› örgütleyen toplumsal hareketlere verdi¤i bilinmektedir (Marshall,1998: 617).

TOPLUMU ANLAMANIN YÖNTEM‹ VE GEÇ MODERN TOPLUMUN DURUMU
Touraine’e göre, programlanm›fl toplumu ve daha genelde herhangi bir toplumu anlayabilmenin yolu, klasik sosyolojinin yapt›¤› gibi, toplumsal aktörleri tarihin önceden nereye gitti¤i bilindi¤i varsay›lan seyri içine ya da kurumsal yap›s› ve iflleyifli tespit edilmifl bir toplumsal yap› içine yerlefltirerek onlar›n ne kadar uyum ya da sapma gösterdiklerini gözlemlemekten geçmez. Aksine, bir toplumu anlaman›n yolu, “onun toplumsal ve kültürel yönelimlerini, bu yönelimlerin ortaya konuldu¤u toplumsal çat›flmalar›n ve güç mücadelelerinin do¤as›n› ve egemen güçlerin toplumsal hareketleri tahrik eden fleylerin nesini bast›rd›klar›n›” anlamaktan geçer (Touraine, 1971: 4). The Return of the Actor (1988) adl› çal›flmas›nda Touraine toplumsal hayat›n merkezinde üç unsurun yer ald›¤›n› belirtir. Bunlar: (›) örgütlenmifl uygulamalar›n birbirlerinden uzaklaflmas› ve bir bilinç olarak özne, (››) merkezî toplumsal çat›flmalar›n konusu olan biliflsel, iktisadi ve etik kültürel modeller (tarihsellik) ve (›››) bu kültürel modellere toplumsal bir biçim vermek için birbirleri ile mücadele eden toplumsal gruplar olarak toplumsal hareketlerdir (Touraine, 1988: 42). Sosyal bilimlerin inflac›-yorumcu metodoloji gelene¤ine mensup biri olarak Touraine bu unsurlar aras›ndaki iliflkilerin destan›ms› (epik) ya da dramatik bir yorumunu de¤il, mevcut zorluklar›n üstesinden gelmeye, engelleri aflmaya yarayacak fakat yine de mutlu sona ulaflmayacak olan romantik bir toplum yorumu üretme niyetini aç›kça ifade eder. Bu yorumun merkezinde flartlara at›fla davran›fllar›n aç›klanmas› çabas› de¤il, eylemler yoluyla flartlar›n aç›klanmas› giriflimi ve böyle bir giriflime davet vard›r (Touraine, 1988: 43). ZiTouraine’in çal›flmalar›nda toplumsal aktörler kavram› daha çok toplumsal s›n›f ve benzeri kolektif topluluklar için kullan›lan bir kavramd›r.

32

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

ra “eylem sadece mevcut de¤erlerin gerçeklefltirilmesinden ortaya ç›kmaz; insan eylemi de¤er yarat›r” (Touraine, 1965: 12’den aktaran Knöbl, 1999: 406). Bu suretle onun göstermek istedi¤i fley toplumun merkezinin boflalm›fl olmad›¤›, toplumsal hareketlerin her yerde mevcut olduklar› ve modernli¤in ve demokrasinin alaca¤› fleklin bu hareketlerin eylemlerinin içeri¤ine ve flekline ba¤l› olaca¤›d›r. Onun bu giriflimi, mevcut olandan zorunlu olan› ç›karmak ya da, toplumlar›n geliflimini do¤rusal bir ilerleme içinde düflünen yaklafl›mlarda oldu¤u üzere, mümkün olandan zorunlu olan› ç›karmak de¤ildir. Aksine, onun amac›, kendisince yap›lmas› gerekli olan› mümkün ve muhtemel k›lmaya yard›mc› olmak; demokratik toplumda birlikte yaflaman›n flartlar›n› mümkün k›lacak bir eylemlili¤e davettir.
The Self-Production of Society [Toplumun Kendini Üretimi] (1973; ‹ngilizce çeviri 1977) adl› çal›flmas›nda Touraine kendi tabiriyle “toplum sosyolojisi yerine aktörler sosyolojisini” koyacak ve böylece sosyolojide mevcut olan nesnel-öznel ya da sistemSIRA S‹ZDE eylem kuramlar› fleklindeki yanl›fl bölünmeyi aflacak yeni bir kuram gelifltirmeye çal›fl›r. Touraine’in, toplumu toplumsal aktörlerin eylemleriyle flekillenen bir toplumsal sistem olarak gören, bu nedenle de toplumsal aktörleri kuram›n merkezine alan bu DÜfiÜNEL‹M yaklafl›m› bundan dolay› “eylemci (actionalist) sosyoloji” olarak adland›r›l›r. Öte yandan Touraine’in aktörleri merkeze alan bu eylemci sosyolojisinin, aktörleri daha S O unsurlar› R U çok sistemin olarak ele alan Parsons sosyolojisinden farkl› oldu¤u bilinmektedir. Touraine’in eylemci sosyolojisinin ayn› zamanda “bireysel öznenin ‘ölü’ say›ld›¤› yap›salc›l›k ile post-yap›salc›l›¤›n ve tarihi ayn› derecede toplumsal aktörlerD‹KKAT den mahrum b›rakan özcülü¤ün aç›k bir elefltirisini” içerdi¤i de bilinmektedir. Yöntem olarak da Touraine “sosyologlar›n toplumsal de¤iflim hareketlerini, onlar›n içinSIRA S‹ZDE de do¤rudan yer alarak inceledikleri ‘sosyolojik müdahalecilik’ yöntemini önerir (Marshall, 1998:5). Özetle Touraine toplumsal de¤iflim süreçlerine aktif olarak kat›lacak bir eylemci sosyoloji önermektedir. AMAÇLARIMIZ

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Alain Touraine’in bir k›sm› baflka dillere oldu¤u gibi Türkçeye de çevrilK ‹ T çal›flmalar›n›n A P mifltir. Bunlardan baz›lar›n›n künyeleri ile ilgili bilgiler flu flekildedir: Modernli¤in Elefltirisi (Çev. Hülya Tufan, Yap› Kredi Yay›nlar›, ‹stanbul, 2002), Eflitliklerimiz ve Farkl›l›klar›m›zla Birlikte TEL E V ‹ Z Y O NYaflayabilecek Miyiz? (Çev. Olcay Kunal, Yap› Kredi Yay›nlar›, ‹stanbul, 2002), Demokrasi Nedir? (Çev. Olcay Kunal, Yap› Kredi Yay›nlar›, ‹stanbul, 2004), Bugünün Dünyas›n› Anlamak ‹çin Yeni Bir Paradigma (Çev. Olcay Kunal, Yap› Kredi Yay›nlar›, ‹stanbul, 2007).
‹NTERNET

Touraine’in Critique of Modernity [Modernli¤in Elefltirisi] (1995), What is Democracy? [Demokrasi Nedir?] (1997), Can We Live Together [Birlikte Yaflayabilir miyiz?] (2000) ve Beyond Neoliberalism [Neoliberalizmin Ötesinde] (2001) bafll›kl› çal›flmalar› bir yandan günümüz toplumlar›n› kendi tarihsel arka planlar› ve mücadeleleriyle ba¤lant›l› olarak anlamaya çal›fl›rken di¤er yandan anlafl›lan sorunlara bir çözüm üretme çabas›n› yans›t›r. The Return of the Actor adl› çal›flmas›nda Touraine sadece sosyologun toplumsal hareketleri nas›l inceleyece¤ini de¤il, ayn› zamanda bu hareketlerin oluflumunda ve kendilerini anlamalar›nda “ak›l hocal›¤›” yapmadan ve onlar ad›na konuflan biri olmadan onlar›n kendilerini tan›mlama, anlama ve gelifltirme süreçlerine nas›l yard›mc›

kültürel demokrasi insanlar› ve topluluklar› kendi kültürel cemaatlerine hapseden çok kültürlülük de¤il. Fakat en sert flekilde k›nad›¤›m›z suçlar bireyin vakar›na karfl› ya da her bir bireyin Özne olma ve bir Özne olarak tan›nma hakk›na karfl› suçlard›r-bundan dolay› da ›rza geçmenin ve çocuklar›n cinsel suiistimalinin daha da sert bir flekilde k›nanmas›d›r.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 33 olabilece¤ini tart›fl›r. 2000: 295). 1997: 196). kamusal hayat ile özel hayat. bu çal›flmalar›nda Touraine. Bir zamanlar adalet herkesin kanun gözünde eflit olmas› ve imtiyazlar›n yok edilmesi demekti. Bizim bugün savundu¤umuz özgürlük ise az›nl›klar›n toplumsal ve kültürel haklar›n› tan›mak ve bu nedenle çeflitlili¤i ve her bir bireyin kendisi olma ve kendi de¤erlerini ve kendi eylem biçimlerini tarihsel eylemin vas›talar› ile birlefltirme hakk›n› savunmak demektir. toplumsal aktör olmak isteyen ve kendi kiflisel hayatlar›nda ço¤unluk ile az›nl›k. Bir zamanlar özgürlük ço¤unlu¤un az›nl›¤› devirmesi demekti. terk edilmesinden ya da ondan geri dönülmesinden yana de¤il.. 1988: 91-100). Alexander’›n (1999) da belirtti¤i üzere. suiistimallerin. demokrasi bir yandan toplumu yönetim yap›lar› ve piyasa güçlerinin merhametine terk eden afl›r› bireycili¤in tehdidi alt›ndad›r. Onun anlad›¤› haliyle kültürel demokrasi çok kültürlülük de¤il. radikal bir kültürel demokrasi içinde mümkün olaca¤›n› düflünür. O. . Di¤er yandan da. di¤er yandan onlar›n modernli¤e olan itimatlar›n› yenilemek ve sürdürmek ister. öneriler getirir (Touraine. kültürel çeflitlili¤in ulusal-toplumsal birlik ve dayan›flma içinde korunmas› ve kültürel de¤erlerin ak›l ve ak›lc›l›¤›n gerekleri ile uzlaflt›r›lmas›n› ferdiyet kazanm›fl bireyin. fiimdi adalet özgürlüklerin kurumsal olarak savunulmas›. evrensel olan ile özel olan. sosyalist veya komünist cemaatçilikleri reddetmek ve “siyasal özgürlük ve demokrasiyi vatandafll›k.2. Touraine’e göre. Touraine’e göre. 1997: 196.. hukuk ve ak›lc› eylemin birli¤inde uzlaflt›r›lm›fl bir kültürel ve siyasal ço¤ulculu¤un hizmetkâr› k›lmakt›r” (Touraine. ona göre. Dolay›s›yla. Touraine bu uzlaflt›rman›n siyasal ve sosyal demokrasi tecrübesinden elde edilen kazan›mlar› da içerecek flekilde. modernli¤in afl›lmas›ndan. milliyetçi. yenili¤e aç›kl›k ile gelenek aras›nda ba¤lant› kurmak isteyen bireylerin sorumlu çal›flmas›na dayanmad›klar›nda yozlaflarak bask› gruplar›na dönüflme ihtimali olan toplumsal hareketlerin tehdidi alt›ndad›r (Touraine. ayn› anda Weber’ci anlamda anlamac›-yorumcu. Çünkü. kültürel çeflitlili¤in ulusal-toplumsal birlik ve dayan›flma içinde korunmas›n› ve kültürel de¤erlerin ak›l ve ak›lc›l›¤›n gerekleri ile uzlaflt›r›lmas›n› ferdiyet kazanm›fl bireyin yani öznenin yarat›c›l›¤›na ve iradesine b›rakmay› içerir. Marks’c› anlamda elefltirel ve Durkheim’c› anlamda da normatif bir toplumsal kuram infla etmeye gayret gösterir. onun aksayan yönlerinin onar›lmas›ndan ve gelifltirilmesinden yanad›r. Ünite . Benzer flekilde What is Democracy adl› çal›flmas›nda da demokrasinin incelenmesinin betimleyici olmakla kalmay›p ayn› zamanda çare önerici de olmas› gerekti¤ini belirtir (Touraine. 45-47). etnik. Yine ayn› sebeple bireyleri do¤al türlere döndüren ve Özneye evrenselci at›flar› reddeden ›rkç›l›¤›n reddedilmesi (Touraine. fliddetin ve yolsuzlu¤un k›nanmas› demektir. yani Öznenin yarat›c›l›¤›na ve iradesine b›rakan bir demokrasi anlay›fl›d›r. Bir yandan sosyolojinin bu klasik flahsiyetlerini elefltirirken. 2001: 24-44) Demokrasiyi savunmak için yap›lmas› gereken fley hem piyasalar›n gücüne inanan ve öznellik veya bireysel talepler ile toplumsal mübadeleleri yönetmesi gereken rasyonelli¤i birbirinden ay›ran liberalizmi hem de dinsel.

Bir siyasal doktrin olarak liberalizm vatandafllar›n özgürlü¤ünün hükümetlerin keyfi uygulamalar›ndan korunmas›nda kurumlara ve yasalara büyük önem verir. akl› duygudan. Bu ideolojiye göre. 2007: 2622-23). modern toplumlar›n en temel sorunu toplumsal birlik ve dayan›flma içinde kültürel çeflitlili¤in nas›l sürdürülebilece¤i sorunudur. Zira piyasa mekanizmas› modernlik için gerekli olan de¤iflime aç›kl›¤› sa¤lama ve sürdürme yönünde olumlu bir iflleve sahip olsa da son kertede insan› tüketici olmaya. istedikleri flekilde yaflamalar› ve iyiyi kendi istedikleri flekilde tan›mlamakta özgür olmalar› gerekti¤ini savunur (Gamble. herhangi bir hükümet sisteminin meflruiyeti vatandafllar›n›n özgürlüklerini ne kadar korudu¤una ba¤l›d›r. Touraine modernleflmeyi çok genel hatlar› ile tar›m toplumundan sanayi toplumuna geçifl olarak ifade edilebilecek bir yap› de¤iflimi olarak tan›mlar. toplumsal cinsiyeti ya da ›rk› her ne olursa olsun. Kültürel çeflitlilik ve dayan›flmay› savunmak amac›yla dünyada pek çok giriflim olmas›na ra¤men bu giriflimler entelektüeller taraf›ndan nadiren araflt›r›lmakta ve desteklenmektedir. özel olarak sanayi toplumunun. ‹ktisadi bir doktrin olarak liberalizm serbest ticareti ve ekonomide bireysel giriflimcilikte devlet müdahalesinin olmamas› gerekti¤i anlam›na gelen laissez-faire (b›rak›n›z yaps›nlar) düflüncesini savunur. laikleflme. ulusu. Onlar. sermaye. hükümetten ba¤›ms›z olarak mevcut olan haklar› vard›r ve bu nedenle. Touraine’e göre kültürel demokrasinin hayat bulabilmesi için entelektüellere önemli görevler düflmektedir. Bu sorunun as›l kayna¤› modernli¤in araçlar dünyas› ile anlamlar dünyas›n› birbirinden ay›rm›fl olmas›nda yatar. modern dönemin önde gelen ideolojilerinden birisidir. açt›¤› yaray› tedavi etmek için çaba göstermezlerse anlamlar dünyas› cemaatçi diktatörlüklerin denetimi alt›na girecek. mal ve eme¤in dünya ölçe¤inde dolafl›m›n›n önünde duran engellerin kald›r›lmas›nda önem tafl›maktad›r. Kendi tercihleri baflkalar›na zarar vermedi¤i müddetçe bireylerin. verili bir toplumsal örgütlenmenin iflleme biçimine. 1988: 34). “modernli¤i gelenekten. erke¤i kad›ndan. insan›n do¤a üzerinde egemenli¤inin kurulmas›. ilerleme. kitle toplumunda ise tüketicili¤in ve kâr›n hizmetkâr› olmay› kabul edenlerden baflka entelektüele ihtiyaç kalmayacakt›r (Touraine. yürütme ve yarg› aras›nda da¤›t›lmas›n› sa¤layan bir anayasan›n hükümetin gücünün s›n›rlanmas›nda ve diktatörlük ve tiranl›¤›n önlenmesinde önemli kurumsal çerçeve sa¤layaca¤› düflünülür. her birey ahlâken eflit de¤ere sahiptir. ne de cemaatçilik bu iki dünya aras›nda etkin bir köprü kurmak suretiyle birlik ve dayan›flma içinde yaflama sorununu çözümleyebilir. Buna karfl›l›k modernlik kavram›n› ise ak›lc›laflma.34 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Liberalizm. insanlar aras› iliflkileri de piyasa ak- . devletin ve cemaatin müdahalesinden ba¤›ms›z olarak. Hâlbuki bunun yap›lmas› onlar›n mesle¤inin as›l iflidir. toplumsal s›n›f›. özgürleflme. gelene¤in terk edilmesi gibi bir dizi fikir ve ülkülere dayal› bir toplumsal örgütlenmenin. yöneteni yönetilenden ay›rmakta ›srar eden” Bat› modernleflmesinin ay›rd›¤› dünyalar› birlefltirmek. Ona göre. Kültürel bir doktrin olarak ise liberalizm hoflgörüyü. Siyasal gücün yasama. modernlik ise. iflleme biçimi olarak tan›mlar. MODERNL‹K VE MODERN TOPLUMLARIN TEMEL SORUNU Touraine’e göre. pratikte sanayi toplumunun sorunlar›na at›fta bulunur (Touraine. ne piyasa mekanizmas›. Ona göre. modernleflme kavram› bir ülkenin tar›m toplumundan sanayi toplumuna do¤ru olan tarihsel dönüflümüne. modernleflmifl ya da modernleflmekte olsun. Bu ilkeler pazarlar›n ve kapitalizmin genifllemesinin. ak›lc›l›¤›n çeflitli oluflunu ve baflka inançlara karfl› tarafs›zl›¤› savunur. 2000: 300).

bütün özlerin. 1995: 30). Rönesans’›n ruhu ile Reformasyon’un ruhu ve biSIRA S‹ZDE lim ile özgürlük aras›ndaki gergin bir iliflkidir” (Touraine. evrensel geçerlili¤e sahip de¤erler vb gibi bir nedene ya da gerekçeye at›fla kolektif düzeyde bir çözümü yoktur. 1995: 57). Klasik modernlik anlay›fl› modernli¤i akl›n. sanayi devriminden 1970’lere kadar olan dönem orta modernlik aflamas›n›. (Touraine. ‹çinde modernli¤in geliflti¤i toplumlar bu klasik dönemde fleyleri harekete geçirmeye de¤il. 1995: 5). En temelde modernlik. geçmiflin otorite biçimleriyle. 1995: 99). bir kimli¤in ve bir hat›ran›n (gelene¤in) insan›d›r. dolay›s›yla bu dünyan›n ve onun yasalar›n›n anlafl›lmas›n›n vahye ihtiyac› olmad›¤›n› teyit eder (Touraine. AMAÇLARIMIZ Cemaatçiler hiçbir k›s›tlamaya u¤ramayan serbest piyasa ve mübadelenin insan K ‹ T A P ihtiyaçlar›n› karfl›lamaya yetmedi¤ini. Ünite . modernlik basitçe kutsal olandan alelade olana. SIRA S‹ZDE Touraine’in görüflleri dikkate al›nd›¤›nda. Touraine’e göre.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 35 törleri aras›ndaki mekanik bir mübadele iliflkisine indirgemektedir. Hâlbuki insan bireyi bir kültürün. “Ak›l ile Özne. modernlik iki aflamadan geçmifl olup bugün onun üçüncü aflamas› içinde bulunmaktay›z. 1995: 31. Tanr› fikrini ima etti¤i için ruh fikrinin. Bu dönem boyunca modernlik fikri toplumsal çat›flmalar› “ak›l ile do¤a ve yerleflik güçler aras›ndaki müK ‹ T A P cadele”den kaynaklanan bir olgu vasf›na büründürmüfltür. Aksine. ticaret serbestiyetine ve yasalar›n gayri-flahsi olufluna merkezî bir önem ba¤layarak yeni bir insan ve dünya infla etmek amac›ndayd›. tek biçimlilikten yana. Bu nedenle klasik modernlik fikri esas olarak insan› do¤a ile mikro evreni makro evren ile bütünlefltiren ve her tür ruh-beden ve insan dünyas›-aflk›n T E L E V ‹ Z Y O Ndünya ikiliklerini reddeden ak›lc› bir dünya inflas›d›r (Touraine. etnik milliyetçilikler birer cemaatçilik biçimi olarak düflünülebilir mi? 1 SIRA S‹ZDE Touraine’e göre. vahiy ve ahlâki ilkelerin reddedilmesi. Bu modernlik fikri geçmiflle. ekonomi ile kültür aras›ndaki kopufl tan›mlamaktad›r (Touraine. içine kapanmaktan yana bir tav›r benimser. karfl› karfl›ya olunan sorunun ak›l. bireylere daha fazla özgürlük verilirken ayn› oranda sorumluluk ELEV‹ZYO N verilmedi¤iniTdüflünmekte ve toplum üyeleri aras›nda yak›n cemaat ba¤lar›n›n korunup beslendi¤i bir toplumsal düzenin gereklili¤ini ‹ N T E R N E T savunmaktad›rlar (Marshall. kendisi de bu yasalara tâbi olan akl›n do¤an›n yasalar›n› keflfedebilece¤ini. ›rki. Rönesans’tan Frans›z Devrimi ve büyük ölçekli S O R U sanayileflmeye kadar olan dönem erken ya da klasik modernlik aflamas›n›. Kolektivizm terimi en yayg›n kullan›m›yla. 33). 1998: 90-91). Touraine’e göre. 1995: 28). ak›lc›laflma ile ferdiyet kazanma. 1995: 786. Cemaatçilik insan›n bu ihtiyac›na bir cevap üretmekle birlikte. dinden bilime geçiflten ibaret bir fley de¤ildir. toplumsal bünyenin de bu do¤al yasalara uygun olarak iflledi¤ini. bu modernlik anlay›fl›n›n zaferi bütün ezeli ilkelerin bask›lanmas›. 2005: 130). 2000: 125-131). . 1998: 90). düzene koymaya çabalamaktayd›lar. özgürlü¤ün ve devrimin zaferi olarak tan›mlaAMAÇLARIMIZ m›flt›r. yani eylemler ile anlamlar. Ancak. üretim ve da¤›t›m araçlar›n›n komünal (ortak) ya da devlet mülkiyetinde olmas›n› teflvik eden siyasal ya da sosyoekonomik kuram ve uygulamalar› anlat›r (Marshall. geleneksel örgütlenme biçimleri ve kültürel inançlar›yla her türlü uzlaflmay› reddederek ve çal›flmaya.2. üretim örgüt‹NTERNET lenmesine. Modernli¤in dünü ve bugünü bu tavr›n ortaya ç›kard›¤› otoriter ve totaliter rejimlerle doludur ve bu tecrübeler göstermifltir ki. Benlik’in ve kültürün bilimsel anlay›fl lehine ortadan kald›r›lmas› anlam›na gelmekteydi (Touraine. Cemaatçiler hem klasik liberalizmin afl›r› SIRA S‹ZDE bireycili¤ine hem de kolektivizmin afl›r› toplumculu¤una karfl› ç›karlar (Yayla. insan› ve toplumu tek kültür. 1995: 29). Modernist düflünce insan›n do¤al yasalar›n hükmetti¤i bir dünyaya ait oldu¤unu. Ancak. Modernli¤in krizini de bu kopufl. aç›kl›ktan yana de¤il. tek kimlik ve tek hat›raya hapsetmesi nedeniyle çeflitlilikten de¤il. 1970’lerD‹KKAT den sonraki dönem ise geç modernlik aflamas›n› temsil eder (Touraine. modernlik ak›l taraf›ndan keflfedilen ve kullan›lan yasalara sahip do¤al dünya ile Özne dünyas› aras›nda artan kopufl demektir (Touraine. tarihsel evrim yasalar›. Touraine’e göre bu kopufl bir boflluk ve karmafla oluflturmaktad›r: DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U Cemaatçilik klasik liberalizm ile kolektivizm aras›nda bir orta yol bulmaya bir Dçal›flan ‹KKAT toplumsal kuramd›r.

Buna karfl›l›k. tarih ve devrim ad›na. ayn› zamanda.SIRA deneyim Araçsal akl›n ya da teknik ak›lc›l›¤›n bu yeni birli¤in oluflturulabilmesinde büyük bir rolü vard›r. geçmifle ve kaybolmufl bir düzene özlem hiçbir zaman zay›f olmam›flt›r (Touraine. öncelikle bu karmafla ile S‹ZDE ve de¤erlerin ço¤ulculu¤unu kabul etmekten geçmektedir. Bu birliktelik içinde Özne bir üst benlik (süper ego) ya da kolektif vicdan de¤il. 1995: 205-7). Dolay›s›yla bugün modernlik dedi¤imiz fley “sadece özne ile ak›l aras›nda ve vicdan ile bilim aras›nda artan bir etkileflim” sayesinde mevcut olabilecekken. Bu birlefltirme ancak ak›l ile Öznenin yeniden bir araya gelmesi/getirilmesi ile mümkün olabilir. Zira teknik ak›lc›l›k modernli¤in parçalar›n›n birbirlerinden bütüAMAÇLARIMIZ nüyle kopmas›n›. Ak›lc›l›k ad›na. 1995: 102). bir topluma mensup olundu¤unun fark›nda olarak uzlaflt›r›lmas›na kalk›flmak olarak anlafl›lmal›d›r (Touraine. Kilise ile devletin ayr›lmas›n›n temel ilke oldu¤u bu laikleflmifl kültürde hiçbir büyük dinin baflat bir etkisi yoktur. çocuklar. akl› özgür k›labilmek için duygular› ve tahayyülleri bast›rm›fl ve kad›nlar. Bu haliyle Özne ne araçsal akl›n. iflçiler ve sömürge alt›ndaki insanlar gibi tutku ile özdefl tutulan toplumsal kategorileri ak›lc›l›k ile özdeflleflen kapitalist seçkinlerin boyunduru¤u alt›nda ezmifltir” (Touraine.36 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› On dokuzuncu yüzy›l›n sonundan beri içinde yaflamakta oldu¤umuz kültürel ve toplumsal alan bütünlü¤e sahip de¤ildir: bu hal modernli¤in yeni bir aflamas›n› de¤il. bir kültür veya cemaate mensubiyetten kaynaklanan sorumlu- . Fakat bu yeterli K ‹ T A dönüfltürmelerini P de¤ildir çünkü modernli¤in bir yüzü ak›lc›laflma ise di¤er yüzü de ferdiyet kazanmad›r (subjectivation). Ancak. kendi deneyimlerini ve hat›ralar›n› kiflisel bir hayat hikâyesi içinde birlefltirmek için kendini bir aktör olarak ortaya koyma ve aktör olarak tan›nma iradesidir. Aksine. yüzleflmek. Touraine’e göre özne kendi bafl›na modernli¤in da¤›lan dünyas›n› bir araya getiremez. onun çürümesini oluflturmaktad›r. Bireyin kendi eylem ve durumlar›n› kontrol etme. modernli¤i bugün içinde bulunduD‹KKAT ¤u çürüme ve karmafladan kurtarmak ve onun da¤›lan parçalar›n› bir araya getirerek yeni bir birlik oluflturmak mümkündür. cemaatçi ya da bireyci olmaya bafllad›¤›nda modernli¤in krizi zirveye ulaflm›fl demektir (Touraine. de¤erlerin ya da gelene¤in sevki ile hareket eden Weber’in düflüncesindeki aktör ne de toplumsal olgular›n bask›s› ya da sevki ile hareket eden Durkheim’›n düflüncesindeki bireydir. toplumun iyili¤i ad›na. “bilim ad›na öznenin d›flar› at›lmas›” ve böylelikle onu oluflturan iki unsurdan birinin tahrip edilmesidir. Touraine’e göre. 1995: 98-99). Belki daha önceki hiçbir medeniyet bu derece bir merkezî ilke yoklu¤u yaflamam›flt›r. Modernli¤in trajedisi onun kendisinin di¤er yar›s›na karfl› bir mücadele T E L Eiçinde V ‹ Z Y O Ngeliflmifl olmas› yani. “kutsal olandan SIRA S‹ZDE alelâde olana geçifl” ifadesi ile burada ne kastedilmektedir ve sosyolojik düflünce tarihinde bu kavramlar›n size hat›rlatt›¤› baflka isimler var m›? DÜfiÜNEL‹M MODERNL‹K VE ÖZNE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Bir toplum ya piyasa gibi hareket etti¤inde ya da kendini bütünüyle bir kültürel S O R U kimlik ile tarif etmeye bafllad›¤›nda ve onun aktörlerinin at›flar› pür kültürel. modernlik kendi tarihinde ‹NTE RNE T izleyerek “akl›n zaferine izin vermek için özne fikrini terk etbunun aksine bir yol mifl. 1995: 218-20). 1995: 178). kiflisel arzu ve ihtiyaçlar›n bir flirkete. toplumsal normlar ve kurallar ad›na. onun böyle bir teflebbüste kullan›labilecek bir araç olarak da görülmemesi gerekir. Özne. kültürel e¤ilimlerin kendilerinin di¤erlerinden bütünüyle farkl› ve üstün olduklar›na inanmas›n› ve kendilerini siyasi tahakküm aray›fl›nda olan toplumsal güçlere önler (Touraine. SIRA S‹ZDE 2 Sizce. özgürlük demektir. Bunun yolu.

cumhuriyetçi kültür özgürlü¤ü vatandafll›k ile özdefl tutarken demokratik kültür insan haklar›n› vatandafl›n görevleri anlay›fl›n›n ve tüketici taleplerinin karfl›s›na koyar (Touraine. ‹kincisi. bütün güçlere karfl› direnir ve farkl› olma ve hatta kitle toplumunda yaln›z olma hakk›n› savunabilirse. yani evrensel olarak kucaklay›c› ve kuflat›c› bir kuram olmas›n› arzu eder. Touraine taraf›ndan bir toplumun ya da onun aktörlerinin kendilerini pür kültürel. bir yüze. 19). öznenin var olabilmesinin önflart›d›r. Yorumcu oldu¤u kadar normatif bir kuramc› olarak Touraine’in Özne. kendi kültürleri ve ba¤TE L Eözgürlükleri V‹ZYON lam›nda. menfi özgürlüklerin (yaSIRA S‹ZDE ni kiflisel özgürlüklere sayg›n›n) müspet özgürlüklerle (yani ço¤unluk taraf›ndan adil oldu¤u düflünülen bir sosyal sistem) ile uzlaflt›r›lmas› da gerekir. modernlik fikri Özne etraf›nda infla edilebilir (Touraine. dolay›s›yla farkl› rejimlerin ve onlar›n somut uygulanma biçimlerinin sürekli olarak birbirleri ile karfl›laflt›r›lmalar›n› gerektirir. öznelerin kendi kültürleri ve özgürlükleri ba¤lam›nda. 1995: 207. anayasal ve hukuki garantilere sahip siyasal ço¤ulculuk ve laiklik demektir. Çünkü küreselleflmenin egemen oldu¤u bir dünyada bir ülkede demokrasinin yaflayabilmesi ancak di¤erlerinde de mevcut olmas› ve yaflat›lmas› flart›na ba¤l›d›r (Touraine. öznelerin. demokrasinin en büyük baflar›lar›ndan biri olmufltur. ak›lc›laflma ile ferdiyet kazanma aras›ndaki zor iliflkileri idare etmeye dayand›¤› ve Öznenin ise araçsal akl› kiflisel ve kolektif bir kimlik ile birlefltirmeye teflebbüs oldu¤u düflünüldü¤ünde. Bundan dolay› demokratik kül‹ N T farkl›l›klardan ERNET tür ile cumhuriyetçi kültür aras›nda büyük farkl›l›klar vard›r. kurulu güçlerin bizi kendilerine tapt›rd›¤› bütün putlar› k›r›p. 1997: 11-13. luklar ad›na ve kendini be¤enme ad›na flekillendirilmifl olan benli¤ini k›rarak ve fakat bir dile. 1995: 13). Ayr›ca. bir özne siyaseti ve öznenin var olabilmesinin bir ön kofluludur. bir hat›raya sad›k kalarak kendi özgürlü¤ü ad›na ferdiyet kazanma teflebbüsüdür (Touraine. 1995: 225-26). yani s›naî demokrasi. kiflisel özgürlük (liberty) ve kültürel bir kimli¤i 3 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Touraine’in demokrasi ile özne aras›nda kurdu¤u TE LEV‹ZYON iliflkiye göre demokrasi. sistemlerin mütehakkim mant›¤›na karfl› yürüttükleri savaflt›r.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 37 Touraine sosyolojisinde toplumsal aktör eylemleriyle kendi toplumunu flekillendirme ve tarih yapma iradesine sahip tarihsel Özne olarak anlafl›l›r. Ünite . Bu birincisi. Ayn› zamanda o kuram›n›n hem modernleflmifl hem de modernleflmekte olan ülkeleri birlikte kapsayan. 221-22). Dolay›s›yla. Aksine demokrasi. Bu ise sürekli olarak farkl› ülke ya da ülke gruplar›n›n siyasal durumlar›n›n.2. Menfi özgürlükler ile müspet özgürlükler aras›ndaki ba¤› sa¤layan fley iseAMAÇLARIMIZ tâbi ve ba¤›ml› olanlar› serbestçe hareket etmeye ve onlar›. cumhuriyetçi kültür birlik peflinde iken demokratik kültür çeflitlili¤i korur. siyasi ve kültürel kaynaklara sahip olanlarla eflit olarak haklar ve garantileri tart›flmaya muktedir k›lan demokratik iradedir. toplu pazarl›k örne¤inde oldu¤u gibi. cemaSIRA S‹ZDE atçi ya da bireyci bir tav›rla tarif etmeleri nas›l anlafl›lmaktad›r? DÜfiÜNEL‹M MODERNL‹K ‹LE ÖZNE VE DEMOKRAS‹ ARASINDAK‹ ‹L‹fiK‹LER S O R U Touraine’in Critique of Modernity (1995) adl› çal›flmas›nda tan›mlad›¤› bu Özne onun demokrasi kuram›n›n da merkezinde yer al›r. K›sacas› demokrasi özne siyasetidir. modernli¤in ak›l ile Özne. demokrasi ve modernlik aras›nda kurdu¤u iliflkiler çok yönlü ve çok katmanl›d›r. Bu nedenle toplu pazarl›¤›n bafllaK ‹ T A P t›lmas›. 1997: 18). Demokrasinin büyük görevi kitle kültürü içinde çeflitlilik üretmektir. sistemlerin egemen mant›¤›na karfl› ‹ N yürüttükleri TERNET bir savafl. demokrasi en iyi ak›lc› düflünce. Ancak demokrasi basitçe bir dizi kurumsal garantiler ya da menfi özgürlükler demek de¤ildir. ‹lk olarak. . iktisadi. Touraine’e göre. e¤er Özne. BirDyordam olarak de‹KKAT mokrasi yönetilenlerin kendi yöneticilerini seçmeleri. “Demokratik rejim azami say›ya azami özgürlük veren ve mümkün olan azami çeflitlili¤i koruyan ve tan›yan siyasal hayat biçimidir” (Touraine. Demokrasi her fleyden önce ulus devletin ve serbest piyasa düzeninin varl›¤›n› gerektirir.

ak›lc›l›k ve kültürel aidiyeti birlefltirdi¤i ölçüde Öznedir. 2000: 256).38 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› uzlaflt›rma olarak tan›mlanabilir.Toplum. özgürlük arzusu bireyli¤i. ço¤ulculu¤un savunulmas› geliflmeleri dâhili dinamiklere dayanan toplumlar ile bunu baflaramayan toplumlarda farkl› biçimler al›r. her türden az›nl›¤›n haklar›n› tan›d›¤› ve onlar› kendi temel haklar›n› icra etmekten al›koymad›¤› bir rejimdir. özgürlük arzusunu bir kültüre üyelik ve akla dayanma ile birlefltirdi¤i ölçüde bir Öznedir” (Touraine. laik bir çabad›r çünkü toplumsal hayat insan›n yaratt›¤› bir hayatt›r ve modernlikle birlikte art›k toplumsal hayat›n kendisine aflk›n bir alanda duran bir öznesi ya da böyle bir düzlemden gelen ilkeleri yoktur. Bütünlefltirici evrenselli¤i amaçlayan anlay›fl ve ruh ise “kendi evrenselli¤i ad›na özel inançlar›n. kendi ç›karlar›na ayk›r› da olsa. mezhepçili¤in ve kutsal savafllar›n yolunu açar”. özgürlük ile bütünleflmeyi adeta dinsel bir bütünlük anlay›fl›na uygun bir flekilde birlefltirmek istemektedirler ve Touraine bunu aç›kça ifade eder (Touraine.. Her ikisi de teknik ak›lc›l›¤›n belli bir kültür ya da cemaatle özdefl olamayaca¤›n›. Hâlbuki modernleflmeleri toplumsal aktörlerin de¤il. bireyin tek bir mensubiyet ilkesi ile tan›mlanamayaca¤›... hem kendine has hem de baflkalar› ile paylaflt›klar› ortak yanlar olaca¤›n› ve ferdiyetin yani öznenin buradan ortaya ç›kaca¤› konusunda benzer düflünceye sahiptirler. Gökalp’in düflüncesindeki Bat› medeniyeti Touraine’in Weber’ci anlamda kulland›¤› teknik ya da araçsal ak›l ile hemen hemen özdefltir. . “. Demokrasinin inflas› için bireycilik yeterli bir ilke de¤ildir. Touraine’e göre: Ayn› flekilde ve ayn› sebeple. demokratik bir toplum bireylerin özgürlü¤ünü ve farkl›l›klara sayg›y› özel ve kamu idaresinin teknikleri ve yasalar› vas›tas›yla kolektif hayat›n ak›lc› idaresini birlefltirir. SIRA S‹ZDE 4 Geçmiflte ya SIRA da günümüzde hangi tür talepler ve uygulamalar çok kültürlülü¤e örnek olaS‹ZDE rak gösterilebilir? DÜfiÜNEL‹M Touraine’e göre. bir birey özgürlük. her türden ço¤unlu¤un. “davran›fl›. Touraine’in Özne ile demokrasi aras›nda kurmufl oldu¤u bu paralellik ve eklemleflme Gökalp’in Türkiye’de modern ulus devletin inflas›na rehberlik edebilecek ilkeleri belirlemek için kültür ile medeniyet aras›nda yapt›¤› ayr›mdan hareketle ortaya koydu¤u “Türk milletinden.. 1997: 15). kültürel kimlik özelcili¤i (particularism) ve ak›l ise evrenselli¤i temsil eder. . Ancak bu birlefltirme çabas› dinsel bir çaba ya da din ad›na bir çaba de¤il.toplumsal hayat› bir hoflgörü alan›na indirger ve böylece ayr›mc›l›¤›n. 1997: 15). aslî amac› bireylerin ve kolektiflerin özgürlükleriyle iktisadi faaliyet ve yasal standartlar›n uzlaflt›r›lmas› olan kurumsal bir infla olarak görülmedikçe demokratik kültür vücuda gelmez (Touraine... Bu nedenle Touraine’e göre demokratik kültür çok kültürlülü¤ü ve bütünlefltirici evrenselli¤i ayn› anda ve fliddetle reddeder çünkü çok kültürlülük herkesi belli bir cemaate hapseder. Baflka bir ifadeyle. 1997: 15).. Her ikisi de çokluk ile tekli¤i. Hâlbuki siyasal bir rejim olarak demokrasi. sadakatlerin ve hat›ralar›n çeflitlili¤ini k›nar ve reddeder” (Touraine. Kendi ç›karlar›nca yönlendirilen bireyler içinde yaflad›klar› demokratik toplumu her zaman desteklemezler. 1997: 16). devletin da benzeri bir d›fl failin müdahalesine ba¤l› olan yerlerde talep D ‹ Kya KAT DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ .. Onun nazar›nda. “Demokratik ruh birlik ile çeflitlili¤in birbirlerine ba¤l› olduklar›n›n fark›nda olmaya dayan›r” (Touraine. Bir birey. Geliflmifl S O R U gruplar› ve az›nl›klar› iktisadi ve idari sistemin k›s›tlar›ndan ülkelerde bireyleri. ‹slam ümmetinden ve Bat› medeniyetindenim” bireflimini hat›rlat›r. özerklefltirebilmek daha kolayd›r.

özgürlük ve eflitlik gibi ahlâki ilkelere müracaattan do¤mufltur. 34). Ancak. Bu boyutlar› birlefltiren bir merkezî ilkenin olmay›fl› siyaset alan›nda modernli¤i tan›mlayan din ile devletin birbirinden ayr›flmas›n›n mant›ki bir sonucudur çünkü laiklik bizi toplumsal örgütlenme için felsefi ya da ahlâki temellere dayanmayan ilkeler bulmaya zorlar. demokrasi ile hukuk devleti aras›nda zorunlu bir ba¤ yoktur çünkü demokrasi hukuk devletinden de¤il. Daha ideolojik olmas›. geliflmekte olan ülkelerde ise totaliteryen diktatörlükten ortaya ç›kan bir tehdit. öznenin var olabilmesinin bir ön koflulu olarak. Otoriteryenlik kavram›. Demokrasinin bu üç boyutundan biri temel haklara sayg›. Öte yandan. modernleflmekte olan ülkelerde ise totaliteryen diktatörlükten kaynaklanan bir tehditle karfl› karfl›yad›r. birbirini tamamlayan fakat herhangi bir merkezî ilke taraf›ndan birlefltirilmemifl olan üç boyutu vard›r. edilen haklar birey haklar› olmaktan çok cemaat haklar›d›r ve bunlar icbarî (zorunlu) modernleflmeye direnç göstermek için kullan›labilir. . Otoriteryen rejimler kiflisel diktatörlüklerden parti ve askeri diktatörlülerine var›ncaya kadar çok çeflitli flekiller alabilirler ve esas itibariyle demokratik olmayan bir siyaset biçimi temsil ederler (Palma. Siyasal ve hukuki biçimsellik dün oldu¤u gibi bugün de egemen gruplar›n gücünü tehdit eden toplumsal talepleri reddetmek için oligarflik bir flekilde kullan›labilir.2. Bu siyasal biçim içinde gücü elinde bulunduranlar seçmenlere karfl› sorumlu de¤ildirler ve kamu siyasalar›n›n ve uygulamalar›n›n ald›¤› flekil toplumsal r›zaya dayanmaz.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 39 Touraine’in Özne. geliflmifl ülkeler aç›s›ndan ise özne ile akl›n uzlaflt›r›lmas› teflebbüsü olarak tan›mlanabilir. demokrasi ve modernlik aras›nda kurdu¤u iliflkiler çok yönlü ve çok katmanl›d›r. 1997: 26-27. otoriter bir devlet kaç›n›lmazd›r demek do¤rudur ne de dolay›s›yla demokrasinin sadece zengin. Fakat ayn› zamanda. geliflmifl ülkelerde mevcut olaca¤›n›. hem modernleflmifl hem de modernleflmekte olan ülkelerde tehdit alt›ndad›r. Bundan dolay›d›r ki. Totaliteryenlik kavram› halk›n bütünüyle ya da hemen nerdeyse bütünüyle devlet taraf›ndan tahakküm alt›na al›nd›¤› bir siyasal rejime at›fta bulunur. Dolay›s›yla geliflmekte olan ülkeler aç›s›ndan demokrasi bireysel ya da özel özgürlükler ile toplumsal bütünleflmenin uzlaflt›r›lmas›. Ünite . di¤eri ise halk›n egemenli¤idir. Geliflmekte olan ülkelerde bir kültür ya da din ile bir toplum ve devlet aras›nda do¤rudan bir iliflki kurmak suretiyle cemaate müracaat etmek demokrasiyi tahrip eder. 2007: 5018). siyasal modernli¤in iki veçhesi vard›r. 2007: 222). Bu nedenle demokrasiyi siyasal bir toplum içinde ç›karlar›n temsilinin gücün s›n›rlanmas› ile birlefltirilmesi olarak tarif etmek de mümkündür (Touraine. halk›n egemenli¤i fikri siyasal hayat› toplumsal aktörler aras›ndaki iliflkilere tâbi k›ld›¤›ndan demokrasinin geliflimine do¤rudan bir katk› sa¤lar (Touraine. Buna karfl›l›k özgürlük ve eflitlik gibi ilkelere müracaat tahakküm alt›ndaki gruplar›n kendi durumlar›na ahlâki bir tan›mlama getirebilmelerine imkân sa¤lar. Üçüncü dünyan›n pek çok ülkesinde yap›labilecek tek gerçek tercih ya milliyetçi ya da cemaatçi bir diktatörlük aras›nda gibi görünür. bir köy. yönetilenler s›rf bir aile. modernleflmifl ülkelerde laissez faire tutumundan. tek parti yönetimi ve hayat›n her alan›na ve düzeyine devletin müdahale etmesi onu otoriteryenlikten ay›ran bafll›ca özellikler olarak düflünülür. siyasi bir topluma ait olduklar›n› hissedip hükümetle ilgilenmedikleri müddetçe onlar›n kendi yöneticilerini seçme özgürlü¤ünün bir anlam› yoktur. Bunlardan biri devletin keyfi gücünü s›n›rlayan hukuk devleti ya da hukuki temel. yöneticilerin gücünün seçimler ve gücün uygulanmas›n›n s›n›rlar›n› tan›mlayan bir yasal çerçeveye sayg› ile s›n›rland›r›lmad›¤› bir yerde ise seçme özgürlü¤ünün bir anlam› yoktur. etnik ya da dini gruba mensubiyetleri ile ilgilenip. Demokrasi hem geliflmifl hem de geliflmemifl ülkelerde tehdit alt›ndad›r: geliflmifl ülkelerde laissez faire tutumundan. Ancak bundan dolay› ne böyle toplumlarda demokrasiye yer yoktur. Toplumsal aktörler ve onlar›n arac›s› ya da temsilcisi olan siyasi failler olmad›kça demokrasinin temel gereklerinden biri mevcut de¤il demektir. S‹YASAL MODERNL‹K VE DEMOKRAS‹N‹N BOYUTLARI Touraine’e göre. ikincisi vatandafll›k üçüncüsü ise siyasal liderlerin temsil edebilirli¤idir. Touraine’e göre. Bununla birlikte modernli¤i özel olarak modernleflmifl (sanayileflmifl) toplumlar›n iflleme biçimi olarak gören Touraine’e göre demokrasi. 1997: 16-17). bireylere ya da gruplara karfl› keyfi uygulamalara yönelebilen bir siyasal yetki biçimine at›fta bulunur. Böyle yerlerde demokratik düflünce ve toplumsal hareketler her iki otoriteryen çözüme karfl› savaflmal› ve hem köktencili¤in hem de militarizmin kurbanlar›n› savunmal›d›r (Touraine. Demokrasi. 1997: 21-22). Yirminci yüzy›l›n faflist ve sosyalist rejimleri totaliteryen rejimlerin örneklerini teflkil ederler (ElOjeili. siyasal düzlemde demokrasinin birbiriyle ba¤lant›l›. di¤erlerinin özellikle bu iktisadi modernleflmeyi geçirmelerini beklemek gerekti¤ini söylemek do¤rudur.

Dolay›s›yla. 1997: 32). yöneticilerin temsil edebilirli¤i ise yirminci yüzy›l Fransa’s›nda daha bir öne ç›km›fl görünmektedir (Touraine. 1997: 37. Bu genel fikirden ç›kan sonuç fludur ki. Örne¤in devlet gücünün s›n›rlanmas› ve temel haklara sayg› ‹ngiltere’de. meclis ve hükümet) ve devlet aras›ndaki ba¤lant›lar›n do¤as› ve etkilerin yönünün nas›l kuruldu¤u ile alâkal›d›r: . siyasal toplum (partiler. Demokrasinin varl›k flart› olarak devlet gücünün s›n›rlanmas› sorunu ayn› zamanda güçler ayr›l›¤› meselesinin nas›l anlafl›lmas› gerekti¤i sorununu da gündeme getirir. 1997: 31). Ancak. 1997: 28-29). Halk›n egemenli¤i ilkesinin güçlerin ayr›l›¤› ilkesine öncelik kazand›¤›n›n nas›l fark›na varamay›z? Siyasal kurumlar düzlemi toplumsal aktörler düzleminden ayr›lmamal›d›r. .. demokrasi fikrinde hiçbir ilke devlet gücünün temel haklara sayg› talebi taraf›ndan s›n›rlanmas›ndan daha merkezî bir öneme sahip de¤ildir. Devlet sadece ülkenin ve ulusun de¤il. Aksine o toplumsal hayat›n eflitsizlikler üzerine kurulu oldu¤unu ve demokrasinin bu eflitsizliklerden kaynaklanan bir toplumsal mücadele alan› oldu¤unu teyit eder. Touraine aç›s›ndan esas mesele kendi bafl›na ve biçimsel olarak güçlerin ayr›l›¤› de¤il.40 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Touraine için demokrasi meselesi biçimsel olarak güçlerin ayr›l›¤›ndan ziyade sivil toplum. Benzer flekilde yasama gücünün de yürütme gücü üzerinde bir etkisinin olmas› gerekir ve siyasal partiler bu etkiyi do¤urmal›d›rlar (Touraine. yürütme ve yarg›n›n ayr›l›¤›) demokrasinin temel unsurlar›ndan biri olarak düflünülemez zira böyle yapmak güçlerin biçimsel örgütlenmesiyle alâkal› bir hususu gücün temel haklar taraf›ndan s›n›rlanmas›yla kar›flt›rmak anlam›na gelir. bu temsilcilerin de devleti kontrol etti¤i bir toplumu demokratik olarak tan›mlayabiliriz. Touraine. Touraine’in devlet gücünün s›n›rlanarak özgürlüklerin geniflletilmesi ve teminat alt›na al›nmas›na atfetti¤i bu merkezî önem Montesquieu ile bafllay›p Tocqueville ile devam eden özgürlük ve eflitlikten hangisinin demokrasi aç›s›ndan daha önemli oldu¤u tart›flmas›nda Touraine’i Montesquieu’ye daha yak›n k›lar. Fakat yine de. toplumsal aktörlerin ve onlar›n özgürlük ve sorumlulu¤a eriflmelerinin hizmetkâr› olmad›kça demokrasi var olamaz (Touraine. Bir birlik ilkesi-ço¤unluk talebi-ile özerklik ilkesinin bu birleflimi idarenin siyasallaflt›r›lmas›na ve toplumsal aktörlerin neokorporatist bir flekilde siyasal güç ve parti aristokrasisi (partitocroza) ile birleflmesine tercih edilir (Touraine. siyasal sistem düzleminde ise hukuk ve denetim mekanizmalar›n›n al›nan karalar›n yasal ve anayasal olmas›n› temin etmeleri demektir. Öte yandan demokrasinin birbirini tamamlayan bu üç boyutu aras›nda ideal bir dengeden söz etmek mümkün de¤ildir. 40).. siyasal toplum ve devlet aras›ndaki ba¤lant›lar›n nas›l kuruldu¤u ile iliflkilidir. hem devlet hem de siyasal sistem düzleminde halk›n iradesinden özerk gayri-siyasal bir unsur olmal›d›r.. Montesquie’de oldu¤u gibi. siyasal rejimin ›l›ml›l›¤›n› sa¤lad›¤› için eflitsizlikleri dolayl› olarak olumlamak niyetinde de¤ildir. Devlet düzleminde bu memurlar profesyonellerden ba¤›ms›z olmal›d›r demektir. Touraine’in nazar›nda. vatandafll›k ve özgürlükten çok eflitlik ve toplumun bütünleflmesine ve yasalara sa¤lam bir temel oluflturan ahlâki ve dinsel fikirlere öncelik vermek Amerika Birleflik Devletleri’nde. Farkl› ülkelerde bunlardan biri ya da ikisi di¤erinden daha fazla öne ç›kabilir. fakat içinde toplumsal aktörlerin kendi temsilcilerini. Dahas›.. aksine sivil toplum. Touraine aç›s›ndan güçler ayr›l›¤›n› (yani yasama.E¤er etki yukar›dan afla¤›ya do¤ru uygulan›yorsa demokrasi yoktur. kamuoyunun büyük oranda etkilemedi¤i bir hukuk çok çabucak güçlülerin ç›karlar›n› savunman›n güçlü bir arac› haline gelir.

Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 41 Korporatizm genellikle iki flekilde anlafl›l›r. bu yeni demokrasi yukar›da tan›mlanan kültürel demokrasidir ve onun üç temel amac› vard›r. Touraine’in kastetti¤ini de içeren ikinci anlam› ise iflçi ve iflveren sendikalar›. ücretler vb konularda kendi üyeleri ile hükümet aras›nda arac›l›k yapmalar›na at›fta bulunur. Özne bir yandan pazar ve teknolojilerin zaferine karfl› mücadele ederken di¤er yanda cemaatçili¤e ve ondan ortaya ç›kan otoriteryenli¤e karfl› mücadele vermektedir. Ancak bu çat›flma sanayi toplumunda ve ça¤dafl dünyada farkl› biçimler almaktad›r. Bu hal programlanm›fl toplumun merkezî önemi haiz sorusunu ortaya koyar ki o da birlikte yaflay›p yaflayamayaca¤›m›zd›r (Touraine. bilim ve teknoloji gibi ayn› de¤erleri paylaflan mülk sahipleri ile ücretle geçinenler aras›ndaki toplumsal çat›flma biçimini alm›fl ve sosyal demokrasi ile sonuçlanm›flt›r. ba¤›ml›l›k flahsileflmektedir” (Touraine. kategoriler ve kolektiviteler aras›nda bir çat›flma vard›r. Sanayi-sonras› toplumunda ya da di¤er ad› ile programlanm›fl toplumda art›k temel toplumsal çeliflki teknik. Baz› hallerde bu arac› örgütler sahip olduklar› özel statülerden dolay› adeta hükümetin uzant›s› haline gelebilirler (Jary ve Jary. 2000: 249). Zira demokrasi toplumsal çat›flmalar›n kurumsallaflmas›n›n hem arac› hem de sonucudur.2.. biAMAÇLARIMIZ liflim alanlar›ndaki taleplerinin dikkate al›nmas› (Touraine. ticari ya da mali mekanizma ile ba¤›ml› tüketici aras›ndad›r. Ünite . giderek daha fazla bir flekilde kültür ve flahsiyetler alan›na müdahil olan pazarlar›n hükmetti¤i bir dünyada demokratik siyasetin evrensel haklara müracaat etmekten daha fazla olarak kiflisel ve kolektif kimliklerin savunulmas›nda yapaca¤› çok fley vard›r (Touraine. Sanayi toplumundaki çat›flma emek. Bunlar: (›) artan eflitsizlikler ve daha fazla S O R U d›fllanmaya yol açan küresel iktisadi ve mali sistemler karfl›s›nda s›n›f farkl›l›klar›n› azaltmak ve ekonomi üzerindeki toplumsal ve siyasal kontrolü art›rmak. kooperatif üst birlikleri gibi ç›kar gruplar›n›n fiyatlar. 1995: 123). sanayi sonras› toplumda tahakküm gayri-flahsileflirken ba¤›ml›l›¤›n flahsileflmesi ile ne kastedilmektedir ve bunun önceki tahakküm ve ba¤›ml›l›k iliflkilerinden ne fark› vard›r? 5 SIRA S‹ZDE Touraine’e göre. SIRA S‹ZDE Sizce. Sadece maddi eflya ve hizmetlerin alan›na de¤il. demokrasi ile toplumsal hareketler aras›nda biri olmaks›z›n di¤eri olamayacak derecede bir ba¤lant› vard›r. D ‹ K K A Tkiflisel veya (››) bu gayri-flahsi tahakküm sisteminin toplumsal aktörleri kendi cemaatçi kimliklerine kapanmaya zorlamas› ve bu suretle az›nl›klar›n reddedilmesini teflvik etmesi karfl›s›nda kültürel çeflitlili¤in sayg› görmesini temin etmeSIRA S‹ZDE si ve herkese eflit toplumsal ve kültürel haklar› garanti etmesi ve (›››) üretim ve yönetim sistemlerinin teknik ak›lc›l›¤›na tâbi olan tüketicilerin sa¤l›k. ilerleme. TOPLUMSAL HAREKETLER VE KÜLTÜREL DEMOKRAS‹ Touraine’e göre. ToK ‹ T A P DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . öte yanda ise anlam yaratma kabiliyetleri inkar edilmifl veya marjinallefltirilmifl ya da d›fllanm›fl bireyler. odalar. 2000: 89:) Bir zamanlar toplumsal has›mlar paylaflt›klar› de¤erlerin toplumsal kullan›m› üzerine çat›fl›rken flimdi bir yanda kendi de¤erini dayatan bir sistem. 2000: 248-49). 2000: 249-50).. e¤itim. Bu yeni toplumda “tahakküm gayri-flahsileflirken.. Bunlardan ilki toplumsal çat›flmalar› ortadan kald›rmak veya bask›lamak ya da milliyetçili¤i beslemek amac›yla devletin emek örgütleri gibi büyük örgütleri denetimi alt›na almas›na at›fta bulunur.

1988: 8). Bu toplumsal kategori karfl› ç›k›fl›n› hasm› ile paylaflt›¤› genel de¤erler veya yönelimler ad›na ve hasm›n›n meflruiyetini reddetmek için yapar (Touraine. Emek dünyas› iflverenlere ilerleme ve s›naî toplum ad›na karfl› ç›kt›. 2000: 50). 2000: 250). Buna göre toplumsal hareket bir ç›kar grubu ya da siyasal bask› oluflturma vas›tas› de¤ildir. Aksine. Tarihi birçok kere atefle vermifl olan bu toplumsal hareket anlay›fl› art›k çözülmüfl ve çürümeye yüz tutmufltur. 2000: 90). Marx’›n toplumsal hayat›n tahakküm üzerine kurulu oldu¤u fikri ile Weber’in aktörlerin de¤erler taraf›ndan yönlendirildi¤i fikirlerinin birlefliminden devflirir. bir hareket olumlu bir vas›f için talep ortaya koymal›d›r. siyasal. Tahakküme muhalefet kendi bafl›na bir toplumsal hareket üretmez. “Herkes için eflit f›rsatlar temin ederek. sömürge karfl›t› hareketler ortak bir milli veya kültürel kimli¤in fark›nda olunmas›ndan ilham ald›lar. Toplumsal hareketlerin bu vas›flar› devrimci eylemler ile tam bir tezat oluflturur çünkü “devrimci eylemler her zaman toplumsal. cemaatçi.42 Laissez-faire siyaseti devletin toplumsal hayat içindeki rolünün iç güvenlik. toplumsal hareket kavram›n›. birleflmifl ve fleffaf bir toplumun. sömürgeci tahakküme karfl› kendini tayin ve bu nedenle özgürlük ad›na savafl›ld›. karfl›l›kl› tan›man›n ön flartlar›n› yaratarak ve özgür bir toplumun bir parças› olundu¤u hakk›nda fark›ndal›k yarat›larak özgürlük faal bir flekilde savunulmal›d›r” (Touraine. Touraine. Günümüzün toplumsal hareketleri art›k mükemmel bir toplum modelinin ve o sebeple de herhangi bir . d›fl güvenlik ve adaletin sa¤lanmas›yla s›n›rl› tutulmas› ve iktisadi alan›n bütünüyle serbest b›rak›lmas› görüflünü ifade etmek amac›yla kullan›lan bir terimdir. rekabetini ifade eder (Touraine. Projenin kendisi Öznenin kendisinden daha önemliydi. ve kad›nlar›n kendi ba¤›ml›klar›na karfl› mücadelesine ilham veren özel bir difli kimli¤inin teyit edilmesiydi. 2000: 117). ‹flçi sendikalar› kapitalist sömürüye karfl› eme¤i ve zanaatlar› savundular. Dahas›. Sosyoloji tarihinde bu görüflü savunan önemli isimlerden birisi Herbert Spencer’dir (Yayla. mücadele basitçe egemen düzene karfl› bir mücadele olmamal›d›r. siyasal veya toplumsal s›n›f anlam›nda tan›mlanm›fl kolektif bir Öznenin ve onun vas›tas›yla da toplumun radikal bir flekilde yeniden inflas› projesinin vücut bulmufl haliydiler. 2005: 137-140) Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› uraine’in kanaatince demokrasi kültürel laissez-faire siyasetine ya da genel bir hoflgörüye indirgenemez çünkü böyle bir fley toplumun bütünüyle parçalanmas› ve eflitsizlik ve ayr›mc›l›¤›n daha da kötü bir hal almas›na yol açar. kaç›n›lmaz olarak otoriteryenli¤e götürür (Touraine. Geçmiflte toplumsal hareketler dinsel. Bu hareketlerin amac› eflitlik ilkesinin zaferini sa¤lamak veya eski üretim. etnik veya kültürel temizli¤in. ayn› de¤erleri veya kültürel yönelimleri paylaflan ve birbirleri ile tahakküm ve çat›flma içinde olan aktörlerin paylaflt›klar› kültürün ve onun üretti¤i faaliyetlerin toplumsal yönetimi konusundaki mücadelesini. toplumsal hareket belli bir toplumsal kategorinin ayn› anda hem özel hem de genel olan bir tahakküm biçimine karfl› ç›kmas›na izin veren bir toplumsal eylemden ortaya ç›kar. mücadeleye toplumun bütünü taraf›ndan merkezî addedilen de¤erler ad›na giriflilmelidir. yönetim ve hiyerarfli biçimlerini k›r›p bunlar›n yerine yeni bir toplum yaratmakt›. 2001: 49). Demokrasi ve toplumsal hareketler için özgür ve adil toplum fikrinden daha tehlikeli bir fley olamaz. Kendini böyle bir fikirle özdefllefltirmifl bir demokrasi ya da bunun için kendini belli bir toplumsal hareketle özdefllefltiren bir siyasi güç demokrasiye de¤il. yeni bir insan›n yarat›lmas›n›n ve tam mutabakat›n önünde duran her fleyin ortadan kald›r›lmas›n›n hayalini kurarlar” (Touraine. Kad›n hareketi toplumun tamam›n› etkiledi çünkü o bedenin ve cinselli¤in özgürlefltirilmesini talep etti (Touraine. Toplumsal hareket.

Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 43 partinin hizmetkâr› de¤illerdir. günümüzün en önemli kültürel hareketleri ise kad›n hareketi ile siyasal ekoloji hareketidir (Touraine. Toplumsal hareketlerin üçüncü türünü oluflturan tarihsel hareketler ise egemen s›n›fa de¤il. yani mevcut olan› reddederek. seçkin bir gruba meydan okuyan ve halk› devlete karfl› harekete geçirmeye çal›flan hareketlerdir (Touraine. karfl› toplumsal harekete (belki bir mezhebe ya da otoriteryen bir hareketlenmeye) dönüflür. sesi olmayanlara bir ses vermek ve onlar›n siyasal ve iktisadi kararlar›n flekillenmesine kat›l›m›na imkân vermeye çal›fl›rlar” (Touraine. Sanayi sonras› toplumdaki toplumsal hareketler ise paylafl›lan ortak de¤erlerden hareketle ve onlar ad›na toplumun veya öznenin aksayan yönlerinin demokratik yollar ve araçlarla onar›lmas› amac›ndad›rlar. siyasal veya kültürel bak›mdan müspet amaçlara sahip olan ve “ahlâki bir ça¤r›y› toplumsal olarak tan›mlanm›fl bir toplumsal aktör ile di¤eri aras›ndaki aç›k bir çat›flma ile birlefltiren hareketlerdir” Emek hareketi böyle bir hareket olmufltur. devrimci eylem ve totaliteryenliktir (Touraine. Toplumsal hareketlerin ikinci türünü kültürel hareketler oluflturur. bir düflman ya da hain ilan ederse o zaman toplumsal hareket vasf›n› kaybedip. Touraine’e göre. Bu vas›flar› ile onlar ›zt›raba. Bunlardan ilki toplumla ilgili (societal) hareketlerdir. Ancak. Özne. 2000: 107). 2000: 117). reddettikleri ile tan›mlarlar (Touraine. Böylelikle. 2000: 102). Bu hareketlerde art›k doktriner ya da siyasal mesajlar formüle edilmemektedir. Bir bütün olarak toplumsal hareketlerin demokratik arzular› vard›r. Touraine’e göre. Bunlar›n karfl›t›nda duran ayr›lmaz birleflim ise fliddet cehennemine götüren tarihsel gereklilik fikri. (Touraine. sanayi toplumu ve öncesinin toplumsal hareketleri bir toplumu ya da özneyi radikal bir flekilde yeniden infla etme. Ünite . fakirli¤e veya köleli¤e karfl› isyan hareketlerinden ayr›l›rlar zira bu sonrakiler kendilerini ulaflmak istedikleri ile de¤il. Siyasetten uzak durufl onlara özerklik kazand›rmakta fakat ayn› zamanda örgütsel zay›fl›klar›n›n da kayna¤›n› oluflturmaktad›r (Touraine. ondan kesin bir kopma yaratarak yepyeni bir toplum ya da özne infla etme amac›ndayd›lar. Bunlar toplumsal. Tarihsel anlamda en önemli kültürel hareketler dinsel hareketler olmufllard›r. Touraine’e göre.2. Touraine. toplumsal hareketler ve demokrasi birbirlerinden ayr›lamaz üç tema olufltururlar. “Onlar. Bugün henüz etkileri bütünüyle görünmüyor olsa da Avrupa ve ABD’de yükselen ›rkç›l›k. toplumsal hareketlerin üç türünü belirler. 2000: 92-95). . Bunlar belli bir Özne figürünü savunmak ya da dönüfltürmek amac›ndad›rlar ve toplumsal bir has›mla çat›flmaktan ziyade kültürel haklar›n ortaya konmas› ve savunulmas› ile alâkal›d›rlar. daha önceden bilinen Yahudi aleyhtarl›¤› bunlar›n örnekleridir. 2000: 98-99). bütün toplumsal hareketler kolektif eyleme dayanmalar› bak›m›ndan ortak bir vas›f tafl›rlar ama baz› baflka nitelikleri bak›m›ndan da ayr› bir adla adland›r›lmalar› gerekir. bir toplumsal hareket (veya kolektif aktör) kendini bir mesele ile (örne¤in ilerleme) özdefllefltirir ve hasm›n› ortadan kald›r›lmas› gereken bir engel. Geleneksel olarak H›rvat ve Boflnak milliyetçili¤ine karfl› olan S›rp milliyetçili¤inin Büyük S›rbistan’› kurmak için giriflilen bir etnik temizlik hareketine dönüflmesi bunun bir örne¤idir. 2000: 117). 2000: 113-116).

bu yönelimlerin ortaya konuldu¤u toplumsal çat›flmalar›n ve güç mücadelelerinin do¤as›n› ve egemen güçlerin toplumsal hareketleri tahrik eden fleylerin nesini bast›rd›klar›n›” anlamaktan geçer (Touraine. klasik sosyolojinin yapt›¤› gibi. Touraine 1973 tarihli bir çal›flmas›nda. Touraine’e göre. bir cemaatin de insan› oldu¤unu ihmal etmekte ve bu suretle insan öznesinin bütünlü¤ünü tehdit etmektedir. toplumu anlayabilmenin yolu. Touraine’e göre. programlanm›fl ya da sanayi sonras› toplumda ise emek sömürüsünün önemi izafi olarak gerilemifl ve bunun yerini bilimsel ve teknik araflt›rma. toplumsal aktörleri tarihin önceden nereye gitti¤i bilindi¤i varsay›lan seyri içine ya da kurumsal yap›s› ve iflleyifli tespit edilmifl bir toplumsal yap› içine yerlefltirerek onlar›n ne kadar uyum ya da sapma gösterdiklerini gözlemlemekten geçmez. Touraine’e göre. “onun toplumsal ve kültürel yönelimlerini. 1998:5). programlanm›fl toplum tan›m›nda da görüldü¤ü üzere. Modernli¤in araçlar dünyas›. A M A Ç 3 AM A Ç 4 AM A Ç 2 . de¤iflimi programlama ve de¤iflim unsurlar›n› idare etme.44 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Özet A M A Ç 1 Touraine’in Programlanm›fl toplum kavram›n› tan›mlayabilmek. Touraine bu hali birlik ve dayan›flma içinde kültürel çeflitlili¤in sürdürülmesi sorunu olarak tarif etmektedir. bu birikim ise emek sömürüsü yoluyla gerçeklefltirildi¤i için emek ve sermaye aras›ndaki mücadele de toplumdaki temel mücadele biçimini almaktayd›. ona göre. kendi tabiriyle “toplum sosyolojisi yerine aktörler sosyolojisini” koyacak ve böylece sosyolojide mevcut olan nesnel-öznel ya da sistem-eylem kuramlar› fleklindeki yanl›fl bölünmeyi aflacak yeni bir kuram gelifltirmeye çal›fl›r. Touraine’in kültürel demokrasi kavram›n› tan›mlayabilmek. idare edilmesini de içerecek flekilde bilginin ve toplumun yarat›c›l›¤›n›n idare edilmesi ve yönlendirilmesi alm›flt›r. Touraine’in. Pratikte bu durum bir yanda piyasa mekanizmalar›n›n tahakkümü di¤er yanda ise insan› ve toplumu tek kültür. onlar›n içinde do¤rudan yer alarak inceledikleri ‘sosyolojik müdahalecilik’ yöntemini önerir (Marshall. Ancak. mesleki e¤itim. Yöntem olarak da Touraine “sosyologlar›n toplumsal de¤iflim hareketlerini. bir toplumu anlaman›n yolu. Ancak. bu giriflim. kültürel çeflitlili¤in ulusal-toplumsal birlik ve dayan›flma içinde korunmas› ve kültürel de¤erlerin ak›l ve ak›lc›l›¤›n gerekleri ile uzlaflt›r›lmas›n› ferdiyet kazanm›fl bireyin yani Öznenin yarat›c›l›¤›na ve iradesine b›rakan bir demokrasi anlay›fl›d›r. Buna karfl›l›k. Aksine. Touraine’in toplumu anlamada kulland›¤› yöntemi aç›klayabilmek. programlanm›fl toplum hedefleri bak›m›ndan sanayi toplumundan daha fazla iktisadi büyümeye odaklanm›fl ve sanayi toplumunun sahip oldu¤undan çok daha fazla bir yat›r›m kabiliyetine sahip olan bir toplumdur. Touraine’e göre modernli¤in temel sorunu araçlar dünyas› ile anlamlar dünyas›n› birbirinden ay›rm›fl olmas›nda yatar. tek kimlik ve tek gelene¤e hapsetme. hayat›n her alan›n› ak›lc›l›k ve bilimsel bilgi ›fl›¤›nda ve etkinlik ilkesine göre düzenlemesi giriflimine at›fta bulunur. kültürel demokrasi insanlar› ve topluluklar› kendi kültürel cemaatlerine hapseden çok kültürlülük de¤il. insan› adeta demir bir cendereye hapsetmekte ve onun ayn› zamanda bir kültürün. 1971: 4). sanayi toplumu yat›r›m imkân›n› korumak ve gelifltirmek için sermaye birikimine a¤›rl›k vermekte. çoklu iliflkilere sahip örgütlerin yönetimi ve bütün bu üretim etkenlerinin harekete geçirilmesinden yana olan tutumlar›n oluflturulup. Touraine’›n modernli¤e ve liberalizme yönelik elefltirilerini kavrayabilmek. dolay›s›yla içe kapanma e¤iliminde olan bir cemaatçilik aras›ndaki gerilim olarak ortaya ç›kmaktad›r ki. Özetle Touraine toplumsal de¤iflim süreçlerine aktif olarak kat›lacak bir eylemci sosyoloji önerir. toplumu toplumsal aktörlerin eylemleriyle flekillenen bir toplumsal sistem olarak gören bu nedenle de toplumsal aktörleri kuram›n merkezine alan bu yaklafl›m› bundan dolay› “eylemci (actionalist) sosyoloji” olarak adland›r›l›r.

Ancak modern toplumun bugün içinde bulundu¤u durumda özne bir yandan pazar ve teknolojilerin zaferine (yani araçsal-teknik ak›lc›l›¤a karfl›) karfl› mücadele ederken di¤er yanda cemaatçili¤e ve ondan ortaya ç›kan otoriteryenli¤e karfl› mücadele vermektedir. olumsuz yönlerinin yine ayn› de¤erler ad›na giriflilen mücadeleler yoluyla düzeltilmesi ve gelifltirilmesi yönünde çaba gösteren kolektif hareketlerdir. Bu nedenle. kendi deneyimlerini ve hat›ralar›n› kiflisel bir hayat hikâyesi içinde birlefltirmek için kendini bir aktör olarak ortaya koymas›na imkân yarat›lmas› mümkün olabilir. (››) bu gayri-flahsi tahakküm sisteminin toplumsal aktörleri kendi kiflisel veya cemaatçi kimliklerine kapanmaya zorlamas› ve bu suretle az›nl›klar›n reddedilmesini teflvik etmesi karfl›s›nda kültürel çeflitlili¤in sayg› görmesini temin etmesi ve herkese eflit toplumsal ve kültürel haklar› garanti etmesi ve (›››) üretim ve yönetim sistemlerinin teknik ak›lc›l›¤›na tâbi olan tüketicilerin sa¤l›k. Dolay›s›yla. onun var olabilmesinin koflullar›n› yaratma ve sürdürme siyasetidir. onun aksayan. Touraine’in ad›na kültürel demokrasi dedi¤i yeni demokrasinin üç temel amac› vard›r. öznenin özgürlü¤ünü garantileyecek bir demokrasi hem da¤›lma. biliflim vb alanlar›ndaki taleplerinin dikkate al›nmas›d›r. karfl›l›kl› tan›man›n ön flartlar› yarat›larak ve özgür bir toplumun bir parças› olundu¤u hakk›nda fark›ndal›k yarat›larak yap›lmal›d›r. demokrasi. aksine bunlar› daha da ilerletmektedir. Bunun gerçeklefltirilebilmesi bireyin kendi eylem ve durumlar›n› kontrol etme. Toplumsal hareketlerin bu süreçteki temel ifllevleri onlar›n modernli¤in ve demokrasinin temel de¤erlerini ve kültürel yönelimlerini paylafl›yor olmalar› fakat öte yandan bunlardan ortaya ç›kan faaliyetlerin yönetimi ve üretti¤i sonuçlar konusunda tâbi konumda olanlar›n tahakküm konumunda olanlarla rekabet ve çat›flma içine girmelerinde yatmaktad›r. modernlik ve toplumsal hareketler aras›nda kurdu¤u iliflkiyi de¤erlendirebilmek. Touraine’e göre demokrasi en temelde öznelerin. eflitsizlik ve ayr›mc›l›¤›n daha da kötü bir hal almas›na karfl› etkin bir çare üretmemekte. e¤itim. Touraine’in kanaatince böyle bir demokrasi liberalizmin siyasal. ona göre. kendi kültürleri ve özgürlükleri ba¤lam›nda. hem de afl›r› bütünleflme ve tekbiçimleflme tehditlerini bertaraf edebilecek bir yap›da olmal›d›r.2. Böylelikle toplumsal hareketler modernlik ve demokrasinin terk edilmesi yönünde de¤il. Bunlar (›) artan eflitsizlikler ve daha fazla d›fllanmaya yol açan küresel iktisadi ve mali sistemler karfl›s›nda s›n›f farkl›l›klar›n› azaltmak ve ekonomi üzerindeki toplumsal ve siyasal kontrolü art›rmak. özgürlüklerin savunulmas› herkes için eflit f›rsatlar temin edilerek. Ünite . A M A Ç 6 .Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 45 AM A Ç 5 Touraine’›n kültürel demokrasi fikrini tart›flabilmek. Bu kolektif hareketler bir ç›kar grubuna dönüfltürdüklerinde ya da modernlik ve demokratik de¤erler d›fl›ndaki de¤erler etraf›nda yeni bir toplum kurmaya yöneldiklerinde Touraine’in nazar›nda toplumsal hareket olma vas›flar›n› kaybederler. sistemlerin mütehakkim mant›¤›na karfl› yürüttükleri savafl ya da özne siyaseti. Touraine’›n Özne. iktisadi ve toplumsal ilkeleri üzerine infla edilemez çünkü liberalizm otoriter ve totaliter rejimlere k›yasla demokrasinin yaflat›lmas› için daha uygun bir çerçeve sa¤l›yor olsa da öngörmüfl oldu¤u kültürel ço¤ulculuk ve piyasa serbestiyeti ile toplumun bütünüyle parçalanmas›na.

Emek ile sermaye aras›ndaki mücadelenin temel toplumsal çat›flma olmas› d. fakirlik ve hastal›k gibi temel ihtiyaçlar›n›n henüz tatmin edici bir flekilde karfl›lanmam›fl olmas› b. b. Her bir cemaat veya kültür grubunun kendi kültürünün öngördü¤ü yaflam düzenine uygun bir flekilde yaflamas›na imkân verilmesi b.46 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. ‹nsan eylemini. Özgürlük. Teknoloji dünyas› ile de¤erler dünyas›n›n birbirinden kopar›lm›fl olmas› c. d. Kapitalist iktisadi geliflme sürecinin geleneksel ekonomileri tahrip etmifl olmas› e. Alain Touraine’e göre. bir özne olarak düflünülebilir? a. ulus devleti yabanc› emek gücünün istilas›ndan korumak 6. Özgürlük iste¤ini birey olma iste¤i ile birlefltirmesi halinde d. Piyasa mekanizmas›n›n kültürel de¤erlere uygun tüketim mal ve hizmetlerini yeterince sa¤layam›yor olmas› 5. insan akl›n› özgürlefltirmek d. Akl›n rehberli¤inde. Kültürler aras› etkileflimi art›rmak suretiyle farkl› kültürel geleneklerden yeni bir ulusal kültür oluflum sürecinin desteklenmesi c. Dinin gelenek üzerindeki etkisini k›rarak. insan›n içinde yaflad›¤› tarihseltoplumsal koflullar›n tayin etti¤i bir sonuç olarak anlamak gerekir. Alain Touraine’in görüflleri dikkate al›nd›¤›nda. Öznenin kendi kültüründen ald›¤› kimli¤ini gelifltirme ve güçlendirme yönünde cesaretlendirilmesi d. Demokratik idealleri kültürel ideallerle birlefltirmesi halinde b. c. Örgütlerin yönetiminin daha büyük bir önem kazanm›fl olmas› 2. Afla¤›dakilerden hangisi Alain Touraine’in kültürel demokrasi kavram› tan›m›na daha uygundur? a. Alain Touraine’in inflac›-yorumcu yaklafl›m›. Ak›l ve bilim ad›na geleneksel olan› ortadan kald›rmak e. Kitlelerin açl›k. e. insan eyleminin anlafl›lmas›nda afla¤›daki ilkelerden hangisini dikkate al›r? a. Kendi kültürel de¤erlerini ve kimli¤ini baflka kültürler ve kimlikler karfl›s›nda etkin bir flekilde savunmas› halinde c. afla¤›dakilerden hangisi klasik modernlik fikrinin temel amaçlar›ndan biri olmufltur? a. Birlik ve dayan›flma içinde kültürel çeflitlili¤i koruyabilecek bir yap›n›n ortaya konulmam›fl olmas› d. geleneklerin kutsall›¤›n› akl›n yasalar› ile aç›klayabilmek c. Do¤al hayata hükmeden yasalar ile insan akl›na hükmeden yasalar› birbirlerinden ay›rarak. ‹ktisadi büyümeye odakl› olmas› b. Bilgi ve yarat›c›l›¤›n eskiden oldu¤undan daha fazla önem kazanmas› e. Kültürel çeflitlili¤in ve akl›n ve ak›lc›l›¤›n gerekleri ile uzlaflt›r›lmas› 4. Alain Touraine’e göre. bir birey neyi yapmas› halinde. Yerel ve ulusal-milli kültürlerin evrensel bir kültür ekseninde de¤iflme ve dönüflmeye teflvik edilmesi e. ‹nsan eylemlerini anlamak için aktörlerin toplumsal ve kültürel yönelimlerini dikkate almak gerekir. Alain Touraine’e göre. Kendi kültüründe akla ve bilime uygun olmayan unsurlar› reddetmesi halinde e. ‹nsan eylemleri baflka insanlar›n eylem ya da davran›fllar›na yönelik olmad›kça eylem olarak kabul edilmemelidir. Eylemin gerçek ve do¤ru anlam› ancak bilim adam›n›n incelemesi ve yorumu yoluyla ortaya koyulabilir. modern toplumlar›n en temel toplumsal sorunu afla¤›dakilerden hangisidir? a. afla¤›dakilerden hangisi sanayi-sonras› ya da programlanm›fl toplumun temel vas›flar›ndan biri de¤ildir? a. 3. insan›n ruh ve beden dünyas›n› evrenin ilahi düzeninin gereklilikleri ile uyumlaflt›rmak b. Toplumsal bir iyili¤i meydana getirmedikçe insan eylemi bilimsel olarak anlams›z ve de¤ersizdir. Sanayi toplumundan daha fazla yat›r›m kapasitesine sahip olmas› c. ak›lc›l›k ve kültürel aidiyeti birlefltirmesi halinde . Seyahat ve ticaret özgürlü¤ünü denetim alt›na alarak.

“Siyasal Modernlik ve Demokrasinin Boyutlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 2. Önceli¤i yeni bir özne yaratmaya vermek e. Alain Touraine’e göre. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bir parti önderli¤inde hareket ederek siyasal talepler üretmek 1. Özne ve Demokrasi Aras›ndaki ‹liflkiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 47 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 7.2. Ezilenlerin-ma¤durlar›n s›n›f ç›karlar›n› savunmak için örgütlenebilmek c. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Toplumu Anlaman›n Yöntemi ve Geç Modern Toplum” bölümü ile “Toplumsal Hareketler ve Kültürel Demokrasi “ konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise. “ Modernlik ve Modern Toplumlar›n Temel Sorunu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “”Toplumsal Hareketler ve Kültürel Demokrasi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yöneticilerin seçimine herkesin kat›l›m›n›n sa¤lanmas› e. Ünite . Devlet gücünün temel haklara sayg› ilkesince s›n›rlanmas› 9. Halk›n egemenli¤i e. Seçme ve seçilme hakk› b. Tüketici taleplerini dikkate almak 10. afla¤›dakilerden hangisi ça¤dafl toplumsal hareketlerin ortaya ç›kmas›nda temel etkendir? a. Has›mlar› ile paylafl›lan de¤erler ad›na mücadele etmek d. Bireycili¤in önündeki engellerin kald›r›lmas› 8. Yan›t›n›z yanl›fl ise. “Modernlik ve Özne” ve “Modernlik. c 5. Afla¤›dakilerden hangisi Alain Touraine’e göre demokrasi fikrinde di¤erlerinden daha fazla öneme sahiptir? a. Kültürel çeflitlili¤in sayg› görmesini sa¤lamak d. “Toplumsal Hareketler ve Kültürel Demokrasi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Devletin gücünün s›n›rlanmas› ve hukuk devleti ilkelerinin yerlefltirilmesi c. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Modernlik. Egemen düzene karfl› ç›kmak b. d 6. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Hukuk devleti c. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumu Anlaman›n Yöntemi ve Geç Modern Toplum” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Güçler ayr›l›¤› ilkesinin anayasal teminat alt›na al›nmas› d. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Yan›t›n›z yanl›fl ise “ Modernlik ve Modern Toplumlar›n Temel Sorunu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Güçler ayr›l›¤› d. e 9. Özne ve Demokrasi Aras›ndaki ‹liflkiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 3. b 10. S›n›f farkl›l›klar›n› azaltmak b. a 8. Afla¤›dakilerden hangisi Alain Touraine’e göre kültürel demokrasinin amaçlar› aras›nda yer almaz? a. Ekonomi üzerindeki siyasal ve toplumsal kontrolü azaltmak c. Kültürel kimli¤in kiflisel özgürlük ve ak›lc› düflünce ile birlefltirilmesi b. Yan›t›n›z yanl›fl ise. c . Afla¤›dakilerden hangisi Alain Touraine’in demokratik toplum anlay›fl›n›n özünü daha iyi ifade eder? a. e 7. Herkese eflit kültürel ve toplumsal haklar sa¤lamak e. e 4.

Öte yandan. inanç. gecekondu bölgelerinde mahallecilik anlay›fl ve uygulamalar› da bazen kat› bir cemaatçilik uygulamalar› fleklinde karfl›m›za ç›kabilir. Günümüzde baflta Kanada olmak üzere Bat›l› ülkelerin baz›lar›nda özellikle Asya. izin verdi¤i veya mensuplar›ndan talep etti¤i özel davran›fl biçimlerinin serbestçe ifade edilmesi ve hayata geçirilmesine kadar uzanan çeflitli talepleri ve bunlar etraf›ndaki toplumsal ve yasal düzenleme ve uygulamalar› içerir. din vb ile ortak yan› olmayan özgün bir kimlik tan›mlama tavr›d›r. Baz› iktisadi. Touraine bu halin afliret toplumunda reis ile afliret üyesi. S›ra Sizde 3 Touraine. bireysel ya da toplumsal kimli¤in çok yönlü. Touraine bu tav›rlar›n her ikisinin de öznenin özgürlü¤ünün sa¤lanmas› ve kültürel demokrasinin geliflimi için birer tehdit ya da en az›ndan sa¤l›ks›z tav›rlar oldu¤unu düflünür. kifliselleflmifl bir öznesinin olmamas› halidir. örgütler yoluyla programlanm›fl toplumda bireyler ve daha genelde toplum üzerinde hâkimiyetin belli. Afrika ve Orta Do¤u’dan gelen göçmen cemaatleri bu tür taleplerin yasal güvenceye al›nmas›n› talep etmektedirler. hemflerilik. nikâh bedeli ile ilgili hak ve sorumluluklar› kendi dinsel hukuklar› dikkate al›narak ayr› ayr› düzenlenmiflti. S›ra Sizde 2 Touraine. evlilik ve miras hukuku alanlar›nda inanca veya etnik kültüre ba¤l› olarak baflat hukuktan ayr› uygulamalar›n meflruiyetinin yasal teminat alt›na al›nmas› gibi çeflitli uygulamalar bu kapsamda düflünülebilir. merkezî veya yerel yönetimde etnik dillerin resmi dil olarak kullan›lmas› için yap›lan hukuki düzenlemeler yan›nda aile. toplum içindeki baflat gruplardan birisi vas›tas›yla herkesi kuflatacak flekilde tan›mlanmas› giriflimi ve böylece di¤er kimliklerin ve mensubiyetlerin dikkate al›nmamas›. cemaatçilik büyük toplum içinde daha küçük birimler etraf›ndaki mensubiyet ve yükümlülükler üzerine de infla edilmifl olabilir. inkâr edilmesi fleklinde ya da bunun aksine olarak her bir grubun sadece kendi cemaat kimli¤ini dikkate almas› fleklinde karfl›m›za ç›kabilir. S›ra Sizde 4 Çok kültürlülük talepleri etnik ve az›nl›k dillerinin. S›ra Sizde 5 Touraine’in “sanayi sonras› toplumda tahakküm gayriflahsileflirken ba¤›ml›l›¤›n flahsileflmesi” ile kastetti¤i fley piyasa mekanizmas›. inançlar›n›n korunmas› ve gelifltirilmesi ile ilgili uygulamalardan bu tür inançlar›n emretti¤i. boflanma. miras vb konulardaki haklar›n› düzenlemekte. Touraine’in bir köye. ana dilde e¤itim. Bölgecilik. .48 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Irki ve etnik milliyetçilikler bireysel özgürlükler yerine bireyin ait oldu¤u topluma karfl› yükümlülüklerine vurgu yapmalar› nedeniyle makro ölçekli cemaatçiliklerin örnekleri olarak düflünülebilirler. Bu iki tav›rdan birincisi. kimli¤in ve kültürel mensubiyetin. S›rf bireyci bir kimlik tan›mlamas› ise hiçbir kültür. cemaate hapsolma derken kastetti¤i fley de budur. din. afl›r› bireycileflme durumlar›nda bireyler kendilerini baflkalar› ile hiçbir ortak yan› bulunmayan birer varl›k olarak ta tan›mlama e¤iliminde olabilirler. inanç veya cemaat ile iliflkisi olmayan bireysel bir kimlik tan›mlama tavr›d›r. Örne¤in. Fakat kavramlar›n kullan›lma biçimi bize ayn› zamanda Weber’in modernlikle yükselen ak›lc›l›kla birlikte “dünyan›n büyüsünün bozulmas›” (ya da “gözün aç›lmas›”) nitelemesini. 1917 y›l›nda yürürlü¤e konan Aile Hukuku Kararnamesi sadece Müslümanlar›n evlilik. Türkiye’de 1926 y›l›nda yürürlü¤e giren ilk Medeni Kanun’dan önce dinsel cemaat üyelerinin evlilik. bafllang›çta kapitalist ak›lc›l›¤a ve iktisadi disipline ruh vermifl olan dinsel duygular›n yerini ruhsuz bir araçsal ak›lc›l›¤›n alm›fl olmas›na dikkat çekmesini de hat›rlatmal›d›r. Bu görüflten hareketle onun bir toplumun ya da onun aktörlerinin kendilerini pür kültürel veya cemaatçi bir tav›rla tarif etmelerinden kastetti¤i fley baflka hiçbir kültür. H›ristiyan ve Yahudilerin ayn› konulardaki haklar› da kendi dinsel hukuklar›na dayanmaktayd›. toplumsal veya kültürel imtiyazlar›n ancak cemaat üyeli¤ine ba¤l› olarak elde edilebildi¤i yerlerde cemaatçilik duygusu ve uygulamalar›n›n güçlü olmas› beklenebilir. orta ça¤larda hükümdar ve beyler ile onlar›n kullar› veya serfleri. boflanma. “kutsal olandan alelâde olana geçifl” ifadesi ile aç›kça Durkheim’›n din sosyolojisinde dinsel olan›n merkezindeki fikri tan›mlamak için kulland›¤› ‘kutsal’ (sacred) ve dinsel olmayan› tan›mlamak için kulland›¤› ‘alelâde’ (profane) kavramlar›na ve o vas›tayla da dinsel olandan dünyevi olana geçifle at›fta bulunmaktad›r. özellikle etnik yap›lar› heterojen olan toplumlarda. çok katmanl› ve baflka kimliklerle iliflkili oldu¤unu belirtir. kölecilikte efendi ile köle. usta ile ç›rak ve erken kapitalist dönemde sermaye sahibi ile iflçi aras›ndaki hâkimiyet ve ba¤›ml›l›k iliflkilerinden farkl› oldu¤una dikkat çekmek istemektedir. Ancak. medya. Etnik dillerin korunmas› için özel çaba gösterilmesi.

Translated by Leonard F. Knöbl. (1974). http://the. Glasgow: HarperColins Publishers. s. Translated by David Macey. “Liberalism”. Oxford: Polity Press. (Eds. Colorado ve Oxford: Westview Pres.touraine/ Eriflim tarihi: 9 fiubat 2011. “Authoritarianism”. Madlen. John. Touraine. Foreword by Stanley Aronowitz. Translated by David Macey. Return of the Actor. Palma. 169-221. (2006). (Second edition). Ankara: Adres Yay›nlar›. Madlen.com/ Eriflim tarihi: 26 Kas›m 2010. Wofgang. Collins Dictionary of Sociology. The Blackwell Encyclopedia of Sociology içinde. Touraine. European Journal of Social Theory. The Cambridge Dictionary of Sociology. Oxford ve Victoria: Blackwell Publishing. (2005). Organizsation for Economic Cooperation and Development. Oxford Dictionary of Sociology.2. (2007). (1965). Esperanza. Minneapolis: University of Minnesota Pres. “Totalitarianism”. s. Gordon. Critique of Modernity. David Held and Tony McGrew). X. Translated by David Macey. Cambridge: Polity Press. Oxford (UK) ve Cambridge (USA): Blackwell. Ünite . Paris: Le Seuil. Social Theory in Postindustrial Society. (1998). (2000). 22-25. Gamble. (2007). (1988). Encyclopedia of World Bibliography on Alain Touraine. Atilla. (1995). “Why we Migth all be Able to Live Together: An Immanent Critique of Alain Touraine’s Pourrons-Nous Vivre Ensemble?” Thesis Eleven. Alain. (1977) The Self-Production of Society. (1995). Translated by David Macey. David ve Jary. Oxford ve New York: Oxford University Press. George Ritzer). Alain. s. Sociologie de l’action. Yayla. translated by Myrna Godzich. Oxford ve Victoria: Blackwell Publishing.2622-25) Jary. Daniel Pecaut ve Alfred Willener. Conflicts and Culture in the Programmed Society. George Ritzer). The Blackwell Encyclopedia of Sociology içinde. http://est. El-Ojeili. 58: 99.com/ Eriflim tarihi 26 Kas›m 2010. Turner. (Ed.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 49 Yararlan›lan Kaynaklar Allen. (1971). http://www. 5018-19. (2001). Madlen. Alexander.sagepub. Boulder. (1999). . Beyond Neoliberalism. Marshall. Workers Attitudes to Technical Change. Stuart Hall. “Post-Industrializm and Post Fordizm”. (2011). (Ed. 2: 403. (Ed. Cambridge: Polity Press. Bryan S.bookrags. Siyasî Düflünce Sözlü¤ü. (1999). Claude Durand. Tomorrow’ Social History: Classes. Chicago: The University of Chicago Press. Julia. The Post-Industrial Society. Chamsy. (1965). s. Oxford ve Victoria: Blackwell Publishing. The Academic System in American Society. Jeffry C. Modernity and Its Futures içinde. “Social Theory from a Sartrean Point of View: Alain Touraine’s Theory of Modernity”. What is Democracy. George Ritzer).com/biography/alain. New York: Random House. Andrew. McGraw-Hill Book Company. New York: Cambridge University Pres. Mayhey. (1997). The Blackwell Encyclopedia of Sociology içinde.sagepub. Can We Live Together: Equality and Difference. (1997). (2007).

Fredric Jameson’›n kapitalizmi neden “geç” olarak niteledi¤ini aç›klayabileceksiniz. Postmodern kuramc›lar›n Ayd›nlanma dönemine yöneltti¤i elefltirileri özetleyebilecek. Anahtar Kavramlar • Modernizm-Postmodernizm • Modernite-Postmodernite • Modernlik-Postmodernlik • Modern-Postmodern • Geç Kapitalizm Postmodern Sosyal Teori • G‹R‹fi • JEAN-FRANÇOIS LYOTARD’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI • FREDRIC JAMESON’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI . Jean-François Lyotard’a göre postmodern ça¤da bilgi ve bilimin alm›fl oldu¤u konumu de¤erlendirebilecek. Postmodernizmin ne oldu¤unu tan›mlayabilecek.3 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Postmodern sanat› modern sanattan farkl›laflt›ran özellikleri karfl›laflt›rabilecek.

bu tarihten sonra sosyal bilimlerde en çok tart›fl›lan konulardan biri haline gelmifltir. Böylelikle postmodernizmin içinde. Onlara göre tarihsel dönemler aras›nda bu flekilde do¤rusal. modernite-postmodernite ve D‹KKAT modernleflme-postmodernleflme kavramlar›n›n birlikte karfl›tl›klar›n› ça¤r›flt›rd›¤›ndan söz eder. modern düflüncenin içli d›fll› bir flekilde geliflti¤i görülür. yeni malzemeler ve e¤reti yap›lar gibi formlar›n inflas›n› gündeme getirir. içinde bulunulan ça¤a vurgu yapar. modern kültürel ürünlerden farkl› olarak sanatta. Postmodern düflüncesi yeni bir tarihsel ça¤›. 1996: 6-8). Postmodern oluflumlarla ilgili önemli nokta modernitenin bitti¤i ve postmodern ça¤›n bafllad›¤› düflüncesidir. Featherstone (1996: 21-35). Modernite. Postmodernite ise tarihsel anlamda modern dönemi izledi¤i düflünülen sosyal ve politik ça¤› betimler. Dolay›s› ile postmodernizm tam olarak modern sonras› anlam›na gelmemekle birlikte modernlik elefltirisi üzerinden yeni bir döneme at›fta bulunmaktad›r (Akay. Modernleflme geleneksel olmayan iliflki ve kurumlar›n varl›klar›n› sürAMAÇLARIMIZ dürmelerine at›fta bulunur. Bununla birlikte Rosenau. pop e¤ilimler. Dolay›s›yla. postmodernist teorisyenlerin “determinizmdense indeterminizmi. 2010: 24). basitlefltirmektense karmafl›kl›¤›” önerdiklerini belirtir (Ritzer. Postmodernite ise modern sonras› içinde bulunulan ça¤›n varl›¤›n› temsil eder. birliktense çeflitlili¤i. sentezdense farkl›l›¤›. birbirinden net bir çizgiyle ayr›lm›fl tarihsel dönemlerden bahsetmek mümkün de¤ildir. postmodernizm ise modern sonras› bir doktrini iflaret eder. 1950 ve 1960’lardan itibaren birçok yazar taraf›ndan kullan›lmaya bafllanan SIRA S‹ZDE postmodernizm kavram›. NEL‹M kültür ve toplum kuramc›s› taraf›ndan modernist kültürden radikal kopufllar› ifade eden yeni postmodern sanat biçimlerinin ortaya ç›k›fl›yla tart›fl›lmaya bafllanm›flt›r S O R U (Best & Kellner. filmlerde.Postmodern Sosyal Teori G‹R‹fi Postmodernizm. Özellikle 1960’l› ve 70’li y›llardan itibaren modernizm karfl›t› ya da modernizmden sonras› anlam›nda kullan›lan birçok D Ü fi Ükavram. 7). Postmodernleflme ise modern sonras›na özgü iliflki ve kurumK ‹ T A P SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . mimaride ve benzeri alanlardaki kültürel ürünleri ifade eder. modernizm-postmodernizm. modernizm bir dönemin dokSIRA S‹ZDE trinini. Bu bak›mdan anlam aç›s›ndan karfl›laflt›r›ld›¤›nda. Bu anlamda postmodernizm sanatta. 2010: 22. Postmodernistler için modern ça¤dan postmodern ça¤a geçildi¤i fikri oldukça indirgemeci ve do¤rusal bir bak›fl aç›s›n› yans›tmaktad›r. yeni kültürel ürünleri ve sosyal dünyaya iliflkin yeni bir kuramsallaflt›rmay› kapsamaktad›r (Ritzer. 1996: 5).

“simülasyonlar”. Böylece modern sözcü¤ünün bir döneme ad›n› veren bir kimlik ya da etiket ifllevi gördü¤ünü ileri sürmek yanl›fl olmayacakt›r. Heidegger ve Nietzsche felsefesi. dönüfltürür ve aflar” (Rosenau. fiaylan 2002: 111). modern kavram›n›n geleneksel olmayan anlam› yap›s›nda bar›nd›r›yor olmas›d›r. Bu geliflmelerle birlikte ortaya ç›kan modernleflme varl›¤›n› sürdürmek için kapitalizm. Bu ba¤lamda postmodernizm. anti-hümanizm. “gerçekli¤in yerini imajlar›n almas›”. Bu söylemin anlam›. Frans›z devrimi. Bu temalar. günümüzün hâkim elefltirel ve biçimsel ideolojik paradigmas› olan postmodern düflüncenin bir yenilik olarak esteti¤i. sorusuna verilen en basit yan›t. “bir tarihsel geçmifl duygusunun yitirilmesi”. Elefltirel Teoriyi ve anarflizmi temellük eder. bir s›n›r çizilmesi ontolojik olarak mümkün de¤ildir. ço¤u ile önemli anlaflmazl›klar da yaflad›AMAÇLARIMIZ ¤› görülmektedir. Featherstone. ‹NTERNET yüzy›la gelindi¤inde kapitalizmin bunal›mlar› giderek artm›flt›r. bilimsel geliflmeler ve Sanayi devrimi görülmektedir. popülizmi. yorumbilgisiSIRA S‹ZDE ni. kendi ekseni etraf›nda döndürerek ve dönüflümler geçirerek bir yenileme yolu aramak zorunda olDÜfiÜNEL‹M du¤unu belirtir. Bu konuda Perry “Postmodernitenin Kökenleri (2009)” kitab›nda daha ayr›nK ‹ T Anderson’›n A P t›l› bilgiye ulaflabilirsiniz. D ‹ K K A T kinizm. Postmodernizm. Asl›nda kökenine bak›ld›¤›nda. postmodernizmin merkezinde yer alan baz› temalar›n modas› geçmifl oldu¤u D Ü fi Üifade N E L ‹edilmesine M ra¤men birçok entelektüelin zihnini meflgul etti¤i aç›kt›r. Bu ise “modern kalarak postmodernizme dönüflmeye çal›flan modernizm” anlam›na gelir. Modernite-postmodernite kavram› “mevcut duruma” at›fta bulunur. bu s›n›r› mutlak anlamda ay›rmakta ve de¤er iliflkilerini bilimin d›fl›nda tutmaktad›r. üzerinde durulmas› gereken nokta. fenomenolojiyi. 2006: 369). Bu kavramlara yeniden döndü¤ümüzde “izm”ler belli bir döneme iliflkin belli bir düflünce ya da doktrini ifade ederler. öznenin ölümü O R Utemsilin reddi ve ve S dönüflü. ulus devlet. modernizmin toptan yads›nmas›d›r. kentleflme ve pozitivizm gibi unsurlar› dayanak olarak kullanmakla birlikte 20. “modern” kavram›n›n belli bir tan›m›n›n olmad›¤›n› belirtmekle birlikte. farkl›laflman›n bozulmas› ve iflaretsel/göstergesel olan›n egemenli¤i ve bunlar› (iflaretsel olan›) anlamland›rma biçimleri olarak ifade eder (Featherstone 1996: 33). kuram ile ideolojinin birbirinden ayr›lmas›. Bilindi¤i üzere modern bilim. Sosyal bilimlerde. 2004: 32). Modernleflme-postmodernleflme ve modernlik-postmodernlik kavramlar› ise “süreci” yani gündelik rutinliklerin yaflanmas›n› ve sosyal pratiklerin devam›n› anlat›r. SIRA S‹ZDE Öte yandan Jameson. bireycilik. Fakat modernizm de post modernizm gibi bir söylem olarak de¤erlendirilmektedir. söylem sözcü¤ünün bu çerçevede kullan›lmas›n›n olanakl› oldu¤unu belirtmektedirler (Smart. yap›s›nda hem aç›klama iddias›n› hem de ideolojileri tafl›mas›d›r. varoluflçulu¤u. modernizmin radikal bir biçimde elefltirisidir. Oysa postmodern düflünürler bu iki unsurun (kuram ve ideolojinin) birbirinden ayr›lamayaca¤› noktas›n› vurgularken. SIRA S‹ZDE Bugün. Birbirinden farkl› genellikle birbiri ile çat›flan düflünce e¤ilimleD‹KKA T rinin bir araya getirilmesinden olufltu¤u belirtilir: “Frans›z yap›salc›l›¤›n›. Dolay›s› ile postmodernizim bu ak›mlar›n her biri ile belli özellikleri paylaflm›fl olsa da. nihilizmi. romantizmi. Jameson’›n bu yorumu modernizmin kendi içinde bir çöS O R U zülme yaflad›¤› yönündedir (Anderson 2009: 73-74). O halde Ayd›nlanman›n K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Öte yandan Scott Lash ise postmodernizmi. AMAÇLARIMIZ O halde postmodernizm nedir.52 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› lar›n inflalar›n›n devam›n› betimler. Bir bak›ma dönemin ideolojisini betimlerler. nihilizm ve Paris 1968 gelene¤i olarak SIRA S‹ZDE s›ralanmaktad›r. bireyin kimli¤i. kamusal alan›n çöküflü. “zincirden boflalm›fl göstergeler” olarak da tan›mlanmaktad›r. 1997: 23-24. ‹leri kapitalist dönemin bu bunal›mlar›n›n elefltirilmesi ve tart›fl›lmas› yeniden yap›lanma/infla sürecini gündeme getirmifl ve Ayd›nlanman›n bir ürünü olarak modernitenin baflar›ya ulaflamad›¤› ifade edilmifltir (Görgün-Baran. Bu ba¤lamda Postmodernizmin asl›nda yenilikçi ve özgün bir düflünce olmad›¤›na de¤inilir. Bat› Marksizmini. Ayd›nlanma düT EModernizmin LEV‹ZYON flüncesi.

feodal dönemin özelli¤i gere¤i apriori metafizik S O R Uolamamas›na aç›klamalara. Böylece ak›lda yaflanan tutulma. özgürlük. 1995: 30. Bu amaç ‹NT E R N E T ise bilim “mutlak gerçeklik” anlay›fl›n› birlikte getirir. Ayd›nlanmay› ak›l ile ba¤daflt›rarak insan›n ak›ls›z bir varl›k olmad›¤›n› ancak akl›na baflkalar›n›n k›lavuzluk etti¤ini ve D‹KKAT bu nedenle akl›n› kullanamad›¤›ndan söz eder. evrimsel ba¤lamda baflar›ya ulaflamam›flt›r ve postmodernist düflünürlerin radikal bir elefltirisine maruz kalm›flt›r? Bu sorunun yan›t› Ayd›nlanma düflüncesinin karakteristi¤i. bireyin akl›n› iflgal ederek bir bak›ma Ayd›nlanman›n kendi kendini imha etmesine yol açm›flt›r. Di¤er bir ifade ile tarihin ak›fl süreci çerçevesinde ilerlemesi için insan›n katk›s›na gerek DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . postmodernizm kavramlar› ne anlama gelmektedir. SIRA S‹ZDE Ayd›nlanma Düflüncesine Tepki 1 Ayd›nlanma. insan akl›na TELEV‹ZYO N duyulan güven. Ayd›nlanma düflüncesi 17. bireyin silinifli biçiminde olmufltur. Çünkü Ayd›nlanma. Postmodernistlere göre ise ak›l. Bu flekilde kapitalizmin büyük dönüflümler yaflayarak ilerlemesi. Bunun içindir ki. Böylece Ayd›nlanma. Bu durum laikleflme/sekülerleflme sürecinin de bafllang›c› olarak nitelenmifltir.3. SIRA S‹ZDE Aç›klay›n›z. Postmodern. bilim ve ilerlemeyi bar›nd›r›r. Tarihin do¤al ak›fl süreci içinde sürekli ilerleme ise “ideal toplum düzeni” anlay›fl›na ulafl›lma varsay›m›n› amaç edinir. ve 18. 2000: 17). Ayd›nlanman›n miti olarak kabul görülen ak›l. Ak›l ve bilim. bir ütopya olarak insan›n özgürleflmesi ve yücelmesi amac›n› tafl›maktad›r. Ünite . yüzy›llarda Bat› Avrupa’da yay›lan bir felsefi ak›ma iflaret eder. Mutlak gerçeklik kavram› ile özdeflleflir. Horkheimer 1998: 59). Kant. postmodernite. Bu durum ise teknik ve teknolojinin geliflimini (DellaK ‹sa¤lam›flt›r T A P lo¤lu. insana kendi akl›n› kullanma cesaretiAMAÇLARIMIZ ni vermifltir (Kant. ne yaz›k ki. mevcut sorunlar›n üstesinden gelinmesini sa¤layamad›¤› gibi araçsallaflm›flt›r da (Dellalo¤lu. Bu düflünce ak›m› yap›s›nda eflitlik. insan›n kendi akl›n› kullanamay›fl›n› ergin olmama durumu ile aç›klamak istemifl ve dolay›s› ile bu ergin olmaSIRA S‹ZDE y›fla insan›n kendi suçu ile düfltü¤ünü belirtmifltir.Postmodern Sosyal Teori 53 temel parametreleri nelerdir ki. Oysa Ayd›nlanman›n akl› getirdi¤i nokta. sürekli ilerlemenin bir motoru olarak görülür. Nietzsche’nin görüflleri. Bunun nedeni bir baflkas›n›n k›lavuzlu¤u ve yard›m› olmaks›z›n akl›n› kullanma kararl›l›¤›n› ve yüreklili¤ini gösterememifl olmas›d›r. Kant’tan da etkilenen Frankfurt Okulu üyeleri ekonomide verimlili¤in artmas› sayesinde akl›n araçsal kullan›m›n›n ön plana ç›kt›¤›n› belirtmifllerdir. bireyin akl›n› kullanamamas›na ve dolay›s› ile özgür göndermede bulunur. Ayd›nlanma düflüncesi akla/rasyonaliteye büyük anlam atfetmifl ve do¤al toplum düzeni ve do¤al hukuk tart›flmalar› ile tarih sahnesine ç›km›flt›r. Horkheimer’in ifade etti¤i üzere bir “ak›l tutulmas›” yaflayarak çat›flan ç›karlara hizmet etmeye bafllam›flt›r. Kant. 1995: 32). Ayd›nlanman›n bu anlamda bir mit olarak de¤erlendirilmesine neden olmufltur. Akl›n amaçlara ulaflmak için kullan›lan araçlarla tan›mlan›yor olmas› yeni bir egemenlik biçimini getirmifl ve tümelin ak›l yolu ile tikel üzerinde egemenli¤ine neden olmufltur. Do¤al toplum ve do¤al hukuk düflüncesi bir anlamda laikleflmifl mutlak gerçekli¤in yans›mas› biçiminde de¤erlendirilmifltir. bilim ve bilgilenmenin tanr›sal bir süreç anlay›fl›ndan uzaklafl›lmas› ve akl› yürütmeye dayal› bir insan tasar›m›n›n varl›¤› ile söz konusu olmufltur. post-modern sanat anlay›fl› ve modernizm postmodernizm karfl›laflt›r›lmas› ba¤lam›nda afla¤›da yer almaktad›r. Böylece tümel.

do¤ruyu temsil etme yetene¤i yoktur. Nietzsche bu aç›dan postmodernistlerin de öncüsüdür. herhangi bir nesneyi kayna¤›ndan al›p tarihin ak›fl sürecinde nas›l de¤iflti¤ini inceleme anlam›na gelmektedir. bilim ve mant›k iliflkisi gibi ögeleri ortaya koyarD‹KKAT ken. insan›n yaflam enerjisi bulunmaktad›r. Oysa bilgi edinme sürecinin kayna¤›nda ak›l de¤il. Frederich Nietzsche (1844-1900) Nietzsche (1844-1900) Ayd›nlanma düflüncesinin temel öncüllerini radikal olarak elefltiren bir felsefeci olarak postmodern düflüncenin öncüsü say›lmaktad›r. becerisini kullanarak do¤ru ve bilgi kavramlar›na ulafl›r. Dolay›s› ile de keyfidir (fiaylan. Bu düflünürler aras›nda en önemlileri Alman düflünürü AMAÇLARIMIZ Frederich Nietzsche’dir. Baz› insanlar›n yaflam enerjilerinin yüksek baz›lar›n›n ise marjinal oldu¤unu belirtir. Tarihin bu iflaretler zincirinin hiçbir mant›¤›n›n bulunmad›¤›n› belirten Nietzsche. 2009: 14. Alg›n›n olufltu¤u yer ise sinir sistemi oldu¤u için sinir sistemi ile alg›lanan “fley” in de do¤rudan dile yans›mas› söz konusudur. Dellalo¤lu. Bu çerçevede araflt›rmac›n›n metni yeniden yorumlamas› yaflam enerjisi ba¤lam›nda daha üstün bir gücün bireyde taflmas› olarak de¤erlendirilir. Nietzsche. Bu ba¤lamda “üst de¤erlerin de¤ersizleflmesi” ya da nihilizm. ve 19. ilkeleri ve fley’leri kapsayacak biçimde bütün tarih bir iflaretler zincirini oluflturmakta ve sürekli olarak yeni yorum ve uyarlamalara kap›y› aç›k tutmaktad›r. Yaflam enerjisini biyolojik bir süreç olarak niteleyen Nietzsche bunun bireye özgü oldu¤undan söz eder ve insandan insana fakl› olabilece¤ine de¤inir. yüzy›llarda modernleflmenin do¤uflunu olanakl› k›lan ne ‹NTERNET ak›l. kurucu ögeler ifllevini üstlenmifltir. Ancak dildeki yans›ma orijinal objeyi do¤rudan temsil etmeyebilir. 2002: 119-120). ne de tarihin ileriye do¤ru ak›fl düflüncesidir. 1995: 33. ac›mas›zl›¤›n ve vahfletin egemen oldu¤u bir biçime dönüflmektedir (fiaylan. Nietzsche’ye göre insan›n hem do¤ru ve bilgi gibi kavramlara gereksinimi hem de becerisi vard›r. Ayd›nlanma bu ba¤lamda bir proje olarak ileriye yönelik projeksiyoS O R U nu ifade etmektedir. Bu projede nesnel ve evrensel bilim. Yaflam enerjisi yüksek olanlar tarihi yapan. Dolay›s› ile Nietzsche’nin kastetti¤i Ayd›nlanman›n rasyonel akl›n›n bir çeflit ç›karlara ve ahlaks›zl›¤a dönüflmüfl olmas›d›r. ‹nsan alg›lama yolu ile do¤ruyu kurmaktad›r. Tarihsel TELEV‹ZYON .SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› DÜfiÜNEL‹M 54 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ duyulmufltur. Öte yandan Ayd›nlanma evrensellik. bu anlamda Ayd›nlanman›n da ilerlemeci mant›¤›n›n hiçbir ifle yaramad›¤›n› ileri sürer (fiaylan. ne bilim. 2002: 116-117. ahlaksal temelini de hümanizmden alm›flt›r (fiaylan. tek do¤ru. 18. K ‹ T A P TELEV‹ZYON Nietzsche’e göre. Tarihin ak›fl›nda gezinen bir araflt›rmac› geçip gitti¤i yerlere fakl› amaçlarla yeniden dönüp bakt›¤›nda farkl› anlam ve yorumlar› yakalama f›rsat› bulmaktad›r. bilginin ortaya ç›kmas›na neden olan bir araç olarak benimsenmifltir. ‹nsan. bu insanlar›n bir taraftan yarat›c›l›¤› ve ilerlemeyi di¤er taraftan bencillik ve buna ba¤l› olarak vahfleti yap›s›nda bar›nd›rd›¤›ndan söz eder. ‹n‹NTERNET sanlar›n yaflam enerjisi yüksek olanlar› dahi olarak (üst insan) niteleyen Nietzsche. büyük at›l›mlara kaynakl›k eden ve bireyleri yönlendiren bir davran›fl sergiler. 2002: 23). Genoloji. buna ba¤l› olarak geliflen evrensel ahlak ve hukuk. Bu durumda kurumlar›. Ayd›nlanmaya elefltirel yaklaflan Ayd›nlanma ça¤› düflünürleri de mevuttur. Bunun nedeni becerisi ile kurdu¤u “do¤ru bilgi” kavram› ile içinde bulundu¤u kaotik ve karmafl›k ortama düzen vererek egemen olmakt›r. Ayd›nlanman›n ilerleme düflüncesini de elefltirmekte ve bunu genoloji kavram› ile izah etmeye çal›flmaktad›r. Aritoteles’ten bu yana ak›l. kurallar›. 2002: 123). Smart. Gücün kayna¤›n› yaflam enerjisi olarak niteledi¤i “seçkin” bireylerde arar. 19. Öte yandan tarihsel süreç ahlakla ilgili olarak amaç ve fayda esas›na dayal› birer gösterge oldu¤undan keyfi olarak dile getirilmektedir. yüz y›lda sürdü¤ü gibi postmodern dönemde de bu etkisini daha belirgin olarak hissettirmektedir (Nietzsche. Çünkü dilin göstergeleri birey ile ba¤lant›l› oldu¤u için. Çi¤dem. Bu nedenle ayd›nlanma projesi iyimser öncüllerin aksine bir yabanc›laflman›n. Nietzsche için tarihe anlam veren sürecin güç ve iktidar oldu¤u görülmektedir. 2002: 122). 1997: 90-91) SIRA S‹ZDE Asl›nda yukar›daki anlat›lanlara bak›larak Ayd›nlanma düflüncesinin tek ve homojen bir düflünce oldu¤u söylenemez. Ayd›nlanmaKkonusunda ‹ T A P Ahmet Çi¤dem’in “Ayd›nlanma Düflüncesi (2009)” ile Besim Dellalo¤lu’nun “Frankfurt Okulunda Sanat ve Toplum (1995)” isimli yay›nlar›n›n okunmas› tavsiye edilir.

bilimin ve rasyonalitenin önüne geçirerek insan yaflam›ndaki kal›c›l›¤›n sa¤lanmas› söz konusu olacakt›r. Bu anlamda yarat›c› y›k›c›l›k bir çeflit yaflam enerjisinin a盤a ç›kmas›d›r. mekanik ve karmafl›k hale gelen üretim sürecinde basit ve rutin iflleri yapan bir birey olmufltur (fiaylan. 2002: 6162). Modern sanat anlay›fl› sürekli özgürleflmeyi geçerli k›lmak için gelene¤i yads›ma yoluna gitmifltir. bilim ve Tilerleme anlay›fllar›na yöneltti¤i elefltirilerini sonuçta sanata. esteti¤e önem vermekle noktalamakta ve tüm bu konular›n postmodern düflünürlerin de ilham kayna¤› oldu¤u görülmektedir. esteti¤in ölçütünü geçmiflte ve gelenekte aramaktad›r (fiaylan. Sanatç›-birey böyle bir olgusall›k içindedir. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Modern Sanata Karfl› Postmodern Sanat Anlay›fl› ‹NTERNET ‹NTERNET Sanatta postmodern anlay›fl. sanatta gelene¤e sahip ç›kmakta. Böylelikle sanayi toplumunda özne kaybolmakta ve makineleflen üretim sürecinin mekanik bir parças› haline gelmesi söz konusu olmaktad›r. Aksine geçmiflin ve gelece¤in flimdiki zaman içinde yorumlanmas› sanatç›ya sonsuz say›da olanak sunmakta ve geçmifli yeniden infla etmektedir. Bu ba¤lamda “yarat›c› S O R U y›k›c›l›ktan” söz eder. Sanatta özgürlük ve özgünlük konusu sanatç›n›n ele ald›¤› nesnesini/konusunu kendi alg›lad›¤› biçimde istedi¤i tarzda inflas›yla ilgilidir. postmodern sanat anlay›fl›ndan farkl›laflmaktad›r? Bu soruyu yan›tlamak için önce modern sanat anlay›fl›n› aç›klamak gerekiyor. Bunun insan›n do¤as›nda bulundu¤unu ve sürekli olarak insan bir fleyleri y›k›p yok etmekte ve yeniyi aramaktad›r. K ‹ T A P (2002) kitaBu konuda Nietzsche’nin Gücün ‹stenci. Bu ba¤lamda postmodernizm yerleflik sanat anlay›fl›ndan farkl› bir sanatsal estetik anlay›fl› ifade etmekle birlikte modernizmden bir kopuflu vurgulamaktad›r ve radikal bir elefltiriyi getirmektedir (fiaylan. Postmodern düflünürlerden Hans-George Gadamer. 2002: 124-125). ELEV‹ZYO N Öyle görünüyor ki. 2002: 104). Nietzsche bu soruya “esteSIRA S‹ZDE tik” yan›t›n› vermektedir. ilk kez 1960’larda New York sanat çevrelerine modern sanat›n karfl›t› olarak girmifl ve sanatta yeni bir postmodern estetik anlay›fl döneme hâkim olmaya bafllam›flt›r. yaflam›n dinamizminin nas›l tayin edilece¤i ve yaflam›n nas›l düzene sokulaca¤› sorusunu gündeme getirmektedir. 2002: 81). Böylece modernizmin dört özelli¤inden yola ç›karak modern sanata özgü estetik anlay›fl›n ne oldu¤una bakal›m: (I) Birincisi modernizmin özgürlük ve özgünlük özelli¤i. Dolay›s› ile esteti¤i. Çünkü sanayi toplumunda özne.Postmodern Sosyal Teori SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE 55 koflullar›n radikal bir biçimde de¤iflece¤ine olan inanc›. Modern sanat anlay›fl› nedir ki. Koflullar nas›l de¤iflirDise insan›n Ü fi Üde¤iflsin NEL‹M ac› çekmesi ve yabanc›laflmas›n›n sona ermeyece¤ini savunur. . Böylece esteti¤e ve sanatç›n›n yarat›c›l›¤›na dönmek ve “insan nedir” sorusunu temel alan yaAMAÇLARIMIZ n›tlar› dikkate almak gerekecektir (fiaylan. Modern sanata geçmifle yüceltici anlam atfedilmemekte gelenek ve yak›n geçmifl elefltirilerek yads›nmaktad›r. sanatsal alan›n her yönüne yans›m›flt›r. Ona göre özgürlü¤ün kavramsal çerçevesi güç iliflkileri taraf›ndan belirlenir. Ancak yaflam karmafl›kt›r ve kaoD‹KKAT tiktir.3. Bu kaotiklik. Bunun anlam› geçmifli ve gelene¤i. flimdiye tafl›makt›r. Nietzsche Ayd›nlanman›n ak›l. de¤iflimin yönü ve nas›l olaca¤› konusunda kesinli¤ini kaybeder. Bütün De¤erleri De¤ifltirifl Denemesi b›n›n okunmas› tavsiye edilir. Ak›l ve bilimin belirleyicili¤i ön plandad›r. Ünite .

yarat›c› yetene¤ini maksimum düzeyde a盤a ç›karmas› ve tam bir özgürlük ve özerklik içinde yaflamas› ön görülmektedir. Sanatç› art›k ürünlerini piyasaya ç›karmakta. metalaflma sürecinin kapsam ve içeri¤inin oluflturdu¤u savunulmaktad›r (fiaylan. Bu ayr›m popüler sanat› ciddi estetik anlay›fltan yoksun saym›flt›r. (IV) Modern sanat›n dördüncü özelli¤i seçkinci olmas›d›r. sanat içindir” görüflü misyon düflüncesi ile yarat›c› özelli¤in biraradal›¤›na vurgu yapmaktad›r. Böylelikle sanatç›n›n. alg›lad›¤› ve yorumlad›¤› konu ile bir toplumsal amaca yönelmektedir. fiaylan (2002: 103) postmodern sanat esteti¤inin özelliklerini de flöyle s›ralamaktad›rlar: (I) Estetik ölçüde sanatç›n›n kendi için bilincini. Ancak modern sanat ve estetik ölçütleri seçkinci olmakla birlikte teknolojik geliflmeler sanat ürünlerinin kitleselleflme özelli¤ini yok edememifltir. (III) Modern sanat›n üçüncü özelli¤i kültürün ve sanat ürünlerinin metalaflmas›d›r. Sanatç›n›n yaflam› oldu¤u gibi yans›tmas›n› önermektedir. sanatç›n›n misyonu olarak de¤erlendirilmektedir. sanatç›n›n misyonunu s›n›rs›z özgürlük ihtiyac› olarak vurgulamaktad›r (fiaylan. Çünkü tarihi yorumlaman›n ve aç›klaman›n imkâns›zl›¤›ndan söz ederken. (II) Sanatç›n›n topluma karfl› bir misyon ve anlat›s› bulunmamakta. bunun yerine montaj ve eklemleme geçmektedir. Sanatç› Kadinsky’nin ileri sürdü¤ü “sanat. Öte yandan sanat ve kültürel ürünler üzerindeki denetim de giderek artm›flt›r. Bu özelliklerden yola ç›karak. postmodern sanat anlay›fl›n› yans›tmaktad›r. 2002: 92-93). Sanatç› ortalama insanda bulunmayan bir yarat›c› yetene¤e sahiptir. di¤er sanatç›larla rekabet etmekte ve böylece yarat›c› y›k›c›l›¤›n sanatsal üretime egemen olmas› durumu söz konusu olmaktad›r. . Picasso’nun bu tablosunu kavrayabilmesi için bir ön bilgiye sahip olmas› ve bunu sorgulamas› gerekmektedir. Kadinsky. Kültürün kitlesel tüketimi özellikle e¤lence sektörünün büyümesini getirmifl ve bu alan ifl dünyas›n›n bir parças› haline gelmifltir (fiaylan 2002: 85-88). Pop art’›n en tan›nm›fl simalar›ndan olan Amerikal› Andy Warhol ise “sanat›n misyonu olmas› anlams›z bir tezdir” görüflünü ileri sürerek. Ressam Picasso’nun “Guernica” adl› tablosu sanat›n seçkincili¤ini anlatan önemli bir yap›tt›r. Bunun kaç›n›lmazl›¤› vurgulanmakta ve kapitalizmin dinamizmini. Bu anlay›fl modern sanat›n çabuk tüketilemedi¤inin/kal›c›l›¤›n›n göstergesi say›l›r. (IV) Bireyin bütünleflmifl kiflili¤i ve tutarl› olmas› de¤erleri bir tarafa b›rak›larak hümanist de¤erlerden ar›nd›r›lmas› öncelenmifltir. Bu geliflmeler modern sanat›n seçkincili¤ini ortadan kald›rmam›fl ve modern sanat/popüler sanat ayr›m›n› getirmifltir. Sanatç› seçti¤i. 2002: 84). ‹zleyicinin. (III) Gerçek aç›k uçlu olarak b›rak›lmakta ve gerçekli¤i yans›tmak yerine belirsizlik ve karars›zl›k önem kazanmaktad›r. 2002: 84). burada kitlesellik ve anonimli¤in önemine dikkat çekmektedir (fiaylan. Sanatç› içinde yaflad›¤› toplumda konusunu seçip ürününe yans›tmakta ve onu yorumlamaktad›r.56 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› (II) Modern sanat›n ikinci özelli¤i yans›ma ve misyon meselesidir. Sanatsal yans›tma ile toplumsal amac›n gerçekleflmesi konusu örtüflmektedir. Çünkü sanat›n ve kültürün tüketicilerinin belli bir birikim ve bilinç düzeyinde olmas› istenilmektedir. topluma göre daha çok ön planda tutulmaktad›r. Bu yorumlama eylemi.

2002: 95-99). modernitenin ötesinde oldu¤u düflünülen bir toplumsal geliflim aflamas›n› ifade eder.Postmodern Sosyal Teori DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹57 M S O R U (V) Postmodernizmde yüksek sanat ve kitle sanat› ayr›m› yads›narak taklit ve S O R U yap›flt›rma teknikleri ile sanat yap›t›n›n üretimi esas al›nm›flt›r. edebiyat. D‹ KKAT Postmodern kavram› sanatta yeni bir anlay›fl› ve estetik ölçütünü ifade etmektedir.” Postmodernizmin birçok kültürel alan›n çabas›n› -mimarl›k. foto¤raf. postmodernite ve postmodernleflme kavramlar› aras›ndaki anlam farklar›ndan bahseder. Bunlar bireyin hem kendilik temeline hem de sanata vurgu yapar. modern sanata bir tepki özelli¤ini tafl›maktad›r. sanat anlay›fl› ve esteti¤inin giderek marjinalleflmesini getirmifl ve bu “sanat›n ölümü” olarak yorumlanm›flt›r. 2002: 107). D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON Modern sanat›n elefltirisi. Ünite . yeni kategorilerin düflünce ve yaz›m tarzlar›n›n. Postmodernistler modern sanat ve estetik ölçütlerine iki elefltiri getirmektedirler: birincisi saAMAÇLARIMIZ nat yap›t›n›n misyonu olmas›. kültür ve kültürel tüketim. Ayd›nlanma döneminin modern sanat anlay›fl› kendinden önceki dönemin sanat anlay›fl›na bir tepki özelli¤ini yans›tmaktayd›. medya ve bilgi teknolojisi etraf›nda düzenlenmifl bir post endüstriyel ekonomi yönünde kesin ve köklü bir kayman›n oldu¤udur. P nat yap›t›nda misyon aranmayacakt›r.SIRA S‹ZDE 3. ‹NTERNET Modernizm-Postmodernizm Karfl›laflt›rmas› Smith (2005: 289) Postmodernizm. modern söylemlerin ve pratiklerin kusurlar›n› alt etmek için. dans. bilgi. Bu aç›klamalardan anlafl›laca¤› üzere. Art›k kitlenin be¤enisi önem kazanm›flt›r (fiaylan. video. Postmodernistlere göre sa‹ T A yoktur. Bu dönüflümün nas›l ortaya ç›kt›¤›n› postmodernistler tam olarak yan›tlayamamakla birlikte toplumsal de¤iflimin ve bu de¤iflimin içinSIRA S‹ZDE de vuku bulan yeni yaflam biçimlerinin belirleyici oldu¤una dikkat çekmektedirler. resim. yeni ve “radikal” oldu¤unu düflündü¤ü postmodern söylemler ve pratiklerle özdeflleflirken ço¤u zaman moderne karfl› sald›r›ya geçer. Postmodernleflme ise moderniteden postmoderniteye geçifli itekleyen bir toplumsal de¤iflim sürecini anlat›r. Postyap›salc›l›ktan kaynaklanan felsefi ve kuramsal bir konumlan›fl› da kucaklar ve modernist düflünüflün ilkelerini reddeder. Bu durumda modern sanat anlay›fl› ve esteti¤in geçerlili¤ini yitirmesi. postmodernistin niteliklerinden bahseder. fiimdi ise postmodern sanat. Postmodernite kavram›. Ona göre Postmodernizmin çeflitli boyutlar› vard›r: “Öncelikle modernizmin estetik ve sanatsal kodlar›n› reddeden estetik ve sanatsal bir tarz› anlat›r. Bu iki baflat ögenin genel anlamda ataerkinin oluflum teme- . içinde bulunulan durumu elefltirerek ç›k›fl yolu aramas› ve geçmiflten kopmufl bir yeniyi inflaya kalk›flmas› olarak de¤erlendirmektedirler. müzik ve baflka yer. yani de¤er ve politikalar›n yarat›lmas› ça¤r›s›nda bulunur. sanat ile gerçeklik aras›ndaki ba¤›n tü‹NTERNET müyle kopmas› olarak nitelendirilmifltir (fiaylan. Güzelli¤in ölçütleri tarih içinde bulunmaktad›r.gibi içinde tafl›d›¤› aflikârd›r. Böylece bir postmodernist. film. Temel düflünce. Postmodernizm kavram› Bat› dünyas›nda iki temel öge olan ekonomik kapitalizm ve kültürel hümanizm düflüncelerini kapsar.” Best ve Kellner ise (2010: 48-49). “Bir postmodernist. ikincisi modern sanat›n seçkinci anlay›fl›na yönelttikleri elefltirilerdir. Buradaki efl anlaml› sözcük postmodern ça¤d›r. kültür ve toplumda cereyan etti¤i iddia edilen kopufllar› betimler ve hararetle savunurken. çünkü yaflam›n kendinde bir K misyon Ancak sanat yap›t›nda taklit (kitsch) ve popülizm ön planda tutulacakt›r.

bizi beflinci ilkeye götürür. cinselliklerin ve hatta ak›l yürütmenin ço¤ulcu olufluna vurgu yapar ve hiçbir tarz›n bunlardan birinin di¤eri üzerinde egemen olamayaca¤›n› ileri sürer (Dellalo¤lu. Ona (Görgün-Baran. 2006: 373375) göre. Postmodernistlere göre do¤ru. 2002: 23). demektedir. zaman ve mekândaki konumlan›fl›m›z›n bize izin verdiklerini. buna benzer herhangi bir iddia. imgeyle maddi gerçekli¤in aras›nda kaybolmufl olan dünyad›r. kültürlerin. Postmodernizm fleylerin gerisinde mutlak bir gerçekli¤in olmad›¤› önermesini yapar. Söz konusu dönüflümün do¤as› ve derecesi tart›fl›labilir. fliflirilmifl olacakt›r. Modernite. bunu hiçbir kuram. Tüm toplumsal hayat. modellerin. Bizler sadece görmek istediklerimizi. Her fley zaman›n ve flans›n ürünüdür. varoluflla çok zay›f bir ba¤lant›n›n yaln›zca dille yap›ld›¤›. Bu kavramlar aras›ndaki farklar› belirttikten sonra. Sosyal ve felsefi süreci ya da koflullar› tayin eden bilgi. aç›kt›r ki. bilgi edinmenin mümkün olmad›¤›. bir dizi postmodern varsay›m›. bu de¤iflimi ifade etmek için bütünüyle yeterli gözükmektedir. Bunlar s›ras›yla yeni taklitler yarat›r ve bütün süreç amans›z bir ak›nt› içinde bireylerin tav›rlar›nda ve toplumlarda herhangi bir gerçeklikle iliflki kurulmaktan vazgeçilinceye kadar devam eder. Bu ilke. . “Postmodern” terimi. Bu de¤iflim. 1995: 31). bizim arad›¤›m›z fley olur. kültürel. gerçekli¤in imgeler okyanusunda bo¤uldu¤u bu dünyada anlama yer olmas› mümkün de¤ildir. alay ve parodidir. Postmodernizmin (IV) dördüncü ilkesine geldi¤imizde karfl›m›zda anlams›zl›k ç›kar. toplumsal ve ekonomik düzenlerde toptan bir paradigma de¤iflimi yafland›¤›n› iddia etmiyorum.58 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› line iflaret etti¤i belirtilir (Hutcheon. Baudrillard’›n simülasyon kuram› bu durumu çok net ifade eder. saf imgelerin ve temsillerin denetimi alt›na al›nm›flt›r. Bu ba¤lamda postmodernist hedeflere ulafl›labilmesi için temel araçlar ironi. Devlet ve entelektüel söylem aras›ndaki karfl›l›kl› iliflkilerin ne oldu¤unu tan›mlar. duyarl›l›kta. gerçekliklerin. Irklar›n. Bütün bu ilkelere ek olarak Postmodernizmin niteli¤ini belirleyen (VI) alt›nc› ilke çoklukla ilgilidir. gelenek ve tarih gibi fikirlerin çözümsel araflt›rmalar›na göre yaflamak hepten anlams›zd›r. hiçbir kesinlik ve hiçbir deney kalmay›ncaya kadar geniflletir. Do¤runun ve ak›l yürütmenin. Ama kültürümüzün önemli bir kesiminde. Her fleyden flüphe etmek. Art›k tek bir gerçeklikten söz edilemez. fiüphe postmodernizmin ebedi ve kal›c› flart›d›r. en az›ndan flimdilik. Postmodernizmin (III) üçüncü ilkesi. Huyseens. tanr›. art›k elimizde olan gerçeklik yerine. Postmodern kuram. cinslerin. ama dönüflümün kendisinin varl›¤› tart›flmas›z kabul edilir. deneyimi ve önermeyi daha önceki dönemden ay›rmaktad›r. Çünkü sahip oldu¤umuz bak›fl aç›m›z arac›l›¤›yla anlamland›r›r ve öyle görürüz. Böylece bilimde bile bulunmas› en kolay olan fley. Böylelikle modernizmin kal›c› iliflkilerini elefltirir. gerçeklerin de¤il taklitlerin. Postmodernizmin (II) ikinci ilkesi ise gerçekli¤in reddedilmesidir. erdem. ak›l. Her fley ve herkes bu saf yalanc› hayal dünyas›nda kaybolmufltur. Postmodernizmin (I) ilk ilkesi modernizmde geçerli olan her fleyin postmodern zamanda tümden geçersiz ve eskimeye yüz tutmufl olmas›d›r. yanl›fl anlafl›lmak istemem. do¤rular›n. 2002: 1-13). bir duyarl›l›k de¤ifliminin parças›d›r. Huyseens’e (1984: 8) göre ise postmodernizm Bat› toplumlar›nda ortaya ç›kan bir kültürel dönüflümün. söylem ve iktidar yap›lar›n› sorgular (Hutcheon. pratikte ve söylem oluflumunda gözle görülebilir bir de¤iflim yaflan›yor. Postmodernizm çeflitlilikle ve çoklukla ilgilenir. kültürel çal›flmalar jargonunda büyük anlat›lar denilen ve hayata duygu ve yön veren büyük fikirlerle kuflat›lm›flt›r. Ziyauddin Serdar’›n Postmodernizmin ilkelerinden bahsetmek gerekir. (V) fiüphe. kültürel ve tarihi alg›lar›m›z›n odakland›klar›n› görürüz.

bilimsel olsun olmas›n bilginin hizmet edece¤i ve etmesi gereken amaçlar hakk›nda söyleyecek pek sözü yoktu” (Rosenau 2004: 29). rasyonel mant›ksal modeli bu paradigman›n baflar›s› üzerindeki konsensüs sürdü¤ü ölçüde toplum bilimlerindeki merkezi yerini korumufltur. 2004: 28-29). Modernizmin ana kavram› olan ak›l ve her fleyin rasyonel ölçüler içinde yürütülmesi düflüncesi. Postmodernizmin görüldü¤ü ilk alan›n sanat oldu¤u bilinmektedir.Postmodern Sosyal Teori 59 Modernizm ile postmodernizmi karfl›laflt›rd›¤›m›zda flu özelliklerin alt›n›n çizilmesi gerekir. (II) “‹kinci olarak dikkatler modern bilimin suiistimalleri ve zararlar› üzerinde odaklanmaya bafllad›. postmodernizmde akl›n tükenmiflli¤i olarak yorumlan›r. bilimin bütün sorunlar› çözebilece¤i yolundaki sakat inanç. Modernizmdeki belirlenim yerine. Modern bilimin kendi formal standartlar›n› kendisinin de uygulamad›¤› söyleniyordu. bir baflkald›r›y› sergiler. Roseanu’ya göre “Modern bilimin pozitivist. büyük anlat›lar›n yerini postmodernizmde küçük tarih/anlat› alm›flt›r. Modern bilim demokratik toplumlarda hükümetlerin yapt›¤› usulsüzlüklerin üzerini örtmekle ve totaliter devletleri ayakta tutmaya yard›m etmekle suçland›.” Ama bu konsensüs bozulmaya müsaittir ve tam ortaya ç›kan bariz yetersizlikler modern bilime belli tehditlerle bakmay› makul hale getirdi¤i s›ralarda postmodernizm ç›kagelmifl ve ilk olarak modern bilimin en hevesli taraftarlar›n›n vaat etti¤i can al›c› sonuçlar›n bir türlü ortaya ç›kamay›fl›ndan duyulan sab›rs›zl›¤› gittikçe artt›rm›fl ve toplum bilimleri ile pozitif bilimlerdeki kinizmi beslemifltir. açl›k. modernizme karfl› bir meydan okumad›r. postmodernizmde bireylerin kat›l›m olanaklar›n›n bulundu¤una ve konumlar›n belirsizli¤ine dikkat çekilir (Görgün-Baran. modern bilim insan varoluflunun mistik ve metafizik boyutlar›n› pek kâle alm›yor. (V) Beflinci olarak. (IV) Dördüncü olarak. Roseanu’ya göre toplumbilimlerindeki postmodernizm k›smen modern bilimin var olan yetersizliklerine karfl› bir tepkiydi ve tepkiler (I) ilk olarak yukar›da belirtildi¤i gibi vaat edilen sonuçlar›n ve beklentilerin gerçekleflmemesiyle bafll›yor ve devam ediyordu. Modern bilimin k›sa vadede hatalar› trajik sonuçlar do¤urmakla kalm›yor. Lyotard’da da görülece¤i üzere art›k büyük anlat›lar dönemi bitmifl. çevre kirlenmesi.yy’›n belli bafll› sorunlar›n› iyilefltirme konusundaki bariz yeteneksizli¤i karfl›s›nda bocalad›. (V‹) Son olarak normatif ve etik olan hakk›nda. ampirist. hatta bütün meseleleri baya¤› ve üzerinde durmaya de¤mez fleyler olarak gösteriyordu. Modernizmin kat› hiyerarflik anlay›fl› anarfli ad› alt›nda kurals›zl›¤a dönüflür. . Anlafl›laca¤› gibi postmodernizm.3. beklentiler abart›l› hale gelirken verilen sözler de tutulmuyordu (Rosenau. (III) Üçüncü olarak. zehirli kimyasal at›klar. modern bilimin teoride nas›l iflledi¤ine dair varsay›mlarla gerçeklik biçimi aras›nda bir uyuflmazl›k oldu¤u aç›kt›. Ünite . Özellikle mimaride ve edebiyatta karfl›lafl›lan bu durum dadaizm ad› alt›nda toplumsal sorunlar›n giderek artmas› karfl›s›nda bir karfl› duruflu. Yine modernizmde. Modernizmde toplumsal mesafeler önemli iken. ‹leride belirtilece¤i üzere Lyotard’›n da savundu¤u gibi üst anlat›lara duyulan güven sars›lm›flt›r (Anderson. 2006: 376-378). belirsizlik Postmodern düflüncenin en temel özelliklerinden biri haline gelmifltir. Modernitenin romantik ve iyimserli¤i postmodernitede toplumsal sorunlar› kapsayan ve bu sorun yuma¤›n›n oluflmas›n› protesto eden dadaist anlay›flla kendini göstermektedir. küçük ama önemli söylemler ön plana ç›km›flt›r. yoksulluk gibi). 2009: 41). (Nükleer silahlar. modern bilimin 20.

normatif seçimler yapmaktan ve belli bir konuyla s›n›rl› siyasi birlikler oluflturmaya çal›flmaktan çekinmezler. bofl. Olumlay›c›lar›n ço¤u dogmatik ve ideolojik olmayan. Kellner’in (2000:368-369) aç›klamalar› ile ifade edecek olursak: Öncelikle modernitenin büyük umutlar›n›n sona erdi¤ine ve geçmiflin totallefltirici toplumsal teorilerini ve devrimci siyasetini sürdürmenin olanaks›zl›¤›na iflaret ederek bir postmodern durum betimlemesi yapan Lyotard’› ve sonra postmodernizmi. fleylere yer bulunsa bile bunlar felaketi bekleyerek geçen dönemi süsleyen geçici. “post önekinin konuldu¤u terimlerin hepsi de moderni izleyeni ve modernden sonra geleni tarif eden art arda birer iflareti olarak ifllev görür. parodiye vb. Yine de baz› yazarlarca. Bu anlam›yla post öneki kendisini öncelemifl olandan aktif bir kopuflu. Böylelikle postmodern teorisyenlerin birço¤unun terimi. “Ya olumlu siyasi eyleme aç›kt›rlar ya da Yeni Ça¤ dininden Yeni Dalga yaflam tarzlar›na kadar uzanan ve postmodern toplumsal hareketlerin tamam›n› içeren kiflisel. Bat› tarihindeki dramatik kopuflu ya da k›r›lmay› vurgulamak amac›yla kulland›klar› görülmektedir. 2010: 47). 2004: 37). e¤lenmeye. dogmatik olmayan ve birer düflü olan projeleri tan›makla yetinirler. E¤er flüphecilerin iddia ettikleri üzere hakikat diye bir fley yoksa o zaman geriye tek kalan fley oyundur. post teriminin mahiyetinde bir mu¤lâkl›k söz konusu oldu¤u belirtilmekle birlikte post terimi modern olmayana iflaret eder. toplum. geç kapitalizmin kültürel mant›¤› olarak yorumlayan ve böylece postmodernizmi sadece kapitalizmin yeni bir evresi içinde yer alan kültürel bir mant›k olarak görecelilefltiren Jameson’› inceleyece¤iz. sözcüklerin ve anlam›n oyunu” (Rosenau. Olumlay›c›lar daha çok süreçlere bakma e¤ilimindedir. ümitsiz. ahlaki parametrelerin bulan›k oldu¤u. Ama bu postmodernistler. deneysel bir felsefi ve ontolojik düflünsel pratik bulma peflindedirler. anlams›zl›k ve toplumsal kaos ça¤›. soyk›r›m. Olumlay›c› postmodernistler ise. postmodern ça¤›n parçalanma. yorgun ve ikircikli olan her fleyle karakterize edilen radikal afl›lmaz bir belirsizlik ça¤› k›ld›¤›n› iddia ederler. Mutlulu¤a. bir eti¤i olumlamaktan.60 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Dolay›s›yla postmodern söylemler. 2004: 36-37). Böylelikle postmodern söylem tarih. hastal›k. Postmodernizme iliflkin bu girifli yapt›ktan sonra flimdi iki önemli düflünürü ele alaca¤›z. çözülme. Postmodernizm için toplumbilimleri söz konusu oldu¤unda Olumlay›c› ve fiüpheci Postmodernistler olarak iki genel e¤ilimden bahsedilir. kültür ve düflüncede anahtar niteli¤i tafl›yan bir dizi de¤iflimi betimleyen dönemlefltirme terimlerini içerir” (Best&Kellner. Best ve Kellner’e göre. gelip geçici. modern söylemlerle ve pratiklerle ba¤lar›n› kopartan yeni sanatsal. (Best&Kellner. ama ayn› zamanda bu ba¤›ml›l›k ve süreklilik anlam›n› da ifade eder. flüphecilerin elefltirilerine kat›lmakla birlikte yine de postmodern ça¤a daha umutlu ve iyimser bakarlar. . korkunç ac›mas›z. “Kötümser. 2010: 47-48). atom felaketi gibi felaketler durmaktad›r. Olumlay›c›lar›n ço¤u baz› de¤er tercihlerinin di¤erlerinden daha üstün oldu¤unu iddia ederler ki flüpheci postmodernistlerin onaylamayaca¤› bir ak›l biçimdir bu” (Rosenau. anlams›z. kültürel ya da teorik perspektifleri ifade etmektedir. Dolay›s›yla bu dönemde hiçbir toplumsal ya da siyasi projeye ba¤lanmaya de¤mez. Böylelikle bu terim modern ça¤›n teorik ve kültürel pratiklerine ve onun ötesine geçmeyi içeren aktif bir olumsuzlamay› da içinde bar›nd›r›r. yabanc›laflt›r›c›. e¤lenti biçimlerinden ibarettir. olumsuz ve kasvetli bir de¤erlendirmede bulunan flüpheci postmodernistler. Modernli¤in y›k›c› karakteri postmodern ça¤›. Marksist teorileri destekleyerek. Önümüzde nüfus art›fl›. hatta hiç olmad›¤› bir ça¤ oldu¤unu ileri sürerler.

Bilgi dünya çap›nda gerçekleflen .Postmodern Sosyal Teori 61 JEAN-FRANÇOIS LYOTARD’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI Girifl Postmodernizm denince akla ilk gelen düflünürlerden biri olan Lyotard’›n.” Jean-François Lyotard (1924-1988) 10 A¤ustos 1924'te Versailles’de do¤an Jean-François Lyotard. Bilgi kendinde bir amaç olmaktan uzaklaflmakta ve art›k kullan›m de¤erini kaybetmektedir (Lyotard. Bilgi üretme ve edinme biçiminin giderek de¤iflmesi sonucunda. Lyotard’a göre. birkaç on y›ld›r bilgisayarlaflm›fl bilginin. geliflmifl bat› toplumlarda 19. Lyotard’a göre postmodern durumu belirleyen temel ölçüt bilginin konumudur ve postmodern durumda art›k yeni bir bilgi anlay›fl› geçerli olmaktad›r. postmodern ça¤da bilginin sat›lmas› için üretildi¤i ve tüketildi¤i görülmektedir. 21 Nisan 1988’de ise Paris’te lösemiden ölür. 1956 y›l›nda felsefe yeterlik s›navlar›n› baflar›yla verdikten sonra Cezayir’de lisede bir y›l ve ard›ndan Fransa’da La Fleche adl› lisede yedi y›l boyunca felsefe ö¤retmenli¤i yapar. ard›ndan ‹flçi Gücü adl› baflka bir dergiye düzenli yaz›lar yazan Lyotard. 1954 ile 1964 y›llar› aras›nda Sosyalizm ya da Barbarl›k adl› Frans›z radikal Marksist dergiye. daha sonra ise Saint. Lyotard. postmodernizme iliflkin görüflleri ço¤unlukla “Postmodern Durum” adl› kitab›nda bulunabilir. yüzy›ldan beri süregelen bilim. Bir bak›ma bilginin metalaflmas› durumu ile karfl›lafl›lmaktad›r. de¤iflik aral›klarla bulundu¤u sekiz y›l boyunca ABD’nin çeflitli üniversitelerinde Frans›z felsefesi ile Elefltirel kuram üstüne dersler verir. sanat gibi kültür süreçlerinin büyük bir dönüflüm içinde oldu¤unu ve bu dönüflümün bir bak›ma postmodern olarak tan›mlanmas›n› mümkün k›ld›¤›n› ortaya koymaktad›r.Deniste ö¤retim üyesi olarak çal›fl›r. 2000: 19-20). Lyotard (2000: 11) . “bu durumu tasvir etmek için postmodern kelimesini kullanmaya karar verdim. Ünite . fiaylan’a göre (2002: 274) bu metindeki ana tema.3. Ayn› zamanda Paris’teki Uluslararas› Felsefe Koleji'nin kurucu üyesi olan Lyotard. Postmodern toplumlarda bilginin nas›l konumland›r›ld›¤›n› anlamakt›r.1 Postmodernizm ve Bilginin Konumu Lyotard toplumlar›n postmodern ça¤a girmeleri ile birlikte bilginin konumunun de¤iflti¤inden söz eder. birçok sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürel sonuçlar› da beraberinde getirecektir. Dolay›s›yla “Postmodern Durum”a bak›ld›¤›nda asl›nda karfl›m›zda duran bir bilgi/bilim felsefesi kitab›d›r. o dönem içinde hem Fransa’da hem Dünya genelinde entelektüel çevrelerde oldukça yank› uyand›rm›flt›r. 1968 May›s'› olaylar› s›ras›nda. Lyotard’›n bu metindeki ana problemi. Bunun için der. üretimin ana gücü durumuna geldi¤i genifl oranda kabul görmektedir. Sorbonne’da dersler verir. 1979 y›l›nda yay›nlanan kitap. 1987 y›l›nda emekli olana dek önce Paris Üniversitesinde. Bilginin do¤as› içindeki bu dönüflüm. Resim 3. Bilgisayarlaflm›fl bilginin alabildi¤ine geliflmifl toplumlardaki iflgücü da¤›l›m› üzerinde gözle görülür bir etkisi bulunmaktad›r.

Son k›rk y›l içerisinde bilim ve teknoloji. yoksa devlet di¤er kullan›c›larla bir mi tutulacakt›r. Lyotard’a göre. sorular› yan›t beklemektedir (Lyotard› 1999: 319). Bu dönüflüm içinde bilginin do¤as› da de¤iflecektir. Bu sistemler bilgisayar teknolojilerinin gelifltirilmesiyle daha da tehditkâr hale gelmifltir. ulus devletlerin silah üretimindeki üstünlüklerini daha çok güçlendirecek. dil ve bilgi üzerinde yo¤unlaflm›flt›r. Çok uluslu flirketler hâlihaz›rda ulus-devlet düzenini tehlikeye sokan yeni sermaye dolafl›m sistemleri gelifltirmifllerdir. 1999: 319). 1999: 318). geliflmifl ve geliflmekte olan ülkeler aras›ndaki uçurum daha da büyüyecektir (Sarup. 1999: 317). toplumun kullan›lan bilginin zenginli¤i ve aç›mlan›fl›n›n kolayl›¤› ölçüsünde varl›k gösterebilece¤i ve geliflebilece¤i ilkesiyle karfl›tl›k içinde düflünüldü¤ünde süresi geçmifl. (II) ikincisi ö¤renmedir. düzenlemenin. Bilgisayarlar›n egemenli¤iyle birlikte belirli bir mant›k devreye girmektedir. Lyotard. muhtemel bir Çin Pazar›n›n aç›l›fl›. Bu bir teknolojik dönüflümdür. Dünya pazar›n›n yeniden aç›lmas›. günümüzde her zamankinden çok daha büyük ölçüde yönetim sorunudur. eskimifl bilgi olacakt›r. 2000: 23). gelece¤in toplumuyla ilgili bütüncül tahminler yapmak yerine tek bir noktaya odaklanmay› anlaml› buluyorum. Postmodern ça¤da bilim muhtemelen. dolay›s›yla hangi önermelerin bilgi hükümleri olarak kabul edilece¤ine iliflkin belli kabuller ortaya ç›kmaktad›r (Lyotard. eskiden ulus devletlerin topra¤›n denetimi için verdi¤i mücadele. ‹kinci ifllev yani ö¤renmede etkili olan makinelerin küçültülmesi ve ticari hale getirilmesidir (Lyotard. “Bilginin tabiat›ndaki dönüflüm o. Bilgisayar diline ya da di¤er dillere çevrilemeyen ve dönüflüme sokulamayan bilgiler bu süreçte terk edilecektir.62 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› iktidar rekabetinde ana bileflen olacak. Bu ba¤lamda. Çünkü devlet alan› olan e¤itim arac›l›¤›yla yay›lan bilgi. Günümüzde gittikçe önem . bilgi depolama ve veri bankalar› bunun örnekleridir. sosyalist bir alternatifin çöküflü. daha tutarl› bir ekonomik rekabete geri dönüfl. 2010: 189). zaman varolan kamusal güçler üzerinde hem fiili hem hukuki olarak genifl flirketler ve çok genel biçimde sivil toplumla olan iliflkilerini gözden geçirmeye zorlayacak tepkilere yol açabilir. Araflt›rma ve ö¤renilmifl bilginin aktar›m› bu etkilerin yafland›¤› bafll›ca ifllevlerden ilk ikisidir. Bilgisayar dilleri. Bu teknolojik dönüflümlerin bilgi üzerinde önemli etkileri oldu¤u söylenebilir. zaman› gelince enformasyon denetimi için verilecektir. yani yeniden üretim ifllevlerinin yöneticilerden geri al›narak makinelere emanet edildi¤i ve bundan böyle de hep edilece¤i öne sürülmektedir. Amerikan kapitalizminin hegemonyas›n›n k›r›l›fl›. Sözgelimi IBM gibi flirketlerin veri depolar›na kimlerin ulaflabilece¤ine kim karar verecektir? Devlet mi. Bu aç›dan ekonomik güçler ile devlet güçleri aras›ndaki iliflki aç›s›ndan sorunlu bir nokta ortaya ç›km›fl olur (Lyotard. Bilginin ticarileflmesi ile ba¤lant›l› olan bilginin “fleffafl›¤›” ideolojisi devleti bir karmafla ve “s›k›nt›/gürültü” unsuru olarak gösterir. diyor: O da “bilimsel bilginin bir söylem” oldu¤u noktas›d›r. seslerin ve görüntülerin dolafl›m›nda gittikçe etkili olaca¤› söylenebilir. bilginin ticarileflmesi ulus-devletlerin e¤itim-ö¤retim faaliyetlerini üretme ve da¤›tma ayr›cal›¤›n› tehdit etme potansiyeli tafl›maktad›r.bunlar ve birçok di¤er etmen 1970’lerin sonunda devletleri 1930’lardan bu yana oynamaya al›flt›klar› yat›r›mlara k›lavuzluk etme ve yönlendirme rolü konusunda ciddi bir de¤erlendirmeye haz›rlamaktad›r” (Lyotard. Özellikle 1979 y›l›nda yazd›¤› bu kitab›nda Çin’in günümüzdeki yükselifline vurgu yapmas› dikkat çekicidir. iletiflim teknolojileri. Aç›kça söylemek gerekirse (I) birincisi araflt›rma. Dolay›s›yla bilgisayar ça¤›ndaki bilgi sorunu. Makinelerin ne oldu¤u ve ne ifle yarad›¤› bilgisinin ö¤renilmesiyle birlikte insan gücünün.

Böylelikle bilim söyleminin meflruiyetinin afl›nmas›yla yeni diller eklemlenmeye bafllam›flt›r: makine dili. Büyük anlat›lara göre bilgi ancak içeri¤i kadar de¤er tafl›r.” Bu spekülatif dil oyunun olmazsa olmaz flart›d›r. Bu geliflmeler Amerikan kapitalizminin hegemonyas›n›n çöküflü. Birincisi. Bu dönüflüm asl›nda 1970’lerde bafllam›fl. Dolay›s›yla Lyotard için bir metnin yazar› taraf›ndan nas›l anlamland›r›ld›¤› çok önemli de¤ildir. makinelere iliflkin al›nan bu kararlar›n do¤rulu¤unun garantisini kimin verebilece¤i sorunudur (Sarup.” Lyotard’›n dil oyunlar› üzerine dile getirdi¤i gözlemleri nelerdir? SIRA S‹ZDE Lyotard’a göre bilimsel bilgi. dünya piyasalar›n›n yeniden aç›lmas› gibi büyük ölçekli sonuçlar da yaratabilecektir. kurallar› tatmin etmiyorsa tan›mlad›klar› oyuna dâhil de¤ildirler. bilimsel bilgidir. Bu yüzden dil oyunlar›n›n ço¤ullu¤unu benimsemek gerekir. Lyotard. 1930’larda oynad›¤› dan›flmanl›k. ö¤renimin de t›pk› para gibi bir de¤er haline gelece¤inden söz eder. Dilin Esnekli¤i ve Büyük Anlat›n›n Yitimi Ça¤dafl toplumlarda bilginin meflrulu¤u farkl› flekillerde formüle edilmektedir. (2000: 32) flöyle der. yat›r›mlar için yol göstericili¤i gibi görevlerine geri dönme e¤ilimine girmifltir. Üçüncü nokta biraz önce söylenilen fley taraf›ndan önerilmektedir. Bu yol takip edildi¤inde postmodernitenin ana ak›m›na ulafl›lm›fl olur: Bilim kendi dil oyununu oynar. evrensel bir üstdil yoktur. Anlat›sal bilgi ve bilimsel bilgi en bafltan beri rekabet içinde olmufllard›r. 1999: 320). Di¤er bir deyiflle. Bir hareket ya da ifade. “Dil oyunlar› hakk›nda flu üç gözlemde bulunmak faydal› olacakt›r. Nietzsche’nin dedi¤i gibi “Avrupa nihilizmi” gerçekli¤i temel koflul alan bilimin kendini tersyüz ediflinden do¤mufltur (Lyotard 1999: 321). di¤er dilleri meflrulaflt›rma yetisine sahip de¤ildir (Lyotard 1999:322). Anlat›lar hem toplumsal kurumlara meflruluk kazand›r›rlar kurumlar›n bütünleflmesine yönelik olumlu ya da olumsuz modelleri temsil ederD‹KKAT fiaylan (2002: 272-273). Ünlü filozof Ludwig Wittgenstein’›n dil oyunlar› anlay›fl›n› gelifltirir. as›l önemli olan sorun bu metnin di¤erleri yani al›c›lar taraf›ndan nas›l anlamland›r›ld›¤›d›r. e¤er kurallar yoksa oyun da yoktur. Bu ba¤lamda de¤er tafl›yan bilgi. Her ifade bir oyundaki hareket olarak düflünülmelidir. Böylece Lyotard. yeni müzikal notasyonlar. 2 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ . bilginin bütününü temsil etmez. Hatta bir kural›n son derece küçük tadili bile oyunun tabiat›n› de¤ifltirir. gündelik geçim bilgisiyle bir projenin optimize edilmesi için kullan›lan bilgi aras›nda bir ayr›m söz konusu olacakt›r (Lyotard. Lyotard için dilin esnekli¤inin çok önemli oldu¤undan ve buna ba¤l› olarak nesnel bir anlam yap›s›n›n olabilirli¤ini kuflkuyla karfl›lad›¤›ndan bahseder. oyun kuram›. dilden bahsetmeyi de ihmal etmez. modernitenin sistem-özne iliflkisi baflar›s›z olmufltur (Lyotard 1999: 323). 2010: 189). bunlar›n kurallar› kendi içlerinde meflruluklar›n› tafl›mazlar ama aç›k ya da örtük bir anlaflman›n nesnesidirler. Geleneksel toplumlarda anlat›sal biçimin üstünlü¤ü söz konusuS Ohem R U de yerleflik dur.3.Postmodern Sosyal Teori 63 kazanan soru. Buna ek olarak klasik bilim s›n›flamas› sorgulan›r hale gelmifltir. Art›k ayr›m bilgi ve cehalet aras›nda de¤il “harcama bilgisi” ile “yat›r›m bilgisi” aras›nda yap›lacakt›r. 1999: 319). Kimse tüm dilleri bilmemektedir. (Lyotard. genetik kodlar›n dili gibi. Di¤er bir ifade ile sorun metnin nas›l iletildi¤i ve ne tür etkileflimlere yol açt›¤›d›r. Dil oyunlar› kendi bak›fl aç›s›na ve çeflitlili¤e de sahiptir. On dokuzuncu yüzy›l›n bafllar›ndan itibaren bilimsel bilgi meflruiyet kaybetmeye bafllam›flt›r. ‹kincisi. fiu önermeyi ele alal›m: “Bilimsel bilgi yaln›zca ve yaln›zca bir gerçe¤i a盤a ç›karan bilgidir. Anlat›sal bilgiden DÜfiÜNEL‹M de bahsedilmesi gerekir. Lyotard bilginin meflrulaflmas› sorununa dikkat çekerken. Ünite . devlet. Ona göre dil oyununun kurallar› yaln›zca kendi içinde belirlenmifltir. Bilgi teknolojilerindeki dönüflümler devletin büyük flirketlerle ve sivil toplumla olan iliflkilerini de dönüflüme u¤ratacakt›r.

tan›mlamas›na dönük bir gelenektir. ö¤rencinin göndericinin bildi¤ini ö¤renebilece¤i. Ona göre modern toplumun (sanayi toplumu) baflvurdu¤u büyük anlat›lar›n insan› do¤ru tem‹NTERNET AMAÇLARIMIZ ‹NTERNET . sürekli yenilikten ve kat›l›mc›lar›n üzerinde anlaflma sa¤lad›klar› yerel kurallar›n ve kural koyucu flemalar›n pragmatik inflas›ndan ve dolay›s›yla SIRA S‹ZDE mikro-politikadan yana ç›kar. Geleneksel toplumlardaki anlat› gelene¤i. S O R U (II) meflrulaflt›rman›n SIRA S‹ZDE kaç›n›lmaz do¤al sonucu olan gayri meflru k›lma ve (III) d›fllama. 2010: 192-193). Ona göre modern bilginin üç koflulu vard›r. Bunun ilk ön kabulü ö¤rencinin göndericinin bildi¤ini bilmedi¤i düflüncesi üstüne kurulu oldu¤undan.. Uzmanlar. büyük meflrulaflt›rma flemalar›ndan sak›n›r AMAÇLARIMIZ ve heterojenlikten. (Sarup. (Best&Kellner. ‹kinci ön kabul. henüz yeteneklerini gelifltirme sürecindeki ö¤rencilerin yeterince bilmediklerinin fark›ndad›rlar. üst-anlat›lara D ‹ K K A ve T temelcili¤e karfl› ç›kar. DÜfiÜ NEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT S O R U SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ 3 SIRA S‹ZDE bilgi ve anlat›sal bilgi aras›nda nas›l bir fark vard›r? Lyotard’a göre bilimsel S O R U SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON D‹KK AT Lyotard modern ve postmodern bilgi aras›nda da ayr›m yapar. ço¤ulluktan. bilimsel SIRA S‹ZDE bilginin gereksinim duydu¤u bir dil oyunu ile düz anlam› al›koymas›. Ayd›nlanman›n büyükanlat›lar›n›n postmodern dönemde giderek azald›¤›n› yerini küçük anlat›lara b›rakt›¤›n› vurgular (Ritzer. ayn› zamanda toplulu¤un kendisi ve çevresiyle yaflad›¤› iliflkiye dayal› üç ayakl› bir yetki paylafl›m›n›n -nas›l yapaca¤›n› bilmek.64 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ler. (I) Temelci iddialar› meflrulaflt›rmak üzere üst-anlat›lara baflvurulmas›. aksi durumda ayn› göndergeyle çeliflen ya da çat›flan her bildirimi reddetmesi beklenir. Bundan dolay› postmodern. ortada ö¤renci için ö¤renilmesi gerekli olan bir fleyin oldu¤u aç›kt›r. Çünkü postT E L Eböyle V‹ZYON modern bilgi bir meflrulu¤a gereksinim duymamaktad›r. Bilimsel kurallar 19. O kendisi için yeni bir epistemoloji gelifltirmektedir. ‹flte tam da burada Lyotard’a göre yeni ‹NTERNET kurgulanacak epistemolojide gerçekli¤in do¤ru olarak yans›t›lmas› anlam›na gelen TELEV‹ZYON temsil sorununu d›fllamak gerekmektedir (fiaylan. Böylece Lyotard. bu anlamda bir uzman olan ö¤retmenle eflit yeterlili¤e sahip olabilece¤i düflüncesine dayal›d›r. 1997: 128-129). (Sarup 2010: 192) SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M Görülece¤i gibi bilimsel bilgi ile anlat›sal bilgi aras›ndaki temel ayr›m. 2010: 203) DÜfiÜNEL‹M Lyotard’a göre art›k büyük anlat›lara baflvurmaya gerek duymay›z. Lyotard anlat›sal ya da öykü anlatan bilgi savlar›n›n geri çekilmesini tart›fl›r. Bu yolla ö¤renciler bilimsel bilgi üretme yoluyla tan›fl›rlar. homojen epistemolojik ve ahlaki reçetelere duyulan arzu. di¤erlerini ise d›fllamas›ndan kaynaklan›r. 2002: 276-277). göndericiden söyledi¤ine yönelik kan›t gösterebilmesi. ancak daha önceki bildirimi çürütmesi kofluluyla geçerli olarak kabul edilebilir. bilginin yeni koflullar›na yan›t K ‹epistemolojinin T A P veren yeni bir gelifltirilmesini içerir. Bilimin dil oyununda. Hem bilimsel hem de anlat›sal bilgi bu ba¤lamda eflit derecede zorunludur (Sarup. Postmodern bilgi ise bunun tersine. yy biliminin “do¤rulama” 20.. nas›l dinleyece¤ini bilmek. yy biliminin ise “yanl›fllama” dedi¤i görüflün temelini teflkil ederler. Dolay›s›yla geçerli olan bu yeni bilgi anlay›fl› saK ‹ T A P yesinde geliflmifl toplumlar büyük ve kapsaml› bir de¤iflim geçirmekte ve postendüstriyel toplumlara do¤ru evrilmektedir. 2010: 191). nas›l konuflaca¤›n› bilmek. ama ö¤renmek için çaba gösterdiklerine de itimat ederler. Ayn› göndergeye iliflkin daha önce onaylanm›fl bildirimi çelen her yeni bildirim. Söz konusu yeniden üretimin gerçekleflmesini olanakl› k›lan ise ö¤retilerdir.

yine de büyük anlat›lar› terk etmemiz gerek diyen Lyotard’›n kendi postmodern epistemolojisinde dil oyunlar›na baflvurmas›n›n sebebi bundan kaynaklanmaktad›r. AMAÇLARIMIZ ‹SIRA NTER NET S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Bu tan›mlamaya Kellner’in (2000: 385-387) karfl› ç›k›fl› oldukça serttir. felsefecinin konumundad›r. gerçekleflmeleri daima hemen bafllayacakt›r. birçok düflünür taraf›ndan elefltirilmesine ra¤men. O zaman yazar ve sanatç›. Lyotard’a göre neden art›k büyük anlat›lara ihtiyaç duyulmamaktad›r? Aç›klay›n›z. Lyotard. Kellner (2000: 387) bu duruma da “Radikal bir toplumsal teori oluflturmak için oyun oynamak yeterli midir.DÜfiÜNEL‹M S O R U 3. yap›lacak olmakta olan›n kurallar›n› formüle etmek için kurals›z çal›flmaktad›r. bafll›kta vaat etti¤i gibi bir yan›t› vermemekte. Ünite . flöyle demektedir. böySIRA S‹ZDE le bir bilginin aç›k olmas› gerekti¤idir. üretti¤i çal›flma ilke olarak daha önceden yerleflmifl kurallar T Etaraf›ndan L E V ‹ Z Y O N yönetilemez. K bunlardan ‹ T A P hofllanmak için de¤il. Kellner’e göre (2000: 385) Lyotard’›n “Postmodern Durum” adl› kitab›nda ek olarak yay›nlad›¤› “Postmodernizm Nedir Sorusuna ‹ N T E S‹ZDE RNET Yan›t” adl› yaz›. Lyotard. postmodern teorinin en önemli kitaplar›ndan birini yazm›fl önemli bir düflünürdür. Bu ba¤lamda Kellner’e göre Lyotard’›n kendisinin modernist bir estetikle sona eren postmodern bir toplum teorisi.Postmodern Sosyal Teori DÜfiÜNEL‹M S O R U 65 D‹KKAT sil edememesi. sunumlaman›n kendisinde ileri götüren olacakt›r: güzel biçimlerin tesellisini ve elde edilemez olan›n kolektif nostaljisini paylaflmay› mümkün k›lan bir zevk uzlafl›m›n› inkâr edecektir. Ama teorinin icras› için bize sundu¤u öneri ise dil oyunlar›d›r. Postmodern. Öncelikle bu durumun postmodern de¤il. postendüstriyel toplum teorisi ve postmodern bilgi teorisi yoktur. “Postmodern. Yazd›¤› metin. modern içindeki sunulamayan›. Postmodern sanatç› veya yazar. teorik modellere ve daha sistematik bir toplumsal teori ve elefltiriye ihtiyac›m›z yok mu?” sorular›n› sorar. SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M Daha ayr›nt›l› bilgi için Jean. Lyotard’›n burada vurgulamak istedi¤i topluma iliflkin bir bilginin olmamas› de¤il.SIRA onun deyimiyle hayal k›r›kl›¤› yaratmaktad›r. sunulamayan›n güçlü bir anlam›n› veren yeni sunulmamalar› araflt›racakt›r. Postmodern Durum kitab› bilginin de¤iflen ifllevini göstermede günümüzde de güncelli¤ini korumaktad›r. Böylece çal›flma ve metnin bir ‹ N T E Ryazarlar› NET olay›n karakterlerine sahip olmas› olgusu do¤ar. bu kuramlar›n imkâns›zl›¤›n› da gözler önüne sermektedir. . Böylece onlar daima için geç gelecekler veya ayn› ölçüde olmak üzere. S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE 4 SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K ‹ T A P S O R U Elefltiriler TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON D‹KKAT Lyotard postmodern duruma iliflkin analizini yeterince temellendirmedi¤i ve derinD‹KKAT lefltirmedi¤i için elefltirilmektedir. Dahas› Lyotard bize postmodernizm için yeni bir teorik örnek çerçeve önermemektedir. benzer kategorilerin metne ya da çal›flmaya uygulanmas›yla belirleyici bir yarg›ya göre yarg›lanamazlar. 2000:158-159). Sonuç olarak. Alas›nda bunun olanaks›z oldu¤un ve yeni bir büyük anlat› gerektiren toplum inflas›ndan vazgeçmemiz gerekti¤ini iddia etmektedir.François LYOTARD’›n Türkçeye çevrilen Durum K “Postmodern ‹ T A P (2000)” adl› kitab›n›n okunmas›nda yarar görülmektedir. Kellner’in elefltirileri aç›s›ndan bakt›¤›m›zda kendisinin çok hakl› taraflar› olmakla birlikte. Bu aç›dan önemi yads›namaz. ayr›ca. gelece¤in evvelkili¤i paradoksuna göre anlafl›lmak zorunda kalacakt›r” ( Lyotard. modernizmin süreklilik gösteren hali oldu¤unu belirtir.

Bu durumda post-modernizm seçmifl oldu¤umuz e¤ilime ba¤l› olarak ya derinlerde yatan bast›r›lamaz tarihsel bir dürtüyü “çarp›k biçimde” ifade eder ya da etkili bir biçimde “bast›r›r” ve “sapt›r›r” (Jameson. “felaketin ve ilerlemenin bir aradal›¤›” olarak diyalekti¤in özü itibar›yla anlatmaya çal›fl›yor olmas›d›r (Best&Kellner.2 Fredric Jameson (1934-) Marksist Edebiyat kuramc›s› ve elefltirmeni. Best&Kellner’e (2010: 224) göre. Etkilendi¤i düflünürler aras›nda Lukacs. . Jameson. bilgiye nas›l güvenilece¤i ve gerçe¤in ne oldu¤u sorular›n› gündeme getirmektedir. Bilginin bu derece içinin boflalt›ld›¤› bir zamanda. “yüksek kültür ve afla¤› kültür aras›ndaki ayr›m›n çökmesi. asl›nda her ikisi de olmad›¤›n› ‘ne o ne de öteki tarafta’ olmas›n› gerektirmedi¤ini söyler. Fredric Jameson 1934 y›l›nda Cleveland’da do¤ar. Dolay›s›yla gerçek bilgiden ya da bilginin gerçekli¤inden söz edemedi¤imiz bir mu¤lâkl›kta Lyotard’›n deyimiyle postmodern durum içinde oldu¤umuzu söyleyebiliriz. bunlar flöyle s›ralanabilir. günümüzde anlam›n boflalt›ld›¤› salt yüzeysel bilgiler ile bizi karfl› karfl›ya b›rakmakta. kültürün neredeyse total bir metalaflmas› ve bunun da kapitalizme meydan okurken baflvurabilecek elefltirel mesafenin ortadan kalkmas›na yol açmas›. Benjamin ve Marcuse’nin önemi büyüktür. Jameson’›n aç›klamalar›na göre postmodernizm baz› kültürel de¤iflikliklerin iflaretini vermektedir. di¤er Marksistlerce de ‘post Marksist’ olarak nitelendirildi¤ini belirtir. hem tarihsel geçmifl duygusunu hem de önemli ölçüde farkl› bir gelecek duygusunu silen kötürümlefltirici bir mevcudiyetçilik ve yön kayb›na yol açan postmodern hiper uzam›n ortaya ç›kmas›. Kendisinin de belirtti¤i gibi postmodernizmle ‘tuhaf bir flekilde’ ilgilenmeye bafllamadan önce yap›salc›l›kla ilgili bir kitab›ndan sonra baz›lar›n›n kendisini yap›salc›l›¤›n ‘önde gelen sözcüsü’ baz›lar›n›n da yap›salc›l›¤›n elefltirmeni oldu¤unu ileri sürdüklerini söyleyen Jameson. modernist eserlerin y›k›c› ve elefltirel yönlerini yitirmelerini sa¤layacak flekilde kutsal patikaya dâhil ve yukar›dan dâhil edilmeleri. Jean Paul Sartre üzerine doktoras›n› yapar. Jameson’›n çal›flmalar› daha çok postmodern düflüncenin yads›nmas›na yönelik olmufltur. ne de reddetmenin mümkün olmad›¤›n› belirten Jameson (2005: 44). postmodernizmin en bilinen teorisyenlerinden olmas›na ra¤men. bir postmodern teorisyen de¤ildir.66 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Lyotard’›n bilginin niteli¤inin de¤iflimi ve ticarileflmesi. bunu söyledi¤inde ise sanat elefltirmenlerince ‘kaba bir Marksist’. FREDRIC JAMESON’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI Girifl Postmodernizmi ne ‘alk›fllaman›n’. onu öncelikle tarihsel yönden düflünmeyi unutmufl bir ça¤da yaflanan zaman üzerinde tarihselci bir ba¤lamda düflünmeye yönelik bir çaba fleklinde ele almakt›r. Yale Üniversitesinde. Baudrillard’›n bak›fl aç›s›ndan da kitlelerin sessiz y›¤›nlara dönüflmesi de kaç›n›lmaz olmufltur. Bloch. postmodernizmin ve geç kapitalizmin kültürel de¤ifliklikleri. Jameson’a göre postmodernizmin ne oldu¤unu kavrayabilmenin en emin yolu. öznelli¤in radikal fragmantasyonunda endifle. yabanc›laflma ve burjuva bireycili¤i sorunsallar›n›n sona ermesi. Resim 3. 2010: 222). 1991: IX).” Bütün bu ifadelerin alt›nda yatan temel gerçeklik ise Jameson’a göre. Adorno.

3. Jameson’a göre. Jameson postmodernizmi. Ünite . 1999: 347-349). kapitalist ekonomik sistemin kültürel oluflumlar›yla aç›klamaktad›r. Bu sorular›n yan›t› için politik kültürün inflas› ba¤lam›nda baz› etkili ça¤dafl kültürel politikalar›n oluflturulmas› gerekir. yaflad›¤›m›z ça¤›n yani postmodernizmin kendine özgün “do¤ruluk an›” oldu¤udur. Farkl›l›kla ilgili teoriler postmodernist sanatta gördü¤ümüz kopuk anlat›lar›n. Bu çerçevede Jameson. görüntüler. 1999: 345). postmodern deneyimini “farkl›l›k ba¤lant›l›d›r” slogan›yla anlatmak istedi¤ini belirtir. Bunlardan bir k›sm› kültürel ürünleri yeni otantik perspektifler olarak alg›larken bir k›sm› da gerçekli¤in çarp›t›lmas› olarak de¤erlendirmektedir. Biliflsel haritalama “kiflinin kendi gerçek varolufl koflullar›yla kurdu¤u kurgusal iliflki” fleklindeki Althusserci ideoloji tan›m›n› somutlaflt›rmaktad›r (Jameson. . sekstant (denizcilikte mesafe ölçümünde kullan›lan alet).Postmodern Sosyal Teori 67 Jameson. Bu fikre göre TV görüntüsüne dönüflmüfl gerçeklikler ya da simulakrum mant›¤› son dönem kapitalizmini güçlendirmektedir. Bu yaklafl›ma göre postmodernist yeni estetik dünya kabul edilemezdir. Kabul etmemiz gereken fley. kapitalizmin küresel ölçekte üçüncü geniflleme aflamas›d›r. e¤itsellik ile eskiye göre daha farkl› bir iliflki içindedir. Farkl›l›k arac›l›¤›yla metinler. postmodernizmi kültürel atmosferdeki kapitalizmin son dönemine ba¤l› de¤iflimlerden ba¤›ms›z olarak ele alamayaca¤›m›z› belirtir (Jameson. postmodern dönemde kültür. Birincisi “yanl›fll›k anlar›”ndan oluflan postmoderniteden önce bir “do¤ruluk an›” var m›yd›? ‹kincisi. postmodernizmi genifl bir kültürel mant›k olarak kapitalizmin ekonomik sistemi ile ba¤lant›land›r›r (Best&Kellner. Jameson’a göre postmodernizmde kültürel alan›n di¤er alanlarla mesafesi kapanm›flt›r. Postmodernizm kavram›n›n daha net bir tan›m›n› yapmak istedi¤ini çünkü postmodern olarak alg›lanan ile son dönem kapitalizminde ortaya ç›kan di¤er tarzlar aras›nda benzerlikler bulundu¤unu dile getirir. Haritalama teknikleri de buna benzer flekilde Jameson’a göre (1999: 346). 2010: 222). Kiflinin kendisini mekânda. Bu demektir ki. Yeni estetik biçimin belirleyici unsuru “yer”dir. Bu aflamada. kültür bir patlama olarak de¤erlendirebilir: Kültür sosyal alandan ola¤anüstü bir h›zla do¤up genifllemifltir. postmodern alan dedi¤imiz fley kültürel bir ideoloji ya da kurgu de¤il. Hem sa¤ hem de sol siyasi görüfllerde bu fikirde olanlar bulunmaktad›r. Postmodernist sanat›n en çarp›c› örneklerinde ba¤lant›l›l›k kavram›n›n daha pozitif bir anlam›n› yakalamak mümkündür. Postmodernizm = Geç Kapitalizm mi? Jameson. sesler ve bunun gibi imgeler aras›nda ba¤lant› sa¤land›¤›n› belirtir (Jameson. Bunlar aras›nda ayr›m yapmaya yönelik iki yaklafl›m bulundu¤unu ifade eder (Jameson. biliflsel ve pedagojik unsurlarla farkl› bir ba¤ kurar. teodolit (arazi ölçü aleti) yaln›z co¤rafi ve mekânsal problemlerle iliflkili de¤il ayn› zamanda totallikle kurulan ba¤la da iliflkilidir. Dolay›s›yla yeni kültürel biçimin esteti¤ini “biliflsel haritalama” olarak ifade etmektedir. Bu aflama çokuluslu kapitalizmin kendisidir. Postmodernizmin kendi gerçekli¤inin bulundu¤unu. Kültürün. 1999: 342). farkl› alt sistemlerin. rasgele malzemenin tek bir metin halinde görülebilece¤ini ifade eder. Jameson. Pusula. (II) Tarih ile flimdi yaflad›¤›m›z dönemi ay›rmaya yönelik diyalektik giriflim: Diyalektik yaklafl›m iki soruyu gündeme getirir. e¤er vard›ysa da tarihsel kaç›n›lmazl›k sisi alt›nda bizi çaresizli¤e. bunun da dolay›mlanmadan oldu¤u gibi alg›lanmas› ile görülebilece¤ini belirtir (Jameson. son zamanlarda kapitalizmin kültürel alan›n yar› ba¤›ms›zl›¤›n› yok edip etmedi¤ini tart›fl›r. ülkesinde ve dünyada konumlay›fl›na iliflkin “biliflsel harita” kültürün anahtar unsurudur. Ekonomik de¤er ve devlet gücünden “ruh”un kendisine kadar her fley kültürelleflmifltir. yeni gerçekli¤e iliflkin çok say›da yaklafl›m bulunmaktad›r. Di¤er bir ifade ile kültür. eylemsizli¤e ve pasifli¤e itmeyen bir tarih perspektifinden bahsedilebilir mi? Dolay›s› ile bu sorular›n yan›t›n› vermek pek kolay de¤ildir. toplumda. 1999: 345). kapitalizmin ilk dönemlerindeki ba¤›ms›zl›¤›n› kaybetmifl olmas› onun yok oldu¤u anlam›n› tafl›maz. 1999: 342-344): (I) Ahlaki de¤erlendirmeler: Ahlaki de¤erlendirmelerle ilgili söylenecek pek bir fley yok. Tersine.

tekelci dönem ya da O R U ve yanl›fl bir terimle “post endüstriyel olarak an›lan. Yeni radikal biçimler olarak sanat›n politikleflmesini vurgular. Best ve Kellner’e (2010: 226) göre Jameson. Bu noktada do¤ru bir haritan›n olabilece¤inden söz etmek mümkün de¤ildir. Ernest Mandel’in geç kapitalizm teorisine DÜfiÜNEL‹M dayan›r. modernizm ve postmodernizm s›ras›yla piyasa kapitalizmi. (Best&Kellner. Öte yandan postmodern uzam haritas›n› yapma konusunda bir teori gelifltiremedi¤ini daha önceki dönem olan modernizmin uzam haritas›n› yapmaktan daha zor bir ifl oldu¤unu ileri sürer. 2010: 225-226). Geç kapitalizm metalaflma dinamiklerini flad›¤›m›z dönemdir D‹KKAT toplumsal ve kiflisel hayat›n her k›sm›na yayar. kültür biçimleri ve baflat kültür bi‹ N T E R Nayr›m ET çimleri aras›nda yaparak postmodernizme iliflkin Lyotard ve Baudrillard’a göre daha doyurucu bir aç›klama sunar. “günümüze de¤in bu fleylerin ikincilleflti¤i ya da merkezden ziyade marjinal olan modernist sanat›n önemsiz türden ay›r›c› özellikleri haline geldi¤i ve bunlar kültürel üretimin merkezi ay›r›c› özellikleri haline geldiklerinde yeni bir fleyle karfl› karfl›ya oldu¤umuzdur. tekelci kapitalizm ve çok uluslu kapitalizmin kültürel düzeylerini ifade eder (Best&Kellner. Egemen olan ay›r›c› ö¤eler ise ikincilleflmifl. Yeni politik sanat. Biliflsel haritalaman›n esteti¤i bu karmafl›k temsili diyalekti¤i dikkate almal› ve yeni radikal biçimler gelifltirmelidir. enformasyon ve bilinç d›fl› kürelere dahi s›zar. 1999: 349).68 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› temsili kodlar içerir. 2010: 229-230). Ayn› zamanda üç boyutlu dünyan›n iki boyuta indirgenmesi söz konusudur. postmodernizm gerçekli¤ine tutunmal›d›r. daha zor alg›lanan ve daha az dramatik. dünyan›n art›k eskisi gibi olmad›¤›. kendisini Mandel’in teorisini daha ayr›nt›l› incelemeyip k›saca özetlemeyle yetinmesini elefltirmektedir. ancak daemperyalist S aflama ha do¤ru bir terimle çok uluslu kapitalizm olarak adland›r›lmas› gereken içinde ya(Jameson. Biliflsel harita yapmaya iliflkin olarak pedegojik ve didaktik amaçl› bir estetik temsil politikas›n›n gere¤ine inanmakla birlikte bunu baflarman›n hemen hemen imkâns›z bir fley oldu¤una de¤inir. ancak daha ak›c› ve bütünüyle nüfuz etmesi nedeniyle daha kal›c› bir yaflam dönüflümünü yaflad›¤›m›z gerçe¤idir. bir anlamda kesin. K ‹ T ancak A P modernleflme ve endüstrileflmenin yaflam›fl oldu¤u sars›nt›larla karfl›laflt›r›lamaz. Kapitalizmde. Bireyler ve kolektif varl›klar olarak kendi konumlar›m›z› kavrayarak sosyal karmafla içerisinde kaybetmifl oldu¤umuz eylem ve mücadele gücümüzü geri kazanmal›y›z. Postmodernizmin politik biçimi. Ana fikrim diyor. 2005: 29). AMAÇLARIMIZ Jameson’a (1991: XXI) göre buradaki “geç” nitelendirmesinden genel olarak vurgulamak istedi¤i. her biri kendinden bir öncekinin diyalektik bir geliflimini oluflturan üç dönemden söz eder. bir fleylerin de¤iflti¤i. SIRA S‹ZDE 5 Jameson’a göre ve geç kapitalizm aras›nda ne tür bir iliflki vard›r? SIRApostmodernizm S‹ZDE Jameson’›n postmodernizm teorisi. Jameson bu analizle hem postmodern kültür biçimlerine geçiflin kesintili¤ini vurgulayarak onlardan önce gelenlerin bir sü- DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . e¤er varsa. Önceki dönemde ya da sistemde mevcut olan ay›r›c› özellikler flimdi baflat hale gelmektedir. 1991: 35). Kiflinin hem varolufl koordinatlar›n› hem de d›fl dünyaya iliflkin alg›lanan kodlar›n› gerektirir. mekânsal oldu¤u kadar sosyal ölçekte küresel bir biliflsel haritalaman›n ortaya konulmas› ve topluma yans›mas›yla mümkündür (Jameson.” Best ve Kellner’e (1998: 226) göre. Böylece gerçekçilik. Kellner (2000: 391) Jameson’›n bu görüflünü k›flk›rt›c› bir meydan okuTE LEV‹ZYO N yufl olarak görmesine ra¤men. marjinalleflmifllerdir (Jameson. Jameson bu flemay› izleyerek kapitalizmin her bir aflamas›n›n bu aflamaSIRA S‹ZDE ya tekabül eden bir kültürel üslup oldu¤unu ileri sürer. Jameson (2005:29). Bunlar piyasa kapitalizmi.

3. Ünite - Postmodern Sosyal Teori

69

reklilik içinde geliflti¤ini göstermekte hem de post önekinin gereksiz oldu¤unu söyleyenlere bir yan›t vermektedir. Zira geçmiflteki görünümler kültürel olarak ikincil bir konumdan ç›karak baflat konuma geçmeye yetecek kadar önemli aflamalardan geçmifltir. Dolay›s›yla geçmiflteki biçim ve üsluplar ile bu yeniler aras›ndaki kesintileri vurgulayan yeni bir dönemlefltirme yapmak gerekmektedir. Anlafl›laca¤› gibi günümüz kültürü, postmodern kültür art›k kapitalizmle iç içe geçerek toplumsal yaflam›n her alan›nda karfl›m›za ç›kmaktad›r. Jameson’a (2005: 40) göre as›l mesele, “postmodernizmin kolayca reddedilmesinin, onun olumlu yönlerinin rahatl›kla övülmesiyle eflde¤er ölçüde olanaks›z oldu¤u bir postmodern kültür içinde yafl›yor olmam›zd›r. Günümüzde postmodernizme iliflkin ideolojik yarg›lar›n, ister istemez, üretti¤imiz yap›tlara oldu¤u kadar kendimize iliflkin yarg›lar›n sorgulanmas›na da iflaret etti¤i düflünülebilir,”. Sonuç olarak Jameson postmodernizmi, kapitalist toplumun geliflimindeki bir aflama olarak görmektedir. Ona göre bu yeni bir toplumsal düzen olmaktan ziyade bir aflamad›r. Onun kültür egemen yorumu, hem kültür hem de egemen kültür aras›ndaki ayr›ma vurgu yapmas› bak›m›ndan oldukça önemlidir. Jameson’a göre postmodernizm ile günümüz kültürü aras›nda nas›lSIRA bir iliflki S‹ZDEvard›r?
SIRA S‹ZDE

6

Elefltiriler

Perry Anderson, Kültürel Dönemeç’in önsözünde; Jameson’›n yaz›lar›n›n, postmodernin karanl›kta kalan yanlar›n› çok iyi aç›klad›¤›n› ve bu kitab›n girifl ve genel S O R U bir özet mant›¤› tafl›d›¤›n› belirtir; ona göre (Jameson, 2005: 10) Jameson’›n d›fl›nda “baflka hiçbir yazar postmodernin kültürel, sosyo-ekonomik ve jeopolitik boyutlar›na iliflkin derinden ya da kapsaml› bir kuram üretmemifltir.” D‹KKAT Kellner (2000: 390) ise Jameson’›n postmodernizmi, hem yeni bir kültürel egemen, hem de kapitalizmin yeni bir sosyo-ekonomik evresini oluflturan geç kapitaSIRA S‹ZDE lizmin kültürel mant›¤› olarak sundu¤unu belirtir. Böylece Jameson postmodern tart›flmas›n› kültürel teori ve meta teori alan›ndan toplumsal teori alan›na do¤ru kayd›rmaktad›r. AMAÇLARIMIZ Benzer bir biçimde Kellner, Steven Best ile birlikte yazd›klar› Postmodern Teori’de (1998: 222), “Postmodernizm ya da Geç Kapitalizmin Kültürel Mant›¤›’nda” Jameson’›n postmodernizmi, kapitalizmin geliflimindeki bir aflama K ‹ T olarak A P görecelilefltirmekte oldu¤unu ve böylece rakipleri karfl›s›nda Marksizmin üstünlü¤ünü ortaya koymak için yap›lm›fl en k›flk›rt›c› giriflimde bulundu¤unu ifade etmektedir. Sonuç olarak postmodernizm, modernizmden farkl› olarak, T E Lkesinli¤e E V ‹ Z Y O N ve kurallara ba¤l› olmayan bir döneme iflaret etmektedir. Ayd›nlanman›n kavram ve kuramlar›na toptan bir karfl› durufltur. Lyotard ve Jameson gibi postmodernistlere göre art›k modernizmin sonu gelmifl ve yerine yeni bir dönem olarak postmodern ‹ N T E R gereken NET aflama egemen olmaya bafllam›flt›r. Belki de bu durumda yap›lmas› Baudrillard’›n tavsiyesine kulak verip Kötülü¤ün fieffafl›¤›’n›n (1996) giriflinde yazd›¤› “Dünya ç›lg›n bir seyir ald›¤›na göre, biz de dünyaya iliflkin ç›lg›n bir bak›fl aç›s› edinmeliyiz” sözlerini bir kez daha düflünmektir.

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

70

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

Özet
A M A Ç

1

Postmodernizmin ne oldu¤unu tan›mlayabilmek. Özellikle 60’l› ve 70’li y›llardan itibaren modernizm karfl›t› ya da modernizmden sonras› anlam›nda kullan›lan kavram, birçok kültür ve toplum kuramc›s›n›n ifadesiyle modernizm kültüründen radikal kopufllar› ifade etmekte ve yeni postmodern sanat biçimlerinin ortaya ç›k›fl›n›n tart›fl›lmas›n› getirmektedir. Bu anlamda postmodernizm sanatta pop e¤ilimler, yeni malzemeler ve e¤reti yap›lar gibi formlar›n inflas›n› gündeme getirir. Böylelikle postmodernizmin içinde, modern düflüncenin içli d›fll› bir flekilde geliflti¤i görülür. Dolay›s› ile postmodern sözcü¤ü tam olarak modern sonras› anlam›na gelmemekte birlikte postmodernizm, modernlik elefltirisi içinden yeni bir döneme at›fta bulunmaktad›r. Postmodernistler için modern ça¤dan postmodern ça¤a geçildi¤i fikri oldukça indirgemeci ve do¤rusal bir bak›fl aç›s›n› yans›tmaktad›r. Onlara göre tarihsel dönemler aras›nda bu flekilde do¤rusal, birbirinden net çizgilerle ayr›lm›fl tarihsel dönemlerden bahsetmek mümkün de¤ildir. O halde postmodernizm nedir, sorusuna verilen en basit yan›t, modernizmin radikal bir biçimde elefltirisidir. Modernizmin toptan yads›nmas›d›r. Postmodern kuramc›lar›n Ayd›nlanma dönemine yöneltti¤i elefltirileri özetleyebilmek. Ayd›nlanma düflüncesi akla, bilime ve ilerlemeye büyük anlam atfetmifl ve do¤al toplum düzeni ve do¤al hukuk tart›flmalar› ile tarih sahnesine ç›km›flt›r. Do¤al toplum ve do¤al hukuk düflüncesi bir anlamda laikleflmifl mutlak gerçekli¤in yans›mas› biçiminde de¤erlendirilmifltir. Bu durum laikleflme /sekülerleflme sürecinin de bafllang›c› olarak nitelenmifltir. Bu flekilde kapitalizmin büyük dönüflümler yaflayarak ilerlemesi, bilim ve bilgilenmenin tanr›sal bir süreç anlay›fl›ndan uzaklafl›lmas› ve akl› yürütmeye dayal› bir insan tasar›m›n›n varl›¤› ile söz konusu olmufltur. Di¤er bir ifade ile tarihin ak›fl süreci çerçevesinde ilerlemesi için insan›n katk›s›na gerek duyulmufltur. Ayd›nlanma bu ba¤lamda bir proje olarak ileriye yönelik projeksiyonu ifade etmektedir. Bu projede nesnel ve evrensel bilim, buna ba¤l› ola-

rak geliflen evrensel ahlak ve hukuk, kurucu ögeler ifllevini üstlenmifltir. Öte yandan Ayd›nlanma evrensellik, tek do¤ru, bilim ve mant›k iliflkisi gibi ögeleri ortaya koyarken, ahlaksal temelini de hümanizmden alm›flt›r. Ancak Ayd›nlaman›n akl› getirdi¤i nokta bireyin/öznenin silinifli biçimnide oluflmufltur. Postmodernistler Ayd›nlanman›n akl›n› mit olarak nitelemifllerdir. Akl›n toplumda çat›flan ç›karlara hizmet etti¤ini belirtmifllerdir. Akl›n araçsal boyutunun geliflti¤i ve yeni bir egemenlik biçimini gerektirdi¤ini ifade etmifllerdir. Böylece tümel, bireyin akl›n› iflgal ederek Ayd›nlanman›n kendi kendisini imha etmesine yol açm›flt›r. Ayd›nlanman›n bilimi olarak nitelendirilen pozitivizm ise gerçekli¤in anlafl›lmas›nda geçerlili¤ini yitirmifl ve di¤er bilgi türlerinin üzerinde bilimsel bilgi egemen olmufltur. Bu durum ise ilerlemeyi de¤il sorunlar›n giderek artmas›n› getirmifltir. Dolay›s›yla postmodernistler ayd›nlanman›n bir mit oldu¤u noktas›ndan hareketle modernizmi elefltirmifllerdir. Postmodern sanat› modern sanattan farkl›laflt›ran özellikleri karfl›laflt›rabilmek. Postmodernizmin görüldü¤ü ilk alan›n sanat oldu¤u bilinmektedir. Özellikle mimaride ve edebiyatta karfl›lafl›lan bu durum dadaizm ad› alt›nda toplumsal sorunlar›n giderek artmas› karfl›s›nda bir karfl› duruflu, bir baflkald›r›y› sergiler. Modernitenin romantik ve iyimserli¤i, postmodernitede toplumsal sorunlar› kapsayan ve bu sorun yuma¤›n›n oluflmas›n› protesto eden dadaist anlay›flla kendini göstermektedir. Postmodernizmde sanatç›n›n topluma karfl› bir misyon ve anlat›s›n›n bulunmad›¤›, gerçekli¤i yans›tmak yerine belirsizlik ve karars›zl›¤›n önem kazand›¤›, bireyin hümanist de¤erlerden ar›nd›r›lmas› ve yüksek sanat ve kitle sanat› ayr›m› yads›narak taklit ve yap›flt›rma teknikleri ile sanat yap›t›n›n üretimi esas al›nm›flt›r. Postmodern sanat, modern sanata bir baflkald›r› olarak kendini gösterir.

AM A Ç

3

A M A Ç

2

3. Ünite - Postmodern Sosyal Teori

71

A M A Ç

4

Jean-François Lyotard’a göre postmodern ça¤da bilgi ve bilimin alm›fl oldu¤u konumu de¤erlendirebilmek. Lyotard’a göre toplumlar›n içine bulunduklar› postmodern ça¤da bilginin konumu de¤iflmektedir. Bilginin biçiminin giderek de¤iflmesi sonucunda, postmodern ça¤ içinde bilgi sat›lmak için üretilmekte ve tüketilmektedir. Bilgi kendinde bir amaç olmaktan uzaklaflmakta ve art›k kullan›m de¤erini kaybetmektedir. Bilginin do¤as› içindeki bu dönüflüm, birçok sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürel sonuçlar› da beraberinde getirecektir. Lyotard’a göre, birkaç on y›ld›r bilgisayarlaflm›fl bilginin, üretimin ana gücü durumuna geldi¤i genifl oranda kabul görmektedir. Bilgisayarlaflm›fl bilginin alabildi¤ine geliflmifl toplumlardaki iflgücü da¤›l›m› üzerinde gözle görülür bir etkisi bulunmaktad›r. Bilgi dünya çap›nda gerçekleflen iktidar rekabetinde ana bileflen olacak, eskiden ulus devletlerin topra¤›n denetimi için verdi¤i savafl, zaman› gelince enformasyon denetimi için verilecektir. Postmodern ça¤da bilim, muhtemelen ulus devletlerin silah üretimindeki üstünlüklerini daha çok güçlendirecek, geliflmifl ve geliflmekte olan ülkeler aras›ndaki uçurum daha da büyüyecektir.

A M A Ç

5

Fredric Jameson’›n kapitalizmi neden geç olarak niteledi¤ini aç›klayabilmek. Jameson’a göre buradaki “geç” nitelendirmesinin genel olarak vurgulamak istedi¤i, dünyan›n art›k eskisi gibi olmad›¤›, bir anlamda kesin, ancak modernleflme ve endüstrileflmenin yaflam›fl oldu¤u sars›nt›larla karfl›laflt›r›lamaz, daha zor alg›lanan ve daha az dramatik, ancak daha ak›c› ve bütünüyle nüfuz etmesi nedeniyle daha kal›c› bir yaflam dönüflümünü yaflad›¤›m›z gerçe¤i ile karfl› karfl›ya kald›¤›m›z› bilmeliyiz. Geç kapitalizm kapitalizmin üçüncü aflamas› olan çok uluslu kapitalizme denk düfler. Bu dönem kültürde yaflanan radikal dönüflümler sayesinde kendine özgü bir do¤ruluk an› yarat›r. Geç kapitalizm, metalaflma dinamiklerini toplumsal ve kiflisel hayat›n her alan›na yayar ve metalaflma kültürü gelifltirir.

Meflru düzen. pozitivizm. Uluslararas› iliflkiler . Her fleyden flüphe edilmesi e. Özgecilik e. Siyasi geliflmelerin nereye do¤ru gitti¤i 9. Taklit ve yap›flt›rma tekniklerinin sanat ürünlerinde kullan›lmamas› d. çeflitlilik. Afla¤›dakilerden hangisi modern sanat›n temel özelliklerinden biri de¤ildir? a. büyük anlat›n›n yitiminden neyi kastetmektedir? a. Afla¤›daki ifadelerden hangisi postmodernizmin anlamlar›ndan biri de¤ildir? a. Temsilin reddi ve kamusal alan›n çöküflü c. ‹ndeterminizm. Nihilizm. Rosenau’ya göre. Pedegojik de¤iflimler d. Yar›m kalan modernite projesini tamamlamak. basitlik e. Öznenin ölümü ve dönüflü b. Gerçekli¤in yerini imgelerin/göstergelerin almas› c. Sanat ürünlerinin metalaflmas› d. karmafl›kl›k c. Büyük anlat›lar›n merkezi önemini korumas›n› b. Gerçekli¤in yerini imajlar›n almas›d›r. Simülasyonlar ça¤›d›r. Öznellik 3. Bireycilik ve bireysel kimlik d. Görelilik c. Büyük anlat›lar›n insan› do¤ru temsil edememesini d. Özgürlük ve özgünlük b. farkl›l›k. sentez. b.72 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. iktidar 8. iletiflimsel eylem. Dil oyunlar› e. Afla¤›dakilerden hangisi postmodernizmin temalar›ndan biri de¤ildir? a. Sanatç›n›n topluma karfl› bir misyonunun olmamas›. Seçkinci olma e. Büyük anlat›lar›n ütopik olmas›n› c. analiz. Gerçek yaflamda belirsizlik ve karars›zl›¤›n olmamas› c. ilerleme d. d. Rasyonalite. Hümanist de¤erlerden ar›n›lmamas› e. Ekonomik gücün kimde oldu¤u e. Tutucu olma 5. c. Lyotard. postmodernist teorisyenler. 6. Modernizmde geçerli olan her fleyin geçersiz ve eskimifl olmas› b. günümüz toplumlar› için neyi önermektedirler? a. 2. Lyotard’›n postmodern topluma yönelik olarak ileri sürdü¤ü ana problemi nedir? a. hümanizm. Evrenselcilik 4. Yans›ma ve misyon c. 7. Afla¤›dakilerden hangisi postmodern sanat›n temel özelliklerinden biri de¤ildir? a. bireycilik. Bir tarihsel geçmifl duygusunun yitirilmesidir. Bir proje olarak ayd›nlanma düflüncesinin en temel ögesi hangisidir? a. Yorumculuk d. anti-hümanizm ve kinizm e. Kapitalist ekonominin kültürel oluflumlar› c. Sanatç›n›n topluma karfl› bir misyonunun bulunmas› b. Modernizmin devam›d›r. Jameson postmodernizmi hangi ba¤lamda aç›klamaktad›r? a. Anlams›zl›k ve belirsizli¤in kabulü d. Afla¤›dakilerden hangisi postmodernizmin temel ilkelerinden biri de¤ildir? a. Determinizm. Sanat›n nas›l bir konum ald›¤› d. Modernizmin radikal bir elefltirisidir. Büyük anlat›n›n bir dil oyunu oldu¤unu e. Büyük anlat›lar›n bir paradigma oldu¤unu 10. Bilimsel ve teknolojik geliflmeler b. Özgürlük. Akl›n elefltirici gücünün ne oldu¤u b. Evrensellik b. Bilginin nas›l konumland›r›ld›¤› c. anlamland›rma. birlik. e. geliflme b.

Yan›t›n›z yanl›fl ise “Modern Sanata Karfl› Postmodern Sanat Anlay›fl›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Her ifade bir oyundaki hareket olarak düflünülmelidir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ayd›nlanma Düflüncesine Tepki” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Modern Sanata Karfl› Postmodern Sanat Anlay›fl›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. oyuna dâhil de¤ildirler. Jean Lyotard anlat›sal bilginin önemine vurgu yapar. ‹flte tam da burada Lyotard’a göre yeni kurgulanacak epistemolojide gerçekli¤in do¤ru olarak yans›t›lmas› anlam›na gelen temsil sorununu d›fllamak gerekmektedir. Geleneksel toplumlarda anlat›sal biçimin modern toplumlarda ise bilimin üstünlü¤ü söz konusudur. Kapitalizmde. nas›l dinleyece¤ini bilmek. Anlat›sal bilgiden de bahsedilmesi gerekir. S›ra Sizde 4 Lyotard’a göre art›k büyük anlat›lara baflvurmaya gerek duymay›z. O kendisi için yeni bir epistemoloji gelifltirmektedir. ‹kincisi. Üçüncü nokta biraz önce söylenilen fley taraf›ndan önerilmektedir.Postmodern Sosyal Teori 73 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. bu kuramlar›n imkâns›zl›¤›n› da gözler önüne sermektedir. e 4.tan›mlamas›n› gerektirir. a 6. diyalektik geliflim sonucu üç an mevcut olmufltur. S›ra Sizde 3 Lyotard’a göre bilimsel bilgi. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmodernizm ve Bilginin Konumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu an ayn› zamanda geç kapitalist dönemdir. nas›l konuflaca¤›n› bilmek.3. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Lyotard’›n burada vurgulamak istedi¤i topluma iliflkin bir bilginin olmamas› de¤il. kurumlar› ve iliflkileri ile modern dönemden farkl›l›k gösteren sanat ve kültürün teknolojik geliflmelerle iç içe geçti¤i modern sonras› ça¤›n varl›¤›na dikkat çekilen bir durumu ifade eder. b 9. postmodern düflünürlerin belirttikleri gibi. b S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Postmodern kavram› modernli¤i aflan ve modern sonras› topluma iflaret eden bir dönemi tan›mlamaktad›r. Anlat›lar hem toplumsal kurumlara meflruluk kazand›r›rlar hem de yerleflik kurumlar›n bütünleflmesine yönelik olumlu ya da olumsuz modelleri temsil ederler. e 2. Ona göre modern toplumun (sanayi toplumu) baflvurdu¤u büyük anlat›lar›n insan› do¤ru temsil edememesi. Dolay›s›yla art›k geçerli olan bu yeni bilgi anlay›fl› sayesinde geliflmifl toplumlar büyük ve kapsaml› bir de¤iflim geçirmekte ve postendüstriyel toplumlara do¤ru evrilmektedir. Bir hareket ya da ifade kurallar› tatmin etmiyorsa tan›mlad›klar› . bunlar›n kurallar› kendi içlerinde meflruluklar›n› tafl›mazlar ama aç›k ya da örtük bir anlaflman›n nesnesidirler. Ernest Mandel’in geç kapitalizm teorisine dayand›rarak aç›klar. S›ra Sizde 2 Dil oyunlar› hakk›nda üç gözlemde bulundu¤u görülmektedir: Birincisi. Ünite . a 3. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. tekelci dönem ya da emperyalist aflama ve çok uluslu kapitalizmdir. Anlat›sal bilgi ve bilimsel bilgi en bafltan beri rekabet içinde olmufllard›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Jameson Yaflam› ve Postmodernizme Bak›fl›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ayn› zamanda toplulu¤un kendisi ve çevresiyle yaflad›¤› iliflkiye dayal› üç ayakl› bir yetki paylafl›m›n›n -nas›l yapaca¤›n› bilmek. Hatta bir kural›n üzerinde son derece küçük tadili bile oyunun tabiat›n› de¤ifltirir. c 10. e 7. S›ra Sizde 5 Jameson postmodernizm teorisini. böyle bir bilginin aç›k olmas› gerekti¤idir. Bunlar piyasa kapitalizmi. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dilin Esnekli¤i ve Büyük Anlat›n›n Yitimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Modernizmin radikal bir biçimde elefltirisini oluflturan bir ideolojiyi ça¤r›flt›r›r. Postmodernite. Geç kapitalizm dünyan›n art›k eskisi gibi olmad›¤›n› ifade eder ve metalaflma dinamik- 5. Çok uluslu kapitalizm içinde yaflad›¤›m›z dönemdir. bilginin bütününü temsil etmez. Geleneksel toplumlardaki anlat› gelene¤i. Postmodernizm ise bir doktrine göndermede bulunur. Çünkü postmodern bilgi böyle bir meflrulu¤a gereksinim duymamaktad›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Modernizm Postmodernizm Karfl›laflt›r›lmas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 8. e¤er kurallar yoksa oyun da yoktur.

(1999). Horkheimer. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Frankfurt Okulunda Sanat ve Toplum. Toronto: The McGraw-Hill Companies. Barry (1997).11. The Cultural Logic of Late Capitalism. Smith. Jameson bu flemay› izleyerek kapitalizmin her bir aflamas›n›n bu aflamaya tekabül eden bir kültürel üslup oldu¤unu ileri sürer. Çeviren: Orhan Koçak. Jameson. Postmodernity. Ed. Çi¤dem. Ed.74 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› lerini toplumsal ve kiflisel hayat›n her k›sm›na yayar. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. üretti¤imiz yap›tlara oldu¤u kadar kendimize iliflkin yarg›lar›n sorgulanmas›na da iflaret etti¤i düflünülebilir. “Postmodernizm”.. ‹stanbul: ‹letiflim Yay. Jean (1996b). Postmodernism or Cultural Logic of Late Capitalism. Durham. Jameson. Immanuel (2000). The Postmodern Condition. Jean. Ayd›nlanma Düflüncesi. (1996). Linda (2002). Bu demektir ki postmodernizmin toplumsal sorunlar›n çözümlenmesinde karfl›lafl›lan belirsizli¤in bizlerin düflüncesine de yans›m›fl olmas›d›r. Ahmet (2009). Duke University Press. postmodernizmin genel anlamda kolayca reddedilmesinin nedeni.François (2000). Dellalo¤lu. Feodaliteden Küreselleflmeye. J. Jameson. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Akay. Postmodern Social Theory. Andreas (1984). Toplumbilim Dergisi. New York: The McGraw . ‹nal. onun olumlu yönlerinin övgüye de¤er ölçüde olanaks›z oldu¤u bir postmodern kültür içinde yafl›yor olmam›zd›r. Pauline Marie (2004). Lyotard. Sarup. Post-Yap›salc›l›k ve Postmodernizm. Max (1998). Çeviren: Elçin Gen. Smart. Modernity and Postmodernity. St. Huyseens. Ankara: ‹mge Yay›nlar›. The Politics of Postmodernisim. Philip (2005). F. Featherstone. George (1997).. Anthony Elliott. Çeviren: Mehmet Küçük. . Bütün De¤erleri De¤ifltirifl Denemesi. S›ra Sizde 6 Günümüz kültürü. Fredric (1991). Madan (2010). Ali (2010). Contemporaray Social Theory. Besim (1995). San Fancisco. Nietzsche. “Toplumsal Teori Olarak Postmodernizm: Baz› Meydan Okumalar ve Sorunlar”. Postmodernizmin ABC’si. Görgün-Baran. ‹stanbul: Birey Yay›nc›l›k. ‹stanbul : K›rkgece Yay›nlar›. Ankara: Vadi Yay›nlar›. F. Küçük. Kötülü¤ün fieffafl›¤›. Anderson. “Mapping the Postmodern” New German Critique. Ritzer. F. Inc. Çeviren: M. Dolay›s› ile postmodernizm olarak nitelenen içinde bulundu¤umuz tarihsel dönem. Umran. 2nd edition. Gencay (2002). Kültürel Dönemeç. G. Kellner Douglas (2000). London and New York: Routledge. Ankara: Dost Yay›nlar›. Rosenau. Günümüzde postmodernizme iliflkin ideolojik yarg›lar›n. ‹stanbul: K›rkgece Yay›nlar›. Best. Ankara:Vadi Yay›nlar›. Kültürel Kuram. “Ayd›nlanma Nedir? Sorusuna Yan›t”. Bozkurt. Massachusets-Oxford: Blackwell Publishers. Modern Sociological Theory. 5-52. (1999). London and New York: Rutledge. Ak›l Tutulmas›.Hill Com. ‹stanbul: Ba¤lam Yay. Çeviren: Ifl›k Ergüden. modernizm ve postmodernizm s›ras›yla piyasa kapitalizmi. ‹stanbul: Ba¤lam Yay›nc›l›k. Çeviren: N. Çeviren: Ahmet Çi¤dem. Modernite Versus Postmodernite. Contemporary Social Theory. Hutcheon.. Postmodernitenin Kökenleri. Aylin (2006). tekelci kapitalizm ve çok uluslu kapitalizmin kültürel düzeyleridir. P. küresel ahlaki yarg›lar ya da onlar›n bir biçimde bozulmufl karfl›l›klar› olan popüler psikolojik tan›larla yeterli biçimde kavranabilir bir paradigma de¤ildir. Say›. Çeviren: Abdülbaki Güçlü. Lyotard. hatta enformasyon ve bilinç d›fl› kürelere dahi s›zar.Anthony Elliott. Postmodern Durum. Postmodernizm. (2002) Güç ‹stenci. M. Postmodern Teori. Inc. (2009). ‹stanbul: Metis Yay. fiaylan. Luis. Massachusets-Oxford: Blackwell Publishers. Key Ideas. New York. Baudrillard. Jameson’›n ifade etti¤i flekilde. 33/Autumn pp. ‹stanbul: Say Yay›nlar›. Postmodernizm ve Tüketim Toplumu. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Steven ve Douglas Kellner (1998). Çeviren: K. ister istemez. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Ritzer. Çeviren: Tuncay Birkan. Kant. Fredric (2005). postmodern kültür art›k kapitalizmle iç içe geçerek toplumsal yaflam›n her alan›n da karfl›m›za ç›kmaktad›r. Böylece gerçekçilik. Çeviren: S. ‹stanbul: Babil Yay›nlar›. Ankara: Lotus Yay›nevi. (1996). Çeviren: Selime Güzelsar›. ‹brahim Gündo¤du. Postmodernizm ve Toplumbilimleri. Derleyen ve Çeviren: Mehmet Küçük.

.

Postmodernlikle neyi kastetti¤ini tan›mlayabilecek. Modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin nedenlerini kavrayabilecek. Küreselleflme yaklafl›m›n› özetleyebileceksiniz. Modernlik ve Yahudi Soyk›r›m› aras›ndaki iliflkiye yönelik görüfllerini aç›klayabilecek. Anahtar Kavramlar • Soyk›r›m • Bahçe Kültürü • Küreselleflme ‹çindekiler • G‹R‹fi • ZYGMUNT BAUMAN’IN HAYATI • ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K DE⁄ERLEND‹RMES‹ • ZYGMUNT BAUMAN’IN POSTMODERNL‹⁄E YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹ • ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K-POSTMODERNL‹K KARfiILAfiTIRMASI VE KÜRESELLEfiMEYE YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹ Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik .4 Amaçlar›m›z • Postmodernlik • Geç Modernlik • Modernlik ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra Zygmunt Bauman’›n. Postmodern düflünceye katk›lar›n› de¤erlendirebilecek.

sosyal ve kültürel konularla ilgili çok say›da kitap ve makale yazan Bauman’›n ilgilendi¤i temel konular›n bafl›nda “modernlik” ve “postmodernlik” meselesi gelmektedir. kendisinin ise di¤er pek çok kifliyle birlikte “postmodern” olarak adland›rd›¤› bir zaman diliminde ve kendi dünyam›zda yaflad›¤›m›z› ifade etmektedir (Bauman. ihmal sonucu) inand›¤›n› belirten Bauman (1997. de¤erlendirmeye geçmeden önce onun yaflam öyküsü hakk›nda k›sa bir bilgi vermek modernli¤e yönelik elefltirilerinin arkas›nda sadece bilimsel tespitlerinin de¤il kendisinin ve eflinin yaflam öyküsünün de bulundu¤unu görmek aç›s›ndan yararl› olacakt›r. Holocaust. “Postmodernlik ve Hoflnutsuzluklar›” isimli kitab›nda Anthony Giddens’›n “geç modernlik”. günümüzde yaflanan dönemin postmodern bir dönem oldu¤unu belirtir.7-11). postmodernli¤e yaklafl›m› onu meslektafllar›ndan ve ça¤dafllar›ndan çok farkl› bir konuma yerlefltirmektedir. tarihin normal ak›fl›nda bir kesinti. al›fl›lagelmifl “s›radan” terimlerle kavranmas› hiç de kolay olmayan bir vaka oldu¤unu fark etti¤ini belirtir. Modernli¤e yöneltti¤i elefltiriler. efli Janina’n›n Nazi zulmünden kaçmak için gettoda gizlenerek geçirdi¤i özel yaflam›n›n öyküsünü yazd›¤› kitab›n› okuduktan sonra kendisinin bilmedi¤i ya da üzerinde çok fazla düflünmedi¤i pek çok fleyin oldu¤unu fark etmeye bafllad›¤›n› ifade etmektedir.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik G‹R‹fi Siyasal. s. eflinin yazd›¤› kitab› okuduktan sonra Holocaust’un yaln›zca u¤ursuz ve dehflet verici de¤il. Çünkü Bauman. Ama Holocaust salt bir Yahudi sorunu ve yaln›zca Yahudi tarihinin bir olay› de¤ildi. Bauman. Modernli¤e yo¤un elefltirilerde bulunan Bauman.33). Avrupa’da II. Ona göre Holocaust. dolay›s›yla da II. Dünya Savafl› s›ras›nda Yahudilere uygulanan soyk›r›m›n önemli bir yeri ve etkisi bulunmaktad›r. s. uygarl›¤›n yüksek sahnesinde ve insano¤lunun kültürel zaferinin Bauman’›n modernli¤in (ya da modernitenin) karanl›k yüzü olarak gördü¤ü Holocaust. efli Janina’n›n yaflam öyküsünün. O zamana kadar Holocaust’un (Yahudilerin topluca öldürülmesi). ak›ll›l›¤›n içinde anl›k bir delilik oldu¤una (kasten de¤il. 2000. Çünkü modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin temelinde kendisinin. her ne kadar çal›flmalar›nda kendisini konumland›rd›¤› noktay› tam olarak belirtmese de Dennis Smith (1999) onu Postmodernitenin peygamberi olarak ilan etmifltir. . Dünya Savafl› esnas›nda Hitler ve kurdu¤u Alman Nazi Partisi taraf›ndan Yahudilerin gaz odalar›nda ve konsantrasyon kamplar›nda topluca öldürülmesi ile sonuçlanan zulmü ve soyk›r›m› anlatmak için kullan›lan bir kavramd›r. Bauman’›n modernlik ve postmodernlik ile ilgili yaklafl›m›n›. uygar toplumun vücudunda kanserli bir flifllik. George Balandier’in “modernlik ötesi” olarak isimlendirdi¤i. gerçekten bir Yahudi trajedisi idi. modern ak›lc› toplumda. Ulrich Beck’in “düflünümsel modernlik”.

Dünya Savafl›n›n sona ermesinden sonra. Sovyetler Birli¤inde sürgündeki Polonya ordusuna kat›l›r ve ordu içerisindeki basamaklar› h›zla t›rman›r. Polity Pres). 1948 y›l›nda. 1999. 1999. Janina. zaman içerisinde iyileflerek 1945 y›l›nda Berlin’deki savafla da kat›l›r. maruz kald›¤› olaylar ve yaflad›¤› trajediler onun sosyoloji ve ilgilendi¤i konular üzerinde çok etkili olmufltur. 1951 y›l›nda resmen Komünist Partisi üyesi olur. Leeds kentine gider.5-6. Ancak II. 1939 y›l›nda henüz 14 yafl›nda iken Nazilerin Polonya’y› iflgal etmesi üzerine ailesiyle birlikte Stalin rejiminin hüküm sürdü¤ü Sovyetler Birli¤ine göç eder (Smith. Yaflad›¤› dönemin ve olaylar›n Bauman’›n üzerinde büyük etkisi olmufltur. Bauman. Bu y›llarda Bauman komünisttir ve Polonya ‹flçi Partisi üyesidir (Smith.38). 1970 y›l›nda ‹ngiltere’ye. Ancak 1968 y›l›nda Polonyal› gençleri Komünist Partiye karfl› k›flk›rtmak ve onlar› isyan etmeye teflvik etmek suçlamas›yla baflkanl›k görevi elinden al›n›r. SIRA S‹ZDE Üç y›l ‹srail’de kald›ktan sonra k›sa süreli olarak Kanada ve Avustralya’da bulunur. II. Prophet of Postmodernity” (1999. Smith. kendi yaflam tecrübesi. Son 40 SIRA yapmas› S‹ZDE y›lda 25’ten fazla kitab› ‹ngilizce yay›nlanan Bauman’›n çeflitli dergilerde çok say›da makalesi de yay›nlanm›flt›r. s. adl› kitab›ndan ulaflabilirsiniz. s. 1953 y›l›nda 28 yafl›nda Yahudi düflmanl›¤›na/karfl›tl›¤›na maruz kalarak ordudan at›l›r ve sosyolog olarak akademik kariyerine bafllar. Askerlik y›llar›nda yaralanan Bauman. Varflova Sosyal Bilimler Akademisinde efli ve hayat arkadafl› Janina ile tan›fl›r. 2008. Amerikan sosyolojisinin elefltirisi.38). E¤itiminin geri kalan k›sm›na Rusya’da devam eden Bauman’›n. Bauman. emekli oldu¤u 1990 y›l›na kaSosyoloji Profesörü dar Sosyoloji Bölümünde ders verir.5).38-41). ilerleyen dönemde ‹ngiliz sosyalizmi. Holocaust bu nedenle toplumun. Dolay›s›yla Bauman’›n. 1954 y›l›nda Sosyal Bilimler Fakültesinde okutman olarak çal›flmaya bafllar. uygarl›¤›n ve kültürün bir sorunudur ve bunun araflt›r›lmas› gereklidir. 1971 y›l›nda Leeds Üniversitesinde D Ü fi Ü N E L ‹ M olarak göreve bafllar. 18 yafl›ndayken. 1966 y›l›nda Polonya Sosyoloji Derne¤i Yönetim Komitesi Baflkanl›¤›na seçilir. 1989 y›l›nda “Modernite ve Holocost” adl› kitab›ylaAMAÇLARIMIZ Amalfi ödülünü. TELEV‹ZYON Resim 4. Vaflova’n›n yoksul kesiminde yaflayan. Dolay›s›yla ona göre. Daha sonra doktoras›n› tamamlar ve ‹ngiliz ‹flçi hareketi ile Sosyalist Parti hakk›nda çal›flmalar yapmak üzere London School of Economics ve Manchester Üniversitesine bir gezi yapar. bafllang›çtaki hedefi fizikçi olmak ve üniversitede çal›flmakt›r (Jacobsen ve Poder. 1999. s. Zygmunt Bauman’›n hayat› ve postmodernlik yaklafl›m› konusunda daha detayl› bilgiye K ‹ T A P Dennis Smith’in “Zygmunt Bauman. Bunun üzerine efli ve çocuklar› ile birlikte Avusturya’daki s›¤›nmac›lar kamp› üzerinden ilk önce ‹srail’e gider. Özellikle efli Janina’n›n savafl y›llar›ndaki kendi yaflam öyküsünü kitap olarak yay›nlamas› Bauman’›n modernliD ‹ Soyk›r›m›na KKAT ¤e ve Yahudi bak›fl aç›s›n›n de¤iflmesine neden olmufltur. s. 1950’li y›llar›n bafl›nda Varflova Üniversitesi Sosyal Bilimlerde yüksek lisans e¤itimini tamamlayan Bauman. 2008. Nazi bask› ve zulmünden ac› çekmifl. Nazizmin kurban› olmas› ve Yahudi düflmanl›¤› S O R U onun yaflam›nda önemli bir yere ve etkiye sahiptir. Bauman. ZYGMUNT BAUMAN’IN HAYATI Zygmunt Bauman.1 Zygmunt Bauman SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . yard›m edenler sayesinde ölüm kamplar›na sürgün edilmekten kurtulmufl biridir. Dünya Savafl›n›n ç›kmas› onun orduya kat›lmas›na neden olmufltur. 1998 y›l›nda ise Adorno ödülünü kazanm›flt›r (Jacobsen ve Poder. 1925 y›l›nda Polonya’n›n Poznan kentinde fakir bir Yahudi ailenin çocu¤u olarak dünyaya gelir.78 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› zirvesinde do¤mufl ve uygulanm›flt›r. Bauman. Bauman. gündelik yaflam ve kültür konular› üzerine kitaplar yazar. s. 1943 y›l›nda. Savafl›n bitiminden sonra Polonya’ya döner ve yeniden yap›lanan Polonya ordusunda komutanl›k düzeyine ulafl›r.

daima sonraki bir gün olaca¤› için standartlar vaadini daima canl› ve tertemiz tutacakt›r. Söz konusu standartlar vaat edilmifl topraklara ulaflma umudunu her zaman yeterince h›zl› koflmama suçuyla birlefltiren ve daima suçlay›c› bir konumda olan standartlard›r (Bauman.99).12-13). ancak ve yaln›zca vaat ve ümit edilen bir bafllang›ç mekân› olarak baz› s›n›rlar var oldu¤u sürece ya da dünyan›n kendisini bir s›n›r olarak alg›lamas›na izin verdi¤i sürece yaflayabilir. s. edebi. Bauman’a göre (2003. yap›sal ve entelektüel dönüflümle bafllayan ve (1) Ayd›nlanman›n geliflmesiyle kültürel bir proje olarak. modernlik de böyle bir çabaya giriflildi¤inde ele geçmez hale gelir. s. yüzy›lda Bat› Avrupa’da bafllayan Ayd›nlanma. Bauman’a göre modernlik (2001. Bauman’a göre. tart›flmalardaki yerini belirleme amac›yla modernlikten ne anlad›¤› ve modernli¤in hangi dönemi kapsad›¤› konusuna aç›klama getirir. Ona göre toplumsal anlamda modernlik. ve komünist endüstri toplumunun geliflimini de kapsayan tarihsel bir dönemi tan›mlarken. Ona göre “Modernizm”. Ancak Bauman. modernizm felsefe. t›pk› varl›¤›n süre giden ak›fl›ndan çekip almaya çal›flt›¤›m›z bütün öteki yar›m bütünlükler gibi. bir ödev.4. (››) ikincisi ise flekillendirilebilir (ya da yönetilebilir) oldu¤u yönündedir. yüzy›ldaki bir dizi derin toplumsal. psiflik anlamda modernlik ise kimlikle. Wagner’e göre modernli¤in kökenlerinde.13). 1996. (›) toplumsal ve (››) psiflik anlamda modernlik ayr›m›na gider. Modern düflüncenin dünyan›n de¤ifltirilebilece¤i fikriyle birlikte do¤du¤unu ileri süren Bauman (2003. 2003. ayartan ya da k›flk›rtan fakat sürekli uzayan. (2) Kapitalist ve daha sonra da komünist endüstri toplumunun geliflmesiyle de toplumsal olarak kurulan bir yaflam biçimi olarak olgunlu¤a eriflen tarihsel bir dönemdir”. modernlik projesinin çok temel iki varsay›ma yasland›¤›n› belirtir. daha önceki dönemin birçok münferit entelektüel olay›na kadar geriye do¤ru izlenebilse de. Kapitalizm. XVII.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 79 ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K DE⁄ERLEND‹RMES‹ “Modernli¤in Sosyolojisi” (1996) isimli kitab›nda Wagner. nesnenin gözden kaybolmaya bafllad›¤›na dikkat çeker. Dolay›s›yla da bu konudaki tart›flma hiç çözüme kavuflmayacakm›fl gibi görünür. Bu uygarl›k. s. ümit ve suçlulukla ilgilidir. Modernli¤in yafl› konusunda herhangi bir uzlaflman›n olmad›¤›n› ileri süren Bauman. Söz konusu standartlar her zaman için yar›n›n bugünden daha iyi olaca¤›n› vaat etmektedir. . edebiyat ve sanatta. Standartlardan kastetmek istedikleri: Cezbeden. sanatsal) bir ak›md›r (Bauman. 2000. henüz burada olmayan. Dolay›s›yla ona göre modernlik söylemlerinin tarihi toplumsal dünyan›n nas›l bilinebilece¤i ve düzenli bir flekilde nas›l de¤ifltirilebilece¤i konusundaki keflifler olarak okunabilir (Wagner. Ona göre modernlik: “Bat› Avrupa’da. postmodern durumun ilk belirtileri olarak görülebilen entelektüel bir ak›md›r. bu yüzy›l›n bafl›nda olgunlaflan ve geriye bak›ld›¤›nda (Ayd›nlanmayla analojik olarak) postmodern bir “proje” ya da postmodern durumun ilk belirtilerinin ç›kt›¤› evresi olarak görebilecek entelektüel (felsefi. standartlar.248). Bunlardan ilki (›) toplumsal dünyan›n kavranabilir oldu¤u. s. kovalayanlardan daima bir-iki ad›m önde olan ve her halükarda peflindeki avc›dan biraz daha h›zl› giden fleylerdir. Bauman’›n yukar›da toplumsal anlamda bahsetti¤i standartlar gibi kimlik de Bauman’a göre modernlik 17. Bauman’›n kendi kulland›¤› biçimiyle modernlik kesinlikle modernizm de¤ildir. Ünite . bir toplumsal düzenin nas›l iflledi¤i konusundaki görüfller. s.37). bir nesnenin yafl›n› ciddi flekilde bulma çabas› bafllad›¤›nda. her fleyden önce bir s›n›r uygarl›¤›d›r. arzu edilir bir düzene eriflmenin gereklilikleri konusundaki genel ve genifl kapsaml› sonuçlarla birleflmifltir. s. Ancak modernli¤in kaç yafl›nda oldu¤u tart›flmal› bir sorudur.23). bir misyon ve bir sorumluluk olan varl›k gerçe¤iyle ilgilidir. Bauman’›n toplumsal anlamda modernlik de¤erlendirmesine göre yar›n.

Farkl›l›k postmodern düflüncede güzel bir fley olarak de¤erlendirilmektedir. hoflnut olman›n imkâns›zl›¤›d›r. Bu duruma karfl›n kifli. hareketli olmay› da seçmez. Ancak kifli t›pk› modern olmay› seçmedi¤i gibi. Kifli ümidin çekmesi ve suçun itmesiyle koflmaktad›r. s. postmodern insan (yani modern korku ve yasaklardan kurtulan modern insan). ‹flte flu köfleyi dönünce yerleflebilecek misafirperver bir yer vard›r. biliflsel olarak odaklan›lan bir fley de¤ildi. ucunda ne oldu¤u bilinmeyen bir kendi kendini silme. Ancak bu koflu. Bu duruma ba¤l› olarak da ulafl›lan sonuç düzenlemeler. Farkl›l›¤›n modernlikten önce normal bir fley olarak karfl›land›¤›n› belirten Bauman (2003. s. hoflnutlu¤u ertelemeye haz›r olmak de¤il. bu isteklere iliflkin olumsuz sonuçlar da ortaya ç›km›flt›r. Bauman’a göre. saklanarak yaflad›¤› ve bu günahkârl›¤›n lekesinden utanmay› ö¤rendi¤i birkaç yüzy›ldan sonra. “Bugün” ise yar›n›n henüz filizlenen bir önsezisi ya da daha alt/afla¤› ve bozulmufl bir yans›mas›ndan baflka bir fley de¤ildir.326). modernlik anlay›fl›nda olan fley olacak olan taraf›ndan peflinen hükümsüz k›l›nmaktad›r. yeni hüsranlar› ve henüz serpilmemifl yeni ümitleriyle beraber yepyeni bir köfle (Bauman.80 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› daima bir ad›m ileridedir ve kiflinin buna ulaflmak için nefes nefese koflmas› gerekmektedir. belirsizli¤i ve mu¤lâkl›¤› bast›rmaya çabalam›flt›r. olmak zorundad›r. göreceli¤i. Bauman’›n modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin bafl›nda modernli¤in farkl›l›¤› bir suç. s. Hatta farkl›l›k. Ancak her köfleden sonra yeni bir köfle ç›kar. 2000. . Bu durum bütünüyle çok asil bir çaba gibi görünürken. ne kadar h›zl› olursa olsun. s. Bauman. çekicili¤ini daima koruyan ve asla ulafl›lamayan kimli¤e do¤ru kulaç atmak. vizyonun güzelli¤i ayn› zamanda gerçekli¤i çirkin k›lan fleydir.100). kendi örne¤inin solgun bir kopyas›ndan baflka bir fley de¤ildir. bugün. düzenleme ve s›n›fland›rma düflüncesine tak›lm›flt›. farkl›l›¤›n.314). Örne¤in Modernite s›n›fland›rma yoluyla düzen yaratma faaliyetinde ikili karfl›tl›klar üretmifltir (Smith. Ona göre insani farkl›l›¤›n. büyük suç olarak görmesi gelmektedir. vizyonun güzelli¤i ve gerçekli¤in çirkinli¤i aras›nda gidip gelen bir dünyaya at›lmakla zaten harekete bafllam›fl olmaktad›r. bir düzen rüyas›na sahip olan modernite. Ona göre. modernitenin bütünüyle olumsall›¤›n (flans. Bauman’›n de¤erlendirmesinde gerçek anlamda modern. insana emeklemek gibi gelmekte ve onu tedirgin etmektedir. Dolay›s›yla her baflar›. çeflitlilik) kontrolüne iliflkin oldu¤unu ileri sürer. kurumlar. Fakat anlam›n› da bu iptalden almaktad›r (Bauman.100). adalet ve ak›l için evrensel olarak uygulanabilir standartlar belirlerken. farkl›l›¤› sevinç ve coflkuyla karfl›lamaktad›r. Modern anlay›fl do¤ruluk. Bauman’›n Modernite Elefltirisi Bir postmodern düflünür olarak Zygmunt Bauman. Bauman’a göre. Bauman’a göre. kendi kendini hükümsüzlefltirme egzersizidir. Bauman’›n ifadesiyle modernlik. daha do¤rusu. Ona göre bu öz elefltiri hiç bitmeyen. kontrol etme. bugünün sakat ve gayri meflru gerçekli¤inden geri çekilmek gibi tuhaf bir görüntü çizmektedir. 2000. Böyle bir dünyada bütün sakinler bir yere yerleflmek için dolaflan göçebelerdir. duygusall›k d›fl› bir fley olarak. yasalar ve ahlaki kodlar yoluyla düzen yaratmaya kalk›flan bir toplum olmufltur. fleylerin ezeli düzeninde var oldu¤u ve olmas› gerekti¤inin düflünüldü¤ünü ileri sürmektedir. hem toplumsal hem de psiflik olarak modernli¤i sürekli bir öz elefltiri durumu olarak de¤erlendirir. durman›n imkâns›zl›¤›d›r. olmal›d›r. 2005. Modern olmak hareket halinde olmakt›r.

“Müphemlik” kavram› Bauman’›n çal›flmalar›nda önemli bir yere sahiptir. Bauman. Modernli¤in düzen arama anlay›fl›na.208). s›kl›kla “pre-modern” kullan›l›r) kategoriler aras› ayr›mlar›n ve bölünmüfllü¤ün korunmas›na genelde günümüze k›yasla daha az dikkat edilir ve daha az gayret sarf edilirdi. istisna tan›mayan s›n›fland›rmalar›n kaç›n›lmaz bir sonucudur (Bauman. kaosa karfl› mücadelenin görünür bir sonuca ulaflmaks›z›n sürüp gidece¤i görüflündedir. daha iyi denetlenebilir ve daha etkin uygulan›r hale gelmesinden dolay› tam bir kaosa neden oldu¤unu ileri sürmektedir. anlaml› ya da anlams›z olarak kesin çizgileriyle ayr›labilece¤i. 1998. s. modern zamanlarda her bir düzen adac›¤›n›n daha fazla biçimlendirilebilir. de¤iflmez. kestirebilir ve denetlenebilir k›lma mücadelesi . daimi. insan›n herhangi bir bilinçli çabas›n› gerektirmeyen bir fley olarak görülmesi yat›yordu. 1998. 1998. sorun çözmekdeki en çarp›c› baflar›lar›n çözüm gerektiren sorunlar toplam›na yenilerini eklemekten baflka ifle yaramad›¤›n› ileri sürmektedir. dünyan›n geriye kalan›yla ayn› biçimde sa¤lamca kurulmufl ve yerleflmifl bir durum olarak görülüyordu. tüm modern toplumlar›n en bariz göstergesi olan düzen aray›fl› ve müphemlikle mücadelenin en b›kt›r›c› ama kaç›n›lmaz iç çeliflkisidir (Bauman. Ona göre müphemlik bütün aç›k ve net projelerin. “do¤a” ile “kültür”. tekdüze bir biçime sokma çabalar›na yo¤un elefltiriler getiren Bauman. müphemli¤i.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 81 Bauman’›n modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin temelinde yatan esas nedenlerden biri: Modernli¤in “farkl›l›¤›” bir suç olarak görmesidir. bu ba¤lamda göreceli¤i. s. on alt›nc› yüzy›l›n sonuna do¤ru ahenkli ve yekpare dünya tablosunun Bat› Avrupa’da da¤›lmaya bafllad›¤›n› ileri sürmektedir (Bauman. ilgili ve ilgisiz. yak›n çevremizdeki dünya parças›n› kural tan›r. Bauman. Bunlar sanki yerinden oynat›lmas› imkâns›z o ayn› sert kayadan oyulmufllard› (Bauman.4. hatta insan eseri bile say›lmad›¤›n› ifade etmektedir.200). Ona göre söz konusu dönemden önce yayg›n olan koflullarda (onlar› mevcut koflullardan ay›rmak için. 1998. Ünite . farkl›l›¤› da bir suç olarak görmüfltür. Bauman. kaos anlam›nda kullan›r. s.209). modernlik öncesi dönemde farkl›l›klar›n kuflku götürmez. s. bundan dolay›. Örne¤in bir asil do¤du¤u andan itibaren bir asildi ve asillerin yapt›¤› hemen hiçbir fley onlar› bu niteliklerinden mahrum b›rakamaz ve baflka biri yapamazd›. içinde her fleyin ve herkesin yerinin önceden takdir edildi¤i ve sonsuza dek olduklar› gibi kalmaya yazg›l› oldu¤u. Bauman.varsay›m›ndan ç›kmaktad›r. Bauman’a göre müphemlik. insanlar ve onlar›n çok say›daki özelliklerinin iç ve d›fl. Modern dönemin bir özelli¤i olan kaos yerine düzen getirme. s. Bundan dolay› da Bauman. Bauman’a göre. Bauman. müphemlik de olmazd›. adalet ve ak›l için evrensel olarak uygulanabilir standartlar belirleme ve s›n›fland›rma yoluyla düzen yaratma faaliyetine girmifl. Her dikotominin müphemlik üretti¤i görüflünde olan Bauman’a göre.196). “‹lahi Düzen”in parçalar› olarak alg›land›¤›n› ileri sürmektedir.197). ayn› fleyin flehirli halk kadar köylü serfler için de geçerli oldu¤unu belirtir. Çünkü ona göre ele geçirilip zapt edilecek kaos sorunu çözmeyecek yeni sorunlar›n yarat›lmas›na neden olacakt›r (Bauman.ya da en az›ndan ayr›lmas› gerekti¤i. Asl›nda insanl›k durumu. Ona göre bu durum belki de. Farkl›l›klar›n. Bu durumun arkas›nda özellikle farkl›l›klar›n do¤al. Modernite do¤ruluk. 1998. insan müdahalesinden ba¤›ms›z olarak görüldü¤ünü. her düzen aray›fl›nda zorunlu olarak boy gösteren dikotomik görüfl olmasayd›. “do¤a” ile “insan eseri” yasalar. faydal› ve zararl›. düzensizlik. belirsizli¤i ve mu¤lâkl›¤› bast›rmaya çabalam›fl. do¤al ve insani düzenler aras›nda ayr›m yapman›n nedeni yoktu.

baz› araç ve hammadeler gerektirir. düzen her fleyden önce. 1997.82 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Bauman’a göre (1998. Bauman’a göre. görev yönelimli. Ona göre. modern kültür kendini ideal bir yaflam›n tasar›m› ve insan iliflkilerinin kusursuz düzeni olarak tan›mlamakta. “Bunlar. Her yeni ad›m yeni türden müphemlikler do¤urur ve böylelikle-benzer sonuçlar do¤uracak-daha baflka ad›mlar›n at›lmas›n› zorunlu k›lar. soyk›r›m›n yeterli sebebi olmasa da gerekli kofluludur (Bauman. s›n›rlar› aflman›n daha önce hiç olmad›¤› kadar . daha do¤rusu modernleflmemifl toplumlardan birinde de¤il de modernli¤in en üst aflamas›n› yaflayan Avrupa’daki bir toplumda gerçekleflmifl olmas›d›r. Çünkü bu mücadelenin kendisi kendi baflar›s›na en önemli engeli oluflturmaktad›r. Dolay›s›yla modern soyk›r›m. 2003. s. modern teknoloji ve devlet gücünün modern biçimleri olmaks›z›n düflünülemez. yerinden ç›kar›lmal› ve toplum s›n›rlar›n›n d›fl›nda tutulmal›d›r. modernlik ›rkç›l›¤› olanakl› k›lmakla kalmaz onu için bir talep de yarat›r. yeni sorunlar yarat›r. sonuçsuz kalmaya mahkumdur. s.208-209). insan etkinli¤inin özgün bir alan›n› düzenli k›lma yönünde at›lan her yeni ad›m.125-126).31). Bauman’a göre.71). eski sorunlar› ortadan kald›rsa bile. toplumsal geliflmesini tamamlayamam›fl. genelde bir bahç›vanl›k ifli gibi ele almaktad›r. tek sorun çözücü eylemlerden do¤maktad›r. modern bilimin ilerlemesi. Yahudi soyk›r›m›n›n arkas›nda. Bauman’a göre. Bahçe tasar›m› yabani otlar›n› belirledi¤ine göre bahçe olan her yerde yabani ot da olacakt›r. Asl›nda kendini. bahçenin yapay düzeni. Yahudi bir ailenin çocu¤u olan Bauman. kendili¤inde duydu¤u yayg›n güvensizlik ve dolay›s›yla yapay bir düzene duydu¤u özlemle tan›mlar. modern soyk›r›m›. do¤ay› ve aralar›ndaki ayr›m›. modern kültüre yöneltti¤i elefltirilerin arkas›nda kendi yaflam öyküsü de yatmaktad›r. s. Düzensizli¤in amans›z tehdidine karfl› da savunma gereksinimi vard›r. k›s›tlanmal› yay›lmalar› önlenmeli. Bat› Avrupa’da on yedinci yüzy›lda ortaya ç›kt›¤›n› belirtti¤i modernli¤in kültür anlay›fl›n› bahçe kültürüne benzetir. Genel plandan ayr› olarak. Ona göre modernlik. toplumu bahçe gibi gören tüm görüfller toplumsal do¤al ortam›n baz› bölümlerini yabani otlar olarak nitelerler. neyin hammade. insan dünyas›n›n bir parças›n›. s. Bauman’a göre. Bauman’›n yaflam hikâyesinde de de¤indi¤imiz üzere. 1997. özellikle dar bir alana odaklanm›fl. Dolay›s›yla kusursuz bir bahçenin yap›lmas› ve korunmas› iflinde bir araya gelen di¤er etkinliklerden tür olarak farkl› de¤ildir. Bauman (1997. neyin zararl›. yetifltirilecek ve yabani otlar› denetime al›nacak bir fley olarak gören modernli¤in “bahç›van” devlet anlay›fl› durmaktad›r (Bauman. neyin araç.126). yönetti¤i toplumu düzenlenecek. topluma bir bahçe gibi yaklaflanlar›n yapmas› gereken birçok fleyden yaln›zca biridir. kimli¤ini ise do¤aya duydu¤u güvensizli¤in d›fl›nda oluflturmaktad›r. Bauman’a göre. Modern anlay›flta yabani otlardan ar›nd›rma y›k›c› de¤il. onun modernli¤e. tüm bu yollar yetersiz kal›rsa öldürülmelidir”(Bauman. hedefli. Bauman’› bu düflünceye sevk eden temel neden Holocaust’un. Ancak modern bahçe kültürü anlay›fl›na göre bu yabani otlar›n yok edilmesi gerekmektedir. s. modern kültür gibi. yap›c› bir etkinlik olarak de¤erlendirilmektedir. Kaos. di¤er yabani otlar gibi ayr›lmal›. neyin yabani ot ya da haflarat oldu¤unu belirleyen bir tasar›m olarak anlafl›l›r ve evrendeki tüm ögeleri kendisiyle olan iliflkisine göre s›n›fland›r›r. Bauman. Yahudilere uygulanan soyk›r›m›n tarihin ak›fl›nda basit bir olay olmad›¤›n›. neyin ilgisiz. Bu özelli¤i ile ›rkç›l›k kesinlikle modern bir üründür. modernlikle önemli bir ba¤lant›s›n›n oldu¤unu ileri sürmektedir. Dolay›s›yla Bauman için ›rkç›l›k. neyin yarars›z. Çünkü baflar›n›n yaln›zca insansal de¤erlerle ölçülebilece¤ini ilan etmifl bir ça¤.

baflka bir anlamda.305-306). Postmodernli¤in baz›lar› için mimaride bir tarz. baz›lar› için gerçekli¤in ve televizyonun bulan›klaflmas›. Sarmal onun K ‹ T AYay›nevi) P Modernlik ve Yahudi soyk›r›m› aras›ndaki iliflkiye yönelik iddialar›n› ve kurdu¤u ba¤lanSIRA S‹ZDE t›y› daha iyi anlaman›z ac›s›ndan yard›mc› olacakt›r. Yahudi soyk›r›m›n›n arkas›nda yatan önemli nedenlerden biri olarak modernli¤i gören Bauman. 1997. Bauman. Modern bilim. Bauman’a göre. Bu. s. savurgan ve yetersiz olduklar›n› göstererek geride b›rakm›fl S O R U ve rezil etmifltir (Bauman. Bu. her konuda ol‹NTERNET du¤u gibi postmodernizmin tan›mlanmas›. Ama onun tafl›d›¤› özelliklerden baz›lar› geçmiflteki soyk›r›mlar›n hiç birinde yoktur. Ona göre modernlik tan›mlay›c› özelliklerinin en tan›mlay›c› olan biçimiyle yani ümitle. Bu özelliklerde belirgin bir modernlik kokusu vard›r. planl›. ustaca yönetilip koordine edilenDÜfiÜNEL‹M yap›lm›fl her fley gibi.Dmodernli¤in bitti¤ini göstermiyor. Zygmunt Bauman’›n “Modernite ve Holocaust” adl› kitab› (1997. Holocaust’un ortaya ç›kmas›nda ve bu suçun ifllenmesinde modernli¤in rolünün pasif de¤il aktif olSIRA S‹ZDE oldu¤u du¤unu düflündürür. Bundan dolay› Bauman’a göre. modernli¤in bütününe sa¤duyulu ve elefltirel bir gözle bakabilir. pek de k›sa olmayan dizinin bir baflka bölümüdür. teknoloji ve devlet gücünün modern biçimleri taraf›ndan üretilir.111-112). Bauman için ›rkç›l›k modern bir üründür.90). 1997. s. bir ürünü oldu¤u izlenimini de verir. S O R U AMAÇLARIMIZ D‹KKAT K ‹ T A P SIRA S‹ZDE TELEV‹ZYON AMAÇLARIMIZ ‹NTERNET K ‹ T A P ZYGMUNT BAUMAN’IN POSTMODERNL‹⁄E YÖNEL‹K AMAÇLARIMIZ GÖRÜfiLER‹ Postmodernizm ak›m›n›n önemli temsilcilerinden bir olan Bauman. ›rkç›l›k. sözde modernlik öncesi tüm benzerlerinin. Kendi durumlar›ndaki as›l yenili¤in ise bugünkü bak›fl noktalar› oldu¤unu ifade eden Bauman’a göre. s. yeltenilmifl kitle k›y›mlar›ndan oluflan uzun bir dizinin ve bunlar aras›nda baflar›lm›fllar›n oluflturdu¤u. Ünite . Holocaust. zay›fl›¤› ve beceriksizli¤iyle de¤il do¤rudan katk›da bulundu¤unu akla getirir. s. çok farkl› insanlara çok farkl› fleyler anlat›r. modern kültürü neden bahçe kültürüne benzetmektedir? SIRA D ‹ K S‹ZDE KAT Modernli¤in y›kmaya kalk›flt›¤› fleylerin günümüzde öç ald›¤›n› ileri süren BauSIRA Ü fi ÜS‹ZDE NEL‹M man’a göre (2000. kendi imkans›zl›¤›n› a盤a vurmaktad›r. modernizm ak›m›nda. modern dönemin sonu anlam›n› tafl›mamaktad›r. Modernlik ›rkç›l›¤› olanakl› k›lmakla kalmaz onu için bir talep de yarat›r. bu durum modernli¤in sonunu. s›n›r çizmenin ve s›n›rlar› koruman›n kefaretini ödeyecek bir yak›flt›rma teorisine gerek duyar. postmodernizmden anlafl›ld›¤› koK ‹ne T A P nusunda da birçok kavray›fl›n oldu¤unu belirtir. Yahudi soyk›r›m›n›n tarihteki di¤er soyk›r›mlardan farkl›l›¤›n› afla¤›daki flekilde dile getirir: Holocaust. modern biçimde -ak›lc›.4. felsefecilere göre ise radikal. ‹ N T E Rbak›fl›n› NET Bauman’a göre (2003. henüz modern ça¤dan uzaklaflmadan ve yaratt›¤› türbülans›n sonuçlar›n› hissederek. tümüyle modern bir silaht›r (Bauman. modernlik kendisine çevirerek. postmodernite. bu özelliklerdir. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Bauman. TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Bunlar›n varl›¤› modernli¤in Holocaust’a. s. hâlâ bizimle ve canl› varl›¤›Sbir O Rflekilde U AMAÇLARIMIZ n› sürdürmektedir. kendisiyle karfl›laflt›r›ld›¤›nda ne denli ilkel. 2005. Holocaust’un modern uygarl›¤›n bir baflar›s›zl›¤› kadar. modernleflmemifl ya da en az›ndan öncelikle modern olmayan savafl›mlarda kullan›lan. inflas›ndaki sa¤laml›k hakk›nda yarg›da bulunabiliriz.13). kuflkucu bir ruh hâlini anlatt›¤›n› ileri sürmektedir (Smith. performans›n› de¤erlendirebilir. bilimsel bilgilerle ve uzmanl›kla yürütülen. Özellikle dikkat edilmesi gereken. 121-122).Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 83 kolaylaflt›¤› yeni koflullarda. baz›lar› için tüTELEV‹ZYON ketimcilik ve seçenek bollu¤u anlam›na geldi¤ini ifade eden Bauman. D‹KKAT 1 SIRA S‹ZDE D‹KK AT SIRA S‹ZDE DÜ fiÜNEL‹M Bauman’a göre postmodern dönem.

gördüklerini tamamen sevmeyen ve de¤iflme gereksinimi hisseden modernlikten baflka bir fley ( ne eksik ne fazla bir fley ) de¤ildir. durumuna ve geçmiflte yapt›klar›na daha derinlemesine. Postmodernlik. Dolay›s›yla postmodernlik. kendi orijinal projesinin uygulanamazl›¤›n› kabul eden modernliktir. kendini gözetleyici bir modernlik. postmodernli¤in. kendi imkâns›zl›¤›n› kabul eden modernliktir.modernlik oldu¤unu ileri süren Bauman. Postmodernli¤in. Örne¤in Dennis Smith. itibars›zlaflt›r›lmas› ya da sona erdirilmesi de¤ildir. Ona göre. onu postmodernitenin peygamberi olarak ilan etmifltir.347-348). dikkatle ve sa¤duyuyla bakan. Bauman. tektiplilik ve evrenselcilik gibi modernli¤in merkezi de¤erlerinin iflaretlerini tersine çevirdi¤i görüflünü paylafl›r. postmodernli¤in kendi kimli¤ini inkâr etmeden modernli¤i d›fllayamayaca¤›n›n alt›n› özellikle çizer. 1998b. Postmodernli¤in ise otoritesini tan›d›¤› hiçbir mahkemenin olmamas›ndan dolay› baflvuraca¤› mahkemenin de olamayaca¤›n› belirtir. Bauman’a göre. henüz ulafl›lmam›fl mükemmelli¤e giden yoldaki geçici. önceki süreçten kesin bir kopma ya da belirgin bir farkl›laflma yoktur. yaflam biçimlerinin farkl›l›¤›.iyi ya da kötü. bununla birlikte yaflamaya kararl› olan. ayn› evde uzun ve çetin bir ömür sürmeye mahkûmdur (Bauman. Bauman. modernli¤in d›fllanmas›. çeliflkili niyetler oldu¤unu gören bir modernlik. do¤ufluyla mahkemelik olan ve ömrü. Çünkü onun yaklafl›m›nda postmodernli¤in d›fllama gücü zay›ft›r.davac› ya da daval› olarak. müphemli¤in üstesinden gelmeyi ve ayn›l›¤›n tek anlaml› kesinli¤ini hedefleyen tipik modern güdüden tamamen özgürleflme anlam›na gelmektedir. bu durumu postmodernli¤in do¤as›na ba¤lar. Bauman’›n de¤erlendirdi¤i biçimiyle postmodernlik. Bauman. ne evrenselli¤i hedefleyen bir yaflam biçiminde eritilecek ne de evrensel tahakkümü hedefleyen bir biçim taraf›ndan de¤ersizlefltirilecek bir fleye indirgenemeyen ve bununla harmanlanamayan bir fley olarak alg›land›¤›nda. sadece kerhen kabul edilmiyor. daha önce asla dile getiremedi¤i niyetlerini keflfeden. Zygmunt Bauman’› postmodernizmin en etkili düflünürlerinden biri olarak gördü¤ünü belirtmekle kalmam›fl. modern pratiklerin . Bauman. kan düflman›yla. ayn› zamanda yüksek bir pozitif de¤er rütbesine ç›kar›l›yor. 2003. 2003. s. Ona göre postmodernlikte. Postmodernlik. sonunda sonuçsuz kalan uzun ve gayretli modern mücadeleden sonra dünyan›n “yeniden büyülü hâle getirilmesi” olarak de¤erlendirilebilece¤i görüflündedir (Bauman. Bauman.327). bunlar›n birbirlerini iptal eden. Bu konumundan dolay› da postmodernli¤in kendisine tokat atana öbür yana¤›n› da uzatmaya zorlanabilece¤ine iflaret etmektedir. Bauman. postmodernli¤in. Postmodernlik. modern zihniyeti.46). özünde çok anlaml› ve tart›flmal› olan postmodernlik düflüncesinin ço¤unlukla iflaret etti¤i fleyin dünyan›n ortadan kald›r›lmas› imkâns›z ço¤ullu¤unun kabulü oldu¤unu belirtir.mahkemelerde geçen bir zihniyet olarak de¤erlendirmektedir. Çünkü paradoksal olarak. dünyan›n büyüsünü bozmak için giriflilen. kendi kendisine. s. kendisinin psikanalistli¤ini yapan. rüfltüne ermifl modernliktir: Kendisine içerden de¤il de d›flar›dan bakan. Bauman. s. Bu ço¤ulluk.84 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› bunun postmodenlik düflüncesinin anlam› oldu¤unu ileri sürmektedir. er ya da geç arkada b›rak›lacak bir istasyon olmay›p varoluflun kurucu bir niteli¤i olan bir ço¤ulluktur. eldeki her fleyin modernli¤e terk edilmesi anlam›na gelecektir. “Postmodernlik illa da modernli¤in reddi. modernli¤i de dâhil etmekten baflka çaresi yoktur. Bundan dolay› postmodernlik. kendi ay›rt edici özelli¤i olan farkl›l›¤a. akademik düzeyde postmodernitenin önemli düflünürlerinden biri olarak kabul edilmektedir. bir zamanlar bilinçsizce yapt›¤› fleyleri bilinçli biçimde terk eden modernliktir” ( Bauman. Dolay›s›yla s›n›rlara s›n›r koyan postmodernli¤in. kendi imkâns›zl›¤›yla uzlaflan. kazanç ve kay›plar›n›n tam bir hesab›n› yapan.

Di¤er bir ifade ile hiçbir yaflam biçimi.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 85 bir zamanlar onlar› ateflleyen hedeften yoksun biçimde devam etti¤i görüflündedir (Bauman. buna karfl›n özgürlük. net s›n›rlar. Daha öncede belirtti¤imiz gibi Bauman’a göre. pazarl›k yap›lamayacak bir evrenselliktir. hatta hiçbir fleyi marjinallefltiremez. Bauman’a göre hoflgörünün. modern zamanlar›n büyük oyununu pek çok küçük ve yeterince eflgüdümlenmemifl. Bauman. farkl›l›k ve hoflgörünün ise postmodernli¤in ateflkes formülü oldu¤unu ileri sürmektedir.131-132). Dahas› bunu asla baflaramayacakt›r. berrak ayr›lmalar ve saf tözler ba¤lam›nda modernli¤in yaflad›¤› deneyimlerin sonucu oldu¤unu ileri süren Bauman’a göre. Postmodern olarak adland›r›lan durumda ortaya ç›kan manzaran›n hiç kuflkusuz. postmodernli¤in ço¤ul ve ço¤ulcu dünyas›nda. s. Hatta hoflgörünün. taraflar için eflit f›rsatlar yaratmayaca¤› ve hep inatç› ve dayat›c› taraf›n ifline gelece¤inin fark›ndad›r. tek bafl›na. Bu nedenden dolay› postmodernli¤e güç ve cazibe katan her fley. Bauman (2003. ayn› zamanda da onun zay›fl›k ve savunmas›zl›¤›n›n kayna¤› olarak görülmektedir. dayan›flma hâlinde olanlar›n hiçbirinin. 2003. düzen. farkl› olma evrensel hakk›na sald›rmak. Bauman. Bu nedenle Bauman’a göre modernlikle postmodernlik aras›nda kesin bir kopma ya da belirgin bir farkl›laflma söz konusu de¤ildir. modern tek tiplilik ve keskinlik hülyas›n›n taht›na oturmufl de¤ildir. Ona göre postmodernlik bir anlamda kendine d›flar›dan ve elefltirel olarak bakabilen ve bir zamanlar bilinçsizce yapt›¤› ulafl›lmas› imkans›z fleyleri bilinçli biçimde terk eden modernliktir. savunmas›z bir hedef. Çünkü bunu yapabilecek veya baflarabilecek bir kapasiteye sahip de¤ildir. hiçbir fleyin yerine geçemez. özgürlük. 2003. Ona göre e¤er hoflgörü dayan›flmaya dönüfltürülebilirse ateflkes bar›fla bile dönebilir (Bauman. kendi kendilerini ve dayan›flma içinde olduklar› herkesi tehlikeye atmadan . tekillik arama ya da bunu dayatma kararl›¤›ndaki modern muhalefete. farkl›l›k bir bask› olmaktan ç›k›p eylem ve çözüm gerektiren bir sorun olarak yorumland›¤› zaman. Bununla birlikte postmodernlik do¤as› gere¤i hiç bir zaman modernli¤in yerini alamaz. düflman güçlerin geçici bir dengesi olmaktan baflka bir anlamda mümkün hâle gelmektedir. Bauman. Ancak bu durumun. dolay›s›yla modernli¤i de d›fllamak yerine farkl›l›¤a dahil eden ço¤ulcu bir dünya anlay›fl› ile temellendirilmifltir. herhangi bir yaflam biçimini izinsiz k›lacak kadar bariz veya tart›flmas›z de¤ildir. hiçbir fleyi eleyemez. postmodern farkl›l›k ve olumsall›k coflkusu. Ünite . ilke olarak bütün yaflam biçimlerine izin verilmektedir. sald›r›lar› püskürtebilmesinin tek yolu. farkl› yaflam biçimlerinin bar›fl içinde birlikte yaflamalar›. s. insani durumla yaflamaya mahkûm olmas›n› postmodernli¤in kazançlar› ve ayn› zamanda kay›plar› olarak de¤erlendirir. müphemli¤in üstesinden gelerek bunun yerine tek anlaml› kesinlik olarak gördü¤ü ayn›l›¤› hedefleyen modern güdüden tamamen özgürleflmek ve tek tiplilik ve evrenselcilik gibi modernli¤in merkezi de¤erlerini tersine çevirmek demektir.4.131). postmodern zihniyet ve pratik. postmodern durumu. Bauman’a göre. gelece¤in do¤rusal bir de¤iflim yaflayamayaca¤›na iflaret eden. s. çok sonuçlu birden fazla opsiyonu mümkün k›lan. modernli¤in slogan›. postmodernli¤in müphem. Bauman’a göre postmodernlik. vicdans›zlar için kolay bir av oldu¤unu belirtir.326-327). dayan›flmaya dönüflmesi ve flu evrensel anlay›fla çevrilmesidir: “Farkl›l›k. bütün oyunlar›n kurallar›n› bozan ve her kurallar kümesinin hayat süresini keskin biçimde k›saltan oyunlara böldü¤ünü ileri sürmektedir. do¤as› gere¤i. zorbal›k ve vicdans›zl›¤a karfl› çok zay›f bir savunma silah›. eflitlik ve kardefllili¤in. Nitekim postmodernlik ilke olarak farkl›l›¤› d›fllamak yerine tan›yan ve bütün yaflam biçimlerine izin veren. uzlafl›. postmodern zihniyetin ancak al›flkanl›k hâline gelen hoflgörüsüyle karfl›l›k verebilece¤ini ileri sürer. ‹deal anlamda.

mesafe koymak ve ay›rmak için günlük olarak dikilen mini Berlin Duvarlar›n› y›k›labilme durumu ve flans› mevcuttur. böyle bir bencilli¤in bu hoflgörünün en ivedi ve gündelik tezahürü oldu¤unu belirtir. Bauman. ayart›lan mutlular ile bast›r›lan mutsuzlar olarak ikiye bölmektedir. Bunun nas›l sa¤lanaca¤›na yönelik yöneltilen soruya ise Bauman: “Bu sonuca ulaflt›rma.120). Çünkü ona göre postmodern zihin mu¤lakl›k. Bauman’a göre. s.50.karar verece¤i sorusuna de¤il. Bauman.327). s. postmodernli¤in huzursuzlu¤u olarak uyumsuzluk korkusunu de¤il uyum sa¤laman›n imkâns›zl›¤›n›. ortadan kald›r›lmayan kuflkular›n. Dolay›s›yla postmodern durum. Ancak bu flans. ikincilerin sefaletinin kendi hakl› tercihleri oldu¤una ya da en az›ndan bunun. vatandafl›n/insan›n tek evrenselli¤i olarak kiflinin kendi kimli¤ini seçme hakk›na ve bireyin nihai ve ayr›lmaz bir parças› olan seçme sorumlulu¤una vurgu yap›larak bireyi bu seçme özgürlü¤ü ve sorumlulu¤undan mahrum b›rakmay› hedefleyen. Tutars›zl›k. Bauman’›n postmodernli¤in olumsuz yanlar›ndan biri olarak de¤erlendirdi¤i bu durumda zengin ve becerikliler. bu flans›n. zorunlu bir durumu erdem hâline getirir. toplumu. Bauman. postmodern zihnin fark›nda oldu¤u fleyin. akl›n dikte etti¤i reçetelerle tedavi etmek flöyle dursun yat›flt›r›lamayan manevi ac›lar›n varl›¤›n›n oldu¤unu ileri sürmektedir. s›n›rlar› ihlal etme dehfletini de¤il. s›n›rs›zl›¤›n dehfletini görür. ikincilerin sefaletine sefalet kat›¤›n› ileri sürmektedir. Ona göre insanlar›n bir arada olma flans›. birinciler taraf›ndan kutlan›rken. postmodern zihniyetin. 2003. bu süreçte silahlar› b›rakma. Bau- . s. Bunun yan›nda güçsüzlük ve yetersizli¤i postmodern hastal›¤›n isimleri olarak de¤erlendiren Bauman (2005. 2000.86 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› hofl göremeyece¤i tek konudur” (Bauman. s. 2003. Buna karfl›n postmodernlikte gerçek bir özgürleflme flans›n›n oldu¤unu ileri süren Bauman’a göre. her fleyi kucaklayan. burada zengin ve beceriklilerin hiçbir fleyi kafalar›na takmadan e¤lenebilmelerinin tek nedeni. 2005. dünyan›n heyecan verici farkl›l›¤›n›n meflru bir parças› oldu¤una inanmalar›d›r. Bauman’a Göre Postmodern Etik 1998 y›l›nda Türkçeye “Postmodern Etik” ad›yla çevrilen kitab›nda Bauman. yanl›fl ve bütünsellefltirici bir öngörünün ortaya ç›k›fl›n› engellemeye yard›m etti¤ini ve k›smi gözlemlerin.kayg›s›z bir varolufl biçiminde bulunarak ve seçme yükümlülüklerini ihmal ederek bile olsa seçtikleri. Postmodernitenin. kimin yabanc› oldu¤una kimin -devletin mi yoksa kabilenin mi. yeniden do¤an etnisitenin kutlanmas›nda ve gerçek ya da icat edilen kabile gelene¤inde de¤ildir. anlat›lar›n ço¤almas›n› özendirdi¤ini savunur (Smith. modernli¤in “yerinden edici” ifline son vermekte yat›¤› görüflündedir. s. Konuya bu aç›dan yaklafl›ld›¤›nda Bauman. Postmodern hoflgörünün. k›smi gözlemlerin ve anlat›lar›n ço¤almas›n› özendirdi¤ini savunur. risk. postmodernitenin özellikleri aras›nda en ay›rt edici olan›d›r diyerek. yabanc›n›n haklar›na ba¤l›d›r (Bauman. tam ve nihai bir yaflam formülü bulaca¤›n› art›k umut etmez ve bunun tersini vaat eden her sese büyük bir kuflkuyla yaklafl›r. yabanc›y› d›fllamak için yürütülen s›n›r mücadelelerine bir son vermek. di¤erlerinin yaflam›fl oldu¤u sefaleti onlar›n seçmifl oldu¤u .bir “yaflam biçimi” olarak de¤erlendirebileceklerdir (Bauman. s. tehlike ve hata içermeyen. insani ve toplumsal yaflamda iyi çözümleri olmayan sorunlar›n.331). zengin ve beceriklilerin bencilli¤ine do¤ru yozlaflmas›ndan daha kolay bir fley olamayaca¤›n›n fark›nda olan Bauman. 2005. karmafl›k devlet ya da kabile yönetim mekanizmalar›n›n maskesi düflürülerek ve a盤a ç›kar›larak gerçeklefltirilir” cevab›n› vermektedir.59).305-306). postmodernitenin yanl›fl ve bütünsellefltirici bir öngörünün ortaya ç›k›fl›n› engellemeye yard›m etti¤ini.

Ayr›nt› Yay›nlar›) ve “Postmodernlik ve Hoflnutsuzluklar›”. al›flkanl›klar olSIRA S‹ZDE maks›z›n yaflama al›flkanl›¤›d›r. modernli¤in kendisini uygarl›k olarak. (Bauman. ilerlemeyle yaflanan modern aflk›n. evrensel ve sars›lmaz temellere sahip. modernli¤in ahlaki düflünce ve prati¤ini. elementleri evcillefltirme ve kendi yarat›m çabas› olmasa baflka türlü olacak olan bir dünya yaratma çabas› olarak tan›mlad›¤›n› ifade etmektedir. s.51).4. s. s. (2000. genel olarak postmodern zaman›n krizler içinde yaflam olarak hissedilmesinin nedeni de budur (Bauman. müpS O R U bir etik. 2005. Modernli¤in uzun ve samimi çabalar›n›n yanl›fl oldu¤unu. 1998b. insanl›k durumunun kar›fl›kl›¤›n›n kal›c› oldu¤u düflüncesiyle uzlaflm›flt›r. s. er ya da geç normal seyrini izleyece¤ini anlam›nda.20). 1998b.295). postmodern zihnin.20). Bu dünyan›n ise yapay bir dünya. Bauman. SIRA S‹ZDE ima etme aldat›c› görüfllere dayand›¤›n›. kusursuz etik kod hiçbir zaman bulunmayacakt›r. atalar›m›z kadar AMAÇLARIMIZ özgür olmay› ancak rüyada görebilece¤imizi ileri sürer. en genel hatlar›yla postmodern bilgelik denilebilecek fleydir (Bauman. umutlar›n›n beyhudeli¤ini ve çabalar›n›n verimsizli¤ini modernli¤in kendisinin kuflkuya yer b›rakmayacak bir DÜfiÜNEL‹M flekilde gösterece¤i anlam›nda “post”dur.. Zygmunt Bauman’›n postmodernlik yaklafl›m› konusunda daha detayl› bilgiye K ‹ T A P“Postmodern Etik” (1998. modernli¤i yerinden edip onun yerini alarak ya da modernlik sona erdi¤i veya yok olmaya yüz tuttu¤u anda ortaya ç›karak veya kendisini ortaya koydu¤unda modern görüflü imkâns›z k›lmak anlam›nda “post” de¤ildir. Yoksa “kronolojik” bir anlamda. Bauman’a göre (1998b. 1998b. görünüflteki hedefiyle ölçüldü¤ünde etkili olsun ya da olmas›n. baflka bir deyiflle. sanat eseri bir dünya. yani. prahem olmayan bir ahlak. öteki uygarl›klar›n tersine modernli¤in kendisini bir meslek ve bir hayatta kalma meselesi olarak yaflad›¤›n› iddia etmektedir (Bauman. evrensel olan ve “nesnel temellere dayanan” tik olarak imkâns›zd›r. Postmodern perspektifin daha fazla bilgelik sa¤lamas›na karfl›n postmodern ortam›n bu bilgelik temelinde hareket etmeyi zorlaflt›rd›¤›n› ileri süren Bauman’a göre. daima “yeni ve geliflmifl” hâle ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹KPOSTMODERNL‹K KARfiILAfiTIRMASI VE KÜRESELLEfiMEYE YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹ TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET . müphem olmayan etik bir kodun olanakl›¤›na duyulan inanc›n harekete geçirdi¤ini ileri sürmektedir. Türkçeye “Bireyselleflmifl Toplum” (2005) ad›yla çevrilen kitab›nda Bauman. yeniden oluflturulabilen. Ünite . Ayr›nt› Yay›nlar›) adl› kitaplar›ndan ulaflabilirsiniz. s. Bauman. postmodern olan›n böyle bir olas›l›¤a inanmamakta yatt›¤›n› ifade eder. oluflturulmakta olan. postmodern dünyan›n sakinleri olarak ço¤umuzun.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 87 man. Dolay›s›yla kazan›lan al›flkanl›k türü. 2001. her yerel. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P ‹NTER NET Bauman. Ona göre bu.. Bauman. özellefltirilmifl ve odaklanm›fl tedavinin. bu anlamda. onard›¤›ndan fazlas›n› de¤ilse bile en az onard›¤› kadar›n› bozdu¤unun fark›nda oldu¤unu dile getirir. kendi imkâns›zl›¤›n›. Dolay›s›yla postmodern zihin. postmodern yaflamda insanlar›n hayat baflar›s›n› yeni al›flkanl›klar› çaD‹KKAT bucak edinmelerinden çok eski al›flkanl›klar›ndan kurtulabilme h›zlar›na ba¤l› oldu¤unu ileri sürmektedir. t›pk› bütün sanat eserleri gibi kendi temellerini aramak.295).156). savunmak ve korumak zorunda olan bir dünya oldu¤unu belirtir. s. kurmak. Bauman. Engelleyici ve sinsi k›s›tlamalar›n ve s›n›rlar›n yoklu¤una genellikle özgürlük denildi¤ini belirten Bauman. Modernlik anlay›fl›na göre böyle bir kod henüz bulunmam›fl olabilir ancak bir sonraki köflede ya da ondan sonraki köflede kesinlikle bizi beklemektedir (Bauman.

s. tedavisi olmayan ölçüde müphemdir ve iyi daima kötüyle iç içedir. kendimizden emin bir biçimde. Bu. Çünkü ona göre insan›n varoluflsal durumu. s. “hayatta kalma” anlam›nda sürekli bir durumdur (Bauman. modernlik kaç›n›lmaz bir flekilde bask› hiyerarflileri kurmufl. eski hastal›¤›n kendisidir. Birden fazla kategoriye yerlefltirilebilecek ya da modernli¤in düzenleyici ilkelerinin çatlaklar› aras›nda kalan sosyal gruplar asimilasyonist yaklafl›mlara ya da (Avrupa Yahudileri örne¤inde oldu¤u gibi) zulme ve yok edilmeye maruz b›rak›lm›flt›r. Peki. modernli¤in uzun. insanlara hastal›klar›n tamam› için mucizevi bir ilaç keflfetti¤imizi ilan ediyoruz. Bir defa daha. Bauman. dolambaçl› maceras›ndan bizim kendi dersimizi ç›karmam›z gerekti¤ini özellikle vurgulamaktad›r. baflka bir deyiflle toplumsal yaflam› tutarl› tek bir entelektüel ve yönetsel sisteme göndermede bulunur (Smith. modernli¤in uzun ve dolambaçl› yolunun bizi bir zamanlar atalar›m›z›n yola ç›kt›¤› bafllang›ç noktas›na getirdi¤ini veya belki de öyle göründü¤ünü ileri sürmektedir. 2000.140).115). k›sa süre içinde sona ermesinin de muhtemel olmad›¤›n› dile getirmektedir. Modernlik baflka bir anlamda hâlâ bizimle. bizim bu dersi alm›fl olmam›z gerekiyordu. Bauman’›n ortaya koydu¤u fley. ilac› tam dozunda vermeye çal›fl›yoruz. Fakat alm›fl oldu¤umuz söylenemez.110-111). kitlelerin toplumsal olarak bütünlefltirilmesinde ve sistemik yeniden üretim sürecine yap›flt›r›lmas›ndaki derin de¤i- . bireyin toplumsal olarak infla biçiminde.ve bunun ad› etnisite. Modern anlay›flta insanlar›n hayat› verili bir durum de¤il. zafer sevinciyle. Bauman’a göre. toplumsal yaflam› bir bütün olarak ele geçirme. bir görev ve asla tamamlanmayan ve hep daha fazla özen ve çaba gerektiren bir görev olarak de¤erlendirilmektedir. güçlendirici ve ilerici bir formu var-diyorlar bize. modernli¤in postmodern dönemine geçiflin alt›nda yatan en önemli de¤iflikli¤in. Çünkü ona göre yaflan›lan süreç illa da modernli¤in bitti¤ini göstermiyor. onlar› meflrulaflt›rm›fl. Ona göre modernite. Aidiyetin iyi. “yap›lm›fl” olandan baflka bir hayat bilmemektedir. Ona göre günümüzde cemaat övgüsüne. yani yap›lmas› gereken her fleyin yap›lm›fl oldu¤u ve hiçbir de¤iflikli¤in gerekmedi¤i bir duruma yol açan geçici bir mesele de¤il. Türkçeye “Postmodernlik ve Hoflnutsuzluklar›” (2000) ad›yla çevrilen kitab›nda Bauman. ‹nsanlar farkl›d›r ve b›rak›n öyle kals›nlar” (Bauman. aidiyetin alk›fllanmas›na ve heyecanla gelenek aramaya enerji. modernli¤in sonu mu? sorusuna ise “hay›r” cevab›n› vermektedir. Bireylerin Modern ve Postmodern Koflullarda ‹nfla Biçimleri Bauman.88 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› getirilen bir hayatla birlikte. s.315). Eksiklerimiz için yaz›lan ilaçlar›n dozunu ayarlaman›n (tam dozunda m› yoksa öldürücü dozda m› oldu¤unu bilmek) tam olarak mümkün olmad›¤›n› ileri süren Bauman’a göre. ayr›ca mu¤lâkl›¤› bast›rmaya yol açm›flt›r. Postmodern anlay›flta ilerleme bir mükemmellik durumu. güç ve canl›l›k katan fley mucizevî biçimde yeniden do¤an kabileciliktir. ancak. kültürel gelenek ve milliyetçiliktir. belki de de¤ildir. Biz bugün bir kere daha. yine de sona ermedi¤ini. Ancak “geç modern” ya da “postmodern” yorumunda insanl›k durumu hayat›n kipini daha hissedilir hâle getirmifltir. Ancak kesin olan kabileler ve kabilecilik ça¤›nda yaflad›¤›m›zd›r. 2005. Bauman’a göre (2000. postmodern literatürde ortak olan bütünlük ya da bütünlükçülük elefltirisinin tipik örne¤idir. 2005. yaflad›¤›m›z ça¤ belki postmodern ça¤d›r. ilaç olarak sunulan fley bu defa. Ona göre: “‹lac› reddetmekle ilac›n tedavi etmek istedi¤i hastal›¤› da unutuyoruz. s.

disiplinli.4. bireylerin oluflumuna hizmet eden de¤erlendirmenin ana kal›plar›n› ve kriterlerini de sa¤l›yordu. bu anlamda bireyler. postmodernlikte bafll›ca do¤ruluk modelinin sa¤l›k de¤il uygunluk oldu¤unu ileri sürer.203). bireyin gittikçe artan . (››) Bireyler disiplinli aktörlerdi. Ona göre bireylerin hepsinin ya da ço¤unun icra etmeleri istenen ve bunun icras› için e¤itildikleri üretici ve asker rolleri. kendi aralar›nda. (››) Postmodern koflullarda infla edilen bireyler “yarat›c›” aktörlerdir. modern koflullarda bireylerin esas olarak üretici/asker olarak infla edildiklerini ileri sürmektedir. düzenli. s. tüketiciler ve oyuncular›n hepsinin ya da ço¤unun icra etmeleri istenen ve bunlar›n icras› için e¤itildikleri roller. Sa¤l›k. Bu bireylerin en önemli özellikleri kendili¤inden ve kolayca atefllenebilen bir davran›fl esnekli¤ine sahip olmalar›. Bauman. Bauman’a göre. istenen biçimde davranma ve topluluklar›n efl güdümlü faaliyetlerine uyma kapasitesini simgeliyordu. Bauman. Postmodern koflullar içerisinde bu flekilde yarat›lan bireyler ise flu özelliklere sahip olmaktad›rlar: (›) Bireyler öncelikle ve birincil olarak. (›››) Bireyler.ve asla doymayan. (›››) Bireyler.203-204). 2001. flu özelliklere sahip olmaktayd›: (›) Bireyler birincil olarak ve her fleyden önce üretici ya da askerin yarat›c› ya da y›k›c› iflgücüne dönüfltürülebilen kinetik gücün tafl›y›c›lar›yd›. t›pk› Lego ya da Meccano oyuncaklar›ndaki tafllar gibi. Modern koflullarda yarat›lan bireylerin s›n›rlar› öncelikle s›n›rlamaktan çok uymak ve ba¤lanmak/yap›flmak için tasarlanan ara kesimlerdi. yukar›daki üç alanda baflar›l› olma kapasitesi ile yak›ndan ilgili bir düflünceydi. böyle bir iç düzenleme hem amac› hem de güdüsü oldu¤u sosyalleflme sürecinde de sürdürülmektedir. Sa¤l›k. bedensel güç ve enerji ile birlikte. kendi aralar›nda. s. Dolay›s›yla modern koflullarda yarat›lan birey Bauman’a göre (2001. (›v) Bauman. (›v) Bafll›ca do¤ruluk/uygunluk modeli ise sa¤l›kt›.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 89 fliklikte bulunabilece¤ini ileri sürmektedir (Bauman. Bauman’a göre. yaln›z bafllar›na tamam olmayan. bireylerin oluflumuna hizmet eden de¤erlendirmenin ana kal›plar›n› ve kriterlerini de sa¤lamaktad›r.buradaki “deneyim” hem (deneyim) hem de (hayat) anlam›ndaki deneyim. daima yeni deneyimler arayan. postmodern koflullar alt›nda ise bireylerin esas olarak tüketici/oyuncu olarak infla edildiklerini ileri sürmektedir. önceki ö¤rendiklerine ve kazan›lm›fl al›flkanl›klar›na çok az ba¤l› olan aktörler olmalar›d›r. böyle bir gücü muntazam olarak ve hiç bitkinlik duymadan üretme kapasitesine sahip olmal›yd›. bir fley ifade etmeyen. Ünite . tersi olan bedensel zay›fl›k ya da uyma ve tabi olmadaki kabiliyetsizlik ise hastal›k iflareti say›l›yor ve dolay›s›yla da t›bba ya da psikiyatriye havale ediliyordu. Yani. asla tamamen dengede olmasalar da neredeyse kendi kendisine yeten ve kendi kendisini güdüleyen birimler olarak kendi kendilerini dengeleme e¤ilimindedirler. Bauman’a göre “uygunluk”. Bauman’a göre. anlaml› bütünler oluflturabilmeleri için öteki birimlerle birleflmesi gereken fleylerdi. 2001 y›l›nda Türkçeye “Parçalanm›fl Hayat” ad›yla çevrilen kitab›nda modern ve postmodern koflullardaki bireylerin infla biçimlerine ve yarat›lan bireylerin sahip olduklar› özelliklere yönelik de¤erlendirmeler yapm›flt›r. davran›fllar› genellikle düzenli/kurall› olan ve her fleyden önemlisi de düzenlenmeye boyun e¤en aktörlerdi. sürekli ve tercihen daima artan bir uyar›c› ak›fl›n› emebilen ve bunlara tepki verebilen deneyim organizmalar›d›r. Ayn› zamanda uyar›c›lara tekrarlanan ve öngörülebilen biçimde tepki veren ve efl güdümlü bask›ya tabi tutuldu¤unda monoton davranabilen aktörlerdi.

süre giden dengede olma durumundan yüksek rahats›zl›klar ise “uygunsuzluk” belirtileridir.10). tarihin yeniden tekrarlamayaca¤›n›n hiçbir garantisi olmad›¤›n› belirtir. K ‹ T s. SIRA S‹ZDE s. bir merkezin. küreselli¤in. modernitenin hoflnutsuzluklar›. bir kontrol masas›n›n. bu s›fat de¤iflikli¤inin arkas›nda. deneyiminde bireylerin ahlaki sorumluluklar›n› yasa koyuculara kayd›rarak bireyleri evrensel olarak ahlakl› k›lma giriflimi ve bu süreçte herkesi özgür k›lma vaadinin baflar›ya ulaflmad›¤›n› ileri sürmektedir. 2005. modern öz-bilinç ve özgüven tarihindeki bir dönüm noktas›n›n gizli oldu¤u görüflündedir. Bunun tersi olan bedensel gevfleklik. Modernli¤in bir zamanlar kendisini evrensel gördü¤ünü.45). bireysel mutluluk aray›fl›nda çok az bir özgürlü¤e tahammül ede(bile)n bir güvenlik anlay›fl›ndan kaynaklan›rken postmodernitenin hoflnutsuzluklar› ise çok az bireysel güvenli¤e TELEV‹ZYON izin veren bir haz arama özgürlü¤ünden kaynaklanmaktad›r. baz›lar›na göre ise mutsuzlu¤un nedeni olarak görüldü¤ünü belirtmektedir. sadece herkesin her yerde Mcdonald’s burgerleriyle beslenip TV’de en yeni belgesel dramay› izleyebilece¤i anlam›na geldi¤ini ileri sürmektedir. s. küreselleflme sürecine yönelik de¤erlendirmesini yaparken küreselleflme sürecinin iki yönlü alg›lanmas›na dikkat çekmektedir. Bauman. 1999. bir idari büronun yoklu¤udur (Bauman. Bauman’a göre “küresellik”.120). Toplumsal Sonuçlar›” (1999) ad›yla çevrilen kitab›nda küreselleflme sürecine ve küreselleflmenin anlam›na dair önemli aç›klamalar getirmektedir.69). Ona göre. s. s. geri dönüflü olmayan bir süreç oldu¤u yönündedir (Bauman. Ancak herkesin birleflti¤i nokta küreselleflmenin dünyan›n kaçamayaca¤› kaderi. A P Bauman’a göre (2000. Bu durumun her zaman böyle oldu¤unu ancak geçmiflte ve bugün böyle oldu¤unu flimdi bildi¤imizin alt›n› çizmektedir (Bauman. son zamanlar›n moda kavram› olarak adland›rd›¤› küreselleflmede anlam›n› bulan en önemli fleyin “fleylerin elimizden” kaçt›¤› hissi oldu¤u görüflünü savunur. postmodern döneme geçiflin alt›nda yatan en önemli de¤iSIRA modernlikten S‹ZDE flikli¤i nerede bulabiliriz? D Ü modernlik fiÜNEL‹M Bauman. . kurals›z ve kendi bafl›na buyruk do¤as›d›r. 2001. Baz›lar›na göre. Evrenselli¤in gurur duyulan bir proje. gerçeklefltirilmek istenen önemli bir misyon olmas›na karfl›n. h›zl› de¤iflimlere dayanma yetisini. Bu durumdaki bireyler t›bba ya da psikolojik dan›flma veya psikiyatrik tedaviye havale edilirler.90 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› yeni deneyimleri bedensel ve ruhsal olarak emme ve bunlara yarat›c› bir biçimde tepki verme kapasitesini. Dolay›s›yla eskiden oldu¤u gibi. akl›n hakimiyetinde olma.7). küreselleflme fikrinden ç›kan en derin anlam. Türkçeye “Küreselleflme. 1998b. Geçmiflten günümüze de¤in hem birlik hem de farkl›l›¤›n ayakta kalamad›¤›n› ileri süren Bauman. günümüzde ise küresel sayd›¤›n› ileri süren Bauman. dünya meselelerinin belirsiz. 1999. “küreselleflmenin” onsuz mutlu olamayaca¤›m›z fley. ilerisi için güvence alt›na al›nm›fl bir AMAÇLARIMIZ zafer olmaks›z›n hareket etmemiz gerekir. “Bükemedi¤in eli öpeceksin” türü bir öz-teselli nasihat› ile flekillendirilse de daima kapitülasyonun ac›l›¤› ile kar›flan bir kabullenmedir (Bauman. Bauman. s.38). SIRA S‹ZDE 2 Bauman’a göre. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Bauman’a Göre Küreselleflme ‹NTERNET TERNET Bauman’›n‹ N modernlik ve postmodernlik konular› d›fl›nda üzerinde durdu¤u di¤er önemli bir konu ise küreselleflmedir. hatta bunlar› bulman›n iyi olup olamayaca¤›ndan asla emin olamayaca¤›m›z› art›k biliyoruz (Bauman. bir yönetim kurulunun. tersine. kendi kendisini gözetleme ve performans yetersizliklerini düzeltmek suretiyle “formunu koruma” yetene¤ini temsil etmektedir. Buna karfl›n bu S O R U sürecin sonunda hiçbir müphemlik tafl›mayan iyi (yani evrensel olarak üzerinde anlafl›lan itiraz edilmeyen) çözümler olmaks›z›n ebediyen ahlaki ikilemlerle karfl›D‹KKAT laflaca¤›m›z› ve çözümlerin nerede bulunabilece¤inden. d›flar›da olup bitenlere koyun gibi r›za gösterme.

s. s. küreselleflme sürecinin herkesin oldu¤u varsay›lan etkilerinin asl›nda tümüyle birlefltirici olmad›¤›n› belirtir. Ona göre ifl ve finans dünyas›n›n ve bilgi ak›fl›n›n yerküre çap›nda ortaya ç›k›S O R U fl›n›n yan› s›ra. homojenlefltirme yerine kutuplaflt›rma e¤ilimi tafl›maktad›r. küreselleflme sürecinin olumlu yönlerinden çok olumsuz etkilerine K ‹ T daha A P çok önem vermektedir.4. Bauman. Bauman. normalleS anormal ya da yaO R U say› ihlal edenler aras›ndaki ça¤lar süren ayr›mlar› örtbas etmifltir (Bauman. s. yeni merkez. Bu durumda eskiden bi insanl›k için sesini yükseltecek ya da sesini yükseltti¤inde insanl›k taraf›ndan dinlenecek ve itaat edilecek kadar ma¤rur bir yerelli¤in olmad›¤›n› ileri süren BauAMAÇLARIMIZ man için herkesin r›za gösterece¤i küresel ifllerin bütünselli¤ini kavray›p aç›klayabilmemizi sa¤layacak tek bir olgu da kalmam›flt›r (Bauman. Ona göre. Ona göre. Dolay›s›yla kontrolü elde SIRA S‹ZDE oldu¤u gitutman›n neye benzeyece¤i de pek aç›k de¤ildir. ulus-devlet yap›lar›n›n ve milli kültürlerin birtak›m küresellefltirici güçlerin olumsuz etkisine maruz kalmas› ise bu etkiye maruz kalanlarca küreselleflme süreAMAÇLARIMIZ cinin olumsuz olarak de¤erlendirilmesine neden olmaktad›r. zenginle fakir. yerkürenin DÜfiÜNEL‹M tek tiplili¤ini art›ran nedenlerle bölen nedenlerin özdefl oldu¤unu ileri sürmektedir. Toplumsal Sonuçlar›” (1999. s. bir “yerelleflme”. Ayr›nt› Yay›nlar›) adl› kitab›ndan ulaflabilirsiniz. küreselleflme ve yurtlaflt›rman›n karfl›l›kl› olarak birbirini tamamlayan süreçler oldu¤unu ileri sürer. insanlar› ay›rma ve d›fllamad›r. s.8). Günümüzde küreselleflme olarak adland›r›lan süreç ayr›cal›klar›n ve mahrumiyetin. baz›lar› için yeni bir özgürlü¤ün olan fley D ‹emaresi KKAT baflkalar›n›n üzerine davetsiz ve kötü bir kader olarak çullan›yor. 1999. baz›lar› için küreselleflme olarak görülen fley baflkalar› için yerelleflme anlam›na geliyor. Di¤er bir endifleli durum ise giderek daha fazla küresel ve yurtsuz bir hâle gelen elit kesimle geride kalan “yerelleflmifl” TELEV‹ZYON kesim aras›ndaki tedrici iletiflim kopuklu¤udur (Bauman. kaynaklar›n ve acizli¤in.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 91 Bauman’a göre küreselleflme fikrinden ç›kan en derin anlam nedir?SIRA S‹ZDE Bauman’a göre. Ona göre art›k hiç kimse kontrolü elinde bulundurmamaktad›r.81). günümüzde teknolojik geliflmelere ba¤l› olarak zaman ve meDÜfiÜNEL‹M safenin eski anlam›n› yitirmesi. ‹ N T ve ERN ET sentez ve da¤›lman›n. Sonuç olarak küreselleflme sürecinin olumlu taraflar› yan›nda olumsuz yönleriSIRA S‹ZDE hemfikir ni de dikkate alan Bauman (1999. 1999. Dolay›s›yla Bauman’a göre. Ünite . Bauman (1999. küreselleflme süreçlerinin ayr›lmaz bir parças› mekân› giderek bölme. Merkezinde hareket özgürlü¤ü yatan günümüz kutuplaflmas› çok boyutludur. gücün ve güçsüzlü¤ün. bu tabakalaflma süresince yeni bir toplumsal-kültürel hiyerarflinin.69).9). Bauman. dünya çap›nda bir s›ralaman›n oluflturuldu¤unu ileri sürmektedir. özgürlü¤ün ve k›s›tlaman›n yeniden da¤›t›m›nda yank›lanmaktad›r. Örne¤in Sovyetler Birli¤i’nin ve Yugoslavya’n›n da¤›lmas›yla yeni ulus-devletlerin özgürlüklerini SIRA S‹ZDE ilan etmeleri küreselleflme sürecinin onlar taraf›ndan olumlu olarak de¤erlendirilmesine.9). Bauman’a göre. göçebeyle yerleflik. Bauman. bütünleflme ve çözülmenin denk düflmesi iç içe geçmesi rastlant›dan baflka bir fley de¤ildir. bütünleflme ve parselleme. TELEV‹ZYON 3 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . bu gün tan›k oldu¤umuz fleyin dünya çap›nda bir yeniden tabakalaflma oldu¤unu. K ‹ T daha A P detayl› bilZygmunt Bauman’›n küreselleflme konusuyla ilgili düflünceleri hakk›nda giye “Küreselleflme. servetin ve yoksullu¤un. dünyan›n eskiden bir bütünlük arzetmesine karfl›l›k büyük bölünD‹KKAT menin ortadan kalkmas› ile art›k bir bütünlük sergilemedi¤i görüflündedir. 1999. mekân sabitleme süreci de ifllemektedir. küreselleflme birlefltirdi¤i kadar bölmektedir de.

Di¤er bir ifadeyle postmodernlik. postmodernlik. Çünkü daha önce Yahudi Soyk›r›m›n› tarihin ak›fl›ndaki bir olay olarak de¤erlendiren Bauman. itibars›zlaflt›r›lmas› ya da sona erdirilmesi anlam›na gelmedi¤ini savunur. gördüklerini tamamen sevmeyen ve de¤iflme gereksinimi hisseden modernlikten baflka bir fley (ne eksik ne fazla bir fley) de¤ildir. Ona göre. düzenleme ve s›n›fland›rma düflüncesine tak›lm›flt›r. dikkatle ve sa¤duyuyla bakan. Özünde çok anlaml› ve tart›flmal› olan postmodernlik düflüncesinin ço¤unlukla iflaret etti¤i fleyin dünyan›n ortadan kald›r›lmas› imkâns›z ço¤ullu¤unun kabulü oldu¤unu belirten Bauman. Yahudi bir ailenin çocu¤u olan Bauman göre. Bauman’a göre. Bauman’a göre. Yahudi Soyk›r›m› bu nedenle toplumun. belirsizli¤i ve mu¤lâkl›¤› bast›rmaya çabalam›flt›r. kendi orijinal projesinin uygulanamazl›¤›n› kabul eden modernliktir. Efli Janina’n›n savafl y›llar›ndaki kendi yaflam öyküsünü kitap olarak yay›nlamas› Bauman’›n modernli¤e ve Yahudi Soyk›r›m›na bak›fl aç›s›n›n de¤iflmesine neden olmufltur. uygarl›¤›n yüksek sahnesinde ve insano¤lunun kültürel zaferinin zirvesinde do¤mufl ve uygulanm›flt›r. kontrol etme. Dolay›s›yla ona göre. Çünkü Yahudi Soyk›r›m› modern ak›lc› toplumda. modernlik. modern dönemin bir özelli¤i olan kaos yerine düzen getirme. uygarl›¤›n ve kültürün bir sorunudur ve bunun araflt›r›lmas› gerekmekteydi. Bu duruma ba¤l› olarak da ulafl›lan sonuç düzenlemeler. soyk›r›m›n yeterli sebebi olmasa da gerekli kofluludur. Modern anlay›fl do¤ruluk. yönetti¤i toplumu düzenlenecek. ayr›ca mu¤lâkl›¤› bast›rmaya yol açm›flt›r. Bundan dolay› da postmodernlik. Çünkü Yahudi Soyk›r›m›. Modern soyk›r›m›. eflinin yazd›¤› kitab› okuduktan sonra Yahudilere uygulanan soyk›r›m›n tarihin ak›fl›nda basit bir olay olmad›¤›n›. daha do¤rusu modernleflmemifl toplumlardan birinde de¤il. yetifltirilecek ve yabani otlar› denetime al›nacak bir fley olarak gören modernli¤in “bahç›van” devlet anlay›fl› durmaktad›r. yasalar ve ahlaki kodlar yoluyla düzen yaratmaya kalk›flan bir toplum olmufltur. modernlikle önemli bir ba¤lant›s›n›n oldu¤unu fark etti¤ini belirtir. rüfltüne ermifl modernliktir. Bauman’a göre modernlik her fleyden önce bir s›n›r uygarl›¤›d›r. kestirebilir ve denetlenebilir k›lma mücadelesi sonuçsuz kalmaya mahkumdur. Bauman. Bir düzen rüyas›na sahip olan modernlik. Bauman’›n modernli¤e yöneltti¤i di¤er bir elefltiri ise modernli¤in farkl›l›¤› büyük bir suç olarak görmesi gelmektedir. daha iyi denetlenebilir ve daha etkin uygulan›r hâle gelmesinden dolay› tam bir kaosa neden oldu¤unu ileri sürmektedir. Birden fazla kategoriye yerlefltirilebilecek ya da modernli¤in düzenleyici ilkelerinin çatlaklar› aras›nda kalan sosyal gruplar asimilasyonist yaklafl›mlara ya da (Avrupa Yahudileri örne¤inde oldu¤u gibi) zulme ve yok edilmeye maruz b›rak›lm›flt›r. modern kültür gibi. Bauman’a göre. genelde bir bahç›vanl›k ifli gibi ele alan Bauman’a göre. modernli¤in en üst aflamas›n› yaflayan Avrupa’daki bir toplumda gerçekleflmifltir. adalet ve ak›l için evrensel olarak uygulanabilir standartlar belirlerken göreceli¤i. Yahudi Soyk›r›m›n›n arkas›nda. toplumsal geliflmesini tamamlayamam›fl. Zygmunt Bauman’›n postmodernlikle neyi kastetti¤ini tan›mlayabilmek. modern zamanlarda her bir düzen adac›¤›n›n daha fazla biçimlendirilebilir. onlar› meflrulaflt›rm›fl. postmodernite. çok farkl› insanlara çok farkl› fleyler anlat›r. yak›n çevremizdeki dünya parças›n› kural tan›r. kurumlar. Zygmunt Bauman’›n Modernlik ve Yahudi Soyk›r›m› aras›ndaki iliflkiye yönelik görüfllerini aç›klayabilmek. A M A Ç 3 AM A Ç 2 . modernlik kaç›n›lmaz bir flekilde bask› hiyerarflileri kurmufl. durumuna ve geçmiflte yapt›klar›na daha derinlemesine. kendi kendisine.92 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Özet A M A Ç 1 Zygmunt Bauman’›n Modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin nedenlerini kavrayabilmek. postmodernli¤in illa da modernli¤in reddi.

. Z. modernli¤i de dâhil etmekten baflka çaresi yoktur. modern öz-bilinç ve özgüven tarihindeki bir dönüm noktas›n›n gizli oldu¤u görüflündedir. servetin ve yoksullu¤un. Postmodern düflünceye çok önemli katk›lar sa¤lam›fl bir düflünürdür. özgürlü¤ün ve k›s›tlaman›n yeniden da¤›t›m›nda yank›lanmaktad›r. baz›lar› için küreselleflme olarak görülen fley baflkalar› için yerelleflme anlam›na gelmekte. Onun bu yaklafl›m› tarihsel süreci bir bütün olarak ele ald›¤›n› göstermektedir.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 93 AM A Ç 4 Zygmunt Bauman’›n postmodern düflünceye katk›lar›n› de¤erlendirmek. gücün ve güçsüzlü¤ün.4. sonunda sonuçsuz kalan uzun ve gayretli modern mücadeleden sonra dünyan›n “yeniden büyülü hale getirilmesi” olarak de¤erlendirilebilece¤i görüflünde olan Bauman’a göre. Bauman’a göre. Yerkürenin tek tiplili¤ini art›ran nedenlerle bölen nedenlerin özdefl oldu¤unu ileri süren Bauman’a göre. Çünkü onun yaklafl›m›nda postmodernli¤in d›fllama gücü zay›ft›r. Modernli¤in bir zamanlar kendisini evrensel gördü¤ünü. postmodernilkte. baz›lar› için yeni bir özgürlü¤ün emaresi olan fley baflkalar›n›n üzerine davetsiz ve kötü bir kader olarak çullanmaktad›r. günümüzde küreselleflme olarak adland›r›lan süreç ayr›cal›klar›n ve mahrumiyetin. bu s›fat de¤iflikli¤inin arkas›nda. kaynaklar›n ve acizli¤in. önceki süreçten kesin bir kopma ya da belirgin bir farkl›laflma yoktur. Bu katk›lar›ndan dolay› Dennis Smith. küreselleflme sürecinin herkesin hemfikir oldu¤u varsay›lan etkilerinin asl›nda tümüyle birlefltirici olmad›¤› görüflündedir. dünyan›n büyüsünü bozmak için giriflilen. Postmodernli¤in. dünya çap›nda bir s›ralama oluflturulmaktad›r. Ünite . postmodernli¤in kendi kimli¤ini inkâr etmeden modernli¤i d›fllayamayaca¤›n›n alt›n› özellikle çizer. kendi ay›rt edici özelli¤i olan farkl›l›¤a. günümüzde ise küresel sayd›¤›n› ileri süren Bauman. AM A Ç 5 Bauman’›n küreselleflme yaklafl›m›n› özetlemeyabilmek. Bauman’a göre. Bauman. bu durumu postmodernli¤in do¤as›na ba¤lar. Bauman. Bauman. Dolay›s›yla bugün tan›k oldu¤umuz fley dünya çap›nda bir yeniden tabakalaflmad›r. onu postmodernitenin peygamberi olarak ilan etmifltir. küreselleflme birlefltirdi¤i kadar bölmektedir de. Bu tabakalaflma süresince yeni bir toplumsal-kültürel hiyerarfli. Küreselleflme sürecinin olumlu taraflar› yan›nda olumsuz yönlerini de dikkate alan Bauman. Dolay›s›yla s›n›rlara s›n›r koyan postmodernli¤in.

Postodern koflullarda bireyler esas olarak tüketici/oyuncu olarak infla edilmektedirler. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Zygmunt Bauman’a göre modern koflullarda yarat›lan (infla edilmek istenen) bireyin sahip oldu¤u özelliklerden biri de¤ildir? a. Modern koflullarda infla edilen bireyler disiplinli aktörlerdir. küreselleflmenin sonu anlam›n› tafl›maktad›r. yaln›z bafllar›na tamam olmayan. Zygmunt Bauman. asla tamamen dengede olmasalar da. b. Postmodern dönem. Postmodern koflullarda infla edilen bireyler öncelikli olarak yeni deneyimler arayan ve asla doymayan. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Zygmunt Bauman’a göre postmodern koflullarda yarat›lan (infla edilmek istenen) bireyin sahip oldu¤u özelliklerden de¤ildir? a. Postmodern koflullarda infla edilen bireyler daima ve bitkinlik duymayan bir üretme kapasitesine sahip olmal›d›rlar. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Zygmunt Bauman’›n postmodernlik yaklafl›m›na göre do¤rudur? a. e. bir fley ifade etmeyen. George Balandier d. Modern koflullarda infla edilen bireylerin davran›fllar› genellikle düzenli/kurall› olan ve her fleyden önemlisi de düzenlenmeye boyun e¤en bir yap› sergilemektedir. Postmodern dönem farkl›l›klar› suç olarak görmektedir. Postmodern koflullarda infla edilen bireyler. d. b. Modern koflullarda bireyler esas olarak üretici/asker olarak infla edilmektedirler. c. c. d. Dünyada yerel kültürlerin geliflmesi olarak. Modern dönemdeki düflüncenin ço¤unlukla iflaret etti¤i fley dünyan›n ortadan kald›r›lmas› imkâns›z ço¤ullu¤unun kabulüdür. anlaml› bütünler oluflturabilmeleri için öteki birimlerle birleflmesi gereken aktörlerdir. Afla¤›daki düflünürlerden hangisi Zygmunt Bauman’› “Postmodernitenin” peygamberi olarak ilan etmifltir? a. Modern koflullarda infla edilen bireylerin en önemli özelliklerinden biri kendili¤inden ve kolayca atefllenebilen bir davran›fl esnekli¤ine sahip olmalar›. e. Ulrich Beck c. d. modern dönemin sonunu ilan etmifltir. Anthony Giddens b. önceki ö¤rendiklerine ve kazan›lm›fl al›flkanl›klar›na çok az ba¤l› olan aktörler olmalar›d›r.yüzy›lda ortaya ç›kt›¤›n› ifade etti¤i modernli¤in kültür anlay›fl›n› nas›l de¤erlendirmektedir? a. c. Modern koflullarda infla edilen bireyler. Modern dönem farkl›l›klar› suç olarak görmüfltür. modern dönemden önceki dönemin ad›d›r c. 5. Modern koflullarda infla edilen bireyler “yarat›c›” aktörlerdir. Küreselleflme sürecinin bafllang›c› olarak. sürekli ve tercihen daima artan bir uyar›c› ak›fl›n› emebilen ve bunlara tepki verebilen deneyim organizmalar›d›r. 6. b. Postmodern dönem. Postmodern dönemin en önemli özelliklerinden biri “Bahçe Kültür” anlay›fl›d›r d. e. Bahçe kültürüne benzeterek. Postmodern dönemdeki düflüncenin ço¤unlukla iflaret etti¤i fley dünyan›n ortadan kald›r›lmas› imkâns›z ço¤ullu¤unun kabulüdür. Peter Wagner 3. Postmodern dönemden sonraki dönemin ad›d›r. 2. d. Modern dönem. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Zygmunt Bauman’›n modernlik yaklafl›m›na göre modernli¤in özelliklerinden biridir? a. e. Modern dönem. 4. ‹nsanl›¤›n ulaflt›¤› en üst düzey kültürel seviye olarak.94 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. c. Toplumlar›n ulaflmas› gereken ideal kültür düzeyi olarak. b. e. 17. neredeyse kendi kendisine yeten ve kendi kendisini güdüleyen birimler olarak kendi kendilerini dengeleme e¤ilimindedirler. Postmodern koflullarda infla edilen bireyler “yarat›c›” aktörlerdir. . b. Dennis Smith e.

Postmodern Etik b. e. 9. Küreselleflme süreci kontrollü bir süreçtir. Küreselleflme süreci ulus-devlet yap›s›n› ortadan kald›rm›flt›r. Toplumsal Sonuçlar› 1. 10. d. d 5. d 3. c 8. d 9. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zygmunt Bauman’›n Modernlik De¤erlendirmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e. d. Holocaust ne anlam ifade etmektedir? a. Küreselleflme sürecinde parçalanma ve bütünleflmenin birlikte var olmas› söz konusudur. e 4. kurals›z ve kendi bafl›na buyruk bir do¤as›n›n olmas›d›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bauman’›n Modernite Elefltirisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 8. Modernlik ve Müphemlik e. Ünite .Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 95 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 7. Yahudi’lerin topluca öldürülüflünü anlatmak için kullan›lan bir kavramd›r. Dünya meselelerinin belirsiz. Modernli¤in Sosyolojisi c. Küreselleflme diye adland›r›lacak bir sürecin söz konusu olmamas›d›r. b . Küreselleflme süreci sadece ekonomik aç›dan bir bütünleflme sürecidir. Almanya’n›n ba¤›ms›zl›k gününün ad›d›r. b. Zygmunt Bauman’a göre. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bauman’›n Modernite Elefltirisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Modern dönemin di¤er ad›d›r. Yahudilerin ba¤›ms›zl›k gününün ismidir. e. Afla¤›dakilerden hangisi Zygmunt Bauman’›n eserlerinden biri de¤ildir? a. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bauman’a Göre Küreselleflme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. küreselleflme fikrinden ç›kan en derin anlam nedir? a. Küreselleflme sürecinin postmodern dönemin di¤er ad› olmas›d›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zygmunt Bauman’›n Postmodernli¤e Yönelik Görüflleri” ve “Zygmunt Bauman’›n Modernlik-Postmodernlik Karfl›laflt›rmas› ve Küreselleflmeye Yönelik Görüflleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bauman’a Göre Küreselleflme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” ve “Zygmunt Bauman’›n Modernlik De¤erlendirmesi” “Zygmunt Bauman’›n Modernlik De¤erlendirmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b.4. b. d 7. Küreselleflme. 2. Zygmunt Bauman’a göre. Küreselleflme süreciyle birlikte milli kültürlerin sonuna gelinmifltir. Almanlar ile Yahudiler aras›nda yap›lan bar›fl anlaflmas›n›n ismidir. c 6. Parçalanm›fl Hayat d. Holocaust. Kontrollü bir süreç olmas›d›r. Küreselleflmenin sadece dünyan›n belirli bir bölgesinde iflleyen ve yaln›zca orada kontrolü söz konusu olan bir süreç olmas›d›r. d 10. b Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zygmunt Bauman’›n Modernlik De¤erlendirmesi” ve “Zygmunt Bauman’›n Modernlik-Postmodernlik Karfl›laflt›rmas› ve Küreselleflmeye Yönelik Görüflleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zygmunt Bauman’›n Postmodernli¤e Yönelik Görüflleri” ve “Zygmunt Bauman’›n Modernlik-Postmodernlik Karfl›laflt›rmas› ve Küreselleflmeye Yönelik Görüflleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c. c. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d. c. afla¤›dakilerden hangisi küreselleflme sürecinin özelliklerinden biridir? a.

‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Bat› Avrupa’da on yedinci yüzy›lda ortaya ç›kt›¤›n› belirtti¤i modernli¤in kültür anlay›fl›n› bahçe kültürüne benzetir. bir kontrol masas›n›n. neyin ilgisiz. neyin hammade. Zygmunt (2000) Postmodernlik ve Hoflnutsuzluklar›. Tüketicilik ve Yeni Yoksullar. Bauman’a göre. Smith. kimli¤ini ise do¤aya duydu¤u güvensizli¤in d›fl›nda oluflturmaktad›r. neyin araç. bir yönetim kurulunun.. London: SAGE Publications Ltd. ‹stanbul: Sarmal Yay›nevi. Özgürlük ve Cezaland›rma. Çev. ‹smail Türkmen. Çev. Bauman’a göre. bir idari büronun yoklu¤udur. Bauman. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. S›ra Sizde 2 Bauman’a göre. küreselleflme fikrinden ç›kan en derin anlam ise dünya meselelerinin belirsiz. Dolay›s›yla kusursuz bir bahçenin yap›lmas› ve korunmas› iflinde bir araya gelen di¤er etkinliklerden tür olarak farkl› de¤ildir. Çev. Zygmunt (2003) Wasted Lives. Süha Sertabibo¤lu. Abdullah Y›lmaz. Zygmunt (2005) Bireyselleflmifl Toplum. . di¤er yabani otlar gibi ayr›lmal›. modern kültürün düzen anlay›fl› her fleyden önce. Çev. S›ra Sizde 3 Son zamanlar›n moda kavram› olarak adland›rd›¤› küreselleflmede anlam›n› bulan en önemli fleyin “fleylerin elimizden” kaçt›¤› hissi oldu¤u görüflünü ileri süren Bauman’a göre. neyin zararl›. Bauman. ‹ngiltere: Ashgate Publishing ltd. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Çev. Philip (2005) Kültürel Kuram. Modernity and Its Outcasts. yap›c› bir etkinlik olarak de¤erlendirilmektedir. Zygmunt (2001) Parçalanm›fl Hayat. Prophet of Postmodernity. kurals›z ve kendi bafl›na buyruk do¤as›d›r. Zygmunt (1997) Modernlite ve Holocaust. Mehmet Küçük. kitlelerin toplumsal olarak bütünlefltirilmesinde ve sistemik yeniden üretim sürecine yap›flt›r›lmas›ndaki derin de¤ifliklikte bulabiliriz. Çev. Zygmunt(1999) Çal›flma. Ed. Çev. Bauman. Modern anlay›flta yabani otlardan ar›nd›rma y›k›c› de¤il. Bahçe tasar›m› yabani otlar›n› belirledi¤ine göre bahçe olan her yerde yabani ot da olacakt›r.96 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Bauman. Sm›th. ‹stanbul: Sarmal Yay›nevi. Peter (1996) Modernli¤in Sosyolojisi. Bauman. Wagner. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. bireyin toplumsal olarak infla biçiminde. Zygmunt(1999) Culture as Praxis. Cambridge UK: Polity Pres. tüm bu yollar yetersiz kal›rsa öldürülmelidir. Bauman. UK: Polity Press. Bauman. ‹smail Türkmen. Ancak modern bahçe kültürü anlay›fl›na göre bu yabani otlar›n yok edilmesi gerekmektedir. Jacobsen ve Poder (2008)” Introduction: The Sociology of Zygmunt Bauman. neyin yabani ot ya da haflarat oldu¤unu belirleyen bir tasar›m olarak anlafl›l›r ve evrendeki tüm ö¤eleri kendisiyle olan iliflkisine göre s›n›fland›r›r. Zygmunt (1998b) Postmodern Etik. ‹stanbul: Babil. Bir merkezin. modern dönemden postmodern döneme geçiflin alt›nda yatan en önemli de¤ifliklikleri. Zygmunt (1998) Sosyolojik Düflünmek. Dennis (1999) Zygmunt Bauman. Zygmunt (2003) Modernlik ve Müphemlik. ‹brahim Gündo¤du. Ümit Öktem. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. neyin yarars›z. Jacobsen ve Poder. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Çev. Selime Güzelsan. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Bauman. Bauman. Yavuz Alagon. Abdullah Y›lmaz. Çünkü modern kültür kendini ideal bir yaflam›n tasar›m› ve insan iliflkilerinin kusursuz düzeni olarak tan›mlamakta. ‹smail Türkmen. Bauman. Bauman. Bunlar. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Çev. yerinden ç›kar›lmal› ve toplum s›n›rlar›n›n d›fl›nda tutulmal›d›r. Çev.Challenges and Critique”. Alev Türker. Çev. Bauman. Zygmunt (1999) Küreselleflme Toplumsal Sonuçlar›. ‹stanbul: Sarmal Yay›nevi. toplumu bahçe gibi gören tüm görüfller toplumsal do¤al ortam›n baz› bölümlerini yabani otlar olarak nitelerler. k›s›tlanmal› yay›lmalar› önlenmeli.

.

Anlam zedelenmesine iliflkin görüfllerini aç›klayabilecek.5 Amaçlar›m›z • • • • ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Tüketim toplumuna iliflkin görüfllerini özetleyebilecek. Kitle ve sessiz ço¤unluk konusundaki görüfllerini analiz edebileceksiniz. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard . Anahtar Kavramlar Gösterge Simülakrlar Hiper Uyumluluk Anlam Zedelenmesi • • • • Simülasyon Hiper-gerçeklik Sibernetik Kontrol Sessiz Ço¤unluk ‹çindekiler • G‹R‹fi: JEAN BAUDRILLARD’IN YAfiAMI VE SOSYOLOJ‹YE YAKLAfiIMI • GÖSTERGE EVRELER‹ • TÜKET‹M TOPLUMU • S‹MÜLASYON VE S‹MÜLAKRLAR • ELEfiT‹R‹LER Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Tüketim Toplumu. Simülasyon ve simülakrlar kavramlar›n›n ne anlama geldi¤ini tan›mlayabilecek. Baudrillard’›n gösterge evreleri konusundaki görüfllerini ay›rt edebilecek.

Günümüz sosyal bilimlerinin statükoya hizmet ettirildi¤ini ve sosyal bilimcilerin de statükocu olduklar›n› ileri sürmektedir. hiçbir geçmiflin olmad›¤›. Modernleflmenin sosyal bilimi olan sosyolojinin toplumsal. Baudrillard. Baudrillard’›n ça¤›m›z›n en etkili düflünürlerinden biri olmaya devam edece¤ini iddia etmek. tüm bu kavramlar›n anlam zedelenmesine u¤rayarak içe patlad›¤›n› (implosion) belirtir. statü. s›n›f. farkl› ve k›flk›rt›c› üslubuyla özgün düflünceler ortaya koymufltur. O da ileri kapitalist toplumlarda sosyologlar›n elefltirel bak›fla sahip olmalar› gere¤idir (Baudrillard. 2006b: 12-14) . Kitle iletiflim araçlar› ve tüketim üzerine 20. gerçekli¤i kavraman›n mümkün olmad›¤›n› ve dolay›s› ile onu de¤ifltirmenin de olanaks›z oldu¤unu vurgular. güç. 2007: 471-475). kurum gibi kavramlar›n›n anlam›n›n içinin boflalt›ld›¤›na de¤inen Baudrillard. 1990 sonras› düflünceleri bir çok düflünür taraf›ndan elefltirilmifl olsa da. Kendisini hiçbir zaman postmodern olarak tan›mlamayan düflünür ancak postmodernizm deyince akla ilk gelen isimlerden biri olmufltur. insanlar›n toplumsal meselelere/problemlere dikkatlerini çekmek için oldu¤unu belirtir. hayat›n TV içinde ve TV’nin hayat içinde kayboldu¤u bir ça¤da yafl›yoruz” ifadesi önemli bir düflünür oldu¤unun kan›t› niteli¤indedir. Onun hiçbir gerçekli¤in olmad›¤›. düflüncelerininin kötümser ve uç noktalarda dolaflmas›n›. Sosyologlara önemli bir ça¤r›s› vard›r. Simülasyon/Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard G‹R‹fi: JEAN BAUDRILLARD’IN YAfiAMI VE SOSYOLOJ‹YE YAKLAfiIMI Simülasyon kuram›yla ad›ndan s›kl›kla söz ettiren düflünür. Sosyolojinin pozitivist metod anlay›fl›n› elefltiren Baudrillard rakamlarla sosyal gerçekliklerin aç›klanamayaca¤›n› anlatmaya çal›fl›r. Postmodern olarak nitelenen ça¤›m›z›n toplum imgesinin karanl›k ve kötümserlik oldu¤unu belirtir. Elefltirel bak›fl aç›s›na sahip oldu¤unu s›kl›kla dillendiren Baudrillard. yy’›n en önemli düflünürlerinden biri olan Frans›z Sosyolog’un simulasyon kavram› ‘Matrix’ filmi’ne konu olmufl ve filmin bir sahnesinde “Simulakrlar ve Simulasyon” kitab› da görüntülenmifltir. hiçbir gelece¤in ve hiçbir anlam›n bulunmad›¤› aç›klamalar› postmodernistlerin en radikal ve terbiyesiz olan› biçiminde elefltirilmesine neden olmufltur (Slattery. san›r›z abart› olmayacakt›r. kitle.Tüketim Toplumu. Bu dönemin zararl› bir toplumsal yönelimde oldu¤unu. Onun “biz. Günümüz toplumlar›n›n medyan›n gerçekli¤inin bir aynas› olmaktan ç›kt›¤›n› ve gerçekli¤in bizzat “gerçeklik” haline geldi¤i bir hiper gerçeklik içinde yaflad›¤›m›z› ifade eder. oysa medyan›n tarihi yeniden yaratt›¤›n›. günümüzde sosyologun da elefltirel gücünü yitirdi¤inden söz eder.

1929 y›l›nda Reims’de do¤du. Baudrillard’›n eserlerinin büyük bir k›sm›n› Türkçe’ye kazand›ran Prof. postmodern kültürün üyeleri ise metalaflm›fl kültür taraf›ndan çevrelenmifltir. Bunu flu anki tart›flmada sembolik al›flveriflin gerçekleflti¤i bir zemin olarak “yerleflik (grounded) kültür” diye adland›r›r. Dr. ‹ngilizce çevirilerinin d›fl›nda ‹talya. ‹zmir ve istanbul’da konferans vermesini sa¤lam›flt›r. “Simgesel De¤ifl Tokufl ve Ölüm” adl› kitab›nda Bat›l› toplumlar›n tarihsel bir sürecin sonuna geldi¤i ve ulaflt›klar› bu uygarl›k düzeyinin gerçekte ulafl›labilecek en üst aflama olarak nitelendirilmemesi gerekti¤i. özellikle de sosyal gerçekli¤i temsil etmesinin mümkün oldu¤udur. Bunu da “metalaflm›fl kültür” olarak kavramsallaflt›r›r. Mühiman’›n “Üçüncü Dünya’n›n Devrimci Cennetleri”ni çevirmifl olan yazar. reklam ajanslar› ve kitle iletiflim araçlar› taraf›ndan üretilmekte ve dönüflüme u¤rat›lmaktad›r. Bertolt Brecht’ten fliirler. ça¤›n olaylar›n› elefltirel aç›dan yorumlamaya çal›flan bir düflünür olarak geç kapitalizmin radikal bir kuram›n› göstergelerin gücü temelinde oluflturmaya çal›fl›r.100 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Baudrillard elefltirel yaklafl›m›n›. öteki. Yerleflik kültür yüz yüze etkileflimden do¤ar ve anlam›. göstergelerin gerçekli¤i. Yerleflik/metalaflm›fl kültür ayr›m›n›n yarat›lmas›nda birbirinden farkl› say›s›z neden bulunur. ahlaki s›n›r- . yollarla aldat›lmas›n› göz boyay›c› bir oyun ve hem üretimi hem de tüketicinin iste¤ini tehdit eden bir öge olarak nitelemifltir. GÖSTERGE EVRELER‹ Baudrillard. yazar› Türkiye’ye davet ederek. Nanterre Üniversitesinde sosyoloji dersleri veren Baudrillard 1990 y›l›nda profesörlük ünvan›n› alm›flt›r. 2007 y›l›n›n Mart ay›nda yaflam›n› yitirmifltir. Bu durum farkl› bir aç›dan flu soruyu getirir: Kültürün amac› nedir? Geleneksel sosyal gruplarda kültür ayn› sosyal ba¤lamda üretilmifl ve kullan›lm›flt›r. gösterge ve gerçeklik aras›ndaki eflde¤erlik ilkesinden kaynaklan›r. Üretimin rasyonel bir etkinlik olmad›¤›n› ileri sürmüfl. biçimde ifade eder (Baudrillard. aksine bir baflar›s›zl›¤›n simgesi olarak yorumlanabilece¤i. 1998: 8). Meksika. tüketicinin reklam vb. Körfez Savafl› s›ras›nda Frans›z televizyonunda görüfllerine en çok baflvurulan düflünür olmufl.1 Jean Baudrillard (1929-2007) Frans›z düflünür Jean Baudrillard. Resim 5. Baudrillard’›n bununla anlatmak istedi¤i. kitlelerin zihniyeti. Günümüz düflün dünyas›n›n en çarp›c› isimlerinden olan Baudrillard esas olarak simülasyon. Brezilya ve Japonya gibi ülkelerde eserlerinin büyük bir bölümü çevrilmifltir. Baudrillard’›n bu teorisi flu temel varsay›ma dayan›r: Temsil. Peter Weiss’in tiyatro oyunlar›n› ve Wilhelm E. Geleneksel sosyal gruplar›n üyeleri yerleflik kültür taraf›ndan. bafltan ç›karma gibi konular› kitaplar›nda incelemifltir. ders ve konferans vermek üzere baflta ABD ve Japonya olmak üzere dünyan›n pek çok ülkesine gitmifltir. kitle iletiflim araçlar›nda bir star haline gelmifltir. O¤uz Adan›r. Meslek yaflam›na Almanca ö¤retmeni olarak bafllad›. 1966 y›l›nda Nanterre Üniversitesinde Henri Lefebvre ile tan›flt› ve çal›flmalar›na devam etti. Ancak ABD gibi bir toplumda kültürün büyük bir bölümü kapitalistler.

Baudrillard bu ça¤› tüketim toplumunun bafllang›c› olarak nitelendirir. Bu tür de¤iflimler tüketim mallar›n›n alg›lan›fl›n› önemli ölçüde de¤ifltirmifltir. Da Vinci’nin Mona Lisa ve Son Yemek gibi di¤er eserlerini düflününce sembollerin gizem ve entrikay› iletmek için kullan›ld›¤›n› da görebiliriz. . Örne¤in sanat hala görünen dünyan›n gözlemlenmesine dayan›yordu ve matematiksel denge. Birinci aflama modern öncesi toplumlarda ortaya ç›kar. Bu aflamada. al›flverifller vb. 3. Yerleflik kültürde insanlar ahlaki aktörlerdir. Birinci aflamada. Yerleflik ya da temsil eden kültür fikriyle birlikte. modernitede kimli¤i ve anlam› (ya da anlam yoklu¤unu) tafl›yan gösterge-araçlar› haline gelir. inançlar› ve bunun gibilerini yarat›r. Bu arzu. bu durumun kültürel parçalanma ve kimliklerin istikrars›z oluflu gibi dramatik sonuçlar›n› tart›flmaktad›rlar. dâhil. bu do¤rudan sembolik iliflkiden bir uzaklaflmay› iflaret eder.5. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 101 lamalar›. izleyicinin akl›n› ürünleri almas› için çelmeyi amaçlar. Tüketim iflçili¤i. Burada önemli olan etken modern öncesi toplumlarda dilin arac›s›z olmas›d›r. Postmodernistler. Gösterilenle gösterge aras›nda güçlü bir korelasyon ve iliflki vard›r. ancak belli insan idealleri o dönemde daha bask›n oldu. Ayn› zamanda bofl zaman artm›fl ve eskiye göre daha fazla insana verilen örtülü ödene¤in miktar› artm›flt›r. Burada mallar›n statü ve güç sembolleri olarak kitlesel kullan›m›n› görebiliriz. Bu. hiçbir yerde Leonardo Da Vinci’nin “‹nsan fieklinin Oranlar›” eserinde oldu¤u kadar net bulunmaz. Yaz› dili gibi medya kanallar› Rönesans’›n öncesine dayanmakla birlikte. bütün iletiflim yüz yüze karfl›laflmalardan oluflan gerçek sosyal durumlarda meydana gelmekteydi. Endüstri ça¤› tüketim mallar›n›n insanl›k tarihinde daha önce görülmedi¤i kadar ço¤almas›n› beraberinde getirmifltir. Bu genellikle modernite olarak adland›r›lan dönemdir. Metalar. dünyayla ilgili ve onu temsil eden belirli bir anlama yolunun organize olmas› bu dönemde gerçekleflmifltir. Bir arazi tafl›t› sürmek bir Volkswagen Betle sürmekten farkl› bir anlam tafl›r. 2. Gösterge.Tüketim Toplumu. gösterge tam anlam›yla gerçek olan› temsil etmektedir. Yaz›l› metinler ya çok azd› ya da yoktu. bütün iletiflimsel eylemler -ifade. Thorstein Veblen (1899) bu fenomeni gösteriflçi tüketim olarak adland›rm›flt›r. Do¤rudan temsil hala vard›. normlar›. Bu sistem daha önemli ve incelikli hale geldikçe yeni bir iflçilik türü geliflir ve tüketim iflçili¤i fiziksel iflçili¤i alt eder. kabaca Rönesans ve Endüstri Devrimi aras›nda üstünlük kurmufltur. en makul al›flverifli yapmak de¤ildir. ritüeller. Metalar gösterge de¤eri kazand›klar› yola burada girerler ve sembolik al›flverifl bir metalaflm›fl göstergeler y›¤›n› alt›nda kaybolur.sosyal gerçekli¤e do¤rudan ba¤l›d›r ve onu ifade etmeye yöneliktir. Baudrillard’›n inceledi¤i göstergenin dört halini Allan’›n “Contemporary Social and Sociological Theory (2006: 338-340)” kitab›ndan aktaral›m: 1. de¤erleri. Göstergenin üçüncü aflamas› Endüstri Devrimi’yle bafllam›flt›r. Metalaflm›fl kültür ise kapitalistlere ve kitle iletiflim araçlar›n›n de¤erlendirmelerine göre yarat›l›r. Göstergenin ikinci aflamas›. Sembolik al›flveriflin do¤um yeri de buras› olmufltur. perspektif gibi de¤erleri bar›nd›r›yordu. bir kiflinin kendisini metalaflm›fl göstergeler matrisinde kurulmufl ve orada geçerli olan bir kimlik içinde konumland›rmak için çal›flmas›d›r. Örne¤in modern toplumda araba tafl›nabilir ve kiflisel bir statü sembolüdür. belirli göstergelerin kullan›ld›¤› ba¤lamlar aç›k ve nettir. hediye verme. metalaflm›fl kültürde ise insanlar tüketicilerdir. Ünite .

Baudrillard’a göre günümüz toplumlar› nesnelerin. Dolay›s›yla. 4. hatta daha da önemlisi Baudrillard’a göre bu toplumlarda iletiflim teknolojilerinin ve kitle iletiflim araçlar›n›n sürekli gelifltirilmesi ve yayg›nlaflmas› belirleyicidir. Göstergenin dördüncü aflamas› ‹kinci Dünya Savafl›’ndan k›sa bir süre sonra bafllam›flt›r ve günümüze kadar gelir. di¤er bir ifade ile gerçe¤in basitlefltirilmesi veya duyars›zl›l›¤›n› de¤il de. peynire. h›zl› teknolojik geliflmelerle birlikte elefltirel bir bak›flla ça¤dafl Bat› toplumlar›n›n bir çözümlemesini içermektedir. Baudrillard. Dördüncü aflama endüstri sonras› toplumlarda ortaya ç›kar.. tüketim toplumunda iflçili¤in prensipteki flekli metalaflm›fl göstergelerin sürekli de¤iflen düzenleniflinde “do¤ru” göstergeyi tan›ma yetisine sahip olmakt›r. Her meta di¤er metalarla göstergesel bir iliflki içerisindedir. Ayn› zamanda da birikimi ve sosyal üretimi mümkün k›lan tek fley olan de¤iflim de¤eri/kullan›m de¤eri diyalekti¤inin ölümü. müzik dinleme fleklinizden (kay›ttan. göstergenin herhangi bir gerçeklikle iliflkisinin olmad›¤›n›. nereden al›flverifl yapt›¤›n›za ve hatta ald›klar›n›z› eve neyin içinde (plastik. kitab›nda “nesne tüketimi” üzerinden giderek bunun nas›l etkin bir iliflki biçimi yaratt›¤›n› ve sistemli bir etkinlik haline dönüfltü¤ünü anlatmaya çal›fl›r. 2006: 340). Üretimin sonu. Kültürel mant›k kapitalist öncesi toplumlardaki sembolik al›flverifl mant›¤›ndan kapitalist toplumlardaki üretim ve tüketim mant›¤›na. tüketim toplumundaki al›flveriflin tamam›n›n olmasa da büyük bir bölümünün gösterge de¤erine göre yap›ld›¤›d›r. Bilgi ve anlam üretimine olanak sa¤layan gösteren/gösterilen diyalekti¤inin sonu. kendilerinin gerçeklikleri ve insanlar›n bahsedebilece¤i tek gerçeklik durumundad›rlar.102 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Baudrillard’›n en çok dikkatimizi çekti¤i nokta. maddi mallar›n ço¤alt›lmas› ile oluflturulan ve insan türünün ekolojisinde bir dönüflüm yaratan ç›lg›nl›k ölçüsünde bir tüketim ve bolluk gerçe¤i ile karfl› karfl›ya bulunmaktad›r. k›yafetlere. aceleci ve abart›l› bir iddia gibi görünebilir. Baudrillard. kökten yan›lsamay› göstergenin gücüne erifltirmek tam anlam›yla fliirsel bir durumdur. Bu ifade günümüz insan›n›n tüketim nesneleri taraf›ndan çepeçevre kuflat›ld›¤› anlam›na gelmektedir. Baudrillard’a göre günümüz toplumu olarak nitelenen postmodernite her fleyin ölümüne iflaret eder.. Buna ek olarak. Teknolojilerin arac›l›k etti¤i görüntü ve bilgiler gem vurulmam›fl bir metalaflma ve pazarlamayla birlikte postmodernitedeki belirleyici etkilerdir. kendisinin saf simulakrum’u oldu¤unu” belirtir. Çünkü Baudrillard.. temsilin bask›s›ndan kurtulur ve “kodun herhangi bir nesnel ‘gerçekli¤e’ de¤il. k⤛t poflet ya da tekrar kullan›labilir torba) götürdü¤ünüze kadar. hizmetlerin. kendi mant›¤›na gönderme yapt›¤› bir göstergeler oyunu” haline gelir.. Göstergenin klasik ça¤›n›n sonu (Allan. Bu tür göstergeler. Burada.. postmodernitede gösterge ve gerçeklik aras›nda zihinsel bir k›r›lma ortaya ç›km›flt›r. Üzerinde “hayal edin” yaz›l› etiketler bulunan dekoratif bahçe kayalar›ndan traktörlere. Böylece hiçi göstergenin gücüne erifltirmek. ‹flçili¤in sonu. Bu. Bu ba¤lamda hiçli¤i göstergenin merkezine yerlefltirdi¤i için postmodernist sanatç› Warhol’ü elefltirir (Baudrillard. 2001: 136).. son olarak da simülasyon mant›¤›na geçmifltir. hiçin göstergeler düzeyine yükselmesini ya da hiçin göstergeler sisteminin su yüzüne ç›kmas›n› sanat›n temel olay› olarak niteler. CD’den ya da MP3 çalardan). ‹nsanlar›n gündelik al›flverifllerini baflka insanlarla yapmak yeri- . üretimden bilgi temelindeki teknolojilere do¤ru bir geçifl vard›r. TÜKET‹M TOPLUMU Baudrillard’›n “Tüketim Toplumu” kitab›. Göstergeler kendilerinden baflka hiçbir fleye gönderme yapmaz. ancak Baudrillard’›n bu düflüncenin arkas›nda yatan argüman›na bakmak gerekir. Dolay›s›yla.

1997: 26-27: Sarup 2004: 234). bu kar›fl›m ayn› zamanda bir zihniyet ve duygusall›k üretir. http://www. Gerçeklik bir simülasyondur. sistemin temel iflleyifl felsefesidir. nas›l. Dolay›s› ile günümüzde ekonomi politikten uzaklafl›lm›fl. Televizyon kameras› bir odaya bakar ve d›fl dünyan›n zalimli¤i tersine dönerek samimi ve s›cak bir duruma dönüflür. toplumsal analizini semiyolojik çerçevede ele ald›¤›n› göstermektedir. Ünite . üretilmesine veya iflaretleri anlama süreçlerini içeren bütün faktörlerin sistematik bir flekilde incelenmesine dayanan bir bilim dal›d›r. üretimi çoklaflt›rmak ve kar› maksimize etmek. Tüketim nesneleri üzerinden insanlara neyi. gösterge ne varsa hepsini tüketiyoruz. Bu ba¤lamda püriten ahlak ile hazc› ahlak aras›nda ortaya ç›kan bu çeliflki. ister politik. Art›k mallar›n de¤iflim de¤eri yerine gösterge de¤eri önemli olmaya bafllam›flt›r (Baudrillard. Medya. daha çok istatistiksel olarak yükselen bir e¤riye göre.Tüketim Toplumu. Tüketim toplumunun ölçütleri aras›nda kitle iletiflim araçlar›ndan sunulan mesajlar da bulunmaktad›r.html#ixzz1P2y UtI9o ne. gerçekli¤in bafl döndürücü halidir. hem günlük olaylar›n ve hareketlerin toplam›. . Semiyotik ya da di¤er ad›yla semiyoloji. Tüketimin yerinin gündelik yaflam oldu¤unu belirten Baudrillard. Dolay›s› ile Baudrillard’a göre kitle iletiflim araçlar›n›n sundu¤u gerçeklik de¤il. Tüketim praksisi bir merak iliflkisi ve bir yanl›fl bilme boyutu ile kendini anlamland›rarak tüketim toplumunun karakteristi¤i olan davran›fllar› betimler (Baudrillard. Semiyoloji. 1997: 17). Bizler göstergelere s›¤›narak ve gerçekli¤in yads›nmas› içinde yaflamaktay›z ve bu haberleri ald›¤›m›zdan dolay› da mucizevî güvenlik içindeyiz. Böylece s›radanl›k yüceltilip beslenerek ba¤›fllans›n diye her yerde yazg›sall›k/kadercilik telkin edilir. Marx’›n kuram›nda önemli olan üretimdir. kurgulam›fl oldu¤u gerçekli¤i gerçekli¤in teminat›yla do¤rulanm›fl göstergeleri tükettirir. “Böylelikle gündeliklik. s›radanl›¤› ve sürekli tekrar› hem de bir yorumlama sistemi olarak tan›mlar. kültürel ve ideolojik boyut ön plana ç›km›flt›r. Gündeliklik gerçekli¤in ve tarihin bafl döndürücülü¤üne ihtiyaç duymas› ile dinginlik sa¤lar. Bu aç›klamalar Baudrillard’›n. örne¤in gündemde olan ya da moda olan mal ve iletilerin edinilmesi. Baudrillard bu durumu Marx’›n kuram› ile ba¤lant›land›rarak aç›klar. yan›lsamad›r. Art›k tüketilen günlük haberin evrenselli¤idir. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 103 Semiyotik. Bu çeliflki yeni de¤erler sisteminin toplumsal ahlak›n›n normlar› aras›nda vuku bulur. görsel anlamda dramatiklefltirilir. nerede ve ne zaman tüketeceklerine iliflkin bir bilgi verilir. 1999: 29). Haberler. Dolay›s› ile Daha da önemlisi bütün haberler bir merkezi konum yarat›larak gerçeklik kurgusu içinde do¤ruluk ve nesnellik söylemleri etraf›nda infla edilir. bir var olma modu haline gelir. tarihsel olsun isterse kültürel haber olsun hepsi suya sabuna dokunmayan mucizevî bir biçime dönüfltürülerek güncellefltirilir. bir kültürdeki anlam› üzerinde uzlafl›lm›fl sembollerin bilgisini içeren gösterge bilimi olarak da tan›mlan›r. alg›lanmas› ve güdümlenmesi biçiminde yapt›klar› gözlemlenmektedir.org/foru m/felsefe/9796-semiyolojigostergebilim. Böylece tüketim. Medya. Ölüm ve ac› haber nakarat gibi tekrarlanarak toplumda bir çeflit kolektif ifllevi yerine getirir. Bu dinginlik fliddeti tüketmeye e¤ilimlidir.msxlabs. Bireyler günümüzde tüketim davran›fllar› ile bir göstergeler nesnesini sat›n al›rlar. gündelik yaflam›. haberin merkezinde olmak ve teminat alt›na al›nm›fl göstergeler bütünü söylemi ile bir tüketim praksisi yarat›r. Öyle ki olaylara ve fliddete düflkünlük televizyon penceresinden bireyin odas›na kadar gelir ve bir çeflit fliddetin/savafl›n imgeleri karfl›s›nda gevfleyen bir televizyon izleyicisi ile buluflur. Bu süreçte gerginlikler çözülmedi¤i için bir türlü bulunamayan ve ulafl›lamayan mutluluk amaçlan›rken bir çeliflki ile karfl›lafl›l›r.5. Örne¤in bir otomobil kazas› gündelik yazg›sall›¤›n göstergesidir. simge. Oysa günümüzde önemli olan tüketimdir. medya taraf›ndan amac›ndan uzaklaflt›r›l›r ve göstergelere indirgenir. Tarihsiz ve öyle olmaktan mutluluk duyan milyonlarca insana edilginli¤in suçluluk duygusundan ar›nd›rmak amac› ile kitle iletiflim araçlar›yla müdahale edilir. ileti. felaket haberleri ya da d›fl dünyan›n vahflili¤i ve insan d›fl›l›¤› sayesinde bireyi güvenlik duygusunun tercihine ya da güvende olmaya götürür. Gündeliklik bir taraftan makro di¤er taraftan mikro yaflam alanlar›n›n bölümlenmesini getirir. sembol ve ‹flaretlerin yorumlanmas›na. toplumsal ve ekonomik konum ile edilgenli¤in sa¤land›¤› keyifli meflruluk ve kaderin olas› kurbanlar›n›n ‘titiz zevkinin’ bir tuhaf kar›fl›m›n› sunar” (Baudrillard. ‹mge. antik Yunanca’da iflaret anlam›nda kullan›lan semeion kelimesinden gelmektedir.

ayn› zamanda sistem taraf›ndan yarat›lmakta ve birbiri ile ba¤lant›‹ Nyeniden T E R N E T yeniden üretilmektedir (Baudrillard. Çünkü nesneduyar. Galbraith’in belirttiTEL EV‹ZYON ¤i “ihtiyaçlar›n asl›nda üretimin ürünü oldu¤u” görüflünü Baudrillard. Tüketmeland›r›larak nin haz duyma ile ilgili oldu¤u önermesini ise sistemin tüketiciye yükledi¤i yan›lt›c› bir anlam olarak niteler. tüketilmesi demektir. bollu¤un önlenemeyen ilerleyiflini savuDÜfiÜNEL‹M nanlar ile k›tl›¤›n tehditkarl›¤›ndan kaynaklanan savurganl›¤›na üzülenlerin ayn› kifliler oldu¤una dikkat çeker. 2010). (Thiry-Cherques. ‹lkel toplumlarda bir seyahat ve tatil için zaman ölçümü yoktur. Bu anlamda bolluktur. Bofl zaman çal›flman›n karfl›t›d›r fakat özgür zaman de¤ildir. nesnelerin yavafl yavafl kaybolmas›. Örne¤in. SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ tüketim toplumu etraf› kuflat›lm›fl. Birey istedi¤i yere gider ve istedi¤ini yapar. Tüketim toplumunda bolluk savurganl›kla efl anlama gelir. 1997: 86-87). zaman parçalanm›flt›r. bunun örtülü bir biçimde do¤rudan “üretim ifllevi” olarak görüldü¤ünü vurgular. Aksine dinlenme ve kazan›m zaman›d›r. Birey kendisi için haz duyar. Bu tamamen tüketim üzerine gelifltirilen ideolojik bir söylemdir. Baudrillard’a göre bu durum D ‹ K K bir A T yan›lsamad›r. bir anlamland›rma düzenidir. çal›flma yaflam›n›n tükenmiflli¤inden kaç›p s›¤›n›lan bir durgunluk zaman› de¤ildir. Üretilen nesnelere s›rf DÜfiÜNE L‹M üretilmifl olduklar›ndan dolay› bir kutsall›k ve olumluluk atfedilir. Oysa tüketmenin haz duyma ifllevinin bulunmad›¤›. “araban›z› çarp›n. reklamlar arac›l›¤› ile size iletilen mesaj. Bunu bofl zaman› de¤erlendirme konusunda da görüyoruz. Tüketim toplumunda yan›lsama ihtiyaç üzerinden sa¤lan›r. bireylerin s›k›nt› duySIRA S‹ZDE malar›na gerek olmad›¤› firman›n bu iflleri kolayca halledebilece¤i yeter ki bireyin buna istekli olmas› anlam›na gelir. 1997:28-29). S‹ZDE gruplar›n k›saca insan türünün bir k›tl›k içinde oldu¤u olgusunun çarp›t›lmas›n› ortaya ç›kar›r. zengin ve tehlike alt›nda bir kurtulufl yoluymufl gibi sunulur. U S O R büyüme bolluk ise demokrasidir. tamamen bir simülakrd›r. Dolay›s› ile tüketim haz d›fllanarak tan›mlan›r. Fakat bu anlamda zaman verimsiz bir zaman olarak de¤erlendirilir. Zaman simgeseldir. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . fakat verimli zaman›n bütün k›s›tlamalar› bofl zaman› yeniden üretir. “ihtiyaçlar sisteminin üretim sisteminin meyvesi” oldu¤una çevirir. Bu konuda daha bilgi için Baudrillard’›n Türkçe’ye de çevrilen “Tüketim Toplumu K ‹ Tayr›nt›l› A P (1997)” kitab› önerilir. onlara sunulan kullanma zaman› bir simülakrlardan baflka bir fley de¤ildir. bunun kapitalist sistemin kendini yeniden üretmesine dönük bir uygulamas› oldu¤unu ifade eder (Baudrillard. Bofl zaman›n temelindeki talep kullan›m de¤eri ile ilgilidir. bu ise tüketim toplumunun do¤rudan ideolojisini oluflturur (Baudrillard. Bu durum art›k günümüzde de¤iflmifltir. Tüketim toplumu var olmak için nesnelere ihtiyaç S O R U durum nesneleri yok etme ile ayn› anlam› tafl›r. Zaman t›pk› verimli bir ürün gibi bofla harcanmaz. gerisini sigorta halleder” ifadesi. Böylelikle Baudrillard. Çal›flma d›fl› zaman. Ayn› zamanda günümüzde üretimin yerine tüketimin geçti¤inin bir göstergesidir (Baudrillard. Öte yandan zaman bir görevdir. Bu anlay›fl asl›nda gerçek bir SIRA bolluk toplumunda olmad›¤›m›z› aksine toplumda yaflayan bireylerin. fleçme özgürlü¤üdür. Para ne kadar var ise zaman da o kadar vard›r. Baudrillard. Asl›nda bu lerin kullan›m› demek. AMAÇLARIMIZ 1997: 40-45). Kullan›lmayan zaman›n tüketimidir. Ancak bireyler kendi zamanlar›n› istedikleri gibi kullanma özgürlü¤üne sahip de¤ildir. Böylece tüketim toplumunda ihtiyaç. Baudrillard’a göre zaman bir ifltir.104 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Baudrillard’a göre tüketim toplumu bir bolluk ve çokluk SIRA S‹ZDE toplumudur. 1997: 81-84). ancak tüketim bir haz duyma arac› de¤ildir. Zaman› anlamland›rmak için bir ismi yoktur. Bir at›l zaman olmad›¤› gibi özgür zaman da de¤ildir. Nesnelerin yok etme gere¤inden fazla olarak var oldu¤u ve yok olufllar›nda bir D‹KKAT zenginli¤e tan›kl›k ettiklerini belirtir. her fley tüketilmek üzere vard›r. Amaçlar› baflka yerde olan bir sürecin birey aç›s›ndan rasyonellefltirilmesidir.

gösteren ile gösterilen ve insan ihtiyaçlar› fikri ile geç kapitalizmin sunduklar› aras›nda çizilen al›fl›lm›fl ayr›mlar› radikal bir fleSIRA S‹ZDE kilde sorgular. ‹NTERNET DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Tüketim toplumunda bireyler nas›l denetlenmektedir? Aç›klay›n›z. U tad›r.5. ayn› zamanda tüketimi ö¤retme ve insanlar› tüketime toplumsal bir biçimde al›flt›rma toplumudur. Gizlemek (dissimuler). 2000: 372. kapitalist toplumda bir mal›n kullan›m ve de¤iflim de¤erinin bulundu¤undan söz ederken. günümüz tüketim toplumunda bu de¤erlerin gösterge de¤ere dönüfltü¤ünü anlat›r. 2002: 239. 1997. Ünite . 1997: 90). tüketim kültürlerinin ortaya ç›k›fl› ile yüksek ve afla¤› sanat. Böylece insanlar içinde bir toplumsal ayr›cal›k yaflad›klar›n› zannederler. TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . sahip olunan fleye sahip de- S‹MÜLASYON VE S‹MÜLAKRLAR 1 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Baudrillard. Bugün gerçeklik onun hiper gerçekli¤i olarak karfl›m›zda durmaktad›r (Ritzer. Bu durumda art›k gerçe¤in yerini simülasyon alm›flt›r. Oysa bu bir yan›lsamad›r (fiaylan. bedenin inflas›ndan cinselli¤e. Baudrillard. Gösterge de¤eri ise bireyin nesneleri SIRA S‹ZDE tükettikçe kendisine sa¤lad›¤› prestij ile ilgilidir. Thiry-Cherques. Bu denetim sürecine Baudrillard. postmodern toplumda ‘gerçek’i önceleyen modeller olarak taklitler (simulakrlar) toplumsal düzene egemen olmaya ve toplumu hipergerçeklik olarak oluflturmaya bafllar. Baudrillard.Tüketim Toplumu. Afl›r› emek ve tüketim bask›s›n›n insanlarda yaratt›¤› normalleflme alg›s› ayn› zamanda AMAÇLARIMIZ hiper-uyumluluk sa¤lamakta ve böylece nesnelerin tüketimi ile toplum kontrol edilmektedir. de¤iflim de¤eri ise al›flverifl üzerinden ticari de¤erini ifade eder. sistem taraf›ndan üst gerçeklik (hiper-realite) yarat›larak demokrasinin varl›¤› ile örtüfltürülmekte ve toplumun refah anlay›fl›n›n göstergesi say›lmakS O R 2010). iletiflim teknolojilerinin geliflmesi. Simüle -m›fl K etmek ‹ T A P gibi yapmak de¤ildir. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 105 Mal›n kullan›m de¤eri bize fayda sa¤lamas›n›. Nesnelerin tüketimi toplumda çeSIRA S‹ZDE flitli araçlarla desteklenerek bireylere aktar›ld›¤› için yaflan›lanlar›n normal olarak alg›lanmas›na neden olmakta ve bir hiper-uyumluluk (hiper-conformity) sa¤lanmaktad›r. rekD‹KKA T lamlardan pop art’a. lunaparklar. 2010). T E L Tüketim E V ‹ Z Y O N toplumu bir çeflit yeni ve özgül bir toplumsallaflt›rma tarz›d›r (Baudrillard. Eski ya da geAMAÇLARIMIZ leneksel kültürlerin co¤rafi ve simgesel çeflitlili¤iyle yüz yüze gelen modernlik. Baudrillard’a göre günlük al›flveriflten lüks tüketime. Bu toplumsallaflt›rma tarz›n› flimdi simülasyon ve smülakrlar arac›l›¤› ile görmeye çal›flal›m. “sibernetik kontrol” ad›n› vermektedir (Baudrillard. Birey ne kadar çok tüketirse o kadar çok sayg›nl›k kazanmakta ama di¤er taraftan moda de¤eri olan ve h›zla yinelenen mallar›n tüketiSIRAtüketim S‹ZDE ç›lg›nl›¤› mini gerçeklefltirdi¤inde de prestiji artmaktad›r. SIRA S‹ZDE DÜfi ÜNEL‹M Stevenson’a göre (2002: 149) flu an mevcut olan en karmafl›k postmodern kitle iletiflim elefltirisini Jean Baudrillard ortaya koymufltur. yani tüm öbür eski ya da geleneksel kültürlerle karfl›laflt›ran medeniyet tarz›n›n karakteristi¤idir. Baudrillard’a göre modernlik kendisini gelenekle. duvar yaz›lar› ve S O R post-endüstriU yel yaflam tarzlar› ile birlikte modernite deneyiminin nas›l de¤iflti¤iyle ilgilenmifltir. simülasyon kavram›n› bir köken ya da AMAÇLARIMIZ bir gerçeklikten yoksun gerçekli¤in modeller arac›l›¤›yla yeniden türetilmesi anlam›nda kullan›r. Gerçeklik simülasyonla üretilip ço¤alt›ld›¤› için her zaman fazlas›yla var olacakt›r. TELEV‹ZYON Thiry-Cherques. Bat›’da saç›larak kendisini tüm dünyaya homojen bir birlik olarak dayat›r (Best&Kellner. geçici modalar. 1998: 141) ‘O’na göre modern endüstri toplumunun temelK anahtar› ‹ T A P üretimken. fiaylan 2002:241). Birebir gerçe¤in yeniden üretilmesidir. Baudrillard. bireylerin spor yapma ve dinlenme biçimlerine var›ncaya kadar tüm yönleri ile bir tüketim ç›lg›nl›¤› yaflad›klar›n› belirtir. Bavdrillard’a göre günümüzde tüketimin ilerleme ve mutluluk anlam›na gelmesini ve bireyin tercihlerinin DÜfiÜNEL‹M ço¤almas›n›. (Kellner. 1997: 96). deD‹KKAT rin ile yüzeysel. kültür ile meta. K ‹ T A P Baudrillard’a göre tüketim toplumu.

‹konlar arac›l›¤› ile görüntüler alg›lanabilen ve anlafl›labilen bir Tanr› düflüncesinin yerini alabilmektedir. sahip olunmayan fleye sahipmifl gibi yapmakt›r. simüle etmek ise. gerçe¤in görünen ve alg›lanabilen yanlar›n› sunan yeniden canland›rman›n diyalektik gücüyle ç›k›lmaktad›r. Baudrillard. Tanr›’ya olan inanç göstergelerine indirgenebildikten sonra gerisini var›n siz düflünün” (Baudrillard. yani bunlarla gerçeklik aras›nda her zaman aç›k seçik bir fark vard›r. “Sessiz Y›¤›nlar›n Gölgesi” adl› eserinde de. Bütün bunlar.bu de¤ifl tokuflun gerçekleflmesini sa¤lad›¤›na bütün kalbi ve iyi niyetiyle inanmaktad›r. Baudrillard burada Bizans ikonalar›na göndermede bulunarak.106 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ¤ilmifl gibi yapmak. Oysa simulasyon bu “gerçekle” “sahte” ve “gerçekle” “düflsel” aras›ndaki fark› yok etmeye çal›flmaktad›r. 2010: 18-20). Simüle eden kifli gerçekten hasta m›d›r de¤il midir? Böyle bir kifliyi nesnel bir flekilde hasta ya da sa¤lam olarak de¤erlendirmek mümkün de¤ildir. K›yamet günü onlar› hiç rahats›z etmedi¤i gibi bofl inançlar›n› ve fleytan› günlük yaflant›lar›n›n içine sokmufllard›r. “Deliyi bu kadar iyi taklit edebilen biri herhalde delidir” diyen Ordu. Bat›. bir göstergeler ça¤›nda yaflad›¤›m›z›n kan›t› olarak düflünmek mümkündür. bu yeniden canland›rma olay›n›n önemine ya da göstergenin derin bir anlama sahip olabilece¤ine. kendinde bu hastal›¤a ait semptomlar görülen kiflidir. Kitleler putperest do¤mufl ve putperest kalm›fllard›r. büyücülük. bir anlam›n yerini alabilece¤ine ve bir fleylerin-bu tabii ki Tanr›’d›r. 2010: 14-15) Birincisi bir varl›¤a (flu anda burada bulunmayan) di¤eriyse bir yoklu¤a (flu anda burada bulunmamaya) iflaret etmektedir. “m›fl” gibi yapmak (feindre) ya da gizlemek (dissumuler) gerçeklik ilkesine zarar veremez. Tanr› bile simüle edildikten sonra. hekimler. “Tanr›ya inanman›n ruhsal gücüne karfl›l›k afla¤›l›k günlük uygulamalar” içerisinde kitleler yaflam›n› sürdürmektedirler (Baudrillard. Tanr› düflüncesinin aflk›nl›¤›na karfl›n varolmufllard›r. Bu ifadeleri. kitlelerin her zaman için bir Tanr› düflüncesi yerine bir Tanr› imgesini ye¤lediklerinden bahsetmifltir. buradaki düflüncelere paralel olarak. Öyleyse der Baudrillard (2010: 16). Çünkü kitlelerde ritüelin içkinli¤i vard›r. imgelerin/göstergelerin her zaman ölümcül bir güce sahip olduklar›ndan bahseder. Tanr›’dan kitlelere flehit ve aziz insanlar›n k›yamet günü ve ölüm dans› hikâyesi. kiliselerdeki gösteri ve törenlerden baflka bir fley kalmam›flt›r. Geçmiflte belli kan›tlara dayanarak birçok hastaym›fl gibi yapan›n maskesini düflürebilmiflse de bugün ordu bir simülatörü de aynen gerçek bir homoseksüel. ‹konlar ve di¤er simulakrlar mabetlere sokuldu¤unda tanr›sal güç yeniden canland›r›labilmektedir. Tanr› düflüncesi hiçbir zaman için resmi bir din kurumu olan kilisenin d›fl›na ç›kamam›flt›r. Her ne kadar her zihinsel rahats›zl›k biçiminin. Çünkü der. deli ile simülatörü birbirinden ay›rmada aciz kalmaktad›r (Baudrillard. Simülasyonun bilinçli olarak seçti¤i t›p ve ordunun d›fl›nda bir de din olgusunun bulundu¤unu söyleyebiliriz. 2006b: 14-15) . “Öldürücü bir güce sahip imgenin karfl›s›na. Hakiki bir hastal›k olup olmad›¤› anlafl›lamayan bu fley. (Baudrillard. psikoloji ile t›bb›n elini kolunu ba¤lamaktad›r. 2010: 17). bir kalp hastas› ya da bir deli gibi çürü¤e ay›rabilmektedir. Bir hastal›¤› simüle eden kifli. Baudrillard. 2010: 16-17). hastan›n hastal›¤› konusunda söylediklerini do¤ru ya da yanl›fl olarak de¤erlendirme konusunda aciz kalmaktad›rlar (Baudrillard. simülatörün bilmedi¤i bir semptomlar düzenine sahip oldu¤unu ve hekimin bu düzendeki bir aksaman›n fark›na varmamas›n›n mümkün olmad›¤›n› ileri süren bir hekimlik anlay›fl› varsa da. Ordu da simülatörlere karfl› bir fley yapamamaktad›r.

Oysa Disneyland’› çevreleyen Los Angeles ve Amerika gerçe¤e de¤il. Burada. Baudrillard’›n sanata ilflikin görüfller ise flöyledir: Sanat günümüzde amac›ndan S O R U tamamen sapm›fl durumdad›r. Gelece¤in Dünyas› vb. s›radan. Ünite . süreç içinde belli de¤ildir. Önceleri insanlar› bir illüzyona inand›rmak amaçland›r›l›rken. 2006: 242). Korsanlar. kimin model oldu¤u. Baudrillard’›n “Simülasyon ve Simülakrlar (2005)” kitab› ile “Amerika adl› kitaK ‹ (1996a)” T A P b›n›n okunmas› yararl› olacakt›r. bütün simulakr S düzenlerinin iç içe O R U geçti¤i kusursuz bir modeldir. Baudrillard’a göre. Disneyland’›n her D‹KKAT köflesinde nesnel bir Amerika profiliyle karfl›laflabilmek mümkündür. Disneyland her fleyden önce. Oysa günümüzde gerçeklik yitirilmifl oldu¤undan sanat›n temeli olan illüzyonda D‹KKAT kaybolmufltur. Simülasyon. Disneyland ile de engellenmifl ‹NTER NET olmaktad›r. gerçe¤in gerçe¤e benzemedi¤iTELEV‹ZYON ni gizleyebilmek ve gerçeklik ilkesinin devam›n› sa¤layabilmektir (Ritzer. Bu aç›klamalara örnek olarak TürkiSIRA S‹ZDE ye’den bir televizyon program› olan “Biri Bizi Gözetliyor” verilebilir. Disneyland “gerçek” ülkenin “gerçek” Amerika’n›n bir Disneyland’a benzedi¤ini gizlemeye yaramaktad›r. 2010: 20). Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 107 Baudrillard’a göre burada bahsedilen gerçek d›fl› bir fley de¤il.Tüketim Toplumu. Allan. Baudrillard bunun tam da bir simülasyon oldu¤unu yeniden canland›rman›n karfl›t› olarak aç›klar. flimdi art›k onlar› var olmayan bir gerçekli¤e inand›rmak önemli hale gelmifltir. gerçe¤in tüm verilerine sahip olamama durumu yani gerçek olmayan fleydir. di¤er bir ifade ile gerçe¤e ba¤›ml›d›r. Böylece postmodern dönemde gerçeklik yitirilmifltir. Amerika’n›n sahip oldu¤u tüm de¤erler minyatürlefltirilmekte ve çizgi filmler arac›l›¤›ySIRA S‹ZDE çeken de la coflarak. Bu durum. Disneyland flöyle aç›klar (Baudrillard. hiçbir fleyin durduramad›¤› bir kapal› devre içinde. bir simülakrd›r. Disneyland tam bir ›fl›k gösterisidir. kendilerinden geçmektedirler. 24 saat her yerde ›fl›klar›n yand›¤› bir ülke olan Amerika’n›n bu küçük minyatürü de karanl›¤a karfl› korkusunu ›fl›k gösterileriyle gidermektedir. 2010: 20. Sanatta önemli olan illüzyon yaratmakt›r. hipergerçe¤e ve simülasyona aittir. simülasyonun gerçeklik ve illüzyonun bitti¤i yerde bafllad›¤›n› ileri sürmektedir. fleylerden oluflan bir illüzyon ve fantazm oyunudur. Simülasyon ile -m›fl gibi yapmak aras›nda nas›l bir iliflki vard›r? TSIRA E L E VS‹ZDE ‹ZYON DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P D Ü fi Ü N E L ‹ M fark›n orSimülasyon evreninde “gerçekle” “düflsel”. göstergeyi kesinlikle bir de¤er olarak yads›makta ve her türlü gönderenin ters yüz edilmesi ve öldürülmesi olarak görmektedir (Baudrillard. Burada sorun yan›lt›c› bir yeniden canland›r›lm›fl gerçeklikten çok. O. Asl›nda kalabal›klar› buraya budur. Çünkü illüzyon gerçekli¤e ait bir nesneyle ilgilidir.5. Çünkü gerçekten kimin kimi izledi¤i. Baudrillard’›n Amerika (1996a: 63) adl› eserinde bahsetti¤i. Amerika ve Gerçekli¤in Kusursuz Cinayeti 2 T SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZYON DÜfiÜNEL‹M ‹NTERNET S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Bu durum hem izlenilen hem de izleyen olarak her türlü gönderenin ters yüz edilmeDÜfiÜNEL‹M sini do¤urmaktad›r. Disneyland’›n d›fl›nda kalan evrenin gerçek bir K ‹ T A P evren oldu¤una inand›rma düflüncesidir. yeniden canland›rma ile gösterge ve gerçeklik aras›nda bir eflde¤erlik ilkesi bulundu¤unu. “Gönderenden yoksun ve nerede bafllay›p nerede bitti¤i bilinmeyen. 2010: 28-29): Disneyland. Amerikal›lar›n saplant› haline gelmifl korkusu olan ›fl›klar›n sönmesi. Disneyland’› düflsel bir evren olarak sunma arzusunun gerisinde yatan fley. “gerçekle” “sahte” aras›ndaki ‹ N T Eörne¤inde RNET tadan kalkt›¤›n› söyleyen Baudrillard bu belirlemeyi. gündelik AMAÇLARIMIZ yaflant›n›n bir hapishaneyi and›rd›¤›n› gizlemeye çal›flan toplumsal bir yap›n›n hapishaneler infla etmesine benzemektedir. ‹nsanlar da AMAÇLARIMIZ “gerçe¤in yerini alm›fl olan simülakrlar”›n içinde yaflamakdad›rlar (Önk 2009). BaudSIRA S‹ZDE rillard. yaln›zca kendi SIRA S‹ZDE kendinin yerine geçebilen bir fley” (Baudrillard. simülasyonun ise eflitlik ilkesi ütopyas›na tamamen ters bir fley oldu¤unu kabul ederken. gerçe¤in de¤il. 1997: 96).

Baudrillard. Çünkü bu ikiyüzlü davran›fl. ‹ktidar da do¤rudan onu vurdumduymaz olarak güdümlemez. Oysa kitleler mesajlar›n içinde bir gösteri olmas› koflulu ile tüm içeriklere kanmaktad›rlar ve anlam›n diyalekti¤ini yads›maktad›rlar. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Baudrillard (2010: 31-34. Günümüzde anlam tam tersine karmafl›k ve herhangi bir uzant›s› olmayan bir olaya dönüflmüfltür. dünyan›n eksikliklerini tamamen gidermek. tüm eylemlerimizin. yani nihai AMAÇLARIMIZ çözümüdür (Baudrillard. çünkü herkes onun bir skandal oldu¤unu gizlemeye çal›flmaktad›r. Medya anlam üretmeyi ahlaklaflman›n bir zorunlulu¤u olarak görmektedir. Ancak iktidar güdümleme iflini baflka alanlara -futbol. Baudrillard. Çünkü onlar anlam de¤il. “Kusursuz Cinayet kitab› Baudrillard’›n düflüncelerinin daha iyi anlafl›lmas› baK ‹ T A(2006a)” P k›m›ndan önerilir. Sonuç olarak. Asl›nda kitle vurdumduymaz de¤ildir.108 Simülasyonun gerçe¤in yerini almas›yla birlikte. 2005: 73). dünyan›n koflulsuz bir gerçekleflimidir. 2006b: 12-14). herkesi Watergate’in bir skandal oldu¤una inand›rmakt›r. Gerçek sand›¤›m›z simülasyonlar asl›nda gerçe¤in yerine geçmifltir. gerçekli¤in kopyalanmas› ve gerçekli¤in klonlanarak yok edilmesi yoluyla dünyan›n h›zland›r›lm›fl çözülmesi. Çünkü bu skandal sayesinde dünyaya bir doz politik SIRA ahlak tekrar fl›r›ngalanmaktad›r. 1999: 330) Disneyland örne¤ini daha ileriye götürerek Disneyland’›n tasarlama biçimiyle Watergate skandal›n›n tasarlan›fl biçimi aras›nda hiçbir fark olmad›¤›n› söyler. anlam›n saydaml›¤›ndan ve politik iradeden ölümden korktuklar› gibi korkmalar›d›r. Baudrillard SIRA S‹ZDE gerçe¤in katledildi¤ini söyler. bu anlamda sistemin kendi içinde bir elefltirisi olarak sistemin muhalifDÜfiÜN EL‹M lerine kurulan bir tuzakt›r. Ayr›ca fliddetin kokusunu hissetmektedirler. film. tüm verilerin güncelleflmeSIRA S‹ZDE siyle. ‹ktidar› güçlendirmek amac›yla gerçeklefltirilmifl bir skandal simülasyonudur.) Watergate’in baflard›¤› tek fley der. “Bu ba¤lamda medya yöneticileri kitlelere bu mesajlar› iletirken kitleyi kand›rma amac› gütmezler. 2006a: 40). Dolay›s› ile vurdumduymazl›k kitleye iktidar taraf›ndan bahfledilmifl olur (Baudrillard. Oysa kitleler buna direnç gösterirler. onu müD‹KKAT kemmellefltirmek anlam›na geldi¤i kadar dünyan›n sonu oldu¤unu da ifade etmektedir (Adan›r ve Y›ld›r›m. Eliot. 2006a: 23). Daha iyi haber vererek kitlelerin kül‹ N T E R Nyükseltmek ET türel düzeylerini gibi ahlaki bir sorumluluk duydu¤unu vurgular. Kusursuz cinayet. kitle vurdumduymaz davran›fl›n›n fark›nda olarak anlam istemekten Anlam›n Zedelenmesi TELEV‹ZYON .devrederek kendini bu iflin d›fl›nda tutar. tüm olaylar›n kat›ks›z bilgiye dönüflmesiyle. Böylece bu durum. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Kitle iletiflim araçlar› sunumlar› ile sürekli imge ve anlam üretmekte dolay›s› ile kitleleri anlam›n egemenli¤i alt›nda tutmaktad›r. gösteri istemektedirler. Kusursuz Cinayet kitab›nda. art›k anlam›n da içi boflalmaya bafllam›flt›r. aksine kitlelerin istekleri onlar için önem tafl›r” önermesini Baudrillard do¤ru bulmaz. K›saca. Bu anlamda Watergate’in çok güçlü bir zehirleme yöntemi oldu¤u söylenebilir. pop müzik gibi. (Bu düflsel oyunda ilki gibi önceden belirlenmifl yapay s›n›rlar›n ötesinde herhangi bir gerçekli¤in bulunmad›¤›n› gizlemeye çal›flmaktad›r. Ama bu içi bofl ve öncesi ya da sonras› olmayan bir gerçeklik. içeriklerin ve kodlar›n ciddiyetine inand›rmaya yetmemektedir. art›k toplumlar› sürükleyip götüren bir unsur olmaktan ç›km›flt›r. Dolay›s› ile hiçbir çaba kitleleri. Dolay›s› ile kitleler anlamdan uzaklaflmaktad›rlar çünkü anlam. Baudrillard’a göre Watergate bir skanS‹ZDE dal de¤ildir. Watergate. Bu nedenle kitleler için anlam yerine gösteri önemlidir. Art›k dünyan›n kimli¤ini saptamak ona göre gereksiz yarars›zd›r D Ü fi Ü Nve EL ‹M (Baudrillard. Kitleler tam tersine kendilerine iletilen anlam bombard›man› karfl›s›nda özgürdürler. Nedeni ise. gerçek dünyan›n ortadan kalkmas›n›n kusursuz bir cinayet olduS O R U ¤undan söz eder ve kusursuz cinayetin suç kan›t›n›n “kusursuzluk” oldu¤unu vurgular. anlam üreticilerinin entelektüel bir rahata kavuflmak için ileri sürdükleri bir düflüncedir.

Baudrillard’›n toplumsal›n simülasyonu hatta “toplumsal›n içinde kayboldu¤u kara bir delik” olarak gördü¤ü kitlelerin ne geçmiflte ne . Tüketim kültürü sonuç itibar›yla postmodern bir kültürdür ve derinliksizdir (Featherstone. 1996: 144-145). Böylece tüketim kullan›m de¤erinin tüketimi olarak. Sadece ‘hareket’ halindeyiz. Modernitede anlam derinlerdedir ve onu oradan çekip ç›karmak gerekir. Postmodern dünya anlamdan yoksundur. Dolay›s› ile çabuk tüketilen ve deyim yerinde ise losyon etkisi b››rakan bir kültürdür. göstergenin en yüce ifllevinin gerçekli¤i ortadan kald›rmak ve ayn› zamanda bu kayboluflu perdelemek oldu¤u bir dünyada yafl›yoruz. 2000: 378) Postmodernite ne iyimserdir ne de kötümser. Dolay›s›yla Baudrillard’›n dedi¤i gibi anlamla yaflayan anlamla ölür. maddi bir yarar olarak de¤il. henüz görülmemifl bir alt tabaka gerektirir. Böylece kehanet gerçekleflmifltir der. postmodernite. Postmodernizm fleylerin ironisinde ve oyununda belli bir hazz› yeniden keflfetme giriflimini içermekteymifl gibi alg›lad›¤›n› belirtir. taklitlerin ve gösterilerin afl›r› gerçekli¤i (hiper realism of simulation) geçmifltir (Sarup. Ama bu hiç de talihsizlik de¤ildir. Burada anlam bulamayacaks›n›z. O nedenle sanki bir tür dairesel çekimmiflçesine bu tarihin içinde hareket etmekteyiz. Görülece¤i gibi bir belirsizlikten ve anlam bofllu¤undan söz eden Baudrillard postmodernist bir tav›r sergilemektedir. ç›r›lç›plakt›r. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 109 kaç›n›r. Bu nedenle ayn› yazg›ya boyun e¤mifl durumdalar. S›n›r tan›mayan büyüme. ayn› olan›n yeni kar›fl›mlar›na ve biliflimlerine dönüflen donmufl biçimlerini sergiler. Art›k yap›lacak fley parçalarla oynamaktan ibarettir. Postmodern sahne ölü anlam iflaretlerini. Art›k ilerledi¤imiz söylenemez. teorilerin bofllukta süründükleri. Parçalarla oynamak -iflte bu -post-moderndir (Kellner. Postmodernizmde metalar›n kullan›m de¤erleri ile üretim ihtiyaçlar›n›n yerine iflaretlerin. 2002: 243). Baudrillard: (Kellner. y›k›lan her fleyin. anlam› olamayan bir tür tarih sonras›nday›z. Losyon etkisini yitirdikçe nesnelerin tüketimi de sürekli yeniden yeniden artar. var kalabilmek için üzüntü içinde yeniden infla edilen her fleyin geri getirilmeye çal›fl›ld›¤› geçmifl bir kültürün restorasyonuna yöneliktir. Ünite . Günümüzde kitle iletiflim araçlar› farkl› bir fley yapm›yor. Oysa postmodern ça¤da nesneler anlam›n› yitirmifltir ve her fley medya taraf›ndan gösteriye dönüfltürülmüfltür (fiaylan. 2000: 376).5. Anlam›n ve modernitenin tüm göndergelerinin ve sonulluklar›n›n y›k›l›fl›ndan sonra. Günümüzde sanat da farkl› bir fley yapm›yor. postmodernizm boflluk ve ac›ya verilen bir yan›t olarak betimlenir. 2004: 233). Çünkü kitle anlam›n gerçekli¤i alt›nda ezilmek istemez.Tüketim Toplumu. parçalanmay› ve fleffafl›¤›. kendine yönelir (Kellner. bunun yerine özellikle gösteri istedi¤ini a盤a ç›kar›r. güvenli herhangi bir limana demirlemedikleri bir nihilizm evrenidir. çabuk geçer. Kitle’den Sessiz Y›¤›na/Ço¤unlu¤a Baudrillard’a göre (2006b: 11-12) art›k gerçekli¤in yerini simülasyonun ald›¤› Bat› toplumlar›nda kitleler giderek ortadan kalkmakta. belirgin fleffaf. nefleyle y›k›lan ve yaflayabilmek için. gel gelelim postmodern toplumda her fley görülebilir. Losyon etkisi k›sa süreli bir etkidir. ‘Post’ olmam›z bundand›r. buharlaflmakta ve onlar›n yerini “sessiz y›¤›nlar” almaktad›r. Neden “post” önekinin kulland›¤›n› ise flöyle aç›klar. ataleti ve içe dönük infilak› yo¤unlaflt›r›r. Y›k›nt›dan artakalanlarla oynanan bir oyundur. göstergelerin tüketilmesi olarak de¤erlendirilir. Göstergelerin ve biçimlerin ço¤almalar›n› h›zland›r›r. tarih durdu. Bu yan›t geçmifl tüm kültürlerin. 2000: 377). Böylece nesnelerin tüketilmesi bir losyon etkisi b›rak›r. Baudrillard (2006a: 18). Anlam derinli¤i gizli bir boyut.

Ne oldu¤u hem bilinen. çak›flan. Baudrillard’a göre modern toplumda ‹NTERNET metalaflma. . Bu dönemi. 2006: 13) Art›k devrimci umutlar da ortadan kalkm›flt›r. onlar›n kültürlerinin alt›n ça¤› olarak adland›rabiliriz. Bütün gönderen sisKKAT D ‹yitirilmifl temlerinin. mekanizasyon ve teknoloji gibi alanlarda d›fla do¤ru patlama (explosion) söz konusu iken. Art›k kitle anlam de¤il. Kitleler. Ancak belli bir h›zland›rma ve zorlama sürecine göre bu patlama süreci denetlenemeyecek bir hale gelmifl ve olumsuz bir h›z ve genleflme düzeyine eriflmifltir. pazar›n evrenselleflmesi görünümü alt›nda bir yay›lma ve patlama. 2006b: 13) Kitlede bütün gönderenlerin devrik simülasyonlar› vard›r. hem de bilinmeSIRAetraf›nda S‹ZDE yen kitlelerin durmadan dönmektedir” (Baudrillard. 2006b: 53). her fleyin birbiri içine girerek içe do¤ru bir patlaman›n (implosion) ortaya ç›kmas› Postmodern toplumda varolmufltur. Çünkü sosyoloji yaln›zca olumlu ve kesinleflmifl bir toplumsall›k varsay›m› arac›l›¤›yla yaflayabilmektedir. bütün ayakta duramayan anlamlar›n. (Baudrillard. Baudrillard bu durumu iktidar›n kitleyi dolayl› yollardan güdümlemifl olmas›yla aç›klamaktad›r. her düzeyde. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda. ne de bir baflka toplumsal özne ya da nesneye ait T E L E V ‹ Z Y Okitlesi N bir kitle. iktidar›n üzerinde güçlü bir simülasyon etkisi bulunmas›na ra¤men kitlenin de ters simülasyon uygulayarak iktidar› çökertme gücünün bulundu¤unu gözden uzak tutmamal›y›z (Baudrillard. boflluklar› dolduran nesneler ve kristal kümeler taraf›ndan ifllenip geçilmektedir. sosyoloji toplumsal›n ve aflamalar›n yayg›nlaflmas›n› betimlemekten baflka bir fley DÜfiÜNEL‹M yapamaz. Postmodernist döneme karfl›l›k gelmektedir. (Baudrillard. Postmodern toplumun nas›l bir yap›lanmaya sahip oldu¤unu Baudrillard flu ifadelerle dile getirir: “Modern uygarl›klar.110 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U de gelecekte yazabilecekleri bir tarihleri yoktur. Hiç kuflkusuz en az›ndan belli bir süre bir patlama ya da denetlenebilen ve aflama yanl›s› bir enerjinin özgürlefltirilmesini yaflam›fllard›r. sosyolojik tan›mlaman›n tam tersi olmaktad›r. Ona göre. 2006b: 12). gösteri istemektedir. Toplumsal anonimleflerek kitleleri meydana getirmifltir. ‹ N T E151. (Baudrillard. Bununla birlikte Baudrillard kitlenin sessizli¤inin bir patlamaya da aç›k oldu¤unu bu nedenle kitleden belli bir anlamda umutlu oldu¤unu söyler. Toplumsala ait olmad›¤› gibi toplumsal› yans›tmaktan da acizdir. Toplumsal adl› boflluk ise “lofl bir beynin içinde durmadan dönen. 2006b: 32). anlam›n medyada içe göçmesi. Dolay›s›yla kitlelerin politik olarak temsili de art›k sorunlu bir hal alm›flt›r. K ‹ T A P D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Baudrillard’›n içe do¤ru patlama teorisi. hukukun ve zaferlerin evrenselleflmesi ad› alt›nda ekonomik ve felsefi de¤erler üstüne kurulmufllard›r. s›n›f ya da halk gibi eskiden kendilerine baflvurulan bütünlere benzemezler. AMAÇLARIMIZ 2006: b14). RNE T 1998: fiaylan. Daha do¤rusu evrenselin s›n›rlar›na ulaflm›fl ve yay›labilece¤i alanlar› tüketerek aynen ilkel toplumlar›n için için kaynayan süreci denetleyememeleri sonucu patlayan süreç taraf›ndan y›k›lmalar› gibi bizim kültürlerimiz de bu patlayan süreci dengeleyememe ve ona egemen olamama sonucu yavafl yavafl yok olmaya bafllam›flt›r” (Baudrillard. 2002: 243). Dolay›s›yla kitlelerin anlam›n› yitirip sessiz ço¤unlu¤a dönüfltü¤ü bu belirsiz düzen. Toplumsal›n emilip da¤›lmas›n› ve içten dinaS O R U mitlenmesini anlayamamaktad›r. Tmedyan›n E L E V ‹ Z ve Y Otoplumsal›n N da kitlelerde içe göçmesi dâhil olmak üzere s›n›rlar›n çökmesine yol açan bir süreçtir (Best&Kellner. Bu anlamda kitle. Sessizlik arac›l›¤›yla içine çekildikleri tarihin de ilgi alan›ndan ç›km›fllard›r. olanaks›z tarihin ve art›k var olamayan temsil etme sistemlerinin kara kutusu kitle: Toplumsalla ilgili her fley unutuldu¤unda geSIRA S‹ZDE riye kalan art›kt›r. Art›k ne emekçiler vard›r.

Ünite .D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE 5. görüflleri postmodern teorinin içerisine tam otur‹NT ERNET maktad›r. Simülasyon kuram›. tek yanl› olup. kendisinin de flimdi olarak gelece¤in bir simülasyon modeline yans›tt›¤›. modernlik S O ile R U postmodernlik aras›ndaki çok say›da süreklili¤in yan› s›ra hâlihaz›r içinde bulundu¤umuz dönemin say›s›z can s›k›c› gerçeklikleri ve sorunlar› karfl›s›nda körlük etme e¤iliminD‹KKAT dedir.yy düflüncesindeELEV‹ZYON ki yeri sars›lmazd›r. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ 111 Bu konuda Baudrillard’›n “Sessiz Y›¤›nlar›n Gölgesinde Toplumsal›n kitaK Sonu ‹ T A (2006b)” P b›n›n okunmas› önerilir. Bu ba¤lamda. hatta hakarete varan yak›flt›rmalara maruz kalmas›na ra¤men. Sonuç olarak. Baudrillard’›nT20. Baudrillard’›n onlara K ‹ sosyolojisi T A P göre bir anti-sosyoloji ve bu anlamda örtülü bir sosyolojidir. Yine totallefltirici düflünceye yönelik olan postmodern elefltiriye ra¤men totallefltirici düflünceyi en berbat haliyle temsil etti¤ini belirtirler. Baudrillard’›n Amerika (1996a) (Baudrillard anlatt›¤› çöküflün yans›mas›n› Amerika örne¤inde bulur) kitab›n›n da kötü bir soyutlamaAMAÇLARIMIZ dan ibaret oldu¤unu belirtirler ve analizlerinin yüzeysel kald›¤›n› söylerler. ELEfiT‹R‹LER 3 T SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZYON DÜfiÜNEL‹M ‹NTERNET S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Baudrillard’a göre kitleler neden sessiz y›¤›nlar haline gelir? TSIRA E L E VS‹ZDE ‹ZYON K ‹ T A P D Ünosyonu fi Ü N E L ‹ M fena halBest&Kellner’e (1998: 160) göre “Baudrillard’›n postmodernlik ‹ N T E R N E Tyapmaktan de yetersiz ölçüde teorilefltirilmifl olup yeterince ba¤lamsallaflt›rma yoksundur. görüfllerinin belirsizli¤i ve anlams›zl›¤› vurgulamas› postmodern düflünceleri özetler niteliktedir. birçok kesim taraf›ndan farkl› ve yanl›fl alg›lan›p. günümüz kitle iletiflim ve medya kuramlar›n› anlamada baflvurulan önemli bir referanst›r. Baudrillard’›n teorisi soyut. Best&Kellner (1998: 172). Her ne kadar kendisi postmodern oldu¤unu kabul etmese de. içinde bulunulan çaSIRA S‹ZDE ¤›n belli e¤ilimlerini yeniden üretir”. ‹lk high tech (ileri teknoloji) toplum teorisyeni olan Baudrillard.Tüketim Toplumu.

kod olarak anlamland›r›l›r. kabaca Rönesans ve Endüstri Devrimi aras›nda üstünlük kurmufltur. Gösterilenle gösterge aras›nda güçlü bir korelasyon vard›r. Gerçeklik bir yan›lsamadan ibarettir. Dolay›s› ile giderek birbirinden farkl›laflan bir göstergeler evreni mevcuttur. gerçe¤in de¤il yaln›zca kendi kendinin yerine geçebilen bir fley olarak tan›mlan›r. Bizler göstergelere s›¤›narak ve gerçekli¤in yads›nmas› içinde yaflamaktay›z ve bu haberleri ald›¤›m›zdan dolay› da mucizevî güvenlik içinde oldu¤umuzu san›r›z. ritüeller. ‹kinci evre. Gösterge. bütün iletiflimsel eylemler -ifade. Tüketim nesneleri üzerinden insanlara neyi. hediye verme. gösterge ne varsa hepsini tüketiriz. Gönderenden yoksun ve nerede bafllay›p nerede bitti¤i bilinmeyen. Yani tüketim toplumunda bolluk savurganl›kla efl anlama gelir. Simülakra ise taklit. Bugün gerçeklik onun hiper gerçekli¤i olarak karfl›m›zda durmaktad›r. Metalar gösterge de¤eri kazand›klar› yola burada girerler ve sembolik al›flverifl bir metalaflm›fl göstergeler y›¤›n› alt›nda kaybolur. Bu anlay›fl gerçek bir bolluk toplumunda olmad›¤›m›z› aksine toplumda yaflayan bireylerin. anlay›fl› önemsenir. nas›l. Simüle etmek -m›fl gibi yapmak de¤ildir. Tüketim toplumuna iliflkin görüfllerini özetleyebilmek. Baudrillard’›n simülasyon kavram› bir köken ya da bir gerçeklikten yoksun gerçekli¤in modeller arac›l›¤›yla yeniden türetilmesidir. Asl›nda gerçeklik ters yüz edilmifltir. Burada mallar›n statü ve güç sembolleri olarak kitlesel kullan›m›n› görebiliriz. bolluk ise demokrasidir.112 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Özet A M A Ç 1 Baudrillard’›n gösterge evrelerinin neler oldu¤u konusundaki görüfllerini ay›rt edebilmek. Baudrillard’a göre medya da toplumda ayn› uygulamay› yapar. Bu gerçekli¤in sahteli¤i anlam›na gelir. Göstergenin dördüncü aflamas› ‹kinci Dünya Savafl›’ndan k›sa bir süre sonra bafllam›flt›r. Göstergenin üçüncü aflamas› Endüstri Devrimi’yle bafllam›flt›r. nerede ve ne zaman tüketeceklerine iliflkin bir bilgi verilir. belirli göstergelerin kullan›ld›¤› ba¤lamlar aç›k ve nettir. gruplar›n k›saca insan türünün bir k›tl›k içinde oldu¤u olgusunun çarp›t›lmas›n› ortaya ç›kar›r. her fley tüketilmek üzere vard›r. sahip olunan fleye sahip de¤ilmifl gibi yapmak. Bu anlamda büyüme bolluktur. Gizlemek (dissimuler). gösterifl. gerçekli¤in bafl döndürücü halini sunar. benzeri anlam›na gelir.sosyal gerçekli¤e do¤rudan ba¤l› ve onu ifade etmeye yöneliktir. sahip olunmayan fleye sahipmifl gibi yapmakt›r. Birincisinde. Sembolik al›flveriflin do¤um yeri de buras› olmufltur. dâhil. Simülasyon ve simülakrlar kavramlar›n›n ne anlama geldi¤ini tan›mlayabilmek. Baudrillard’a göre tüketim toplumu bir bolluk ve çokluk toplumudur. Bu toplumda önemli olan tüketimdir. En önemlisi de günümüzde art›k sembolik al›flverifl kaybolmufltur. göstergenin tam anlam›yla gerçek olan› temsil etti¤i vurgulan›r. Gerçeklik simülasyonla üretilip ço¤alt›ld›¤› için her zaman fazlas›yla var olacakt›r. A M A Ç 3 A M A Ç 2 . Birebir gerçe¤in yeniden üretilmesidir. Yani kitle iletiflim araçlar› gerçekli¤i de¤il. Bu ba¤lamda imge. simüle etmek ise. al›flverifller vb. Üretilen nesnelere s›rf üretilmifl olduklar›ndan dolay› bir kutsall›k ve olumluluk atfedilir. tarihte 4 gösterge evresinin bulundu¤undan söz etmektedir. Bu genellikle modernite olarak adland›r›lan dönemdir. ileti. Baudrillard. Endüstri sonras› toplumlarda iletiflim teknolojilerinin ve kitle iletiflim araçlar›n›n sürekli gelifltirilmesi ve yayg›nlaflmas› belirleyici olmufltur. Gerçe¤in taklidi. do¤rudan sembolik iliflkiden bir uzaklaflmay› iflaret eder. Tüketim toplumu bir göstergeler toplumudur ve ayn› zamanda postmodern bir toplumdur. Bu aflamada.

güvenli herhangi bir limana demirlenemeyen bir nihilizm evrenidir. Ancak Baudrillard’›n kitlenin sessizli¤inin bir patlamaya da aç›k oldu¤u bu nedenle kitleden belli bir anlamda umutlu oldu¤u beklentisi vard›r. Toplumsala ait olmad›¤› gibi toplumsal› yans›tmaktan da acizdir. Modernitede anlam derinlerdedir ve onu oradan çekip ç›karmak gerekir. Tükettikçe uyumlaflmakta ve sessiz ço¤unlu¤a dönüflmektedir. postmodernizm boflluk ve ac›ya verilen bir yan›t olarak nitelenir. Toplumsalla ilgili her fley unutuldu¤unda geriye kalan art›kt›r.5. bütün gönderen sistemlerinin. Ünite . Toplumsal anonimleflerek kitleleri meydana getirmifltir. A M A Ç 5 . bütün ayakta duramayan anlamlar›n. teorilerin bofllukta süründü¤ü. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 113 AM A Ç 4 Anlam zedelenmesine iliflkin görüfllerini aç›klayabilmek. ‹ktidar›n kitleler üzerinde güçlü bir simülasyon etkisi bulunmas›na ra¤men kitlenin de ters simülasyon uygulayarak iktidar› çökertme gücüne sahip oldu¤unu vurgular. Kitle. Postmodern dünya anlamdan yoksundur. Dolay›s› ile kitle simülasyon ve smülakrlar›n tüketicisidir. postmodernite.Tüketim Toplumu. Oysa postmodern ça¤da nesneler anlam›n› yitirmifltir ve her fley medya taraf›ndan yeniden anlamland›r›l›r hale gelmifltir. Kavramlar gerçe¤i aç›klamada yetersiz kal›r ve içe patlar. olanaks›z tarihin ve art›k var olamayan temsil etme sistemlerinin kara kutusudur. Kitle ve sessiz ço¤unluk konusundaki görüfllerini analiz edebilemek. Kitlede bütün yitirilmifl gönderenlerin devrik simülasyonlar› vard›r. Anlam›n ve modernitenin tüm göndergelerinin ve sonulluklar›n›n y›k›l›fl›ndan sonra.

Tüketim arac›l›¤› ile bireylerin sisteme uyumlu hale getirilmesi c. Medyan›n sunumlar› ile toplumun denetlenmesi b. Gizlemektir. Simülasyonun anlam›n› afla¤›daki önermelerden hangisi en iyi tan›mlar? a. Tüketimin haz duyma ifllevi gördü¤ü b. Göstergenin klasik ça¤›n›n sonunun geldi¤ini belirtir. Herfleyin ölümüne iflaret eder. Toplumun normlar›na uygun davran›lmas› e. Hiper gerçeklik kavram› neyi ça¤r›flt›r›r? a. Yasalar› onaylama d. e. anlams›zlaflt›rma c. Hiper uyumluluk ne anlama gelmektedir? a. Sibernetik kontrol ne anlama gelmektedir? a. Güvenlik güçleri arac›l›¤› ile denetimin sa¤lanmas› c. Anlam zedelenmesi ne anlama gelmektedir? a. Grup b. e. ‹htiyaçlar›n do¤al oldu¤u 10. Simülakr ve simülasyon dünyas›na vurgu yapar. içe patlama kavram›ndan neyi kastetmektedir? a. “m›fl” gibi yapmakt›r. Gerçek d›fl›l›k b. Yarat›c›l›k d. Afla¤›daki ifadelerden hangisi günümüz toplumunda medya arac›l›¤› ile metalaflm›fl kültürü en iyi biçimde aç›klar? a. d. Herkesin birbirine benzemesi d. Taklit etmek. Taklit etmektir. Küme c. Bask› ve güç kullanarak güvenli¤i sa¤lama e. c. Sat›fl› art›rmaya yönelik sunular yapar. Baudrillard’a göre postmodernite ile ilgili afla¤›dakilerden hangisi yanl›flt›r? a. c. Herhangi bir arac›n kendine yetememesi b. c. ‹ç savafl 4. ‹htiyaçlar›n sistem taraf›ndan üretildi¤i c. ‹deal olan› 6. Afla¤›daki ifadelerden hangisi “sessiz y›¤›n›/ço¤unlu¤u” vurgular? a. Topluluk e. Nesnelerin tükettirilmesi d. Gerçekli¤in modeller arac›l›¤›yla yeniden türetilmesidir. olguyu aç›klayamamas› c. Baudrillard’›n “ihtiyaçlar. Kavramlar›n anlam›n›n a盤a kavuflturulmas› b. Gönüllü olarak r›za gösterme 7. Göstergenin klasik ça¤›n›n devam etti¤ini savunur. 9. Herfleye sahip olunmas› b. Tüketiciyi bilinçlendirir.114 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. Sahtelik ile hayalli¤in kar›fl›m›d›r. Baudrillard. b. Anlam›n içeri¤inin boflalt›lmas›. Patlay›c› maddelerin genel ad› e. b. Herfleyin birbirine kar›flmas› 8. Gerçekle¤in simule edilerek gerçekmifl gibi sunumu e. Anlam›n medyada içe göçmesi. Bilgi teknolojilerinin geliflimini vurgular. d. b. e. ‹zleyicinin akl›n› ürünleri almas› için çelmeyi amaçlar. 2. ‹zleyiciyi eve ba¤›ml› k›lar. Sistemin sürekli nesneler üretti¤i e. 3. üretim sisteminin meyvesidir” ifadesi neyi ça¤r›flt›rmaktad›r? a. Kitle d. Hayal gücünün üstünlü¤ü c. 5. Nesneleri tüketmenin gerekli oldu¤u d. Atomun parçalanmas› d. Gösterge de¤eri yarat›lmas› e. Tüketim nesnelerini sunar. d. Toplum .

“Sanki biz orada de¤ilmifliz gibi” sözüyle “sanki siz oradaym›fls›n›z gibi” sözü ayn› anlama gelmektedir. b 10. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Simülasyon ve Simülakrlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bu parçalanman›n nedeni televizyon mudur? Peki televizyon olmasayd›. a 7.. Olay›n kötü olan yan› bu filmin çekimi bitirildikten sonra ailenin darmada¤›n olmas›d›r. Yönetmen: “Aile sanki biz orada de¤ilmifliz gibi davrand› ve yaflad›” diyerek kendi kendine böbürlenmektedir. b 5. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tüketim Toplumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kitab›ndan 54-56 sayfalar› aras›ndan k›salt›larak al›nm›flt›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tüketim Toplumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. mesleki aç›dan oldukça iyi para kazanan. Kokuflmufl. t›pk› bir “laser”in yapt›¤› gibi yaflanan gerçekli¤i öldürebilmek için onu parçalar›na ay›rmaktad›r. Sadece ütopik bir formüldür. Yedi ay aral›ks›z bir flekilde sürdürülen çekim sonucunda 300 saatlik bir film elde edilmifltir. Modern yazg› iflte budur. kesintisiz bir flekilde “el de¤memifl” bir hikâye gibi sunulmufltur. Örne¤in 1971 y›l›nda Loud ailesi deneyinde oldu¤u gibi. O. Jean. üstelik günlük yaflant›m›zla ilgili bir belge. . (Baudrillard. bu ütopyad›r. Yirmi milyon Amerikal› seyirciye sunulmufl bir kurban töreni. Zaten yirmi milyon seyirciyi bafltan ç›kartan fley de iflte bu paradoks.” diyecektir. “American way of life” ›n ideal kahraman› olan bu aile. keyifli anlar hiçbir atlama ve s›çrama olmadan. Bu durum bizi içinden ç›k›lamaz bir tart›flma ortam›na sürüklemektedir. insano¤lunun aya ayak basmas›n› göstermesi kadar önemli bir belge. ifllenmemifl) bir tarihi belgedir. Kitle toplumunu anlatan dramatik özelliklere sahip bir tören. b 8. Yönetmen: “Loud ailesi televizyon ekran›nda görünmeyi kabul ederek kendini ölüme mahkûm etmifl bir ailedir. Çünkü bir kamera objektifi. yaklafl›m›ysa daha da tuhaft›r. Loud ailesi boflanm›fl vs. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 115 Okuma Parças› Baudrillard ‘a Göre Panopti¤in Sonu Amerikan televizyonu günlük yaflam ideolojisiyle gerçekli¤e ait s›radanl›k ve özgünlü¤ü hala bir referans olarak almaktad›r. b 4. Bu program› izleyen seyircilerse. (2010) “Simülakrlar ve Simülasyon” çev. Bu saçma ve paradoksal bir formüldür çünkü ne do¤ru ne de yanl›flt›r. Adan›r. gerçekte “röntgencilik” yaparak alacaklar› zevkten fazlas›n› alm›fllard›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Göstergenin Evreleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bu aile yaflant›s›n› sürdürebilecek miydi? Loud ailesinin sanki TV kameras› evin içinde de¤ilmifl gibi çektik. Üstelik bu filmin ne senaryosu ne de scripti vard›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kitleden Sessiz Ço¤unlu¤a” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Öyleyse söz konusu olan fley gerçekten bir kurban törenidir. Antikça¤ kurban törenlerinde yap›ld›¤› gibi ‘medium’un (arac›n ya da televizyonun) ›fl›klar› alt›nda yüceltilmek ve öldürülmek üzere seçilmifltir. Bugüne kadar gerçe¤e hiç bu kadar çok yaklafl›lmam›flt› (“ sanki o evin içindeymifliz gibi”). Televizyonun. Kaliforniya’da yaflayan. çürümüfl site toplumlar› art›k Tanr›lar›n gazab›na u¤ramaktad›r. toplumda iyi bir yere sahip. Zaten iflin bafl›ndan itibaren böyle bir ailenin seçimi hipergerçek bir olayd›r. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1.5.Tüketim Toplumu. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kitleden Sessiz Ço¤unlu¤a” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 6. Gerçe¤i hipergerçe¤e dönüfltüren mikroskobik simülasyonun sundu¤u haz budur. Ankara: Do¤u Bat› yay. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tüketim Toplumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 2010: 54-56) Kaynak: Baudrillard. Bir ailenin yaflad›¤› dramlar. d 9.. Bu anlamda Loud ailesini ölüme mahkûm eden fley iflte bu kusursuzluktur. befl çocu¤u olan. Çekimler anlams›z olana afl›r› anlam yüklemektedirler. K›saca bu “brüt” (ham. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tüketim Toplumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz.. e 2. dekoratif bir ev kad›n›na (housewife) ve uppermiddle standing (orta s›n›f›n üst katmanlar›ndaki yaflam kolayl›klar›na sahip) bir aile... Yan›t›n›z yanl›fl ise “Anlam›n Zedelenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ‹deal tipik bir Amerikan ailesi. Ünite . d 3. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. üç garaj›.

116

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Günümüz toplumunu tüketim toplumu olarak adland›ran Baudrillard, Descartes’in “düflünüyorum o halde var›m” önermesini “tüketiyorum o halde var›m” biçimine dönüfltürmüfltür. Bireyler aç›s›ndan tüketim bir var olma modu olarak de¤erlendirilir. Tüketimin bir prestij sa¤lad›¤› gösterge de¤eri bulunmaktad›r. Bireyler markalar›, moda olan nesneleri tükettikçe di¤er bireylerle benzeflmekte ve uyumlaflmaktad›r. Tüketim toplumu bolluk ve çokluk toplumudur. Her fleyin tüketim nesnesine dönüfltü¤ü bir toplumdur. Bireyler haz ve zevkler ad›na g›da ürünlerinden giyim, ev dekorasyonu, okudu¤u kitaplar, izledi¤i filimler ve dizilere var›ncaya kadar medya taraf›ndan tükettirilmektedir. Böylece siyasi iktidar›n yasalar›na, güvenlik güçlerine gerek duyulmadan bireylerin denetimleri sa¤lanm›fl olmaktad›r. Bu denetim bir çeflit sibernetik kontrol olarak de¤erlendirilmektedir. S›ra Sizde 2 Simüle etmek yaln›zca -m›fl gibi yapmak de¤ildir. Bire bir, gerçe¤in yeniden türetilmesidir. Gerçeklik simülasyonla üretilip ço¤alt›ld›¤› için her zaman fazlas›yla var olacakt›r. Gizlemek (dissimuler), sahip olunan fleye sahip de¤ilmifl gibi yapmak; simüle etmek ise, sahip olunmayan fleye sahipmifl gibi yapmakt›r. Birincisi bir varl›¤a (flu anda burada bulunmayan) di¤eriyse bir yoklu¤a (flu anda burada bulunmamaya) göndermede bulunmaktad›r. Örne¤in, hastaym›fl gibi yapan kifli yata¤a uzan›p etraf›ndakileri hasta oldu¤una inand›rmaya çal›fl›rken bir hastal›¤› simule eden kiflide bu hastal›¤›n semptomlar›n› görmek mümkün olacakt›r. Bu noktadan sonra hem kifli hem de çevresindekiler için gerçeklik yan›lsamaya u¤ram›fl ve neyin gerçek neyin sahte, neyin düflsel neyin simule edilen oldu¤u birbirine kar›flm›flt›r. Baudrillard’›n deyimi ile “deliyi bu kadar iyi taklit eden biri herhalde gerçekten delidir” görüflüne kat›lmamak mümkün de¤ildir. S›ra Sizde 3 Baudrillard’a göre sosyolojinin temel kavramlar›ndan olan “toplumsal” kavram› içe patlam›flt›r. Yani günümüz pratiklerine denk düflmedi¤inden gerçekli¤ini yitirmifltir. Art›k gerçekli¤inin yerini simülasyonun ald›¤› Bat› toplumlar›nda uyumlaflt›r›lm›fl kitlelerden söz edilmektedir. Kitle, bir süngerin suyu emdi¤i gibi toplumsal› emmektedir. Böylece kitle giderek ortadan kalkmakta, buharlaflmakta ve onlar›n yerini “sessiz y›¤›nlar” almaktad›r. Baudrillard kitleyi, toplumsal›n simülasyonu hatta “toplumsal›n içinde kayboldu¤u kara bir delik” olarak görür. Kitlede bütün yitirilmifl gönderenlerin devrik simülasyonlar› vard›r. Bütün gönderen sistemlerinin, bütün ayakta duramayan anlamlar›n, olanaks›z tarihin ve art›k var olamayan temsil etme sistemlerinin kara kutusu haline gelen kitle, toplumsalla ilgili her fley unutuldu¤unda geriye kalan “art›k” olarak nitelenmektedir.

5. Ünite - Tüketim Toplumu, Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard

117

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
ALLAN, Kenneth. (2006). Conptemporary Social and Sociological Theory, Visualizing Social Worlds, Thousand Oaks, California: Pine Forge Press. ELLIOT, A. (1999). Contemporary Social Theory, Massachusetts-Oxford: Blackwell Publish. FEATHERSTONE, Mike. (1996). Postmodernizm ve Tüketim Toplumu, Çev.: M. Küçük, ‹stanbul:Ayr›nt› Yay›nlar›. GÖRGÜN-BARAN, A. (2006). “Postmodernizm”, Feodaliteden Küreseleflmeye içinde, Ankara: Lotus Yay›nevi. BAUDRILLARD, Jean (1996a). Amerika, Çev.: Y. Avunç, ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. BAUDRILLARD, J. (1996b). Kötülü¤ün fieffafl›¤›, Çev.: Ifl›k Ergüden, ‹st.: Ayr›nt›Yay., BAUDR‹LLARD, J. (1997). Tüketim Toplumu, Çev.: Hazal Deliceçay - Ferda Keskin, ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. BAUDR‹LLARD, J. (1998). Foucault’yu Unutmak, Çeviren: Oguz Adan›r, ‹zmir: Dokuz Eylül Yay›nlar›. BAUDR‹LLARD, J. (2001). Tam Ekran, Çeviren: Bahad›r Gülmez, ‹stanbul:YKY, Cogito. BAUDR‹LLARD, J. (2005a). Anahtar Sözcükler, Çeviren: O¤uz Adan›r-Leyla Y›ld›r›m, Ankara: Paragraf Yay›nevi. BAUDRILLARD, J. (2006a). Kusursuz Cinayet, Çev.: Necmettin Sevil, ‹st.: Ayr›nt› Yay. BAUDRILLARD, Jean (2006b). Sessiz Y›¤›nlar›n Gölgesinde Ya da Toplumsal›n Sonu , Çev.: O¤uz Adan›r, ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. BAUDRILLARD, Jean. (2010). Simülakrlar ve Simülasyon, Çev.: O¤uz Adan›r, Ankara: Do¤u Bat› Yay›nlar›, BEST Steven ve KELLNER Douglas. (1998). Postmodern Teori, Çev.: Mehmet Küçük, ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›, KELLNER Douglas (2000). “Toplumsal Teori Olarak Postmodernizm: Baz› Meyda Okumalar ve Sorunlar”, Modernite Versus Postmodernite içerisinde, Derleyen ve Çeviren: Mehmet Küçük, Ankara: Vadi Yay›nlar›, ÖNK, Ürün Y›ld›ran (2009). “Baudrillard Perspektifinden Bir Kitle ‹letiflim ve Sanat Arac› Olarak Simülasyon Evreninde Televizyon” Selçuk ‹letiflim, 5, 4, (201-218). R‹TZER, George (1997). Postmodern Social Theory, New York, St. Luis, San Fancisco, Toronto: The McGraw-Hill Companies, Inc. SARUP, Madan (2010). Post-Yap›salc›l›k ve Postmodernizm, Çev. Abdülbaki Güçlü, ‹stanbul: K›rkgece Yay›nlar›, SLATTERY, Martin (2007). Sosyolojide Temel Fikirler, Çev.:Ümit Tatl›can-Gülhan Demiriz, Bursa: Sentez Yay›nc›l›k. STEVENSON, Nick (2002). Understanding Media Cultures, London: Sage Pub. fiAYLAN, Gencay (2002). Postmodernizm, Ankara : ‹mge Yay›nlar›, THIRY-CHERQUES, Hermano Roberto (2010) Baudrillard: Work And Hyperreality . RAE Eletrônica, 9(1). Eriflim: 10.06.2011, h t t p : / / r e d a l y c . u a e m e x . m x / s r c / i n i c i o / A r t PdfRed.jsp?iCve=205115349010

6
Amaçlar›m›z
• • • •

ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Post-yap›salc›l›kla post-modernizm aras›ndaki iliflkiyi aç›klayabilecek, Post-yap›salc›l›¤› yap›salc›l›ktan ay›rt edebilecek, Michel Foucault’nun temel düflünce ve kavramlar›n› tan›mlayabilecek, Michel Foucault’nun çal›flmalar›nda iktidar kavram›n›n önemini özetleyebilecek, Jacques Derrida’n›n düflüncelerini yap›salc›l›ktan ay›rt edebilecek, Jacques Derrida’n›n çal›flmalar›nda kulland›¤› temel kavramlar› aç›klayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
Post-Yap›salc›l›k Söylem Bilginin Arkeoloji Soykütük • ‹ktidar • Yap›söküm • Arfliv

‹çindekiler
• • • • • G‹R‹fi POST-YAPISALCILIK MICHEL FOUCAULT JACQUES DERRIDA DERRIDA’NIN TEMEL DÜfiÜNCE VE KAVRAMLARI • POST-YAPISALCILI⁄A YÖNELT‹LEN ELEfiT‹R‹LER

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida

François Lyotard. 2002). Jean Baudrillard. Jean Baudrillard. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Burada bir noktan›n daha belirtilmesi gerekir. liberalizm. mutaass›pl›k gibi ideolojik görünümleri de olan büyük teorilere karfl› duyulan belirsizlik ve flüphecili¤i ifade etmektedir. Bu yaklafl›m› iki teDÜfiÜNEL‹M mel kolda de¤erlendirmek mümkündür. Ba- AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Fredric Jamerson. (›) Birincisinde post-yap›salc›l›k dil ve literatür ba¤lam›nda ele al›n›rken (››) ikincisinde felsefe ve sosyal bilimler ba¤laO R verilecektir. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda K ‹ T A P “post” eklentisi bir bakma modernizasyona ve de¤iflime iliflkin pek ço¤unun sosyalizm. Michel Foucault. Zygmunt Bauman ve David Harvey gibi düflünürler ise post-modernizmi tamamen yeniden bir yap›lanma olarak de¤erlendirirler. Julia Kristeva ve Jean-François Lyotard’›n çal›flmalar›yla ortaya koyulmufl ve dünyaya yay›lm›flt›r. en genifl tan›m› ile insan olma. TEL EV‹ZYON ça¤dafl toplumlar› analiz etmede yeni özel bir form olarak ortaya ç›kar ve bilim insanlar›n›n yaklafl›m›na göre ya sosyo-kültürel unsurlar›n yeniden yap›lanma süreci (post-modernization) ya da de¤iflimdeki yeni e¤ilimler olarak de¤erlendirilirler. Jacques Darrida.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida G‹R‹fi Post-yap›salc›l›k. Stephen Crook. Jan Pakulski ise süre giden sürecin yeni bir aflamas› ve yeni ortaya ç›kan e¤ilimler olarak ele al›rlar. post-sanayi toplumu gibi kavramlarla birlikte kullan›lmaktad›r. Ferdinand de Saussure’ün temellerini att›¤› yap›salc› karfl› elefltirel nitelikte ayr› bir yaklafl›m olarak ortaya ç›km›fl olmakla birlikte yap›salc›l›kla pek çok ortak özelli¤e sahip olmas› nedeniyle literatürde kimi zaman yeni olarak SIRAyap›salc›l›k S‹ZDE da adland›r›lmaktad›r. ‹NTERNET Örne¤in Michel Foucault ve Jean. bilginin söylemsel ve öyküsel oluflumunu ve kültürel elefltiri ve felsefi bir yans›mayla dil ile iktidar aras›ndaki iliflkiyi post-modern yaklafl›mla analiz ederler. Roland Barthes. s›n›rlar› belirsiz ve tart›flmal› olmakla birlikte post-modernizm. post-modern teori. PierSIRA S‹ZDE re Bourdieu. U m›nda ele al›n›r. Post-yap›salc›l›k. Afla¤›da bu iki temel ba¤lamdaki yaklafl›mlaraSyer D ‹ K K dilbilime AT Post-yap›salc›l›k. özellikle Louis Althusser. Bu ba¤lamda post-modern teori. dünya ve anlamlar› oluflturma ve bunlar› yeniden üretme süreçleri aras›ndaki iliflkileri irdeleyen bir yaklafl›m olarak tan›mlanabilir (Belsey. Bu entelektüel yaklafl›m yirminci yüzy›l›n son çeyre¤inde Fransa’da.

ba¤lamda Foucault D ‹ K K A Tdaha dikkat çekmek faydal› olacakt›r. Senkretizm (syncretism). yayg›nlaflan eklektizm (eclecticism). 1950’lerle birlikte modern sanat kendi izole yap›s›n› kaybederek popülerleflmeye. Biz burada bu tart›flmalara girmeden post-yap›salc›l›¤›n do¤uflu. Avangart (avan-garde). geliflen kültürel ço¤ulculuk (pluralism). post-modernizmin teorik formülasyonu olarak da düflünülebilir. sanat aln›nda ilerici ve yenilikçi anlam›nda S O R Ukullan›lan bir terimdir. SIRA TÖrne¤in E L E VS‹ZDE ‹dinsel ZYON varsay›mlarda ya da metinlerde bilimsel içerik aramak gibi. iletiflim ve kitle tüketimi ile yine kitle tüketimi ve yeni dönemin getirdi¤i ve yayg›nlaflan yönlendirilmifl iletiflim. Örne¤in kültürel ço¤ulculukta genifl bir toplum içindeki daha ufak gruplar›n kültürel kimliklerinin korunmas› anlafl›l›rken politik ço¤ulculukta. ‘dil’ ve dile benzer flekilde toplumun anlaml› yap›lar veya sistemler olarak analiz edilebileceklerini varsayan yap›salc›l›¤›n yeniden yorumlan›fl› olarak tan›mlanabilir. ‹ T A P D‹KKAT Eklektizm. Basit bir ifadeyle post-yap›salc›l›k. 2006) de büyük oranda etkilenmifltir. ‹NTER N E Tve politika kültür. ayd›nlanman›n reddi ve var oluflçu feS O R U nomenolojiden (Davis. Post-modernizmin temellerini Burada bir noktaya çok daha önceleri sanatsal ak›mlarda bulmak mümkündür. plastik sanatlardan mimariye kadar pek çok alanda etkili olmufltur. POST-YAPISALCILIK Post-yap›salc›l›k. Marshall’›n ifadesiyle (1999: 595) “Post-yap›salc›K ‹ T ASaussure’ün P l›¤›n esas baflar›s› dil kuram›n›n içinde yer alan radikal analitik olanaklar›. post-modernizmin SIRA habercisi olarak kabul edilir. k›sa ömürlü sosyal yap›lanmalar. post-modernizm. 1997:9). sundu¤u yeni perspektifler ve bu S O R U ve Darrida’n›n görüfllerine yer verece¤iz. 20. da yer bulur. dünyay› rasyonel.” D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET Post-yap›salc›l›k ve yap›çözüm veya yap›söküm (deconstruction). Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S O R U udrillard. benzer flekilde dinî. populizm. modern sanat›n elitist ve avangartK(avan-garde) yap›s›n› ret etmesidir. disiplinler aras›” bir entelektüel harekettir (Marshall. Bu aç›dan 20. D‹KK AT Post-yap›salc›l›k “1960’larda Fransa’da ortaya ç›kan ve h›zla di¤er ülkelere yay›lan genifl tabanl›. Bu düflünce ‹NTERNET hareketi. Frans›z ve k›ta Avrupas› felsefecileri ve teorisyenlerinin entelektüel görüfllerini kapsar. T SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZY O N yy. olgulara SIRA S‹ZDE yaklafl›mda tek bir paradigma yerine farkl› teorileri. daha radikal bir yaklafl›mla post-modernizmin post-yap›salc›l›ktan DÜfiÜNEL‹M beslenerek geniflleyen yapay bir tart›flma oldu¤unu ileri sürerler. genel olarak tek bir perspektiften ziyade farkl› perspektifler aç›s›ndan yaklaflmay› öngörür ve pek çok alanda kullan›l›r. ‹nsan kültürünün yap›lar arac›l›¤› ile anlafl›labilece¤ini savunan ve bu görüfllerini özellikle dil üzerinde modelleyen yap›salc›l›ktan DÜfiÜNEL‹M büyük oranda etkilenen ama ondan farkl›laflan bir düflünce ak›m›d›r. K ‹ T Az›tt›. olgular›n ticarileflmesi. temsil edici bir fenomenden ziyade anlamland›r›c› bir fenomen fleklinde yeniden keflfetmesi ve geniflletmesi olmufltur. L ‹ M alanlarda D Ü fi Ü N Efelsefi ekonomik. 1960’larla pop. Ayr›ca farkl› bir anlamda dilbilimde de yer DÜfiÜNEL‹M bulur. yy’›n ikinci yar›s›nda kültürel veS‹ZDE sanatsal bir ak›m olarak bilinen Dada veya Dadaizm. farkl›laflma (differentiation). fikirlerin birlikte ele al›nmas› gerekti¤ini ileri süren kavramsal bir AMAÇLARIMIZ modeldir. Kayna¤› yap›salc›l›k olan post-yap›salc›l›k bundan dolay› yaSIRA S‹ZDE p›salc›l›kla benzer baz› özellikler tafl›makla birlikte (örne¤in her iki yaklafl›m da elefltirel olmakla birlikte) iki yaklafl›m›n birbirlerinden oldukça ayr› oldu¤u da bilinmektedir (SaAMAÇLARIMIZ rup. bütüncül bir tutarl›l›¤› olanaks›z k›lmas› nedeniyle elefltirilir.120 Ço¤ulculuk. sanattan beslenerek geliflmifl. Bu yaklafl›m. Ayd›nlanma ile bafllayan modernite. Post-modern sanat›n en temel özelli¤i. 1999:595). sosyal parçalanma (fragmentation). ticarileflmeye ve beraberinde uluslararas› boyut kazanmaya bafllaAMAÇLARIMIZ m›fl. anti-humanizm. GüS‹ZDE nümüzde de bu kavramlar üzerine tart›flmalar yo¤un olarak devam etmektedir. stillerdeki senkretizm (syncretism) ve geneldeSIRA tüm de¤erlerde artan bir liberalleflme olarak ortaya koymaktad›r. Baz› düflünürler. yüzeysellik. Aç›k ‹NTERNET . sembolik tüketim ve zaman ve mekân›n daralmas› ile iliflkilendirir. Crook ve arkadafllar› ise bu döneme iliflkin temel e¤ilimleri. Bu yaklafl›m. P çeliflkili birbirinin olgular›n uzlaflt›r›larak birlefltirilmesi anlam›nda daha çok felsefe ve dinde kullan›lan bir kavramd›r. ampirik ve objektif ba¤lamda aç›klamay› vaat eder. post-moderniteyi geliflen kitle medyas›. dolay›s›yla gevflek biçimde yap›land›r›lm›fl. esnek uzmanlaflma. politik gücün seçimlerle oluflmas›n› ço¤unlu¤un hegemonyas›n› SIRA S‹ZDE yaratmas› nedeniyle ret edilerek toplum içindeki farkl› gruplar›n eflit temsili amaçlan›r.

devlete karfl› iflçi ve ö¤renci isyanlar›n›n yo¤un olarak vuku buldu¤u politik kargafla dönemi içindedir. Post-modern bak›fl. devaml›devams›z vb. 1980:82). Bu aç›dan feminizm. Oysa post-modernizm bu güvene sahip de¤ildir. 3. de¤erler. Ünite . eski düflünce kal›plar›n› söküp atarak bir temizleme yapar ve yeni bir anlama biçiminin yolunu açar. iyi-kötü. Post-yap›salc› düflünce ak›m›n›n ortaya ç›kt›¤› 1960’l› y›llarda Fransa. daha bask›n olan bilgilerin arkas›na saklanm›fl. Post-yap›salc›lar. metnin bütünlü¤ü aç›s›ndan tutars›z kullan›mlar›n› ele alarak yazar›n kurdu¤u kavramsal ayr›mlar›n baflar›s›zl›¤›n› aç›klamak için gelifltirilmifl bir metin okuma yöntemidir. ancak elefltiri yolu ile ortaya ç›kar›labilecek ve diskalifiye SIRA S‹ZDE edilebilecek bilgiler setidir. D ‹ K biri. Dolay›s›yla bir nesneyi anlamak için hem nesnenin kendisini hem de bu nesneyi üreten bilgi sistemleri bir arada incelenmelidir. K A T tarihe bak›fl Yap›salc›l›k ile post-yap›salc›l›k aras›ndaki en temel farkl›l›klar›ndan aç›lar›d›r. Foucault’nun “subjugated knowledges” (tutsak bilgiler) olarak adland›rd›¤› bu farkl› bak›fl aç›lar›. amac› ve gerçek bir de¤erinin olmad›¤›n› ileri sürer. ve ontoloji alanlar›nda da kullan›lmaktad›r. bilginin nas›l üretildi¤ini temel araflt›rma SIRA sorunsal› olarak ka‹NTERNET bul eder. Post-yap›salc›l›k. gerçekli¤in AMAÇLARIMIZ bulunmad›¤›n› ve bu ba¤lamda bilginin de mevcut olamayaca¤› iddias›. anarflizm gibi alternatif felsefelere olan ilginin artt›¤› bir dönemdir. bu doktrinin di¤er temel yaklafl›m›n› oluflturur. kültürel kavramlar›n zaDÜfiÜN EL‹M man içinde nas›l de¤iflti¤ine odaklanarak ayn› kavramlardan flimdi ne anlafl›ld›¤›n› bulmaya çal›fl›r. Bu bilgiler. bask›n Bat› felsefesi ve kültürünün elefltirisi niteli¤indedir. bilifl seviyesinin veya bilimselli¤in alt›nda yer al›rlar (Foucault. gerçeklik. yap›salc›l›¤›n aksine tarihseldir. Ço¤unlukla var olufl formunda karfl›m›za ç›ksa da epistomoloji. herhangi bir metnin içindeki ikili karfl›tl›klar›n (aç›kkapal›. Yaflam›n temel referans noktalar› olan normlar. Latince hiçlik anlam›ndaki “nihil” kökünden gelen temeldeDhayat›n üzerine kurulu felsefi bir ö¤retidir. Varoluflcu SIRA S‹ZDE nihilizm. ‹flte post-yap›salc›l›k. ‹ K K A T anlams›zl›¤› Nihilizm. metafizik. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P Post-yap›salc›l›¤›n temel önermeleri afla¤›daki gibi s›ralanabilir: 1. 2. Post-yap›salc›lar›n yap›salc›l›¤a olan elefltirileri ise iki ana tema üzerinde toplanmaktad›r: (›) Yap›lar›n kendi kendilerine yetmesi ve (››) bu yap›lar›n ikili z›tl›klardan oluflmas›. bir gerçekli¤in oldu¤unu kabul eder ve e¤er do¤ru metotlar kullan›l›rsa bu gerçekli¤in bilgisine ulafl›labilir oldu¤una inan›r. çünkü “sebebin” kendisi de kendi yolunda k›s›tl› bir tarihsel formdur ve sebeplerin vaat etti¤i kesinlikler art›k yoktur. (››) diskalifiye edilmifl olan bilgi serileri (Foucault. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P . kurallar ve yasalar›n bulunmamas› hâlini ifade eden “anomi” hâli ile birlikte an›labilmektedir.6. ‘subjugated knowledges’ kavram›yla iki fleyi kasteder: (›) Bir tarafta formal organizasyonlar›n içinde gömüDÜfiÜNEL ‹M lü olan veya maskelenmifl tarihsel içerikler. Bu ba¤lamda PostS‹ZDE yap›salc›l›k.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 121 Yap›çözüm veya yap›söküm. Tarih ve kültürün yap›lar› koflulland›rd›¤›ndan “yap›lar›n”. S O R U delilikle ilgili kültürel tutumlar›n bir tarihidir. nihilizm. Bu naif bilgiler. Bat› kültürünün temel kabullerini teflS O R U hir ederek. Dolay›s›yla Foucault. Örne¤in Foucault’nun “Delili¤in Tarihi” adl› eseri. yanl›fl yorumlara TELEV‹ZYON ve önyarg›lara maruz kald›¤›n› ileri sürer. bir bak›ma bu elefltirileri hakl› ç›karman›n araçlar›n› sunmufltur. 2003:7). Tarih farkl› seçeSIRA S‹ZDE nekler sunar. estetik ve ahlak yarg›lar›na iliflkin bir tercihi de¤erlendirmenin rasyonel bir yolunu sunmaz. tarihe göreli yaklafl›rlar ve evrimsel bir çizgi üzerinde geliflti¤i tezini ret ederek raslant›sal olgulara dayal› oldu¤unu iddia ederler. Moral de¤erlerin gerçekte var olmad›klar› ve sonradan soyut olarak ortaya ç›kt›¤›n›. yaflam›n somut bir anlam›.

Post-yap›salc›lar. Doktora tezini tamamlarken Sorbonne’un en güçlü profesörlerinden biri taraf›ndan desteklenmifl ve hemen tezinin bas›lmas›n›n ard›ndan dönemin belli bafll› entelektüellerinden olumlu elefltiriler alm›flt›r. Dolay›s›yla bireyin benlik alg›s› onun nesnelerin anlamlar›n› yorumlamas›nda kritik bir rol oynar. yani gösterilen. ›rk.) O. Post-yap›salc› metin analizlerinde okuyucu. Ona göre yeni bir bilgiye ulaflmak ancak tüm s›n›rlar›n zorlanmas›yla mümkündü. onun belli de¤iflkenlerle (örne¤in kimlik ba¤lam›nda ) olan iliflkisinin analizi büyük önem arz eder. Bir metin yazar›n›n amac›. Daha ziyade amaçlar›. do¤rulu¤u metnin ‘arkas›nda’ ya da ‘içinde’ görürken post-yap›salc›l›k okuyucu ile metnin karfl›l›kl› etkileflimini üretkenlik olarak görmektedir” (Sarup. 6. Bu alternatif kaynaklar›n birbirleriyle tutarl›l›k göstermeleri de gerekmez. gibi) aras›ndaki gerilimlere sahiptir. MICHEL FOUCAULT Foucault’un Yaflam› Foucault’un yaflam›n› iki boyutta de¤erlendirmek gerekir: (›) Biri standart kal›plar içindeki kiflisel yaflam tarihi. . böylelikle yazara sabitlenmeden di¤er anlam kaynaklar› da araflt›r›l›r (farkl› okuyucular. kültürel normlar ya da di¤er metinler ba¤lam›nda). Dolay›s›yla post-yap›salc›l›kta bir kültür nesnesinin ne anlama geldi¤ini anlamada. yani gösteren taraf›ndan infla edilir. kariyer vb. (››) di¤eri kendine özgün s›ra d›fl› yaflam biçimi (Gutting 2005). 5. Polonya ve Almanya gibi ülkelerde dolaflm›flt›r. Bu yer de¤ifltirme yazar› merkezden alma olarak de¤erlendirilir.1 Foucault. tekil ve tutarl› bir varl›k oldu¤u görüflüne kat›lmazlar. (Sonradan bilinmeyen bir nedenden dolay› Paul ismini reddetmifltir. Takip eden sekiz y›l içinde kolayl›kla kürsü sahi- Resim 6. Foucault. akademik ve siyasi ba¤lant›lar› nedeni ile akademik h›rslar› olanlardan beklendi¤i üzere yüksek okul ö¤retmenli¤i yapmak yerine bir süre ‹sveç. herhangi bir metinle ilgili olarak yeni ve bireysel amaç. Anlam. Post-yap›salc›lar bir metnin tek bir amac›n›n. Paul Michel Foucault prestijli bir okul olan École Normale Supérieure’un parlak. s›n›f.122 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› 4. gösterilen gösterenin önceli¤ine göre konuflur. Bu iliflkileri anlaman›n tek yolu. Her birey. 1997: 12). anlam›n›n ve tekil bir var olufla sahip oldu¤u fikrini reddederler. zaman›n ünlü filozofu Sarte ile birlikte bir protesto gösterisinde (Gutting 2005). Her ne kadar farkl› düflünürlerin benlik hakk›ndaki görüflleri farkl›laflsa da post-yap›salc›lar benli¤in söylemlerle infla edildi¤i görüflünü s›kl›kla paylafl›rlar. birbiriyle çat›flan bilgi hükümleri (toplumsal cinsiyet. Böylelikle. bu iliflkileri analiz ederken bask›n olan ile itaat eden aras›ndaki ba¤›ml›l›¤› a盤a ç›karmakt›r. birey taraf›ndan. “Yap›salc›l›k. tekil anlamlar illüzyonunu üreten bilgi sistemlerini ve kabullerini “yerinden ç›karmak” t›r. Aksine birey. hatta y›ld›z bir ö¤rencisiydi. okuyucu için ikincildir. Asl›nda yaflam biçimi. anlam ve var olufl yaratabilir. hiyerarfli içinde “bask›n olan›n temel niteli¤i” kavram›n› reddederler. ünlü bir taflra ailesinin o¤ludur. Post yap›salc›lar “benli¤in” ayr›. 7. Babas› ise baflar›l› bir doktordu. felsefesinin bir uygulama alan› gibiydi. yazar›n yerini al›r.

Foucault. kapitalist sisteSIRA S‹ZDE min düflünsel temeli olan modernitenin y›k›lmas› yönünde entelektüel çaba olarak de¤erlendirirler. bir edeT Eyaz›lar›n›n L E V ‹ Z Y O N megalobiyat teorisinden ya da hareketinin temsilcisi olmas›ndan çok man bir duyarl›l›¤a sahip olmas›d›r. O. Roussel’›n önemi. Etkisi arzulad›¤› gibi olmufltur. Bu s›rada suç ve seks üzerine yazd›¤› iki kitap. bilginin s›n›rlar›n› zorlayan kiflidir ve yaflam› da bu çerçevede de¤erlendirilebilir. belli bir grup için olan anlam›nda TE LEV‹ZYON DÜfiÜNEL‹M kullan›lmaktad›r. pek çok tirana karfl› D ÜfiÜNEL ‹M için sunulmufl bir “alet kutusu” olarak görmüfltür. Babas›n‹NTERNET dan kalan servet. Öncelikle araflt›rman›n hedeflendi¤i okul. ‹NTERNET Burada Foucault’un yaflam›na özel yer vermemizin amac›. Roussel’›n 1894 y›l›ndan ölümüne kadar geçen sürede zaman›n›n tamam›n› yaz›lar›na vermesini sa¤lam›flt›r. California ve di¤erleri) dolu salonlarda konferanslar vermifl ve gittikçe artan bir flekilde politik hareketlere DÜ fiÜNEL‹M kat›lm›flt›r. Söz konusu yazar. hapishane reformunun. Yüksek seviyeli dersler ise sadece konunun uzman› araflt›rmac›lar ve profesörlerin kat›l›m› ile kapal› olarak gerçeklefltirilmektedir.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 123 bi olmufltur.) akademik olarak en çok satanlar aras›na girmifl ve onu Sartre gibi Fransa’n›n temel düflünürleri aras›na sokmufltur. Onun 1966 y›l›nda yay›mlanan kitab› Les mots et les Choses (‹ngilizce “The Order of Things” olarak yay›mlanan kitap. AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P SIRA S‹ZDE Gizlemli (ezoterik). S O R U ‹NTERNET D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Foucault ve Post-yap›salc› Düflüncelerinin Ortaya Ç›k›fl› K ‹ bir T A kitabevinden P Foucault’nun akademik analizlerinin bafllang›ç noktas› olarak rastlant›yla ald›¤› ve ihmal edilmifl s›ra d›fl› bir yazar olan deneyci (experimentalist) Raymond Roussel (1877-1933)’a ait bir kitap olmufltur. Hatta pek çok yazar da pek ço¤u eski Marksist olan Foucault gibi kiflilerin bu post-modern düflüncelerini. eflcinsel özgürlüklerinin etkili S O R U bir kahraman› hâline gelmifltir (Gutting 2005:2). 1984 y›l›nda öldü¤ünde çoktan düzinelerS O R U ce kitab›n konusu olmufltur ve bundan sonra ünü daha da artm›flt›r (Gutting 2005). onu befleri ve sosyal bilimlerde en önde gelen figür yapm›flt›r. Avrupa’n›n en geliflmifl laboratuvarlaSIRA S‹ZDE r›na sahip olup onu ayr›cal›kl› k›lan di¤er bir özelli¤i de derslerin kat›lmak isteyen herkese aç›k olmas›d›r. Ünite . 1530’da kurulmufl Fransa’n›n en prestijli yüksek e¤itim kurumlar›ndan biridir.6. Onun her türlü bask›ya karfl› duydu¤u nefret. sonra hikâyenin sonunda kelimelerin bir harfini de¤ifltirerek tamamen farkl› bir anlam› olan bir sonla bitiriyorK ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . O en TE LEV‹ZY O N durmak gizlemli (belli özel gruplar için olan) çal›flmalar›n›. bilimsel tart›flmalar›nda alevlenmifltir. Birkaç y›l sonra da süperSIRA S‹ZDE elit College de France’›n seçimlerini kazanm›flt›r. Birçok yerde dersler vermifltir. D‹KKA T College de France. Roussel’›n çal›flmalar› ‘avangart’ standartlara göre bile oldukça ayk›r›d›r. o anti-psikiyatri hareketinin. Foucault. Örne¤in bir metin içinde ilk önce deyimlerin tamamen farkl› anlamlar›n› kullanarak hikâyeye bafll›yor. sadece kendini ifade edecek bir teknikle yazmak isteyen bir yazard›r. AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Foucault’un yaflam›na iliflkin de¤inilmesi gereken di¤er bir konu da onun ayn› ‹ T A P zamanda politik bir kat›l›mc› ve eylemci oldu¤udur. gerçekten de daha önce ünlü bir psikiyatrisin araflt›rma konusu olmufl ve bu doktor onun dönüflüme u¤ram›fl dini saplant›lardan dolay› ac› çekmekte oldu¤u teflhisinde bulunmufltur. yaflam›n›n D ‹ kendi K K A T felsefesi ile olan örtüflmesidir. Ona göre yazar. O mevcut sisteme tamamen karfl›d›r. Brezilya. Belli say›daki kürsüye alan›ndaki en önde gelen bilim insanlar› seçilerek getirilmektedir.Kkendinden bafllayaSIRA S‹ZDE rak di¤er tüm özgürlüklerin ba¤›ms›z ve adanm›fl bir ateflli savunucusudur. ülkemizde Kelimeler ve fieyler ad›yla yay›mlanm›flt›r. Di¤er yandan da dünyay› dolaflarak (Japonya. mevcut epistemeye de (bilgiye de) karfl›d›r.

Yazar›n bu tutumunu Foucault flöyle ifade etmifltir: “O.yap›salc› ak›m içinde an›lan Foucault. 2006:136). özneyi merkeze oturtan teorilere (fenomenoloji. Ona göre “özne” fikri. aflikar bir flekilde dilde bireyin (öz) kayb› ile sübjektivitenin d›fllanarak yok say›lmas›n›. bireylerin toplumsal pratiklerini tan›mlayan ve mümkün k›lan söylemlerin unsurlar› aras›ndaki iç iliflkilerin bir ürünüdür. Ve onun ölümü bizleri bu iki soruyu çözmemizi de engellemifltir. Roussel’›n yaz›lar›ndaki ‘Nas›l kitaplar›m› kesin ifadelerle yazabilirim’ ifadesi ile belirtti¤i gibi ‘anahtar’la iliflkilidir. Roussel’›n çal›flmalar›n› analiz etmeye çal›fl›rken yazar›n karanl›k. yoksa kapamak m› istedi¤ini bilemeyiz. Yazar. SIRA S‹ZDE 1 Foucault’nun yap›salc›l›¤a yönelik elefltirilerini araflt›r›n›z? SIRA S‹ZDE ‹nsanlar yaflant›lar›n› kendilerine aç›k. Foucault. sosyoloji ve tarih gibi disiplinler aras› bir düzlemde yap›salc›l›k ve post-yap›salc›l›kla organik ba¤lar› olan karmafl›k bir yap› gösterir. ölümle iliflkilendirmifltir. düflünce ve sembolik sistemler) arac›l›¤› ile üretilen toplumsal bir kurgudur” (Layder. Örne¤in entelektüel çevreler taraf›ndan yap›salc› ve özellikle de post. Bu ba¤lamda kültür. 2006:135-136). herkes için geçerli olan de¤erler hiyerarflisidir ve kültür. aksine her taraftan toplumsal belirlenimlerle kuflat›ld›¤›n› kabul eder. Ancak çal›flmalar›n›n tüm bu giriftli¤ine karfl›n net olarak söylenebilecek en temel duruflu. psikoloji. sinlikle söylemlere dayan›r ve onlar› biçimlendirir. Foucault’ya göre yazar›n ölümündeki bu durum. anlam. hikâyelerinde karakterlerin deneyimlerine yer vermemifl. onun kitaplar›nda kulland›¤› edebi anahtar ile kendisinin ve hikâyelerindeki karakterlerinin bask›lanan sübjektif yaflamlar›na iliflkin görüfllerimiz aras›ndaki ba¤lant›y› de¤erlendirmekten de al›koymaktad›r (Gutting 2005:7). anlam›n yarat›c› kayna¤› de¤ildir. Foucault. sembolik etkileflimciler gibi) karfl› bir tav›r almas›d›r. yoksa kurtarmaya gelenleri engellemek için mi kendini kilitledi¤i bilinmemektedir. özneleri bir iktidar alan› ve belirli pratikler seti içinde konumland›ran toplumsal söylemler (dil. Foucault. ayn› flekilde söylemler de praS O R U (Layder. Birey. psikiyatri. Roussel otel odas›n›n kilitli kap›s›n›n (önceleri daima aç›k tuttu¤u) hemen önünde yerde bulunmufltur ve yazar›n belki kap›y› kendini kurtarmak için açmaya m› çal›flt›¤›. akademik çal›flmalar›ndaki duruflu ile örtüflmektedir. Sturrock 2003). birçok yerde kendisinin herhangi tek bir paradigman›n sad›k taraftar› olmad›¤›n› dile getirmifltir (Lotringer 1989: 60. bu tavr›n› flöyle özetlemifltir: “Benim temel ilgim hayat›mda ve çal›flmalar›mda baflta oldu¤um kifli olmamakt›r” (Gutting 2005:6). Foucault’nun bu yazar üzerinden yapt›¤› tart›flma. onun anahtar› insanlar› içeri almak için mi. müphem ölümüne merkezî bir yer vermifltir. Sistematik bir teori gelifltirme konusunda isteksiz olan ve tek bir do¤runun. yap›salc›l›¤a elefltirel yaklaflmakla birlikte bu noktada yap›salc›larla hemfikir olarak öznenin do¤as› gere¤i özgür olmad›¤›n›. seçici ve d›fllay›c›d›r. hiçbir ‘yüze’ sahip olmamak için yazmaktad›r” (Gutting 2005: 6). Foucault’nun bu yazardan en çok etkilendi¤i nokta. sadece objeleri ve eylemleri betimlemifltir. Foucault’nun analizlerinde iki temel vurgu tikleri biçimlendirir bu duruflunu özetler: D‹KKAT DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ . sosyal olarak infla edilmifl anlamlar araD Ü fi Ü N E L ‹ M ‹nsanlar›n gündelik hayatta içinde yer ald›klar› pratikler kec›l›¤› ile sürdürürler.124 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› du. Yazar. yoksa onlar› d›flar›da tutmak için mi kulland›¤›n› bilemeyece¤imiz gibi. onun öznelli¤i d›fllamas›d›r. gerçe¤in olmad›¤›na inanan Foucault’nun çal›flmalar› felsefe. Ayn› zamanda onun bu flekilde ölümü bizleri. edebi olarak da bu ‘anahtar›’ kullan›rken yazar›n metnin anlam›n› açmak m›.

Söylemler. temala‹NTER NET r›. Söylemler belli kurallara uyan pratiklerdir (Foucault. Bu kavram. çok parçal› ve çok k›s›ml›d›r. Çünkü bir söylemi kullanabilme özel bir alan›n bilgisine sahipli¤in ifadesidir ve bu bilgiE L E V ‹ Zkontrol YON ye sahip olanlar. Bu bilgilerin ›fl›¤› alt›nda Foucault’nun temel görüflleri. Arkeolojik analizin amac› sadece belli tarihsel dönemlere ait söylemsel oluflumlar ile onlar›n içinde yer alan tikel söylemlerin ortaya ç›k›fl›n› mümkün k›lan biçimsel epistemik koflullar› a盤a ç›karmakt›r. Arkeoloji. ‹ktidar taraf›ndan belirlenen benlik. bu kavram› bize mücadelelerin tarihsel bilgisini oluflturmam›z› sa¤layacak ve bu gün bu bilgiyi taktik olarak kullanmam›z› mümkün k›lacak olan bilimsel bilgi ile yerel hat›ralar›n birK ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET .6. temsil ediliflleri betimlemeye çal›flmaz. (II) Nesnel güç iliflkileri üzerinden nesnel toplumsal formlara yönelmelidir.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 125 (I) Bireylerin güdüleri yerine söylem/pratiklere odaklanarak nesnellik düzleminde çal›flmal›d›r. Bir baflka deyiflle arkeoloji. S O R U iç bütünlü¤e sahip tutarl›. bugün bizim ne oldu¤umuza yol açan süreçleri anlama kanal› olarak tarihe bakmakt›r. kendini kontrol edebilen. Ancak e¤er bir farkl›l›k aramak gerekirse arkeoloji. asla maK ‹ T A P sum ve tarafs›z bir ifade arac› de¤ildir. söylemlerin kendisine. Dolay›s›yla Foucault’ya göre birey bilinçli. farkl›l›k ve benzerliklerin belirlendi¤i düzleme odaklan›yorsa soykütük. Yani soykütük. D ‹ K K A T söz eder ve Foucault. kullan›fll› bilgi formlar›n› üretmek için “fleylerin organize oldu¤u” düzleme odaklan›r. Foucault. “flimdiki zaman›n tarihini” yazabilmek için geçmiflte kalan tutars›z. tekni¤i ampirik verilere dayanarak yap›lan “düzenlerin” yap›lar›n›n analizidir (Foucault. belli kurallara uyan pratikler olarak söylemlere odaklan›r. Son dönem çal›flmalar›nda ise benlik teknolojilerine yo¤unlaflan Foucault. iktidar iliflkilerinin ifadeleridir ve bu iliflkilerle ba¤lant›l› pratikleri ve konumlar› yans›t›rlar (Layder 2006:137). Ünite . (Foucault 1972:138). olmayanlar üzerinde hakimiyet kurabilir ve Tonlar› edebilirler. imajlar›. söylemler içindeki düflünceleri. ilk dönem çal›flmalar›nda iktidar taraf›ndan belirlenen benlikten analizlerinde benli¤i d›fllasa da belirsizlik ve çeliflkileri ortaya koyar. Foucault’un Temel Düflünce ve Kavramlar› Benlik Foucault’ya göre benlik. Çünkü her ikisinin de amac› ayn›d›r. belirsiz ve kafa kar›flt›r›c›d›r. söylem ve toplumsal konumlar› tan›mlayan pratikler ve iktidar iliflkileri alan› içinde oluflur. 1991:65) SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Söylem-Arekoloji-Soykütük-Arfliv Söylem: Foucault’nun analizinde dil. çeliflkili kurallar› ve izleri incelemek ile ilgilidir. rasyonel bir varl›k de¤ildir. Asl›nda bu iki kavram (arkeoloji ve soykütük) aras›ndaki farkl›l›k. kulland›¤› önemli teknik terimlerin baz›lar› ve temel eserleri ünitenin devam›nda k›saca ele al›nm›flt›r. Yap›salc›l›¤›n mikro/makro düalizmini nedenlerini aç›k olarak ortaya koyamasa da (pek çok konuda belirsizDb›raksa da) ret eder ÜfiÜNEL‹M ve özne olan bireyi “öldürür”. Ona göre dil. en önemli unsurdur. daha çok iktidar iliflkileri ve bu iliflkilerle biçimlenen politik teknikleri. Soykütük: Foucault’nun metodolojisinde bir di¤er önemli kavram da soykütük kavram›d›r. Arkeoloji: Arkeoloji kavram› ise Foucault’nun yaklafl›m›n› betimleyen en önemli kavramlardan biridir. 1971:78). güç ve egemenli¤e verdi¤i önemi SIRA S‹ZDE yaklafl›m›n›n odak noktas›ndan ç›kart›p bu eksikli¤i gidermeye çal›fl›r (Best ve Kellner. 1972).

güç mekanizmalar› sayesinde do¤ru ve yanl›fl›n temellerinin ay›rt edilebilece¤i bir düzlem olarak da betimler. tarihin tüm dönemlerinde neyin kabul edilebilir oldu¤unu seçen. Buna göre episteme. Bu ipuçlar›n› araflt›ran bir kifli dönemin tarihsel apriorisini ve bilimini araflt›ran bir kifli de dönemin epistemisini anlayabilir. o ifade analizlerinde sadece gerçeklik sorununu parantez d›fl›na almakla yetinmez. yüzy›ldan itibaren de¤erlendirir. Foucault. gerekli inan›fllar bu kodlarla belirlenir. salt bir önerme (propositions). detayl› bir flekilde ne yaz›l›p söylendi¤ine ba¤l› olarak gerçeklik iddialar›n›n nas›l ortaya ç›kt›¤›n› ve bunun söylemsel formasyona nas›l uygun düfltü¤ünü sergilemeye çal›fl›r. Onun analizinde önemli olan konuflma eylemlerinin daha derindeki anlamlar›d›r. O. Onun “ifadeye” olan tutumu radikaldir. Apriori ayn› zamanda deneyden sonra anlam›na gelen aposteriorinin de karfl›t› olarak kullan›lmaktad›r. orijinali 1969 y›l›nda yay›mlanan Bilginin Arkeolojisi (The Archaeology of Knowledge) adl› çal›flmas›d›r. Foucault. yani bilimsel söylemi belirleyen ve yap›land›ran kurallar bütününün kodlar›n›n çözümüne giriflir. Soykütük. Foucault’yu entelektüel camiada öne ç›kartan en ünlü eseri ise 1966 y›l›nda yay›mlad›¤› Kelimeler ve fieyler ‹nsan Bilimlerinin Bir Arkeolojisi (The Order of Things: An Archaeology of the Human Sciences) adl› çal›flmas›d›r. verili bir tarihsel dönemdeki tüm kültürel ve düflünsel K ‹ T Abelirleyen P farklar› kendinde temel düzen ya da ana kod olarak aç›klanabilir. Epistemolojik alan ise belli bir zaman diliminde ve S O R U yerde belli bilgi biçimlerinin ortaya ç›k›fl›n› flekillendiren koflullard›r. Foucane. Belli bir konuflma tarz› olarak da betimler (Foucault 1972). bir dizge olarak ortaya ç›km›flt›r. Ancak Foucault bu çal›flmalar›n› yepyeni bir perspektif ve yöntemle (“soykütü¤ü” ve “arkeoloji”) gelifltirir ve özellikle 17. tarihin b›rakt›¤› sözel izlere gönderme yapmak üzere kullan›r. tek tek düflünürlerin etkileriyle olmam›fl. kullanmay› önerir (Foucault. episteD Ü bilgiyi fiÜNEL‹M me terimini belli bir yerde ve zaman diliminde bilimsel bilgi üretimini belirleyen yap›lar› ifade etmek için kullan›r. bir SIRA S‹ZDE epistemeden di¤er epistemeye ani de¤iflmeler kaydetmifltir. ‘Bilginin Arkeolojisi’ni yapar. insanlar›n bilme ve tasarlama yollar›n› nas›l flekillendirdi¤ini tart›fl›r. Ona göre düflünüAMAÇLARIMIZ flümüzün ya da ussall›¤›m›z›n kuruluflu. Arfliv: Bu ba¤lamda baflvurdu¤u di¤er bir teknik kavram da arfliv kavram›d›r. Foucault’daki epistemenin ilk anlam›. Ancak Foucault ile birlikte kavram farkl› bir kuramsal çerçeveye oturtulur. 1994:42). Bu kavramlar›n hiçbirinin kehanette ya da tahminde bulunma de¤eri yoktur. Böylelikle Foucault. genel kan›lar. Ona göre ifadeler bir söylem alan›nda ortaya ç›kt›klar› koflullara ba¤l›d›r. Bir bütün olarak yaflama yön veren anonim düflünceler. buradan hareketle. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U li¤i olarak. Bu ba¤lamda di¤er önemli bir eseri. ifadelerdeki tutars›zl›klar› da ortaya ç›kararak antropolojik bir ‹NTERNET D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . genel anlam› olan bilgi tan›mlamas›na ba¤l› olarak ele al›nD‹KKAT m›fl ve de¤erlendirilmifltir. burada kullan›lan dizge anlam›d›r. episteme ise daha ult (1972). söylemin en temel birimi olan ifadeyi (statement) analiz etmeye yönelir. konuflma eylemi (speech act) ya da söz (utterances) de¤ildirler. Bunlar sadece s›n›rl› tarihsel düzenlerin/kurallar›n betimlemeleridir. Foucault öncesinde episteme. Foucault’nun çal›flmalar›n›n önemli bir k›sm› epistemolojinin tarihi üzerineSIRA S‹ZDE dir. Michel Foucault. Belli bir tarihsel dönemin ya da kültürün geçmiflinde b›rakt›¤› bütün maddi ipuçlar›n›n koleksiyonunu ifade eder. Bu kitapta. Foucault’nun yaklafl›m› söylemsel belirlemeler bak›m›ndan Kant’›n apriorileriTEL EV‹ Z Y O Nçok Thomas Kuhn’da görülen paradigma kavram›na benzer. söylem kavram›n›.126 Sözcük anlam› önsel olan apriori felsefede deneyden önce olan anlam›nda kullan›lmaktad›r. temel olarak bilgi ve kültürün ayn› altyap›s› ile ilgilenir ki Foucault bunu. kuran “gerçe¤in” belli temel koflullar›n›n oldu¤udur. bu kitap›nda bilim tarihini inceleyerek “epistemoloji veya episteme” yap›lar›n›n. düz anlam sorununu da parentez d›fl›na al›r. Örne¤in Foucault’ya göre “bilimsel söylem”. Bu kitab›n temel tezi.

iliflkiden baflka bir fley de¤ildir. “hay›r” diyendir. “bilgiyi a盤a ç›karmay›” sahiplenen “birbiriyle çeliflkili/tutars›z pratikleri” (discursive practice) veya konuflma eylemlerini analiz etmeye çal›fl›r. Dolay›s›yla ona göre söylemlerin otonom katmanlar›n› araflt›rman›n hiçbir faydas› yoktur ta ki biri bunu pratikler. Foucault’nun ilgisini çeken iflte bu iliflkilerdir. Ona göre “söylemi” ya da “toplumu” tarafs›z olarak inceleyebilecek hiçbir bak›fl aç›s› yoktur. Söylem-‹ktidar-Kontrol Söylem. Ancak temel odak noktas›n› gücün kayna¤›.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 127 durufltan farkl›l›k gösterir. problem çözücüdür. O. bu anlamda sadece yaz›l› metinlerde de¤il belirli kurumsal ve örgütsel pratiklerde de mevcuttur (Layder. ama yine de iktidar alan› oluflturma ifllevine sahiptir. 2006). onlar›n tarihini ya da do¤uflunu araflt›r›r. Ancak Marx’tan farkl› olarak “derinlerde bir yap›”n›n oldu¤una inanmaz. iktidar›n kimde oldu¤u ve iktidar›n bu gücünü ne amaçla kulland›¤› gibi konulardan ziyade. politik olaylar. yani böylelikle “olas› ifadeler”i gerçek olanlar›ndan ay›rt etme diye bir fley yoktur. Çünkü gerçek ifadeler tutars›z bir sistemdeki zaten tek ihtimaldirler. Bir tarihçi olarak sadece gerçekten tarihte meydana gelmifl ifadeleri betimlemeyle ilgilenir. Bu durum. bir fleyin yap›lamayaca¤›n› ve yasalar› güçlendiren güçtür. Pozitif iktidar ise telkinde bulunur. onlar› aktif olarak yarat›r ve biçimlendirir de. Foucault. sosyal iliflkiler. Ancak tercih edilen tekniklere göre iktidar pozitif ya da negatif olabilir. Bilginin birbiri ile bu çeliflkili pratikleri. Söylem. Çünkü ona göre tüm sistem ve onun tutars›z kurallar› ifadenin kimli¤ini belirler. ifadeleri. Örne¤in sanat ve müzik gibi formlar tutars›z ya da çeliflkili de¤ildir. tutars›zl›¤› oluflturma rollerinin d›fl›nda ve ayr›ca böyle bir oluflum esnas›nda ortaya ç›kart›labilmesi mümkün olan ifadeleri incelemeyi de reddeder. Ayr›ca söylemin tüm kültürel formlar›n temeli olmad›¤›n› da tart›fl›r. örne¤in bilimsel söylem gibi. Ünite . daha sonraki çal›flmalar›nda Nietzsche’den “soy kütü¤ü” yaklafl›m›n› ve Marx’tan ideoloji analizini ödünç alarak bilgi üretimi ile politik güçlerin nas›l birbiri ile girift bir iliflki içinde oldu¤unu göstermeye çabalar.6. modern dönemde hangi yollarla birey üzerinde bilginin ve devletin gücünün artt›¤›n› tart›fl›r. bir dilin gramerinin ancak belli önermelerin yap›lmas›na müsaade etmesi gibidir. aç›s›ndan nas›l etkilendikleri üzerine temellendirir (Sarup. Foucault’ya göre (1980:139) negatif iktidar. politik iliflkiler vb gibi di¤er katmanlarla iliflkilendirinceye kadar. Kuflkusuz her söylem. Tutars›z pratikler kavram›. bireylerin kimlikleri. 1988). insanlara empoze edilen d›flsal belirleyicilerin meselesi de¤ildir. ‹ktidar› “tüm sosyal beden” deneyimler. ‹ktidar›n kullan›m› stratejiktir ve savafla benzerdir. bu tutars›z pratikleri (discursive practice). Bilginin araflt›r›lmas› basitçe daha önceden var olmufl nesneleri ortaya ç›karmaz. Foucault. kurumlar. Bilginin Arkeolojisi adl› eserinde Foucault. Foucault. böylelikle gerçeklik iddialar›n›n tarihini göstererek bilgi arkeolojisi yapmaya çal›flt›¤›n› söyler. daha çok. psikolojik tutumlar› vb. en küçük seviyedeki sosyal iliflkilerde de vard›r. her zaman her yerde vard›r. . Ona göre iktidar. Foucault. ekonomik pratikler ve süreçlerin dahil oldu¤u çeliflkili olmayan pratiklerin listesini yapar (Foucault. sistematik olarak kodlanmam›flt›r. gerçeklikleri ba¤lam›nda araflt›rmaktan ziyade. iktidar ve kontrol aras›nda organik bir korelasyon vard›r. Sadece devlete ait de¤ildir. üzerinde araflt›rma yap›lan nesnelerden ba¤›ms›z de¤ildir ve onlar›n sosyal ve politik muhtevalar› içinde anlafl›lmal›d›r. 1972:162). ‹ktidar basitçe bask›lay›c› de¤il üreticidir. farkl› bilgi formlar›n› üreten ve organize eden tarihsel ve kültürel aç›dan özel kurallar setini ifade eder.

zamparalar›. zamanlama ve bireylerin davran›fllar› üzerine uygulan›r. da mutlak iktidar›n yerini al›r. laf anlamayan insanlar›n kilit alt›nda tutuldu¤u kurumlar›n ortaya ç›kt›¤› bir hareketin bafllad›¤›na iflaret eder.Illinois State/1954 (Gutting 2005) . Bu hareket sadece delilere yönelik de¤ildir. yy. Avrupa’s›nda mant›¤›n› yitirmifl. ceza ve hapishaneler ba¤lam›nda da devam etmifltir. gözetleme memurunun gözlenenler taraf›ndan görünmedi¤i daire biçiminde bir bina) ad›n› verdi¤i bu gözetim sistemi ile insanlar cezaevleri. vahflete ve uygulanan vahfletin de sergilenmesine dayan›r (Foucault. bu terimi disipline edilmifl toplum anlam›nda kullanmad›¤›na dikkat çeker. monark›n mutlak iktidar›na karfl› bir tehdit olarak alg›lan›r ve suçlunun herkesin (halk›n) gözü önünde ve ibret verici. Bu sistem tipinde suç. (››) disipline edici iktidar ve (›››) biyo-iktidard›r. Hapishanenin Do¤uflu (2010b) ve Klini¤in Do¤uflu (1973) adl› çal›flmalar›nda güç teknolojileri terimi ile ifade etti¤i farkl› iktidar biçimlerinin oluflumunu ve nas›l kullan›ld›¤›n› tarihsel bir bak›fl aç›s›yla irdeler. geleneklere ayk›r› davrananlar› k›saca sosyal olarak üretime kat›lmayan veya zararl› olan herkesi içermifltir. Jeremy Bentham taraf›ndan tasarlanan Panoptikon (içerden ayd›nlat›lan hücrelerin ortas›nda yükselen bir gözetleme kulesinin yer ald›¤›. Ancak Foucault. Foucault Delili¤in Tarihi (1995) adl› kitab›nda 17. ‹nsanlar›n kilit alt›nda tutularak kapat›lmas›na iliflkin araflt›rmalar›na disiplin. kral veya merkezî bir otorite figürüne kay›ts›z flarts›z itaati içerir. korkutucu bir biçimde cezaland›r›lmas› gerekti¤i düflünülür (Layder. baflar›s›z intihar girifliminde bulunanlar›. Mutlak iktidar. Foucault’ya göre (1973) disipline edici iktidar geliflerek 18-19. Gözetim teknikleri ile pekifltirilir. Ancak bugün bile mutlak iktidar›n kal›nt›lar› vard›r. sosyal sistemde bireylerin davran›fllar›n› düzenleyen bir iktidar mekanizmas›d›r. Bu iktidar biçimleri (›) mutlak iktidar. Foucault. disiplin de¤ildir. orijini ve hapishane. Bu dönemde verilen cezalar. disipline edici toplum kavram›n› o toplumun tarihini. keyfi bir zulüm de¤il aksine kral›n bu dünyadaki iktidar›n›n ritüel bir icras› olarak bilinçli bir biçimde tasarlanm›fl düzenli pratiklerdir (Layder 2006:139). okul ve ordu gibi kurumlar›n› incelerken kullan›r. Uygulanan iflkenceler. Mekân.2 Panoptik Hapishane Tasar›m›. hastane. Mutlak ‹ktidar Foucault’ya göre feodal düzende ve monarflik sistemlerde iktidar tebalar› üzerinde s›n›rs›z bir güce sahip hükümran bir kiflide cisimlenir. Foucault’ya göre iktidar. bekar anneleri. modern dönemin hapishane anlay›fl›n› modern dönemin cezaland›rma biçimleriyle karfl›laflt›r›r. insanlara fiziki cezalar uygulamaktan ziyade onlar› sürekli kontrol alt›nda tutar. t›marhaneler ve manast›rlara kapat›lmaya bafllanm›flt›r. Foucault. Bu yeni iktidar. 2010b). hayat kad›nlar›n›. Resim 6.128 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Foucault. Foucault bu hareketi “büyük kapat›lma” olarak kavramlaflt›rm›flt›r. iflsizleri. 2006:139). Disipline Edici ‹ktidar Disiplin. disiplin daha çok iktidar›n tecrübe edildi¤i yollardan biridir. yy.

hastal›k. Bu iktidar. okullar ve hatta fabrikalara kadar genifl bir organizasyonlar a¤› içinde kullan›lmaya bafllanm›flt›r. ›fl›¤a ç›kma bir aldatmacad›r.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 129 Ancak zamanla Panoptikonun mant›¤› hastaneler. Yani bireyler de “kendini-gözetimi” genel bir gözetim sisteminin bir parças› olarak içsellefltirirler.6. düzenleme gayreti içine girdikleri görülmektedir. “Görme/gözetleme” ile modern toplum bilginin iktidar› ile insanlar›n yaflam alanlar›n›n her yan›n› her an kontrol etmektedir. sosyal kontrol mekanizmalar›n› oluflturmak için kullan›lmaktad›r. Buradan elde edilen bilgiler sosyal bilimlerin veri taban›n› oluflturmufltur ki bu bilgiler. sürekli gözetlendiklerini düflünerek istendik davran›fllar sergilemeye çal›fl›rlar. Ünite . yy. Basit bir mant›kla do¤um ölüm oranlar›. istenen davran›fl› göstermeyenleri “normallik standartlar›na” uymalar›n› sa¤layarak “normallefltirmektir. nas›l davranmalar› gerekti¤inin belirleyicisi de uzmanlar›n kararlar›d›r. bir çoban›n sürüsünü gütmesi gibi yönlendirmek için belli teknikler kullan›r. Bu ba¤lamda t›p. psikologlar. Klini¤in Do¤uflu (1973) adl› kitab›nda bir tarafta hastanenin geliflimini ortaya koyarken di¤er taraftan t›bbi müflahede (kontrol. gözetim alt›nda tutma) nosyonunu tart›flmaktad›r. “Bilginin ‹radesi” (1984) kitab›nda politik iktidarlarla beden aras›ndaki iliflkiyi irdeler ve cinselli¤i kullanarak iktidarlar›n tarihsel süreç içinde bireylerin . diyet ve beslenme al›flkanl›klar› üzerinden bir tür nüfus planlamas›na odaklan›r. program uygulay›c›lar›. okulda ve benzeri yerlerde ne kadar kalacaklar›n›n. Biyo-‹ktidar Foucault. Daha çok söylemler gelifltirerek iktidar ve kontrolü gündelik hayata tafl›rlar ve yayarlar. Örne¤in dinsel bir pratik olan “günah ç›karma” 18-19. Bu ba¤lamda insanlar›n sosyal hayattan çekilerek nas›l tecrit edildi¤ini ve tedavi ad› alt›nda hastan›n uygun görülen davran›fllar› sergileyinceye kadar nas›l vahflete maruz kald›¤›n› ortaya koymaktad›r. Cinselli¤in Tarihi (2010a) adl› kitab›nda modern ça¤da biyo-iktidar olarak adland›rd›¤› farkl› bir iktidar biçimini tart›fl›r. yaflam süresi. Foucault. onlar› kapal› mekânlarda sakl› tutman›n ve günümüzde de sürekli gözetim alt›nda bulundurman›n mant›¤› temelde ayn›d›r. Örne¤in Foucault. Böylelikle bireyler. Modern devlet de insanlar›n davran›fl›n› ayn› biçimde flekillendirmek için. Özellikle 18. bireyler herkese uygulanan e¤itim ve ›slah metotlar›yla “itaatkâr” uydular hâline getirilir. yüzy›ldan sonra politik birimlerin demografik yap›y› kontrol etme. do¤urganl›k. iffla etmeye teflvik edilmifllerdir. Foucault’nun temel eserleri aras›nda ilk s›ray› alan Delili¤in Tarihi (1995) adl› çal›flmas›nda ise. deyim yerindeyse (tar›m ve hayvanc›l›k kültürlerinde görülen). Bu ba¤lamda cinsellik alan› kontrol edilmeye çal›fl›l›r. doktorlar gibi profesyonellerin iktidar›d›r ve t›pk› hükümlülerin hapishanede yatma sürelerinin hukukçular taraf›ndan belirlenmesi gibi bireylerin hastanede. K›saca bu disiplin tekni¤inin amac›. Orta Ça¤ döneminden bafllayarak delili¤in nas›l “ruhun hastalanmas›” fikrinden Freud’la birlikte zihinsel bir hastal›k olarak kabul edilmesine gelindi¤ini aç›klamaktad›r. Foucault’ya göre (1995) iktidar teknolojilerinin ortaça¤›n karanl›k zindanlar›ndan bafllayarak ayd›nl›k modern hapishaneye ve uzman denetimine do¤ru olan de¤iflimi asl›nda bir yan›lsamad›r. Disipline edici iktidar insanlar›n davran›fllar›na odaklan›rken biyo-iktidar›n temel hedefi do¤rudan insan bedenidir. psikiyatri. da laikleflmifltir ve insanlar en gizil duygular›n› ve cinsel pratiklerini itiraf etmeye. sosyal hizmetler gibi pek çok uzmanl›k alanlar›n›n söylemleri bireyleri ikna ederek çok daha yayg›n ve ince bir formla itaate zorlar. Görünür olma. Ancak bunun için uygulad›klar› yöntem -tercih ettikleri teknik kapatma.men etme ya da zarar vermeyi içermez. Bireylere fiziki olarak eziyet etmenin. Böylelikle.

Derrida’ya göre bilimin amac›. iktidarlar bilgi yoluyla yeni faaliyet alanlar› ve tipleri yarat›rlar. yeni söylemler arac›l›¤› ile üretilen bilgi. sadece iktidar taraf›ndan üretilen iflleyifl kanallar›d›r. Bat› felsefesinin metafizi¤ini elefltirel analize tabi tutarak yap›söküm olarak bilinen metodu gelifltiren ve hem yap›salc› hem de post-yap›salc› olarak an›lan D‹KKAT bir Frans›z sosyal felsefecidir. Foucault’ya göre moodern iktidar biçimlerinin do¤as›. 1930 y›l›nda Cezayir’in El-Biar kasabas›nda do¤mufl. 1996:37). kemi¤i benim.” deSIRA S‹ZDE yifli size Foucault’nun tasnifindeki hangi iktidar biçimini ça¤r›flt›r›yor? DÜfiÜNEL‹M JACQUES DERRIDA S O R U Jacques Derrida’n›n Hayat› DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT Resim 6.130 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› bedenleri üzerinden onlar›n bedenlerini e¤iterek nas›l sosyal olarak üretici hâle getirildiklerini ortaya koymaya çal›fl›r. bas›lmam›fl son cildinde de bu aç›dan Hristiyan dönemini ele alm›flt›r. 2. psikolojik yönelimler gibi) iktidar iliflkilerinin ürünüdür. kurumsal ve örgütsel pratikler. Foucaut’ya göre (1973:363) kendi hakk›m›zdaki bilgimiz iç görü de¤il yans›mad›r. on dokuz yafl›nda Althusser. Özellikle t›p bilimlerinin gelifltirdi¤i normal cinsellik biçimleri. Derrida. ‹nsanlar. Kesintisizdir. 1. Bu aç›dan t›p ve psikiyatri biliminin yükseliflinin derin. SIRA S‹ZDE 2 Eskiden çocuklar›n› hocaya verirken ebeveynlerin söyledi¤i “Eti senin. Ancak entelektüel birikimini çok daha er- . toplum ve insanAMAÇLARIMIZ la ilgili bilgi alan›nda bir tür hermeneutik kurgu yaparak hem modernizmin bilim anlay›fl›n› elefltirme hem de bir post-modern toplum bilgisi oluflK ‹ T A P turma sorununu çözmeye çal›flm›flt›r. rutinler ve kimlikler üzerinden flekillendirilir. bask›n aç›klama olarak kabul edilmifl ve temel varsay›mlar› da günlük söylemlere kadar s›zm›flt›r.2004) AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Derrida. Ona göre beden. di¤er iki ciltte (“The Use of Pleasure” ve “The Care of the Self”) ise Antik Yunan ve Roma’da cinselli¤in rolünü. Yani onun ünlü deyimi ile “özne ölmüfltür”. içgüdüsel ve gizemli bir cinsellik söylemini yaratt›¤›n› tart›fl›r. yayg›nd›r yani her yerdedir. tüm nüfusun ekonomik ve sosyal yönden idaresinin stratejik arac›d›r. Bireysel öznellik (kimlik. Bu ba¤lamda iktidar mekanizmalar› insanlardan ba¤›ms›zd›r. daha sonra kendisinin de dersler verece¤i Paris’teki Ecole Normale Supérieure’e (Yüksek Ö¤retmen Okulu) gitmifltir. uygun cinsel davran›fllar ve normal ve sapk›n cinsel kimlik tipleri üzerine gelifltirdi¤i bu söylem. itaatkâr bedenler. Ancak yap›salc›l›¤›n ve post-yap›salc›l›¤›n temel fikirleri üzerine de eleflSIRA S‹ZDE tiriler yazm›fl (Culler 1981) ve Feyerabend’in anarflik karfl› ç›k›fl›n› daha derli toplu ve sistematik hale getirmeye çal›flm›flt›r.3 SIRA S‹ZDE (1930 . Böylece de bu yolla öznenin kendi cinsellik deneyimi biçimlenmekte ve kontrol edilmektedir. do¤ru temsildir ve bilim önermeleri bu do¤ru temsilin arac›d›r (fiaylan. Foucault gibi dönemin belli bafll› ayd›nlar›n› yetiflti‹NTERN ET ren. TELEV‹ZYON Derrida. Dört ciltlik bu eserinin “Bilginin ‹radesi” (The Will to Knowledge) adl› ilk cildinde (1998) son iki yüzy›lda iktidar›n bir yönetim biçimi olarak cinselli¤in fonksiyonunu ve biyo-iktidar›n ortaya ç›kmas› ile olan iliflkisini. Yukar›dan de¤il toplum içinde uygulan›r.

Gide. zihni. Derrida’ya göre Bat› düflünce yap›s› z›tl›klara dayan›r: iyi kötüye karfl›. varl›k. Derrida. idea bazen de felsefi bir sistemin veya inançlar setinin ne söyledi¤ine ba¤l› olarak bilinçalt› oldu¤unu görmüfltür. metinlerin çoklu yorumlar›n› ortaya ç›karacak bir teknik olarak yap›söküm tekni¤ini gelifltirmifltir. metin. fark. Metinler. 1956 y›l›nda kazand›¤› bir bursla ABD’ye Harvard Üniversitesine gitmifl. DERRIDA’NIN TEMEL DÜfiÜNCE VE KAVRAMLARI Yap›söküm Yöntemi ve Metin Özellikle Heidegger and Nietzsche’den etkilenen Derrida’ya göre dünya bir metindir. ‹lk makaleleri Fransa’da sol avant-guarde teorinin forumu ifllevini üstlenen Tel Quel dergisinde yay›mlanm›flt›r. Derrida’ya göre dil veya metinler. bireysel somut pratiklerden ziyade yap› sökümcüde de sistemlere ya da yap›lara bakmaya devam eder ve ikincisi bütün sistemlerin veya yap›lar›n bir merkezi. ifle yap›sökümde bafl› çeken figür olarak yap› ve yap›n›n kayna¤› olan merkez fikrini irdelemeyle bafllam›flt›r. dünyan›n do¤al bir yans›mas› de¤ildir. bizim dünyay› nas›l yorumlayaca¤›m›z› yap›land›r›r. Bu çal›flmalar. kök noktas› yani sistemin yaratan› var oldu¤una göre bu yap›n›n kayna¤›n› araflt›r›r. herhangi bir yap›n›n ya da sistemin her fleyin oradan geldi¤i ve her fleyin ona gönderme yapt›¤› veya geri döndü¤ü bir noktay›. metnin d›fl›nda hiçbir fley yoktur ve bütün metinlerin birden fazla anlam› vard›r. 1960’lar›n bafl›nda Sorbonne’da dersler vermifltir. ‹lki. ikinci terim birincinin bozulmufl hali olarak görüldü¤ünden her ikisi de karfl›l›kl› olarak birbirine z›t olan terimler eflit de¤erde de¤ildir.6. konuflma yazmaya karfl› vb. bir merkezî konumland›rma gereklili¤ine iflaret ederek Bat› felsefesinde bu merkezi aram›flt›r. 1965’ten sonra da Ecole Normale Supérieure’da asistanl›k yapm›flt›r. Bu yüzden bir metnin tam ve en son yorumunun yap›lmas› imkâns›zd›r. kad›n erke¤e karfl›. oyun ve yap›sökümüdür. Oysa Derrida’ya göre idea. 1960’ta Paris’e dönerek 1964’e kadar Sorbonne Üniversitesinde. biri po- . Derrida. ‹flte Derrida’n›n temel amac› yap› söküm yöntemiyle klasik Avrupa düflünce yap›s›n› (construction) söküp (de-construction) ondaki malzemeyle yeni. Ayn› y›llarda tarih ve yaz›n›n do¤as› üzerine incelemeleri Critique dergisinde yay›mlanm›flt›r. Derrida yap› söküm yöntemini infla etmek üzere önce Bat› felsefesinin/düflüncesinin meta fizi¤ini ortaya ç›karma gayreti içine girmifltir. yazar›n düflünce dünyas› üzerinde büyük etki yaratan Gramatoloji Üzerine adl› kitab›n›n temellerini oluflturmufltur. Husserl’in Geometrinin Kökeni adl› çal›flmas›n› uzun bir önsözle Frans›zcaya çevirmifltir. Ve Bat› metafizi¤inde bu merkezin bazen bir Tanr› ya da madde bazen insan›n benli¤i. onu gerçek olarak anlad›¤›m›z bir alan yarat›r. ilk olarak 1952 y›l›nda dilbilimci Ignace Gelb’in ileri sürdü¤ü bir kavram olup yaz›m sisteminin dil ile olan iliflkisini analiz etme çabas›ndaki bilim olarak k›saca tan›mlanabilir. Nietzsche. Tanr›. Çünkü “aflk›n bir göstergenin yoklu¤u” söz konusudur. K›saca Heidegger’i takip ederek Derrida da dilin bizi biçimlendirdi¤ini düflünmüfltür: “Metin”. Onun yap›söküm fikrinin iki anahtar noktas› bulunmaktad›r.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 131 ken bir dönemde Rousseau. iz. Heidegger ve Husserl’den özellikle etkilenmifltir. Valery. Kierkegaard. O. Camus gibi yazarlar› okuyarak yapmaya bafllam›flt›r ve Nietzche. Derrida’n›n bu ba¤lamda ortaya att›¤› temel araçsal teknik kavramlar›. daha kullan›fll› bir yap› kurmak (re-construction) üzere tarihsel anlam evrelerine geri dönüfller yapmakt›r. ve bu z›tl›klar hiyerarflik olarak tan›mlanm›flt›r. Derrida’ya göre sistemler. daima yap›salc›lar›n analiz etti¤i temel birimlerden oluflur-z›t çiftlerve bu sistemlerde z›t çiftlerin bir taraf› daima di¤erinden daha önemlidir. Gramatoloji. Ünite . ak›l ya da madde gibi merkezlerin baflka nosyonlara dayanak olmalar› söz konusu olamaz.

biri konuflmak için orada olmal›d›r. Bu. J. örne¤in iyi/kötü z›t çiftinde iyi olan taraf de¤erli oland›r ve kötü iyinin egemenli¤indedir. . içtenlikli. Baflka SIRA S‹ZDE bir deyiflle ele al›nan ürünün edilgen bir tüketimi olarak düflünülen okuma biçimi statüsünü yitirmifltir. bunun yerine okurun performans› geçmifltir. 2005:20).132 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U zitif di¤eri ise negatif olarak de¤erlendirilir. dilin ilk flekli olarak konumland›r›lmas› ve yazman›n sadece konuflman›n kopyas› ya da uyarlama‹NTERNET s› oldu¤una iflaret edilmesi yeterli bir kan›tt›r. ancak çok acayiptir ki bir nesnenin imaj›n› belirlemek için çok daha fazla çabalar. sa¤/ sol gibi bütün çiftlerde birinci terim ikinciye göre daha de¤erlidir. ancak dilbilimsel teoriler ba¤lam›nda konuflman›n. erkeksi/kad›ns›. çünkü “flimdi var olma” ile birleflir. D‹K KAT Sarup’a (1997: 12) göre yap›salc›l›k ile post-yap›salc›l›k aras›ndaki en önemli ay›rt edici özelliklerden biri fludur: “Yap›salc›l›k do¤rulu¤u metnin ‘arkas›nda’ ya da ‘içinde’ görürken post-yap›salc›l›k okuyucu ile metnin karfl›l›kl› etkileflimini üretkenlik olarak görmekSIRA S‹ZDE tedir. ayd›nl›k karanl›k olmayand›r veya tam tersi. d›flsal ve gösterenin kopyas› olarak nitelerler: Fonotik. yaln›zca ilkini temsil etmek amac›yla vard›r (Derrida 2011). kat çekmektedir (Güncü. De¤ergesi ile ereklili¤ini [finality] yitirmifl oldu¤undan do¤rulu¤a giK ‹ T A P ister istemez dikenli olacakt›r”. olas› tek tafl›y›c›s› olarak görüldü¤ünü söylemektedir. Her terim ancak di¤eri ba¤lam›nda anlam kazan›r. ‹flte bu z›t çiftler. belirsizliklerin befli¤i olarak görüldü¤üne dikda art›¤› görünüfllerin. Aristo. Derrida’ya göre bütün Bat› felsefesinin en temelinde. Derrida en ünlü çal›flmas›nda özellikle konuflma/yazma karfl›tl›¤›na bakm›fl ve konuflman›n daima yaz›dan daha önemli görüldü¤ünü söylemifltir. Bu neAMAÇLARIMIZ dura¤an gösterge birli¤ine (Saussure. Post-yap›salc›l›¤›n yeni gösterge sisteminde gösterilenden gösterene do¤ru bir kay›fl söz konusuS O R U dur (Sarup. Post-yap›salc›l›¤›n yap›salc›l›ktan kopuflunu ilan etti¤i yer. söz (logos) ile yaz› ayr›m›n›n yer ald›¤›. konuflman›n temsilinden baflka bir fley de¤ildir. hep bu anda oldu¤unun düflünülmesi nedeniyle gerçek ile do¤rulu¤un tek kayna¤›. do¤rulu¤u metnin “arkas›nda” ya da “içinde” görürken post-yap›salc›l›k okuyucunun ve metnin karfl›l›kl› etkileflimini üretkenlik olarak görmektedir. Derrida’ya göre konuflma imtiyazl›d›r. cü görüfl) son derece elefltidenle post-yap›salc›l›k. Yap›salc›l›k. “ iflaretin iflareti”. 1997:12). Bat› felsefesinde. Ayd›nl›k/karanl›k. Bu nedenle post-yap›salc›l›k Saussure’cu dura¤an gösterge (sign) birli¤ine. Rousseau’ya göre de yaz›. yorumsamac›l›¤›n radikal kanad›na aç›lan yolun belirginleflmesi ile olmufltur. yani DÜfiÜNE L ‹ M gösteren (signifer) ile gösterilen (signified) aras›ndaki birebir mütekabiliyet görüflüne karfl› son derece elefltirel yaklaflmaktad›r. Baflka bir deyiflle ele al›nan ürünün edilgen bir tüketimi olarak düflünülen okuma edimi de¤ergesini [status] yitirmifl. Derrida’ya göre Saussure de bu gelene¤in takipcisidir ve ona (Saussure) göre de dil ve yaz› iki farkl› iflaret sistemidir.J. Yeni yaklafl›m gösterilenden gösterene do¤ru bir yer de¤ifltirmeyi gerekli k›lmaktad›r. Rousseau. rel yaklaflmaktad›r. Derrida’n›n Bat› felsefesinde ilgilendi¤i temel karfl›tl›klar ya da yap›lard›r. den yol bundan böyle D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Derrida yaz›n›n. bundan dolay› sözün ya da konuflman›n dolays›z. belki iyi/ kötü de oldu¤u gibi apaç›k bir z›tl›k de¤ildir. baflka bir deyiflle var olan kavram karfl›tl›klar›n›n en kökeninde. ikincisi. Aristoya göre konuflulan kelimeler zihinsel tecrübelerin sembolleridir ve yaz›lm›fl kelimeler ise konuflulan kelimelerin sembolleridir. konuflmac›n›n o anda yap›lmam›fl bir konuflman›n kal›nt›s› ya T E L E V ‹ Z Y O N yan›lg›lar›n. Hegel yaz›y› türetilmifl tesadüfi.

Oysaki Derrida’ya göre var olan her kültürel yap›. çünkü bir merkez taraf›ndan sabitlenmemifltir. flekil. Ona göre. Bu. Konuflma ve var oluflun bu imtiyaz›n› ise Derrida logocentrism olarak kavramlaflt›r›r ve Bat› felsefesinde hem söz hem de ak›l anlam›na gelen bu ayr›cal›kl› logos anlay›fl›na karfl› bir durufl sergiler. sistemi yaratan fleydir ki sistemin tüm parçalar›n›n aras›nda iliflki oldu¤unu garanti eder ve sistemin kurallar› taraf›ndan yönetilmeyen sistem ötesi bir fleydir. . Derrida. karfl›s›ndakini anlamas› için salt kendini referans noktas› olarak kabul etmemesi gerekir. Ünite . Dil daima de¤iflir ve hareket eder. neyin söylendi¤inin kayna¤› olan gerçek bir benlik vard›r. yoklu¤un di¤er z›t taraf›d›r ve varl›k daima yok oluflun üstündedir. Konuflmak için orada olmas› gereken bir benli¤in olmas› fikrini Derrrida. Derrida için “dil”in bir yap› ya da bir sistem olarak bir merkezi yoktur. Sistemin unsurlar›n› bir yerde. bir arada tutan bir merkez olmadan mut- Derrida’ya göre Bat› düflünce sisteminde söz/konuflma (logos) var olufl ile birleflir ve her ikisi de hem yazmadan hem de yokluktan üstündür.6. düflündü¤ümüz. öz. bir ve tutarl› olan “benlik” vard›r ki. ‹flte ona göre Bat› toplumunun en temel sorunlar›ndan biri. hissetti¤imiz vb. Derrida’ya ve post-yap›salc›l›¤a göre bunun kendi metotlar› için çok merkezi bir sonucu vard›r. Ona göre Bat› düflünce sisteminde konuflma var olufl ile birleflir ve her ikisi de hem yazmadan ve hem de yokluktan üstündür. Böylelikle Derrida klasik “benmerkezci” Avrupa bak›fl aç›s›na da ciddi bir elefltirel tav›r göstermektedir. bütün bir sistemin ç›kt›¤› ve anlam›n› garanti etti¤i bir merkez oluflturur ki bu merkez. Bat› felsefesi. bilinç. bu “ben” dedi¤inizde ne anlama geldi¤ini bilen parçan›zd›r. Derrida’ya göre bu terimlerin her biri bir sistemin merkezi olarak iki amaca hizmet eder. sistemlere merkezlik görevini yapacak bir deste terime sahiptir: varl›k. her fley bu sistemin bir parças›d›r. hümanist fikirleri pekifltirmifltir. konuflma ve eylem aras›nda dolays›z bir ba¤ oldu¤una ve böylelikle de öznelli¤in merkez olmas›na dayand›¤›n› deflifre ederek logosun Bat› felsefesi içindeki ayr›cal›kl› konumunun yaz›y› de¤ersiz k›ld›¤›n› göstermifltir. gerçek. Bir bireyin.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 133 Konuflulmufl bir kelimenin o konuflmay› yapan›n var oluflunu garantilemesi fikri. “mevcut olma” Platon’dan Descartes’a ve hatta kendi dönemine kadar tüm bat› felsefesinin merkezidir. benzersiz niteliklere sahiptir ve o özgünlü¤ü anlamak için “ben” bak›fl aç›s›ndan vazgeçmek gerekir. Var oluflun yoklu¤a olan üstünlü¤ü yüzünden her sistem. varl›¤›n var oluflunu garanti eder. Burada belirtilmesi gereken di¤er bir önemli nokta ise Derrida’n›n “yap›sökümü” teriminin ister istemez bir “ötekini” gerektirmesidir. ‹flte konuflma ve var oluflun imtiyaz›n› Derrida logocentrism olarak kavramlaflt›rm›flt›r ve o Bat› felsefesinde hem söz hem de ak›l anlam›na gelen bu ayr›cal›kl› logos anlay›fl›na karfl› bir durufl sergilemifltir. ‹flte. Dolay›s›yla anlam. sistemin merkezidir ve varl›¤›n›z›n dili ve sizin di¤er her parçan›z “parole” sözün bir parças›d›r. Fiziksel ya da zihinsel yaflam›m›z›n çekirde¤inde. Bu arada Derrrida’n›n düflünce sisteminde “dil”in bir sistem ya da bir yap› olarak bir merkezi olmad›¤›n› dikkate almak bir di¤er önemli noktad›r. Örne¤in benli¤i bir çeflit sistem olarak kabul edersek yapt›¤›m›z. yani ötekini “ben”in kategorileriyle de¤erlendirmesidir. Bu öz benlik veya “ben”. “mevcudiyet/bulunufl metafizi¤i” olarak adland›r›r. Tanr› vb. madde. Dili bir sistem olarak bir arada tutan ve yaratan merkezî bir kavram ya da fikir yoktur. daima belirsiz. Mevcudiyet metafizigi. Dolay›s›yla “ben” söyledi¤iniz ve yapt›¤›n›z her fleyin bir parças›d›r ve sizin varl›¤›n›z› ve var oluflunuzu garanti eder. Bat› felsefinde tüm düflünce sistemlerinin ortak temel sav›n›n. Varl›k. göstergelerin (ya da iflaretlerin) iflaret ettigi ve bu göstergelerden tamamen ba¤›ms›z bir varl›k alan›n olanaks›zl›¤›n› ileri sürer ve gösterenden ba¤›ms›z bir gösterilenin mümkün olmad›¤›n› ortaya koyar. insan. sistemin unsurlar›n› bir yerde bir arada tutan bir merkez olmad›¤›ndan mutlak veya kesin bir gerçek veya anlam da yoktur. çoklu ve geçicidir. özünde sabit. merkeze hep “ben”i al›p farkl› olan›. Derrida. sonuçta hepsi ba¤›ms›z bir mevcudiyet ya da varl›k alan›n›n oldu¤u varsay›m›ndan hareket eder. Böylece anlama iflaret eden iflaretlerden ya da göstergelerden ba¤›ms›z bir anlam alan›n›n olamayaca¤›n› göstererek hiçbir koflula ba¤l› olmayan bir bulunuflun ya da mevcudiyetin söz konusu olamayaca¤›n› belirtir.

Dolay›s›yla anlam daima belirsiz.2000). daha ziyade bu iki terimin aras›ndaki “/” iflaretini silmektir. çünkü bir merkez taraf›ndan sabitlenmemifltir. Bu metoda. Yani anlamlar. Metinsellik (Textuality). istikrars›zd›r. rasyonalizmin sabit temel kayas›n›.Yap›söküm. çoklu yorumlar›n batakl›k kumlar›na çevirmifltir. Bu ba¤lamda Derrida. Ancak onun çabas› bu çiftlerde ima edilen hiyerarfliyi tersine çevirmek de¤ildir. Dil daima de¤iflir ve hareket eder. Derrida’ya göre bu istikrars›zl›¤›n d›flavurumu olan “différance”›n söylemimizin her an›nda var olmas› dilin bireyler aras›nda istikrarl› bir anlam iletme arac› oldu¤una dair inanc›m›z› da yok etmektedir (Sim. Çünkü hem infla etmenin hem . herhangi bir dilsel gösterge setlerinin birbirinden farkl› pek çok anlam dizisi meydana getirebilece¤ini (ki bu anlam dizilerinin ço¤u gayri ihtiyaridir) göstermeye çal›fl›r. daima çoklu olas›l›klar sunar ve biz de nesnelli¤i bulma çabas› içinde iken bile asl›nda bu metinselli¤in d›fl›nda kalamay›z. ba¤lam içinde hem gösterilenin gördü¤ü fonksiyona hem de biliflsel flemam›zdaki onun imajlar›na gönderme yapt›¤›ndan sürekli olarak hem “farkl›lafl›r” ve böylelikle hem de hiçbir zaman tam ve kesin olan nihai anlama var›lamayaca¤›ndan sürekli kesin “anlama”ya kadar bir ertelenme durumu vard›r. Ancak anlamlar.134 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› lak veya kesin bir gerçek veya anlam yoktur. tüm metnin “differance” (fark) sergiledi¤ine iflaret eder. ancak bu birbiriyle yar›flan yorumlar›n geçerlili¤ini. asla son noktaya yani gerçe¤e varabilece¤imiz anlam›na gelmemektedir. ‹flte Derrida. fark›nda olmadan. Bu kavram› Derrida Frans›zca différence kelimesinden kendi türetmifltir ve de gösteren ve gösterilen ba¤lam›nda hem “fark/ayr›m” hem de “erteleme” anlam›na gelmektedir. Ona göre “anlam”. dil içinde bulunan ve ima edilen bu hiyerarflilerin fark›nda olarak yeniden yorumlanabilir (Derrida. Derrida ’ya göre (Derrida and Houdebine 1973) okuma dönüflümcüdür ve metinler çoklu yorumlara aç›kt›rlar.(Robinson. Derrida’ya göre birbiriyle rekabet eden yorumlar yap›labilir. do¤alar› gere¤i sabit de¤ildirler ve ba¤lamlar içinde yer de¤ifltirmeleri halinde de de¤iflirler. ‹z Derrida’ya göre tüm metin bu kabullerin izlerini içerir ve sonuç olarak da bu metinler. Fark ve Erteleme (Differance) Ancak bu. Ne var ki “yap› sökümü”. 2000:32-33). Anlamlar kaygand›r. “deconstruction/yap› söküm” denmektedir. düflüncelerini meydana getiren gösterge sisteminin zihinlerindeki karfl›l›¤› olan biliflsel flemalar›na yans›yan izlerini kaç›n›lmaz olarak eserlerine tafl›rlar. 1967:54). O hâlde metnin üreticisi yazar ve tüketicisi okur ve farkl› okurlar aras›ndaki iletiflim esnas›nda herkes için hiç de¤iflmeyen sabit bir anlam›n “var oldu¤undan” söz etmek mümkün de¤ildir. bir tür y›kma ya da tahrip etme ifllemi de¤ildir. çoklu ve geçicidir. En tarafs›z oldu¤u düflünülen yazarlar bile. Dolay›s›yla reddedilemez gerçekleri felsefi olarak anlamaya odaklanmaktan ziyade yap›sökümcü. Bu asl›nda yap›sökümün belirmeye bafllad›¤› noktad›r. bir düflünsel hareket olarak yap›sökümü ile temelde dikkatimizi bu dilsel istikrars›zl›klara çekmek istemektedir. bir sistem içindeki bu z›t çiftlerin fonksiyonunu araflt›r›rken bu karfl›tl›¤›n cebirsel oldu¤una iflaret eder (a=b olmayand›r). Nitekim Derrida. yorum yapmadan de¤erlendirebilece¤imiz hiçbir yol yoktur. Böylelikle bu z›tl›¤›n ima etti¤i düzenin (s›ran›n) ya da hiyerarfliye iliflkin de¤erin kesin veya kat› olmad›¤›n› göstermektir. Yani yap› sökümün en temel iddias› metinsel analizlerde kesinli¤in/mutlak anlamlar›n imkâns›z olufludur.

DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE Derrida ile Saussure çal›flmalar›nda “gösteren” ile “gösterilen” aras›ndaki iliflkiyi tan›mS O R U lamadaki temel fark› araflt›r›n›z. “varl›k” sözcü¤ünü s›kl›kla karalayan Heidegger’den alm›flt›r. Sonunda neyin ne oldu¤unu söyleyemedi¤inizde karfl›l›kl› z›tl›klar ve hiyerarfliler anlam›n› yitirir. Böylece bu terimleri birbirinden uzak tutan yap› ya da z›tl›k çöker. Çev. Yap›sökümünün bu flekilde temelini oluflturan “üstünü çizme”. Silme Yap›söküm metotunun di¤er önemli bir tekni¤i de “silmedir”. Bu metot. 1997). Yani kavramsal hiyerarflilerin üretti¤i metafizikleri deflifre edip yap›land›¤› tarz› çözmektir (Aktay 1996:196). göstergenin (yani metin içindeki sözcü¤ün) kendinden eminli¤ini ve bir “dil dizgesi” içinde dahi olsa “anlam›”n› sarsmaktad›r. S O R U SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ . Bu nedenle yorum. Jacques Derrida. terimin anlam›n›n bizim için net olmad›¤›n› söylemektedir. Yap›söküm. sonra onu karalamay› ve sonra hem sözcü¤e hem de karalamas›na metinde yer vermeyi önermektedir. 3. Yani Derrida. Böylelikle sözcük metinde üstü çizili olarak bulunmaya devam eder. 2. sadece yap›laflman›n temel unsurlar› aras›ndaki karfl›tl›¤›n kendi öz mant›¤›na ne kadar ters oldu¤unu göstererek eski sistemi sökmektir. bir anlama gayretidir ve anlama çabas› ister istemez yap›y› unsurlar›na ay›rma (sökme) ve tekrar ba¤lay›p birlefltirmeyi gerektirir. Derrida. Bu ba¤lamda “üstünü çizmek. Ünite . T 2011. Böylece “anlam oyunu” sonsuz/bitimsiz bir oyuna dönüflür. ‹smet Birkan. K›saca yap›sökümünün temel varsay›mlar› flöyle özetlenebilir: 1. bu tarz bir yaz›n tekni¤iyle herhangi bir göstergeyi okudu¤umuzda o kavram›n. Her gösteren.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 135 de sökmenin bir bileflimini içerir. T›pk› Derrida’n›n bu yöntemi do¤a ve kültür kavramlar›na uygulad›¤›nda oldu¤u gibi.. dolay›s›yla bu metodun temel amac›.6. BilgeSu Yay›nc›l›k/Felsefe Ankara. baflka bir göstereni SIRA S‹ZDE gösterir ve buradan elde edilecek olan yaln›zca mevcudiyet de¤il anlama kaynakl›k eden “gösterge zincirleri”dir. Yap›söküm ve Oyun Yap›bozumu metinleri okuman›n radikal bir tekni¤idir (Zuckert 1991) ve temel metodu flöyle özetlenebilir: Z›t çiftleri bulmak ve her terimin bu terim çiftinin z›t kutup olarak di¤erinin karfl›t› olmas›ndan ziyade onun bir parças› oldu¤unu göstermek. anlam tutars›zl›¤› ve kaymalar›n›n silinemez izlerini tafl›r. z›t terimler ikilisinin de¤erler hiyerarflisindeki yerini de¤ifltirmek ya da hiyerarflide altta olan› üste ç›kararak yeni z›tl›klar infla etmek ya da yap›y› tahrip etmek de¤ildir. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M 3 SIRA S‹ZDE S O R U DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT S O R U SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ Gramatoloji. Böyle bir çeliflki karfl›s›nda hiçbir analiz yöntemi (örne¤in felsefe veya elefltiri) metnin yorumu aç›s›ndan herhangi bir otorite iddias›nda bulunamaz. çünkü sözcük yetersizdir. 1997:40). yap› sökümü metodunda önce bir sözcük yazmay›. Bu ba¤lamda bir sözcü¤ün üstü çizilir. al›fl›ld›k anlam›yla “analiz”e benzemeyip bir tür oyunu and›ran serbest bir aland›r (Sarup.” bu net olmama durumunun bir “temsilidir” ve göstergenin bir yar›s›n›n her zaman o olmad›¤›n›n bir resmidir (Sarup.. Dil. D ‹ K K ADizisi. Derrida bu ifllemi. fakat bir yandan da sözcük metin içinde üstü çizili olarak tutulur. çünkü sözcü¤ün yerine geçebilecek daha baflka bir sözcük yoktur.

2. anarflizm gibi alternatif felsefeleri) kendi teorik yaklafl›mlar› için kulland›klar›n› belirterek tarihi s›kl›kla dikkatsiz ve eksik olarak yorumlad›klar› biçiminde elefltirmifllerdir. 1994:244-245).136 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› POST YAPISALCILI⁄A YÖNELT‹LEN ELEfiT‹R‹LER Post-yap›salc›l›¤a yönelik çok say›da elefltiri olmakla birlikte bu elefltirilerin en önemlileri afla¤›daki gibi s›ralanabilir: 1. nihilizm. küçük ayr›nt›lar› (feminizm. Pozitivizm yanl›lar›. Özerk insan rasyonalitesi ile evrensel-normatif (genel geçer) de¤erlere iliflkin fikirler aras›nda kurdu¤u ba¤. biçiminde elefltirmifllerdir (Kellner. Dolay›s› ile çal›flmalar›nda -eninde sonunda öngördü¤ü üzerenormatif de¤erleri kabul etmemesi ve onaylamamas› konusu elefltirilmektedir. . 3. Foucault ve Derrida gibi yazarlar›. Foucault’yu nihilistlik bir düzleme tafl›maktad›r. Ne Foucault’nun ne de Derrida’n›n post-modern toplumsal teoriler üretmede baflar›l› olduklar› söylenemez. Modern ile post-modern aras›ndaki k›r›lmay› aç›k ve net olarak ortaya koyamad›klar› gibi bu k›r›lmay› toplumda neyin üretti¤ini de aç›klayamam›fllard›r.

en dikkat çekici ve en önemli isimlerinden ilk akla gelendir. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Michel Foucault’nun temel düflünce ve kavramlar›n› tan›mlayabilmek. Kendisi bunu ret etse de Foucault. Ayr›ca yap›salc›l›¤›n aksine tarihsel bir yaklafl›mla bilginin nas›l üretildi¤ini temel araflt›rma sorunsal› olarak ortaya koyar ve tarih ve kültür taraf›ndan koflulland›r›lan yap›lar›. post-yap›salc›l›¤›n en popüler. post-modernizmin teorik temelleri olarak tan›mlamak mümkündür. Bu ba¤lamda de¤erlendirilebilecek di¤er kavram ise “arfliv”dir. Belli bir tarihsel dönemin ya da kültürün geçmiflte b›rakt›¤› bütün maddi ipuçlar›n›n koleksiyonunu ifade eder. Söylemler. ‹ktidar. Arkeoloji farkl›l›k ve benzerliklere odaklan›rken “soy bilim” daha çok iktidar iliflkileri ve politik teknikleri ile bilgi formlar› üretmek için “fleylerin organize oldu¤u “ düzleme odaklan›r. Post-yap›salc›l›¤› yap›salc›l›ktan ay›rt edebilmek. Bu aç›dan genelde bir mu¤lâkl›k tafl›r. Post-yap›salc›l›k. Di¤er önemli kavram ise “soykütüktür”tür. iç bütünlü¤e sahip tutarl› ve rasyonel varl›k olmas›ndan da söz edilemez. Onun belki de en etkili çal›flmalar›. analizinde önemli bir yer tutar ve iktidar iliflkilerinin ve bunlarla ba¤lant›l› pratiklerin ifadesi olmas› nedeniyle masum da de¤ildir. modernizmin bir devam› olarak görürken Foucault. “flimdiki zaman›n tarihini yazabilmek için geçmiflte kalan tutars›z. Habermas gibi bir k›s›m düflünür post-modernizmi. Her ne kadar benli¤in söylemlerle flekillendirildi¤i düflüncesi ile yap›salc›larla paralellik gösterseler de farkl› bir yaklafl›mla gerçekli¤in metin ile okuyucunun etkileflimiyle yarat›ld›¤›n› ileri sürerler. Onun sistematik bir teori gelifltirme gibi bir amac› yoktur. çeliflkili kurallar› ve izleri incelemekle ilgilidir. söylemler ile iktidar ve kontrol mekanizmalar› üzerine yapt›klar›d›r. Genelde post-yap›salc›l›kla. Post-yap›salc›l›¤›n yap›salc›l›¤a yönelik iki temel elefltirisi vard›r: (›) Yap›salc›l›¤a göre yap›lar›n kendi kendilerine yetiyor olmas› ve (››) bu yap›lar›n ikili z›tl›klardan oluflmas›. Bu nedenle halâ tart›flmalar›n merkezinde yer almaktad›r. önyarg›lardan ar›nd›rarak yeniden de¤erlendirmeyi amaçlar. Arkeoloji. Ancak her zaman bu ayr›m› yapmak mümkün olmaz. toplumdaki en küçük seviye- A M A Ç 4 . pek çok seçene¤i birlikte sunar. Ancak özneyi merkeze oturtan (fenomenoloji. modernitenin krizlerinden kaynaklanan bir hayal k›r›kl›¤›n›n sonucu bir tepki olarak ortaya ç›kt›¤› büyük oranda genel kabul görmektedir ve bask›n Bat› kültürünün bir bak›ma elefltirisi niteli¤indedir. Tarih. Birey. anlam›n yarat›c› kayna¤› de¤ildir. kendini kontrol edebilen. Çünkü tek bir do¤ru ve gerçekli¤i ret eder ve çal›flmalar›. isminden de anlafl›laca¤› üzere modernizmin düflünsel temeli olan yap›salc›l›¤a. Foucault’nun çal›flmalar›nda iktidar kavram›n›n önemini özetleyebilmek. Baudrillard gibi düflünürler ise yap›salc›l›ktan büyük oranda etkilenseler de yap›salc›l›ktan bir kopuflun oldu¤unu ileri sürerler. Ancak Postmodernizmin ne oldu¤u üzerine genel kabul görmüfl bir görüfl bulunmamakla birlikte ne olmad›¤› az çok bellidir.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 137 Özet A M A Ç 1 Post-yap›salc›l›kla postmodernizm aras›ndaki iliflkiyi aç›klayabilmek. Post-yap›salc›l›k. Ünite . özneyi merkeze alan teorilere aç›k bir flekilde karfl› durur.6. Her söylemin iktidar alan› oluflturmak gibi bir ifllevi vard›r ve sadece yaz›l› metinlerde de¤il belirli kurumsal ve örgütsel pratiklerde de mevcuttur. sembolik etkileflimciler gibi). formal yap›lar›n içine gömülü ve maskelenmifl tarihsel içerikler ve diskalifiye edilmifl bilgi serilerini ortaya ç›kararak Bat› kültürünün ve yap›salc›l›¤›n elefltiri araçlar›n› ortaya koyar. Bu nedenle ba¤›ms›z olmayan benli¤in bilinçli. disiplinler aras› iliflkilerin tan›mlad›¤› karmafl›k bir yap› gösterir. Bunu “öznenin ölümü” ile ifade eder. Darrida. Asl›nda tarihe bak›fllar› da yap›salc›lardan farkl› olarak görelidir ve evrimsel bir çizgi takip etti¤ine iliflkin görüflü ret ederler. Arkeoloji kavram› ise onun analiz yaklafl›m›n› betimlemek için en önemli kavramlardan biridir. post-modernizim bu nedenle birlikte an›lmakla birlikte post-yap›salc›l›¤›. Çünkü ona göre “özne” bir iktidar alan› ve belirli pratikler seti içinde flekillendirilen toplumsal söylemler arac›l›¤›yla üretilen toplumsal bir kurgudur.

Di¤er bir kavram da “silme”dir ve yap›söküm tekni¤i ile yaz›lan metinlerde herhangi bir gösterge ya da terimin anlam›n›n bizim için net olmad›¤›n› ifade etmek için üstünü çizerek metinde b›rakmakt›r. erkek/kad›n gibi z›tl›klar üzerine infla edildi¤ini ileri sürerek temel amac›n› yap›söküm tekni¤iyle bu düflünce yap›s›n› söküp ondaki malzemeyle yeni. göstergelerin iflaret etti¤i ve bu göstergelerden ba¤›ms›z bir varl›k alan›n›n olanaks›zl›¤›n› ileri sürer ve gösterenden ba¤›ms›z bir gösterilenin mümkün olmad›¤›n› ortaya koyar. daima de¤iflir ve hareket eder. Derrida’n›n çal›flmalar›nda kulland›¤› “iz” kavram›. anlam tutars›zl›klar›n›n ve kaymalar›n›n silinmez izlerini tafl›r ve bu çeliflki karfl›s›nda hiçbir analiz yönteminin bir üstünlü¤ü olamaz. Bu nedenle de yorum bir analizden çok bir tür oyunu and›ran serbest bir aland›r. 18 ve 19. Onun yap›söküm tekni¤inin iki anahtar noktas› bulunmaktad›r: (›) ‹lki sistemlere ve yap›lara odaklan›l›r. Feyerabend’in anarflik karfl› ç›k›fl›n› sistematik hâle getirmesi nedeniyle. Derrida. Hapishanenin Do¤uflu ve Klini¤in Do¤uflu bafll›kl› çal›flmalar›nda. Derrida’y›. Jacques Derrida’n›n çal›flmalar›nda kulland›¤› temel kavramlar› aç›klayabilmek. “disipline edici iktidar”. Bat› düflüncesinin yanl›fl bir flekilde hiyerarflik olarak tan›mlanm›fl iyi/kötü. do¤ruyu metnin arkas›nda ya da içinde ararken o. “erteleme” ise bu farkl›laflma nedeniyle kesin ve nihai olarak bir anlama var›lamayaca¤›ndan sürekli bir ötelemenin varl›¤›n› ifade eder. Dolay›s›yla anlam daima belirsiz. Dil. modern ça¤da ortaya ç›kan ve söylemler arac›l›¤›yla do¤rudan insan bedenini kontrol alt›na alan iktidar› ise “bio-iktidar” olarak tan›mlar. Saussure’ün aksine metni öne ç›kar›r. yazar›n fark›nda olmadan metin üzerinde kendi düflünce yap›s›na iliflkin b›rakt›¤› göstergeler. Ancak yap›salc›lardan aç›k olarak ve radikal olarak yorumsamac›l›¤a yönelmesiyle kopar. Bu nedenle gösterge birli¤inin aksine post-yap›salc›l›¤›n gösterge sisteminde gösterilenden gösterene do¤ru bir kay›fl söz konusudur. Yani anlamlar. A M A Ç 6 A M A Ç 5 . iktidar teknolojileri terimi ile ifade etti¤i farkl› iktidar biçimlerinin oluflumunu ve nas›l kullan›ld›¤›n› tarihsel bak›fl aç›s›yla irdeler: Feodal ve monarflik sistemlerde tebalar› üzerinde s›n›rs›z olarak kullan›lan iktidar “mutlak iktidar”d›r. Derrida. istikrars›zd›r ve bunun d›flavurumu olan “fark” söylemlerimizin bireyler aras›nda istikrarl› bir anlam iletme arac› olmaktan uzakt›r. Derrida. felsefenin bozguncusu olarak ananlarda vard›r. Ayr›ca Derrida.138 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› deki iliflkilerde de aranmal›d›r. Sonuç olarak yap›sökümünün temel varsay›mlar›n› flu flekilde özetlemek mümkündür: Dil. Yap›salc›lar. daha kullan›fll› bir yap› kurmak üzere tarihsel anlam evrelerine geri dönüfller olarak tan›mlar. Ona göre dilin belli bir merkezi yoktur ve bu nedenle sabitlenemediklerinden mutlak veya kesin bir gerçek ya da anlam yoktur. konuflma/yazma. Böylece onu ifade eden iflaretlerden ya da göstergelerden ba¤›ms›z bir anlam alan›n›n olamayaca¤›n› ifade eder. “fark ve erteleme”. Jacques Derrida’n›n düflüncelerini yap›salc›l›ktan ay›rt edebilmek. (››) ikincisi ise yap›n›n kayna¤›na yönelir. Bilgi. Bat› düflüncesini ben merkezli olmas› nedeniyle elefltirir ve var olan her kültürel yap›n›n benzersiz oldu¤unu ileri sürer. bilgi alan›nda hermeneutik bir yaklafl›mla hem modernizmin bilim anlay›fl›n› hem de post modern toplum bilgisi oluflturma sorununa e¤ilir ve bilginin amac›n›n do¤ru temsil oldu¤unu ileri sürer. anlam›n ba¤lam› içinde hem gösterilenin gördü¤ü fonksiyona hem de biliflsel flemam›zdaki onun imajlar›na gönderme yapt›¤›ndan dolay› sürekli de¤iflimi. çoklu ve geçicidir. do¤ruyu okuyucunun ve metnin karfl›l›kl› etkilefliminin üretkenli¤i olarak görür. yüzy›lda geliflmeye bafllayan ve bireylerin davran›fllar›n› düzenleyen ve kontrolü için gözetim teknikleri gelifltiren iktidar›. Ona göre dünya bir metindir ve metnin d›fl›nda hiçbir fley yoktur ve bütün metinlerin birden fazla anlam› vard›r ve bizim dünyay› nas›l yorumlayaca¤›m›z› flekillendirirler. O. söylemler arac›l›¤›yla üretilir ve iktidar›n kendisidir.

iktidard›r. Toplum için olumlu iktidar pozitif. e. b. olumsuz olan› ise negatif iktidard›r. Yanl›fl ifadelerin üzerlerinin silinerek yanl›fllar› sergilenmesi tekni¤idir. anlam›n kayna¤›d›r. çözüme ihtiyaç duyulan konulara odaklan›lmas›d›r. Benlik. Anlafl›lamayan kavramlar›n silinerek yok say›lmas›d›r. d. Gösterge birli¤i. d. c. ötesine geçebilendir. b. söylem ve iktidar iliflkileri içinde flekillenir. Özneyi merkezden uzaklaflt›r›rlar. c. pozitif iktidar organize edicidir. Göreli iktidar 3. çeliflkili kurallar› ve izlerini söylemler üzerinden ortaya ç›karmak için gelifltirdi¤i metodolojisinin ad› nedir? a. 8. c. Ferdinand de Saussure b. bilinçli. Foucault’un flimdiki zaman›n tarihini yazabilmek için geçmiflte kalan tutars›z. Afla¤›daki düflüncelerden hangisi Derrida’ya ait de¤ildir? a. Arkeoloji e.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 139 Kendimizi S›nayal›m 1. Ünite . tutarl› bir varl›k de¤ildir. anlam mevcut de¤ildir. Arfliv b. c. d. çoklu ve geçicidir. Dünya bir metindir ve onun d›fl›nda hiçbir fley yoktur. e. Habermas 6. Afla¤›dakilerden hangisi post-yap›salc›lar için söylenemez? a. Bio-iktidar d. b. Antropoloji c. Olgular› tan›mlayan ifadelerin yetersizli¤ine iliflkin flüphelerimizi ifade etmek üzere ifadenin üzerinin çizilerek metin içinde korunmas›d›r. Yazar. 2. Gündelik yaflam›m›zdaki “Bilgi. yani gösteren ile gösterilen aras›nda birebir mütekabiliyet bulunmaktad›r. kemi¤i benim” deyifli. Claude Lévi-Strauss e. Özgür de¤ildir. e. Disipline edici iktidar b. . Negatif ve pozitif iktidar›n her ikisi de düzen kurucudur. Negatif iktidar düzen kurucu. Özneyi merkeze oturtan teorilere karfl› ç›kar. Eskiden çocuklar›n› hocaya verirken ebeveynlerin söyledi¤i “Eti senin. Afla¤›daki düflüncelerden hangisi Foucault’ya ait de¤ildir? a. ‹ktidar olgusunun ikili yap›s›n› ifade eder. e. Bat› düflüncesindeki z›tl›klar›n. d. b. Rölatif iktidar e. Bilginin nas›l üretildi¤i temel sorunsal olarak ele al›n›r. size Foucault’nun tasnifindeki hangi gücü ça¤r›flt›r›r? a. Birey. Foulcault’nun pozitif ve negatif iktidar kavramlar›n› en iyi hangi cümle ifade etmektedir? a.6. Dil sistemini bir arada tutan bir merkezin olmamas› nedeniyle mutlak ve kesin bir gerçek. Derrida konuflma ve var oluflun imtiyaz›n› logocentrism olarak adland›r›r. Michel Foucault d. 4. Bat› kültürünün temel kabullerine karfl›d›rlar.” deyifli hangi düflünürün düflüncelerinde somutlafl›r? a. Yap›söküm d. Negatif ve pozitif iktidar›n her ikisi de organize edicidir. e. Tarihselli¤i ret ederler. düflünsel alan›n› s›n›rlayan söylemlerin s›n›r›na. Jacgues Derrida c. b. Modernitenin düflünsel temeli olan yap›salc›l›¤a karfl› ç›karlar. Emin olunmayan ifadelere yer verilmeyerek sadece do¤rulu¤u kesin ifadelerin esas al›nmas›d›r. Semiyoloji 7. Analizde çözümlenen olgular›n silinerek. d. Birey. c. Yani anlamlar daima belirsiz. tarihsel anlam evrelerine geri dönerek sökülmesi ve yeniden yap›lanmas› gerekir. 5. iç bütünlü¤e sahip. Derrida’n›n “silme” tekni¤i nedir? a. Mutlak iktidar c.

Tüm insanl›¤› aç›klayabilecek kesinleflmifl belli yap›lar yoktur. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Silme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e. c 6. Afla¤›dakilerden hangisi nihilistik bir söylem de¤ildir? a. ‹nsanlar “akl›n” bir ölçüde tek biçimli mant›¤›na göre davranmazlar. “K›z›n› dövmeyen dizini döver. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-yap›salc›l›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 3. üzerlerine ne düflse iz b›rak›r. Bana gerçekleri soruyorlar. Böylece Foucault. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Foucault’un Temel Kavramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Dolay›s› ile bu sözler. c 8. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Benlik” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Her fleyi ciddiye al›yorlar. 2. gelenekmifl. Yok ahlak de¤erleriymifl. sosyal pratiklerin insan›n bedeni üzerindeki disipline edici güce gönderme yapar. Fikri neyse. c 10. bilgi yoluyla yeni faaliyet alanlar› ve tipleri yarat›rlar. 1. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-yap›salc›l›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c. d 7. Hayat bir yalandan ibarettir. politik iktidarlarla beden aras›ndaki iliflki ve cinselli¤i kullanarak iktidarlar›n tarihsel süreç içinde bireylerin bedenleri üzerinden onlar›n bedenlerini e¤iterek nas›l sosyal olarak üretici hâle getirildiklerini ortaya koymaya çal›fl›r. hepsi bofl fleyler. Geçmiflin izleri silinmez. ‹z b›rak›lmadan yürünmez. b 3. 10. bilinç d›fl› olabilece¤i gibi toplumsal koflullara da ba¤l› olabilir. S›ra Sizde 2 Eti senin kemi¤i benim. ‹nsanlar›n çeliflkili davranmalar›. Bu sözler. aksine bilerek ya da bilmeyerek irrasyonel nedenlere de ba¤l› olarak hareket edebilirler. c. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹ktidar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e. b. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Foucault.” gibi atasözleri gücün kullan›larak bedenin flekillenmesinin nas›l sa¤land›¤›n› örnekler. . a 5. kültürün imbikten süzülmüfl hâli olarak günümüze kadar gelen söylemlerdir. Derrida’n›n “iz” kavram›n› en iyi betimleyen deyifl afla¤›dakilerden hangisidir? a. zikrinin o olmas›. Çocuklar donmam›fl beton gibidir. yap›salc›lara özellikle flu noktalarda karfl› ç›km›flt›r: 1. d. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹z” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 4. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bio-iktidar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 2. d 9. ‹ktidarlar. Bu hayat›n ne anlam› var? d. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Foucault’un Yaflam›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Hayatta herfleyin bir manas› vard›r. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yap›-söküm ve Oyun” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 4. Bir durumu “söylemin” d›fl›na ç›k›p objektif olarak araflt›rmak da mümkün de¤ildir. At izinin it izine kar›flmas›.140 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 9. gerçek olan ne var? b.

1. Ankara: Yom Sanat.). Bu ba¤lamda bireysel öznellik (kimlik.-L. Michel (1971). Interview: Jacques Derrida Author(s): Jacques Derrida and J. Michel (1985). Londra: Macmillan. Michel (2010b). somut bir gerçekli¤i ve anlam birli¤ini yans›tmaz.Y. New York: Pantheon. Ertu¤rul (2005). Jacgues (2011). No. Cambridge. 23. 1: The Will to Knowledge. Ankara:Vadi Yay›nlar›. Delili¤in Tarihi. Vol. Houdebine Source: Diacritics. Bu ba¤lamda iktidar mekanizmalar›. Derrida’ya göre. Martin's Press. Michel (1994). Cinselli¤in Tarihi. Kellner. 3. pp. Sarup. ‹nsanlar. Palgrave Macmillan Journals. The Use of Pleasure. Michel (1995). Ünite . USA: Oxford University Press. The Order of Things: An Archeology of the Human Sciences. (1991). The Politics of Derridean Deconstruction. Post-yap›salc›l›k. (1988). “Toplumsal Teori Olarak Postmodernizm: Baz› meydan okumalar ve Sorunlar” içinde Modernite versus Postmodernite. Michel (1998). Sarup. ew York: Pantheon. Gencay (1996). Foucault. UK: Blackwell Publishing. Sim. her yerdedir ve “özne ölmüfltür. Douglas (1994). (2003). Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›.. Michel (1980). New York: Random House. Foucault. The Archeology of Knowledge. The History of Sexuality Vol. Gutting. The Birth of the Clinic. Foucault. Ça¤dafl Düflünce Ak›mlar›: Postmodernizm. Foucault. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar› Robinson. Foucault.S. Çünkü gösterge. Foucault. Foucault A Very Short Introduction. M. Foucault. John Sturrock (ed. Belsey. Postmoden Theory: Critical Interrogations. Best. D. New York: Random House. Foucault. And Houdebine. Jonathan (1981). Polity. Nietzsche ve Postmodernizm. S. Vol. ‹stanbul: Everest Sturrock. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Aktay. Foucault. Güncü. In Structuralism and Since: From Lévi-Strauss to Derrida. Gordon (1999). Ankara: TODA‹E Yay›nlar›. Derrida J. E. Derek (2006). Post-yap›salc›l›k ve Post modernizm. fiaylan. Foucault Live: Semiotexte: New York. Lotringer. ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. Catherine (2002). ‹stanbul: Everest yay. Poststructuralism: A Very Short Introduction.) Mehmet Küçük. John (2003). Buna göre Sassure’ün ifade etti¤i gösteren ile gösterilen aras›nda kal›c›-nedensel bir ba¤›n oldu¤u konusu. Michel (1973). iktidar iliflkilerinin ürünü oldu¤undan. Foucault.: Prentice-Hall. rutinler ve kimlikler üzerinden flekillendirilir. New York: Oxford University Press Inc. The Care of the Self. London. MA: University Press. Power/Knowledge. Culler. Derrida. New York: Pantheon. London: Penguin. (Ders Notlar›). Oxford: Oxford University Press. Structuralism. Davis. . Michel (2010a). kurumsal ve örgütsel pratikler. Ankara: Vadi Yay›nlar›. Michel. Sosyal Teoriye Girifl. psikolojik yönelimler gibi). Marshall. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. 1975-76. Ankara: BilgeSu Yay›nc›l›k/Felsefe Dizisi. Colin (2006). No.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 141 itaatkâr bedenler. (1996). A. Oxford. (1973).3. Continuum.6. Saussure’ün dura¤an gösterge (sign) birli¤ine yani gösteren (signifer) ile gösterilen (signified) aras›ndaki birebir mütekabiliyet görüflüne karfl›d›r. (1997). Layder. Önce Söz Vard›-Yorumsamac›l›k Üzerine Bir Deneme. Derrida ve Tarihin Sonu. Foucault.) The Postmodern Turn: New Perspectives on Social theory. Society Must Be Defended: Lectures at the College de France. Gramatoloji. Gary (2005). Hapishanenin Do¤uflu. Foucault.A. In Steven Seidman (Ed. U. kendini aç›klamaya giriflti¤inde gösterilene de¤il baflka göstergelere ulafl›r ve hiçbir zaman gösterilen boyutuna varmayaca¤› düflüncesinden hareketle bir göstergeler zincirinin oluflumu ile karfl› karfl›ya kal›n›r.33-46 Published by: The Johns Hopkins University Press.Topçuo¤lu. (der.” S›ra Sizde 3 Darrida. Ankara: ‹mge Yay›nlar›. insanlardan ba¤›ms›zd›r. Genealogy and Social Criticism. Ankara: ‹mge Yay›nlar›. Stuart (2000). Göka. Dave (2000). St. M. ve Kellner. Michel (1972). “Levinas: An Introduction”. New York: Pantheon. L. Sylvère (1989). An Introductory Guide to Poststructuralism and Post-modernism. Michel (1986). Sosyoloji Sözlü¤ü. Catherine (1991). Zuckert. sadece iktidar taraf›ndan üretilen iflleyifl kanallar› görevini yapar. yeni söylemler arac›l›¤› ile üretilen bilgi..

Postmarksizmin Marksizmi elefltirdi¤i temel noktalar› s›ralayabilecek. Anahtar Kavramlar • Postmarksizm • Yeni Toplumsal Hareketler • Marksizm • Söylem ve Hegemonya • Radikal Demokrasi Postmarksizm ve Radikal Demokrasi • POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL VARSAYIMLARI • POSTMARKS‹ZM KURAMININ MARKS‹ZM ÜZER‹NE ELEfiT‹R‹LER‹ • POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL KAVRAMLARI • YEN‹ TOPLUMSAL HAREKETLER • POSTMARKS‹ZM VE RAD‹KAL DEMOKRAS‹ S‹YASET‹ • POSTMARKS‹ZME YÖNELT‹LEN TEMEL ELEfiT‹R‹LER . Radikal demokrasi siyasetinin özelliklerini ay›rt edebilecek. Yeni Toplumsal hareketlerin özelliklerini de¤erlendirebilecek. Postmarksizme yöneltilen temel elefltirileri özetleyebileceksiniz. Postmarksizmin temel varsay›mlar›n› aç›klayabilecek.7 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Agonistik demokrasinin temel önermelerini analiz edebilecek.

Laclau ve Mouffe’un birlikte yazd›¤› ve ilk olarak 1985’de yay›mlanan “Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokratik Bir Politikaya Do¤ru” adl› eser sayesinde olmufltur. Bu afl›r› sorgulay›c› ve postmodern felsefeden etkilenen yaklafl›mlar. Günümüz sosyolojisinin post-yap›salc›l›k ve postmodernizm teorilerinde ça¤dafl toplumsal yap› genellikle post-fordist. Laclau ve Mouffe’un 1985 y›l›nda birlikte yazd›klar› Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokratik Bir Politikaya Do¤ru kitab›n›n yay›nlanmas› kabul edilmektedir. ekonomik konum ve politik kimlikler aras›ndaki ba¤lar zay›flamaktad›r. s›n›f gibi evrensel kimliklere olanak tan›mayan bir çeflitlilik. proletarya diktatörlü¤ü. Athar. post-endüstriyel gibi kavramlarla tan›mlanmaktad›r. iflçi s›n›f›n›n zay›flad›¤›. 1996: 91). Politik ve teorik kökenleri yap›salc›l›k. Buna göre. sosyalizme politik bir devrimle ulafl›laca¤› gibi temel ilkelerinin sorgulanmas› ve bu ilkelerin reddi olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. Gareth Stedman Jones gibi genifl bir akademisyen çevre içinde kabul gören Postmarksizm. postyap›salc› ve postmodernist düflüncelerin ›fl›¤›nda Marksist siyasal düflünce gelene¤ini yeniden de¤erlendirerek Marksizmin siyaset ve toplumsal de¤iflim konular›ndaki baz› temel ilkelerini ters-yüz etmifllerdir. Hussain. post-modern.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL VARSAYIMLARI Günümüzde Laclau ve Mouffe ile birlikte. parçalanm›fll›k sergiledi¤i görüflünden hareket edilmektedir. Paul Hirst. üstelik iflçi s›n›f›n›n art›k sosyalizmden nesnel bir ç›kar›n›n olmad›¤›. farkl›l›k. Bütün bu aç›klamalar. Barry Hindess. onu otomatik olarak bu yerine uygun siyasal inanç ve ç›karlarla ve bu ç›karlara göre tarif edilen kimliklerle donatmamaktad›r. Postmarksizmin kurucular› olan Laclau ve Mouffe. Anthony Cutler. dolay›s›yla iflçi hareketinin bitti¤i. üretim tarz› ve iliflkilerinin belirleyicili¤i. post-yap›salc› ve postmodernist düflüncelerin ›fl›¤›nda Marksist siyasal düflünce gelene¤ini yeniden de¤erlendirmektedir (Barrett. Günümüzde iflçi s›n›f›n›n siyasetteki a¤›rl›¤› ve Marksist kuram›n bak›fl aç›s› giderek daha fazla sorgulanmaktad›r. s›n›fa dayanmayan “yeni toplumsal hareketlerin” geliflti¤i ve yeni bir hizmet s›n›f›n›n ortaya ç›kt›¤› tezine dayand›r›lmaktad›r. Hegemonya ve Sosyalist Strateji kitab› hem Postmarksist kuram›n teorik argümanlar›n› içeren temel bir manifesto olmakta hem de Postmarksist kurama dayanan radikal demokrasi projesinin dayand›¤› temel ilkelerini ve stratejilerini ortaya koymaktad›r. Marksizmin s›n›fa otomatik olarak ayr›cal›k tan›yan s›n›f özcülü¤ünü redden Laclau ve Mouffe. ideoloji ve politikay› ekonomi ve s›n›fsal iliflkilerden uzaklaflt›ran bir yaklafl›m olarak. Baflka bir deyiflle. Bu Postmarksizmin kuram olarak ortaya ç›k›fl› ve popülerleflmesi. post-yap›salc›l›k ve Avrupa Marksizmine götürülebilecek olan Postmarksizmin bafllang›ç noktas› olarak. kiflinin toplumda ve üretimde iflgal etti¤i yer. asl›nda Marksist teorinin iflçi s›n›f›n›n öncülü¤ü. Bu bak›fl aç›s›na göre. Bu toplumsal yap›n›n. art›k günümüz toplumlar› s›n›fl› toplumlar de¤ildir. . kapitalizmin erken aflamalar›nda etkili olan s›n›f kategorisinin art›k öneminin kalmad›¤›na iflaret etmektedir.

devrimci siyaset. söylem. radikal demokrasi. The Legacy of Wittgenstein-Wittgenstein’›n Miras› (co-editör) (2001). kategoriler önermektedir. Güney Amerika. rastlant›sall›k vb. Chantal Mouffe (1943-) Belçikal› bir politik kuramc› olan Chantal Mouffe 1943’te Charleroi’da do¤du. The Making of Political Identities-Siyasi Kimlikler Oluflturma (1994). Louvain Katolik Üniversitesi ve Essex Üniversitesinde e¤itim gördükten sonra ‹ngiltere’de Westminster Üniversitesinde profesör olarak çal›flmalar›na devam etti. Universality-Temas. The Democratic Paradox. kimlik ve farkl›l›k. kapitalist üretim iliflkilerinin genifllemesini ve yeni-bürokratik devlet biçimlerinin oluflumunu. . özne. Hegemony. Resim 7. Bat› Avrupa. Marksizmin s›n›f. fiu anda Essex Üniversitesinde siyaset profesörü olan Laclau. On Populist Reason-Popülist Neden Hakk›nda (2005). Hegemonya. Contingency. Deconstruction and Pragmatism-Yap›sökümü ve Pragmatizm (1996). Postmarksist olarak tan›nan Laclau bir süre Arjantin üniversitelerinde ö¤retim üyesi olarak çal›flt›ktan sonra çal›flmalar›na Essex Üniversitesinde devam etti. ayn› zamanda Northwestern Üniversitesinde de seçkin konuk profesör olarak ders vermektedir. Feministische Perspektiven-Feminist Perspektif (co-editor)(2001). Laclau. Elusive Universality-Bulunmaz Evrensellik (2007) yer almaktad›r. Laclau gibi postmarksist olarak tan›nan Chantal Mouffe’nun Laclau ile beraber kaleme ald›¤› Hegemonya ve Sosyalist Strateji adl› eseri d›fl›nda The Return of the Political-Siyasal›n Dönüflü (1993). iflçiler ile burjuvazi aras›ndaki çat›flmay› (antagonizmay›) giderek k›r›lgan ve mu¤lak bir duruma getiren iki geliflme olarak de¤erlendirmektedirler.1 Ernesto Laclau (1935-) Arjantinli bir siyasal kuramc› olan Ernesto Laclau 1935’te Buenos Aires’te do¤du. Kuzey Amerika. bu kavramlar›n yerine yeni toplumsal hareketler. Laclau ve Mouffe. eklemlenme. Avustralya ve Güney Afrika’ da birçok üniversitede ders verdi. Onlara göre. di¤er pek çok toplumsal iliflki yoluyla sermayeye ba¤›ml› hale gelmifltir ve kapitalist üretim iliflkilerinin her yere nüfuz edifli toplumsal yaflam›n metalaflmasma yol açm›flt›r (Laclau ve Mouffe. iflçi s›n›f›. birey yaln›zca bir emek-gücü sat›c›s› de¤il. On the Political-Siyaset Üzerine (2005) adl› çal›flmalar› yer almaktad›r. toplum ve tarihsel-toplumsal dönüflüm konular›ndaki klasik öncüllerinden uzaklaflmay› öneren Postmarksizm. günümüz “post-kapitalist” toplumlarda. özne konumlar›. Evrensellik (Judith Butler ve Slavoj Zizek ile birlikte) (2000).144 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› noktada.Demokratik Paradoks (2000). En önemli eserleri aras›nda hayat arkadafl› Chantal Mouffe ile birlikte kaleme ald›¤› Hegemony and Socialist Strategy-Hegemonya ve Sosyalist Strateji (1985) adl› eserinin yan› s›ra New Reflections on the Revolution of Our Time-Zaman›m›z›n Devrimi Üzerine Yeni Yans›malar (1990). 1992: 197).

Bunun yan› s›ra. iflçi s›n›f›n›n yenilgisinin. bu çat›flman›n yerine zaman zaman bask›c› olan bir devlet karfl›s›nda sivil toplum. sadece devlet ve bu devletin karfl›s›nda sivil toplumu oluflturan “kimlikler ve farkl›l›klar” vard›r. . kad›nlar. Yazarlara göre kentsel. Kapitalist toplumsal düzenin dayand›¤› özgül iliflki yerini sömürü iliflkilerinden tabiiyet iliflkilerine b›rakm›flt›r. etnik gruplar gibi politik aktif gruplar›n ve öznelerin mücadelelerinin çeflitli flekillerde birbirine eklemlenebilece¤ini öne sürmektedir. günümüz toplumlar›nda s›n›f gibi evrensel kimlikler ve nesnel ç›karlardan söz edilemeyece¤ini ve mücadelelerin çeflitlendi¤ini bu do¤rultuda ‘yeni’ toplumsal hareketlerin politikan›n merkezine yerleflti¤ini iddia etmektedir. iflçi s›n›f›n›n tarih içerisinde iflgal etmifl oldu¤u merkezi konumunun art›k ortadan kalkt›¤› ve iflçi s›n›f›n›n art›k önemli bir toplumsal aktör/özne olarak düflünülmemesi gerekti¤i üzerinedir. Laclau ve Mouffe. toplumsal hayat›n metalaflmas› ve homojenleflme süreçlerinin “yeni toplumsal hareketleri” ortaya ç›kard›¤›n› öne sürmektedirler. Marksizmi ça¤r›flt›ran. toplumsal çat›flmalar›n gittikçe daha çok say›da iliflkiye da¤›lm›fl olmas›n›n sonucu olarak ortaya ç›kmaktad›r. • Toplumsal yaflam›n bürokratiklefltirilmesi • Toplumsal yaflam›n homojenlefltirilmesi • Toplumsal yaflamda iyice a¤›rl›k kazanan bireycilik ve benzeri geliflmeler. sömürü iliflkilerinin belirleyicili¤inden giderek s›yr›lm›flt›r. ekolojik. kapitalizmin geldi¤i bu yeni aflamada. günümüzde yaflanan kapitalist geliflmelerin sonucunda ortaya ç›kan küreselleflme. etnik. 2. Marksizmden farkl› olarak. Marx burjuva ve proleterya aras›nda geliflen “yeni orta s›n›f”› tamamen ihmal etmifltir. art›k ekonomik alandaki sermaye-emek çeliflkisinden de¤il. Bu yüzden. ‘öteki’ler ve bireylere b›rakm›flt›r. Laclau ve Mouffe’a göre s›n›f çat›flmas› ortadan kalkm›flt›r. öncelikle Marksizmin s›n›fa ve özellikle de iflçi s›n›f›na toplumsal de¤iflim siyasetinde otomatik olarak ayr›cal›k tan›yan s›n›f temelli anlay›fl›n› reddetmektedir. s›n›flar d›fl›ndaki toplumsal gruplar›n da toplumsal de¤iflimin tafl›y›c›s› olabileceklerini iddia etmektedir. Marksizmdeki ekonominin toplumsal alandaki her fleyi belirledi¤i ekonomik indirgemeci anlay›fl terk edilmelidir. Laclau ve Mouffe. s›n›f kavram› gibi bütünleyici ve kapitalist üretim iliflkilerini çözümlemeye yönelik tan›mlamalardan özenle kaç›n›lm›flt›r. toplumsal mücadelelerin “bütünsel” özneleri olan iflçi s›n›f›n›n ve onun siyaseti olan devrim fikrinin parçalanmas›na yol açm›fl ve sonuçta yeni direnifl biçimlerini ifade eden “yeni toplumsal hareketleri” ortaya ç›karm›flt›r. Kapitalist toplumsal düzenin dayand›¤› özgül iliflki biçimi olan sömürü iliflkileri yerini devlet ve sivil toplum aras›ndaki tabiiyet iliflkilerine b›rakm›flt›r. özne konumlar›. Bu anlay›fla göre.7. Sonuç olarak. siyasal alandaki devlet-sivil toplum (bürokrasi. kapitalist sistemin içinde yeni ücretlilik sistemlerinin geliflmesi ve teknolojik geliflmelere paralel olarak iflçi s›n›f›n›n d›fl›nda farkl› ücretli çal›flan yani “yeni orta s›n›f” kategorilerinin ortaya ç›kmas›n›n bir sonucu oldu¤u ileri sürülmektedir. eflcinseller. Özetle söyleyecek olursak. Buna göre. Postmarksizmin kurucusu olarak düflünülen Laclau ve Mouffe. s›n›flar aras›nda iflçi ve sermaye s›n›flar› aras›nda “uzlaflmaz çeliflkiler” yoktur. Ünite . Toplumsal çat›flmalar. Bu dönem art›k post kapitalisttir ve bu dönemde art›k kapitalizm s›n›fl› bir toplum yap›s›ndan. yani halk aras›ndaki çat›flma geçmifltir. anti-otoritaryan. metalaflma ve homojenleflmeye karfl›t olarak geliflen yeni toplumsal hareketler) çat›flmas›ndan türemekte ve gittikçe çeflitlenmekte ve daha çok say›da iliflkiye da¤›lmaktad›r. 1. bürokratikleflme. S›n›f kavram› yerini vatandafl. farkl› kimlikler. Postmarksizm kuram›ndaki temel vurgu. anti-›rkç› gibi bir dizi oldukça farkl› mücadeleyi bir araya toplayan yeni toplumsal hareketler. Laclau ve Mouffe’un Postmarksizm kuram›n›n temel varsay›mlar›n› özetlemeye çal›fl›rsak. anti-kurumsal. • Toplumsal yaflam›n metalaflt›r›lmas›. S›n›f kavram› yerini vatandafl. kapitalizmin u¤rad›¤› bu derin yap›sal dönüflümlerle yeni ve farkl› bir boyut kazand›¤›n› iddia etmektedir. az›nl›klar. ya da az›nl›k kimlikleri ile tan›mlanan ‘öteki’lere ve en sonunda tüketici bireylere b›rakm›flt›r. feminist.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 145 Postmarksizm. Postmarksizm.

bar›fl veya kad›n hareketi vb) toplumsal de¤iflime yapaca¤› katk›yla iflçi s›n›f›n›n katk›s› aras›nda herhangi bir fark bulunmamaktad›r. Bu anlamda. 7. Antonio Gramsci gibi yazarlar›n baz› düflüncelerini benimseyip. Bernsteinc› revizyonizm ile Sorel’in demokratik sendikalizm anlay›fl›n›n Marksizmden önemli bir kopufl oluflturdu¤unu ileri süren Laclau ve MoSIRA S‹ZDE uffe. Günümüz toplumlar›nda “s›n›f” gibi evrensel kimlikler ve nesnel ç›karlardan söz edilemez çünkü toplumsal mücadeleler çeflitlenmifltir ve bu do¤rultuda ‘yeni’ toplumsal hareketler siyasetin temel aktörleri haline gelmifltir. ideoloji ve politika kategorileri. Radikal demokrasi stratejisi toplumsal olgular›n tamamlanmam›fl ve aç›k bir karakteri oldu¤undan hareket etmektedir. Marksist teorisyenlerden Rosa Luxemburg. hegemonik pratiklere yönelen bir söylem kurma sürecidir ve herhangi bir s›n›f›n maddi ç›karlar› üzerinden biçimlendirilemez. ‹flçi s›n›f›n›n toplumsal de¤iflim ve devrimler içerisinde iflgal etmifl oldu¤u merkezi konumu art›k ortadan kalkm›flt›r ve iflçi s›n›f› art›k önemli bir toplumsal aktör/özne olarak düflünülmemelidir. radikal demokrasi mücadelesinde hiçbir özne konumu di¤erinden daha ayr›cal›kl› bir durumda de¤ildir. söylem yoluyla kurulabilir. s›n›f iliflkilerinin toplumun ve tarihin belirleyici unsuru oldu¤u. özgürlükçü bir toplumsal dönüflüm için TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . güncel duruma uygun olarak ço¤ullaflm›fl özne konumlar›n› eklemleyecek hegemonik bir pratik olarak kavranmal›d›r. S Laclau Bernstein. ekonominin belirleyicili¤i ve iflçi s›n›f›n›n devrimci rolü anlay›fl›ndan AMAÇLARIMIZ uzaklaflman›n Marksizm için zorunlu oldu¤unu ileri sürmektedir. iflçi s›n›f›n›n sosyalizmden nesK ‹ toplumsal T A P nel ç›kar› oldu¤u ve bu nesnel ç›karlar›n iflçi s›n›f›n› zorunlu olarak birlefltirici yap›sal e¤ilimler oluflturdu¤u. 4. eflcinsel. politika ve ideolojiyi üretim tarz›na ba¤l› iliflkilerin belirledi¤i. ve merkezsizli¤i kabul etmeliyiz. Siyaset. Laclau ve Mouffe’un öncülük yapt›¤› Postmarksist kuram. Eduard ‹lginç olan. 8. bu öznelerin ço¤ullaflmas›n› ve birey merkezli haklar› temele al›r ve herkese uyabilecek bir evrensellik fikrini reddeder. Radikal Demokrasi Projesinin dayand›¤› burjuva demokrasinin derinlefltirilmesi ve geniflletilmesiyle ile ulafl›labilir. Sosyalizmin eflitlik ve özgürlük idealine kitlesel bir siyasal devrim yoluyla de¤il. SIRA S‹ZDE 1 SIRA esinlendi¤i S‹ZDE Postmarksizmin siyasal geliflmeler ve öncüller hangileridir? Bu siyasal geliflmeler Postmarksizme hangi aç›lardan kaynakl›k etmifllerdir? DÜfiÜNEL‹M POSTMARKS‹ZM KURAMININ MARKS‹ZM ÜZER‹NE ELEfiT‹R‹LER‹ DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P O R U ve Mouffe. Dolay›s›yla. Radikal demokrasi. herhangi bir özne konumunun ve farkl› kimliklerin (çevreci. 6. siyasal alanlar ve özneler ço¤ullaflm›flt›r ve bu ço¤ulluk tek bir özelli¤e indirgenemez. ‹deolojik ve politik ç›karlar ancak. bu anlamda toplumda ço¤ullu¤u. baz›lar›n› ise -kendi “radikallefltirerek” yeni bir teori ortaya ç›kard›klar›n› D ‹ KdeyimleriyleKAT öne sürmektedir. Gramsci’nin “tarihsel blok” ve “hegemonya” kavray›fl›n› da bu iki kopuflla bir arada de¤erlendirerek. Toplumsal olan tarihseldir. ekonomi ve s›n›fsal iliflkilerden ayr› ve ba¤›ms›z toplumsal kategorilerdir. Buna göre. 5.146 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› 3. Ayr›ca. önceden belirlenemez. “Toplumsal” olan her fley söylemseldir. Siyaset. ‹flçi s›n›f›n›n devrimci bir rolü oldu¤u fikri terk edilmelidir. Bir kimsenin sosyo-ekonomik aç›dan iflgal etti¤i yer ile siyasi-ideolojik ç›karlar› aras›nda herhangi zorunlu iliflki yoktur.

Çünkü. hizmet sektörü genifllemifl. ‹deoloji ve politika gibi üstyap›sal unsurlar›n son kertede ekonomik iliflkiler taraf›ndan biçimlendirildi¤i. ifl gücü örgütlenmesindeki ve üretim iliflkilerindeki büyük de¤iflimlerle art›k s›n›f içinde bir az›nl›kt›r. Bu anlay›fla göre. Laclau ve Mouffe’a göre Marksizm’in ayr›cal›kl› bir yer verdi¤i proletarya. Bu noktada aç›kça ifade etmeliyiz ki flimdi art›k postmarksist bir zeminde duruyoruz. iletiflim ve biliflim teknolojilerinde yaflanan geliflmeler kapitalist üretimi de de¤iflime u¤ratm›fl. sanayide çal›flan iflçi say›s› azal›rken. 6. Ünite . Marksist teorinin öncelik verdi¤i s›n›f analizinin. Tarihin s›n›f mücadelesi ve onun kaynakl›k etti¤i emek-sermaye çat›flmas› (antagonizmalar) ekseninde olufltu¤u gibi temel ilkelerin sorgulanmas› noktas›ndan hareketle Marksizmi elefltirmektedir. Laclau ve Mouffe’un önerdi¤i Postmarksist kuram. söylemsel olarak üretilmifl olan ço¤ul ve istikrars›z özne konumlar›n›n sürekli. ne onun kapitalist geliflmenin tarihsel yönelimi görüflünü. Üretim tarz› ve iliflkilerinin siyasal alandaki belirleyicili¤i. Bir bütünsellik olarak toplum kategorisi. çoklu özne konumlar› ve farkl› siyasal kimlikler aras›nda eklemlenme ve hegemonya iliflkisine ba¤l› olarak sürekli bir geçiflkenlik söz konusudur. 3. Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokrasiye Do¤ru kitab›n›n önsözünde Marksizmden neden koptuklar›n› flu sözlerle ifade etmektedir: Marksist kategorilerin günümüzde ne ölçüde geçerli olduklar›n› ciddiyetle tart›flmak. Bu belirsiz ve olumsal toplumsal yap› içerisinde. 1992: 8-10). 1. toplam kalite yönetimiyle (ve endüstriyel demokrasinin di¤er yollar›yla) ifl birli¤i olanaklar› artm›fl ve tüm bu geliflmelerin sonucu olarak toplumsal de¤iflimi gerçeklefltirmede iflçi s›n›f›n›n öncülü¤ü tezi geçersizleflmifltir. Laclau ve Mouffe’a göre Marksizm. Ancak Laclau ve Mouffe’a göre sürekli de¤iflen toplumsal yap› ve özne konumlar› içinde iflçi s›n›f›n›n ayr›cal›kl› bir konumu olamaz. Marksizmin temel ilkeleri olan. Burada Laclau ve Mouffe taraf›ndan öne sürülen iddia ise. Art›k ne Marksizmin iflledi¤i öznellik ve s›n›flar anlay›fl›n›. Buna gö- Postmarksist kuramc›lar. homojen ve baflat bir iflçi tipolojisinden bahsetmek art›k mümkün de¤ildir. tarihin özünü ve anlam›n› kavramaya yönelik tekçi bir yaklafl›m› benimsemektedir. 5. . ‹flçi s›n›f›n›n toplumsal de¤iflimdeki ayr›cal›kl› konumu ve öncülü¤ü. Postmarksizm teorisyenlerinin de benimsedi¤i post-kapitalist paradigmalara göre. Laclau ve Mouffe. günümüzde. 7. siyaset ve toplumsal de¤iflimde iflçi s›n›f›n›n ayr›cal›kl› konumunu sabit ve de¤iflmez bir ilke olarak muhafaza etmektedir. 2. kendi teorik ve eylem nesnesini ciddi biçimde s›n›rland›rd›¤›n› ve bundan vazgeçmesinin gereklili¤ini savunmaktad›rlar. Proletarya diktatörlü¤ü. 4. Laclau ve Mouffe’a göre. Ayr›ca. sonu gelmez ve bitimsiz bir mücadelesinin söz konusu oldu¤udur. üretimde makineler a¤›rl›k kazanm›fl. Bu çerçevede özetleyecek olursak. Marksizm. ancak bir “evrensel s›n›f”›n ontolojik olarak ayr›cal›kl› konumuna dayanan her türlü epistemolojik imtiyazdan vazgeçti¤imiz takdirde olanakl› olacakt›r. bu nedenle de belirli bir s›n›f›n ayr›cal›kl›/sabit/önceden belirlenmifl bir konumu olamaz.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 147 kapitalist üretim iliflkilerinin ortadan kald›r›lmas›n›n gerekli koflul oldu¤u gibi baz› temel Marksist iddialar›n reddi üzerine infla edilmifltir (Geras.7. Marksizm kuramsal olarak indirgemeci ve özcü bir yap›ya sahiptir ve reddedilmelidir. 1987). ve tabii ne de antagonizmalar›n ortadan kalkt›¤› saydam bir toplum olarak komünizm anlay›fl›n› sürdürmek olanakl›d›r (Laclau ve Mouffe. emek-sermaye aras›ndaki çeliflki ortadan kalkm›fl. Sosyalizme politik bir devrimle ulafl›laca¤›.

1992: 183). giderek “çat›flmalar›n yönetimiyle” daha ilgili bir hale gelmifltir (Kad›o¤lu.148 Postmarksizme göre. Marksizmin yapt›¤› gibi özne konumlar› ço¤ullu¤unu s›n›f sorunlar›na indirgemek yerine. sosyalizm ya da liberalizm ve onlar›n demokrasi anlay›fllar› yerine. Marksizme devrimci potansiyelini veren de bu özellikti. etnik az›nl›klar vb. feministler. (Kaygalak.1992: 112). Laclau ve Mouffe. ‹NTERNET . böylesi bir yaklafl›m›n. Onlara göre ekonomik alan›n kendi d›fl›nda kalan toplumsal süreçlerin belirleAMAÇLARIMIZ nimindeki göreli a¤›rl›¤›ndan ve iflçi s›n›f›n›n politik önder (Lenin) ya da bir tarihsel blo¤un eklemleyici çekirde¤i (Gramsci) oldu¤undan söz etmek gibi belli kategorilere ve Közne konumlar›na di¤erleri karfl›s›nda ayr›cal›k tan›yan “özcü” anlay›fl‹ T A P lar terk edilmelidir. Radikal demokratlar. Sosyalist hedeflerle iflçi s›n›f›n›n ç›karlar› aras›nda mant›ksal ve zorunlu bir iliflki bulunmad›¤› öne sürülmektedir (1992: 98). Marksizmin ay›rt edici özelliklerinden birisi çat›flmay› yüceltmesiydi. yerine tikel ve olumsal olan›n kabul edilmesi. Laclau ve Mouffe’a göre politikan›n TELEV‹ZYON öznesi hegemonik eklemlenme prati¤i içinde konjonktürel olarak bir araya gelen özne konumlar›d›r. iflçi s›n›f›n›n anti-kapitalist mücadelenin ayr›cal›kl› özneleri olmad›¤› ve onlar›n mücadelesinin yönünün de di¤er toplumsal mücadeleler gibi verili bir hegemonik ba¤lam içindeki söylemsel olufla ba¤l› oldu¤udur (Laclau ve Mouffe. de¤iflik ve birbirine benzemeyen özne konumlar› arac›l›¤›yla kurulan radikal bir demokrasi fikri. Bu noktada postmarksist anlay›fl›n özellikle Marksizm’e karfl› bir kuramsal yaklafl›m olarak temel ilkeleri ve önerileri birkaç maddede flöyle özetlenebilir: (a) her türlü evrenselcilik. (c) iflçi s›n›f›n›n önderli¤inde bir sosyalist devrim yerine. Bu anlamda postmarksizmin temel dayanaklar›. söylemin kurucu özelli¤inin ve siyasetin özerkli¤inin kabulü. ‹flçilerin K ‹ T -t›pk› A P di¤er özne konumu konumlar› gibi. 2008: 28). NTERNET çevreciler. ‹ö¤renciler. toplumsal ço¤ulluklar›n varl›¤› ve bunlar›n birbirine indirgenemezli¤i kabul edilmelidir. Postmarksizmin d›fl›ndan esinlendi¤i kuramsal öncüller hangileridir? Bu kuSIRA Marksizmin S‹ZDE ramsal öncüller Postmarksizme hangi aç›lardan kaynakl›k etmifllerdir? DÜfi Ü N E L ‹ M bu yaklafl›mlar› neticesinde Marksizm’den temelde kopuflunu Laclau ve Mouffe iflaret eden s›n›f anlay›fllar›nda Marksistleri. s›n›f indirgemecili¤iyle malûl oldu¤u ilan edilir (Coflkun. radikal bir demokrasidir. Marksizm’in. Marksistlerin tarihi. (b) toplumun kuruluflunun söylemsel pratiklerle olufltu¤unun kabulü ve (c) toplumsal karfl›tl›klar›n iflçi-burjuva çeliflkisi yerine daha genifl alanlara yay›ld›¤›n›n kabulüdür (Wood. SIRA S‹ZDE 2 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE ‹flçi s›n›f› kapitalizmle AMAÇLARIMIZ mücadelede. 1985). Postmarksist teori ise. 1992: 112-113). 2001: 43). s›n›f mücadelesi ve onun kayna¤› olan çat›flmalar ve antagonizmalar paralelinde kavrad›klar›n› iddia ederler D‹KKAT (Laclau ve Mouffe. eflcinseller.toplumdaki söylemsel formasyonun içerisinde hegemonik eklemlenme T E L E V ‹ Z Y süreçlerinde ON konjonktürel olarak oluflmaktad›r. tarihi s›n›f mücadelesi ve onun kaynakl›k etti¤i antagonizmalar ekseninde kavramaktad›r. nesnel ç›kar ve zorunluluk yads›narak. Onlar Marksistlerin bu yaklafl›m›n› çok indirgemeci bulurlar ve bu görüflün özellikle günümüzde kapitalizmin yaratt›¤› derin etkilerle SIRA S‹ZDE kompleks bir hal alan toplum yap›s›n› ve ortaya ç›kan yeni toplumsal hareketleri anlama noktas›nda yetersiz oldu¤unu iddia ederler (Bat›. Ayr›ca. Bu özne konumlar› tekil s›n›f ç›karlar›na karfl›l›k gelmeyen de¤iflik toplumsal gruplar› içermektedir: bar›fl eylemcileri. Bu üç temel özellikle ba¤lant›l› olarak önerilen siyasal yap› ise. 2010: 9). 2004: 61). Yazarlar›n bütün bu tart›flmalarla vard›klar› sonuç. (b) ekonomik belirleme yerine. kapitalizmin yaratt›¤› sars›c› geliflmelerle karmafl›klaflan toplum yap›s›n› ve yükselen yeni toplumsal hareketleri anlamaya yeterli olmad›¤›n› ileri sürerler. (a) evrensel olarak kurulmufl s›n›f birli¤i inanc›n›n reddi. ekonomik konumu veya politik kimli¤i nedeniyle ayr›cal›kl› bir yere sahip de¤ildir. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› re Marksizm. tarihin özünü ve anlam›n› kavramada tekçi bir yaklafl›m S O R U sergilemekle suçlad›klar›n› görüyoruz (Laclau ve Mouffe.

kime karfl› istendi¤i. Korchs gibi pek çok önemli düflünürün oldu¤u söylenebilir. indirgemeci. Oysa toplumsal iliflkilerin üretim alan› ve süreçleri üzerindeki rolü Marx’›n temel vurgular› aras›ndad›r ve ekonomi. Yazarlara göre. hegemonya. Ancak. Sartre. solun program›n› mutlak olarak s›n›ftan ar›nd›rma çabas›ndad›r. yazarlar›n iddia etti¤inin aksine. Postmarksizm bu postmodernist. Ayd›nlanma projesinden tarihsel bir kopuflta bulmaktad›r. bu gruplar›n de¤iflken ve kimi zaman karfl›t ç›kar sahibi gruplar olarak ayn› politik proje içinde nas›l yer alabilecekleri konusunda bir fley söylememektedirler. ekonomi ile siyaset aras›nda diyalektik bir iliflki oldu¤unu savlar. Marksist bilim yönteminde en üst soyutlama düzeyi olarak analize kat›lmaktad›r. toplumsal iliflkileri d›fllayan. S›n›f›n tarihsel bir özne olarak anlafl›labilmesi. Dolay›s›yla sol için yeniden dirilifl olana¤›n›n da bu çöküflün faili ve tamamlanmam›fl bir süreci olarak görülen “68” hareketinde aranmas› gerekti¤ini savunmaktad›r. Bu yüzden. söylem vb. Althusser’in “ideoloji” anlay›fl›. Ünite . Saussure’cü dilbilimi ve Foucault’nun “söylem” anlay›fllar›n›n izlerini tafl›maktad›r. Postmarksizm Gramsci’nin “hegemonya”. postyap›salc› ve Marksist kuramlara yaslanarak asl›nda. Kuramsal çerçeve aç›s›ndan. Laclau ve Mouffe. Marksizm. devlet ve toplum gibi makro ölçekli sosyolojik kavramlar yerine birey. 2004: 15). Radikal Demokrasi ve Postmarksist paradigma.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 149 Klasik liberalizme ve Marksizme bir alternatif olarak sunulan Postmarksizm kuram›. Lukacs. Özetleyecek olursak. bu diyalektik iliflkinin kavranmas›yla mümkündür. Psikanalist Lacan’›n özne anlay›fl›. Postmarksizmin felsefesi ve sosyolojik kökenlerinde Saussure. Neyin. . kaba ve indirgemeci bir ekonomi anlay›fl›n› Marx’a atfederek bu elefltiriyi temellendirmeye çal›flmaktad›rlar. Fakat solun geldi¤i son aflamay› temsil etmesi bak›m›ndan radikal demokrasinin gerek yola ç›kt›¤› öncüller gerekse ortaya koydu¤u stratejinin mevcut sisteme alternatif oluflturdu¤u düflüncesi son derece mu¤lakt›r. ekonominin toplumsal süreçleri belirlemedeki göreli a¤›rl›¤› ya da iflçi s›n›f›n›n politik önder oldu¤u fleklindeki “özcü” anlay›fllar terk edilmelidir. bir toplumsal devrim program›na baflvurmaks›z›n kapitalizmin dönüflümünü olanakl› gören radikal demokrasi projesinin solun yeni paradigmas› olarak görmektedir. Marksist teoriyi. kimlikler. s›n›f. Marksizmin s›n›f kavram›n› elefltiren yazarlar. stratejinin nas›l gerçeklefltirece¤ine dair bir dizi soru bütün bu tart›flmalar içerisinde bofllukta kalmaktad›r. radikal demokrasi ideallerinin uygulanma alanlar› olarak görülmektedir (Coflkun. siyaset ile ekonomi aras›nda birebir bir iliflki tan›mlam›fl olmak ve bir politik özne olarak iflçi s›n›f›n› merkeze koymakla elefltirmektedirler. Lacan. belirlenimci olmayan yeni bir siyaset ve toplum sosyolojisi oluflturmaya çal›flmaktad›r. öncüleri olan Laclau ve Mouffe ile birlikte özcü. solun sorununu sosyalist blo¤un çöküflünün liberalizm lehine yaratt›¤› hegemonik k›r›lmada aramak yerine. Gramsci. Çünkü kendi öncülünü buldu¤u ve sol için bir imkan olarak gördü¤ü “68” hareketinin tafl›d›¤› idealler ile sosyalizm aras›ndaki hegemonik ba¤› tamamen reddederek. modernleflmeci ve Ayd›nlanmac› düflüncenin evrenselci ve bütünlüklü toplum ve siyaset anlay›fl›ndan uzaklaflmay› hedeflemektedir. politikan›n öznesi olarak “özne konumlar›”n› gösteren yazarlar. kimin için. POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL KAVRAMLARI Söylem Postmodernist ve post-yap›salc› ilkelere ba¤l› kal›narak gelifltirilen Postmarksist anlay›fl. özne konumlar›. Yani 1989’da yaln›zca Sovyetler Birli¤i de¤il. dünyan›n dönüflümünde etkili olabilecek eylem stratejileri anlam›nda hem sosyalizmin hem de liberalizmin kesin bir çöküfl yaflad›¤› ilan edilmektedir. daha mikro ölçekli kavramlar kullanm›fllard›r. farkl›l›k.7. Bu çerçevede de¤erlendirilen yeni toplumsal hareketler. Bu noktada.

hegemonyan›n alan›n› art›k farkl› tikelliklerin bir arada bulundu¤u bir AMAÇLARIMIZ alan olarak de¤erlendirir. hegemonik öznelerin zorunlu olarak temel toplumsal s›n›flar düzleminde kurulduklar›n› reddederek (Laclau ve Mouffe. Toplum. Dolay›s›yla. Sonuç olarak. söylemsel pratikler. toplumsal s›n›flar›n siyasal kimliklerinin nas›l olufltu¤u sorusunu ortaSIRA S‹ZDE ya ç›kar›r. Laclau ve Mouffe siyasetin ve siyasal mücadelenin istikrars›z. . post-yap›salc›l›k. bir s›n›fa kimli¤ini sadece bir hegemonik formasyon içindeki eklemlenifli vermektedir. Buna göre. 1997: 55). “ideolojik ve politik ç›karlar›n söylem yoluyla kurulabilece¤ini”. Marksizmden dönüfltürerek ve farkl›laflt›rarak oluflturulmufl siyasal ve teorik bir kuram oldu¤u söylenebilir. oluflsal. siyasal ve ekonomik ç›karlar maddi pratikten türemezler. Baflka bir deyiflle. toplum ve siyaset tasavvurlar›ndan etkileneS O R U ilham ald›¤›n› iddia eden ancak Marksizmin çok temel ilkelerini rek. günümüzde art›k iflçi s›n›f›n› temel alan s›n›f politikalar›n›n sonuna gelindi¤i ve bunun yerini söylem yoluyla bir araya getirilmifl çeflitli toplumsal öznelerin demokratik mücade‹NTERNET lelerinin ald›¤›d›r. söylemle ilgili olarak. “siyasetin hegemonik pratiklere yönelen bir söylem kurma süreci oldu¤unu” ve “siyasetin herhangi bir s›n›f›n maddi ç›karlar› üzerinden biçimlendirilemeyece¤ini ancak bir söylem kurma sürecinde infla edilece¤ini” iddia etmektedirler. farklar veya özne konumlar› üzerinden üretilebilir. toplum bir failler öbe¤inden (toplumsal formasyon durumunda) bir söylemler öbe¤ine (hegemonik formasyon durumunda) dönüflmüfl durumdad›r. belirlenmemifl ve çok parçal› oldu¤unu iddia ederler. “bir s›n›fa kimli¤ini sadece bir hegemonik formasyon içindeki eklemlenifli vermektedir”. 1992: 172). T E L Efakat V ‹ Z Y O N“karmafl›k kolektif iradeler”dir (Laclau ve Mouffe. sonsuz say›da anlamsal farklar aras›nda bir sabitleme oyunu. söylemsel pratikler yoluyla oluflturulurlar. Siyaset ise. temelsiz. Postmarksizmin temel iddias›. psikanaliz. Bu anlamda postmarksistlere göre siyaset.150 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Postmarksist düflünürler. toplumsal K ‹ T A P olan her fley ve bunun içerisindeki özneler ancak söylemsel olarak kurulur ve hegemonya alan› da farkl› tikelliklerin birbirine eklemlendikleri alan olarak ortaya ç›kar. ç›karlar› infla etmenin ve politika yapman›n temel araçlar›d›r. Siyaset ise hegemonik pratikler yoluyla kurulacak konjonktürel özne konumlar›na dayanmaktad›r (1992: 111). 1992: 87). Öyleyse. Bu. Bu anlamda kimlik ya da Laclau ve Mouffe’un deyifliyle özne konumlar› sabit ve kararl› olmay›p tamamen iliflkiseldir. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Postmarksizme göre. D‹KKAT Ekonomik ve siyasal alan aras›ndaki zorunlu iliflkinin kopar›lmas› ve nedenselli¤in reddi. Toplumsal kimli¤in belirlenmesi. yani söylemin kurulufludur (Üflür. eklemleyici pratikler olmaks›z›n toplumsal faillerin herhangi bir formasyon oluflturamayaca¤› anlam›na gelmektedir. birbirine söylemsel düzeyde eklemlenen ancak birbirini belirlemeyen ve yan yana duran kimlikler. sabit ve kararl› olmay›p tamamen iliflkiseldir. hegemonik pratikler yoluyla kurulacak özne konumlar›na dayanmaktad›r (1992: 111). post-yap›salc› kuramdan derinden etkilenmifl ve kuram›n temel ilkelerini post-yap›salc› anlay›fla dayand›rm›fllard›r. özne konumlar› ve söylemler öbe¤ine dönüflmüfltür. bu nedenle kimlik (onlar›n deyimiyle özne konumlar›). Çünkü bu ba¤lamda. dilbilim ve postmodern felsefenin birey (özne). Laclau ve Mouffe. Bu tip bir post-yap›salc› anlay›fl›n sonucunda. Bu noktada Laclau ve Mouffe. Politik özneler bundan dolay› s›n›fsal de¤il. SIRA S‹ZDE 3 Postmarksizmin oldukça etkilendi¤i Marksist teorisyen Althusser’in ideoloji kavram›n› SIRA S‹ZDE araflt›r›n›z? D Ü fi Ü N EPostmarksizm L‹M Genel olarak kuram›n›n.

hiçbir zorunlu iliflki yoktur. 1997: 50). Ancak toplumsal›n aç›kl›¤›. nesnelerin söylemsel ba¤lam d›fl›nda bir varl›¤a sahip oldu¤unu inkar etmediklerini. de¤er yasas›n›n ve art› de¤ere el konulmas›n›n bir sonucu de¤il. nesnelerin söylemsel ba¤lam d›fl›nda bir olufla sahip olduklar› düflüncesi oldu¤unu belirtmifllerdir. Ünite . Bu söylem tan›m›n› benimseyen Laclau ve Mouffe için toplumsal.7. Laclau ve Mouffe. toplumsal›. söylem d›fl›nda tan›mlanabilecek hiçbir özne. Tam da bu nedenle söylemler d›flar›da b›rakt›klar› politik güçlere karfl› savunmas›z. Tüm nesneler söylem nesneleri olarak oluflmufltur ve her söylem maddi bir karaktere sahiptir (Larrain. sabitlenmemifl karaktere sahip özne konumlar› ve oluflsall›klarla dolu bir alan olarak tan›mlamalar›. Postmarksist kuramda her fley söyleme indirgendi¤i için (Wood. Laclau ve Mouffe söylem konusunda postmodernist kuramc›lardan say›lan Derrida’dan da oldukça etkilenmifllerdir. Zorunluluk. 4 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U . Anlam›n k›smi sabitlenmesi ise dü¤üm noktalar› ve bofl gösterenler sayesinde mümkün olur. Derrida için söylem. toplumsal ve tarihsel geliflmeler/olaylar aras›nda bir nedensellik ve zorunluluk iliflkisi kurmak olanakl› de¤ildir. Laclau ve Mouffe’un “toplumun imkans›zl›¤›” tezini tart›fl›n›z? SIRA S‹ZDE Söyleme dayal› ve söylemd›fl› diye bir ayr›m yoktur. hiçbir belirleyici koflul. ‹deolojik ve politik ç›karlar ancak. bir merkezin ya da kökenin noksanl›¤›nda her fleyin söyleme dönüfltü¤ü an olarak görür. 1995: 142). Foucault’nun etkisi alt›nda söylemin mutlak üstünlü¤üne dayal› farkl›l›¤a ve heterojenli¤e iliflkin radikal bir mant›k ortaya koyarlar. hiçbir çeliflki ve mücadele. 1985. 1987) kapitalist sömürü art›k. içinde temel belirlenenin hiçbir zaman bir farkl›l›klar dizgesinin tam olarak d›fl›nda bulunmad›¤› bir dizgedir. hiçbir sabit kimlik. söyleme dayal› ve söyleme dayanmayan pratikler aras›nda ayr›m yapmak mümkün de¤ildir. Siyaset. sabitleyici tek bir ilkenin yoklu¤unda oluflur (Çelik. ya da farkl›l›klar alan›. söylem öncesi bir nesnel gerçekli¤e yer b›rakmad›klar› yolunda ciddi elefltirilere yol açm›flt›r. “toplumsal” olan her fley söylemseldir. Postmarksizme göre. son olarak eklemek gerekir ki. Laclau ve Mouffe (1992) söylemi. Laclau ve Mouffe’un bütünsellik ve evrensellik ilkelerine karfl› ç›karak. çünkü söyleme dayal› olarak oluflur ve bir söylemde k›smi ve geçici anlam kesinli¤i oluflur. karmafl›k kolektif özneler oldu¤u ve bu özneler de söylem arac›l›¤›yla kuruldu¤u için. Geras. Laclau ve Mouffe’a göre. oluflsal ve tarihi yap›lard›r. fakat iflçiler bunu söylemsel olarak dile getirir ya da temsil ederse vard›r. toplumsal iliflkiler ve çeliflkiler de dahil toplumdaki her fley söyleme dayal› olarak oluflur. Bu noktada. reddettikleri fleyin ise. Laclau ve Mouffe ise. 1996: 287) ileri sürmektedir. Toplumdaki her fley sonsuz derecede de¤iflken ve rastlant›sald›r. Derrida’n›n söylem tan›m›n›n kendilerinin toplumsall›k tan›mlar›yla çak›flt›¤›n› belirten yazarlar kendi tezlerini tüm farkl›l›klar alan›n› belirleyen tek ilke olarak toplum öncülünü terk ederek olufltururlar. Derrida dilin evrensel sorunsal durumuna geldi¤i an›. hiçbir mutlak ç›kar. bir kiflinin sosyo-ekonomik aç›dan iflgal etti¤i yer ile siyasal-ideolojik ç›karlar› aras›nda zorunlu bir iliflki oldu¤unu reddetmek gerekti¤ini (Eagleton. Laclau ve Mouffe’un Postmarksizm kuram›nda en belirleyici kategorilerden birisi olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. Nihai anlam sabitli¤inin olanaks›zl›¤› ise k›smi sabitlenmeleri gerektirir ki bu durum ayn› zamanda. Ayr›ca.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 151 Söylem kategorisi. Buna göre. bir söylemin di¤er tüm olas› anlamlar›n d›fllanmas› yoluyla kuruldu¤unu da gösterir. söylemin nihai olarak kapanmas›n› ve anlam›n nihai olarak sabitlenmesini engeller. söylem yoluyla kurulabilir. hegemonik pratiklere yönelen bir söylem kurma sürecidir ve herhangi bir s›n›f›n maddi ç›karlar› üzerinden biçimlendirilemez. Laclau ve Mouffe’a göre politik özneler art›k bir s›n›f içinde konumlanm›fl özneler de¤il. Bütün iflçi s›n›f› dahil özne konumlar›n›n “söylemsel” karakterde oldu¤u iddia edilmektedir. evrensellik ve nedensellik mant›¤› yerine “olumsall›k” mant›¤›n› yerlefltirerek. eklemleyici pratikten kaynaklanan yap›land›r›lm›fl bütünlük olarak tan›mlar.

Hegemonya. Laclau ve Mouffe ‘hegemonya’n›n Marksist kuramda oldu¤u gibi özcü bir mant›ktan kurtar›ld›ktan sonra farkl› kimliklerin tan›nmas›nda. çok merkezli ve tarihselli¤e göre de¤iflebilen merkezsiz ve bütünsellik yaratmayan bir durumdad›r. Bu “s›n›f indirgemeci olmayan hegemonya kavram›” siyasall›¤›n nas›l kuruldu¤unu ve bu kurulufla karfl› mücadelelerin hangi ba¤lamlarda yap›labilece¤ini. altyap›-üstyap› ayr›m›ndan ya da Lenin’in ortaya koydu¤u ‘s›n›f ittifak›’ndan farkl› bir fleydir ve bu say›lan varsay›mlar› reddeder. sembolik alana özgü. merkezci (köktenci) bir niteli¤e sahip oldu¤unu öne sürer. bu alanda iflleyen ve bir tarihsel özneyle zorunlu bir aidiyet iliflkisi d›fl›nda kavranmas› gereken bir siyasal iliflki biçimidir. Laclau ve Mouffe’a göre. karmafl›k toplumsal formasyonu farkl› ve çeflitli mücadeleleri birbirine ba¤layan bir “eklemlenme süreci”dir. 1993: 144). bir bütünsellik yaratmayan bir biçimde kurgulamaktad›r (Keyman. Hegemonya. kendi hegemonya anlay›fllar› s›n›f indirgemeci de¤ildir. aç›k. kendi s›n›fsal hedeflerine giden yolda aflamalar. Kubilay. tarihselli¤e göre de¤iflebilir. Buna göre. herhangi bir kurucu öznenin ya da merkezin üretti¤i bir iktidar de¤ildir. bu anlamda tek hegemonik merkezli de¤il. Leninist gelene¤in hegemonya kavram› önderlik edenle önderlik edilen aras›nda kesin bir ayr›m›n varoldu¤u önermesine dayan›r ki bu bask›c› ve olumsuz e¤ilimler bar›nd›rmaktad›r. Ancak. radikal demokrasi projesinin öne sürdü¤ü hegemonya anlay›fl›. toplumsal formasyonu da. Gramsci her toplumsal oluflumda tek bir hegemonik merkezin oldu¤u fikrini savunur. 2010: 139) Laclau ve Mouffe. Her toplumsal oluflumda tek bir hegemonik merkez vard›r. Radikal demokratlara göre hegemonya ekonomiyle ilgili bir olgu de¤ildir (Laclau ve Mouffe. Marksist söylem içindeki hegemonya kavram› iki sorunu içermektedir ve bu anlamda s›n›f indirgemeci. söylemsel olarak kavranmas› gereken. Laclau ve Mouffe’un hegemonya anlay›fl› ise hegemonyay› temel s›n›flara ba¤l› de¤il fakat toplumsal formasyonda geliflen farkl› ve çeflitli mücadelelere ve hareketlere ba¤l› düflünmeye. Laclau ve Mouffe’a göre. 1992: 168). Hegemonya sadece s›n›flar aras›ndaki ittifak ve egemenlik iliflkilerine indirgenemez. Laclau ve Mouffe’un söylem kuram›nda hegemonya belirli bir tarihsel öznenin siyasal bir stratejisi olarak ortaya ç›kmaz. Laclau ve Mouffe’un hegemonyaya bak›fl› ekonomik belirlenimcilikten. Hegemonya. Temel s›n›flar olan burjuvazi ve iflçi s›n›f› yegane hegemonik öznelerdir. Laclau ve Mouffe’a göre. Bu sürecin tamamlanmas› da yeni toplumsal hareketlerin s›n›f mücade- . Gramsci’de hegemonik özneler temel s›n›flard›r: iflçi ve burjuvazi olarak. hegemonik pratikler taraf›ndan siyasal olarak yeniden biçimlendirilmifl ço¤ul demokratik taleplerle kaynaflt›rmak yoluyla dönüfltürmezler. 1999: 39. toplumsal formasyondaki çok çeflitli mücadeler ve hareketler de hegemonik mücadele yürütebilir. Gramsci’deki hegemonya kavram› da kimli¤in nas›l kuruldu¤unu aç›klamaktad›r. 1992: 98) ya da hegemonyan›n temeli olarak herhangi belirli bir s›n›ftan bahsedilemez. Lenin’e göre hegemonya kavram› s›n›flar aras› yap›lan ittifak içinde iflçi s›n›f›n›n önderlik etti¤i bir siyasal eylemdir. güç iliflkilerine ba¤l› bir momenttir (Çelik. sonsuz söylemsellik alan›nda anlam›n s›n›rlar›n› belli dü¤üm noktalar› üzerinden kuran. Lenin’in hegemonya anlay›fl›n› elefltirerek ifle bafllamaktad›r. ço¤ulculu¤un yerleflmesinde ve karmafl›kl›¤›n anlamland›r›lmas›nda anahtar bir kavram olaca¤›n› düflünmektedir. bunun yerine.152 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Hegemonya Marksizmin hegemonya anlay›fl› s›n›f indirgemecidir ve merkezcidir. Marksist teorinin Lenin ve Gramsci üzerinden önerdi¤i hegemonya yaklafl›m›n›n ötesinde bir tak›m anlamlar tafl›r (Laclau ve Mouffe. Marksist anlamda basitçe s›n›flar›n bir s›n›f›n (iflçi s›n›f›) önderli¤inde bir araya gelmesi de¤il. Birincisi. zorunlu ancak geçici ad›mlar olarak görürler. ‹kinci olarak. Foucault’nun iktidar kavramsallaflt›rmas›na benzer biçimde. sembolik alanda anlam›n sabitlendi¤i noktalar› kuran siyasal momenttir. Bu anlamda. Leninist anlay›fl içinde iflçi s›n›f› ve onun lideri kendi s›n›f kimliklerini. fakat çok-merkezli. s›n›rlar›n›n ne olabilece¤ini anlatmaktad›r. bu talepleri. ikincisi. Bu toplumsal formasyon da tek hegemonik merkezli de¤il.

farkl›laflabilen. 1993: 193. tarihselli¤e göre de¤iflebilir. bu karmafl›k toplumsal formasyonu farkl› ve çeflitli mücadeleleri birbirine ba¤layan bir “eklemlenme süreci” olmaktad›r. 1993: 193). Postmarksizm ve radikal demokrasi anlay›fl›nda hegemonya kavram›. farkl› kimliklerin veya onlar›n deyimiyle farkl› özne konumlar›n›n eklemlenme süreçlerinde nas›l bir araya getirilebilece¤i hakk›nda yeterince bilgi ve fikir vermemektedir. Bunun yolu olarak da ‘bir özne-konumlar› ço¤ullu¤unun demokratik matris arac›l›¤›yla oluflturulmas›na imkân verecek flekilde. belli söylemsel pratiklerle farkl› özne konumlar›n›n birbirlerine eklemlenebilece¤ini iddia etmektedir. 2010: 12). radikal demokrasiyi hegemonik k›lan fley. farkl› siyasal pozisyonlar›n. antagonizmalar›n kesiflti¤i bir alanda ortaya ç›kar ve bu nedenle de eflde¤erlilik ve s›n›r etkileri fenomenlerini varsayar. çok merkezli. protest. Laclau ve Mouffe birçok düflünür taraf›ndan hegemonya kavram›n› ve eklemlenme süreçlerini mu¤lak b›rakt›klar› yönünde ciddi elefltiriler almaktad›rlar.) birbirine eklemleyecek demokratik efl de¤erlerin oluflturulmas› için ‘çeflitli gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir ortak payda sa¤lanmas›’ gereklili¤idir (Mouffe. kendisine antagonist olan eklemleyici pratiklerle karfl› karfl›ya gelmesi yoluyla oluflmas› gerekir. Bu yönüyle. Bu noktada. Hegemonik bir eklemlenmenin iki koflulu oldu¤u söylenebilir: ‹lki antagonist güçlerin varl›¤›. anti-kapitalist. özgürlükçü. çok merkezli. Bunun neticesinde kurulan toplumsal formasyon da. Gerçekten de Postmarksizm. Bat›. eklemleyici pratiklerin egemen oldu¤u bir alanda ortaya ç›kmakla birlikte. “söylem”. ikincisi ise bunlar› ay›ran s›n›rlar›n karars›zl›¤›d›r (Laclau ve Mouffe. Bu iki kategori Laclau ve Mouffe’un Gramsci’nin “hegemonya” kavram›n› s›n›f indirgemeci olmayan bir tarzda okumas›n› sa¤lar ve hegemonya kavram›n›n “s›n›f” yerine “tarihsel ve söylemsel olarak kurulmufl özne olarak birey” önermesiyle yeniden düflünülmesini önermektedirler. çok merkezcili¤i. Radikal demokrasi kuramc›lar›. bir ‘eklemlenme süreci’dir. özledikleri demokratik devrimi derinlefltirmek ve geniflletebilmek için gerekli olan fleyin ‘demokratik de¤erlerin bir hegemonyas› ve demokratik pratiklerin ço¤alt›lmas›’ oldu¤unu vurgulam›fllard›r (Mouffe. Laclau ve Mouffe’un söylem kuram›n›n kilit kavram› hegemonyad›r. hegemonyadan söz edebilmek için bu eklemleme yeterli de¤ildir. Bu eklemlenme süreci. kimlik politikas› olarak tan›mlanabilecek radikal demokrasi projesinin temel kavramsal düzeyini olufltururlar. tek hegemonik merkezli de¤il.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 153 lelerinden özerk hareketler olarak kavran›lmas› ve radikal demokrasinin koflullar›n›n infla edilmesi aç›s›ndan hegemonyay› hayati bir kavram olarak öne ç›karmaktad›rlar. vs. Ayn› zamanda eklemlemenin. Ünite . . hegemonya. 1992: 170-172). bir bütünsellik yaratmayan biçimde geliflecektir (1992: 111). Demokratik vatandafll›k anlay›fl›n› ilke edinen projenin ana öngörüsü sivil toplum platformundaki demokratik mücadeleleri (anti›rkç›. çok daha farkl› toplumsal iliflkiler dâhilinde kurumlaflt›r›lmas›n›’ gerçeklefltirmek olarak düflünürler (Mouffe. farkl› ve de¤iflik oluflumlar› birbirine ba¤layan ‘radikal bir olgu’.7. klasik bir s›n›f olgusunda de¤il ama toplumsal formasyonda geliflen farkl› ve çeflitli mücadelelere ve hareketlere ba¤l› olarak düflünmek anlam›na gelir. Postmarksist kuramc›lar için en önemli iki kategori “söylem” ve “farkl›l›k”t›r. siyasetin tek merkezli olmad›¤›n›. karmafl›k. Hegemonya ise. Böylece. tarihselli¤e göre de¤iflebilen. Genel olarak. aç›k. hegemonyay›. 1993: 193). Ancak. bu hegemonyan›n nas›l kurulaca¤› ya da bu eklemlenme sürecinin nas›l gerçekleflece¤i hakk›nda Laclau ve Mouffe nerdeyse hiçbir fley söylememektedir. “farkl›l›k” ve “hegemonya”. Dolay›s›yla hegemonya. Buna göre. bir kesinlik arz etmeyen ve parçal› bir yap›da oldu¤una iflaret etmektedir. Laclau ve Mouffe hegemonya kavram›yla iliflkili olarak.

Marksizmdeki iflçi s›n›f› gibi. Gramsci’den devrald›klar› hegemonya kavram›n› s›n›f temelinde düflünmemifl. Hegemonya mant›¤› da. Ayr›ca bu kuramc›lar.154 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Laclau ve Mouffe’un Hegemonya ve Sosyalist Strateji’de gelifltirdikleri hegemonya yaklafl›m›. dikiflsiz karakteri geliflirken yükseldi¤ine” iflaret etmektedir. dolay›s›yla hem modernizmin hem de Marksizmin herkes için geçerli evrenselci ilkeleri ya da herhangi bir evrenselci iddia kriz içine girmektedir. demokrasiyi ve tarihi aç›klayacak evrensel bütünsel ilkelerin imkâns›zl›¤›na da iflaret etmifllerdir. bu imkâns›z idealler temelinde örgütlenir ve merkezlenir. Dolay›s›yla bu her anlam›yla. Yazarlar S O R U psikanalizden ald›klar›n› belirttikleri “dikifl” terimini kitaplar›nda s›k s›k kullan›yorlar. siyasal ve ekonomik sistemlerdeki ak›l d›fl›l›¤a (irrasyonelli¤e) yönelik radikal bir elefltirinin önünü de açabilirler (Laclau. di¤er talepler gibi sosyalist talepler de hegemonya mücadelesinde eklemlenebilir (articulation). 1990: 229-30). D‹KKAT Toplumsal›n aç›kl›¤› ve bunu gösterenlerin sabitsizli¤i “dikiflleyici” hegemonik pratikleri gerektirmektedir. Bu ideallerin ortaya ç›k›fl› ve iflleyiflinde gerekli olan bofl gösterenlerdir (Laclau ve Mouffe. Toplumlar. böylece. Laclau ve Mouffe. kimliklerin hegemonya mücadelesi içerisinde oluflturulduklar›n› ve toplumsal öznelere yeni bir kimlik verilirken onlar›n ayn› zamanda ‘kolektif iradeler’ olarak kurulduklar›n› öne sürer. SIRA S‹ZDE 5 Laclau ve Mouffe’un evrensellik ve tikellik kavramlar› hakk›ndaki görüfllerini analiz ediniz? SIRA S‹ZDE Son olarak. evrensellik art›k. Laclau ve Mouffe’a göre. ekonomi ile siyaset aras›ndaki iliflkiyi büsbütün kopararak sivil toplumcu bir siyasetin en önemli temsilcileri olmufllard›r. Toplumsal mücadelelerin bafllang›çta kesin hedefleri yoktur. 1990: 231). eklemlenme bireysel taleplere d›flsal bir süreç de¤ildir. Zira toplumsal›n kapanmas› imkâns›z olsa da kapanma S‹ZDE ideali hala SIRA bir imkâns›z ideal olarak ifllev görür. Bu anlamda. iflçi s›n›f›n›n öncü k›l›nmas›ndan vazgeçen ve ço¤ulcu bir mücadeleyi hayata geçiren bir politika ihtiyac›n› do¤urur. ortaya konan talepler bask›c› bir devletin çevreyi koruma ad›na toplumsal alana müdahalesini meflrulaflt›rabilece¤i gibi. evrenselli¤i ve evrenselcili¤i reddeden bir anlay›flt›r. ancak mücadele boyunca bu hedefleri kurar ve dönüfltürürler. birçok toplumsal aktörün ve taleplerin iç içe geçti¤i karmafl›k alanlarda verildi¤i için. Bu terimle öznenin toplumdaki konumu. Çevreci hareketi düflünecek olursak. AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . 2004: 65). toplumsal de¤iflimi. ayn› zamanda toplumu. en bafltan ya da hareketlerin belirli bir siyasal önem kazand›¤› andan itibaren önemli bir sorun olacakt›r. Bu taleplerin tutucu bir biçimde eklemlenmeleri de olas›d›r ve ortaya ç›kacak sonuç di¤er her fley gibi hegemonya mücadelesince belirlenecektir. yaln›zca daima s›n›rl› nitelikteki aktörlerin yürüttü¤ü mücadelelerin eflitleyici etkileri yoluyla pragmatik bir biçimde kurulabilir. tikelci siyasal kimlikler günümüzde giderek artmakta. “politikan›n hegemonik terini” gerektirdi¤ini boyutu ancak toplumsal›n aç›k. Laclau ve Mouffe. Eklemlenme. hegemonik pratiklerin “toplumsal›n tamamlanmam›fl ve aç›k karakD Ü fi Ü N E L ‹ M düflünen Laclau ve Mouffe (1992: 73). 1998: 237. 1992: 62). Bu mücadeleler. yukar›da da bahsedildi¤i gibi. Bu anlamda hegemonya. “iflçi s›n›f›n›n ya da baflka herhangi bir özne konumunun önsel birli¤i ya da ilerici karakteri anlay›fl›n› reddeden bir totalli¤i bozucu ‘eklemlenme ve olumsall›k mant›¤›’ gerektirir” (Best ve Kellner. bir özdeflleflme va bütünleflmeden çok bir yerini alma ve kolaj durumu olarak tarif edilmektedir. Postmarksistlere göre. bu eklemlenme biçimininse bir siyasal parti formunda olmas› gerekmemektedir (Laclau. ‘s›n›rlanmam›fl’ bir toplumsal aktörün ayr›cal›¤› de¤ilse. kapitalist toplumda s›n›f çeliflkilerini di¤er çeliflkilerle eflit düzeyde görmektedirler. aktaran: Coflkun.

bu yeni siyaset anlay›fl›n›n öncüsü oldular. Kad›n. Yeni toplumsal hareketler paradigmas› alt›nda temellendirilen bu hareketlerin “yenili¤i” kimlik temelli olmalar›ndan kaynaklanmaktad›r (aktaran: Kubilay. bar›fl hareketlerini ve az›nl›k hareketlerini ifade etmek amac›yla kullan›lmaktad›r. “gerçek” ve “normal” yol oldu¤u biçimindeki tektiplefltiren ya da asimile eden bask›s›na karfl› direnmektedirler (Parekh. Asl›nda onlar. kronolojik bir s›ralamaya de¤il fakat ‘eski’ s›n›f temelli ve ç›kar gruplar›na dayal› hareketlerden bir farkl›l›¤a iflaret etmektedir. eflcinseller. yaln›zca temel s›n›flar›n -burjuvazi ve proletarya. Böylece 1970’lerde ve 80’lerde önemli bir hareketlilik yakalam›fl olan bar›fl eylemcileri. Modern toplumun devlet/parti ya da s›n›f ba¤lam›nda gelifltirilmifl. toplumun büyük k›sm›n›n. kendilerine özgü bir hegemonya tan›m› oluflturmaya çal›flmaktad›r. Bu hegemonyan›n kayna¤›n› ald›¤› maddi temel ise söz konusu s›n›f›n ekonomik gücünden baflka bir fley de¤ildir. çevre. Gramsci’nin yapt›¤›n› söyledikleri bu kavramsallaflt›rmadan hareketle. eski ve yeni göçmenler. Bu de¤erler ve hareketler ça¤›nda. birlefltirici. bireysel yaflam›n kendisiyle ilgili ve yaflam›n de¤iflik biçimlerine dayal› olarak tan›mlanmaya bafllar. anti-nükleer. refah devletinin ve Fordist/Keynesyen ekonominin sa¤layabilece¤i politikalar›n ötesinde. özellikle feminist hareketi. Oysa. Laclau ve Moufee. yaflam›n söz konusu alanlar›n› anlamak ve yap›land›rmak için yaln›zca bir “do¤ru”. ›rk. Gramsci’nin hegemonya kavram›n› “radikallefltirmeyi” hedeflemektedirler.hegemonik güç olabilece¤ini. Gramsci’nin. bütünlefltirici. siyaset. politikan›n öznesi olarak s›n›ftan baflka bir “karmafl›k kolektif irade” göstermemifltir. ö¤renciler.7. onaylanmayan ve bast›r›lmaya çal›fl›lan görenek ve hayat tarzlar›n› temsil etmektedirler. feministler. evrensel politikalara dayal›. ulusal az›nl›klar. Bu tan›mlamadaki ‘yeni’ kavram› ise. Ünite . toplumsal güçler fleklinde birleflmifl çeflitli müttefiklerle bir araya gelmifl hakim bir s›n›f›n hegemonyas›na dayan›r. çevreciler. 2010: 136). politik özne olarak s›n›fsal kimli¤in art›k geçersiz oldu¤u tezine ulaflmaktad›rlar. Sözü edilen gruplar birbirinden oldukça farkl› gündemlere sahip olmakla birlikte. ) elefltirel bir Yeni toplumsal hareketler kavram›. Onlara göre Gramsci. Gramsci. 2002: 1). nükleer karfl›t› hareketleri. hegemonya kavram›n› olufltururken iki yeni ve temel yer de¤ifltirme yapm›flt›r: Birinci olarak ideolojinin maddi bir temeli oldu¤u. bar›fl. ekoloji hareketini. özellikle Lenin’in hegemonya kavram›n› k›yas›ya elefltirip ancak yine bir Marksist olan Gramsci’nin hegemonya kavram›n› büyük ölçüde kullanan Laclau ve Mouffe. insan haklar› ve cinsel kimlik sorunlar› etraf›nda örgütlenen toplumsal hareketler. bu iki s›n›f d›fl›nda kalan toplumsal katmanlar ve ara tabakalar›n temel s›n›flar›n hegemonyas› alt›nda yer alaca¤›n› söylemifltir. Laclau ve Mouffe’un iddia etti¤inin tersine Gramsci. Bu gruplar toplumdaki bask›n kültürden farkl› olan. . liberalizm vb. hegemonya kavram›na baflvuran yazarlar Gramsci’nin hegemonya kavram›n› gelifltirmede Lenin’in s›n›f ittifaklar›n›n ötesine geçti¤ini savunmaktad›rlar.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 155 Özetleyecek olursak. etnik kimlik. eflcinsel kad›n ve erkekler. Yazarlar›n Gramsci’den söz açt›kça s›k s›k baflvurduklar› “tarihsel blok” ise. etnik az›nl›klar gibi “özne konumlar›”n›n hegemonya oluflturmada “s›n›f”›n yerini ald›¤›n› savlamaktad›rlar. kendi aralar›ndaki farkl›l›klara ra¤men. belli bir merkezden hareket eden ve sorunlara global çözümler bulmaya çal›flan siyasal söylemlere (baflta Marksizm. YEN‹ TOPLUMSAL HAREKETLER 1960’lar›n sonlar›ndan itibaren Avrupa ülkeleri ve Amerika Birleflik Devletleri’nde yerli halklar. bu nedenle kolayca üstyap›sal olarak yorumlanamayaca¤› ve ikinci olarak da politik öznelerin art›k s›n›flar de¤il “karmafl›k kolektif iradeler” oldu¤udur. 1960’l› y›llardan bafllayarak Bat› sanayi toplumlar›nda oluflan “yeni de¤erler” ve “yeni toplumsal hareketler” yeni bir siyaset ve siyasal eylemlilik anlay›fl›na yol açt›. feministler gibi farkl› gruplar›n bafl›n› çekti¤i bir dizi düflünsel ak›m ve politik hareket ortaya ç›km›flt›r.

Özellikle 1960’l› y›llardan itibaren. Yeni toplumsal ‹ N T E R N E T hareketlerin geliflimi genellikle ileri kapitalizmin ya da geç modern dönemin ürünü olarak görülmektedir. Kapitalizmin yeniden yap›lanmas›yla birlikte. kat›l›m ve insan haklar› vb. çevre. genel olarak. kimileri “a¤ toplumu” (Castells) ya da daha genel olarak “enfor- SIRA S‹ZDE D‹KKAT TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Yeni toplumsal ‹NT E R N E T hareketlerin hedefi ekonomik eflitsizlikten do¤an çat›flmalar› dile getirmek yerine. kimileri “örgütsüz kapitalizm” (Urry. Yeni toplumsal hareketler. “endüstriyel toplumdan” “postendüstriyel topluma”. Bunun yerine. yaflam›n farkl› biçimlerinin post-modern yapan. Zaten Postmarksizm kuram›n›n. s›n›flara dayal› politikalar güçten düflerken “öteki” çat›flma biçimleri ve yeni toplumsal hareketler olarak adland›r›lan farkl› çeliflkilere dayal› politik hareketler çoktan belirmeye bafllam›flt›. merkezine da¤›t›m meseleleri yerine kültür. çevrecilik. üretim yap›s›nda esnek üretime do¤ru gerçekleflen de¤iflimler (Esnek üretim. Bu hareketler protestonun s›n›fla ilgili de¤il kimlik ve farkl›l›klarla ilgili yeni bir biçimini sunar ve ileri endüstriyel toplumlar›n özelliklerini yans›t›r. ço¤u zaman. Yeni toplumsal hareketleri siyasetin merkezine alan Postmarksizm kuram›n› SIRA S‹ZDE s›n›f kategorisinden farkl› olarak. Ne var ki. Bu geliflmeler çerçevesinde s›n›f çat›flmas› yerini. Bu yeni toplumsal hareketlerin. D Ü fibelirsiz Ü N E L ‹ ve M ço¤ul tekil. ortaya ç›kan DÜfiÜNEL‹M yeni toplumsal hareketlerin ço¤ullaflmas› ve boyutlanmas› gerçekli¤ini kavramak için. kimlik. Kapitalizmin ileri aflamas› olarak ya da endüstriyel toplumun geliflmifl aflamas› olarak kimi yazarlar “post-endüstriyel toplum” (Bell. K S‹ OTR AU P 2. ve farkl› kimliklerin meflrulu¤unu ve özgünlü¤ünü savunan bir kimlik politikas› ve ço¤ulcu siyaset anlay›fl›d›r denilebilir. özerklik ve iyi yaflam sorunlar›n› merkeze almakt›r. a¤›rl›kl› olarak kültür. S›n›f SIRA çat›flmalar›ndan farkl› olarak ortaya ç›kan yeni toplumsal çat›flma biS‹ZDE çimleri. burada da tam bir kavram netli¤i yoktur. kimlik. . Buna göre. Teknolojik geliflmelerin ve endüstriyel büyümenin yaratt›¤› yeni sorunlar. 3. kad›n sorunlar› ‹NT E R N E T etraf›nda somutlaflan daha toplumsal çat›flmalara b›rakm›flt›r.Tnitelikli yaflam meselelerini koyan hareketler olarak ele al›nmaktaELEV‹ZYON d›r. kimileri “programlanm›fl toplum” (Touraine). sosyalist hareketlerle ba¤lant›s› olmad›¤› ve emek sermaye çat›flmas›n›n d›fl›nda kalan bir dizi muhalif grubu kapsad›¤› düflünülmektedir (Dursun. düflünce ve eylem odaklar› olmalar›ndan gelmektedir. 1993: 131). bar›fl. “farkl›l›klar›n tan›nmas›” temelinde geliflen yeni bir siyaset anlay›fl› ortaya ç›kt› (Keyman. Offe). üretimin teknolojik gelifl‹KKAT melerDsayesinde daha az maliyetli olmas›. bireysel. K ‹ “örgütlü T A P kapitalizm”den “örgütsüz kapitalizm”e geçiflin sonucu olarak ortaya ç›km›fl. S O R U gözle bak›lmaya bafllanm›flt›r. 1998). Piore ve Sabel). cinslerin eflitli¤i. bu hareketlerin temelinde bir s›n›f perspektifi de¤il. AMAÇLARIMIZ 4. kimlik. D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K S‹ O T RA U P 6 Postmarksizm ve Postmodernizm aras›ndaki belli bafll› benzerlikler ve farkl›l›klar› tart›fl›n›z? SIRA S‹ZDE Yeni toplumsal hareketlerin ortaya ç›k›fl› afla¤›daki dört toplumsal süreçle AMAÇLARIMIZ D Ü fi Ü N E L ‹ M aç›klanmaktad›r: 1. yeni toplumsal hareketlerin “yenili¤i” s›n›f çat›flmas›na dayanmayan bireysel. postmodern ve post-yap›salc› argümanlar› kullanarak Marksizmin radikal bir S O R U flekilde yeniden yap›lanmas› çabas› oldu¤u iddia edilmektedir. E¤itimli bir yeni orta s›n›f›n geliflmesi. özerklik. Postmodernizmin ve D‹KKA T post-yap›salc›l›¤›n temel varsay›mlar› için kitab›n›zda postmodernizmin ve post-yap›salc›l›¤›n anlat›ld›¤› üniteleri gözden geçiriniz.156 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Yeni toplumsal hareketlerin “yenili¤ini” sa¤layan esas SIRA S‹ZDE unsur. ürün farkl›laflmas›n›n yüksek ve TELEV‹ZYON üretim süresinin daha k›sa olmas› anlam›na gelmektedir). geçmiflin nesnel s›n›f ç›karlar›na dayal› olarak hareket eden iflçi s›n›f› hareketlerine karfl›l›k. kimliklerin bulunmas›d›r.

7. Baflka flekilde söylecek olursak. “post-modernizasyon” gibi kavramlar› kullanmaktad›rlar. özellikle sosyoloji ve siyaset biliminde yaratt›¤› etkiyi Ernesto Laclau ve Chantal Mouffe’un çal›flmalar›na borçludur. “hegemonya”. sosyalist politika ve ekonomi politi¤i ça¤›n demokratik ve insan haklar› söylemiyle müzakereye ça¤›ran “sosyalist bir demokrasi” iddias›na dayanan “Radikal Demokrasi” projesidir. Genel olarak. Laclau ve Mouffe yay›nlad›klar› Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Bir Demokrasiye Do¤ru (Hegemony and Socialist Strategy: Towards a Radical Democracy) kitap baflta olmak üzere di¤er çal›flmalar›yla Postmarksist bir siyasal tasar›m›n temellerini atm›fllard›r. “s›n›f mücadeleleri” vb. Marksizmin s›n›f anlay›fl›ndan kopmam›z acilen gereklidir. “postfordist toplum”. Laclau ve Mouffe’un radikal demokrasi projesinin. Marksizm tarihin özünü ve anlam›n› kavramada sadece s›n›f mücadelesi ve onun kaynakl›k etti¤i antagonizmalar olan emek-sermaye çeliflkisi analizi art›k günümüz toplumlar›nda yeterli olmamaktad›r. Postmarksizm. ekonominin tüm toplumsal yaflam› belirledi¤ini savunan ekonomik-belirlenimci (determinist) ve iflçi s›n›f›n›n da toplumsal de¤iflmede devrimci rol oynamas› gerekti¤ini savunan Marksist anlay›fl› elefltirmekte ve Marksist teorideki bu determinist anlay›fl› de¤ifltirmeye çal›flmaktad›r.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 157 masyon toplumu”. baz› sosyoloji ve siyaset bilimi teorisyenleri. siyaset gündeminin merkezine ço¤ulculuk. Özellikle sosyalist blok ülkelerinin 1989’dan sonraki çözülmesi süreciyle birlikte. Yeni toplumsal hareketlerin ortaya ç›kmas›yla birlikte siyaset de art›k s›n›flar aras›ndaki mücadelelerin flekillendirdi¤i bir eylem de¤il. Klasik Marksist teoriden farkl› olarak Laclau ve Mouffe’un ortaya koyduklar› anlay›fl. iflçilerin merkezde oldu¤u ve s›n›f mücadeleleri analizine dayand›r›lan Marksizmi liberalizmle bar›flt›rmak ve uzlaflt›rmak aray›fl›nda olduklar› söylenebilir. Bu anlamda Postmarksizm. Marksist teorinin öncelik verdi¤i s›n›f analizinin. iflçi s›n›f›n›n öncülü¤ü. Bu çerçevede de¤erlendirilen yeni toplumsal hareketler. kendi teorik ve eylem nesnesini ciddi biçimde s›n›rland›rd›¤›n› ve bundan vazgeçmesinin gereklili¤ini savunmaktad›rlar. Marksizmin tekçi öznesi s›n›f yerine anonim özneler koyarak. Klasik Marksizmin sahip oldu¤u s›n›f-eksenli yaklafl›m. 1989 sonras›nda sendikalar›n ve iflçileri merkeze alan s›n›f politikalar›n›n siyasette a¤›rl›¤›n› kaybetti¤i bir dönemde etkili hale gelmifl olan Postmarksizm. Marksizmin. kimlik ve farkl›l›k. Buna karfl›l›k. Dolay›s›yla. “tarihsel materyalizm”. sosyalizme politik bir devrim ile ulafl›laca¤› gibi temel kabullerini sorgulamakta ve reddetmektedir. Temelde bu siyasal tasar›m. radikal demokrasi ideallerinin uygulanma alanlar› olarak görülmektedir. tarihi de¤ifltirecek bir siyasal özne olarak iflçi s›n›f›n›n kendisi tarih olmufltur. özne konumlar› ve birey gibi kavramlar› oturturlar. Postmarksizme ve onun radikal demokrasi projesine göre. anti-kapitalist bir yaklafl›ma da sahip de¤ildir. ekonomiden ve s›n›fsal iliflkilerden uzaklaflt›r›lmas›n› savunmaktad›r. “radikal demokrasi” ve bu kavramsallaflt›rmalar›n dayand›¤› teorik çerçeve olarak Postmarksizme b›rakt›¤›n› iddia etmektedirler. kendi öncüllerini buldu¤u ve sol için bir imkan olarak gördü¤ü “68” hareketinin tafl›d›¤› idealler ile sosyalizm aras›ndaki hegemonik ba¤› tamamen reddederek. kavramlar› esas alan ekonomi-politik perspektifin yerini. günümüzde art›k iflçi s›n›f›n› temel alan s›n›f politikalar›n›n sonuna gelindi¤i ve bunun yerini söylem yoluyla bir araya getirilmifl çeflitli toplumsal öznelerin demokratik mücadelelerinin ald›¤›d›r. solun program›n› mutlak olarak s›n›ftan ar›nd›rma çabas›ndad›r. devlet. . Bunu yaparken Postmarksizm asl›nda siyasetin. Postmarksizmin temel iddias›. Çünkü. özellikle “kimlik ve fark siyaseti”. demokrasi ve toplumsal de¤iflim süreçleri üzerine yap›lan çal›flmalarda art›k “iflçi s›n›f›”. Bu sava göre. kapitalizmin yaratt›¤› sars›c› geliflmelerle karmafl›klaflan toplum yap›s›n› ve yükselen yeni toplumsal hareketleri anlamaya yeterli de¤ildir . farkl› kimliklerin ço¤ul taleplerini birbirine söylemsel olarak eklemlemeyi sa¤layan hegemonik bir performans olmaktad›r. çünkü onlar kapitalizm-sonras› bir topluma geçildi¤i kabulünden hareket etmekte- Postmarksizm. Marksizmin ekonomik ve politik eylemlerin temeli olarak kabul etti¤i s›n›f anlay›fl›n›n d›fl›na ç›kmay› öneren Laclau ve Mouffe. Postmarksist kuramc›lar. Ünite .

sosyoloji ve siyaset biliminin temel konusunun Marksizmdeki s›n›f çat›flmalar›n›n yerine heterojenli¤in olmas› gerekti¤ini vurgulamaktad›rlar. toplumda böyle bir konuma sahip olan bir hareketten ya da özneden bahsedilemez (Laclau ve Mouffe. Daha do¤rusu. Tarihin motoru art›k s›n›f mücadeleleri yürüten iflçi s›n›f› de¤il. bir kimli¤e bürünebilir. Postmarksist teorisyenler. Ama as›l önemlisi. s›n›rlar›n› tam olarak tan›mlayamad›¤›m›z belirsiz. Bu anlamda yeni toplumsal hareketler. yeni toplumsal hareketler toplumu bir bütün olarak dönüfltürebilme anlam›nda ayr›cal›kl› bir konuma sahip de¤ildir. siyaset rastlant›sal olarak eklemlenmelerin gerçekleflti¤i bir dünyad›r (“the world of contingent articulations”). Laclau ve Mouffe. aktaran: Coflkun. 1992: 9). s›n›f hareketlerinden farkl› olarak toptan bir siyasal ve toplumsal dönüflümü sa¤lamak. sosyalist vb. bu hareketlerin herhangi bir ideolojiyle eklemlenme biçimleridir. s›n›f mücadelesinin “yerini almakta”. “kat›l›mc›lar” aç›s›ndan ise orta s›n›f bireyleri. 1992: 201) olmas›na ra¤men. “yap›s›” aç›s›ndan lidersiz ya da dönüflümlü bir liderlik anlay›fl›n› kabul eden. tekil kimlikler ve özne konumlar› olarak tan›mlanabilecek de¤iflik türde yeni toplumsal hareketlerdir. (Laclau ve Mouffe. Laclau’nun (2006: 112) ifadesiyle söyleyecek olursak. Bu anlamda Marksizmin tekçi öznesi olan s›n›f yerine ço¤ul kimlikler ve özne konumlar›n› getirmifllerdir. siyasetin ve toplumsal de¤iflimin dönüfltürücü özneleri proleterya veya iflçi s›n›f› de¤il. burjuvazi ve proletaryan›n farkl›laflt›¤›n› ve çal›flanlar›n üretici kimliklerinden çok tüketici. s›n›fl› toplumun kapitalizmin karakteristik bir unsuru olmaktan ç›kt›¤›n›. Siyaset böylece s›n›flar aras› mücadelelerin flekillendirdi¤i bir eylem de¤il. Daha çok.158 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Yeni toplumsal hareketler. 1992: 196). fakat hareketi tan›mlayan farkl› de¤erler ve ideolojilerle özdefllefltirir. toplumsal hayat›n metalaflmas›na. Ne var ki. bürokratikleflmesine ve homojenlefltirilmesine karfl› direniflin ifadesi olarak ortaya ç›kt›¤›n› öne sürmektedirler. iktidar› ele geçirip devrim yapmak gibi bir perspektife sahip de¤illerdir. dirler. Yeni toplumsal hareketlerin toplumsal temelini s›n›fla de¤il. Bu . Buna göre. toplumsal hayat›n metalaflmas›na. 1997. özgürlükçü. yeni toplumsal hareketlerin. gençleri ve yüksek e¤itim alm›fl bireyleri kapsayan hareketler olarak de¤erlendirilir (Pichardo. bu hareketlerin iktidar› ele geçirmek gibi bir amaçlar› ve perspektifleri bulunmamaktad›r. Bu anlamda yeni toplumsal hareketler. bunun yerine çoklu kimlik ve farkl›l›klar› ve dolay›s›yla Bat› Avrupa’da geliflen yeni toplumsal hareketleri siyasetin yeni özneleri olarak kabul etmektedir. dolay›s›yla da s›n›f politikas› afl›lmaktad›r (Savran. sivil toplumda özerklik ve eflitsizliklerin giderilmesi türünden kültürel bir tak›m talepleri dillendirmektedirler. ço¤ul taleplerin bir araya getirilip eklemlendi¤i bir dü¤üm noktas›d›r. bürokratikleflmesine ve homojenlefltirilmesine karfl› direniflin ifadesi olarak ortaya ç›km›fl (Laclau ve Mouffe. Laclau ve Mouffe’a göre yeni toplumsal hareketler. 1992: 201). çeflitli gruplar›n rastlant›sal olarak bir araya gelmesiyle yap›lan bir performans olarak anlafl›lmaktad›r. Bu yeni toplumsal hareketlerin iktidar› ele geçirmek gibi bir amaçlar› yoktur. Bu anlamda. yukar›da bahsetti¤imiz yeni tabiyet biçimlerini sorgulamaktad›rlar ve onlara yeni olma özelli¤ini veren fley de budur (Laclau ve Mouffe. Laclau ve Mouffe. Marksizmin makro ölçekli s›n›f gibi kollektif özneleri yerine. belirsiz tekil özneler ve kimlikler olmak durumundad›r. 2004: 136). otoriteryan. yeni toplumsal hareketler “ideoloji ve amaçlar” aç›s›ndan ekonomik yeniden da¤›t›m meselelerine odaklanmaktan çok yaflam kalitesi ve yaflam biçimleri üzerine vurgu yapmakta. 2001). yurttafl ya da az›nl›k kimlikleri ile tan›mlanan özne konumlar› edindiklerini öne sürmektedirler (Kaygalak. Siyaset. Postmarksist kuramc›lar. Çünkü bu eklemlenme sayesinde herhangi bir hareket muhafazakar. s›n›fsal bir perspektifi terk ederek. 1992: 206-208). tekil özneler olarak farkl› kimlikler çekirdek yap›lar olarak siyaset ve toplumsal iliflkilerin temeline yerlefltirilmifltir.

Radikal demokrasi siyasetini. Sonuç olarak. Ancak. özselcili¤i reddeden ve siyasal mücadelelerin hedefini ve alan›n› söylemsel stratejiler yoluyla eklemlenen (articulate) özne konumlar›ndan yürütülecek hegemonya mücadeleleri olarak tan›mlayan bir projedir. söylem teorisi çerçevesinden Marksizm sonras› bir bak›fl aç›s› ile günümüz toplumlar›nda siyasetin ve yürütülecek hegemonya mücadelelerinin niteli¤ine iliflkin tezlerini gelifltirirler. sabitlenemez. POSTMARKS‹ZM VE RAD‹KAL DEMOKRAS‹ S‹YASET‹ Radikal demokrasi projesi. Yeni toplumsal hareketlere iliflkin olarak Laclau ve Mouffe’un söyledikleri en iyi biçimde. Bu ayn› zamanda Marksizmle bir kopufltur. Postmarksizm. Ünite . refah devletinin. Çünkü art›k tüm kimliklerin konumlar› de¤iflken. demokrasi mücadelesi için “yeni toplumsal hareketleri” öne ç›karmaktad›rlar. Ayr›ca. . kapitalizmin dönüflümünü mümkün gören radikal demokrasi projesi. radikal demokrasi projesi. tabiiyet iliflkisine karfl› yürütülen her türlü mücadeleyi kapsar fakat onlarla s›n›rl› de¤ildir. sivil toplumu dönüfltürecek siyasal partilerden çok yeni toplumsal hareketlerin gücüne dayanan liberal-demokratik bir toplum önerirler. iliflkisel ve ço¤uldur. Dolay›s›yla yeni toplumsal hareketler sosyalist ideolojinin.vazgeçtikleri söylenebilir. her fleyden önce. Postmarksistler. liberal demokratik ideolojiyi reddetmek yerine onu ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirme ve geniflletme siyaseti olarak tan›mlanabilir. 1992: 196). hiyerarflik olmayan yap›lara dayan›r. radikal demokrasi projesinin. toplumdan radikal bir kopufl gerekti¤i fikrinden -devrimci anlay›fltan.7. Bunlar halen modern kapitalist devletlerin egemen gruplar›n›n retori¤indeki mevcut ideallerdir. ‹lginç olan. Postmarksist yaklafl›m›n sosyalizme alternatif sunan kurumsal bir çabas› olarak de¤erlendirilebilir. Aksine. toplumsal de¤iflimde öncü olabilecek önceden verili herhangi bir kimlik veya s›n›f yoktur. çünkü örgütleyici ilkeleri. Yeni toplumsal hareketler. Postmarksist kurama göre. istikrars›z. liberal deToplumsal bir devrime gerek duymayan. eylem ve örgütlenme tarz› aç›s›ndan da merkezili¤in ve tekçili¤in karfl›s›nda farkl›l›¤›n ve ço¤ulculu¤un vurguland›¤›. liberal kapitalizmde tatmin edilemeyen. sivil toplumda özerklik ve eflitsizliklerin giderilmesi türünden kültürel bir tak›m talepleri dillendirmektedirler. Bu anlamda siyasetin ve toplumsal de¤iflimin öncüsü say›labilecek hiçbir ayr›cal›kl› kimlik ve özne yoktur. Marksizmin iddia etti¤i gibi ekonomik durum gibi nesnel toplumsal belirlenimlerin ve konumlar›n kendili¤inden politik özneleri vermedi¤ini iddia etmektedir. uçucu. ancak zaten var olan fikir ve de¤erlerin radikallefltirilmesi olarak anlamak mümkündür (Coflkun. modernleflme sürecinin. Postmarksistler. kad›n dernekleri. demokratik idealler olan eflitlik ve özgürlüktür. Marx’›n toplumsal de¤iflimi sa¤layacak temel aktör/özne olarak gördü¤ü iflçi s›n›f› yerine yeni toplumsal hareketleri koyarlar. hepsi birbirine eflde¤er demektir. daha çok. Hegemonya ve Sosyalist Strateji’den hareket ederek anlafl›labilir. Bu anlamda yeni toplumsal hareketler.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 159 hareketler. Öyleyse. gevflek. politik özneler rastlant›sal kimliklere dönüflmüfltür. Bu durumda radikal demokrasi. iflçi s›n›f›n›n yerine “halk” ya da “sivil toplumu” geçirerek ve halk-devlet çeliflkisinin de ekonomik de¤il fakat siyasal bir mücadele oldu¤unu vurgulayarak. Radikal demokrasi projesi. geleneksel din ve ahlak anlay›fllar›n›n bir elefltirisini yaparak ortaya ç›km›fl ve daha çok kültürel ve kimliksel problemleri öne ç›karan hareketler olarak de¤erlendirilir. Laclau ve Mouffe. 2004: 67). Bu kitapta Laclau ve Mouffe. yeni tabiyet biçimlerini sorgulamaktad›rlar ve onlara yeni olma özelli¤ini veren fley de budur (Laclau ve Mouffe. örne¤in bir iflçi sendikas› ile di¤er sivil toplum kurulufllar› aras›nda. çevreci dernekler ve eflcinsel hareketler aras›nda hiçbir öncelik/sonral›k iliflkisi yoktur.

çat›flma kavram›n› yok ederek s›n›f sistemine dayal› tüm perspektifleri ortadan kald›ran Mouffe’un bu anlay›fl›. liberal demokrasiye karfl›t bir söylem olmas›na ra¤men. Ayd›nlanman›n soyut evrenselcili¤inden. liberal demokratik gelenek . saydam ve dikiflli bir varl›k olarak özne kategorisinin terk edilmesi ve farkl› özne konumlar› temelinde oluflmufl antagonizmalar›n tan›nmas› Radikal Demokrasi nosyonuna ait teorik zeminin ilk koflullar›d›r. Çünkü yazarlara göre. Bu içeri¤iyle de belli toplumsal kategorileri politik ve epistemolojik ayr›cal›klarla donatan. Radikal Demokrasi projesinin sosyalizm hedefini de içerdi¤ini belirten Laclau ve Mouffe. Liberal Demokratik ideolojiyi reddetmek yerine. politik alanlar›n ve öznelerin ço¤ullaflt›¤›n› ve bu ço¤ullu¤un indirgenemez bir karaktere sahip oldu¤unu iddia eden. bireyin insani kapasitelerini gerçeklefltirme özgürlü¤ünü savunan ahlaki bir ilke olarak liberalizm bugün her zamankinden daha fazla geçerlidir (1992: 226). evrenselci klasik sosyalizm söyleminden farkl›laflt›¤›n› iddia etmektedir (Kaygalak. sosyalizmin de bu tasar›n›n bileflenlerinden biri oldu¤unu belirtmektedirler (1992: 219). Sonuç olarak. radikal demokrasi projesinin evrenselcili¤i. 1998: 205) ibarettir. bütünsel. onu radikal ve ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmesi ve geniflletmesi önerilmektedir (1992: 216). Ancak. 2000: 89. Liberal demokrasinin evrenselcili¤i ve ak›lc›l›¤›n› elefltirmekle birlikte Laclau ve Mouffe’a göre. Radikal Demokrasi stratejisi. kapitalist üretim iliflkilerinin son bulmas›.160 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Liberalizme ve Marksizme bir alternatif olarak sunulan radikal demokrasi siyaseti. onu radikal ve ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmek ve geniflletmek olabilir. ancak post-kapitalist argümanlardan hareket ederek sosyalizmin bugüne kadarki kavran›fl› içinde önemli yer tutan proletarya diktatörlü¤ü kavram›n› da reddetmektedirler. 1994: 196). özcülü¤ü ve özne mitini terk etmeyi gerektirdi¤ini ileri sürmüfllerdir (Mouffe. toplumsal›n tamamlanmam›fl ve aç›k bir karakteri oldu¤undan hareket eden. Bu noktada. Laclau ve Mouffe post-yap›salc› ve postmodernist ak›mlar›n etkisinde kalarak bir radikal demokrasi projesi önermifllerdir. solun görevi. “radikal demokrasi” olarak adland›r›lan ve köklü bir flekilde özgürlükçü ve klasik solunkilerle karfl›laflt›r›lamayacak ölçüde büyük hedefleri oldu¤u iddia edilen yeni bir politik tasavvurun iki temel dayana¤› olarak gösterilmektedir (1992: 187). Örne¤in radikal demokrasi projesinin konumuna bakt›¤›m›zda. Radikal Demokrasi stratejisi. Bunun yan› s›ra. tabiiyet iliflkilerinin kökünde bulunan kapitalist üretim iliflkilerine son vermenin gereklili¤ine inanan Radikal Demokrasi tasar›s›n›n sosyalist bir boyut içerdi¤i de aç›klanmaktad›r. 2001: 54) Dolay›s›yla. Buna karfl›l›k. tersine. mokrasiyi “radikal ve ço¤ulcu bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmek ve geniflletmek” ten (Laclau ve Mouffe. sadece liberal demokrasinin bir üst projesi olarak de¤erlendirilmektedir. Keyman. 1992: 216. özcü bir totalite anlay›fl›ndan ve bütünlüklü bir özne mitinden vazgeçmemiz gerekti¤ini iddia etmektedir. Yazarlar. bir toplumsal devrim program›na baflvurmaks›z›n kapitalizmin dönüflümünü olanakl› gören anlay›fl› solun yeni paradigmas› olarak görmektedir. Giddens. Laclau ve Mouffe postmodern ve postyap›salc› argümanlar› izleyerek. Laclau ve Mouffe’a göre s›n›fç›l›k. ekonomizm ve bunlar›n nihai çekirde¤ini oluflturan devrim. Liberal Demokratik ideolojiyi reddetmek de¤il. devletçilik. birey merkezli haklar› temel alan ve evrensellik ilkesini tan›mayan bir hegemonik tasar›dan ibarettir. Mouffe’a (1994) göre. ayr›cal›kl› kopufl noktalar›n›n reddedilmesi ve toplumsal›n ço¤ullu¤unun ve belirlenmemiflli¤inin kabul edilmesi. di¤er eflitsizliklerin de ortadan kald›r›lmas›n›n izleyece¤i fikri reddedilmektedir (1992: 235). radikal bir demokrasinin gerektirdi¤i ço¤ulluk ve aç›lma ile ba¤daflmayan bir perspektiftir (1992: 218).

“Müzakereci demokrasi” teorisi si- . Radikal demokrasi anlay›fl›. bir özne-konumlar› ço¤ullu¤unun demokratik matris yoluyla oluflturulmas›na el verecek flekilde çok daha çeflitli toplumsal iliflkiler içinde kurumlaflt›r›lmas›n› gerektirir. E¤er radikal demokrasinin görevi asl›nda demokratik devrimi derinlefltirmek ve çeflitli demokratik mücadeleleri birbirlerine ba¤lamaksa. Mouffe’a göre ihtiyac›m›z olan fley. radikal demokrasi kuramc›lar›.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 161 bir çok yoruma aç›kt›r ve radikal demokrasi di¤er stratejilerden yaln›zca biridir. hak aray›fllar›n›n bireyci bir çerçevede de¤il demokratik haklar aray›fl› olarak yerini bulabilece¤ine vurgu yapm›fllar ve bunun da çok say›da demokratik mücadelenin eklemlenmesinin sonucu olarak geliflebilecek bir hegemonya sonucu gerçekleflebilece¤ini vurgulam›fllard›r. siyasall›¤›. Radikal demokrasi projesi. kimlikleri bast›r›lan gruplar aras›ndaki olumsall›klar› kullanarak. örne¤in anti-›rkç›l›k. Marksist elefltirilerin demokrasi penceresinden yeniden oluflturulmas›n› ve farkl›/yeni sosyal hareketlerin yaklafl›mlar›n›n dikkate al›nmas›n› önermektedir. 1994: 193). demokrasiyi savunmaya ve demokrasinin uygulanabilirlik alanlar›n› yeni toplumsal iliflkileri kapsayacak flekilde geniflletmeye çal›flmaktad›r.7. Agonistik Demokrasi Liberal demokrasinin daha fazla gelifltirilmesi olarak formüle edilen radikal demokrasi kuramlar› iki bafll›k alt›nda incelenebilir: Biri. radikal ço¤ulcu demokrasinin temel niteliklerinden biridir (Keyman. Son olarak. Bu ba¤lamda teorilefltirilen radikal demokrasi. bu iliflkilerin siyasal iliflkiler olarak alg›lanmas›. Son olarak. di¤eri Ernesto Laclau. tam da bu güçlerin kimliklerini dönüfltürme meselesidir. toplumsal ve bireysel iliflkiler içinde görür. bu ortakduyu sayesinde her grubun talebi öbürlerininkiyle demokratik eflde¤erlilik ilkesi uyar›nca eklemlenebilir. Mouffe. onun derinlefltirilmesini de önermifl olmaktad›r. Jürgen Habermas. ‹flte yaln›zca bu koflullar alt›nda iktidara karfl› yap›lan mücadeleler hakikaten demokratikleflir (Mouffe. ‘demokrasiyi demokratiklefltirmek’ düflüncesinin dayand›¤› temel ilke olarak gösterilebilir. Ancak. devlet ve devlet kurumlar›n› içeren siyasal düzeyde de¤il. ama bu proje modernitenin demokratik projesini izlemeyi ve derinlefltirmeyi bir görev olarak önüne koymufltur. Radikal demokrasi projesinin baflar›s›n› hiçbir fley garantilemez. aksine liberal demokratik de¤erleri radikal ve ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmek ve geniflletmektir. farkl› özne konumlar›n›n kat›l›mc›l›¤›n sa¤lanmas›yla demokraside radikal bir geçiflin/dönüflümün sa¤lanmas›. Chantall Mouffe ve William Connolly taraf›ndan gelifltirilen. 2000: 73). 1994: 192). Haklar› bireyci bir çerçevede de¤il. kolektif bir eylemi ortaya ç›karacak söylemsel koflullar›n tan›mlanmas›d›r. Bu mücadeleler kendiliklerinden yöndefllik içine girmez ve demokratik eflde¤erlikler yaratabilmek için farkl› gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir “ortakduyu” (common sense) gereklidir. Ünite . Öyle ki. Radikal Demokrasi projesini ortaya koyan Postmarksist anlay›fl›n amac› liberal demokrasiyi ve onun burjuva de¤erlerini ve ideolojisini terk etmek de¤il. liberal demokratik gelene¤in ö¤eleri aras›nda çok say›da demokratik mücadelelerin eklemlenmesinin sonucu olacak yeni bir hegemonya yaratacakt›r (Mouffe. demokrasiyi savunmakla kalmay›p. Seyla Benhabib ve John Rawls taraf›ndan. di¤er bir deyiflle. s›ras›yla “müzakereci demokrasi” ve “agonistik demokrasi” (çat›flmal› ço¤ulculuk) teorileri. böyle bir görev. anti-cinsiyetçilik ve anti-kapitalizmin müflterek eklemlenmesine izin verecek yeni özne-konumlar›n›n yarat›lmas›n› gerektirir. radikal demokrasi için merkezi sorun. demokratik de¤erlerin bir hegemonyas›d›r ve bu da demokratik pratiklerin ço¤alt›lmas›n›. Çünkü mesele yaln›zca verili ç›karlar aras›nda bir ittifak oluflturma meselesi de¤il. ‹flte bu flekilde. “demokratik haklar” olarak gören radikal demokrasi projesi.

162

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

vil toplum alan›n›, kamusal alanda siyasi ve ahlaki aç›lardan özgür ve eflit bireylerin rasyonel bir diyalog ile konsensüse varabilecekleri bir alan olarak kavrar. Buna ba¤l› olarak, “müzakereci demokrasi” teorisi iki nedenle yeni toplumsal hareketler ile iliflkilendirilmektedir: Bu hareketler (a) müzakere yoluyla ortak bir konsensüse varabilmenin ve kamusal konuflman›n gerçekleflmesinin koflullar›n› yaratmaktad›rlar ve (b) yaflam alan›na yönelik taleplerde bulunmaktad›rlar (Benhabib, 1999). Di¤er taraftan, Laclau ve Mouffe’un ortaya att›¤› “agonistik demokrasi” modeli, kamusal alandaki iliflkileri kimlik ve fark temelinde kurarak, ortak bir konsensüse varmak yerine çat›flmac› bir “kimlik siyaseti” gelifltirme gereklili¤ine vurgu yapar. Bunun nedeni ise, II. Dünya Savafl› sonras›nda geliflen yeni hegemonik formasyonun, toplumsal iliflkilerin metalaflmas›na, bürokratikleflmeye ve homojenleflmeye neden olmas›d›r (Laclau ve Mouffe, 1992). Bu çerçevede düflünüldü¤ünde, yeni toplumsal hareketler Laclau ve Mouffe taraf›ndan bu üç etkene karfl› olarak geliflmifl hareketler biçiminde de¤erlendirilir (1992: 201) ve bu hareketler ayn› zamanda kimlik ve fark temeline dayal› agonistik bir demokrasinin gelifltirilmesinin koflullar›n› yarat›rlar (Coflkun, 2004: 6). Radikal demokrasi, sürekli olarak ço¤ulcu bir yap›dan dem vursa da; amac›n›n kabul edilebilir bir fikir birli¤i sa¤lamaktan öte farkl› gruplar için farkl› zeminlerde çözümler üretebilme gereklili¤i oldu¤unu savunur. Bu yönüyle, Laclau ve Mouffe, Habermas’›n uzlaflmac› demokrasi anlay›fl› yerine antagonistik yani çat›flmac› bir demokrasiyi önermektedir. Chantal Mouffe verdi¤i bir röportaj›nda, Habermas gibi “uzlaflmac›” liberallere karfl› ç›kt›¤›n› ve ‘çat›flman›n her daim var olaca¤›n› söyleyerek, radikal demokrasi içinde “çat›flmac›” bir siyaset bilimi teorisi önerdiklerinin alt›n› çizmektedir. Laclau ve Mouffe, “siyasetin yeni ba¤lam›n›” kimlik siyasetinin oluflturdu¤unu ileri sürerek, “agonistik demokrasi” (“çat›flmac› ço¤ulculuk”) ad›n› verdikleri ve kimlik ve fark iliflkisini dikkate alan bir demokrasi ve bu demokrasinin iflleyece¤i bir kamusal alan yaklafl›m› gelifltirmifllerdir. Agonistik demokrasi teorisi, yeni toplumsal hareketlerin bir “kimlik siyaseti” uygulad›¤›na vurgu yapar. Bu nedenle de bu hareketler kimlik ve fark temelinde çat›flmay› da içine alan bir demokrasinin gelifltirilmesinin koflullar›n› yarat›rlar (Laclau ve Mouffe, 1992). Postmarksistler, kamusal alan›n kimlik/fark temelinde anlafl›lmas› gerekti¤ini ileri sürerler. ‹kinci elefltiri noktalar›, uzlaflmaya dayal› demokrasi anlay›fl›n›n ço¤ulculuk anlay›fl›n› öne ç›karaca¤›, bunun ise karfl›tl›klar›n yok say›lmas› anlam›na gelece¤i konusunda ortaya ç›kar. Örne¤in, Mouffe’a göre, demokrasinin karfl›s›ndaki gerçek tehdit, “karfl›tl›¤›n silinmesi olanaks›z niteli¤ini yads›mak ve evrensel rasyonel bir uzlaflmay› hedeflemektir” (Mouffe, 1999: 352). Mouffe’a göre; demokratik toplum, toplumsal iliflkilerde kusursuz bir uyum düflünü gerçeklefltirecek bir toplum olarak anlafl›lamaz. Demokratik topluma, demokratik olma niteli¤i ancak s›n›rl› bir toplumsal aktörün kendisine bütünü temsil etme yetisini atfedememesiyle verilebilir. O zaman, demokrasi politikas›n›n ana sorunu, iktidar›n nas›l ortadan kald›r›laca¤› de¤il, demokratik de¤erlerle ba¤dafl›r iktidar biçimlerinin nas›l oluflturulabilece¤i olur (aktaran: Coflkun, 2004: 59). Connolly, agonistik, yani çat›flmac› ve tart›flmac› bir demokrasiyi flöyle tan›mlar:
Kimli¤in hayat aç›s›ndan gereklili¤ini olumlayan, onun dogma haline getirilmesine karfl› ç›kan ve insan yaflam›n›n çok biçimli çeflitlili¤ini koruma kayg›s›n› kimlik ve farkl›l›k aras›ndaki karfl›l›kl› ba¤›ml›l›k ve mücadeleyle birlefltiren bu siyasi hayale ben ‘agonistik demokrasi’ diyorum (1995: 11). Dolay›s›yla agonistik demokrasi biçimi,

7. Ünite - Postmarksizm ve Radikal Demokrasi

163

müzakereci demokrasi savunucular›n›n yapt›¤› gibi çat›flma ve çeliflkileri ortadan kald›rmay› ya da bunlar aras›nda rasyonel bir uzlaflma sa¤lamay› amaçlamaz. Bunun yerine, demokratik bir projenin gerçekleflmesi için, birbirleriyle çat›flan bu unsurlar› harekete geçirerek çat›flmac› bir konsensüs ortam› yaratmay› hedefler (aktaran: Coflkun, 2004: 67).

Agonistik demokrasiyi öne ç›karan kuramc›lar, sivil toplum örgütlerinin gerek devlet kurumlar›yla gerekse kendi aralar›ndaki iliflkilerde çeflitlilik, ço¤ulculuk ve çat›flman›n bir arada yaflayabilece¤ini öngörürler. Onlara göre siyasetin temeli çat›flmad›r. Bu çat›flan ç›karlar aras›nda demokratik bir eflde¤erlili¤in yarat›labilmesi, “farkl› gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir ortakduyunun” gelifltirilebilmesiyle olanakl›d›r (Mouffe, 1994: 192). Laclau ve Mouffe’a göre, siyasal mücadeleyi tek bir birleflik kanala ak›tmak demek, demokrasiyi heba etmek, farklar›n zenginli¤ini tek bir özne konumuna indirgeyerek yok saymak anlam›na gelir. Radikal demokrasi projesi modernitenin demokratik projesini izlemeyi ve derinlefltirmeyi bir görev olarak önüne koymufltur. Böyle bir strateji, Ayd›nlanman›n soyut evrenselcili¤inin, özcü bir toplumsal totalite anlay›fl›n›n ve üniter bir özne mitinin ilga edilmesini gerektirmektedir (Mouffe, 1994: 196). Dolay›s›yla demokratik bir toplum, Habermasc› de¤iflik müzakereci yaklafl›mlar›n ileri sürdü¤ünün tersine, birbiriyle uyumlu birey ve gruplardan oluflmufl bir toplum olarak kavranamaz. Çünkü, gerçekte siyaset, “bir farkl›l›k ve çat›flma temelinde birli¤in yarat›lmas›yla ilgilidir” (Mouffe, 2002: 106). Bu noktada çat›flma ya da antagonizmalar›n ortadan kald›r›lmas› olanakl› olmad›¤› gibi, böyle bir çaba demokrasiyle uyuflmaz.

Agonistik demokrasi anlay›fl› kimlik siyaseti üzerine infla edilmektedir. Buna göre, tüm farkl› kimlikler çeflitlilik, ço¤ulculuk ve çat›flma esas›na göre bir arada yaflayabilir. Agonistik demokraside siyasetin asli unsuru ve temeli çat›flmad›r. Bu çat›flan ç›karlar aras›nda demokratik bir eflde¤erlili¤in yarat›labilmesi, farkl› gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir ortakduyunun gelifltirilebilmesiyle olanakl›d›r.

POSTMARKS‹ZME YÖNELT‹LEN TEMEL ELEfiT‹R‹LER
‹lk olarak, her türlü maddi prati¤i, üretim iliflkilerini, s›n›f mücadelelerini vb. tart›flman›n d›fl›na iterek bütün bir tarihin ve yaflam›n söylemsel olarak kuruldu¤unu iddia eden Postmarksistlerin söylemi tarih-d›fl›, kuflat›c› ve herfleyi kurucu bir kategori varsaymalar› da özcü bir yaklafl›m olarak elefltirilmektedir. Örne¤in, Norman Geras (1987) her nesnenin söylemsel olarak anlafl›labilece¤ini söyleyen Laclau ve Mouffe için söylemsel idealizme yakalanmakla suçlamaktad›r. Ayr›ca, bununla ba¤lant›l› olarak, bireyin sosyo-ekonomik aç›dan iflgal etti¤i yerle, politik-ideolojik ç›karlar aras›nda herhangi bir zorunlu iliflki olmad›¤›n›n iddia edilmesi ve bu flekilde, s›n›f ile politik ç›karlar aras›ndaki zorunlu ba¤›n kopar›lmas›, politika ve ideolojiyi kendi kendini yaratan pratikler haline getirmektedir (Eagleton, 1991: 295). Postmarksistlerin söylem olgusuna atfetti¤i önem radikal demokrasi projesini sorunlu k›lan bir baflka alan açm›flt›r. Tüm analizlerinde maddi olandan uzaklafl›p onun yerine söyleme, aflk›n bir önem atfeden radikal demokratlar, tarih olgusunu her nevi maddi belirlenimden ar›nd›ran, siyaseti s›n›flardan uzaklaflt›ran bir anlay›fl sunarlar. Sonuçta da, siyasal olan› ve alan› devlet ve s›n›ftan uzaklaflt›rarak maddi olana önem vermeyen genel geçer bir kurama ulaflm›fl olurlar. Bunun sonucunda, radikal demokrasi projesi içinde siyaset tümüyle olumsal bir statü kazanm›fl olur. Radikal demokrasi yaklafl›m› siyaseti maddi belirlenimden ve s›n›f anlay›fl›ndan tümüyle ba¤›ms›z bir olumsall›k alan› olarak konumland›rarak asl›nda siyasal alan› olumsallaflt›rm›fl, içeriksizlefltirmifl olur. Üstelik dönüfltürücü özne olarak belirli, tan›ml› iflçi s›n›f› yerine istikrars›z ve mu¤lâk bir özne konumu yarat›rlar ki, böylece siyasal alan› da bitimsiz bir flekilde özerklefltirmifl olurlar.

Postmarksizm, Marksizmi gelifltiren ve ileriye götüren postmarksist bir konum olmaktan çok, “post-liberal” bir konum oldu¤u yönünde elefltiriler alm›flt›r.

164

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

Bu ba¤lamda, ayd›nlanman›n totaliter anlay›fl›na hararetle karfl› duran, s›n›f karfl›t› bir kuram sunduklar›n› savunan radikal demokratlar›n kuramlar› içinde söylem, siyasal olan›n önceli¤i, hegemonya ve eklemleme gibi afl›lamaz, sorgulanamaz, mutlak kategorileri bar›nd›rd›¤›n› görüyoruz. Örne¤in, hegemonyaya iliflkin Gramscici temel okumay› reddeden ve onu post-yap›salc› bir bak›flla tekrar okuyan radikal demokratlar, toplumsal dinamiklerden ba¤›ms›z ve kendi içinde mutlak bir hegemonya anlay›fl›na ulafl›rlar ki, bu da projeyi sonu hiç gelmeyen, hegemonya kavram›na Marksizmin Ortodoks yorumundaki ekonominin ifllevine benzer bir statü kazand›ran sorunlu bir yap› do¤urmaktad›r. Tüm bu aç›klamalar ›fl›¤›nda de¤erlendirecek olursak, Laclau ve Mouffe’un Postmarksist kuram›n›n Marksist teoriyle uzaktan yak›ndan bir iliflkisi olmad›¤›n› düflünen Norman Geras (1987: 43) bu kuram›n esasen Marksizm-sonras› (postMarksizm) olarak de¤il de Marksizm-d›fl› (ex-Marxism) olarak adland›r›lmas› gerekti¤ini savunmaktad›r. Baz›lar› da Postmarksist yaklafl›m›, Marksizmin yenilenmesi olarak de¤il, fakat suland›r›lmas› olarak yorumlamaktad›r. Ne var ki, Laclau ve Mouffe, söylemsel pratiklerin ç›karlar› infla etmenin ve politika yapman›n temel araçlar› haline geldi¤ini öne sürerken toplumsal formasyonda bu söylem çeflit1ili¤ini üreten fleyin ne oldu¤unu aç›klam›yorlar. Terry Eagleton’un deyifliyle, ç›karlar›n nereden geldi¤i Postmarksizm için küçük bir çocuk için bebeklerin nereden geldi¤i meselesi kadar karanl›k bir meseledir (Eagleton, 1991: 285). Örne¤in bu noktada, Laclau ve Mouffe flöyle demektedir: “E¤er kad›nlar› özneler olarak kuran söylemler onlar› -onyedinci yüzy›la kadar oldu¤u gibi- safça ve basitçe tabi bir konumda sabitlefltirseydi, kad›nlar›n tabi olmalar›na karfl› bir mücadele hareketi olarak feminizm ortaya ç›kmazd›” (1992: 189). Demek ki, bütün toplumsallaflma ve mücadele biçimleri havada çarp›flan söylemlerin marifetidir, öznelerin bu olup bitenlerle iradi hiçbir iliflkisi yoktur (Kaygalak, 2001: 47). Öngen’in de (1993: 39) belirtti¤i gibi Laclau ve Mouffe’un ortaya koydu¤u anlay›fl, anti-kapitalist bir yaklafl›ma sahip de¤ildir, çünkü post-kapitalist bir topluma geçildi¤i kabulünden hareket etmektedir. S›n›fl› toplumun kapitalizmin karakteristik bir unsuru olmaktan ç›kt›¤›, burjuvazi ve proletaryan›n farkl›laflm›fl ve çal›flanlar›n üretici kimliklerinden (ekonomik koflullar›ndan) çok tüketici, yurttafl ya da az›nl›k kimlikleri ile tan›mlanan özne konumlar› edindikleri öne sürülmektedir (Kaygalak, 2001: 47). ‹kinci olarak yazarlar, günümüz toplumlar›ndaki yeni sorun alanlar› ve biçimlerinin en onemli kayna¤› olarak devleti gördüklerini belirtmelerine ra¤men önerdikleri siyaset modelinde (radikal demokrasi) devlete iliflkin herhangi bir mücadele anlay›fl› ya da biçiminden söz etmemektedirler. Bu siyaset anlay›fl›n›n ufku sivil toplumla s›n›rl› oldu¤undan devlet hiçbir flekilde siyasal mücadele alanlar›ndan biri olarak telaffuz edilmemektedir. Sivil toplumculu¤u, söylem stratejilerini öne ç›karan Radikal Demokrasi teorisyenleri ve daha genel olarak ekonomi ve politikay› birbirinden kopararak demokrasiyi ve onun geliflimini aç›klamaya çal›flan tüm di¤er yaklafl›mlar, günümüzün karmafl›klaflm›fl olsa da hala kapitalist olmaya devam eden toplumlar›nda, devletin ve demokrasinin bu s›n›fsal niteli¤ini göz ard› etmekte, ekonomik düzlemdeki ba¤›ml›l›k ve sömürü iliflkileri sürerken, siyasal alanda demokrasinin geliflece¤i yan›lsamas›n› içinde tafl›maktad›rlar. Radikal Demokrasi, toplumdaki mülkiyet iliflkilerine ba¤l› ekonomik ve toplumsal sömürü biçimlerini, devletin bu eflitsizliklerin kurulmas› ve sürdürülmesin-

bunun için. Yeni “Sa¤”›n yükselifli karfl›s›nda “Sol”un bir alternatif yaratabilmesi için Liberal Demokratik ideolojiyi reddetmek yerine onu “radikal ve ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmesi ve geniflletmesi” gerekmektedir.) için hiçbir geçerli neden kalmayacakt›r (Eagleton. bir ma¤ara adam›n›n sosyalist olma ihtimali. bunlar aras›ndaki iliflkinin sadece olumsal ve keyfi oldu¤unu söylemek de do¤ru de¤ildir. Ne var ki. Çünkü bu. liberal bir zemin üzerinde kurulmas›n›n mümkün oldu¤unu belirtiyorlar.. Örne¤in feminizm. uygun söylemi iflitebilece¤i uzakl›kta olmas› yeterlidir” (Wood. Erkeklerin babaerkli¤e karfl› yürütülen mücadeleye öncülük etmemeleri (. Laclau ve Mouffe gerçekten de sosyalist bir politikan›n görmezden gelemeyece¤i bir toplumsal muhalefet potansiyelini temsil eden yeni toplumsal hareketlerin de¤iflken ve kimi zaman birbirinin karfl›t› özneleri ayn› politik proje içinde nas›l bir araya getirebilecekleri konusunda hiçbir fley söylemiyorlar. kendi tasar›s›na uygun düflen toplumsal grup hangisi olursa olsun onu kendi projesi içine çeken. 20.1996: 301).Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 165 deki rolü ve ifllevini görmezden gelerek siyasetin amac›n› bir kimlik kurma mücadelesine indirgemektedir. bir Türk’ün Türk milliyetçisi olma olas›l›¤› ile bir Eskimo’nun Türk milliyetçisi olma olas›l›¤› aras›nda görünürde hiçbir fark olmad›¤›n› söylemek demektir (Coflkun. .) kad›nlarla feminizm ya da iflçilerle sosyalizm aras›nda herhangi bir ‘zorunlu’ iliflki yoksa.7. “bu argümandan ç›kar›labilecek nihai sonuca göre. Ayr›ca. 2004: 70). Nitekim her Türk. ya da bar›fl hareketi. yüzy›l›n sonunda belirli ülkelerde de olsa. feci halde eklektik ve f›rsatç› bir siyaset olacakt›r. kimin hangi güdüyle ve neden toplumsal bir dönüflümü gerçeklefltirmeye niyetlenece¤i. Türk olmakla Türk milliyetçisi olmak. Kad›n olmakla feminist olmak. bu noktada hakl› olarak flu elefltiriyi yapmaktad›r: (. 19. bu durumda ulafl›lacak sonuç. bir proleterinkiyle ayn›d›r .. erkek olmakla ataerkillik savunucusu olmak aras›nda zorunlu ve do¤al bir iliflki olmad›¤›n› söylemek oldukça do¤rudur.. Ancak Radikal Demokrasi teorisinin hayata geçmesinin önünde duran merkezi bir sorun var: Stratejisini üzerine kurduklar› gruplar›n kolektif bir eylemi ortaya ç›karacak söylemsel koflullar›n tan›mlanmas› sorunu. Yazarlara göre. yüzy›l›n bafl›nda hem de oldukça güçlü bir biçimde yükselmifl bir hareket. seslerini duyurmam›fllar m›yd›? (Savran. yüzy›l›n bafl›nda ve sonunda farkl› biçimlerde varl›¤›n› ortaya koymufl bir ideoloji. cinsel özgürlükleri gündemlerinin ön s›ralar›na alan liberterler ve anarflistler. 1992: 8) Örne¤in Eagleton. Ne var ki. Nitekim. Dahas›. benzer bir flekilde Postmarksist bak›fl› elefltiren Wood’a göre. o ma¤ara adam›n›n. Laclau ve Mouffe’un radikal demokrasi projesinin merkezinde yer alan yeni toplumsal hareketlerin hangisinin ne kadar “yeni” oldu¤u tart›flmal›d›r. sorusu asl›nda yan›ts›z kalmaktad›r. sosyalist de¤il. yine 19. Yazarlar bunun. milliyetçi olmak zorunda de¤ildir. Ünite . Postmarksist bir çerçeveden toplumsal de¤iflime bak›ld›¤›.. 1985: 72).

Kentsel. Postmarksizme göre. Yeni toplumsal hareketler. ço¤ulculuk gibi kavramlar ikame edilmifltir. A M A Ç 4 . ekolojik. farkl› kimlikler. Postmarksist kuramc›lar. Radikal demokrasi siyasetinin özelliklerini ay›rt edebilmek. Böylelikle. Postmarksist radikal demokrasi kuramc›lar›. özne. ekonomi ve s›n›fsal iliflkilerden ayr› ve ba¤›ms›z toplumsal kategorilerdir. anti-militarist. “yeni toplumsal hareketleri” koymaktad›rlar. s›n›f hareketlerinden farkl› olarak toptan bir siyasal ve toplumsal dönüflümü sa¤lamak. az›nl›klar. Marksizmdeki ekonominin toplumsal süreçleri belirlemedeki göreli a¤›rl›¤› ya da iflçi s›n›f›n›n politik önder oldu¤u fleklindeki “özcü” anlay›fllar terk edilmelidir. belirsiz tekil özneler ve kimlikler olmak durumundad›r. Laclau ve Mouffe’un öncülük yapt›¤› Postmarksist kuram. antiotoritaryan. iktidar› ele geçirip devrim yapmak gibi bir perspektife sahip de¤illerdir. özgürlükçü bir toplumsal dönüflüm için kapitalist üretim iliflkilerinin ortadan kald›r›lmas›n›n gerekli koflul oldu¤u gibi temel Marksist ilkeleri reddetmektedir. solun hedefi liberal-demokratik ideolojiyi tümüyle yads›mak olmamal›d›r. Radikal demokrasi stratejisine göre. politika ve ideolojiyi üretim tarz›na ba¤l› toplumsal iliflkilerin belirledi¤i. Onun için art›k günümüzde s›n›f kavram› yerini vatandafl. siyaset biliminin gündeminde s›n›f analizleri a¤›rl›¤›n› iyice kaybetmifl. siyasetin ve toplumsal de¤iflimin dönüfltürücü özneleri proleterya veya iflçi s›n›f› de¤il. bir toplumsal devrim program›na baflvurmaks›z›n kapitalizmin dönüflümünü olanakl› gören anlay›fl› solun yeni paradigmas› olarak görmektedir. Marksistlerin ideoloji ve politika gibi üstyap›sal unsurlar›n son kertede ekonomik iliflkiler taraf›ndan biçimlendirildi¤i fikrine ideoloji ve politikan›n sadece söylemsel olarak biçimlendirilebilece¤ini öne sürerek itiraz etmektedirler. liberal demokrasiyi radikal ve ço¤ulcu demokrasi yönünde derinlefltirmek ve yayg›nlaflt›rmak olmal›d›r. özne konumlar›. ‹flçi s›n›f›n›n siyasetin aktif bir öznesi olarak a¤›rl›¤›n›n kalmad›¤› bir dönemde. Radikal demokrasinin teorik zeminin ilk koflulu olarak bütünsel saydam ve dikiflli bir varl›k olarak özne ve s›n›f kategorisinin terk edilmesi ve farkl› özne konumlar› temelinde oluflmufl antagonizmalar›n tan›nmas› gerekmektedir. Bu anlamda. Yeni toplumsal hareketler radikal demokratik siyasetin yeni özneleri durumuna gelmifltir ve bunun için iflçi s›n›f›n›n devrimci bir rolü oldu¤u fikri terkedilmelidir. ideoloji ve politika kategorileri. Art›k bir kimsenin sosyo-ekonomik aç›dan iflgal etti¤i yer ile siyasi-ideolojik ç›karlar› aras›nda herhangi zorunlu iliflki yoktur. yerine birey. günümüzde kapitalist toplumsal düzenin dayand›¤› özgül iliflki biçimi sermaye ve emek aras›nda varoldu¤u söylenen çeliflkinin ve sömürü iliflkilerinin yerini devlet ve sivil toplum aras›ndaki tabiiyet iliflkileri ve çeliflkiler alm›flt›r. tam tersine. Bu anlamda. ‘öteki’ler ve bireylere b›rakm›flt›r. s›n›fsal bir perspektifi terk ederek. Dolay›s›yla. s›n›f iliflkilerinin toplumun ve tarihin belirleyici unsuru oldu¤u. Özellikle sosyalist blok ülkelerinin 1989’dan sonraki çözülmesi süreciyle birlikte. Postmarksistler. hegemonik pratiklere yönelen bir söylem kurma sürecidir ve herhangi bir s›n›f›n maddi ç›karlar› üzerinden biçimlendirilemez. feminist vb. Laclau ve Mouffe. ço¤ulculuk gibi özne konumlar›n› yerlefltirmifllerdir. Postmarksizmin Marksizmi elefltirdi¤i temel noktalar› s›ralayabilmek. Buna göre. Ancak bu noktada.166 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Özet A M A Ç 1 Postmarksizmin temel varsay›mlar›n› aç›klayabilmek. ‹deolojik ve politik ç›karlar ancak. siyasetin merkezine birey. fakl› kimlikler. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Yeni Toplumsal Hareketlerin özelliklerini de¤erlendirebilmek. feminist. anti-kurumsal ve feminist hareketler gibi farkl› kimlik ve siyasetleri ifade eden yeni toplumsal hareketler radikal demokrasi siyasetinin temel özneleri olacaklard›r. liberalizme ve Marksizme bir alternatif olarak sunulan radikal demokrasi siyaseti. bunun yerine çoklu kimlik ve farkl›l›klar› dolay›s›yla Bat› Avrupa’da geliflen yeni toplumsal hareketleri siyasetin yeni özneleri olarak kabul etmektedirler. siyaset ile ekonomi aras›nda bire bir bir iliflki tan›mlam›fl olmak ve bir politik özne olarak iflçi s›n›f›n› merkeze koymakla elefltirmektedirler. söylem yoluyla kurulabilir. Marksist teoriyi. iflçi s›n›f›n›n sosyalizmden nesnel ç›kar› oldu¤u ve bu nesnel ç›karlar›n iflçi s›n›f›n› zorunlu olarak birlefltirici yap›sal e¤ilimler oluflturdu¤u. siyasetin merkezine Bat›’da geliflen birbirinden ba¤›ms›z çevreci. Siyaset.

tüm farkl› kimlikler çeflitlilik. Agonistik demokrasi anlay›fl› çerçevesinde. Agonistik demokrasi anlay›fl›. A M A Ç 6 . farkl›l›klar ve kimlik siyaseti üzerine infla edilmektedir. agonistik demokrasi anlay›fl›. amac›n›n kabul edilebilir bir fikir birli¤i sa¤lamaktan öte farkl› gruplar için farkl› zeminlerde farkl›l›klar› koruyarak çözümler üretebilme gereklili¤i oldu¤unu savunur. farkl› gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir ortakduyunun gelifltirilebilmesiyle olanakl›d›r. Gerçekten de Postmarksizm. üretim iliflkilerini. hangi araçlarla. Bu ba¤lamda. Bu noktada. Ünite . kuflat›c› ve her fleyi kurucu bir kategori varsaymalar› da özcü bir yaklafl›m olarak elefltirilmektedir. s›n›f mücadelelerini vb. kamusal alandaki iliflkileri kimlik ve fark temelinde kurarak. bu gruplar›n de¤iflken ve kimi zaman karfl›t ç›kar sahibi gruplar olarak ayn› politik proje içinde nas›l yer alabilecekleri konusunda bir fley söylememektedirler. Buna göre. Her türlü maddi prati¤i. Postmarksizme yöneltilen temel elefltirileri özetlemek. ortak bir konsensüse varmak yerine çat›flmac› bir “kimlik siyaseti” gelifltirme gereklili¤ine vurgu yapar.7. Bu çat›flan ç›karlar aras›nda demokratik bir eflde¤erlili¤in yarat›labilmesi. farkl› kimliklerin veya onlar›n deyimiyle farkl› özne konumlar›n›n eklemlenme süreçlerinde nas›l bir araya getirilebilece¤i hakk›nda yeterince bilgi ve fikir vermemektedir. tart›flman›n d›fl›na iterek bütün bir tarihin ve yaflam›n söylemsel olarak kuruldu¤unu iddia eden Postmarksistlerin söylemi. sürekli olarak ço¤ulcu bir yap›dan dem vursa da. önerdikleri hegemonik eklemlenme formasyonunun neye dayan›larak oluflturuldu¤una. Bu yönüyle. Laclau ve Mouffe. politikan›n öznesi olarak “özne konumlar›”n› gösteren yazarlar. neden ve nas›l olufltu¤una dair ayr›nt›l› bir analiz yapmad›klar› yönünde de elefltiriler almaktad›rlar. tarih-d›fl›.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 167 AM A Ç 5 Agonistik demokrasinin temel önermelerini analiz etmek. Laclau ve Mouffe birçok düflünür taraf›ndan hegemonya kavram›n› ve eklemlenme süreçlerini mu¤lak b›rakt›klar› yönünde ciddi elefltiriler almaktad›rlar. farkl› siyasal pozisyonlar›n. ço¤ulculuk ve çat›flma esas›na göre bir arada yaflayabilir. Agonistik demokraside siyasetin asli unsuru ve temeli çat›flmad›r. Ayr›ca Postmarksizmin her fleyi söylemin etraf›nda anlamaya çal›flmas› da ciddi elefltiriler alm›flt›r. radikal demokrasi.

c. c. Sorel e. Bernstein e. Bir kimsenin sosyo-ekonomik aç›dan bulundu¤u yer ile. c. e. Kimlikler siyasal alanda söylemsel olarak infla edilir. 10. emek-sermaye çat›flmas›n›n bir ürünü olarak geliflmektedir. Art›k s›n›fsal kimliklerle politika aras›ndaki ba¤lant›n›n koptu¤u. siyasi ya da ideolojik ç›karlar› aras›nda bir zorunlu iliflki vard›r. b. Siyaset devrim perspektifiyle de¤il demokrasinin geniflletilmesi amac›yla yap›lmal›d›r. Post-yap›salc›l›k c. c. ekonomiye karfl› siyaseti a¤›rl›kl› olarak ön plana ç›karm›fllard›r. tarih-d›fl›. Bernstein d. Marksizm b. Laclau ve Mouffe. ‹flçi s›n›f›n›n ayr›cal›kl› konumunun ve buna ba¤l› olarak siyasetteki merkezili¤inin ortadan kalkt›¤›. Laclau ve Mouffe’a göre günümüzde kapitalist sistem içinde bir toplumsal grup ya da hareket di¤er gruplar›n r›zas›n› kazanmak ve egemenliklerini kurmak için hangi siyaset araçlar›n› kullanmal›d›r? a. Yeni toplumsal hareketler emek-sermaye çeliflkisini dönüfltürmek üzere ortaya ç›km›fllard›r. Lyotard d. Bernstein d. b. S›n›f› temele alan bir yaklafl›md›r. Afla¤›daki kuramc›lardan hangisi Laclau ve Mouffe’un söylem kuram›n› do¤rudan etkilemifl bir kuramc›d›r? a. Postmarksizm c. Afla¤›dakilerden hangisi. d. III. Farkl› kimliklerin eklemleyici tek öznesi iflçi s›n›f› olmak durumundad›r. b. Yeni toplumsal hareketlerin yenili¤i 2000’li y›llardan sonra ortaya ç›kmas›ndan gelmektedir. Afla¤›dakilerden hangisi Postmarksizmin Marksizme yöneltti¤i elefltiriler aras›nda say›lamaz? a. Ekonomiye çok fazla özerklik tan›m›flt›r ve ekonominin son kertede tüm toplumsal iliflkileri etkiledi¤ini savunmaktad›r. Postmarksizme özgü kendi hegemonya kavramlar›n› olufltururken afla¤›daki Marksist teorisyenlerin hangisinden etkilenmifllerdir? a. e. Luxemburg c. Bürokrasi-Güvenlik 6. 8. e. Gramsci e. Toplumsal de¤iflimin en önemli öznesi iflçilerdir. e. Pozitivizm 5. d. Yap›salc›l›k d. d. Postmodernizm d. Marx b.168 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. Psikanaliz e. Afla¤›dakilerden hangisi Postmarksizme yöneltilen elefltirilerden biridir? a. Postmarksistler. Rorty c. Stalin c. Postmarksizmin etkilendi¤i kuramsal yaklafl›mlardan biri de¤ildir? a. Marksizm s›n›f› her fleyin merkezine koymaktad›r. Kapitalist sömürü-fiiddet d. Tarihin tek dönüfltürücü ö¤esinin iflçi s›n›f› oldu¤unu iddia etmektedir. b. ‹ktidar-fiiddet b. Yap›-bozum e. II. Afla¤›dakilerden hangisi yeni toplumsal hareketler için söylendi¤inde do¤ru olur? a. Postmarksistler söylemi. Tarih. 7. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Postmarksist bir ilke olamaz? a. I. Marksizmde siyasal ve toplumsal alan çok afl›r› bir flekilde ekonomi taraf›ndan belirlenmektedir. Bu bak›fl aç›s›na göre. Marksizm s›n›f indirgemeci ve özcü bir anlay›fl oldu¤u için elefltirilmelidir. Dilbilim . Proletarya diktatörlü¤ü anlay›fl›. toplum bir failler öbe¤inden bir söylemler öbe¤ine dönüflmüfl durumdad›r. d. Gramsci b. Deleuze b. Kautsky 4. Art› de¤ere el koyma-Metalaflma e. Foucault 2. 9. Söylem-Hegemonya c. Art›k siyaset s›n›f mücadeleleri fleklinde gerçekleflmektedir. Laclau ve Mouffe. Postmarksist kuram› infla ederken özellikle afla¤›daki Markist düflünürlerin hangisinden etkilenmemifllerdir? a. kuflat›c› ve her fleyi kurucu bir kategori varsayd›klar› için özcüdür. Dilbilim b. Stalin 3. demokratik de¤erleri liberallefltirmifltir. Toplumsal de¤iflimi sadece devrimle sa¤lanabilece¤inden söz etti¤i için radikal bir kuramd›r. Siyasal özne ve aktörlerin s›n›fsal niteli¤inin ve pozisyonunun belirleyici olmad›¤› Yukar›daki öncüller afla¤›daki kuramlardan hangisine aittir? a.

kavramlardan kopuflu ifade etmektedir. feministlerin. Postmarksizm. öznenin asl›nda söylem ve iktidar yoluyla üretildi¤ini ve öznenin asl›nda öldü¤ünü ilan etmifltir. bu ba¤lamda modernist söylemin merkeze ba¤l› siyaset anlay›fl›n› alt üst eden yeni bir ‘toplumsal’ kavram› ortaya koymufltur. Marksizmin s›n›f egemenli¤i ve protelarya diktatörlü¤ü kavramsallaflt›rmalar›n›n terk edilerek. rasyonalite. yeni toplumsal muhalefet odaklar›n›n (ö¤rencilerin. modernitenin ‘tan›ml› ve belirli’ konumu üzerine içsel bir elefltiri gerçeklefltirmifl. kitle demokrasisine a¤›rl›k verilmesini gerekli gören bir teorik konumlan›fl olarak 1970’lerin sonlar›nda geliflmifl ve Postmarksist anlay›fl›n da esin kayna¤› olmufltur (Kaygalak. bir gençlik hareketi olarak kalan “1968” ve “Nükleer Karfl›t› Hareket” ve “Bar›fl Hareketi” ile di¤er yeni toplumsal hareketlerin Bat› Avrupa’da iflçi s›n›f eksenli politikay› tart›fl›l›r hale getirmesi Postmarksizmin politik öncülleri olarak say›labilir. Postmodernlik. yarat›c› bir etkinli¤in olmad›¤›n› savunmufltur. s›n›flar aras› “halk” ittifak› temalar›n› merkezilefltiren Avrupa komünizminin ortaya ç›k›fl koflullar›n› haz›rlam›flt›r. b S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Postmarksizmin siyasal öncülleri. e 3. yap›salc›l›k ve post-yap›salc›l›ktan söylem kategorisini alarak. temelsiz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizm Kuram›n›n Marksizm Üzerine Elefltirileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. toplumsal olgular› dilsel ve toplumsal yap›lar. Detayl› olarak söylersek. modernizmin temel prensiplerini ifade eden ak›lc›l›k. bu anlay›fllar›n siyasal alandaki izdüflümlerini ortaya koymufltur. söylemi hegemonya kurman›n en önemli arac› olarak de¤erlendirmifltir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Varsay›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Postmarksist teorinin geliflimine katk› sa¤layan temel bir pozisyon olarak postmodernizm üzerinde mutlaka durulmas› gerekir. s›n›fsal örgütleme ve eylemler yerine. Postmarksizm. siyasal boyutta Avrupa komünizmine dayanmaktad›r. e 5. eflcinsellerin vb) belirmesi ve bunlar›n da toplumsal dönüflüme öncülük edebilece¤i düflüncesinin yay›lmas›na neden olan tüm bu . 8. burjuva demokratik yollarla sosyalizme geçifli ve esas olarak da. b 6. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizme Yöneltilen Temel Elefltiriler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. SSCB’nin Kruflçev’den itibaren kapitalist dünyayla “bar›fl içinde bir arada yaflama” yolunu seçerek Avrupa’daki komünist partilerin önüne hedef olarak koydu¤u mu¤lak ve evrimci bir niteli¤i olan “ileri demokrasi” ve “yenilenmifl demokrasi” stratejileri de Postmarksizmin siyasal düzlemdeki kaynaklar› aras›ndad›r. ‹deoloji ve politik söylem kategorilerine a¤›rl›k veren Postmarksizm. d 9. d 4. belirlenmemifl nitelikte ve bir dizi da¤›n›k kültürlerden ya da yorumlardan ibaret oldu¤unu iddia eder. kimlik vb. ekonomik ve s›n›fsal çeliflkilere indirgenemeyecek olan “yeni toplumsal hareketleri”. Post-yap›salc›l›k ise bu iddialar› daha da ileri tafl›yarak. bütün bu kuramlar›n kald›¤› yerden devam ederek. Ünite . “farkl› kimlikleri” ve “özne konumlar›n›” radikal demokrasi stratejisinin temel bileflenleri olarak selamlam›flt›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Varsay›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. tarihsel geliflmeler.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 169 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. kodlar ve sistemler çerçevesinde analiz etmifltir. Postmodernizm. ‹kinci Dünya Savafl› sonras›nda Bat› Avrupa ülkelerindeki “refah devleti uygulamalar›” (h›zl› bir birikim süreci sayesinde bu uygulamalar›n ekonomik ve toplumsal haklar› geniflletmesi ve böylece s›n›fsal çeliflkileri k›smen örtmesi). Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Varsay›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. çeflitli. s›n›f politikas› yerine. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Kavramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yeni Toplumsal Hareketler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde 2 Postmarksist yönelimin ortaya ç›kmas›nda Marksizm d›fl›ndan etkili olan düflünsel atmosfer yap›salc›l›k ve postyap›salc›l›k kuramlar›n tart›flmalar› etraf›nda geliflmifltir. e 2. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Varsay›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sonuç olarak. c 7. Ayr›ca. ayd›nlanman›n bu normlar›na karfl› dünyan›n oluflsal. Ayr›ca. Yap›salc›l›k. istikrars›z.7. kurallar. Özneyi de söylemsel bir infla olarak kabul eden yap›salc›l›k. modernitenin s›n›rlar›n› yaklafl›mlar›yla geniflletmifl. Postmodernlik. 2001: 35). c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Kavramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Kavramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Avrupa komünizmi. a 10. çevrecilerin.

bu ritüellerin ideolojik gereksinmeleriyle ba¤lamland›r›lm›fl olarak tan›mlan›r. Bireysel ve tekil (particularist) siyasal kimliklerin giderek günümüzde a¤›rl›k kazand›¤›n› savunan Laclau. yap›n›n özne üzerindeki bir etkisidir. adland›r›l›r. Birlefltirilmifllikler ise nedensellik ve belirlenme mant›¤› ile de¤il olumsall›k mant›¤› ile düflünülmelidir Üflür’e göre Postmarksistlerin “toplumsal bütünlü¤ün olanaks›zl›¤›” tezi “toplumsal öznelerin bilinçlerini önceden belirleme konumunda olan ayr›cal›kl› bir merkezi reddetme anlam›na gelmektedir (Üflür. modern sonras› bir döneme geçildi¤ine iflaret eden postmodern teoriler. özneler. Tüm farkl›l›klar alan›n› sabitleyen-dolay›s›yla kuran. “toplumsal” olan anlamlar üzerinde yürüyen sonsuz say›daki mücadelenin alan›d›r ve hiçbir söylemsel pratik toplumsal anlamlar›n bütününü tek bir anlamsal merkez etraf›nda eklemleyemez. Postmarksistlerin bir karfl› taarruz bafllatmalar›na kavramsal olarak destek vermifltir. sabitlenmemifl karaktere sahip özne konumlar› ve oluflsall›klarla dolu bir alan olarak tan›mlamalar›. öznelerin ça¤r›lmas›/adland›r›lmas› (interpellation) olarak tan›mlad›¤› bir mekanizma olarak tan›mlanmaktad›r. Laclau ve Mouffe. Althusser’in ideoloji kavram›n›n iki temel özelli¤i vard›r: Birincisi. Laclau. ça¤r›l›r ve oluflturulurlar. toplumsal›. hegemonya kavram› toplumsal olan›n “tamamlanmam›fl ve aç›k” karakterini gerektirmektedir. ço¤ullu¤un ve farkl›l›klar›n kabulünden geçti¤ini belirterek ço¤ul ve farkl› olanlar üzerinde siyasetin nas›l infla edilebilece¤i sorusunu sorar. nesnelerin söylemsel ba¤lam d›fl›nda bir olufla sahip olduklar› düflüncesi oldu¤unu belirtmifllerdir. söylem öncesi bir nesnel gerçekli¤e yer b›rakmad›klar› yolunda ciddi elefltirilere yol açm›flt›r. Buna göre. Ayd›nlanman›n evrensellefltirici varsay›mlar›na ya da üst-anlat›lar›na karfl›l›k çeflitlilik ve farkl›l›¤a. “Toplum” geçerli bir söylem nesnesi de¤ildir. 1999: 60-64). massi pratik olarak tan›mlad›¤› ritüeller içinde. Radikal demokrasinin söylemi evrenselli¤in söylemi de¤ildir. ideoloji. Laclau ve Mouffe’un bütünsellik ve evrensellik ilkelerine karfl› ç›karak. Postmarksist yaklafl›mlar. Bu nokta belirleyicidir: Evrenselin söylemini ve onun ancak az say›da öznenin ulaflabilece¤i “do¤ru”ya ayr›cal›kl› bir yaklaflma noktas›n›n var oldu¤u fleklindeki örtük varsay›m›n› terk etmeden hiçbir radikal ve ço¤ul demokrasi olamaz (1992: 234). Laclau ve Mouffe’a göre. Althusser’den ald›¤› “öznelerin ideolojik adland›r›lmas› ve ça¤r›lmas›” çözümlemesine de üzerinde ideolojik eklemlenme mücadelesinin yürüdü¤ü ö¤elerin s›n›fsal aidiyetlerinin olmad›¤› tezini ekler. tikel olana yapt›klar› vurguyla (Powell ve Moody. 1997: 55-57). Bu ba¤lamda ideoloji Althusser için toplumsal bütünlü¤ü yeniden üreten temel bir iflleve sahiptir. nesnelerin söylemsel ba¤lam d›fl›nda bir varl›¤a sahip oldu¤unu inkar etmediklerini. Postmodernizmin ötekilik konusundaki ilgisi ise “yeni toplumsal hareketler” konusundaki duyarl›l›¤›n geliflmesine neden olmufltur (Harvey. Modernli¤in öldü¤üne ya da en az›ndan afl›ld›¤›na. postmodern ve Postmarksist yaklafl›m›n her ikisi taraf›ndan da teorik olarak desteklenmifltir. ‹deoloji. 2001: 21). evrenselli¤i ve evrenselcili¤i reddeden bir anlay›flt›r. “evrensel” s›n›f ve öznelerin içinden konufltuklar› epistemolojik yuva bütünüyle ortadan kalkm›flt›r ve onun yerini her biri kendi indirgenmez söylemsel kimli¤ini kuran seslerin bir polifonisi alm›flt›r. Dolay›s›yla toplumsal yap› bütünden de¤il birlefltirilmiflliklerden oluflmufltur. tikellik üzerindeki vurgular›yla postmodernizmle benzerlik tafl›makla birlikte evrensel olan› kesin biçimde reddetmemekle farkl›lafl›rlar. ço¤u zaman bilinçd›fl› olarak yaflan›r ve öznelere egemen de¤erleri benimseterek onlar› sistemle uyumlu hale getirir. Lyotard’›n modernli¤in üst-anlat›lar›na karfl› dil oyunlar›n›n ço¤ullu¤una yönelik vurgusu. Dolay›s›yla bu her anlam›yla. Althusser’e göre ideoloji bir temsil (representation) sistemidir. Sistemin yeniden-üretilmesinin temeli ise siyasal ve ekonomik iktidar›n ideolojik bir ikna sürecine dayanarak var olabilmesinde yatar.tek bir temel ilke yoktur. evrenselci söylem terk edilmeden demokrasi mümkün de¤ildir. Siyasetin hegemonik karakteri onlara göre. reddettikleri fleyin ise. bireylerin gerçek dünya ile kurduklar› iliflkiyi yaflama biçimlerini belirleyen bir temsiller bütünüdür. S›ra Sizde 4 Laclau ve Mouffe’a göre. Foucault’nun iktidar iliflkilerinin mikro-politikas›na dönük ilgisi bu ba¤lamda an›labilir. 1997: 41-45) Laclau. moderlik projesinin en önemli sonuçlar›ndan birisinin. Ona göre toplumsal s›n›f kavram›. ayn› zamanda toplumu. toplumsal de¤iflimi. (Üflür. günümüzde demokrasiyi düflünmenin eflitlikten de¤il. özneye d›flsald›r. 2003: 4). toplumsal aktörlerin kimlik- . onlar› dikiflli ve kendinden tan›ml› bir bütünlük olarak “toplum” öncülünden bir çözümleme alan› olarak vazgeçmeye götürür. S›ra Sizde 6 Farkl›l›klara yap›lan vurgu. Laclau ve Mouffe’a göre. demokrasiyi ve tarihi aç›klayacak evrensel bütünsel ilkelerin imkâns›zl›¤›na iflaret etmifllerdir.170 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S›ra Sizde 3 Althusser’in kuramsal çabas› Gramsci’ye benzer bir flekilde. ‹kincisi. her bütünlü¤ün noksan olma niteli¤ine olan inançlar›. geliflmifl bir kapitalist sistem içinde ideoloji ile iktidar aras›ndaki ba¤lant›y› a盤a ç›karmaya yöneliktir. her türden evrenselci hareketlere karfl› bir güvensizlik yaratmas› oldu¤unu varsayar (Adakl›. Laclau ve Mouffe ise. S›ra Sizde 5 Öncelikle.

E. Çev. fiahiner). Mouffe ile Söylefli: Kalpler. Harvey. ‹stanbul: Birikim Yay›nlar›. ‹stanbul. (1990). N. J. G (2001). E. E.: H. Zihinler ve Demokrasi. (1998). Say›: 7. Ankara Üniversitesi: Yay›nlanmam›fl Doktora Tezi. ‹stanbul: Metis. art›k öznelerin kimliklerini sistematik biçimde belirlememektedir. (2010). S›n›ftan Kaç›fl. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Adakl›. Coflkun. . Radikal Demokrasi ve Sol. (çev. Sar›ca).1-20 Castle. 2010: 143). Eski ve Yeni Toplumsal Hareketler: Türkiye’de Demokratik Aç›l›mlar. Evrensellik. Journal of Political Ideologies. (1987). Çev. New York: Verso. Mürekkep.‹stanbul: Belge Yay›nlar› Laclau. Asena Günal. 163. Postmodernizm ve Radikal Demokrasi. (2004). www. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. (1994). (çev. S›n›f bilinci. Mouffe. E. Kimlik ve Özgürleflme. Say›: 6240-48. Türkiye ve Radikal Demokrasi: Geç Modern Zamanlarda Siyaset ve Demokratik Yönetim. (2008). ‹stanbul: Ak›fl Yay›nc›l›k.126-156 Keyman. Ç (2010). Vatandafll›¤›n Dönüflümü. E. Tikelcilik ve Kimlik Sorunu. (1996). Anderson. A. s. K (2004). Üyelikten Haklara. F. s.103 .. Ankara: ‹mge Yay. Marx’tan Foucault’ya ‹deoloji. S. Çev: Bülent Aksoy. (1992).49-59 Geras. Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokrasi Siyasetine Do¤ru. B. ss. Emel Kurma. Say›: 4756. Say›: 11. G. C.akademikbakis. evrenseli mutlak biçimde reddetmek yerine. pp. E. Keyman. (1992). Bat›.: fi. Postmodernli¤in Durumu. Praksis. S (1997). New Left Review. E.13-32. M. Birikim. (1999). Yeni Toplumsal Hareketler. Çev. 11: 2. say›: 62. Çelik. say›:1. Toplum ve Bilim. Praksis. bir bofl yer olarak görmek gerekti¤ini belirtir.114 Larrain. Laclau’ya göre saf tikellik ça¤r›s› günümüz toplumlar›nda ortaya ç›kan sorunlara çözüm getirmekten uzakt›r (Kubilay. Birikim Yay›nlar›. Sarmal Yay›nevi: ‹stanbul. Cilt: 10.Laclau ve C.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 171 lerini belirlemeye devam etmekle birlikte. Barrett. ‹deolojinin Serüveni: Yanl›fl Bilinç ve Hegemonyadan Söyleme. Akademik Bak›fl. U. Koray Çal›flkan. (2000).6-28 Üflür. (1993) Demokratik Yurtttafll›k ve Siyasi Topluluk. A. (çev. C. ‹deoloji. Laclau.-Mouffe. Laclau. Bafler). Alpagut). s. E. Postmarxism?.(2006). Birikim. ‹stanbul: Birikim Yay›nlar›. M. evrenseli kendine ait somut bir içerikten yoksun. Postmarksizmin Kuramsal ve Siyasal Açmazlar›. Laclau. Sosyal Bilimler Dergisi. London. Postmodernizm bu da¤›lmay› mutlaklaflt›rarak. Kardam-D. Wood. Savran. D. Laclau ise postmodernizmden farkl› olarak evrenselin bir kenara at›lmas›na karfl› ç›kar. Laclau. Öznelerin kimlikleri da¤›lmakta ve ço¤ullaflmaktad›r. M. Sungur Savran. Bat› Marksizmi Üzerine Düflünceler.7. pp. (1985). (çev. N. say›:1. Laclau. F (2000). E. (1993). s. Say›: 113: 47-50. Evrenselcilik. Çev. Ideology and post-marxism. ‹deoloji ve Politika. ‹stanbul: Sarmal Yay. (çev. ‹deoloji ve Kültürel Kimlik. Liberal Demokrasinin Dönüflümü ya da Postmarksist Teorinin Zafiyeti: “Radikal Demokrasi Projesinin Elefltirisi. D. Çev: Ahmet Fethi. Ünite . (2001) “Post-marksist Siyasetin Sefaleti: Radikal Demokrasi”.33-59. s.com.40-82 Eagleton. öznelerin evrensel ortak kimliklerinin art›k mümkün olmad›¤›n› iddia eder ve evrensel olan› bir kenara atar. “Türban Sorunu Ba¤lam›nda Siyasal ‹slamda Söylemin Alternatif Yurttafll›k Tasar›m›”. Say›/No: 2:135-164. Kubilay. Kaygalak. ‹stanbul: Metis Kad›o¤lu. (1995). Özcan). P.(1998). M. ‹stanbul: Alfa. T. Anadolu Üniversitesi. Birikim. New Reflections on the revolution of Our Time. (1996). (1997).

Wallerstein’›n Dünya sistemi yaklafl›m›n›n önemini de¤erlendirebilecek. Çevre. çevre ve yar› çevre kavramlar›n› tan›mlayabilecek.8 Amaçlar›m›z • • • • ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Anahtar Kavramlar Dünya Sistemi Kapitalist Dünya Ekonomisi Merkez. Wallerstein’›n merkez. Immanuel Wallerstein’›n genel yaklafl›m›n› aç›klayabilecek. Wallerstein’›n küreselleflmeye bak›fl›n› özetleyebileceksiniz. Yar›-Çevre Uluslararas› ‹fl Bölümü • • • • Sömürü Sermaye Birikimi Küreselleflme Sistem Karfl›t› Hareketler ‹çindekiler • G‹R‹fi: WALLERSTEIN’IN GENEL YAKLAfiIMI • DÜNYA S‹STEM‹ ANAL‹Z‹ • KAP‹TAL‹ST DÜNYA EKONOM‹S‹ • GEÇ‹fi SÜREC‹ OLARAK KÜRESELLEfiME • SONUÇ Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein . Wallerstein’›n Kapitalist Dünya Ekonomisi yaklafl›m›n›n özelliklerini s›ralayabilecek.

bak›fl aç›lar›n› ve kavramlar› elefltirmekle. çevre ve yar› çevre aras›nda eflit olmayan ve hiyerarflik iflbölümü ile varl›¤›n› sürdürmektedir. 1970’lere kadar çal›flmalar› Afrika k›tas›n›n ekonomik ve politik meseleleri üzerine odaklanm›flt›r.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein G‹R‹fi: WALLERSTEIN’IN GENEL YAKLAfiIMI Immanuel Wallerstein. Wallerstein’›n her zaman siyasetle iç içe olan ve siyasal tart›flmalar›n yap›ld›¤› bir ailede büyümesi onun entelektüel merak›n›n biçimlenmesinde oldukça önemli bir rol oynam›flt›r. . ça¤›m›z›n tart›flmas›z en önemli sosyal bilimcilerinden ve ‹kinci Dünya Savafl› sonras›n›n en etkili Amerikan sosyologlar›ndan biri olarak kabul edilmektedir. kendine has bir iflbölümü olan bir dünya ekonomisi yaratm›flt›r. Bu nedenle 1950’lerin bafllar›nda Afrika’dan yay›lan ulusal ba¤›ms›zl›k hareketlerine hem politik olarak hem de entelektüel olarak dâhil olmufltur. Wallerstein hem geçmifli hem de günümüzü anlayabilmenin ve aç›klayabilmenin ancak varolan sosyal bilim anlay›fl›n›. Dünya sistemi yaklafl›m›nda temel olarak bütüncül bir bak›fl aç›s›yla kapitalizmin. tarih. Wallerstein’›n koloni tarz› sömürüye karfl› yürütülen ba¤›ms›zl›k mücadeleleri ile dayan›flma içinde olmas› 1970’lerde gelifltirdi¤i “dünya sistemleri analiz”inde oldukça etkili olmufltur. Bu dünya ekonomisi merkez. Kapitalist dünya ekonomisinin en temel özelli¤i sürekli kâr elde edilmesini ve sermaye birikimini sa¤lamas›d›r. bunlar›n yerine yeni bak›fl aç›lar› ve kavramsal çerçeveler önermekle mümkün oldu¤unu belirtir. yüzy›lda Bat› Avrupa’da ortaya ç›kan kapitalizm sürekli bir sermaye birikimi aray›fl› ile dünya çap›nda yay›lm›fl. toplumsal de¤iflme konusunda sosyal bilimler yaz›n›nda bugüne kadar gelifltirilen en önemli yaklafl›mlar›ndan biri olarak kabul edilmektedir. Wallerstein’a göre 16. co¤rafya. ulusal temelden ziyade ulus-devletleri aflan. Wallerstein’›n dünya tarihi ile ilgili 14 dile çevrilen ve baflta sosyoloji olmak üzere politik ekonomi. Günümüzde kapitalizmin bir durgunluk döneminde oldu¤unu iddia eden Wallerstein küreselleflme sürecini bir geçifl süreci olarak ele almaktad›r. antropoloji ve karfl›laflt›rmal› edebiyat üzerinde önemli bir etkiye sahip olan Modern Dünya Sistemi adl› çal›flmas›. yaflad›¤›m›z dünyan›n içinden geçti¤i derin dönüflümleri çok disiplinli ve makro ölçekli bir yaklafl›m olan “dünya sistemleri analizi” ile aç›klamaya çal›flan. Wallerstein’›n çal›flmalar› bu nedenle küreselleflme tart›flmalar› içinde önemli bir yere sahiptir. küresel çapta örgütleniflini ve bir dünya sistemi olarak yay›lmas›n› analiz etmifltir.

‹NTERNET ‹NTE R N E T ve yay›nlar› ile ilgili bütün kaynaklara www. Wallerstein’›n koordinasyonlu¤unda Bu konuda daha gerçeklefltirilen Metis Yay›nlar›ndan ç›kan “‹ki Kültürü Aflmak: Modern Dünya Sisteminde Fen Bilimleri ile Befleri Bilimler Ayr›l›¤›” (2007) isimli kitab› inceleyebilirsiniz. Avrupa EvrenTE L E V ‹ Z Y Ütopistik ON selcili¤i: ‹ktidar›n Retori¤i (2007).edu/socdept/faWallerstein’›n kendisi culty/wallerstein. Hopkins ile birlikte. K. 2010b. Wallerstein’›n üç ciltten oluflan Modern Dünya Sistemi (Wallerstein. TELEV‹ZYON Wallerstein’›n Sosyal Bilim Anlay›fl› SIRA S‹ZDE K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . 2010a. güncel politika yaz›lar› ve yorumlar› da bulunmaktad›r. K ‹ Tdetayl› A P bilgi için Richard E. Wallerstein 1976 y›l›nda New York State Üniversitesi’ne ba¤l› Fernand DÜfiÜNEL‹M Braudel Ekonomiler. ekonomik. Türkçe’ye çevrilen eserlerinden baz›lar› flunlard›r: Liberalizmden Sonra K(1998). Yeni Bir Sosyal Bilim ‹çin (2005). Wallerstein’›n AMAÇLARIMIZ yazd›¤› çok fazla say›da kitap ve makalenin yan› s›ra.1 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Immanuel Maurice Wallerstein (1930. tarihsel sistemler ve uygarl›klar üzerine çal›flma yapan bu merkezin yöneD‹KKAT ticili¤ini halen devam ettirmektedir. Yüzy›l›n Tarihsel Seçimleri (2005). dünya sistemi analizi ihmal edilmifl konulara ve sahte epistemolojilere karfl› bir protestodur. Amerikan Gücünün Gerileyifli Kaotik Bir Dünyada ABD (2004). Sosyal Bilimleri Düflünmemek.. Yüzy›l Paradigmas›n›n S›n›rlar› ‹ T A P (1999). Lee ve I. 13 y›l ayn› üniversitenin sosyoloji bölümünde çal›flan.) 1930 y›l›nda New York’ta do¤an Wallerstein lisans. D ‹ K Kde¤iflim AT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Wallerstein “Bir Geçifl Ça¤›nda Entelektüeller” (2007) çal›flmas›nda “iki kültür” olarak da adland›rd›¤› bilimsel bilgi ve felsefi/befleri bilgi ayr›m›n›n asl›nda modern dünya sisteminin ideolojik çerçevesine uygun olarak icat edilen bir kavram olduAMAÇLARIMIZ ¤unu iddia etmektedir. Tarihsel Sistemler ve Uygarl›klar ‹ncelemeleri Merkezi’nin yöneticili¤ini yapmaya baflS O R U lad›. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT Wallerstein’›n entelektüel duruflundaki en önemli noktalardan biri de¤erden S‹ZDE ar›nm›fl bir SIRA tarihsel çal›flma yapman›n imkâns›z oldu¤unu iddia etmesidir.19.” (Appelrouth & Desfor Eldes. Wallerstein bunun tersinin olabilece¤ini düflünen bilim insanlar›n›n bilimsel tarafs›zl›k ve nesnellik iddias›n›n alt›nda asl›nda onlar›n kendi de¤er yarg›S O R U lar›n›n bulundu¤unu belirtmektedir.html ve http://www. 2008: 797). 68 Hareketi içinde yer alan Wallerstein daha sonra 1971’de Montreal’de McGill ÜniSIRA S‹ZDE versitesinde çal›flmalar›n› sürdürdü. 2011) en çok bilinen çal›flmas›d›r ve 14 dile çevrilmifltir.174 Resim 8. Geçifl Ça¤›/Dünya Sisteminin Yörüngesi 1945-2025 (2000) T. yüksek lisans ve doktora e¤itimini Columbia Üniversitesi’nde tamamlad›. Gerçe¤in ne oldu¤una dair gelifltirilen her iddia asl›nda bir de¤ere ba¤l› olarak gelifltiDÜfiÜNEL‹M rilen iddiad›r. Entelektüel için bir ça¤r›d›r. Wallerstein 1994-1998 y›llar› aras›nda Uluslararas› Sosyoloji Derne¤i’nin baflkanl›¤›n› yapm›flt›r.. ya da 21. “Dünya sistemi analizi bir teori de¤ildir. Son olarak çal›flmalar›n› Yale Üniversitesi’nde sürdüren Wallerstein.com adreslerinden ulaflabilirsiniz.yale. Ona göre her bir kavramsal çerçevenin seçimi do¤rudan politik durufla göre belirlenir.iwallerstein. Bu merkezde Wallerstein’›n dünya sistemi yaklafl›m›ndan etkilenen ve bu do¤rultuda çal›flmalar yürüten di¤er sosyal bilimciler yer almakSIRA S‹ZDE tad›r.

çevre ve yar› çevre’den oluflmaktad›r ve tarihsel olarak bunlar araAMAÇLARIMIZ s›nda dinamik bir iliflki bulunmakta ve birbirleri aras›nda geçifller yaflanmaktad›r. Bunun sonucunda “akademisyen/bilim insan›n›n rolü bu geçiflin do¤as›n› SIRA S‹ZDE bireysel ve etkilemek için yeteneklerini seferber etmek ve en önemlisi bu geçiflin kolektif olarak hepimize sundu¤u tarihsel seçenekleri ana hatlar›yla ortaya koymakt›r” (Wallerstein. K ‹ T Ataraf›ndan P Wallerstein’›n sosyal bilimlerle ilgili yaklafl›m› için Gulbenkian komisyonu kendisinin baflkanl›¤› ile haz›rlanan “Sosyal Bilimleri Aç›n: Sosyal Bilimlerin Yeniden Yap›lanmas› Üzerine Rapor”u (1996) inceleyebilirsiniz. Wallerstein sosyal bilimler içindeki ayr›mlar›n yapay olarak oluflturulmufl ayr›mlar oldu¤unu belirtir ve dünya sistemi analizinde bu ayr›mlar› ortadan kald›raK ‹ T A P cak yöntemsel önermelerde bulunur. Dönüflüm süreçlerinde bu mitlerin alafla¤› edilmesi ve sürece dair entelektüel. sosyoloji. eflit haklara sahip yurttafllar. Wallerstein bu beklenen çöküflün. Üçüncüsü ise gitmemiz gerekti¤ine inand›¤›m›z yere en yüksek ihtimalle nas›l ulaflabiSIRA S‹ZDE lece¤imizin politik olarak de¤erlendirilmesidir” (Wallerstein. siyaset ve ekonominin d›fl›nda kalan alanlar›. serbest pazar ve egemen devletlerle birlikte modern dünya sisteminin iflleyifli için gerekli olan S O R U mitler aras›nda yer al›r. Bat› ya da AMAÇLARIMIZ Avrupa merkezli sosyal bilim anlay›fl›n›n de¤ifltirilmesi gerekti¤ini iddia eder. araflt›r›n›z. co¤rafya. psikoloji ve tarih ayr› bir disiplin olarak üniversite ve araflt›rma alanlar›na sahiptir. geliflmifl-gerikalm›fl. Ayr›ca söz konusu D‹KKAT yaklafl›mlar karfl›tl›klar üzerine kurulmufl modern-geleneksel. adeta bu toplumlar› tarihsiz toplumlar olarak göstermektedir.8. Wallerstein disiplinler fleklinde oluflturulan bu ayr›mlar› sorgulamak için TELEV ‹ZYON sosyal bilimlerin tarihsel geliflimini inceler. antropoloji de uygar dünyan›n d›fl›ndaki ilkel toplumlar› incelemek için 1 SIRA S‹ZDE ‹DN ÜTfiE ÜR NN EE L ‹TM S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Antropoloji. ‹KKAT ‹kincisi. 19. 2005: 36). ahlaki ve politik düzeyde tart›flmalar›n yap›lmas› gerekir. Bu durum ise asl›nda dünya sistemi içindeki hiyerarflik iflbölümü ve sömürünün görülmesini engellemektedir. Wallerstein’a göre de¤erden ar›nm›fl ya da de¤erDÜfiÜNEL‹M tarafs›z akademisyen/bilim insan› miti. Wallerstein dünyaSIRA S‹ZDE n›n bu ikili toplum modelleri ile aç›klanamayacak karmafl›k bir yap›da oldu¤unu belirtir. Bunlardan “ilki nereye do¤ru gitti¤imizin entelektüel olarak D de¤erlendirilmesi. Buna gö‹NTER NET re devlet-siyaset ve piyasa-ekonomi analitik düzeyde iki ayr› alan olarak ele al›nmaktad›r. Wallerstein modern dünya sistemi analizinde ana ak›m teorileri ve araflt›rma pratiklerini elefltirir ve niteliksel ve tarihsel metotlar›n önemini vurgular. Ünite . Sosyoloji. SIRA S‹ZDE Wallerstein’a göre böylesi bir anlay›fl kendisi d›fl›nda kalan co¤rafyalardaki eko‹D NÜTfiEÜR NN EE LT ‹M nomik-tarihi süreci kavramsallaflt›ramamakta. Bu modellerin elefltirisi sonucunda kendisinin gelifltirdi¤i dünya sistemi yaklafl›m› merkez. yüzy›l›n hâkim ideolojisi olan liberalizm bu ayr›mlarda etkili olmufltur.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 175 Modern dünya sisteminin beklenen çöküflü ile birlikte bu “iki kültür” kavramsallaflt›rmas› da ortadan kalkacakt›r. da geliflmeye bafllayan bu ayr›mlar 1945’lerde bugünkü kulland›¤›m›z anlamda kategorilere dönüflmüfltür. bir tarihsel sistemden bir di¤erine geçiflin belirsiz ve kaotik olabilece¤ini. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON “Gulbenkian Komisyonu” ne amaçla ve ne zaman kurulmufltur. nereye do¤ru gitmek istedi¤imizin ahlaki olarak de¤erlendirilmesi. yy. konular› aç›klamak için. 2005: 37). azgeliflmifl-geliflmifl gibi ikili toplum modellerine dayanmaktad›r. bu durumda da akademisyen/bilim insan›n›n rolünün ne olmas› gerekti¤inin sorgulanmas› gerekti¤ini belirtir. 19. siyaset bilimi. Buna örnek olarak özellikle modernleflme kuramlar›n› gösS O R Ugerikalm›fll›k teren Wallerstein bu tür yaklafl›mlar›n Avrupa d›fl›ndaki toplumlara kavram›yla yaklaflt›¤›n› belirtir.

“Nomotetik epistemoloji: toplumsal davran›fllar› yöneten evrensel yasalar oldu¤u inanc›. Bunu yaparken ekonomik geliflmelerle toplumun di¤er alanlar›ndaki dönüflümlerin iliflkisini kurmaktad›r. Anneles Okulu temel olarak olay ya da vaka merkezli çal›flmalar yerine tarihsel yap›lar›n uzun dönemde incelenmesi yaklafl›m›n› getirerek tarih alan›nda yap›lan çal›flmalar› tamam›yla de¤ifltirmifltir. ikincisi. politik ve sosyokültürel alanlar ayr› ve özerk alanlar de¤ildirler. iktisatç› olan Joseph Schumpeter ve Karl Polanyi ve üçüncüsü de bafl›n› Frans›z tarihçi Fernand Braudel’in çekti¤i Annales Okulu olmak üzere üç entelektüel kökenden beslendi¤ini belirtir. Birincisi. sürekli tekrarlar›n. 2008: 800). Frans›zca bir kavram olan longue durée olaylar›n gerisinde uzun dönem tarihsel yap›lara öncelik veren tarih yaz›m› yaklafl›m›n› ifade etmektedir. . Karl Polanyi ve Joseph Schumpeter. do¤al afetler. 1999: 303). yemek. Braudel uzun dönem ile tarihsel çal›flmalarda iklim. Wallerstein’›n üzerinde en etkili olan kifli olarak Karl Marx gösterilmektedir. Wallerstein. Wallerstein’›n gelifltirdi¤i model ister tekil ulus devletler olsun isterse de dünya sistemi olsun bütün toplumsal sistemlerin çat›flma temelinde olufltu¤u. “Modern Dünya Sistemi” çal›flmas› 400 y›la yay›lan bir süreçte dünyan›n birkaç bölgesinde ekonomik geliflmenin detaylar› üzerine yap›lm›flt›r. nüfus yap›s›. yine benzer biçimde Wallerstein modern kapitalizmin kökenlerini ve kapitalist yay›lman›n neden ve sonuçlar›n› küresel düzeyde aç›klamaya çal›flm›flt›r. Bir baflka ifadeyle bu okulda yer alan tarihçiler savafllar. Son olarak. Fernand Braudel. tekrar eden dalgalanmalar›n tarihidir. Braudel’in çal›flmalar›n›n Wallerstein üzerindeki etkisi üç noktada s›ralanabilir (Appelrouth & Desfor Eldes. Marx’›n tarihi s›n›f savafllar›n›n tarihi olarak ele almas› gibi. (So. 2008: 798). büyük devlet adamlar› ve bunlara dair yaz›lan belgelere odaklanmaktan ziyade co¤rafya. gelecekteki olaylar›n yönünü de tahmin edebiliriz” (Ragin ve Chirot. teknolojiden ekonomi ve siyasal kurumlara kadar uzanan genifl bir yelpaze önermifltir.longue durée. ikisi de iktisatç› olan Joseph Schumpeter (1883-1950) ve Karl Polanyi (18861964) ve Frans›z tarihçi Fernand Braudel’i (1902-1985) s›ralamaktad›r (Appelrouth & Desfor Eldes. Wallerstein’da toplumsal geliflmenin tarihini anlamak için kaynaklar› elde etmek üzerinden yürütülen rekabete dayal› mücadelelerin tarihine bakmak gerekti¤ini belirtir. Wallerstein ikisi de iktisatç› olan Polanyi ve Schumpeter gibi ekonomik geliflmenin tarihsel bir aç›klamas›n› yapar. 1999: 303) Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Wallerstein’›n gelifltirdi¤i model ister tekil ulus devletler olsun isterse de dünya sistemi olsun bütün toplumsal sistemlerin çat›flma temelinde olufltu¤u. tarih disiplini içinde 1920’lerde kurulan Anneles Okulu’nun kurucular›ndand›r. co¤rafya.176 Wallerstein entelektüel gelifliminde birincisi. sosyoloji ve ekonomiyi bir araya getiren ve çal›flt›klar› dönemin zihniyetine. bu yasalar bilimsel yöntemleri kullanarak ortaya ç›kar›labilir ve e¤er bu yasalar› bilirsek sadece geçmifl olaylar› aç›klamakla kalmay›z. bu yanl›fl ikili karfl›tl›k yerine befleri bilimlerle iliflkilendirilen idiografik epistemoloji ve fen bilimleri ile iliflkilendirilen nomotetik epistemolojinin birlikte kullan›lmas›n› önerir. moda. farkl› iflleyen mant›klar› yoktur. psikolojisine odaklanan bir yöntem önermifllerdir. Afla¤›da Marx ve Wallerstein aras›ndaki benzerlikler ve farkl›l›klar yer almaktad›r. buna paralel olarak. Karl Marx. ‹kincisi. Bu geleneksel yaklafl›m. 1990: 176) Wallerstein kendisinin entelektüel geliflimini etkileyen düflünürler aras›nda Karl Marx. Wallerstein’›n ekonomik geliflmenin tarihi üzerine yapt›¤› çal›flmalar›nda etkili olmufllard›r. gelenek ve görenekler. varl›¤›n› sürdürdü¤ü ve y›k›laca¤› varsay›m›na dayanmaktad›r (Appelrouth & Desfor Eldes. tarihin tek ve özel bir olay›n ya da vakan›n üzerine odaklanmas› sosyolojinin ise soyut ve nedensel genellemeler yapmas›na dayanmaktad›r. bu anlay›fllar› evrensel yasalara çevirecek genellemeler yapmak imkâns›zd›r” (Ragin ve Chirot. Anneles Okulu temel olarak olay ya da vaka merkezli çal›flmalar yerine tarihsel yap›lar›n uzun dönemde incelenmesi yaklafl›m›n› getirerek tarih alan›nda yap›lan çal›flmalar› tamam›yla de¤ifltirmifltir. Braudel’e göre uzun dönem. Braudel gibi Wallerstein’›n çal›flmalar› da uzun dönemleri kapsamaktad›r. 2008: 799). Yine benzer biçimde Polanyi ve Schumpeter gibi Wallerstein da bir ekonomik sistem olarak ele ald›¤› kapitalizmin hâkimiyetinin ileride son bulaca¤›n› iddia etmektedirler. “‹diografik epistemoloji: Her sosyal görüngü/olay/sürecin tekil oldu¤u ve ancak görüngü/ olay/ sürecin kültürel ba¤lam›n› derinlemesine bilmeye dayanan empatik bir anlay›flla anlafl›labilece¤i inanc›. Wallerstein da Braudel gibi disiplinler aras›ndaki ayr›ma özellikle tarih ve sosyolojiyi birbirinden ay›ran geleneksel yönteme karfl› ç›km›flt›r. varl›¤›n› sürdürdü¤ü ve y›k›laca¤› varsay›m›na dayanmaktad›r oluflturulmufl disiplinlerdir. de¤iflimin yavafl oldu¤u tarihsel süreçtir. Oysa Wallerstein’a göre ekonomik. Bununla birlikte Marx ve Wallerstein’›n modern topluma bak›fllar› üzerinde farkl›l›klar bulunmaktad›r.

Böylelikle ba¤›ms›z tekil devletler birbiriyle karfl›laflt›r›labilir. . Bu nedenle.. “‹çinde ülkelerin faaliyet gösterdi¤i teorik bir dünya sistemi modeli kurulursa. Wallerstein dünya sistemi analizini gelifltirirken toplumsal de¤iflme alan›nda varolan iki yaklafl›m› birlefltirmeye çal›fl›r. yani hepsini kucaklayan dünya sistemi için içten kaynaklanan olmal›d›r” (Ragin ve Chirot. Ünite .1 Kaynak: Appelrouth & Desfor Eldes. d›fltan kaynaklanan de¤iflimi bilimsel olarak ele almak mümkündür. k›talar› ve siyasal topluluklar› kapsayan ekonomik bir varl›k. Wallerstein devlet ve toplum yerine tarihsel bir sistem olan “dünya sistemini analiz birimi olarak önerir. DÜNYA S‹STEM‹ ANAL‹Z‹ Dünya sistemi “kapitalist iktisadi sistemin merkezden periferiye (çevreye) do¤ru büyümesini ve bu büyümenin kapitalist toplumlar ile pre-kapitalist toplumlar üzerindeki benzer etkilerini anlatan bir tarihsel aç›klama” olarak tan›mlan›r (Marshall. Marx gibi kapitalist üretim biçimine ve bu üretim biçimi içindeki temel toplumsal iliflki olarak gördü¤ü sömürü kavram›na odaklanm›flt›r. Devletler de¤iflir. Bunun sonucunda ise devletin ve toplumun s›n›rlar›n›n eflde¤er oldu¤u. (Marshall. Di¤er yaklafl›m ise toplumlar›n tikelDünya sistemi “kapitalist iktisadi sistemin merkezden periferiye (çevreye) do¤ru büyümesini ve bu büyümenin kapitalist toplumlar ile pre-kapitalist toplumlar üzerindeki benzer etkilerini anlatan bir tarihsel aç›klama” olarak tan›mlanmaktad›r. Bilindi¤i üzere Marx’ta temel sömürü iliflkisi burjuvazi ve proleterya-iflçi s›n›f› aras›ndaki iliflkidir. Marx’tan farkl› olarak bu sömürü iliflkilerini ulus devletleri aflan bir dünya sistemi içinde merkez. Wallerstein da Marx gibi kapitalizmin bir gün sona erece¤ini vurgulamakla birlikte yeni toplumun nas›l bir toplum olaca¤›na dair kesin bir belirlemesi yoktur. 1999: 303). Her fleyden önce. çevre ve yar› çevre aras›ndaki iliflkiler olarak ele alm›flt›r. kültürel. tek tek ülkeler için d›fltan kaynaklanan fley.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 177 Tablo 8. 1999:168). 1999: 285-286). makro sosyolojik yasalara ulaflmay› hedeflemektedir. Bu düflünüfle göre her devletin bir toplumu vard›r dolay›s›yla da devletlerin tarihi ve gelenekleri vard›r. Fakat Wallerstein. benzersiz ve kapsay›c› bir toplumsal sistem”dir (Ragin ve Chirot. daha büyük bir varl›k için.içsel faktörler olarak. bu tür olaylar› üreten daha genifl bir sistem modeli kurmakla kan›tlan›r. yüzy›lda devlet ve toplum kavramlar› birbirlerinin karfl›t› olarak kurulmufltur ve o dönemin sosyal bilim anlay›fl› içinde temel sorunlar›ndan birisi de toplumun ve devletin nas›l yeniden ba¤daflt›r›laca¤› üzerine olmufltur. Bu bak›fl aç›s›n› elefltiren Wallerstein bu durumun hem toplumsal tarihin yanl›fl aç›klanmas›na hem de gelecekteki de¤iflimlere dair yap›lacak yanl›fl varsay›mlara neden olaca¤›n› iddia eder. 2008: 804 Ana Tema Birincil toplumsal yap› Toplumun temeli Birincil toplumsal iliflkiler Toplumsal iliflkilerin temeli Gelecekteki toplum Marx Ulus-devlet Kapitalist ekonomi Burjuvazi ve proleterya Çat›flma/sömürü Zorunlu komünist devrim Wallerstein Dünya sistemi Kapitalist ekonomi Merkez. Bu yaklafl›mlardan ilki tarihin her döneminde ve bütün toplumlar için geçerli olabilecek düzenli de¤iflim yasalar›na. ulus devletlerin toplumsal hayat›n kuruldu¤u temel yap›lar oldu¤una dair yayg›n bir düflünme biçimi geliflmifltir. Ayr›ca tarihsel olarak kavranan bir dünya sistemi ile modern toplumsal de¤iflme incelenebilir ve aç›klanabilir. Tekil bir toplumsal sistem olarak kapitalist dünya ekonomisi “kapitalist ulusdevletlerin gevflek bir derlemesi de¤il. De¤iflimi oluflturan görünüflte tesadüfî krizler ve kesintiler hakk›nda genelleme yapma imkân›. 1999:168). dünya sistemi yaklafl›m›nda.. d›fl›ndakiler ise d›flsal faktörler olarak ele al›n›r. Wallerstein’a göre 19. devletlerin s›n›rlar› içindeki faktörler -toplumsal.8. çevre ve yar› çevre Çat›flma/sömürü Muhtemel sosyalist dünya Yukar›da görüldü¤ü üzere Wallerstein.

Bütüncül olarak ele ald›¤› dünya sistemleri afliret toplumlar›ndan ya da uluslardan farkl›d›r. yüzy›ldan bu yana sadece bir tek dünya sistemi varl›¤›n› sürdürmektedir o da kapitalist dünya ekonomisidir. De¤iflim süreklidir ama tek yönlü ve do¤rusal de¤ildir” (Adams ve Sydie. Çünkü “merkezi denetimin yoklu¤undan ötürü. Bu imparatorluklar kendi bütünlüklerini kurduklar› askeri ve politik hâkimiyet üzerinden sa¤lamaktad›rlar ve yönetim biçimleri de bu anlay›fla dayanmaktad›r. yar›çevre ve çevreden oluflmaktad›r. 4.Ö. 2002: 123) Wallerstein’in dünya sistemi yaklafl›m›nda kapitalizm on alt›nc› yüzy›lda Avrupa’da ortaya ç›kan ve oradan giderek yay›lan bir dünya sistemi olarak analiz edilir. Dünya Sistemi: Dünya ‹mparatorluklar› ve Dünya Ekonomileri Wallerstein tarihsel olarak bak›ld›¤›nda dünya imparatorluklar› ve dünya ekonomileri olmak üzere iki tane dünya sisteminin var oldu¤unu belirtir. ekonomik aktörlerin daha fazla hareket özgürlü¤ü vard›r. Politik bölünmeler ekonomik gereksinmelere hizmet eder ve politik hâkimiyet geliflmeye engel bile olabilir. S. Dünya sistemleri kendi s›n›rlar› içinde çeflitli kültürleri ve uyumlu bir bütün oluflturabilmek için en küçük birimlerin içine dâhil olabilece¤i geniflleyen bir uluslararas› iflbölümünü bar›nd›r›r. Dünya ekonomileri ekonomik de¤iflim üzerine yap›land›r›lm›flt›r ve bu durum politik olarak tan›mlanm›fl s›n›rlar›n ve herhangi bir devletin kontrolünün d›fl›ndad›r. Fakat hâlâ hâkimiyet iliflkileri varl›¤›n› sürdürmektedir. Bu ikinci yaklafl›ma göre genel yasalara ulaflmak imkâns›zd›r. Wallerstein’a göre dünya ba¤›ms›z toplumlar›n ya da ulus devletlerin toplam›ndan baflka bir fleydir. Bu durumda ise toplumlar aras›nda karfl›laflt›rma yapman›n neredeyse faydas› yoktur. k›talar› ve siyasal topluluklar› kapsayan ekonomik bir varl›k. Bu nedenle dünya sistemi sosyal bilimcilerin temel analiz birimi olmal›d›r. Kapitalist dünya ekonomisi kâr›n maksimize edilmesi amac›yla üretimin yap›ld›¤› tek üretim biçimidir. KAP‹TAL‹ST DÜNYA EKONOM‹S‹ Wallerstein’a göre yaklafl›k olarak 16. bu da onlar›n servet biriktirme ve küresel ölçekte birikimi gelifltirme f›rsatlar›n› güçlendirir” (Ragin ve Chirot. Wallerstein’›n dünya sistem analizinin belli bafll› ilkeleri flu flekilde s›ralanabilir: 1. Hâkim olan unsur siyaset de¤il ekonomidir. 1500 y›llar› aras›nda eski Roma veya M›s›r gösterilmektedir. Wallerstein bu iki yaklafl›m aras›ndaki ayr›ma karfl› ç›karak tekil bir sistem olarak kapitalizmin içinde büyüdü¤ü toplumsal sistemi bir bütünlük olarak ele almaktad›r. Dünya sistemi merkez. 3. benzersiz ve kapsay›c› bir toplumsal sistem”dir (Ragin ve Chirot. “‹flbölümü ve s›n›fsal bölünmeler evrensel olgulard›r.178 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› li¤i üzerine odaklanmaktad›r. Siyasal bütünleflmeden yoksun olmak dünya ekonomileri için avantajl› bir durumdur. 1999: 285-286). ‹mparatorluk kendi bünyesindeki bölgelerden haraç biçiminde vergi toplamaktad›r. Tekil bir toplumsal sistem olarak kapitalist dünya ekonomisi “kapitalist ulus-devletlerin gevflek bir derlemesi de¤il. 2. her toplum ancak kendi tarihi ile anlafl›labilir. Wallerstein 20. 8000 ve M. Dolay›s›yla dünya ekonomilerindeki bütünleflmeyi sa¤layan güç siyaset de¤il ekonomidir. Bu ayr›mlar ulusal gibi görünmekle beraber asl›nda daha çok bölgesel ayr›mlard›r. Dolay›s›yla belirli ürünler üretilmesindeki amaç onlar›n kullan›lmas›ndan öte . Wallerstein tarihsel olarak bak›ld›¤›nda dünya imparatorluklar› ve dünya ekonomileri olmak üzere iki tane dünya sisteminin var oldu¤unu belirtir. Dünya ekonomileri ise dünya imparatorluklar›n›n tersine politik hâkimiyet üzerine kurulmam›flt›r. yüzy›lda bu durumun tarihsel gelifliminin ve kapitalist sistemin yay›lmas›n›n detayl› analizini yapm›flt›r. 1999: 286). Dünya imparatorluklar›na örnek olarak M.

dünya ülkelerini merkez. Tarihsel olarak bak›ld›¤›nda ilk olarak Kuzeybat› Avrupa merkez konumuna gelmifltir. (Appelrouth & Desfor Eldes. Merkez. tersine bir bütün olarak dünya sistemi içinde ele almas›n›n bir sonucudur. Bu durum küresel düzeyde ve hiyerarflik olan bir iflbölümü ve ekonomik uzmanlaflmaya neden olmufltur. “Kapitalist devletler. Kanada. çevre ve yar›çevredir. Kapitalizmin baflar›s› çekirdek ile çeper aras›nda bir iflbölümünün yarat›lmas›na ve sürdürülmesine ba¤l›d›r. kendi avantajlar› ad›na. 1999: 277). Günümüzde ise Amerika Birleflik Devletleri. Farkl› co¤rafi bölgelerde farkl› emek kontrol yöntemlerinin geliflmesi 3. Kâr› art›rmak amac›yla. Bunlar merkez. kârlar› azamilefltirmeye yard›m eden devletlerdir. 2008: 800) Avrupa’n›n yönetici elitleri.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 179 Wallerstein’›n dünya sistemi teorisi “kapitalist dünya ekonomisi”nin dinamiklerini bir bütün olarak aç›klamaya çal›flan makro-sosyolojik bir yaklafl›md›r. Wallerstein’›n sentezinin temelini oluflturmaktad›r. genifllemesi 2. 1999: 294) Kapitalist Dünya Ekonomisi: Merkez. güçlerini korumak için yabanc› topraklardaki hem insan hem de do¤al kaynaklar› sömürme aray›fl›na girmifllerdir. Ünite . ücret politikalar› ile kontrol edilmektedir. (Ragin ve Chirot. proletarya (iflçi) s›n›f› çevre ülkeler. Böylelikle sermaye artt›kça ondan elde edilen kâr da aratacakt›r.8. Bütüncül dünya sistemi içinde üst s›n›flar merkez ülkeler. Bu da kapitalist giriflimcili¤in sürekli olarak yay›lmas›na neden olur. Sömürgelefltirilen topraklardaki kaynaklara el konulmas› Avrupa’y› zenginlefltirirken ayn› zamanda dünya üzerindeki denetim alanlar›n›n genifllemesini sa¤lam›flt›r. pazar için yap›lan üretimin temel amaç oldu¤u bugünkü dünya kapitalist sisteminin temeli de böylelikle at›lm›flt›r. geri kalm›fl ve kendi geliflimini neredeyse sa¤layamayacak olan toplumlar›n ortaya ç›kmas›na neden olmufltur. Uluslararas› ekonomik ticarette. gelecek dünya sosyalist devriminin mekân› olacakt›r” (Ragin ve Chirot. Wallerstein’›n kapitalist dünya ekonomisi veya kapitalist dünya sistemi. . Wallerstein. Dünya zenginli¤inin büyük bir k›sm› merkezin kontrolü alt›ndad›r. Bat› Avrupa’n›n sahip oldu¤u avantajlarla birlikte “Bat›’n›n Bat›l› olmayan çeperleri (çevreyi) sömürerek daha büyük bir üstünlük elde etti¤i” (Ragin ve Chirot. Bu nedenle de Wallerstein’a göre “Sistemin en çok sömürülen parças› olarak çeper. piyasaya kar›flmaktan sak›nan devletler de¤il. Bu durum Wallerstein’›n çevre diye adland›rd›¤› yoksul. pazarda sat›ld›klar› zaman elde edilecek olan kârd›r. Kapitalist dünya ekonomisinin en çok sömürülen parças› çevredir ve kapitalizmin zenginli¤i merkez ülkelerdeki iflçi s›n›f›n›n sömürüsüne de¤il çevre ülkelerin sömürüsüne ba¤l›d›r. 1999: 294). yüzy›lda modern dünya kapitalist sisteminin ortaya ç›k›fl›n› üç durumla aç›klar: 1. ekonomik ve politik üstünlü¤ünü kullanarak çevre üzerinde hâkimiyet kurar ve çevreyi kontrol eder. Wallerstein’›n “Modern Dünya Sistemi” çal›flmas›n›n ilk cildinde üzerinde durdu¤u bu aç›klamalar›n bugünde geçerliliklerini sürdürdü¤ü iddia edilmektedir. Wallerstein hareket edebilen sermayenin baflar›l› oldu¤unu iddia eder.” (Ragin ve Chirot. kapitalizmin mant›¤›n›n pazardan elde edilen kâr›n biriktirilmesini gerektirdi¤ini belirtir. Japonya ve benzer endüstrileflmifl ulus devletler merkez konumdad›rlar. Böylesi bütüncül bir analiz asl›nda Wallerstein’›n toplumsal de¤iflmeyi tek tek ülkeler üzerinden de¤il. 1999: 276) düflüncesi. orta s›n›f ise yar› çevre ülkelerde konumland›r›l›r. Wallerstein 16. Merkezdeki oldukça vas›fl› iflgücü. istedikleri koflullar› zorla kabul ettirme gücüne sahip olan yeni güçlü devletlerin geliflmesi. Kendi kapitalistlerini koruyamayan devletler. kapitalist dünya sisteminin bir parças› olarak kald›klar› sürece sermayelerini kaybederler. Keflifler ve sömürgelefltirme sonucunda dünya co¤rafyas›n›n yay›lmas›. 1999: 294) Wallerstein’a göre “kapitalizmin baflar›s› çekirdek ile çeper aras›nda bir iflbölümünün yarat›lmas›na ve sürdürülmesine ba¤l›d›r.” (Ragin ve Chirot. yar›çevre ve çevre olarak bölen uluslararas› bir iflbölümü varsay›m›na dayan›r. Çevre ve Yar› Çevre Wallerstein kapitalist dünya ekonomisi içinde üç tane hiyerarflik yap›sal konum oldu¤unu iddia eder.

Karayipler. Dolay›s›yla bu durumda teknolojiye olan ba¤›ml›l›k devam etmektedir. onlar›n ekonomik ve politik olarak merkeze ba¤›ml› olS O R U deyiflle çevrenin geri kalm›fll›¤› uygulanan ekonomi politikalamalar›d›r. Fakat bu stratejinin baz› dezavantajlar› bulunmaktad›r. fleker. Bu ekonomi politikalar› çevreyi sadece hammadde ihraç edici konumda tutmaya D ‹ K K A T ve ürettikleri kâr›n kendileri taraf›ndan kullan›lmas›n› engellemeye yöneliktir. K ‹ T A P TE L E V ‹S‹ZDE ZYON SIRA 2 DÜfiÜNEL‹M ‹NTERNET S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Dünya sistemi içinde çevre bir ülkenin yar› çevre konuma geçmesi uygulad›¤› DÜfiÜNEL‹M geliflme stratejilerine ba¤l›d›r.180 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Çevre pamuk. Bunlardan ilk olan› flu süreçlerle aç›klanmaktad›r: Dünya O R U pazarlar›n›n S daralma dönemlerinde. Bu durumda. Ba¤›ml›l›k Okulu’nun Ünitesi “Marksist Geliflme Kuramlar›-1”e bak›n›z. Çevrede ilerleme ve geliflmenin olmamas›n›n nedeni. ba¤›ml›l›¤› teknolojik düzeyde devam ettirmektir. E L E V ‹S‹ZDE ZYO N SIRA Ba¤›ml›l›k T Okulu ve Dünya Sistemi Kuram›n› karfl›laflt›r›n›z. politik ve askeri güçten yoksundurlar. ‹ N T E R Nçevre ET Wallerstein’›n ülkelerin yar› çevre olabilmesi için aç›klad›¤› ikinci strateji ise flöyledir: Merkez ülkelerde yeni geliflen endüstrilerin korunmas›. Bu durumda çevre ülkelerin devletleri için ödeme‹KKAT ler dengesinin bozulmas›. Böylesi bir aç›klama Wallerstein’›n toplumsal de¤iflmede içsel faktörlerden daha çok d›flsal faktörlere yapt›¤› vurguyu göstermektedir. Bunun yan› s›ra büyük toprak sahipleri tar›msal sektörde tam anlam›yla proleterleflme (iflçileflme) sürecine karfl›d›rlar. 1999: 294). K ‹ T A P yapt›¤› çal›flmalar için “Toplumsal De¤iflme Kuramlar›” kitab›n›n 4. Wallerstein’a göre “dünya kapitalist sistemiyle bir kez bütünlefltikten sonra. aktif geri b›rak›lm›fll›k”t›r (Ragin SIRA S‹ZDE ve Chirot. Çok uluslu flir- . Orta Amerika ve diDÜfiÜNEL‹M ¤er üçüncü dünya ülkeleri çevre konumundad›rlar. çevre ülkelerden ihraç edilen birincil ürünlerin fiyatlar›. Tarihsel SIRA S‹ZDE olarak çevredeki iflgücü zor kullanarak ya da kölelik sistemi ile kontrol edilmifltir. dünyadaki en kötü çal›flma koflullar› çevre ülkelerdedir. çeperin kaderi salt durgunluktan çok. iç piyaTELEV ‹ZYON sa. Bu durumda yar› çevre olmay› hedefleyen ülkeler çok uluslu yat›r›mlar için rekabet eder hale gelirler. tekelcilik karfl›t› yasalar gibi giriflimcili¤in üzerindeki siyasi s›n›rlamalar. Merkezden imalat ürünleri ithal etmek yerine K ‹ üretim T A P için gerekli olan makineleri ithal etmek. merkez ülkelerden ihraç edilen teknoloji yo¤un endüstriyel ürünlerin fiyatlar›ndanDdaha h›zl› düfler. Bafllang›çta Do¤u Avrupa çevre konumundayken günümüzde Afrika. Bugün. endüstriyel ürünlerin sat›n al›nabilece¤i kadar h›zl› büyüyemeyebilir. Bir baflka r›n›n sonucudur. Ço¤unlukla merkezin kolonileri olan çevrenin zay›f devletleri ekonomik. Wallerstein bu konuda üç tane strateji oldu¤unu be‹NTERNET lirtir (So. iflsizlikte art›fl ve devlet gelirlerinin azalmas› sorunlar› yaflan›r. ‹thalata dayal› ekonomi programlar› bu sorunlara çözüm yollar›ndan biriSIRA S‹ZDE si olabilir. Bu süreç ayn› zamanda merkez ülkelerde üretilmeyen ürünlerin yar› çevre ülkelerde üretiliyor olmas› ile sonuçlan›r. buradaki giriflimcileri baflka yerlerde yat›r›m yapmaya yöneltmifltir. 1991: 182-184). kauçuk ve alt›n gibi hammaddeleri nedeniyle sömürülür ve bu hammaddeler merkeze ihraç edilir. Benzer bir vurgu AMAÇLARIMIZ Üçüncü Dünya’n›n azgeliflmiflli¤ini aç›klamaya çal›flan Ba¤›ml›l›k Okulu’nda da vard›r. Wallerstein bu durumun çevre ülkeler için yar› çevre olabilmek ad›na baz› durumlarda bir f›rsat olabilece¤ini belirtir. Az da olsa endüstriyel üretim yapabilen göreceli olarak güçlü olan çevre ülkeler ayn› zamanda giriflimci politikalar AMAÇLARIMIZ gelifltirebilecek bir devlet yönetimine sahiplerse bu flans› ele geçirebilirler.

Ulusal ürünlere sa¤lanan destekleme politikalar› ile üretim maliyetlerini düflürebilir. 1990: 184-185) 1. Bu ülkelerin durumunda yüksek ücretler ve endüstrileflme merkez konuma gelmelerinde önemli olmufltur. ‹lk olarak Akdeniz Bölgesi yar› çevre olarak gösterilmektedir ve tarihsel olarak emek gücü “ortakç›l›k” sistemi ile kontrol edilmifltir. kendi ulusal ürünleri için gerekli olan pazar› afla¤›da s›ralanan stratejilerden bir ya da birkaç›n› kullanarak geniflletebilir: (So. Meksika ve Güney Amerika’n›n baz› bölümleri yar› çevre konumundad›rlar. Bunun yan› s›ra üretimin . Ortakç›l›k sistemi toprak sahibinin elde edilecek olan mahsulün %50 si karfl›l›¤›nda topra¤›n› kiralamas›na dayanmaktad›r. yar› çevre olan ülkelerin merkez konumuna nas›l ve hangi koflullarda geçtikleri üzerine de çal›flmalar yapm›flt›r. 1999: 299). 3. ideoloji ve propaganda arac›l›¤› ile yerel tüketicinin zevklerini. Avustralya ve Yeni Zelanda bulunmaktad›r. çünkü çok uluslu yat›r›mlar›n avantajlar› çok fazlad›r. yaln›zca ekonomik geliflmeyi de¤il. bir ülkenin daha düflük üretim maliyetleri ile üretim yapabilmesini sa¤layabilecek geliflmifl teknolojiye yaslanabilecek bir pazara sahip olmas›d›r. Yar› çevre modern dünya sisteminde politik istikrar›n sa¤lanmas›nda önemli bir rol oynamaktad›r. Çevreden merkeze do¤ru oluflabilecek baz› politik protestolar› karfl› tampon görevi görür ve böylelikle tamam›yla kutuplaflm›fl bir dünya sisteminin geliflmesini engeller. 4. Yar› çevre. Dünya sistemine bakt›¤›m›zda yar› çevre konumdan merkez konuma geçen ülkelere verdi¤i örnekler aras›nda Amerika Birleflik Devletleri. Wallerstein. Devlet ya da di¤er kurumlar. Ünite . Yar› çevre konumundan merkez konumuna geçiflteki kilit nokta. Wallerstein son strateji olarak s›k› bir flekilde uygulanan ve ekonomik ba¤›ms›zl›¤›n da içinde oldu¤u bir geliflme stratejisinin. Üretim maliyetleri ücret seviyelerini düflürerek de azalt›labilir. Bu durum kendi iç pazar›n büyümesini sa¤lar. Gümrük tarifeleri ve kotalarla ithal edilen ürünlerin fiyatlar›n› art›rarak iç pazar›n büyük bir k›sm›n› elinde tutabilir. Yar› çevre ekonomik ve politik olarak merkezden güçsüz ama çevreden daha güçlü konumdad›r. 5. Wallerstein daha önce de belirtildi¤i gibi ikili toplum modellerinin elefltirisi ile birlikte dünya sisteminin karmafl›kl›¤›n› aç›klayabilmek için yar› çevre kavramsallaflt›rmas›n› kullan›r. Günümüzde ise Do¤u Avrupa. Wallerstein’a göre yar› çevre ülkeler “çekirde¤in kirli ifllerini yaparak.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 181 ketler ile devlet bürokrasisi iflbirli¤i içindedir. be¤enilerini yönlendirebilir. Ücretler art›r›larak al›m seviyesi yükseltilebilir fakat bu durum da iç sat›fllar› yükseltip d›fl sat›fllar›n azalmas›na neden olabilir. Fakat bu politika d›fl sat›fllar›n iç sat›fllardan daha yüksek olmas›na neden olabilir. Fakat Wallerstein böylesi bir stratejinin ancak çok az çevre ülke için uygulanabilir oldu¤unu belirtir. Ulusal s›n›rlar›n›. komflular› ile birleflerek ya da fetih yoluyla geniflletebilir. Yar› çevre bir ülke. Ayn› zamanda da merkez olabilmek için birbirleriyle rekabet etmeleri dünya sistemini sürekli dengesizlik içinde tutar. ayn› zamanda toplumsal ve siyasi geliflmeyi de sa¤layabilme olana¤›n›n oldu¤unu belirtir. çeper düflmanl›¤›n›n oda¤› olarak ve eski s›naî merkezlerde ücretler çok yükseldi¤inde çekirde¤in yat›r›mlar›na ev sahipli¤i yaparak sistemde bir tür orta s›n›f gibi hareket eder” (Ragin ve Chirot. Böylelikle göreceli de olsa ithal edilen ürünlerin fiyatlar› ulusal olarak üretilenlere göre art›r›lm›fl olur. 2. merkez ve çevre aras›nda yer al›r.8. Kanada.

182 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› dünya merkezlerinden fiziksel olarak uzak olmalar› nedeniyle ithal ürünlerin ulafl›m maliyetleri. D ‹ K K flekilde AT ‹spanya SIRA S‹ZDE Tablo 8. Dördüncü dönemde ‹ngiltere baflta sömürgecilik karfl›t› hareketler olmak üzere birkaç faktörden dolay› merkez konumunu kaybetmifl ve yerine Almanya ve Amerika Birleflik Devletleri merkez konumunu elde etmifltir. Buna göre her bir dönemde flunlar gerçekleflir: (›) hâkim R U de¤iflir. Endüstriyel kapitalizm hâkim olan biçimdir ve sistem co¤rafi olarak yay›lmaya devam etmifltir. Sömürü ve birikim her bir dönemde temel itici gücü oluflturur. Bu dönemin en önemli özelli¤i feodalizm ve dünya imparatorluklar›ndan ulus devletlere geçifltir. Wallerstein’a göre dünya sisteminde afla¤›daki verilen dört dönemden söz edilebilir. ‹kinci dönem 1640 ile 1750 y›llar› aras›nda yaflanm›flt›r ve bu süre içinde 80 y›l süren durgunluk dönemi olmufltur. Afrika ve Latin Amerika • Yar› çevre: Rusya. hegemonik konumunu devam ettirmifltir. Kolonileflme ile co¤rafi yay›lma gerçekleflmifltir. araflt›r›n›z. II. (››) iflbölümü yay›ld›kça co¤rafi sistem genifller ve (››S Obiçim olan kapitalist ›) merkez ve çevre de özgül devletler ortaya ç›kar. A. Co¤rafi yay›lma ise merkantilist kapitalizmin gere¤i olarak alt›n. Hem Osmanl› ‹mparatorlu¤u hem de Hapsburg Krall›¤› 16. SIRA S‹ZDE 3 SIRA S‹ZDE Kondratieff döngüsü ne demektir. Dünya savafl›’ndan sonra Amerika Birleflik Devletleri lider. bu pazarlar için do¤al olarak bir koruma sa¤lam›flt›r.D. Wallerstein hegemonik devlet kavram›n› belirli bir dönem için devletleraras› iliflkilerde kurallar› koyabilen. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT Her bir Kondratieff döngüsü yaklafl›k olarak 50-60 y›l sürer. Üçüncü dönem 1917 Rus devrimi ile sonlanm›flt›r. ve Almanya • Çevre: Asya. ticaret ve finans düzeylerinde dünya ekonomisine hâkim olabilen. ve • Durgunluk Hapsburg Krall›¤› • Kolonileflme AMAÇLARIMIZ Çöküflü • Merkantalist • Ulus-Devletin Kapitalizm Yükselifli K ‹ T A P • Tar›msal Kapitalizm TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET Wallerstein’a göre hegemonik devlet geçici bir süreli¤ine dünya ekonomisine hâkim olan devlettir. büyüme ve durDÜfiÜNEL‹M gunluk dönemleri s›rayla birbirini takip eder.2 Kaynak: Allan. uygun ticari koflullar ve yabanc› ticari tekeller ile uluslar›n zenginli¤i ve refah›n› art›rm›flt›r. politik olarak yollar›na devam edebilmek için minimum düzeyde askeri güç kullanabilen ve dünyada tart›fl›lan kültürel bir dil biçimlendirebilen . yüzy›lda gerilemeye bafllam›flt›r. Birinci dönem 1450 ile 1640 y›llar› aras›nda gerçekleflmifltir. Ayr›ca bu dönemde tar›msal kapitalizm hâkimdir. Japonya • Endüstriyel Kapitalizm Birleflik Devletler 1917 • Rus Devrimi • I. Ve II.B. üretim. Dünya Savafllar› • Sömürgecilikten Ç›kma • ‹ngiliz hâkimiyetinin düflüflü • K›sa süren Amerikan hegemonyas› • Çok uluslu fiirketler • Kapitalizmin pekiflmesi K ‹ T A P 1450 1640 • Osmanl› ‹mp. Wallerstein dünya sisteminde yaflanan dönüflümlerin analizini yaparken K-döngüsü ya da Kondratieff döngüsü olarak adland›r›lan yaklafl›m› kullan›r. Üçüncü aflaman›n bafllang›c›nda endüstri devrimi yer alm›flt›r. 2006: 202 AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE Hollanda/Fransa ‹ngiltere 1750 • Endüstri Devrimi • Muazzam Co¤rafi Yay›lma • Merkez: ‹ngiltere.

nedenlerle s›n›rl› olmas› giriflimcileri sömürünün daha yüksek oldu¤u di¤er iflgücü piyasalar›na yöneltir. Bütün bunlar ise sermaye birikimi krizine ve bunal›m›na yol açmaktad›r.8. Devletler vergi indirimi bask›s› ile bu hizmetlerin sürdürülmesi aras›nda s›k›fl›p kalm›fllard›r. Dünya sistemi yaklafl›m› içinde iflbölümü ve sömürü temel kavramlar olarak yer almaktad›r. mekanizmalar› bulmay› gerektirir.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 183 devletleri tarif etmek için kullan›r (Allan. Wallerstein’a göre sonsuz sermaye birikimi aray›fl› modern kapitalist dünya sisteminin en temel özelli¤idir ve kapitalizmin iflleyifli güçlü devletler arac›l›¤› ile sa¤lanabilir. yaln›zca güçsüzlü¤ün iflareti de¤ildir ayn› zamanda gelecekte ortaya ç›kacak olan çöküflünde iflaretidir. 2006: 196-197). O tarihten itibaren kapitalist özgürlü¤ün artmas›yla beraber küresel flirketler güçlenmeye bafllam›flt›r. Wallerstein. Wallerstein’a göre ise askeri gücün kullan›lmas›. Bu durumda ulusal s›n›rlar da afl›lmas› gereken bir engel olarak görülür. . üretimin merkezileflmesini. özellikle d›flsal maliyetler olarak adland›r›lan ulafl›m maliyetleri. GEÇ‹fi SÜREC‹ OLARAK KÜRESELLEfiME Wallerstein. Wallerstein’a göre dünya sistemi kapitalist iflbölümü ile birbirine ba¤lanm›flt›r. uluslararas› iliflkilerin düzenlenmesini sa¤lar. Wallerstein’a göre bütün bunlar›n yan› s›ra devletin sa¤lad›¤› çok önemli bir unsur vard›r o da nispi tekellerdir. Merkez ülkelerdeki iflçilerin sömürüsünün iflçi hareketleri. kendi konumunu koruyabilmek için önce askeri gücüne baflvurmak durumunda kal›r. Wallerstein bu kavramsallaflt›rmas›n› Amerika Birleflik Devletleri’nin 1960’lardan sonra gerilemeye bafllayan konumunu aç›klamak için kullan›r. Ayn› zamanda devlet. yasalar vb. küreselleflme sürecini geçifl süreci olarak ele almaktad›r. Geçifl süreci kavramsallaflt›rmas›n› aç›klayabilmek için Wallerstein’›n önemle üzerinde durdu¤u kavramlar› gözden geçirmek yerinde olacakt›r. Günümüz devletleri sosyal hizmet sunma anlam›nda bir kriz yaflamaktad›rlar. Hegemonik ya da lider konumunda olan devletlerin s›n›rl› bir ömrü vard›r. Günümüzde. Sömürü kapitalizme esas bir durumdur ve farkl› toplumlarda farkl› sömürü düzeyleri vard›r. maddi girdi maliyetleri önemli hale gelmifltir. Sermaye birikimi anlam›nda art›k ücretli emek de¤il. pazar›n. Buna göre iflbölümü ba¤›ml›l›k iliflkileri olarak da adland›rabilecek belirli toplumsal iliflkilerin ortaya ç›kmas›na neden olmufltur. Devlet. ‹flbölümünün en temel özelli¤i ise sömürüye dayanmas›d›r. çevre kirlili¤i ve hammadde tükenmesi ve yeni hammadde aray›fllar› konusunda destek sunar. Wallerstein bu durumu sömürünün ihraç edilmesi olarak tan›mlar (Allan. Ba¤›ml›l›k iliflkileri farkl› insanlar› ve farkl› toplumlar› yap›sal bir bütünlük içinde birbirine ba¤›ml› k›lm›flt›r. Fakat hegemonik konumu sürdürebilmek için bunun yan› s›ra politik ve askeri yat›r›mlar›n yap›lmas› da gerekir. 2006: 202). hegemonik devletin ekonomik gücünü azalt›r. Wallerstein hegemonik konuma gelebilmek için kapitalistlerin üretim yapma koflullar›n›n gelifltirilmesi gerekti¤ini belirtir. Devlet paran›n kontrolünü. Kapitalizmde kâr elde etme sömürüye dayan›r. fakat kâr elde etmenin de s›n›rl›l›klar› vard›r. üretim maliyetlerinin ne kadar›n›n üretim yapan flirketler taraf›ndan ödenece¤ini belirler ve bu anlamda kapitalistleri destekler. Zaman içinde di¤er devletlerin ekonomik rekabet koflullar›nda daha iyi yere gelmeleri. Bu s›n›rl›l›klar› aflma çabas› yeni sömürü araçlar›. birçok ulus-devletten daha güçlü olan çok uluslu flirket bulunmaktad›r. Ünite . Buna göre neredeyse bütün dünyada k›rsal alanlar boflalm›flt›r. Bu durumda hegemonik devlet. ulusal s›n›rlar›n. tamamen serbest pazarlar›n oldu¤u bir sistemde kâr sa¤lanamayaca¤›n› iddia eder.

meta al›m›n› dolay›s›yla da üretimin ve sermaye birikiminin artmas›na neden olur.metiskitap. Kültürel gösterge olarak fen bilimlerinde kaos kuram›n›n. düflürülmesi ise varolan dünya sistemine en çok destek veSIRAorta S‹ZDE ren grup olan s›n›f aras›nda siyasi hoflnutsuzlu¤a neden olacakt›r. Krizden ç›kman›n yollar›nda birisi ya ücret art›fllar›yla ya da vergi indirimi yoluyla orta s›n›f›n harcama gücünü art›rmak olarak görülmektedir. Kondratieff döngüsüne göre geçifl ve belirsizlik dönemidir.. Bir önceki bölümde anlat›ld›¤› üzere bu yay›lma sürecinde yükselme ve duraklama dönemleri mevcuttur. Dünyadaki birçok düflük kârl› sanayi bu flekilde iflliyor. Al›c›lar mükemmel bilgiye sahip olduklar› için de. D1968 önemli bir dönüm noktas› olarak ele al›r. sosyal bilimlerde AMAÇLARIMIZ ise postmodern sosyal teorinin ortaya ç›k›fl› geçifl döneminin belirsizli¤ine iflaret etmektedir.com/Metis/Catalog/Interview/2894) SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Wallerstein’›n yukar›da belirtti¤i gibi. Wallerstein orta s›n›f›n konumunu inceler. orta s›n›f›n bu artan ücretlerinin maliyetleri devletler ve flirketler için çok yüksek olmaya bafllam›flt›r. bu geçifl döneminin belirsizli¤ine dair yap›sal ve kültürel göstergelerden söz eder. TBunlar finansal spekülasyon ve küresel düzeyde örgütlenen yeni sistem ELEV‹ZY ON karfl›t› hareketlerdir. sistem co¤rafi olarak yay›lman›n s›n›rlar›na ulaflm›flt›r. Bu süreç. Kapitalizmin gerçek anlamda kâr yapabilmesi için ihtiyaç duydu¤u fley nispi tekellerdir. Ücretlerin geri çekilmesi. Fakat... Bu noktada da yeni “sistem karfl›t› hareket”ler önem kazanmak- K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Bu baz›lar›n›n iddia etti¤i gibi sistemin yeni bir durumu de¤il. mükemmel bir pazar›n›z var.184 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› “Diyelim ki Adam-Smithçi. Wallerstein. Kapitalizm devlete muhtaç. Ona göre bu‹ K K A isyan›n› T günkü dünya sisteminin sonu o tarihlerde bafllam›flt›r. asl›nda en temel prensibidir. üretim maliyetinin çok az üstünde bir rakam olurdu ve kâr yap›lamazd›. Bugün giyimden çok fazla para kazan›lam›yorsa bunun sebebi giyim iflini herkesin yap›yor olmas›d›r. dünya üzerinde sömürünün ihraç edilmesini sa¤layacak yer kalmam›flt›r. Bunun için devletin birçok de¤iflik kanaldan müdahalesine ihtiyaç var.. say›s›z al›c›n›n ve mükemmel bilginin oldu¤u bir pazar. yat›r›mc›lar› üretim alan›ndan finans alan›na yöneltmifltir. ‹kinci olarak. “Dünya Kapitalizminin Çeliflkileri”... günümüzde dünya sistemi duraklama dönemindedir ve bu duraklama dönemini aflmas›n› engelleyen üç tane yap›sal kriz bulunmaktad›r. Bu serbest bir pazar de¤ildir. Belirsizlik durumunun hâkim oldu¤u bu geçifl süreci Wallerstein için asl›nda kökten bir de¤iflime de ola‹NTERNET nak sunmaktad›r. Wallerstein dünya sistemi bak›fl aç›s›yla kapitalizmin küresel düzeyde yay›lmaO bütünlük R U s›n› tarihsel S bir içinde aç›klamaya çal›flm›flt›r. PostmodernKsosyal için kitab›n›z›n üçüncü ünitesini gözden geçiriniz. SIRA S‹ZDE Wallerstein. Üretim maliyetlerinin artmas› nedeniyle kâr oranlar›n›n düflmesi. Bu durum. bulacaklar› mümkün olan en düflük fiyat. Bunlardan birincisi. Öyle bir durum yaratmal›s›n›z ki çok fazla say›da sat›c› olmamal› ve bu sat›c›lar›n statüleri az çok korunabilmeli. devletler kapitalizme bu flekilde yard›m etme yeteneklerini art›k gerçek anlamda yitirmeye bafll›yorlar” (Wallerstein. Devlet karfl›t› bir çizgide konufluyor ama asl›nda fazlas›yla devlet yanl›s›. Üçüncü s›rada yap›sal kriz olarak daha önce d›flsal maliyetler olarak bahsedilen hammaddenin tükenmesi ve çevre kirlili¤i yer almaktad›r. ‹ T A teori P Geçifl döneminin belirsizlik ve karmafl›kl›¤›n› iflaret eden iki tane yap›sal gösterge vard›r. Çevre kirlili¤i ile bafl edebilmenin DÜfiÜNEL‹M maliyetleri hükümetler için oldukça yüksek olmaktad›r. http://www. say›s›z sat›c›n›n. Ve iflin asl›.

1993). Wallerstein bu bütünlüklü iliflkiye bakmadan ne günümüzün ne de geçmiflin ya da tarihin yeterince kavranamayaca¤›n› iddia eder. Do¤u’da komünistler ve Güney’de ulusal kurtulufl/ba¤›ms›zl›k hareketleri eski toplumsal hareketler olarak iktidar›n ele geçirilmesini hedefleyen hareketlerdir. Wallerstein’a göre kapitalizm kâr elde etmek için üretim yap›lan. SONUÇ Dünya sistemi kuram› “kapitalizmin ulusal temelden ziyade art›k küresel çapta örgütlenmifl oldu¤u. ücretli emek ve yüksek teknoloji gibi unsurlar› önkapitalizm olarak adland›rmaktad›r. parti kadrolar›na. Bunlar Bat›’da “yeni toplumsal hareketler” (etnik. iflbölümü sonucunda da hiyerarflik bir sistem ortaya ç›kt›¤›n› belirtir. 1968’den sonra ise yeni sistem karfl›t› hareketler ortaya ç›km›flt›r. eskilerde oldu¤u gibi bir strateji belirleyememesi. kâr›n de¤iflimle sa¤land›¤› ve bunun sonucunda dünya pazar›n›n geniflledi¤i bir sistem olarak tan›mlamaktad›r. art›¤›n transfer edilmesini . Üretici kaynaklar›n dünya sistemi içinde birleflmeleri. modern dünyan›n uluslararas› bir ekonomik düzen ve de¤iflik siyasal sistemlerle kök sald›¤›. ‹flbölümüne dayal› bu hiyerarflik sistem merkez ülkelerin ç›karlar›na uygun olarak ifllemektedir. Wallerstein sistem karfl›t› hareketleri üç tane eski ve üç tane yeni olmak üzere iki grupta incelemifltir (Wallerstein. geçifl sürecinden sonra ne tür alternatif yeni toplumlar ortaya ç›kabilece¤i konusunda entelektüellerin ve akademisyenlerin önemli bir role sahip olduklar›n› vurgulamaktad›r. 16. 1999: 168-169) özetlenmektedir. çevre. oysa pre-modern imparatorluklar›n bunun tam z›tt› bir modele göre kurulduklar› düflüncesiyle” (Marshall. Bat›’da sosyal demokratlar. O’na göre bu unsurlar›n varl›¤› tarihsel bir sistemi kapitalist bir sistem olarak tan›mlamak için yeterli de¤ildir. yani dolafl›m alan›na vurgu yap›lm›flt›r. Ünite . Bu noktada kendisi de aktif olarak bu sürecin içinde yer alan Wallerstein “sistem karfl›t hareketler”in baflar›l› olabilmeleri için. Brenner’a göre ekonomik geliflme sürecini.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 185 tad›r. Kapitalizmin ay›rt edici özelli¤i.8. Dünya Sosyal Forumu ise küresel düzeyde örgütlenen toplumsal hareketlere örnek olarak verilebilir. 1991: 52-53). eflcinseller. Küresel düzeyde örgütlenen toplumsal hareketler ise ulusal düzeyden öte dünya sistemi içinde de¤ifliklik yapmay› amaçlamaktad›r. Brenner’a göre böylesi bir aç›klamada temel sorun s›n›f iliflkilerine yer verilmemesidir. Wallerstein’›n dünya sistemi yaklafl›m› Marksist tarihçi Robert Brenner taraf›ndan elefltirilmifltir (Peet. egemen olan merkezdeki bölgelerin ileri sanayi sistemlerini gelifltirip periferi (çevre) ülkelerinin hammaddelerini sömürdü¤ü. merkez ve çevrede güçlü ve zay›f devletler ortaya ç›kar. kâr amac›yla yap›lan giriflimler. kad›n. radikal dinsel hareketler) hareketlerdir. Wallerstein yayg›n mal üretimi. merkezdeki zenginli¤i. göçmen vb. dünyan›n farkl› bölgelerinde ifl gücünü kontrol etmek için farkl› metotlar uygulan›r. 2003: 528-529). Eski sistem karfl›t› hareketler 1848 ile 1968 y›llar› aras›nda gerçekleflmifltir ve bu grupta yer alan hareketlerin üçü de iktidara gelmifl hareketlerdir. örgütlü ve kal›c› bir kitle deste¤ini harekete geçirememeleri nedeniyle “bunal›m” içinde olduklar›n› belirtmektedir. Pazar›n genifllemesi ile ifl bölümü yayg›nlafl›r. yeni ayr›cal›kl› s›n›flara karfl› yürütülen hareketler) hareketler ve Güney’de “Bat›l›laflma karfl›t›” (milliyetçi. Burada üretim alan›nda daha çok sermayenin hareketlili¤ine. yüzy›lda Avrupa’da ortaya ç›kan bu sistem bütün dünyaya yay›lm›flt›r (Wallerstein. Wallerstein yeni sistem karfl›t› hareketlerin. hareketleri) Do¤u’da “anti-bürokratik” (bürokrasiye. Wallerstein kapitalist sistemin sürekli sermaye birikimi aray›fl› ile dünya çap›nda yay›ld›¤›n›. kesintisiz sermaye birikimi ve bu birikimin yap›lmas›n› sa¤layan bir yap›ya sahip olmas›d›r.

Biz bu fikre inan›yoruz ve ona göre hareket ediyoruz. Kapitalizm daha önceki bütün toplumlardan farkl›d›r. Wallerstein önemli olan›n ekonomi siyaset ya da kültür gibi ayr› ayr› alanlar› incelemek olmad›¤›n›. “Dünya Sistemi Analizi ve Kültürel Çal›flmalar” http://www. sanat gibi dünya sistemlerini analiz etmek için kulland›¤›m›z fikirler olarak ele almaktad›r. . dünya sisteminin kendine ait kültürel düflünme biçimleri vard›r ve dünyay› buna uygun olarak örgütlemektedirler. “Dünya Sistemi Analizi ve Kültürel Çal›flmalar” http://www..metiskitap. Bizim pazar konusunda analitik olarak yanl›fl baz› inançlar›m›z var ve bu bize baz› s›n›rlamalar getiriyor.. Wallerstein ise dünya sistemini bütüncül olarak. Çünkü Wallerstein’a göre kültürel farkl›l›klar farkl› geliflme düzeylerini aç›klamak için gerekli de¤ildir.com/Metis/Catalog/Interview/2894. Daha önce de belirtildi¤i üzere liberal ideolojinin sosyal bilimler üzerindeki etkisi nedeniyle bu ayr›mlar ortaya ç›km›flt›r. toplumsal hayat› örgütlememizi mümkün k›lan flekiller olarak baflka alanlara yans›r ve bu alanlar› yans›t›r. Kendi içinde ekonomik geliflme e¤ilimi vard›r. 1999: 307). din. Kapitalist geliflmede belirtilmesi gereken fley bir bütün olarak ekonominin s›n›f yap›s›d›r. pazar›.” (Wallerstein. birleflik sistemler olarak ele ald›¤›n› belirtmektedir. dolay›yla daha çok art›k üretebilirler. Bence bugünün ana entelektüel sorunlar›ndan biri bütün bunlardan bileflik süreçler olarak bahsedebilece¤imiz bir dil oluflturmak . Benzer biçimde etnisite “dünya sistemi görüngüleriyle aç›kça ba¤lant›l› oldu¤u zaman vard›r. Mesela pazar kavram›. 1999: 305). yirmi. Bu çerçevede Wallerstein kültürü bilgi. dünya sistemindeki güç ya da konum bak›m›ndan köklü farkl›l›klar›na ra¤men çok benzer biçimlerde etkilemesinin nedenlerini aç›klayamam›flt›r” (Ragin ve Chirot. ‹fl verimlili¤i ise iflçilerin kendilerini daha öncekinden k›sa bir sürede yeniden üretmelerini sa¤lar. bütün bunlar›n tek bir sürecin parças› oldu¤unu belirtmektedir. “Ekonomik geliflmenin kabaca benzer kültürel geleneklere sahip genifl alanlar›.” siyaset bilim. aksi takdirde etnisite de¤ildir” (Ragin ve Chirot. kültürel bir fikirdir. dil. Fakat bu artan ifl verimlili¤i ile sa¤lanabilir.” (Wallerstein.bunu önümüzdeki on. otuz y›l için büyük bir ihtiyaç olarak görüyorum çünkü kavramsal olarak bu süreçleri birleflik olarak görsek bile dil aç›s›ndan bu konulardan bahsederken ayn› ayr›mc› tuza¤a düflüyoruz. Wallerstein’a getirilen bir baflka elefltiri modern dünya sistemi üzerine yapt›¤› çal›flmalarda kültürel farkl›l›klara yer vermemesidir. Bu ayr›m “devlet etraf›nda odaklanm›fl siyasi alan. “Bütün bunlar. devleti.metiskitap. Buna göre “modern dünyay› inceleyen üç ana bilim dal› vard›r: ekonomi. Siyasi ba¤›ms›zl›k çok güçlü bir kültürel fikirdir.com/Metis/Catalog/Interview/2894). Ben kültürün iktisadi alandan ve siyasi süreçten ayr› bir fley oldu¤u fikrine karfl›y›m. sosyoloji de sivil toplumu çal›fl›r. Buna göre her tarihsel sistemin.186 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ve ifl gücü kontrol sistemlerinin geliflmesini belirlemez. ekonomi etraf›nda odaklanm›fl iktisadi alan ve daha belirsizce sivil toplum etraf›nda odaklanm›fl bir çeflit sosyo-kültürel alan” tan›mlamaktad›r.

De¤erden ar›nm›fl bir tarihsel çal›flma yapmak imkâns›zd›r çünkü her bir kavramsal çerçevenin seçimi do¤rudan politik durufla göre belirlenir. dünya sistemi merkez. Wallerstein. Wallerstein modern dünya sistemi analizinde ana ak›m teorileri ve araflt›rma pratiklerini elefltirir ve niteliksel ve tarihsel metotlar›n önemini vurgular. Karl Polanyi ve Fernand Braudel Wallerstein’›n entelektüel geliflimi üzerinde etkili olmufl düflünürlerdir. makro sosyolojik yasalara ulaflmay› hedeflemektedir. Bat›l› olmayan çevre ülkeleri sömürerek üstünlük sa¤lam›flt›r. Wallerstein devlet ve toplum yerine tarihsel bir sistem olan “dünya sistemini analiz birimi olarak önerir. Wallerstein. Bu nok- AM A Ç 3 A M A Ç 2 . Dünya ekonomilerindeki bütünleflmeyi sa¤layan güç. Wallerstein’›n dünya sistemi analizinin temel özellikleri flunlard›r: ‹flbölümü ve s›n›fsal bölünmeler evrensel olgulard›r. Bat› ya da Avrupa merkezli sosyal bilim anlay›fl›n›n de¤ifltirilmesi gerekti¤ini iddia eder. Bat› Avrupa. Wallerstein’›n Dünya sistemi yaklafl›m›n›n önemini de¤erlendirebilmek. Wallerstein dünya sistemi analizinde befleri bilimlerle iliflkilendirilen idiografik epistemoloji ve fen bilimleri ile iliflkilendirilen nomotetik epistemolojinin birlikte kullan›lmas›n› önerir. Wallerstein’›n Kapitalist Dünya Ekonomisi yaklafl›m›n›n özelliklerini s›ralayabilmek. yar› çevre ve çevreden oluflur ve son olarak sürekli ama tek yönlü ve do¤rusal olmayan bir de¤iflim vard›r. Yaklafl›k olarak 16. Wallerstein’a göre dünya ba¤›ms›z toplumlar›n ya da ulus devletlerin toplam›ndan baflka bir fleydir. Kapitalist dünya ekonomisi kâr›n maksimize edilmesi amac›yla üretimin yap›ld›¤› tek üretim biçimidir. tarihsel olarak bak›ld›¤›nda dünya imparatorluklar› ve dünya ekonomileri olmak üzere iki tane dünya sisteminin var oldu¤unu belirtir. Karl Marx. küresel düzeyde ve hiyerarflik olan bir iflbölümü ve ekonomik uzmanlaflmaya neden olmufltur. farkl› iflleyen mant›klar› yoktur. Ünite . Kâr› art›rmak amac›yla pazar için yap›lan üretimin temel amaç oldu¤u bugünkü dünya kapitalist sistemin temeli de böylelikle at›lm›flt›r. Wallerstein sosyal bilimler içindeki ayr›mlar›n yapay olarak oluflturulmufl ayr›mlar oldu¤unu belirtir ve dünya sistemi analizinde bu ayr›mlar› ortadan kald›racak yöntemsel önermelerde bulunur. Wallerstein bilimsel bilgi ve felsefi/befleri bilgi ayr›m›na karfl› ç›kmaktad›r ve modern dünya sisteminin beklenen çöküflü ile birlikte bu “iki kültür” kavramsallaflt›rmas›n›n da ortadan kalkaca¤›n› belirtmektedir. Di¤er yaklafl›m ise toplumlar›n tikelli¤i üzerine odaklanmaktad›r. siyaset de¤il ekonomidir. Böylelikle sermaye artt›kça ondan elde edilen kar da aratacakt›r.8. Bu da kapitalist giriflimcili¤in sürekli olarak yay›lmas›na neden olur. Dünya ekonomileri ise dünya imparatorluklar›n›n tersine politik hâkimiyet üzerine kurulmam›flt›r. Bu durum. Kapitalist dünya ekonomisinde sermayenin hareket edebilmesi çok önemlidir. Ayr›ca tarihsel olarak kavranan bir dünya sistemi ile modern toplumsal de¤iflme incelenebilir ve aç›klanabilir. politik ve sosyo-kültürel alanlar ayr› ve özerk alanlar de¤ildirler. Dünya sistemi yaklafl›m› içinde ikili toplum modelleri yerine merkez. o da kapitalist dünya ekonomisidir. Bu yaklafl›mlardan ilki tarihin her döneminde ve bütün toplumlar için geçerli olabilecek düzenli de¤iflim yasalar›na. yüzy›ldan bu yana sadece bir tek dünya sistemi varl›¤›n› sürdürmektedir. Dünya imparatorluklar› kendi bütünlüklerini kurduklar› askeri ve politik hâkimiyet üzerinden sa¤lamaktad›rlar ve yönetim biçimleri de bu anlay›fla dayanmaktad›r. Bu bak›fl aç›s›n›n modern-geleneksel gibi ikili toplum modelleri üzerine kuruldu¤unu oysa dünyan›n bu ikili modellerle aç›klanamayacak kadar karmafl›k bir yap›da oldu¤unu belirtir. Wallerstein’a göre ekonomik. ekonomi hâkim olan unsurdur. tekil bir sistem olarak kapitalizmin içinde büyüdü¤ü toplumsal sistemi bir bütünlük olarak ele almaktad›r. Joseph Schumpeter. Wallerstein dünya sistemi analizini gelifltirirken toplumsal de¤iflme alan›nda var olan iki yaklafl›m› birlefltirmeye çal›fl›r. çevre ve yar› çevre kavramsallaflt›rmas›n› kullan›r.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 187 Özet A M A Ç 1 Immanuel Wallerstein’›n genel yaklafl›m›n› aç›klayabilmek. Wallerstein’a göre kapitalizmin mant›¤› pazardan elde edilen kâr›n biriktirilmesini gerektirir.

O tarihten bu yana da Kondratieff döngüsüne göre geçifl ve belirsizlik dönemi yaflanmaktad›r. Yar› çevre. . küreselleflme sürecini geçifl süreci olarak ele almaktad›r. çevre bir ülkenin yar› çevre konuma geçmesi üç tane stratejiye ba¤l›d›r.188 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› tada kapitalist dünya ekonomisi içinde güçlü devletlerin önemi ortaya ç›kmaktad›r. modern dünya sisteminde politik istikrar›n sa¤lanmas›nda önemli bir rol oynamaktad›r. dünya üzerinde sömürünün ihraç edilmesini sa¤layacak yer kalmam›flt›r. ‹lk olarak dünya pazarlar›n›n daralma dönemlerinde çevre ülkelerin yaflad›¤› sorunlar. maliyetlerinin devletler ve flirketler için çok yüksek olmaya bafllad›¤›n› belirtir. Dünya sistemi içinde. sistem co¤rafi olarak yay›lman›n s›n›rlar›na ulaflm›flt›r. Çevreden merkeze do¤ru oluflabilecek baz› politik protestolar› karfl› tampon görevi görür ve böylelikle tamam›yla kutuplaflm›fl bir dünya sisteminin geliflmesini engeller. Günümüzde dünya sistemi duraklama dönemindedir ve bu duraklama dönemini aflmas›n› engelleyen üç tane yap›sal kriz bulunmaktad›r. merkez ve çevre aras›nda yer al›r. çevre ve yar› çevre kavramlar›n› tan›mlayabilmek. Üretim maliyetlerinin artmas› nedeniyle kâr oranlar›n›n düflmesi. ‹kinci olarak. Dünya zenginli¤inin büyük bir k›sm› merkezin kontrolü alt›ndad›r. Bu nedenle Wallerstein. Ayn› zamanda da merkez olabilmek için birbirleriyle rekabet etmeleri dünya sistemini sürekli dengesizlik içinde tutar. Yar› çevre. Bunlar merkez. çevre ve yar› çevredir. Bu geçifl döneminin belirsizli¤ine dair yap›sal ve kültürel göstergeler vard›r. Ücretlerin geri çekilmesi. Merkez ekonomik ve politik üstünlü¤ünü kullanarak çevre üzerinde hâkimiyet kurar ve çevreyi kontrol eder. fen bilimlerinde kaos kuram›n›n. 1968 isyan› ile bugünkü dünya sisteminin sonu bafllam›flt›r. AM A Ç 5 A M A Ç 4 Wallerstein’›n küreselleflmeye bak›fl›n› özetleyebilmek. Kültürel gösterge olarak. Wallerstein’›n merkez. Wallerstein’a göre bu sistem kendi kapitalistlerini koruyabilen. ithalata dayal› ekonomi programlar› ile çözülebilir. Son yap›sal kriz olarak daha önce d›flsal maliyetler olarak bahsedilen hammaddenin tükenmesi ve çevre kirlili¤i yer almaktad›r. piyasaya müdahale eden devletler en güçlü devletlerdir ve bu durumda kâr›n art›r›lmas›nda çok önemli bir etkendir. daha düflük üretim maliyetleri ile üretim yap›labilmesini sa¤layabilecek geliflmifl teknolojiye yaslanan bir pazara sahip olmakt›r. Küresel düzeyde örgütlenen toplumsal hareketler ise ulusal düzeyden öte dünya sistemi içinde de¤ifliklik yapmay› amaçlamaktad›r. Bunlardan birincisi. Yap›sal göstergeler ise finansal spekülasyon ve küresel düzeyde örgütlenen yeni sistem karfl›t› hareketlerdir. Son olarak yaln›zca ekonomik geliflmeyi de¤il ayn› zamanda toplumsal ve siyasi geliflmeyi de hedefleyen bir geliflme stratejisi uygulanabilir fakat bunun gerçekleflme olas›l›¤› çok az çevre ülke ile s›n›rl›d›r. Wallerstein kapitalist dünya ekonomisi içinde üç tane hiyerarflik yap›sal konum oldu¤unu iddia eder. Yar› çevre konumundan merkez konumuna geçiflteki en önemli unsur ise. ‹kinci olarak merkez ülkelerdeki giriflimciler baflka yerlerde yat›r›m yapmaya yönelebilir. yat›r›mc›lar› üretim alan›ndan finans alan›na yöneltmifltir. düflürülmesi ise varolan dünya sistemine en çok destek veren grup olan orta s›n›f aras›nda siyasi hoflnutsuzlu¤a neden olacakt›r. Wallerstein orta s›n›f›n konumuna odaklan›r ve krizden ç›kabilmek için orta s›n›f›n harcama gücünü art›rman›n. sosyal bilimlerde ise postmodern teorinin ortaya ç›k›fl› geçifl döneminin belirsizli¤ine iflaret etmektedir. Ekonomik ve politik olarak merkezden güçsüz ama çevreden daha güçlü konumdad›r.

Alt kültür. Braudel K. Küresel Dünya d. 1950’ler 3. Serbest ticaret bölgeleri c. Azgeliflmifl bölgeler e.befleri bilgi c. politik ve ekonomik olarak zay›f devletlerin bulundu¤u bölgeleri tan›mlamak için afla¤›dakilerden hangisi kullan›lmaktad›r? a. 17. Dünya sistemi içinde askeri. 1940’lar e. Yerel kültür. Ünite .evrensel kültür 8. Kapitalist iktisadi sistemin merkezden çevreye do¤ru büyümesini ve bu büyümenin kapitalist toplumlar ile kapitalizm öncesi toplumlar üzerindeki benzer etkilerini ifade eden kavram afla¤›dakilerden hangisidir? a. Wallerstein’a göre afla¤›dakilerden hangisi günümüzde dünya sistemi içinde merkez ülke konumunda de¤ildir? a. Modern Kapitalist Toplumlar c.8. Güçlü ve zay›f devletler aras›nda tampon bölge rolüne sahip olan bölgeleri tan›mlamak için afla¤›dakilerden hangisi kullan›lmaktad›r? a. F. Merkez 9. yüzy›l c. Çevre 2. 15. Bilimsel bilgi. “‹ki kültür” kavram› afla¤›dakilerden hangisi için kullan›lmaktad›r? a. 1910’lar b. Yoksul bölgeler b. d. Kapitalizm ve Toplum 7. Toplumsal de¤iflme e. Çevre d. Kanada d. G. 1920’ler c. 1930’lar d. Yar› çevre b. ‹ngiltere . 16. yüzy›l 5. Yar› çevre d. c. Modern-geleneksel b. Yar› çevre c. Popüler kültür-üst kültür e.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 189 Kendimizi S›nayal›m 1. Parsons K. Merkez 10. Afla¤›dakilerden hangisi Wallerstein’›n entelektüel geliflimini etkileyen düflünürler aras›nda yer almaz? a. 18. Wallerstein’›n en çok bilinen ve 14 dile çevrilen çal›flmas› afla¤›dakilerden hangisidir? a. Dünya sistemi içinde zenginli¤in büyük bir k›sm›n› kontrol eden bölge afla¤›dakilerden hangisidir? a. Serbest bölge c. yüzy›l b. b. Modern Dünya Sistemi e. Japonya c.üst kültür d. 14. Merkez d. Çevre b. Kapital b. Wallerstein’›n düflünce sisteminde oldukça etkili olan Annales Okulu ne zaman kurulmufltur? a. Toplumsal yap› c. Azgeliflmifl bölgeler e. yüzy›l e. e. Wallerstein’a göre kapitalist dünya ekonomisi ne zamandan beri varl›¤›n› sürdürmektedir? a. Marx 6. Polanyi J. Kore b. Dünya sistemi 4. Amerika Birleflik Devletleri e. Ekonomik ilerleme d. yüzy›l d. Üretim biçimi b. Tampon bölge e. Schumpeter T.

.” Wallerstein bu süreçte. Fransa tarihinde 68 dâhil böyle bir isyan yaflanmad›.. ABD’nin ekonomik gücünün dünyan›n geri kalan›na göre daha çok ve daha ucuza üretim yapabilmesi oldu¤unu belirten Wallerstein. ABD geriliyor. Çin de. Bu afla¤› gidifli durdurabilece¤ini sanm›yorum. iflsizlik olufluyor.. Rusya da ayn› durumla karfl› karfl›ya. eskilerden daha büyük.. “bir sistemin tarihinde tek bir kriz vard›r.. Ama bu da çözüm de¤il. Ben de bundan yanay›m. “60’lar›n sonundan itibaren bu dayanak ortadan kalkt›” dedi. Ama gerçekte olan. geçmiflte de böylesi durumlarla karfl›lafl›ld›¤›n› ve krizdeki hegemonyac› gücün yerinin yeni bir hegemonyac› güçle dolduruldu¤unu ancak henüz böylesi bir yeni hegemonyac› gücün kendini ortaya koyamad›¤›n› belirtti.. Bunu yapmayan hükümetler ayakta kalamayacak.... Hasar denetimi yapabilir. Ekonomi düzelmeyecek. Bugün dünya ekonomisinin girdi¤i krizin kapitalist ekonomik sistemin yap›sal krizi oldu¤unu belirten Wallerstein.... bu döngüyü flu flekilde tarif etti: “Önce geniflliyor. ABD hegemonyas›n›n ekonomik güç. Bu yeni de¤il. Çöküfl yaflan›yor... Avrupa ve Japonya’dan di¤er ülkelere ak›yor.) Obama yoksullara yard›m etmeye çal›flacak.. Fabrikalar kapan›yor. Bu sürecin sonunda ABD’nin en büyük borçlu haline geldi¤ini. Bu ülkeler kalk›n›yor ama bu sorunlu bir kalk›nma. paylafl›yor.. ABD’de iç sorun çok büyük.. büyüyor. Jeopolitika ve ekonominin çok kötü oldu¤una de¤inen Wallerstein.. Nas›l? Pek çok ülke baflkan› ayaklanmadan korkuyor. ABD de ayn›. ifller daha da kötülefliyor. ABD. Dünya Ekonomisi Dünya ekonomisinin 400-500 y›ld›r döngüsel bir harekete sahne oldu¤unu belirten Wallerstein.. Kondradief B evresinde patl›yor. Bir üründen birileri kâr ediyor. üretimin 3. (.. Bu çok görüldü..” ... . fiimdi sistemin yap›sal krizi yaflan›yor” diyen Wallerstein. Halk›n silaha eriflimi ne kadar kuvvetli ise o kadar tehlikeli. Dünya’ya borç verdiklerini. Bu dalga Martinik’e de s›çrad›. Belli ürünler bir süre gelifliyor.. yavafl bir flekilde a盤a ç›kan bu gerileyiflin flimdi h›zland›¤›n› belirtti.. Bu sürece finansallaflma deniyor. “Obama ne yapabilir?” Wallerstein. Daha sonra da Avrupa ve Japonya’n›n öne geçti¤ine iflaret ederek. sonunda onun da çöktü¤ünü belirtti. Fransa sömürgelerinde halk sokaklara dökülüyor. Kondratief 1 evresinin sonunday›z. gelifltiriyor.. bir süre sonra t›kan›yor. Bu.. ard›ndan 1980’lerin borç krizinin yafland›¤›n› ve sonra da çöp tahviller döneminin geldi¤ini. Japonya birbiri aras›nda bunu yap›yor. Sistem yap›sal bir kriz içinde “ABD hegemonyas›n›n ertesindeyiz.. ayn› flekilde ABD’li tüketicilerin de borçland›¤›n› belirten Wallerstein.. Avrupa.) Fabrikalar yer de¤ifltirince iflsizlik oluyor. bu avantaj›n temel olarak 1940’lar ile 1960’lar aras› dönem için geçerli oldu¤una dikkat çekti. B evresinde üretim yer de¤ifltiriyor. “Bu inan›lmaz borç.. “ABD.. Bunun üzerine iflsizlik ihraç edilmeye çal›fl›l›yor. . düflük gelirli üretimin bu ülkelere gitmesidir. Art›k burada evre B Kontradief’tir. Reunion’a da gidebilir. Fabrikalar düflük maliyete gidiyor.. ekonomik kriz ve kapitalizm çökerken özne olmak” 13 Mart 2009 . Kontradief B’nin karakteri bu. .. daha önce de çok kez yafland›.. 1945 sonras›nda fabrikalar ABD. Obama’n›n ne yapabilece¤i konusunda ise flunlar› söyledi: “Fazla bir fley yapamaz.190 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Okuma Parças› “Wallerstein’dan konferans: Jeopolitika.” “Leap Europe adl› Avrupal› bir think-tank kuruluflunun 2-3 ay önce yay›nlanan raporuna göre bu geliflmifl ülkelerde iç savafla kadar gidebilir. ABD’nin gerilemesinin 40 y›ll›k bir geçmifli oldu¤unu. Sadece yoksullar›n yaflam› biraz daha çekilir hale gelecek..” Kapitalist dünya sona yaklafl›rken.. spekülasyona yat›r›yor. 50’ler-60’larda gücünün doru¤undayd› ve istedi¤inin %95’ini yapabiliyordu” diyen Wallerstein. geliflmifl kapitalist ülkelerin 3. sonra di¤erleri dahil olup tekeli k›r›yor... Üretim zay›flad›kça para sahibi paras›n› üretimden çekip. Guadulop’ta halk›n %10’u sokaklara döküldü ve kazand›. Sarkozy de neoliberal bir liderdi ama geri ad›m at›yor... Bankalar kredi vermiyor..” “ (. Burada bir fasit daire ç›k›yor. hükümetler istiyor ama bankalar do¤al olarak vermiyor. Kâr göz kamaflt›r›c›l›¤›n› yitiriyor. Dünya Ülkelerine kayd›¤›n›.... bunun da bu borç balonunun patlamas›yla sonuçland›¤›n› belirtti. O da bu evre” diyerek tart›flman›n oda¤›nda kapitalizmin yerine neyin geçece¤i sorusu oldu¤unu vurgulad›.. askeri güç ve dolar›n rezerv para olmas›na dayand›¤›n› flimdi ise bu dayanaklar›n büyük ölçüde zay›flad›¤›na dikkat çekti.Immanuel Wallerstein...

Gerçekleflecek olan nas›l bir fley bilmiyorum. geçmiflteki uygulamalara yönelik elefltirileri de¤erlendirerek ve hakikaten daha ço¤ulcu ve evrenselci yap›lar kurarak yap›lacak bir yeniden yap›land›rman›n. do¤a bilimleri ve insan bilimleri alan›ndan 10 bilim insan›n›n. Rus ve Frans›z devrimlerinde insanlar dünyay› de¤ifltirmek için çok çal›flt› ama sistem denge noktas›na çekildi” diyen Wallerstein bugüne iliflkin ise daha umutlu bir tespitte bulundu. Merkezi Lizbon’da bulunan komisyonun çal›flmalar› Wallerstein baflkanl›¤›nda yürütülmüfl ve 1996 y›l›nda yap›lan çal›flmalar bir rapor halinde yay›nlanm›flt›r. Berbat bir keflmekefl içindeyiz. ‹ki ihtimal var. Porto Alegre demokratik. Biz yeni bir sistemi oluflturmaya ilerliyoruz. tart›flman›n determinizm ile özgür irade aras›ndaki. “Bir sistem normal bir evresinde iken deterministtir. Kaynak: http://www. e 9. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl: Wallerstein’›n Genel Yaklafl›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.” Bu iki olas›l›k aras›ndaki fark› “Davos ruhu ile Porto Alegre aras›ndaki fark” fleklinde tarif eden Wallerstein. sosyal bilimlerin nesnelli¤ini art›rabilece¤ine inan›yoruz. döngüsel olarak yükselen bir e¤riye iflaret etti¤ini belirten Wallerstein. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Eriflim tarihi: 21. Bilginin sosyal temelleri oldu¤unu kabul etmek. Kapitalist aç›s›ndan üç temel maliyet kaleminin. Al›fl›ld›¤›n d›fl›nda.sendika. kimse bilmiyordu” diyen Wallerstein. sosyal bilimlerin bugününü ve gelece¤ini tart›flmak üzere bir araya gelmeleri ile oluflturulmufltur. nesnellik kavram›yla çeliflkili de¤ildir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dünya Sistemi Analizi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 6. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl: Wallerstein’›n Genel Yaklafl›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz.2011 1. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Tam tersine. Ünite . Bilemeyece¤imiz bir fleyden söz ediyorum. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Fundação Calouste Gulbenkian vakf›na ba¤l› olarak 1993 y›l›nda kurulan Gulbenkian Komisyonu sosyal bilimler.. b 8. bir bilgi biçimi olarak sosyal bilimin nas›l tarihsel olarak olufltu¤u ve neden. girdi maliyeti ve vergilerin 1980’e k›yasla düflük olsa bile 1945’le k›yasland›¤›nda artt›¤›n›. yani iflçi ücreti. 1945 sonras› al›m gücünün art›r›ld›¤› 20-25 y›ll›k verimli bir döngü ve eme¤e sald›r›yla geçen 1980-2000 aras›ndaki neoliberal dönemin ard›ndan kapitalist sistemin bir s›n›ra geldi¤ini ifade etti. Sistem gere¤i gibi iflleyemiyor. kimse bilemez” dedi. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. biz. Feodalizmin çözüldü¤ü “1450 y›llar›nda da yeni sistem neye benzeyecek diye bir tart›flma vard›. Türkçe’ye “Sosyal Bilimleri Aç›n: Sosyal Bilimlerin Yeniden Yap›lanmas› Üzerine Rapor” bafll›¤› ile çevrilen raporun tan›t›m› flu flekilde yap›lm›flt›r: “Bilginin sosyal olarak kurulmufl olmas› gerçe¤i. Bugün ne yapt›¤›m›z çok önem tafl›yor. “Bu raporda üç fleyi göstermeye çal›flt›k. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl: Wallerstein’›n Genel Yaklafl›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 3. Sistem çökerken özne olmak Wallerstein krizden nas›l ç›k›labilece¤i konusunda ise flunlar› söyledi: “Teknik olarak iki farkl› çözüm olabiliyor. daha geçerli bilgiye ulaflman›n da ancak sosyal olarak mümkün olmas› anlam›na gelir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.06. c 5. sömürgeci bir sistem. on sekizinci yüzy›l sonundan 1945’e . Siz ne yaparsan›z yap›n.” diyerek bugün yürütülecek öznel/iradi çabalar›n geçmifle nazaran çok daha etkili sonuçlar do¤urabilece¤ini ifade etti. insanc›l. 30 y›l sonras› belirsiz. Birincisi.8. “Davos hiyerarflik. Bunu biliyorum. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Ama kriz ortam›nda birdenbire bir özgürlük an› yaflan›yor. Bu bir aflamada tek bir kanala gelip oturacak.php?yazi_no=22685. denge noktas›na çekilir. d 7. d 2. Kapitalizm yerine geçecek olan nedir? Ya daha iyi ya da daha kötü bir sistem. e 4. c 10. ‘kader mi irade mi’ tart›flmas› oldu¤unun alt›n› çizdi. bu süreci 500 y›l öncesine uzatt›¤›n›zda da ayn› döngüsel yükseliflin ad›m ad›m gerçekleflmesinin görülece¤ini ve nihayetinde de bu döngünün s›n›ra dayand›¤›n› söyledi. Bugünkü esas meselenin “özne olmak” oldu¤unu belirten Wallerstein. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl: Wallerstein’›n Genel Yaklafl›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ancak bu durumun bizi çaresiz duruma düflürmeyece¤ini ifade etti.org/yazi.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 191 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› Mevcut krizi anlayabilmek için 400-500 y›ll›k geçmifle bakmak gerekti¤ini söyleyen Wallerstein..

192 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› uzanan süreçte. 1945’ten bu yana dünya genelinde meydana gelen geliflmelerin bu entelektüel iflbölümüyle ilgili ne gibi sorular sorulmas›na yol açt›¤› ve böylece bir önceki dönemde yerli yerine oturtulan örgütlenme yap›s›n› yeniden tart›flma gündemine getirdi¤idir.06.” . yani kapitalist dünya ekonomisine ve bu bütün içinde yaflanan döngüsel de¤iflimlere . Önerebilece¤imiz basit.2011 S›ra Sizde 2 Ba¤›ml›l›k Okulu ve Dünya Sistem Kuram› analiz birimleri. görece standart bir dizi disipline ayr›flt›¤›d›r. S›ra Sizde 3 20. bir kez daha tekrarlayal›m. Yaz döneminde enflasyon artar ve borsa yükseliflleri bafllar.com/Catalog/Book/4355). (So. üretim sistemlerinde ortaya ç›kan bir yenilik ya da yeni bir teknoloji ile son bulmaktad›r. sadece bize do¤ru yönde ilerlememize yard›mc› olacakm›fl gibi görünen birkaç tart›flmaya aç›k önerimiz var. araflt›rma sürecinde neye odakland›klar› ve geliflmenin yönüne dair bak›fl aç›lar› üzerinden karfl›laflt›r›lmaktad›r. a¤›r bir depresyonla sona erer. yazdan k›fla geçifl. Buna göre Ba¤›ml›l›k Okulu çevreye. aç›k seçik formüllerimiz yok. Buna karfl›l›k. Kondratieff döngüsü kapitalizmin yükseliflten alçal›fla ve alçal›fltan yükselifle do¤ru uzun dalgalar ya da döngüsellikler biçiminde sonsuza dek yaflayaca¤› düflüncesini hakl› göstermek için kullan›lmas› nedeniyle elefltirilmifltir.06. sosyal bilimlerin bu tarihin ve yak›n dönem tart›flmalar›n›n ›fl›¤›nda yeniden yap›land›r›lmas›n› tart›flmak istiyoruz. Çevrimin ilk evresi Bahar (Spring)’dir. Likit’in kral oldu¤u dönemdir bu. Bahar’› Yaz (Summer) takip eder. enflasyon baz›nda ciddi getiriler sa¤lamaks›z›n ilerler. 1990: 195) Ba¤›ml›l›k Okulu Analiz birimi Metodoloji Ulus-Devlet tarihsel yap›salc›: ulus devletlerin yükselifli ve gerilemesi Teorik yap› merkez-çevre deterministik: Geliflmenin yönü ba¤›ml›l›k genellikle zarar verir Araflt›rma oda¤› çevre Dünya-Sistem Kuram› Dünya Sistemi dünya sisteminin tarihsel dinamikleri: döngüsel de¤iflimler merkez-yar›çevreçevre dünya ekonomisi içinde olas› yukar› ve afla¤› hareketlilik merkez. Buna göre uluslararas› piyasalar ve iflleyifllerine bak›ld›¤›nda yaklafl›k 50 y›l süren yükselme ve dura¤anlaflma dönemleri yaflanmaktad›r. Dünya Sistemi kuram› ise bunun tersine merkez. “Kondratieff çevrimleri yaklafl›k 50 y›l sürer. son y›llarda çok tart›fl›lan bir dizi temel entelektüel soruyu aç›mlayarak. ak›l s›n›rlar› içinde tart›flabilmektir. çevre ve yar›-çevre olmak üzere dünya ekonomisi odaklanmaktad›r.” (http://finans.ekibi. yerini borçlar›n likidasyonuna b›rak›r ve çevrim. bu dönemde gerçekleflir. Ba¤›ml›l›k Okulu merkez ve çevre olmak üzere ikili karfl›tl›klar üzerine kurulmufltur ve bu ikisi aras›ndaki ba¤›ml›l›k iliflkisinin zarar vermek üzerinden bir belirleyicilik iliflkisi oldu¤unu iddia etmektedir.net/forum/kondratieff-dalgalari-tuncer-sengoz-t-3218. tekil ulus devletler ve ulus devletlerin yükselifli ve gerilemesi üzerine odaklan›rken Dünya Sistemi yaklafl›m› bu ulus devletlerin oluflturdu¤u bütüne. enflasyon yavafllam›fl ve bir dezenflasyon dönemine girilmifltir. Ancak bu yükselifller. Plato’dan deflasyona geçilir. Bu evre krizden ilk ç›k›fl ve ekonomik geniflleme dönemidir.metiskitap. ‹kincisi. Afla¤›daki tabloda bu karfl›laflt›rman›n bir özeti yer almaktad›r. yüzy›l›n bafl›nda yaflam›fl olan Rus iktisatç› Nikolai Dimitrieviç Kondratieff’in geliflirdi¤i iktisadi analiz yöntemi K-döngüsü ya da Kondratieff döngüsü olarak adland›r›lmaktad›r. çevre ve yar› çevre aras›ndaki belirleyicilik iliflkisine karfl› ç›kar ve olas› yukar› ve afla¤› hareketlilikler oldu¤unu iddia eder. Yaz.html.2011) Kondratieff’in gelifltirdi¤i döngüsellik analizi afla¤›daki gibidir: 1790’dan 1810-17’ye yükselifl 1810-17’den 1844-51’e alçal›fl 1844-51’den 1870-75’e yükselifl 1870-75’den 1890-96’ya alçal›fl 1890-96’dan 1914-20’ye yükselifl Bu döngüsellikler daha sonra baflka iktisatç›lar taraf›ndan günümüz de uyarlanm›flt›r. yani Sonbahar’d›r (Autumn). Borsalar›n en kuvvetli yükselifl aflamas›. Geçmifl dönemlerdeki kredi genifllemesi. keskin bir resesyonla sona erer ve plato dönemine girilir. Plato dönemi. Üçüncüsü de. Bu dönemde hem mal piyasalar›. “Kuflkusuz do¤ru yönde ad›m atmay› sa¤layacak baflka çözümler de vard›r ve baflkalar›n› böyle öneriler gelifltirmeye ça¤›r›yoruz.Gulbenkian Komisyonu (http://www. ‘flimdi nas›l bir sosyal bilim?’ sorusuna cevap oluflturmakta daha ileri gidebilmek için bize optimal görünen bir tav›r belirlemektir. Eriflim tarihi 21. Bizce her fleyden önemlisi. teorik yap›lar›. Her K-döngüsünde farkl› bir emek-sermaye iliflkisi vard›r ve dura¤anl›k dönemi. hem de borsalar büyük de¤er kaybeder. Eriflim tarihi: 21. Sonuçta. sorunun temelinde yatan meseleleri acilen ve aç›k seçik ortaya koyarak.

ve Wallerstein. K. (2010b) Modern Dünya Sistemi Cilt 2: Merkantalizm ve Dünya Avrupa Ekonomisinin Güçlendirilmesi 1600-1750. Ankara: ‹mge Yay›nevi. I. E. Wallerstein. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. I. G. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. I. Peet. Wallerstein. (2005) Yeni Bir Sosyal Bilim ‹çin. (1991) Global Capitalism: Theories of Societal Development. der. I. Allan. Wallerstein. (2007) ‹ki Kültürü Aflmak: Modern Dünya Sisteminde Fen Bilimleri ile Befleri Bilimler Ayr›l›¤›. R. (1998) Liberalizmden Sonra. (1999) Sosyal Bilimleri Düflünmemek. Theda Skocpol. (2003) “Dünya Sistemleri Kavramlar›na Karfl› Dünya Sistemi Kavram›: Bir Elefltiri” Dünya Sistemi. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. ‹stanbul: Yar›n Yay›nlar›. London: Routledge Publications. (2004) Dünya Sistemleri Analizi. Contemporary Social and Sociological Theory. Wallerstein. ‹stanbul: Alan Yay›nc›l›k. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. Cilt 3: Kapitalist Dünya Ekonomisinin Büyük Yay›lmas›n›n Birinci Evresi. Wallerstein. ‹stanbul: Avesta Yay›nlar›. Wallerstein.metiskitap. (1999) “Immanuel Wallerstein’›n Dünya Sistemi: Tarih Olarak Siyaset ve Sosyoloji” Tarihsel Sosyoloji. Wallerstein. Ünite . I. ‹stanbul: Yar›n Yay›nlar›. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. Marshall. I. Giovanni Arrighi ve Terence K. Terence K.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 193 Yararlan›lan Kaynaklar Adams. (1990) Social Change and Development. Hopkins ile birlikte. (2002) Contemporary Sociological Theory. (2005) Ütopistik ya da 21. I. Büyük Kargafla-Yeni Toplumsal Hareketlerin Krizi. (1996) Sosyal Bilimleri Aç›n. C. (2010a) Modern Dünya Sistemi Cilt 1: Kapitalist Tar›m ve 16. I. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. R. Eriflim tarihi: 21.2011. I. S. (1992) Tarihsel Kapitalizm. Gills. I.com/Metis/Catalog/Interview/2894. Yüzy›lda Avrupa Dünya Ekonomisinin Kökenleri. Wallerstein. Gulbenkian Komisyonu. I. Wallerstein. Ragin. N. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. I.8. So. Wallerstein. A. Wallerstein. Yüzy›l›n Tarihsel Seçimleri. K. Wallerstein. A. R. Wallerstein.com/Metis/Catalog/Interview/2894. Wallerstein.06. G. Frank ve B. 1750-1840. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. I. Wallerstein. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. ve Desfor Eldes. Yüzy›lda Siyaset. (2011) Modern Dünya Sistemi. B. (1993) “Sistem Karfl›t› Hareketlerin Tarihi ve ‹kilemleri”. Lee. D. Beverly Hills: Sage Publications. Wallerstein. “Dünya Sistemi Analizi ve Kültürel Çal›flmalar” http://www. I. (2006). . ‹stanbul: Metis Yay›lar›. Eriflim tarihi0 21. L. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. (2005) Avrupa Evrenselcili¤i: ‹ktidar›n Retori¤i. I. (2000) Geçifl Ça¤› / Dünya Sisteminin Yörüngesi (1945-2025). Wallerstein. (2005) 21. Wallerstein. (2003) Bildi¤imiz Dünyan›n Sonu.06. (1995) Sistem Karfl›t› Hareketler. “Dünya Kapitalizminin Çeliflkileri”. I. (2004) Amerikan Gücünün Gerileyifli Kaotik Bir Dünyada ABD. California: Pine Forge Press.metiskitap. I. 19. ‹stanbul: Avesta Yay›nlar›. ve Chirot. California: Pine Forge Press. Alvin.2011. Yüzy›l Paradigmas›n›n S›n›rlar›. (1999) Sosyoloji Sözlü¤ü. ‹stanbul: Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›. California: Pine Forge Press. (2008) Classical And Contemporary Sociological Theory. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. ‹stanbul: Yar›n Yay›nlar›. ve Sydie. http://www. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. Wallerstein. Appelrouth. Hopkins ile birlikte. I. der.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful