T.C.

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2673 AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1639

ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI
Yazarlar Arfl.Gör. Erhan AKARÇAY (Ünite 1) Yrd.Doç.Dr. Mustafa ALTUNO⁄LU (Ünite 1) Doç.Dr. Abdülkerim SÖNMEZ (Ünite 2) Prof.Dr. Aylin GÖRGÜN BARAN (Ünite 3, 5) Arfl.Gör. Cem Koray OLGUN (Ünite3, 5) Doç.Dr. Cahit GELEKÇ‹ (Ünite 4) Prof.Dr. Meliha Demet ULUSOY (Ünite 6) Yrd.Doç.Dr. Fuat GÜLLÜPINAR (Ünite 7) Yrd.Doç.Dr. Hatice YEfi‹LDAL (Ünite 8)

Editörler Prof.Dr. Aylin GÖRGÜN BARAN Prof.Dr. Serap SU⁄UR

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹

Bu kitab›n bas›m, yay›m ve sat›fl haklar› Anadolu Üniversitesine aittir. “Uzaktan Ö¤retim” tekni¤ine uygun olarak haz›rlanan bu kitab›n bütün haklar› sakl›d›r. ‹lgili kurulufltan izin almadan kitab›n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay›t veya baflka flekillerde ço¤alt›lamaz, bas›lamaz ve da¤›t›lamaz. Copyright © 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN Ö⁄RET‹M TASARIM B‹R‹M‹ Genel Koordinatör Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yard›mc›s› Arfl.Gör.Dr. ‹rem Erdem Ayd›n Ö¤retim Tasar›mc›s› Dr. Kadriye Uzun Grafik Tasar›m Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Ö¤r.Gör. Nilgün Salur Dil Yaz›m Dan›flman› Yrd.Doç.Dr. Hülya Planc› Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z Dizgi Aç›kö¤retim Fakültesi Dizgi Ekibi Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ISBN 978-975-06-1340-1 1. Bask› Bu kitap ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ Web-Ofset Tesislerinde 35.000 adet bas›lm›flt›r. ESK‹fiEH‹R, A¤ustos 2012

‹çindekiler

iii

‹çindekiler
Önsöz ............................................................................................................ vii

Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell.......................................
G‹R‹fi .............................................................................................................. DANIEL BELL’‹N SOSYOLOJ‹S‹.................................................................... ‹deolojinin Sonu Tezi.................................................................................... “SANAY‹ SONRASI TOPLUM” KAVRAMI .................................................... SANAY‹ SONRASI TOPLUM KURAMI ........................................................ Sanayi Öncesi Toplum, Sanayi Toplumu ve Sanayi Sonras› Toplum ...... Sanayi Sonras› Toplumlar›n Genel Karakteristikleri.................................... Kültür ............................................................................................................ SANAY‹ SONRASI TOPLUM TEOR‹S‹NE YÖNEL‹K ELEfiT‹R‹LER ............. Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar..................................................................................

2
3 3 5 6 9 9 16 18 19 23 24 25 25 26

1. ÜN‹TE

Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi............................. 28
G‹R‹fi .............................................................................................................. TOPLUMU ANLAMANIN YÖNTEM‹ VE GEÇ MODERN TOPLUMUN DURUMU ................................................................................. MODERNL‹K VE MODERN TOPLUMLARIN TEMEL SORUNU .................. MODERNL‹K VE ÖZNE ................................................................................ MODERNL‹K ‹LE ÖZNE VE DEMOKRAS‹ ARASINDAK‹ ‹L‹fiK‹LER .......... S‹YASAL MODERNL‹K VE DEMOKRAS‹N‹N BOYUTLARI......................... TOPLUMSAL HAREKETLER VE KÜLTÜREL DEMOKRAS‹.......................... Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan Kaynaklar.................................................................................. 29 31 34 36 37 39 41 44 46 47 48 49

2. ÜN‹TE

Postmodern Sosyal Teori.. ..................................................... 50
G‹R‹fi .............................................................................................................. Ayd›nlanma Düflüncesine Tepki .................................................................. Frederich Nietzsche (1844-1900)............................................................ Modern Sanata Karfl› Postmodern Sanat Anlay›fl›........................................ Modernizm-Postmodernizm Karfl›laflt›rmas› ................................................. JEAN-FRANÇOIS LYOTARD’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI .................... Girifl................................................................................................................ Postmodernizm ve Bilginin Konumu........................................................... Dilin Esnekli¤i ve Büyük Anlat›n›n Yitimi................................................... Elefltiriler .................................................................................................. FREDRIC JAMESON’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI ................................. 51 53 54 55 57 61 61 61 63 65 66

3. ÜN‹TE

.................................................................................. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ............................................ 122 ................................ Elefltiriler ................................ Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard ................................................................................................. Anlam›n Zedelenmesi ..................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............... TÜKET‹M TOPLUMU .............................. Özet ......................................... Bauman’a Göre Küreselleflme ........ Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ................................................ ZYGMUNT BAUMAN’IN POSTMODERNL‹⁄E YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹........................................................................... Bireylerin Modern ve Postmodern Koflullarda ‹nfla Biçimleri ....................................... 76 G‹R‹fi ................................................................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ....................................................... 119 POST-YAPISALCILIK .......... ÜN‹TE Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida ......... ZYGMUNT BAUMAN’IN HAYATI .................. Özet............................................................................................................................. 77 78 79 80 83 86 87 88 90 92 94 95 96 96 5............................................................................. Özet.................................................................................................................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m.................................................................... Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› .............. GÖSTERGE EVRELER‹ .. S‹MÜLASYON VE S‹MÜLAKRLAR ...................................................................................... Bauman’a Göre Postmodern Etik........... 118 G‹R‹fi ...... 120 MICHEL FOUCAULT ..................................................................................................................................................... ELEfiT‹R‹LER ......................... Kitle’den Sessiz Y›¤›na/Ço¤unlu¤a...................................................................................................... Amerika ve Gerçekli¤in Kusursuz Cinayeti ............ ÜN‹TE Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik ............................................ 99 100 102 105 107 108 109 111 112 114 115 115 116 117 6............................................................................................................................................................................................. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................. Okuma Parças› ............................................ Bauman’›n Modernite Elefltirisi................................................................................................iv ‹çindekiler Girifl................... ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K DE⁄ERLEND‹RMES‹ ................................................ 66 67 69 70 72 73 73 74 4.............................................................................. 98 G‹R‹fi: JEAN BAUDRILLARD’IN YAfiAMI VE SOSYOLOJ‹YE YAKLAfiIMI ..................................... Kendimizi S›nayal›m.............................................................. Postmodernizm = Geç Kapitalizm mi?......................................................................................................................... ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K-POSTMODERNL‹K KARfiILAfiTIRMASI VE KÜRESELLEfiMEYE YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹ ................................................................... ÜN‹TE Tüketim Toplumu.................................................................................................................................................................................................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ....... Kendimizi S›nayal›m ............................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar .....................................................................................................................................

.......................... Söylem-Arekoloji-Soykütük-Arfliv ................................................... Wallerstein’›n Sosyal Bilim Anlay›fl› ................................‹çindekiler v Foucault’un Yaflam›...................................... Söylem-‹ktidar-Kontrol ......................................... 142 POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL VARSAYIMLARI ..................................................................................................................................................................................................................... Yap›söküm ve Oyun............................................................................ Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ..... YEN‹ TOPLUMSAL HAREKETLER ............................................................................................................................................................................. Kendimizi S›nayal›m........ JACQUES DERRIDA ............................. POSTMARKS‹ZM KURAMININ MARKS‹ZM ÜZER‹NE ELEfiT‹R‹LER‹ ..................................................................................................................................................................................... S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .................... Özet..................... Kapitalist Dünya Ekonomisi: Merkez........................... Benlik................. 143 146 149 149 152 155 159 161 163 166 168 169 169 171 7.. Mutlak ‹ktidar ........... POSTMARKS‹ZME YÖNELT‹LEN TEMEL ELEfiT‹R‹LER ............ Disipline Edici ‹ktidar .................... Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...................................................... Biyo-‹ktidar .......................................................................................................................................................................... Agonistik Demokrasi............................................................................................................................................... 173 174 177 178 178 179 183 8.. Jacques Derrida’n›n Hayat› ......... ÜN‹TE .................................. Foucault’un Temel Düflünce ve Kavramlar› ........................................................................................................................................................... DÜNYA S‹STEM‹ ANAL‹Z‹............................................ GEÇ‹fi SÜREC‹ OLARAK KÜRESELLEfiME ................ POST YAPISALCILI⁄A YÖNELT‹LEN ELEfiT‹R‹LER ....................... Foucault ve Post-yap›salc› Düflüncelerinin Ortaya Ç›k›fl› .............................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ................................ KAP‹TAL‹ST DÜNYA EKONOM‹S‹.................... Silme ...................................... 122 123 125 125 125 127 128 128 129 130 130 131 131 134 134 135 135 136 137 139 140 140 141 Postmarksizim ve Radikal Demokrasi....... Çevre ve Yar› Çevre ............................................................................. POSTMARKS‹ZM VE RAD‹KAL DEMOKRAS‹ S‹YASET‹ ............................................................................................................................ DERRIDA’NIN TEMEL DÜfiÜNCE VE KAVRAMLARI ............................................................................................................................................................................................................................................ Yap›söküm Yöntemi ve Metin............................................................... ‹z .......................................................................... Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Hegemonya...... 172 G‹R‹fi: WALLERSTEIN’IN GENEL YAKLAfiIMI ....................................................................... Söylem ................................................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› .......................................... ÜN‹TE Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein ......... Dünya Sistemi: Dünya ‹mparatorluklar› ve Dünya Ekonomileri...................................... Fark ve Erteleme (Differance) ............... POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL KAVRAMLARI ......................................... Özet........................................................................................................................................................................................................................................................................

.......................................................................................................................................................... Özet......................................... Yararlan›lan Kaynaklar.......................................................................................................................................................................................................................................... Okuma Parças› ................................... 185 187 189 190 191 191 193 . Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› .................................................. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .................................................................................................vi ‹çindekiler SONUÇ....... Kendimizi S›nayal›m.

siz de¤erli ö¤rencilerimize olay ve olgular› anlama. kitab›n dizgi ve grafik tasar›m›nda katk›lar›ndan dolay› Yrd. Editörler Prof. kavrama. yorumlama ve çözüm önerileri gelifltirme yönünde genifl fikirler sunmaktad›r.Ö.Önsöz vii Önsöz Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› kitab›n›z uzaktan ö¤retim yoluyla lisans düzeyinde sosyoloji e¤itimi almak isteyen ö¤rencilere yönelik olarak haz›rlanm›flt›r.Dr. çevre kirlili¤i. Bu aç›dan kitab›n haz›rlanmas›nda ve ünitelerinin yaz›lmas›nda eme¤i geçen baflta ö¤retim üye ve elemanlar›na. Davut Alper Altunay’a ve kitab›n bas›m ifllerinde emeklerinden dolay› A. Wallerstein’›n dünya sistemi kuram› k›saca özetlenerek verilmifltir. Ça¤›m›z›n genel sorunlar› aras›nda bulunan adaletsiz gelir da¤›l›m›.Doç. Aylin GÖRGÜN BARAN Prof. k›saca sosyoloji kuramlar›. Alt›nc› ünitede ikinci s›n›fta gördü¤ünüz postyap›salc›l›k biraz daha ayr›nt›l› olarak ifllenmifltir. Bu çerçevede kitab›n birinci ve ikinci ünitelerinde modern toplumdaki büyük de¤iflimi aç›klamaya yönelik olarak gelifltirilen sanayi sonras› toplum (post-endüstriyel toplum) ve programlanm›fl toplum teorileri k›saca ele al›nm›flt›r. dizgi birimine çok teflekkür ederiz. ‹nsanl›¤›n yaflanm›fll›¤›ndan yola ç›k›larak gelifltirilen bu bilgiler. terör ve çarp›k güç iliflkileri gibi sorunlar günümüz sosyoloji teorilerinin en önemli u¤rafl alanlar› aras›na girmifltir. yerleflik bilim anlay›fl› her alanda elefltiri oklar›n› üzerine çekmifl ve yeni bir de¤erler dizgesi gelifltirme çabalar› yo¤unluk kazanm›flt›r.Dr. Üçüncü ve dördüncü ünitelerde modernlik ve postmodernlik kavramlar› ile postmodern sosyal teorinin k›sa bir özeti verilmifltir. analiz etme. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› kitab›n›n haz›rlanmas›nda çok say›da kiflinin eme¤i geçmifltir. Yaflad›¤›m›z bu karmafl›k durumu göz önüne ald›¤›m›zda elinizdeki kitab›n size yol gösterici ve ufuk aç›c› olaca¤›n› tahmin ediyoruz. Kitap temel olarak Sosyoloji disiplininde son dönemde paradigmalar›n› oluflturan teorisyenlerin problematik olarak gördükleri toplumsal olay ve olgulara bak›fl aç›lar›n› yans›tmaktad›r. Serap SU⁄UR .F. Beflinci ünitede kitle iletiflim araçlar› ve tüketim toplumuyla iliflkili simülasyon kuram› ana hatlar› ile ele al›nm›flt›r.Dr. kendine özgü bak›fl aç›s›yla sosyal bilimlere ve sosyolojiye katk›da bulunmufl ve toplumsal dünyaya bak›fl›m›z› zenginlefltirmifltir. Günümüzde de¤iflen dünya ve modern toplum ba¤lam›nda giderek daha da karmafl›k hale gelen toplumsal gerçekli¤in anlafl›lmas› ve aç›klanmas›nda yetersiz kalan klasik dönemin hâkim paradigmas› pozitivizm büyük ölçüde kan kayb›na u¤ram›fl. fliddet. Bu çerçevede gelifltirilen her yeni teori. Son olarak yedinci ve sekizinci ünitelerde postmarksizm ile yine Marx’›n çal›flmalar›ndan önemli ölçüde etkilenen I.

Amerikan sosyologu Daniel Bell’in sosyolojiye katk›lar›n› özetleyebilecek. Sanayi sonras› toplum kavram›n› aç›klayabilecek. Anahtar Kavramlar • Sanayi Toplumu • Sanayi Sonras› Toplum • Teorik Bilgi • Bilgi S›n›f› • Entelektüel Teknoloji • ‹deolojinin Sonu Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell • G‹R‹fi • DAN‹EL BELL’‹N SOSYOLOJ‹S‹ • “SANAY‹ SONRASI TOPLUM” KAVRAMI • SANAY‹ SONRASI TOPLUM KURAMI • SANAY‹ SONRASI TOPLUM KURAMINA YÖNEL‹K ELEfiT‹R‹LER .1 ‹çindekiler Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Amaçlar›m›z Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisini analiz edebilecek. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisinin elefltirilerini özetleyebileceksiniz.

Sanayi toplumundan bambaflka bir toplumsal yap›ya do¤ru dönüflümü hangi kavramlaflt›rma ile çözümleyebilece¤imiz bir muamma haline gelmifltir. Ça¤dafllar› gibi Bell de büyük toplumsal sorunlar›n çözümü için öngörülerde ve önerilerde bulunma e¤iliminde olan bir sosyologdur. yüzy›ldaki de¤iflimlerin h›z›n› sosyolojinin ayn› h›zda yakalayabildi¤ini. Zamana karfl› direnen klasikleflmifl çal›flmalar›n odak noktas› ise sanayi devriminin ortaya ç›kard›¤› sanayi toplumunun neden oldu¤u toplumsal de¤iflimlerdir. bilgi toplumu. tan›k oldu¤umuz toplumsal de¤iflmenin niteliklerini belirlemek oldukça zor görünmektedir. 1993. Oysa 21. Benzer toplumsal de¤iflim özelliklerini farkl› kavramlaflt›rmalarla de¤erlendiren onlarca kuram ve kuramc› sayabilmek olas›d›r. Bugünden geçmifle bakt›¤›m›zda sosyolojinin ortaya ç›kmas›na neden olan sanayi devrimi ve sanayi toplumunun yaratt›¤› dönüflümleri anlamak için sosyolojinin kurucu isimlerinin sosyoloji teorilerini anlamaya ve yorumlamaya çabalarken eksikliklerini ve elefltirilebilecek yanlar›n› tespit edebilmek kimi zaman e¤lenceli bir u¤rafl haline de gelebilmektedir. Toplumsal önkestirim. makro kuramsal perspektif ile günümüz koflullar›n› dile getiren.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell G‹R‹fi ‹çinde bulundu¤umuz ça¤›n. 324). Sosyolojide varolan bir e¤ilimi/yaklafl›m› temsil eden bu tarz toplumsal önkestirim (social forecasting) olarak adland›r›lmaktad›r. Enformasyon toplumu. DANIEL BELL’‹N SOSYOLOJ‹S‹ Daniel Bell’in sosyolojisinin temel amac› “kuramdan çok toplumsal çözümlemeye” (Poloma. klasik sosyoloji perspektifinin bir parças› olan. yenilenmifl “uygun” ve “kullan›fll›” bir sosyoloji ilgisini harmanlar (Poloma. Bell toplumsal olaylar›n ve olgular›n tah- . Sanayi sonras› toplum kavramlaflt›rmas› da iflte tam da bu nedenle birçok tart›flmay› bar›nd›rmaktad›r. Zira sanayi toplumu kavram› Saint Simon’dan bu yana sosyoloji disiplini içerisinde tart›flmas›z kabul görürken. 323) a¤›rl›k vermesidir. s. s. Öte yandan kurucu sosyologlar›n en önemli özellikleri içinden geçtikleri ola¤anüstü de¤iflim ve dönüflüm dönemine karfl›n bugüne dek kal›c›l›¤›n› koruyabilen çal›flmalar ortaya koyabilmifl olmalar›d›r. kavrayabildi¤ini ve de¤erlendirebildi¤ini söylemek oldukça güçtür. 1993. sanayi sonras› topluma iliflkin kavramlaflt›rmalar›n hangisini benimseyece¤imiz konusunda tam bir uzlaflmaya var›ld›¤› söylenemez. “network” (a¤) toplumu gibi tan›mlamalar›n baz›lar› kavramsal olarak yaflanan de¤iflimi içerebilmekte ancak çok daha h›zl› biçimde bu dönüflümleri baflkalar› izlemektedir.

163). üretim güçlerinin önemli ölçüde yüksek düzeyde oldu¤u toplum modelinin birer uygulan›fl biçimini ifade etmektedirler” (Vergin. Bell’in çal›flmalar› sosyolojiye özellikle toplumsal de¤iflme. s. kapitalizmin geliflimi ve Bat› kültürünün çat›flmalar› konular›nda önemli katk›lar sa¤lam›flt›r. Kuram. 324). 22). Yak›nlaflma teorisine göre toplumsal organizasyonlar›n teknik ve ekonomik zorunluluklar› toplumsal yap›n›n biçimlenmesinde si‹ N T E R N E T çok daha etkilidir. toplumsal önkestirim tarihsel e¤ilimler dizgesinin olas›l›klar›n›n ana hatlar›n› ç›karmaya çal›fl›r (Poloma. Fütüroloji uzun vadeli. 1993. Gazetecilik de yapan Bell. 1993. Ancak yine de Bell sosyolojinin belli oranda gelece¤e dönük ç›kar›mlarda bulunmas›n›n sosyal bilimsel. Columbia ve Harvard Üniversitesi’nde sosyal bilimler profesörü olarak devam etmifltir (Slattery. s. Aron ve J. s. “Her ikisi de ileri sanayi toplumlar›n›n birer örne¤ini. Kitaplar› aras›nda ‹deolojinin Sonu-The End of Ideology (1960). s. s. 1967a. 2000. New York City College’da ve Columbia Üniversitesi’nde ö¤renim görmüfltür. 140). 239) olarak tan›mlanmaktad›r. SIRA S‹ZDE kavram›n›n anlam›n› araflt›r›n›z. Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli-The Coming of Post Industrial Society (1973). 1996. 1983. genifl ölçekli toplumsal ve ekonomik tahminde bulunma giriflimi (Jary ve Jary. Daniel Bell her ne kadar “Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli” kitab›nda sanayi toplumu sonras›nda. toplumsal yap› içindeki kal›plar› (patterns) ve bu yap›n›n söz konusu oldu¤u de¤iflimleri tan›mlamakla yükümlüdür. TELEV‹ZYON ‹NTERNET Bell. Chicago Üniversitesi’nde asistanl›k yaparak bafllad›¤› akademik kariyerine. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri-Cultural Contradiction of Capitalism (1976) yer almaktad›r. Daniel Bell için sosyolojik kuram.1 S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P Daniel BELL (1919-2011) New York do¤umlu olan Daniel Bell. Hiç kimse Sovyetler Birli¤i’ndeki teknolojinin (kimya ve fizi¤in) kapitalist dünyadakinden farkl› oldu¤unu iddia edemez (Bell. modernite. 338). Ona göre tahmin olaylar›n sonuçlar› ile ilgilenirken. “toplumsal önkestirim” ise tarihsel e¤ilim olas›l›klar›n›n ana hatlar›n› ortaya koymaya çal›flmakt›r. 1950’lerde ç›k›p R. Bell’e göre tahmin sanayi sonras› toplumun kaç›n›lmaz bir sonucu ve ahlaki bir zorunluluktur. 2007. 461). Galbraith gibi önemli isimler taraT E L E V ‹ Z Y Oortaya N f›ndan benimsenen yak›nlaflma (convergence) teorisinin önde gelen temsilcilerinden biri olarak kabul edilmektedir. Bu nedenle kapitalist ve sosyalist toplumlar yasal ideolojilerden giderek daha çok birbirlerine benzemektedirler (Mann. s. s.4 Bell’e göre “tahmin” olaylar›n sonuçlar›n›. Daniel Bell kimilerine göre fütürolojiye kaym›flt›r. toplumun biçimlenifli hakk›nda toplumsal olgulara dayal› bir çözümlemeyi toplumsal önkestirim çerçevesinde yapsa da. xi). Toplumsal önkestirim SIRA S‹ZDE 1 DÜfiÜN EL‹M Resim 1. Sanayi sonras› toplum planlamac› bir toplumdur ve sahip oldu¤u entelektüel teknoloji ile elindeki inan›lmaz boyuttaki verileri “han- . gelecekteki olaylar ve geliflmelerle ilgili ç›kar›mlarda bulunmay› amaçlayan fütürolojiye de kayd›¤› yönünde birtak›m elefltiriler bulunmaktad›r (Waters. olgusal temelleri olmas› gerekti¤ini ve gelece¤e dönük dayanaks›z ç›kar›mlardan ayr› de¤erlendirilmesi gerekti¤ini ileri sümektedir. 2010. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› min edilmesiyle önkestirimi birbirinden ay›r›r. s. Sosyolojinin bu alanda belli bir dönem için fütürolojik yaklafl›mlar› benimseyen isimleri olmufltur. K. toplumsal e¤ilimleri önkestirebilecek kapasitede olmal›d›r (Poloma.

siyasi ve toplumsal önkestirim. Ritzer ise (Ritzer. ‹deolojinin Sonu Tezi Daniel Bell’e göre ideoloji seküler bir dindir: hayat›n tüm yönlerini dönüfltürmeye çabalayan. 79). Üretim çal›flma eti¤ine ve tatminin ertelenmesi ilkesine dayan›rken tüketim hedonizme (hazc›l›¤a) ve kiflisel tatmine dayan›r. yüzy›l›n sekülerleflme süreçleri genel fiziksel bir vakum [boflluk] infla etmifltir. s. yüzy›l›n siyasal ideolojileri iki önemli alanda ittifak yapm›flt›r: bujuvazi taraf›ndan yeterince tan›nmayan statülerini pekifltirmeye çal›flan yükselen entelektüel s›n›f ve ilerlemeyi ölçebilen ve gösterebilen bilimin pozitif de¤erleri. 1993. e¤ilimleri izole edebilir ve projeksiyonlar ç›karabilir (Waters. Bell önkestirim alanlar›n› flu flekilde s›ralamaktad›r: Teknolojik. 232) Bell’in post-endüstriyel toplumun gelifli ile ilgili çal›flmas›n›n bir anlamda modern grand teorilerden postmodern grand teorilere geçifli temsil etti¤ini savunur. 79). gelifltirmeye çal›flt›¤› sanayi sonras› toplum kavram›nda ve kapitalizmin kültürel çeliflkileri tezinde yap›sal ifllevselcilik ve çat›flmac› yap›salc›l›¤›n bir kar›fl›m› (Poloma. Üretimin ve tüketimin de¤erlerinin farkl› oldu¤u fleklindeki bu argüman. ‹deoloji k›smen bu bofllu¤u bireysel ölümlülü¤ün yerine kolektif baflar›lar›n süreklili¤ine vurgu yapmas› sayesinde doldurmufltur. “tutkuyla afl›lanm›fl” bir düflünce setidir (Bell: 1988’den akt. Örne¤in demografik önkestirimler. yafl aç›s›ndan gerçe¤e yaklaflabilir. çünkü Bell’e göre kapitalizmin ahlaki temelleri belirsiz ve kaygand›r ve böyle olmaya da devam edecektir (Horton. s. ‹deoloji düflünceleri toplumsal hareketlere dönüfltüren önemli bir ifllevi yerine getirir.. Her birinin kulland›¤› altyap› ve veriler aç›s›ndan gerçekli¤e yak›nlaflma derecesi farkl›d›r. Duygusal enerjiyi ritüellere ve sanata yönlendiren dine benzer flekilde ideoloji de insanlar›n duygular›n› serbest b›rakmalar›n› ve enerjilerini siyasal eyleme kanalize etmelerini sa¤lama kapasitesiyle donat›lm›flt›r.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 5 gi. s. s. Ünite . 336) olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. Buna karfl›n 19.. demografik. belli parametreler ve varsay›mlar çerçevesinde cinsiyet.1. s. . 233) kesinlikle bir modernist olsa da onun endüstriyel-postendüstriyel toplumlar hakk›nda öne sürdükleri ile postmodernistlerin modern-postmodern toplumlar hakk›nda öne sürdükleri aras›nda birçok ortak nokta bulunmaktad›r. Bell zaman içerisinde radikal bütün ideolojilerin ve destekleyicilerinin inand›r›c›l›klar›n› ve ikna güçlerini yitirdiklerini düflünmektedir. 150-151).. Ancak Bell’e göre bu konuda din çok daha etkilidir. sosyal sistemleri nispeten sabit bir normatif çerçeve içinde bütünleflmifl sistemler olarak gören ifllevselcili¤e yönelik bir elefltiridir. 1996. Sosyoloji teorileri içerisinde Bell’i belli bir yere oturtmak gerekirse. Ancak Bell bugün ideolojilerin bitti¤ini vurgular. ekonomik. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri adl› eserinde Bat› uluslar›n›n toplumsal yap›lar›n›n ve kültürel formasyonlar›n›n evrimini ele alm›fl ve üretim ve tüketim alanlar› aras›nda bir ayr›flma oldu¤unu ileri sürmüfltür.e¤er. 34-35). 2) Kapitalist pazar›n en olumsuz etkilerinin iyilefltirilmesi ve refah devletinin ortaya ç›k›fl›. 3) ‹nsan do¤as›n›n mükemmel oldu¤unu vurgulayan romantik felsefelerin yerine insanl›¤›n varolufluna Stoac› yaklaflan yeni felsefelerin ortaya ç›k›fl› (Waters. 19. 2006: s. 1996. 149). Ritzer’e göre Bell (2003.sonra” senaryolar›na göre analiz edebilir. s. Bunun üç nedeni vard›r: 1) Sosyalist rejimlerin kendi halklar›na karfl› uygulad›klar› fliddet içerikli bask›lar. Bell. 2003. s. Bell’e göre üretim ve tüketimin temel de¤erleri farkl›d›r. 1996. Ancak siyasi önkestirimler siyasal aktörlerin ve destekçilerinin güdülerine ve kararlar›na göre de¤iflkenlik gösterebilece¤i için gerçekli¤e ulaflma flans› daha azd›r (Waters. çünkü insanlara ölüm gibi varoluflun temel zorunluluklar›yla bafla ç›kmada yard›mc› olabilir.. Waters.

gelecekte belli bir zamanda sanayi sonras› toplumun ortaya ç›kaca¤›na dair bir tahmin de¤ildir. sanayi toplumlar›nda yaflayan insanlar için “harekete geçirme yetene¤ini kaybetmifl”tir. 2006. analitik bir kurgudur. 2007. Di¤er bir deyiflle “ideolojinin sonu”. ortaya ç›kmakta olan özellikler üzerinde temellenen bir spekülatif kurgudur (Bell. Bell bu durumu “ideolojinin sonu” olarak ifade etmektedir. geliflmifl Bat› toplumlar›ndaki sosyal tabakalaflma yap›s› ve toplumsal düzenin yeni eksenlerini tan›mlayan bir paradigma ve toplumsal çerçevedir. ix). Bir baflka görüfle göre ise sanayi sonras› toplum kavram› ilk kez “David Riesman taraf›ndan kullan›lm›flt›r ve 1890’larda yazan William Morris’in izleyicisi Arthur Penty’ye atfedilir” (Slattery. Bu nedenle de gerçekte varolan tüm toplumlar›n özellikleri göz önüne al›narak ve tümünü kapsayacak flekilde formüle edilmemifltir. s. s. Bu teze göre kapitalizmin do¤as›ndaki büyük de¤iflimler (sermaye sahipli¤inin da¤›l›m›. on dokuzuncu ve yirminci yüzy›lda hakim olan çat›flmalar›n üstesinden gelindi¤ini. aksine. Bu nedenle kavram›n ilk kullan›m› ile Bell’in kullan›m› ve popülerleflmesi. Asl›nda Bell. Bell’in ideolojinin sonu tezindeki argüman› flu flekilde özetlenebilir: 19. s. Bell’e göre iki büyük ideolojinin “harekete geçirme yetene¤ini kaybetmifl” olmas›n›n iki nedeni vard›r: Birincisi. Ancak “sanayi sonras› toplum” kavram› Bell’in formüle etti¤i haliyle tart›flmaya aç›lmas› nedeniyle t›pk› Weber’in “karizma” ya da “bürokrasi” kavram› gibi yayg›n bir flekilde neredeyse at›f yap›lmaks›z›n dolafl›ma girmifltir. Bu kavram. ikincisi ise refah devleti uygulamalar›n›n kapitalizme getirdi¤i uyarlamalard›r (Marshall. s. Sonras›nda 1958’de David Riesman “endüstri ötesi toplumu” “bofl zaman toplumu” olarak adland›rm›fl ve ancak 1959’da Daniel Bell bu kavram› bir dizi konferansta kullanm›flt›r (Belek. 322). 1999. Weber gibi ideal tip olarak “sanayi sonras› toplum” kavram›n› gelifltirir. s. 2006. yayg›nlaflmas› aras›nda bir hayli zaman bulunmaktad›r. Bu kavram›n.6 Bell’e göre on dokuzuncu yüzy›l›n büyük ideolojileri olan liberalizm ve sosyalizm güçlerini yitirmifltir. 85-86). 34). 1999. art›k endüstri toplumunun bireylerini harekete geçirebilecek ideolojiler de¤ildirler. yüzy›ldaki iki büyük siyasal ideoloji olan liberalizm ve sosyalizm 1950’lerin ortam›nda. 141-142). Sanayi sonras› topluma iliflkin temel özellikleri içeren. 1976a. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Daniel Bell bu nedenle “ideolojinin sonu” tezinin öncülerinden biri olarak bilinir. kendi ifadesiyle. 2007. Toplumsal yap›lar bir gecede dönüflmezler ve tam bir devrimin gerçekleflmesi ço¤u kez yüzy›ll›k bir dönemi al›r” (Slattery. s. s. 322). bütün toplumlar› dikkate almayan bir çerçevesi vard›r. 462). ideolojilerin çat›flmas›n›n iktisadi bunal›m› ve siyasal bask›y› önleyememesi. derlemelerinden oluflan “‹deolojinin Sonu”-“The End of Ideology”. Sanayi sonras› toplum fikri. . Buna göre sanayi sonras› toplum kavram› “özel veya somut bir toplumun tasviri de¤il. Ancak 1960’da yay›nlad›¤›. Bat› toplumlar›ndaki demokratik politikalar›n ve kapitalizmin sonucunda büyük ideolojik çat›flmalar›n hakim oldu¤u bir dönemin sonuna gelindi¤i düflüncesini ifade eden bir kavramd›r. 464). refah devletinin büyümesi gibi önemli de¤iflimler) sa¤ ve sol aras›ndaki eski çat›flman›n gücünü azaltm›flt›r (Bruce ve Yearly. “SANAY‹ SONRASI TOPLUM” KAVRAMI Her ne kadar sanayi sonras› toplum veya post-endüstriyel toplum kavram› Daniel Bell (1919-2011) ile özdefllefltirilmifl olsa da asl›nda bu kavram›n ilk kullan›m› 1914’te Coomaraswamy ve Petty’nin Endüstri Ötesi Denemeleri (Essays in Post Industrialism) makalelerinde kullan›lm›flt›r. Asl›nda “ideolojinin sonu” tezinin sahibi Bell’in kendisi de¤ildir. s. bafll›kl› kitab› nedeniyle bu tezle özdefllefltirilmifltir (Marshall. ne Marx’›n s›n›f çat›flmas›n›n ne de Weber’in bürokrasinin demir kafesinin yarataca¤› tahakkümlerin gerçekleflmedi¤ini ima eden iyimser bir kavram oldu¤u ileri sürülmektedir (Horton. 1997. iflçi s›n›f›n›n siyasete dahil olmas›.

Bell’in ça¤dafllar› olarak say›labilecek isimler. “post-burjuva toplumu”. Kenneth Boulding “uygarl›k-sonras› toplum” (post-civilized society). Peter Drucker “bilgi toplumu” (knowledge society). 2003. siyaset ve kültür olmak üzere üç temel alana böler (Ritzer. Zbigniew Brzezinski “teknokratik ça¤” (teknokratik ça¤). s. s. bilim ve teknoloji gibi birkaç önemli bileflenini etkiler. 20). 107). ancak toplumsal yap›daki bu de¤iflimler siyasal sistem ve kültür üzerinde de önemli etkilere sahiptir (Ritzer. Murray Bookchin “k›tl›k-sonras› toplum” (post-scarcity society). çal›flma dünyas›.1. 233). “teknolojik toplum” fleklinde benzer toplum özelliklerinin vurguland›¤› ancak farkl› kuramlar›n ve kuramc›lar›n yaklafl›mlar› çerçevesinde farkl›l›klar gösterebilen kavramlaflt›rmalar bulunmaktad›r. “enformasyon toplumu”. Sanayi toplumunda egemen olan mavi yakal› ifl alanlar›n›n yerini. “bilgi toplumu”. Watson. Sanayi sonras› toplumun en temel karakteristik özellikleri teknolojide. “post-fordist toplum”. toplumsal yap›da ise yeni teknik elitlerin yükselifli ile birlikte yeni bir toplumsal tabakalaflma prensibi görülmektedir (Bell: 1974’ten akt. Veysel Bozkurt bu kavramlaflt›rmalar› flu flekilde s›ralam›flt›r: Amittai Etzioni “modernlik-sonras› ça¤” (postmodern era). ama bu kavram ço¤unlukla Bell’in formüle etti¤i flekliyle tart›fl›ld›¤› için onunla özdeflleflmifltir. Kleinberg ve Alain Touraine de Bell ile yak›n tarihlerde 1960’lar›n sonu. Herman Kahn “ekonomi-sonras› toplum” (post-economic society). Endüstriyel toplumun gelifli öncelikle toplumsal yap›y› ve onun ekonomi. art›k beyaz yakal› ifllerin ve iflçilerin ald›¤› ve bu profesyonel.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 7 Sanayi-sonras› (postendüstriyel) toplum kavram›n› ilk kullanan Daniel Bell de¤ildir. Literatürde “post endüstriyel toplum”. 233). “sanayi sonras› toplum”. 1995. teknolojik alanda bilim destekli sanayi merkezi önem kazanmakta. s. a¤›rl›kl› olarak imalat sanayinden hizmet sektörüne kaymakta. Bu kavram› kullanan ilk kifli olmasa da. 1970’lerin bafl›nda “sanayi sonras› toplum” kavram›n› farkl› ba¤- . kavram› ele al›fl biçimiyle en çok tart›flma yaratan isim olarak de¤erlendirilmektedir. George Lichtheim “burjuva-sonras› toplum” (post-bourgeois society). Masuda “enformasyon toplumu” (enformasyon toplumu) ve Manuel Castells “network toplumu” (network society) (Bozkurt. s. Waters’a göre sanayi sonras› toplum kavram› t›pk› Weber’in “karizma” kavramsallaflt›rmas› gibi Daniel Bell’e at›fta bulunulmadan yayg›n bir flekilde kullan›lmaya bafllanm›flt›r. Paul Holmes “kiflisel hizmet toplumu” (the personal service society). Endüstri öncesi toplumdan. “sanayi ötesi toplum”. 233) Bell’in sanayi sonras› toplumla ilgili olarak öne sürdükleri hem endüstri hem de endüstri öncesi toplumlar› kapsayan çok genifl bir toplumsal de¤iflme süreciyle iliflkilendirildi¤ine dikkat çeker. s. Bell modern toplumun oluflumundan önce varolan sanayi öncesi toplumdan ve sanayi toplumu olarak bildi¤imiz. Ünite . Daniel Bell “post-endüstriyel toplum” (post-industrial society). 2003. s. Baflka bir deyiflle “sanayi sonras› toplum” kavram› sosyolojide yayg›n bir flekilde karfl›laflt›¤›m›z disiplinin ortak kullan›m›na sunulmufl kamusal-ortak bir kavram olarak de¤erlendirilmektedir. Ekonomi. Bu yayg›n kullan›m›n kendisi bile kavramsallaflt›rman›n ne denli etkili oldu¤unu göstermektedir (Waters. endüstri toplumuna oradan da post-endüstriyel topluma geçifl oldu¤unu düflünen Bell’in temel ilgisi ise post-endüstriyel toplumdur ve post-endüstriyel toplumu analiz edebilmek için onu toplumsal yap›. Ritzer (2003. 2005. 1996. 180). ekonomide ve toplumsal yap›da görülmektedir. Daniel Bell belki de en çok “sanayi sonras› toplum” kavram›n›n sahibi olan bir kuramc› olarak bilinmektedir. Ralf Dahrendorf “hizmet-s›n›fl› toplum” (the service class society) veya “kapitalizm sonras› toplum” (post-kapitalist toplum). “post-kapitalist toplum”. sosyolojinin ilk u¤rafl alan› olan toplum biçiminden farkl› bir toplumsal aflamaya geçildi¤ini öne sürdü¤ü sanayi sonras› toplumun çok farkl› özelliklere sahip oldu¤unu öne sürmektedir. bilimsel ve teknik mesleklerin sanayi sonras› toplumun s›n›fsal yap›s›n› biçimlendirdi¤i gözlemlenmektedir. Thomas Kuhn.

Nitekim Bell’e göre sanayi sonras› toplum. büyük ölçüde. Swingewood’a göre “1950’li y›llarda Daniel Bell. beyaz yakal› ifllerin. özellikle de teorik bilginin. post-endüstriyel toplum “teorik bilgi” ekseninde düzenleniyordu” (Swingewood. “bilim ve teknoloji aras›nda de¤iflen iliflki. tarihsel olmayan yarg›lar› ile Marksizmin eskimifl ideolojik tarihsicili¤ine karfl› ç›km›fllard›. 108) olarak bir araya getirmektedir. bilim ve teknolojinin ‹NTERNET merkezi bir öneme sahip oldu¤u. teknolojinin de¤iflimdeki itici gücü ve en önemli bilgi türü olarak teoriyi. Bell’in bu kavram› o dönemde profesyonel mesleklerin ço¤almas›. s. gücün kayna¤› olarak mülkiyetin yerini ald›¤› bir toplumdur. bilgi post-endüstriyel toplumda gücün temel kayna¤›n› oluflturur. “Bilgi toplumu”nu. yeni bir yönetici elit. s. 1996. bir post-endüstriyalizm” kavraSIRA S‹ZDE m› ortaya atarak. s. toplumsal yap›n›n de¤iflimini aç›klamak üzere tamamen yeni gelifltirilen ‹NTERNET ve ilgi çekici bir sosyolojik aç›klama (Waters. s. Raymond Aron ve Ralf Dahrendorf gibi bir grup önde gelen sosyolog. yüksek teknoloji gerektiren ifllerin artmas› ve e¤itimli.M. Waters. sanayi sonras› toplumda teknoloji alan›nda radikal bir biçimde yeni birtak›m fleylerin ortaya ç›kt›¤›n› ileri sürmektedir. Sanayi sonras› toplum kavram›. Toplumsal yap›n›n dönüflmesi temel DÜfiÜNEL‹M al›narak. 116). profesyonel gruplar›n h›zla büyümesini ve yüksek e¤itime. 1996. yeni bir yönetici elitin ortaya ç›kt›¤› bir toplumdur. 1998. 1998. 152). Daniel Bell “bilgi toplumu” (knowledge society) kavram›n› ilk kez Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli-The Coming of Post Industrial Society (1973) adl› çal›flmas›nda kullanm›flt›r. 371). hizmet endüstrisinin. TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON Post-endüstriyel toplum. 1997) adl› kitab›na baflvurabilirsiniz. Lipset. hizmet sektörünün imalat sektöründen ön plana geçti¤i. ifl organizasyonunun normal bir parças› gibi geliflmekte olan ekonomik yap›ya eklemlenmesi olarak tarif etmektedir” (Bell: 1976a’dan akt. araflt›rma ve gelifltirme çal›flmaAMAÇLARIMIZ lar›na daha fazla kaynak ayr›lmas›n›” varsaymaktad›r (Swingewood. 1996.8 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ lamlarda kullanm›fl olsalar da bu sosyologlar›n pek az› Bell’in “sanayi sonras› toplum” düflüncesine göndermede bulunmufltur (Waters. araflt›rma ve gelifltirme faaliyetlerinin kurumsallaflma arac›l›¤›yla flirketleflmesi. s. s›n›fsal ç›karlar›n ve s›n›fsal çat›flman›n “eksen ilkeler” olarak merkezi önemlerini kaybetti¤i bir toplumsal formasyonu oluflturmaktayd›. ‹stanbul. 1996. s. Bell. Bell’in sanayi sonras› toplum tasavvuru da en genel anlamda “kol eme¤i gerilerken. iflgücünün hizmet sektörüne devinimi. daha çok ekonomi-politik. S. 2006. 107). . Ayr›ca “bilgi toplumu”nun geliflimi Bell’e göre dünyan›n o güne kadar tan›k olmad›¤› ölçüde yüksek ö¤renimin demokratiklefltirilmesini de içermektedir (Waters. teknolojik elitlerin yükselen gücüne dikkat çekmek için kullanm›flt›r (Bruce ve Yearly. post-endüstriyel toplum on dokuzuncu yüzy›l›n kapitalist toplumu ve yirminci yüzy›l›n sanayi toplumuyla karfl› karfl›ya konuyordu: Post-endüstriyel topS O R U lum. özel mülkiyetin. ifllevselcili¤in statik. s. Baflka bir ifadeyle. özel mülkiyet ekseninD‹KKAT de örgütlenirken. Yukar›daki farkl› topluca ele al›nd›¤›. Sanayi sonras› toplum düflüncesine sahip di¤er S‹ZDE kuramlardaSIRA oldu¤u üzere. bilginin. 372). Daniel Bell sanayi sonras› toplum ya da post-endüstriyel toplum kavram›yla yak›ndan iliflkili olan “bilgi toplumu” kavram›n› ilk kez kullanan kuramc›lardan birisidir. Kapitalist ve sanayi toplumunun toplumsal yap›s›. bir elefltiK ‹ T yaklafl›mlar›n A P rel de¤erlendirme için ‹lker Belek’in “Postkapitalist Paradigmalar” (Sorun Yay›nlar›. 117).

Sanayi toplumunda geliflmifl makinelerle ve karmafl›k örgütsel ve yönetsel süreçlerle bir u¤rafl veya mücadele söz konusudur. do¤al çevrenin teknik çevreye dönüflümü için enerji harcayan bir toplumdur. 1976b. imalat sektörü. Sanayi toplumundaki bafll›ca ekonomik sorun imalat sanayi giriflimlerini kurmak için yeterli sermayenin harekete geçirilememesidir. Sanayi toplumunu fabrikalar. sanayi toplumuna. Sanayi Toplumu ve Sanayi Sonras› Toplum Daha önce de belirtildi¤i gibi. Sosyolojide yayg›n olarak kabul edilen flekliyle sanayi öncesi toplum avc›-toplay›c› toplum ve tar›m toplumu olarak ayr›flt›r›larak tan›mlanmaktad›r. Ayr›ca fabrikalarda çal›flan mavi yakal› sanayi iflçileri. bu iflçilerin örgütlü yap›s› sanayi toplumunun önemli bileflenlerindendir. oradan da sanayi sonras› topluma geçiflle ilgili bir toplumsal de¤iflme kuram›d›r. Cinsiyete dayal› ifl bölümünün oldu¤u bu toplum tipinde ekonomik etkinliklerde birincil sektör meslekleri ve endüstrileri (avc›l›k. 1996. Ekonominin ve ilerlemenin tafl›y›c›s›. sanayi sonras› toplum da sanayi toplumunun yerini alan. yiyecek arama. topra¤›n ve kaynaklar›n arz›nda önemli k›s›tlamalarla karfl› karfl›ya kal›n›r. toplumlar›n sermaye birikimine göre planlamas›n›n art›k sorgulanma- . bu anlamda üretim art›fl› ile gerçeklefltirilen kârd›r. Bu yap› el eme¤ini ve ço¤unlukla göreli olarak çok say›da eviçi hizmetçi kullan›m›n› kapsamaktad›r (Waters. Ancak tar›msal üretimde istihdam edilen insan oran› di¤er sektörlerle karfl›laflt›r›ld›¤›nda son derece düflmüfltür. de¤iflim bu özelliklerin say›sal oranlar› ile ilgilidir. Örne¤in bugün sanayileflme öncesi toplumla özdefllefltirilen tar›msal üretim bütünüyle yok olmufl de¤ildir. Sanayi toplumunda çok önemli bir yer tutan enerji üretimi ve kullan›m›. bal›k tutma. ormanc›l›k) hâkimdir. Tar›msal üretimde kullan›lmak üzere basit alet yap›m› ve kullan›m› söz konusudur. Toplumsal yaflam›n birimi ise genifl hane yap›s›d›r. Sanayi sonras› toplumun aksine sanayi toplumu insan-makine iliflkilerini merkeze alan. s. Sanayi öncesi toplumda genel olarak do¤adan kaynaklar› dönüfltürmeye dayal› bir u¤rafl ve mücadele söz konusudur. Önemli meslekler ikincil sektör meslekleri olan. Ünite . 109).Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 9 SANAY‹ SONRASI TOPLUM KURAMI Sanayi Öncesi Toplum. Ekonomik etkinli¤in seviyesi mevsimlere ve talepteki küresel dalgalanmalara göre de¤ifliklik göstermektedir. Bell’in sanayi sonras› toplum kuram› sanayi öncesi toplumdan. s. 47). 109). makine teknolojisi. ‹ktisadi etkinlik görenek ve geleneklere göre yürütülür. yerine geçen bir toplum de¤ildir (Bell. Ekonomik etkinlik imalat sanayine ve maddi mallar›n ifllenmesi sürecine odaklanm›flt›r. Ancak burada flu noktay› ihmal etmemek gerekir: Nas›l sanayi toplumu sanayi öncesi toplumun yerini alan. Sanayi öncesi toplumlarda teknoloji kullan›m› son derece s›n›rl› düzeydedir. Marksizmdeki toplumsal de¤iflmenin kanunu anlay›fl›n›n art›k geçerli olmad›¤›n›. maden ç›karma. yerine geçen bir toplum de¤ilse. verimlilik ve kâr bu toplumun en çarp›c› özelli¤idir. toplumun geliflme aflamalar›n› saptayacak yasalar›n önceden belirlenmifl olmad›¤›n›. makine teknolojisi ile rasyonel bir flekilde birlefltirildi¤inde ortaya ç›kan üretim art›fl›. çiftçilik. 1996. Her bir topluma atfedilen özellikler varl›klar›n› sürdürmeye devam ederler. yar›-vas›fl› fabrika iflçisi ve mühendisliktir.1. Bell. Öte yandan en temel toplumsal sorun ise tabakalaflma sistemindedir (Waters. s. Ayr›ca sanayi öncesi toplumlarda toplumsal iliflkilerde hiyerarflik bir görünüm olsa da toplumun sanayi toplumundaki gibi s›n›fsal bir karakteri bulunmamaktad›r. örgütlü emek karakterize etmektedir.

eskisi gibi s›n›f ve iktidar çerçevesinde olmasa da de¤iflimle ve bilimle ilgili olarak özellikle ilerlemeci ve muhafazakâr tutumlar aras›nda yeni çat›flmalara ve mücadelelere sahne olaca¤›n› belirtir (Bell. s. bu alanda çal›flanlar azalm›fl ve ticaret. yeni toplumda yarat›lacak olan yeni bilimsel ve teknik elit ile kendi ayr›cal›klar›n› korumaya çal›flan eski elitler aras›nda bir toplumsal farkl›laflma problemi yaflanaca¤›n›. Ayr›ca bilimsel kurulufllar›n. 1967. onar›m hizmetleri ve genel devlet ifllerini kapsayan hizmet sektörü (Bell. Sanayi toplumlar›nda yar› vas›fl› iflçilerin. temel mesele (u¤rafl) öteki insanlard›r. 1976. Bunlar›n içinde sonuncusu belirleyicidir çünkü kilit noktadaki meslekler merkezde bilim adamlar› olmak üzere. ve üçüncüsü de gelecekteki toplumda bilimsel ustal›¤›n üretilmesi ve sürdürülmesi yüksek düzeyde e¤itim görmüfl bir araflt›rma elitinin ve onlar› destekleyecek genifl bir teknik kadronun varl›¤›n› gerektirecektir” (Bell. 234). bireysel profesyonel hizmetler ile al›m sat›m. 1976. Bu durumda Bell’e göre üç önemli sosyolojik sorun ortaya ç›kmaktad›r. bilgisayar teknolojilerine dayal› sektörlerin geliflti¤i. yeni toplumun tamamen uyum içinde bir toplum olmayaca¤›n›. ‹malat sanayinin yerine ticaret. yeni toplumun tabakalaflma sistemi kaç›n›lmaz olarak profesyonel ve teknik s›n›flar›n hakimiyetini vurgulayacakt›r. Sanayi sonras› toplumda ise Bell’e göre. sigortac›l›k. ayr›ca bilimin emek de dahil olmak üzere di¤er etkinlik biçimlerinden farkl› oldu¤unu ve bu nedenle de endüstriye dayal› bir toplumla bilime dayal› bir toplumun birbirinden çok farkl› özelliklere sahip olaca¤›n› belirtir (Bell. Sanayi sonras› toplum üç sektörden endüstriler bar›nd›r›r: ulaflt›rma ve hizmetlerin oldu¤u üçüncül endüstriler. hizmet sektörünün yani sa¤l›k. Di¤er iki toplum tipinin aksine sanayi sonras› toplum makine teknolojisinin yan› s›ra enformasyona dayal› “entellektüel teknoloji”nin yükseldi¤i bir toplumdur. enformasyonun üretimi en baflat sorun oldu¤u için bilim en önemli enformasyon kayna¤›d›r. Bu yeni toplum yap›s›n› karakterize eden en önemli unsurlardan biri art›k imalat sanayi üretiminin bafll›ca üretim olmamas›d›r. Sanayi sonras› toplumda.108-109). toplam üretim içindeki oranlar›n›n artt›¤› gözlenmektedir.10 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Post-endüstriyel toplumda tar›m ve sanayi sektörleri gerilemifl. s. 1996. sa¤l›k. üniversitelerin ve araflt›rma enstitülerinin organizasyonlar› da önemli bir sorundur. Bell. sigorta.109). ticaret. finans. Bütün bunlar Bell’e göre yeni bir potansiyel hakim s›n›f›n göstergeleridir. araflt›rma. s. e¤itim. uzman kiflilerdir. Bu süreç bafll› bafl›na ekonomik yap›daki dönüflümü göstermektedir. Sanayi toplumunda yayg›n bir biçimde varolan mal üretiminden hizmet üretiminin yayg›n hale gelmesi en çarp›c› unsurlardan biridir. s. emlak gibi hizmet sektöründeki mesleklerde çal›flanlar artm›flt›r. ‹lk olarak. Sanayi sonras› toplumda belirginleflen ikinci önemli de¤iflim toplumsal s›n›flarda gözlenen farkl›laflmad›r. kamu yönetimi ve boflzaman faaliyetlerinin oldu¤u beflincil endüstriler. Önceki toplumlarla karfl›laflt›r›ld›¤›nda sanayi sonras› toplumun en önemli ve ilk özelliklerinden biri üretim biçiminin farkl›laflmas›d›r. Uluslar›n gücü bilimsel kapasitelerine ba¤l›d›r. 27) toplam üretim içinde daha büyük bir paya sahiptir. bilim kurullar› taraf›ndan iflin örgütleniflinin sosyolojik sorunlar›n›n hepsi merkezi siyasal sorunlar olarak ortaya ç›kmaktad›r (Waters. 1976. Sektörel olarak tar›m ve sanayinin toplam üretim içinde ald›klar› paylar düflerken. s. ya bafllad›¤›n›. “bilimsel ve teknolojik devrim iflçi s›n›f› taraf›ndan yap›lamayaca¤›na göre. 2003. Bu toplum tipinde baz› insanlar di¤erlerine hizmet sa¤lamaktad›rlar ve bu hizmeti sa¤layanlar genel olarak di¤erlerinden çok daha bilgili. Bu nedenle sanayi sonras› toplumda bilime verilen devlet desteklerinin türleri ve do¤as›.110-111). bilimin siyasallaflmas›. 109-110). s. e¤itim. profesyonel ve teknik olanlard›r. finans. Bu da genel olarak onlara büyük avantajlar sa¤lamaktad›r (Ritzer. gayrimenkul. di¤er bir ifa- . o halde gelecekteki toplumda iflçi s›n›f›n›n rolü ne olacakt›r? ‹kincisi. finans ve sermaye de¤ifliminin oldu¤u dördüncül endüstriler.

telefon gibi pratik icatlardan örnekler vermekte. ancak y›llar sonra gerçeklefltirildi¤ini öne sürmektedir. . yönetici. elektrik. Bugün her toplum teknolojik yenilik (innovasyon) ve büyüme içinde yaflamaktad›r. 28). 1967. Bu önem kazanma ya da öne ç›kma teorik bilginin birikiminin ve da¤›l›m›n›n sadece son y›llarda yenilik ve de¤iflimin yol gösterici gücü haline gelifliyle ilgilidir (Bell. s. s. 25). büro ifllerinin art›fl›yla beyaz yakal› iflçilerin say›s› h›zla artm›flt›r (Bozkurt. postendüstriyel toplumda finans. 1976b. büyük ölçüde deneme yan›lma yoluyla. Ünite . ama bu kefliflerin alt›nda yatan genel ilkelerle ilgilenmeyen düflünürler taraf›ndan yap›ld›¤›n› belirtmekdir. idare. farkl› sek- Post-endüstriyel toplumda teorik bilgi ampirizmden daha önemli ve öncelikli olmufltur. Bell’in sanayi sonras› toplum argüman›n› gelifltirdi¤i 1950’li y›llar›n ortalar›ndan itibaren rakamlara göre Amerikan toplumunda beyaz yakal› çal›flanlar›n (profesyonel. bu icatlar›n alt›nda yatan ilkelerin ve temel özelliklerin keflfedilmesinden sonra yeni pratik uygulamalar›n. büro iflleri gibi ifllerde çal›flan vas›fl› beyaz yakal›lar›n say›s›n›n artt›¤›n› belirtmektedir. Resim 1. 28). teori ve empirizm aras›ndaki iliflkinin de¤iflti¤ini ekonomilerin yönetiminde de görebilece¤imizi belirtir. 1967. yetenekli. s. idare. 46). yar› vas›fl› çal›flanlar ve iflçiler) geçmifltir (Bell. Bell.1. 1976a. teorik bilgi her toplumun teknolojik yeniliklerinin temeli haline gelmifltir (Bell. 19. pratik uygulamalar›n daha sonra yap›ld›¤› döneme ise kimyasal olarak üretilmifl olan sentetikleri göstermektedir. bilim ve teknoloji aras›ndaki de¤iflen iliflkiyi yeniliklere bakarak görebilece¤imizi belirtir. 29).Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 11 deyle mavi yakal› iflçilerin oran› fazlayken sanayi sonras› toplumda e¤itim. makromoleküllerin özellikleri hakk›nda elde edilen teorik bilgiye dayan›larak yeni malzemelerin üretilmesi “planlanm›fl” ve Birinci Dünya Savafl› s›ras›nda Almanya’n›n savaflta önemli bir güç kazanmas›n› sa¤lam›flt›r (Bell. 1967. Bell’e göre hükümetler art›k do¤rudan parasal veya mali politikalar gelifltirmekte. s. Bu sentetiklerin önce teorik bilgisi elde edilmifl. sanayi sonras› toplumda bilginin karakterinde bir de¤iflim yaflanm›flt›r (Bell. büro ve sat›fl eleman›) say›s› mavi yakal› çal›flanlar› (zanaatkâr. 2005. Bell bilgiyi sanayi toplumunun sinir uçlar›na yerlefltirir. bankac›l›k. ve 20. s. s. Önce ilkelerin keflfedildi¤i. 29). Bell. yüzy›llarda büyük kefliflerin ve bu kefliflere dayal› endüstrilerin. telgraf. Sanayi sonras› toplumda dikkat çeken en önemli özelliklerden bir di¤eri bilginin kazand›¤› önemdir. Sanayi sonras› toplumda insanlar›n nerede çal›flt›klar›ndan ziyade ne tür ifller yapt›klar› mesleki iflbölümü aç›s›ndan önemli de¤ifliklikleri beraberinde getirmifltir. Teorinin amprizme karfl› önceli¤i esas hale gelmifltir. 1967. s. Çelik.2 Daniel Bell. ekonomik büyümeyi hedeflemekte. 16). Sanayi sonras› toplumda belirleyici olan teorik bilginin merkezi önem kazanmas›d›r. Her toplumda bilginin önemi yads›namaz zira iktidar›n temeli olarak bilginin mülkiyetinde ya da siyasal konumunda de¤il. sanayi-sonras› toplum yeni teknik seçkinler yaratarak toplumun s›n›f yap›s›n› yeniden biçimlendirmektedir (Bell. e¤itim. Özetle.

törler aras›nda denge kurmakta. ifl topluluklar›n›n elindedir” (Bell. 1967..12 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Bell. bilinçli politikalarla ekonominin yönünü flekillendirmeye çal›flmaktad›rlar. Ça¤dafl toplumda da insanlar›n ço¤u ifladam› de¤ildir. 30). mühendis. ekonomik teoride hükümetlerin bunlar› yapmalar›na izin veren yeni yasalar›n gelifltirilmifl olmas›d›r (Bell. sosyal bilimlerde de birçok alanda bilgisayar tabanl› ekonomik sistemlerin modellemeleri. bu sayede gelecekte hayatlar›m›z› etkileyecek konular› seçip kontrol edebilece¤imiz “alternatif gelecekler” çizebilece¤imizi düflünmektedir (Bell. Bell’in öngörüsüne göre nas›l ki sanayi toplumunda ticari iflletmeler en önemli kurumlarsa. Üniversitelerin toplumlar›n bilgi üretiminde. s. Gerçekten günümüzde üniversiteler tüm dünyada sanayileflme düzeyleri ne olursa olsun. s. her ne kadar günümüzde güç bir dereceye kadar fabrikadaki sendikayla paylafl›lAMAÇLARIMIZ sa ve politik düzen arac›l›¤›yla toplum taraf›ndan düzenlense de. 2008. Bütün bunlar›n yan›nda herhangi bir karfl›l›k beklemeden teorik bilginin araflt›r›ld›¤›. Bell’e göre: S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ “. Toplumun temel de¤erleri ifl SIRA S‹ZDE kurumlar›na odaklanm›flt›r. b›rak›n›z geçsinler) Post Endüstriyel Bilgi Üniversite Profesyonel/uzman Bilgi/beceri Devlet/Anonim ortakl›k Tablo 1. Sadece teknolojik yenilikler anlam›nda de¤il. kodland›¤› mekân olarak üniversiteyi. en büyük ödüller bu alandad›r. s. test edildi¤i. teknisyen ya da entelektüel olaca¤›D‹KKAT n› söylemek de¤ildir. 30). toplumsal davran›fllar›n ve karar alma süreçlerinin kontrollü deneylemeleri yap›labilir hale gelmifltir. karar verme problemleri gibi çok çeflitli konular›n simülasyonlar›n›n yap›labildi¤ini ve sosyal bilimler alan›nda ilk defa büyük ölçekli “kontrollü deneyler” yapma olana¤›na kavufltu¤umuzu vurgulamakta.1 Endüstriyel ve PostEndüstriyel Toplumun Karfl›laflt›r›lmas› Kaynak: Kivisto. teknisyenler ve entellektüeller olacakt›r (Bell. mühendisler. 30). sanayi sonras› toplumun en temel kurumu olarak belirmektedir (Bell. 30). Temel kaynak Temel kurum Temel karar vericiler Gücün temeli Politikan›n rolü Endüstriyel Makineler fiirketler Tüccarlar Mülkiyet Laissez-faire (B›rak›n›z yaps›nlar. önümüzdeki yüzy›l içinde üniversiteler teknolojik yeniliklerin ve bilginin yeni kaynaklar› olarak sanayi sonras› toplumun merkezi kurumlar› olacakt›r (Bell. 1967. ama yine de bunun bir “ifl medeniyeti” oldu¤u söylenebilir.yeni ça¤›n öncelikli kurumlar›n›n entelektüel kurumlar olaca¤›n› söylemek. s. ve en büyük güç de. insanlar›n ço¤unun bilim insan›. 29). K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . 1967. 1967. Hükümetlerin ekonomi konular›na bu flekilde müdahale edebilmelerini mümkün k›lan. s. giderek daha karmafl›k hale gelen bilgisayar temelli simülasyon prosedürleri sayesinde ekonomik sistemler. teknolojinin sosyal bilimlerde kullan›lmas› sayesinde gelecekte hayatlar›m›z› etkileyecek konular› seçip kontrol edebilece¤imiz alternatif gelecekler çizebilece¤imizi düflünmektedir. 1967. 30). toplumlar›n gerek teorik gerekse pratik kullan›m alanlar›na yönelik bilgi olsun Bell’in öngörüsünü do¤rular nitelikte merkezi öneme sahip olmufllard›r. 1967. 56 SIRA S‹ZDE 2 Sanayi toplumu sanayi sonras› toplumu karfl›laflt›r›n›z. s.. bilginin sanayinin hizmetinde kullan›lmas› yönünde çok önemli katk›lar› olmufltur. Bell. s. SIRAile S‹ZDE Bell’in öngörüsüne göre yeni ça¤›n temel kurumlar› düflünsel (düflünce kuruDÜfiÜNEL‹M lufllar›) olacak ve önemli insanlar› da bilimadamlar›. sosyal davran›fllar.

teknolojinin kontrolü ve teknolojik de¤erlendirmeye dayal› bir ‘gelecek yönelimi’ (Slattery. bunun da önceli¤in ifl oldu¤unu gösterdi¤ini belirtir. mesleki hareketlilik gibi konularda kararlar› önce ifladamlar›n›n.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 13 Bell. çiftçi. iflçi s›n›f› a¤›rl›kl› bir toplumdan daha da orta s›n›f bir topluma geçifl. yani kararlar›n çok daha teknik bir nitelik kazanaca¤› anlam›na gelmektedir. 94’ten akt. s. Bu çerçevede de e¤itim kurumlar›n›n ve entelektüel kurumlar›n yayg›nlaflmas› ve yetenekli kiflileri kendi bünyelerinde bar›nd›rmas›. kompüter.ilerlemenin ve politika-oluflturman›n as›l kayna¤› olarak teorik bilginin merkezi konumu. elektrik. fayda-maliyet analizlerinin yap›laca¤›. su. insanlar›n gündelik yaflamlar›n› etkileyen istihdam. ekonominin dengesine ve büyümesine iliflkin hayati kararlar›n yine hükümet taraf›ndan verilece¤i. el iflçisi Sa¤duyu. BOYUTLAR Üretim flekli Ekonomik sektör ENDÜSTR‹ ÖNCES‹ Do¤al maddelerin ifllenmesi Birinci Tar›m. • Mesleki aç›dan .mavi yakal› endüstriyel mesleklerden beyaz yakal› profesyonel ve teknik konumlara. Bu aç›dan yeni toplumun bask›n kurumlar›n›n entelektüel kurumlar olmas› da “üretim ve ifl ile ilgili kararlar›n toplumdaki di¤er güçlerden” do¤acak ya da bu güçlere ba¤l› olacak olmas›. Bozkurt. 1967. • ‹deolojik aç›dan . bu kurumlar sosyal prestij ve sosyal statü kayna¤› olacakt›r (Bell. ya¤. Ünite .mal üretiminden hizmet ekonomisine geçifl. Finans Sa¤l›k. yeni ürün yat›r›mlar›. sonra hükümetlerin verdi¤ini. s›nama yan›lma Geçmifle yönelik Do¤aya karfl› oyun Gelenekçilik Yarat›lan. 462). ancak hükümetlerin bu kararlar› araflt›rma ve gelifltirmeye yapt›¤› yat›r›mlara dayal› olarak verece¤i. 1976a. Araflt›rma Rekreasyon.1. yar› vas›fl› Ampirizm&Deneyim fiu andaki tecrübelere yönelik Fabrikalaflm›fl do¤aya karfl› oyun Ekonomik büyüme . s. 2005. profesyonel ve teknik mesleklerin hakim oldu¤u. s. Tablo 2. 46 Dördüncü Ticaret. ifl. rüzgar. etkililik-maliyet analizlerinin. Madencilik. 30). kaba insan ve hayvan Hammadde El sanatlar› Artizan.politikac›lar ve ifladamlar›ndan oluflan geleneksel güç yap›s›na meydan okuyabilecek yeni bir bilgi s›n›f›n›n yarat›lmas›. E¤itim ‹dare Enformasyon. s. Bal›kç›l›k‹kinci Petrol&gaz ENDÜSTR‹ Fabrika Mal üretimi Dayan›kl›l›k Dayan›ks›z A¤›r sanayi ENDÜSTR‹ SONRASI ‹flleme ve yen. • Kültürel aç›dan . önemli kararlarda etkili olacak bir bilgi s›n›f›n›n merkezi oldu¤u. gaz. kömür Mali kapital Makine teknolojisi Mühendis.1 Kaynak: Bell. Bell post-endüstriyel toplum tipinin özelliklerini flöyle s›ralamaktad›r: • Endüstriyel aç›dan . toplum aç›s›ndan önemli bir hedef haline gelecek. • Politik aç›dan . 2007. kültürün ve ideolojinin teorik bilgiye ve teknolojiye dayal› oldu¤u bir toplumdur. enerji. veri sistemler Bilgi Entelektüel teknoloji Bilim adam› & profesyonel meslekler Soyut teori modelleri &simülasyonlar&sistem analizleri Gelece¤e yönelik Kifliler aras›nda oyun Teorik bilginin kodifikasyonu Dönüfltürülen kaynak Stratejik kaynak Teknoloji Temel nitelik Metodoloji Zaman perspektifi Dizayn Eksen ilke Do¤al güç. fabrikalar›n yeri. vergilerin da¤›t›lmas›. hizmetler Üçüncü Transport Yararl›l›k Bell’e göre post-endüstriyel toplum hizmet ekonomisine dayal›.

Bell’e göre toplumsal yap›.114). Bell. Ayr›ca yeni toplumda liderli¤i bugün bildi¤imiz anlamda ifladamlar› ve flirketler de¤il. s. ekonomik büyümenin ve toplumsal tabakalaflman›n bu teorik bilgi ekseni etraf›nda örgütlendi¤i bir yap›d›r (Bell.14 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Bell. toplumsal örgütlenmenin yeni eksensel ilkesini tan›mlayan S‹ZDE ve giderek SIRA daha post-endütriyel hale gelen toplumlar›n karfl›laflt›klar› temel problemleri betimleyen bir kavram oldu¤unu vurgular. yeni teknolojinin. s. 108). s. yeni bir toplumsal oluflumun. hatta Bell genel olarak da DÜfiÜNEL‹M “toplumlar›n organik oldu¤una ya da tek bir sistem olarak analiz edilebilecek derecede bütünleflmifl olduklar›na” inanmaz (Bell. 1967. 1967. endüstriyel toplum ya da kapitalizm gibi post-endüstriyel toplumun da ancak kavramsal bir flema içinde anlaml› oldu¤unu. Toplumsal yap› bu anlamda siyasi rejimden ve kültürel biçimden-düzenlemeden ba¤›ms›z olarak post-endüstriyel olabilir. 1967 y›l›nda yay›nlad›¤› makalede bu durumu flu flekilde ifade etmektedir: TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Daniel Bell sanayi sonras› toplum kavram›na iliflkin ilk toplu de¤erlendirmesini yapt›¤› iki makalesinde (1967) o günün toplumsal koflullar›nda toplumun üretim yap›s›nda. Di¤er bir deyiflle. 27). Bell. bunlardan yaln›zca ikincisinde sanayi sonras› toplum özellikleri oluflabilir (Waters. ekonomistler ve yeni bilgisayar teknolojisinin mühendisleridir (Bell. araflt›rma flirketleri. karar alma mekanizmalar›nda yaflanan de¤iflimleri ve sonuçlar›n› aç›klamaktad›r. 27). politik ve kültürel alan› ancak dolayl› olarak etkiledi¤ini belirtmektedir.114). Bell. 1976. 1996. 1976. Gerçekten de sanayi sonras› toplum özelliklerini vurgularken Bell’in 1960’lar›n sonlar›nda önem atfetti¤i birçok toplumsal. s. 1967. Bell analizi boyunca toplumsal yap› olarak tan›mlad›¤› tekno-ekonomik alan›n post-endüstriyel olabilece¤ini iddia eder. tekno-ekonomik (teknolojik ve SIRA S‹ZDE ekonomik) düzen anlam›na gelmektedir ve bu alandaki de¤iflimler zorunlu olarak politika ve kültür alan›ndaki de¤iflimlerle iliflkilendirilmek zorunda de¤ildir. s. Saint SimonKile bilgilerinizi hat›rlamak için Klasik Sosyoloji Tarihi (Aç›kö¤retim Fa‹ ilgili T A P kültesi Yay›nlar›. 2011) kitab›m›z›n “Sosyolojide ‹lk Dönem Geliflmeler” bafll›kl› ünitesinde Saint Simon ile ilgili sayfalar› yeniden okuyabilirsiniz. yönetim anlay›fl›nda. s. ifladamlar›. yeni figürler bilimadamlar›. s. 27) de¤iflmekte oldu¤unu. 1976. ‘Post-endüstriyel toplum’ kavram›. s. toplumsal yap›daki de¤iflimi tan›mlama çabas›ndan do¤mufl bir kavramd›r (Bell. Eskiflehir. post-endüstriyel toplum kavram›n›n toplumsal yap›daki de¤iflimi tan›mlama çabas›ndan do¤du¤unu. di¤erinin ise ifllevsel rayonelli¤e ve meritokrasiye yöneldi¤ini belirtir. matematikçiler. Dahas› toplumsal yap›da iki boyut ay›rt edilebilir: sosyo-ekonomik ve (ekonomik mülkiyet örüntüleri) ve sosyo-teknik. 1976. Bat› toplumunO R U da kültür veS toplumsal yap›n›n birbirinden ayr›ld›¤›n›. flimdi “eski endüstriyel düzen”in (Bell. 19. birinin giderek kurum-d›fl›laflt›¤›n› ve mevcut ahlak normlar›na uymaz hale geldi¤ini. Bu aç›dan post-endüstriyalizmin politika ve kültür alan›n› ancak dolayl› olarak etkileAMAÇLARIMIZ yece¤ini savunur (Bell. sanayi sonras› ‹NT ERNET toplum kavram›yla aç›klanabilece¤ini iddia etmektedir. Yeni toplumun egemen kurumlar› entellektüel kurumlar› olacakt›r. yüzy›l›n bafl›ndaki sanayileflmenin ortaya ç›kard›¤› yeni toplumsal formasyonun özelliklerini sanayi toplumu kavram›n› kullanarak aç›klayan ilk sosyologun Saint Simon oldu¤unu vurgulayan Bell. Bu çerçevede post-endüstriyalizm D‹ KKAT kavram›. endüstri yöneticileri iken. endüstriyel laboratuvarlar ve üniversitelerin üstlenece¤ini ifade etmektedir (Bell. yani postendüstriyalizmin as›l etkisinin toplumsal yap› SIRA S‹ZDE üzerinde oldu¤unu. merkezde teorik bilginin yer ald›¤›. kurumsal özelliklerin günümüzde içinde yaflad›¤›m›z toplumsall›¤› aç›klamada güçlü oldu¤unu görebilmekteyiz.112). xcix). Özetle sanayi toplumunun egemen figürleri giriflimciler. post-endüstriyel toplum Bell’e göre bir toplumsal sistem de¤ildir.

110). ileriye do¤ru de¤erlendirmelerin. s. 1967. Bell. . 64). • Teknolojinin planlanmas›: Teorik bilginin geliflmesi teknolojik önkestirimde bulunmay› olanakl› hale getirmektedir. Yeni toplumun liderli¤i ifladamlar›nda ya da bildi¤imiz flekliyle flirketlerde olmayacakt›r (üretimin çok önemli bir k›sm› rutinleflmifl olacakt›r). s. 1996. s.. “eski” endüstriyel düzenin geçmekte oldu¤u ve asl›nda bir “yeni toplum”un oluflmakta oldu¤u aç›kl›k kazan›r. 110). finans. gelifltirme faaliyetleri yürüttüklerini gözlemleyebilmekteyiz. 1996.entelektüel kurumlar olacakt›r. Sanayi sonras› toplumun ilk ve en önemli özelli¤i iflgücünün ço¤unlu¤unun art›k tar›m ya da imalat sanayi ile ilgisinin azalmas›d›r.. ekonomistler ve yeni bilgisayar teknolojisinin mühendisleridir.Saint-Simon’un yönteminden ziyade ruhu ile düflünecek olursak. ifladam› ve endüstriyel yönetici ise. 1996. Daha etkin. yeni toplumun yap›s›n›n iskeleti flimdiden görünmektedir” (Bell. s.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 15 “. Bell “bilgi s›n›f›”n›n temelde mülkiyete de¤il. Waters. Bu çerçevede bilimadamlar› ve mühendisler birlikte “bilgi s›n›f›”n› oluflturacaklar ve varl›kl› burjuvazi ile yer de¤ifltireceklerdir (Bell’den akt. bilgiye dayal› bir profesyonel s›n›f oldu¤unu ancak bilgi s›n›f›n›n endüstriyel bir s›n›f olmaktan çok bir statü grubuna daha yak›n bir oluflum oldu¤unu belirtse de sanayi sonras› toplumun en önemli s›n›f› olarak addetti¤i bilgi s›n›f›n› “s›n›f” olarak betimlemekte ›srar eder (Waters. Ve yeni toplumun hakim kurumlar› da -en yetenekli olanlar› içerecek ve en yarat›c› flekilde meydan okuyacak olmalar› aç›s›ndan. ulafl›m. s. toplumsal kontrol. 110). ancak ticaret. dinlence. üniversitelerin sanayi kurulufllar› ile iflbirli¤i içinde piyasaya yönelik ürün tasarlama. s. bu liderlik araflt›rma flirketlerinde. sanayi sonras› toplumda üniversite/yüksek ö¤renim gerektiren profesyonel ve teknik mesleklerin toplumda ço¤unlu¤u oluflturmasa da egemen olaca¤›n› ifade etmektedir.27). sa¤l›k. E¤er son yüz y›l›n hakim figürleri giriflimci. Waters’a göre Daniel Bell. endüstriyel laboratuvarlarda. Bu durum ayn› zamanda bilginin çok farkl› durumlar için uygulanabilir soyut sembolik sistemler fleklinde kodlanmas›n› kapsamaktad›r (Bell’den akt. yüzy›l›n toplumuna iliflkin de¤erlendirmelerinin bir k›sm›n›n hâlâ geçerli oldu¤unu söyleyebiliriz. Ünite . araflt›rma. 1996. ideal tip benzeri bir kurgu ile sanayi sonras› toplumu 5 aç›dan de¤erlendirmektedir: • Hizmet ekonomisinin oluflumu: Teknolojinin geliflmesi ile birlikte toplumun ekonomik ve teknolojik yap›s› da de¤iflmektedir.1. deney istasyonlar›nda ve üniversitelerde olacakt›r. 1996. riskleri. maliyetleri ve avantajlar› içerecek flekilde de¤iflimin planlanmas›d›r (Bell’den akt. yenilikler (inovasyon) ve yeni toplumsal iliflkilerin siyasal yönetimi için temel oluflturmaya bafllam›flt›r. Weber’in bürokratik yönetici s›n›f›na dair ideal tipin boyutlar›nda kulland›¤› metodolojiye öykünerek. Bell’e göre yeni toplumun liderli¤ini üniversiteler üstlenecektir. • Profesyonel ve teknik s›n›f›n üstünlü¤ü: Bell. 110). yüzy›l›n ortalar›nda 21. • Teorik bilginin önceli¤i: Sanayi sonras› toplumun tan›mlay›c› ekseni teorik bilginin üstünlü¤üdür. sanayi sonras› toplumda bilginin geleneksel veya uygulamal› de¤il. metamatikçiler. Waters. “yeni adamlar” bilim insanlar›. Dolay›s›yla Bell’in 20. verimli ve kazançl› teknikler ve üretim sistemleri. Waters. Bu durum. Asl›nda. e¤itim ve yönetim gibi hizmetlerde yer almaktad›r (Bell’den akt. teorik karakterde oldu¤unu vurgulamaktad›r. sanayi kurulufllar›n›n AR-GE (araflt›rma gelifltirme birimleri) birimlerinin birer araflt›rma laboratuvar› gibi ifllev gördü¤ünü. Sanayi sonras› toplumda flirketlerin. daha az etkin ve kârl› olanlar›n yerini almaktad›r. Waters. Toplumun bilginin çevresinde örgütlenifli.

• Kararlar›n daha teknik bir nitelik kazanmas›. 112-113). spor v. böylece de bilimcilerin ve ekonomistlerin (yani profesyonel mesleklerin) politik sürecin içine daha do¤rudan girmeleri (Belek. s. araçlarla ya da makinelerle ifli olan. 111). s. al›fl›lagelmifl anlamlar›n›n karfl›s›nda. bir entelektüel teknoloji ürünü olarak istatistiksel ve mant›ksal olarak bilgisayara veri olarak girilen formüllerdir (Bell’den akt. Ekonomik yap›daki dönüflüm 2. kiflinin sezgiden ba¤›ms›z bir flekilde karar alabilmesine olanak tan›yan. “insanlararas› oyun”u model alabilen. s. bu situslar aras›nda gerçekleflece¤ini. toptan ve perakende da¤›t›m›n›n genifllemesini varsayar. dahas› bu çat›flmalar sayesinde s›n›f oluflumunun engellenebilece¤ini ileri sürer (Waters. mal üretimi acil ihtiyaçlardan fazla oldu¤unda. 327). 1996. beyaz-yakal› istihdam›. s. 1997. 1996. Dördüncü olarak. yeme-içme. Waters (1996). bireysel gelir artt›¤›nda bofl zaman hizmetleri (kiflisel bak›m. ulafl›m›n. toplumun karmafl›klaflan yap›s› ve haklar›n artan siyasallaflmas› kamu hizmetleri sektörünün genifllemesine neden olmaktad›r (Waters. Kitab›n sonraki bask›lar›nda Bell dört ifllevsel situs belirtir: bilimsel. e¤lence. Bell yaflad›¤› toplumda deneyimledi¤i yeni teknolojik geliflmeler. sa¤l›k ve e¤itimin birer hak olarak kavran›fl› yayg›nlafl›r. Üçüncüsü. s. Waters.s) büyür. hükümet. ekonomi. Yükselen yeni s›n›flar . Ancak Waters’a göre (1996) sanayi sonras› toplum kuram›na sonradan fazlaca eklenen bu özellikler asl›nda iki temel unsurun. 1993. 143). soyut sembollerin sistemi olarak “entelektüel teknoloji” düflüncesini ileri sürmektedir. Sanayi Sonras› Toplumlar›n Genel Karakteristikleri Veysel Bozkurt (2010) sanayi sonras› topluma iliflkin belirgin özelliklerini Daniel Bell ve di¤er sanayi sonras› toplum kuramc›lar› olan Alain Touraine ve Masuda’n›n yaklafl›mlar›n› da kapsayacak biçimde flu bafll›klar alt›nda de¤erlendirmifltir: 1. Hizmet sektörünün birçok bilefleni bulunmaktad›r. ‹kinci olaraksa. Beflinci olarak ise. teknomant›ksal. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› • Yeni entelektüel teknolojinin yükselifli: Teknolojinin fiziksel. enformasyon ekonomisi gibi bugün s›kl›kla kulland›¤›m›z kavramlar›n ve oluflumlar›n Bell taraf›ndan sanayi sonras› toplumun genel özellikleri aras›nda s›raland›klar›n› görmekteyiz. Sanayi sonras› toplumun iki temel özelli¤i bulunmaktad›r: • Bilim ve ak›l yürütmeye dayal› de¤erlerin rolünün toplumun temel kurumsal gereksinimleri olarak öne ç›kmas›. Ayr›ca meritrokrasi. boflzaman seyahati. ayr›ca befl kurumsal situs belirler: ticaret. bankac›l›k ve finans sektörlerinin düzenlenmesi ile büyür. 111-112). 1996. Bilgisayar “entelektüel teknoloji”nin aletidir. Büyük çat›flmalar›n s›n›flar aras›nda de¤il. yönetimsel ve kültürel. ‹lk olarak sanayi toplumunda belli bafll› kol eme¤ine dayal› gerçeklefltirilen hizmet endüstrisinin. sosyal refah ve askeri. k›tl›¤›n sonu. iletiflimin. sanayi sonras› topluma iliflkin boyutlar›n çeflitlendirildi¤ini baz›lar›ndan ise vazgeçildi¤ini söylemektedir. üniversite/araflt›rma. teorik bilginin merkezileflmesi (teknolojik de¤iflim için bilimin kullan›m›) ve hizmet sektörünün genifllemesinin çeflitlendirilmesidir. iflin yap›s›ndaki ve çal›flanlar›n kompozisyonundaki de¤iflimleri gözlemledikçe kuram›na yeni birtak›m unsurlar› ekleyerek revize etme ihtiyac› hissetmifltir. Sanayi sonras› toplumun bilginin yo¤un olarak kullan›ld›¤› bir toplumsal formasyon olarak organize edilmifltir.16 Entelektüel teknoloji fleylerin yeniden üretilebilir tarzda yap›m yolunu belirleyen ve sorun çözümünde sezgisel yarg›n›n yerini alabilecek bilimsel bilgiyi içerir (Poloma. Bu anlamda bilgisayar fiziksel bir teknolojik araç olarak düflünülebilir ancak yaz›l›m. Bell’in Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli kitab›n›n sonraki bask›lar›nda. kamu hizmetlerinin.

2007. S›n›fsal de¤iflim çal›flma alan› ile birlikte seyretmifltir. Üniversiteler. Ünite . uzmanl›k alanlar› ve idari teflkilat›n geliflmesi sonucunda ortaya ç›kan “yeni bir entelijansiya” yani “bilgi s›n›f›” önem kazanm›flt›r (Slattery. 2010. Enformasyon teknolojilerinin bilim- Sanayi sonras› toplumda kol eme¤ini kullanan mavi yakal› iflçilerin istihdam› azalm›fl. 4.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 17 3. üretilen bilginin kullan›m› kadar çok önemli stratejik bir araç haline gelmifltir. 326). s. s. Enformasyon teknolojileri 5. iflin niteli¤inde de gözlemlenmektedir. Ayr›ca “bilgi daha önce benzeri görülmedik ölçüde teknik yenilenmeyi ve ekonomik büyümeyi basitçe yönetmekle kalmamaktad›r. 95. bilgisayar. Sanayi sonras› toplumun belirgin bir özelli¤i olan s›n›fsal de¤iflim. Sanayi sonras› toplumlar›n özellikle bilginin stratejik kontrolü ba¤lam›nda düflünce kurulufllar›. 222). s. sistem analizi ve bilimsel araflt›rma ve gelifltirme gibi mesleki hizmetler olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r” (Bell. 1989. 2007. 326). s. akt. sosyal hizmetler gibi insani hizmetler. 1993. Yükselen yeni s›n›flar: De¤iflim yaln›zca üretimin gerçekleflti¤i mekânlarda de¤il. Enformasyon teknolojileri: Enformasyon teknolojisi sanayi sonras› toplumun ortaya ç›k›fl›nda etkili olan bir etmendir. Sanayi sonras› toplumda yeni s›n›flar ortaya ç›km›flt›r. Bu efl zamanl› de¤iflim “yap›lan iflin türünde teknik ve profesyonel s›n›f›n üstünlü¤ü lehine” gerçekleflmifltir (Poloma. Yükselen yeni bilgi s›n›f› “servet ve mülkiyetten ziyade bilgi ve uzmanl›¤a dayal› yeni bir güç biçimini temsil ederler” (Slattery. Bilim adamlar›. “Bir ulus sanayilefltikçe. Bu geçiflin bir sonucu olarak ulusal gelir artt›kça hizmetlere olan talep artacakt›r” (Bell. s. Bu ba¤lamda sadece teknik bilgi anlam›nda de¤il. teknik ve profesyonel s›n›f büyümüfl. ekonominin çiftçilik (farming) ve tar›m (agriculture) sektöründen imalat (manifacturing) sektörüne kayar. t›p personeli gibi “teknik ve profesyonel” s›n›f›n niceliksel art›fl› söz konusudur. 2004. sa¤l›k. Sanayi sonras› toplumun di¤er karakteristikleri 1. s.1. s. stratejik araflt›rma merkezleri ve araflt›rma merkezleri etraf›nda örgütlendiklerini ve faaliyet gösterdiklerini söyleyebiliriz. Sanayi sonras› toplumda bilgi stratejik bir önem kazanm›flt›r. ö¤retmenler. 24). 326). ifl gücünün büyük bir k›sm›. 463). Sanayi sonras› toplumda bilgi ve enformasyonun artan oranda bir a¤›rl›k kazand›¤› kaç›n›lmaz bir olgudur. mülkiyetten çok bilgi ve uzmanl›¤a dayanan bir güce sahip olan “bilgi s›n›f›” önem kazanm›flt›r. 463). Bozkurt. 1993. 1973: 15’ten akt. s. “think-tank”ler. 3. Bilginin artan rolü 4. 1993. Bilginin artan rolü: Sanayi sonras› toplumun yeni paradigmas› teorik bilgidir. hem toplumsal tabakalaflma hem de toplumsal s›n›f analizlerini de etkilemifltir. Ekonomik yap›daki dönüflümler: Ekonomik yap›daki en belirgin dönüflüm mallar›n üretiminden hizmetlerin üretimine yönelik yaflanan de¤iflimdir. teknisyenler. 2. stratejik olarak farkl› co¤rafyalardaki politik belirleyicilik anlam›nda da bu kurulufllar›n finanse edildi¤ini ve siyasi aktörlere ba¤l› olarak reel politik alan› biçimlendirme gücüne sahip olduklar›n› ifade etmek mümkündür. Poloma. mühendisler. Yeni ortaya ç›kan toplumsal formasyonun örgütlenmesi bilgi ekseninde gerçekleflmektedir. endüstri gibi temel sektörlerin gerileyerek enformasyon ve hizmetler sektörlerinin ön plana ç›kmas› da önemli göstergelerdir. . Bilginin üretimi. kendisi de h›zla ekonominin temel faaliyeti ve mesleki temel belirleyicisi haline gelmektedir” (Kumar. Sanayi sonras› toplumda teorik bilgi “toplum için yeniliklerin sa¤lanmas›nda ve politik kararlar›n al›nmas›nda” merkezi bir rol alm›flt›r (Poloma. Ayr›ca tar›m. Sanayi sonras› toplumdaki en önemli s›n›f “bilgi s›n›f›”d›r. Art›k vas›fl› ya da yar› vas›fl› mavi yakal› iflçilerin yerine hizmet sektörünün ihtiyac›n› karfl›layan beyaz yakal› iflçilerin yo¤un olarak istihdam edildi¤i bir süreç yaflamaktay›z. Sanayi sonras› toplumda hizmetlerin üretiminde art›fl›n gözlendi¤i alanlar “e¤itim.

s. Sanayi toplumunun büyük toplumsal ve siyasal sorunlar› karfl›s›nda “ulus-devlet” Bell’e göre eski gücünü yitirmifltir. Toplumsal ve ekonomik yaflamdaki de¤iflimler sanatsal alanda da E L E V ‹ Z Y O N kültür. sermaye hareketlerini dünya tarihinde hiç olmad›¤› kadar h›zland›rmaktad›r. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Sanayi sonras› toplumda ulus devlet zay›flam›fl. 2010.18 Enformasyon teknolojileri (bilgi teknolojileri). depolanmas›nda. 225). Kültürün K ba¤›ms›z ‹ T A P ve özerk bir kurum haline gelmesi Bell’e göre sosyoloji disiplini için sorun teflkil eder. Dolay›s›yla enformasyon teknolojilerinin pozitif/negatif dönüfltürücü etkisi yads›namaz bir gerçeklik haline gelmifltir. Enformasyon teknolojileri insanlar›n ve toplumlar›n birbirleriyle iletiflim olanaklar›n› art›rmakta. Bilgisayar destekli üretim. ekonomi. yeni geliflen s›n›flar. Kültür” (‹stanbul. s. Aktüel Yay›nlar›. bilgi s›n›f› ile birlikte farkl›laflaca¤› öngörüsü de bulunmaktad›r. bilgilerin elde edilmesinde. Buna göre geleneksel iflçi hareketlerinin yerini “enformasyon toplumlar›nda sivil vatandafl hareketlerinin alaca¤›. A P ayr› bir flekilde 20. Ayr›ca gönüllü toplumsal hizmetlerin ve gönüllü kurulufllar›n sivil vatandafll›k ilkesi ekseninde yeni toplumsall›klar ve bu çerçevede yeni toplumsal hareketler gelifltirdikleri de görülmektedir. 2010. de¤iflimi teflvik etmektedir ve ekonomi de bu de¤iflim arzusunu yerine getiren bir araç haAMAÇLARIMIZ line gelmifltir. endüstri toplumunun merkeziyetçi e¤ilimlerinin zay›flad›¤› ve bireyselli¤in güçlendi¤i bir toplum olacakt›r” (Bozkurt. donan›m. Gerçekten de sanayi sonras› toplumda geleneksel iflçi hareketlerinin zay›flad›¤›. di¤er taraftan da bireyin konumunun güçlenmesine yol açm›flt›r” (Bozkurt. DÜ NEL‹M Post-endüstriyel ulus-devletin zay›flamas›na neden olan faktörler neler olabilir? SIRA toplumda S‹ZDE S O R U Düflününüz. gönüllü teflebbüslerin de toplumda giderek çok daha önemli hale gelece¤i” (Bozkurt. toplumsal s›n›flar›n parçal›l›¤›n›n art›fl› sonucu iflçi hareketlerinin de parçal› bir karakter kazand›¤› gözlemlenmektdir. Bat›n›n SIRA S‹ZDE sanayi toplumunda kültür toplumsal de¤iflmeden ba¤›ms›z kalarak bozulmam›fl ve K ‹ T varolmufltur. Sanayi sonras› toplumun di¤er karakteristikleri: Teknolojinin ucuzlayarak kitlesel kullan›m›n›n yayg›nlaflmas› “kitle üretimi ve haberleflmesinin çözülüflüne yol açarken. Ekonomi. cinsiyet ve dine gö‹NTERNET TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . 5. 2005) çal›flmas›n› SIRA okuyunuz. yerel SIRA hareket et’ felsefesinin egemen oldu¤u. D‹KKAT Kültür AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE S O R U DD Ü ‹fiK ÜK NA EL T‹ M S O S‹ZDE R U SIRA D‹KKAT AMAÇLARIMIZ 3 SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON Bell’in sosyolojisinde kültür en önemli alanlardan birisini oluflturmaktad›r. DD Üfi ÜN E Sanayi ve sanayi toplumdaki dönüflümleri bilgi. Ayn› zamanda üretim yap›s›na etkisi geleneksel istihdam alanlar›n› daralt›rken.fi Ü 226). bilgisayar ve iletiflim teknolojilerinin bileflimine. kültür ekseninde kap‹K Ksonras› A LT‹ M saml› bir flekilde de¤erlendiren çal›flmas› için Veysel Bozkurt’un “Endüstriyel & Post-Endüstriyel Dönüflüm: S O S‹ZDE R U Bilgi. yeni ama daha s›n›rl› ifl alanlar› yaratmaktad›r. Sanayi toplumunda varolan geleneksel iflçi hareketleri ve dayan›flmas›n›n. sermaye aç›s›ndan verimlilik art›fl› ve maliyet düflüflü anlam›na gelirken. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M sel ve toplumsal olarak hayatlar›m›za girifli toplumsal iliflkilerin. 2010. merkeziyetçi e¤ilimler azalm›fl ve bireysellik güçlenmifltir. ifllenmesinde ve iletilmesinde kullan›lan yaz›l›m. s. 226) öngörüsü yayg›n bir flekilde paylafl›lm›flt›r. ekipman ve hizmetlerin bütününe verilen add›r. çal›flanlar aç›s›ndan istihdam olanaklar›n›n daha yüksek e¤itim seviyesi gerektirmesi ve vas›fs›z/yar›vas›fl› iflçilerin istihdam sorununu beraberinde getirmektedir. yüzy›l›n ikinci yar›s›ndan itibaren kültür. hizmet sektöründe çal›flanlar. toplumsal rollerin de¤ifliminde çok önemli role sahiptir. üretim anlay›fl›n› de¤ifltirmekte. medya arac›l›¤› ile kurumsallaflm›fl ve ba¤›ms›zlaflm›flkendisini T göstererek t›r. Dolay›s›yla sanayi sonras› toplum bu aç›dan da “ekonomik faaliyetlerinde ‘global düS‹ZDE flün. tutumlar› ve ilgileri rastlant›sal olarak toplumsal konumlar›n özellikleri olan yafl. Çünkü sosyolojik pratik davran›fl›.

1976. 125-126). Bell’in post-endüstriyel toplumun. Buna göre.1. Bell post-endüstriyel toplumun özellikle toplumsal yap›s› ile kültürü aras›nda gördü¤ü kopuklu¤u elefltirir. postmodernizmle iliflkilendirdi¤i bu tür irrasyonel ve hedonizm benzeri geliflmelerin. Ünite . yeni bir yönetici elitten bahseder. Daha önce belirtildi¤i gibi. kendini gerçeklefltirme ve tatmin etme ilkeleri hâkimdir.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 19 re tahmin edebilece¤i iddias› üzerinden kurumsallaflm›flt›r. s. toplumun bütün de¤er sisteminin de¤iflip de¤iflmedi¤i meselesi ile ilgilenmez. s. Sanayileflme sonras› toplum tart›flmas›n› bu sorular ekseninde düflünmek. 2003. 1974. Örne¤in. de¤er seçimi ve estetik tercihler daha fazla kifliselleflmifltir (Waters. Bell yukar›da ele al›nan tüm bu faktörlerin post-endüstriyel toplumun hem toplumsal yap›s› hem de siyasal yap›s› ve kültürü üzerinde yol açt›¤› dönüflümlerle ilgilenir (Ritzer. bir baflka ifadeyle. Bu aç›dan radikal bir dönüflümü ifade ediyor. Bu noktada Bell özellikle post-endüstriyel toplumun toplumsal yap›s› ile kültürü aras›ndaki fark üzerinde yo¤unlafl›r. 2003. 235). s. en az›ndan baz› yönlerini. elefltirmekten geri kalmad›¤›na dikkat çeker. 235). 1996. s. s. Oysa yaflam tarz›. 232) Bell’in endüstriyel . Post-endüstriyel toplumun ekonomik meselelere odakl› toplumsal yap›s›nda rasyonalite ve verimlili¤e yönelik bir ilgi hâkimken kültürel alanda irrasyonel. 1974. 235). söz konusu yenilikler. 16). Ancak Ritzer (2003. s. 233) post-modern toplumu olumlu terimlerle tasvir etmeye çal›flan ço¤u post-modernistin aksine. Yeni bilgiden. SANAY‹ SONRASI TOPLUM TEOR‹S‹NE YÖNEL‹K ELEfiT‹R‹LER Sanayileflme sonras› kavram› ‘sanayi toplumu’ ve sanayileflme sürecine dair sahip oldu¤umuz resmin tümünü yeniden düflünmeye zorluyor. 13-14). böylesi bir kültürün verimlili¤in ve rasyonalitenin egemen oldu¤u bir toplumsal yap›ya ayk›r› düfltü¤ünü savunur ve bu noktada irrasyonel ve hedonistik düflüncelerle iliflkilendirdi¤i post-modernizmi elefltirir (Ritzer. Bell’in bir modernist ve hatta bir muhafazakâr olarak. s. sanayileflme beraberin- . 2003. Ritzer. daha önce ifade edildi¤i gibi (2003. Bell. insanlar› mevsimlere dayal› bir zaman alg›s›ndan saat esasl› bir planlama yapmaya zorlayarak zamanla ilgili temel alg›lar›n› dönüfltürebilmifl midir? Bütün bu yenilikler. geleneksel erozyona u¤ratarak onlar›n yerini ald›klar›n› ve bu aç›dan toplum için bir tehdit oluflturduklar›n› düflündü¤ünü savunur (Ritzer. Modern toplumlar›n tarihinin yeni bir evreye veya yeni bir aflamaya girmekte oldu¤u iddias›nda temellenen sanayileflme sonras› kavram›. Ritzer. Gerçekten de Bell’in ve di¤er sanayi sonras› toplum iddias›n› dile getiren kimi düflünürlerin iddia etti¤i gibi insanl›k tarihi sanayi toplumunun özellikleri ile büyük bir kopuflu temsil eden yeni bir evre içinde mi? Soruyu flöyle de sorabiliriz: Sanayileflme sonras› kavram› ile ifade edilen dönüflümler. post-endüstriyel toplumun toplumsal yap›s› ile kültürünü farkl› ilkeler temellendirmektedir. Bell sadece en tepedeki yap›larla ilgilenir. sanayileflmenin yol açt›¤› biçimde. insan bilincinin çerçevesini/iskeletini dönüfltürebilmifl midir? (Stearns. yenilikler acaba sanayileflmenin yol açt›¤› biçimde insan hayat›n›n genel çerçevesini dönüfltürebilmifl midir? Örne¤in. 441). ‘sanayi toplumu’nun yerini ‘sanayileflme sonras› toplum’a b›rakt›¤›n› iddia ediyor (Kumar. Oysa Bell bütün bu sorular›n cevaplar› ile çok da ilgili de¤ildir. s.post-endüstriyel toplumlar hakk›nda öne sürdükleri ile post-modernistlerin modern-postmodern toplumlar hakk›nda öne sürdükleri aras›nda birçok ortak nokta bulundu¤unu belirtmekteydi. s. yaflanan dönüflümü anlamak aç›s›ndan fayda sa¤layabilir. Sanayileflme-sonras› toplum kavram›n› ciddiye almak için bu meselenin de ele al›nmas› gerekir (Stearns.

) beyaz-yakal›lar›n artan etkinli¤ine. toplumda bilim adamlar›n›n ve teknik donan›ma sahip profesyonellerin say›s›n›n artmas› asl›nda sanayi sonras› toplumla de¤il.20 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› de aileye iliflkin ciddi dönüflümleri getirmifltir. ‹fl ile ev birbirinden ayr›lm›fl. Beyaz yakal› çal›flanlar›n profesyonelliklerinin düzeyi bu anlamda belirsizleflmifl. vb. modern kapitalist toplumlardaki en az›ndan son bir as›rda gözlemlenebilen rasyonelleflme süreciyle ilgilidir. s. Dolay›s›yla. 374). bütünüyle bilimsel ve teknolojik geliflmelerin bir ürünüdür (Giddens’tan aktaran Parlak. Weber’in de iddia etti¤i gibi. tarihsel gerçeklikleri ya ihmal etmekte ya da kendi iddialar›n› destekleyici bir biçimde kullanmaktad›r. teorik bilginin üretime uygulanmas› da yeni de¤ildir. Bell’in ilgisi daha önce de söyledi¤imiz gibi en tepedeki yap›lar›n dönüflümüne yönelik bir ilgi. 446). M. Ama Bell toplumsal bilinçle. mavi yakal› iflçiler ile beyaz yakal› iflçilerin yapt›klar› iflin niteli¤i aç›s›ndan Bell’in öngördü¤ü biçimde çok da farkl›l›k kalmad›¤›. süreklilik söz konusudur. ‹ngiltere’de 1850’lerde zaten bir hizmet ekonomisine do¤ru dönüflüm yafland›¤› gerçe¤ini görmezden gelmektedir (Kumar. Bell’in önkestirime dayal› metodolojisi. Dolay›s›yla profesyonel mesleklerin bilgi temelli edindikleri becerilerin vas›fs›zlaflmas› söz konusudur. Sanayi sonras› toplum teorisine yöneltilen elefltirilerin odak noktas› “s›n›fsal eflitsizli¤in kal›c›l›¤›. mavi-yakal›lar›n ekonomideki a¤›rl›¤› azal›rken beyaz-yakal›lar›n iflgücü içindeki etkinli¤inin belirgin bir biçimde artt›¤›n› iddia etmekte. 109). Bell. E¤itimli profesyonel ve teknisyen gruplardan oluflan (bilim adamalar›. üniversiteleri. “gelece¤in toplumu” portresi çi- . ‹malata dayal› üretimin yerini hizmete dayal› bir ekonominin ald›¤› bu yeni ekonomik yap›da. Dolay›s›yla. s. Dahas›. Benzer bir biçimde. Bu anlamda sanayi sonras› toplum olarak tasvir edilen dönemde çal›flanlar›n bilgi düzeyleri neredeyse eflitlenmifl. bilimsel bilginin ya da teorik bilginin ayr›cal›¤› ve iktidar› s›n›rlanm›flt›r. de¤erler sistemi ile ya da bunlar›n yaflad›¤› dönüflümle ilgili bir çözümleme yapmad›¤› için arad›¤›m›z cevaplar› onun söylediklerinde bulmam›z mümkün de¤il. sanayileflmenin ifl ve aile aras›ndaki ba¤› bütünüyle de¤ifltirmesinde gözlemlenir. 1976. s. 1998. sanayi toplumu ile sanayi sonras› toplum aras›nda. sanayi sonras› toplumda bulabilir miyiz? Belki evet. matematikçiler. erkekler eve ekmek getiren bir rol üstlenmifllerdir. araflt›rma örgütlerini ve deney merkezlerini yerlefltirir. Sanayi toplumu. özellikle çal›flma koflullar› aç›s›ndan farkl›l›¤›n neredeyse yok denecek kadar azald›¤› gözlemlenmektedir. Weber’in ideal tiplefltirmesindekine benzer bir biçimde formüle etti¤i sanayi sonras› toplum kavram›n› gelifltirirken Daniel Bell. Bugün içinde bulundu¤umuz toplumsal yap›da tüm toplumlar›n sanayi sonras› aflamaya geç(e)medikleri. Aileyle ilgili en belirgin dönüflüm. s›n›f çat›flmas›. Örne¤in. Benzer bir de¤iflimi. ‘hizmet ekonomisi’ne geçildi¤ini iddia ederken. sanayi toplumu ve dahas› sanayi sonras› toplumun belirgin özelliklerini bir arada bulunduran. S›n›fsal çat›flma halen geçerlili¤ini korumakta. kad›nlar bafllang›çta daha çok ev içi ifllerle u¤rafl›rken. sanayi-sonras› toplumun en temel özelliklerinden birinin efllik etti¤i söylenebilir: teorik bilginin empirizme önceli¤i. bir yeni toplumu müjdelerken. beyaz yakal› ifllerin vas›fs›z niteli¤i ve tüm mesleklerde profesyonelleflme normunun suland›r›lmas›d›r” (Swingewood. dahas› s›radanlaflm›flt›r. asl›nda Bell’in iddia etti¤i gibi bir büyük kopufl ya da k›r›lma de¤il. 2004. evlenme yafl› yükselmifl. mühendisler. bütün bu özellikleri karmafl›k bir flekilde bünyesinde bar›nd›ran toplumlar›n varoldu¤unu söylemek mümkündür. hatta sanayi öncesi olmasa da tar›m toplumu. bu yeni toplumun merkezine Bell. ekonomistler. ekonomik kaynaklar›n birkaç elde yo¤unlaflmas›.

Ancak her ne kadar baz› özellikleri ç›kar›lsa ve yeni eklemeler yap›lsa da Bell’in teorisi kavramsal düzeyde yayg›n kabul görmüfl. Zira toplumlar›n geliflim seyrine dair önkestirimde bulunmak olas› de¤iflimlerin dikkate al›nmamas› durumunda bofla bir çaba olarak da kalabilmektedir. Öte yandan Bell’in sanayi toplumundan sonraki toplumsal yap›y› analiz ederken çizdi¤i çerçeve fazlaca “fütürolojik” bulunmufltur (Slattery. Zira hizmet s›n›f›n›n istihdam edildi¤i alanlarda salt bilgiye dayal› ifllerin büyük bir bölümünün “kendi kendine hizmet” sunumu nedeniyle tasfiye oldu¤u. Hizmet sektöründeki iflçilerin “çeflitlili¤i. Bell çal›flmas›n›n sonraki bask›lar›nda sanayi sonras› toplumu temsil etti¤ini düflündü¤ü. Kumar. Almanya ve Japonya’da üniversite mezunu olabilirken. vas›f ve bilgi art›fl›” (Miles ve Gershuny 1986’dan akt. 41). Sanayi sonras› toplum aflamas›nda bilgi s›n›f›n›n oluflaca¤›. Kumar’a göre yeni ifl alanlar› daha çok hizmetler ve perakende ticaret alanlar›nda yarat›lm›flt›r. bilhassa bilgisayar teknolojisinde kaydedilen bafldöndürücü h›z. 2004. Buna örnek olarak da “tesisatç›lara ‘›s› mühendisi’. farkl› kavramlaflt›rmalarla çeflitlendirilmifltir. Kumar. 464). Yeni iflçilerin birço¤u kad›nlardan olufluyordu.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 21 zer (Slattery. 2004. 464). yapt›klar› iflin niteli¤i ve ald›klar› ücretler aç›s›ndan sanayi toplumu özelliklerini sür- . Ünite . 40). Kumar’›n özetledi¤i bu durum da göstermektedir ki. Buna göre Krishan Kumar’›n Sanayi Sonras› Toplumdan Post-modern Topluma-Ça¤dafl Dünyan›n Yeni Kuramlar› (2004) adl› çal›flmas›nda sanayi sonras› toplumda Bell’in yeni hizmet s›n›f› olarak gördü¤ü “insan hizmetleri” ve “profesyonel hizmetler” alan›nda istihdam edilen iflçilerin say›s›nda kayda de¤er art›fl gözlemlense de asl›nda nitelik aç›s›ndan betimsel düzeyde bu iflçilerin “profesyonel” olarak adland›r›ld›¤›n› belirtmektedir. Ayr›ca yeni ifl alanlar› bilgisayar/bilgi sektöründeki istihdam olanaklar›n›n art›fl›ndan de¤il. ifl güvenli¤i ve kariyer beklentisi hemen hemen s›f›rd›” (Kumar. Ayr›ca profesyonellerin ve idarecilerin ço¤unlu¤unun e¤itim düzeyleri geliflmifl sanayi sonras› toplumlar›n en tipik örnekleri olan Amerika Birleflik Devletleri. eklektik bir kurama dönüfltürmüfltür. s. kopyalama ve enformasyon ulaflt›rmayla u¤raflan rutin enformasyon iflçileri yer al›yordu. s. bu alanda hizmet sektöründe orta kademede çal›flanlar›n say›s›n› azaltm›flt›r. 2007. 40). Sosyolojide gelece¤e iliflkin toplumsal ç›kar›mlarda ya da baflka bir ifadeyle önkestirimde bulunmak genellikle hem zor hem de oldukça risklidir. “Tipik yeni iflçiler. 2004. en baflta ileri sürdü¤ü birtak›m özelliklerden vazgeçmifl. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisine en bariz elefltirilerden bir di¤eri ise onun ekonomik ve endüstriyel analizine yönelik olarak yap›lm›flt›r. bu alanda çal›flanlar›n ifllerinin ortam›n›n kayboldu¤u tesbit edilmektedir (Miles ve Gershuny 1983’den akt. yerine yenilerini ortaya koymufl. heterojenli¤i. 2004. s. s. benzer yap›ya sahip oldu¤unu düflündü¤ümüz Britanya’da ayn› pozisyondaki çal›flanlar›n çok daha az›n›n üniversite mezunu oldu¤u kaydedilmektedir (Kumar. genel olarak hizmet sektöründe ve enformasyon teknolojilerinde istihdam edilen iflçilerin bilgi düzeyleri. dükkanc›lara ‘idareciler’” denmesini örnek gösterir. s. fast-food restoranlar› dahil olmak üzere ‘yiyecek ve içecek’ kurulufllar›nda çal›flanlard›: ‘sa¤l›k hizmetleri’ temelde hemflireler ve özel hastanelerdeki yard›mc› personel ve evlerde çal›flan özel hemflirelerden olufluyordu. vas›f ve bilgi kapsam›n›n kayda de¤er ölçüde olmad›¤› üçüncül ekonominin afla¤› düzeylerinde gerçekleflmifltir. 2007. Bell taraf›ndan özel bir önem atfedilen teknoloji. 40) üzerine söylenebilecekler de Bell’in kuram›ndaki hizmet s›n›f›n›n homojen bir s›n›f gibi ele al›fl›na dair kayg›lar› art›r›r.1. Ücret düzeyleri düflüktü. geniflleyece¤i fleklindeki öngörü de sorunlu görünmektedir. bunlar›n birço¤u yar›m gün ya da geçici olarak çal›flmaktayd›. s. ‘ifl hizmetleri’ndeyse temelde veri ifllemeyle.

do?tb_id=25&ust_id=8 ba¤lant›s›na baflvurabilirsiniz.6’s› tar›m. Art›k Türkiye’de uzun zamand›r hizmet sektöründe istihdam edilen O R U ve sanayide istihdam edilenleri geride b›rakm›fl görünmektenüfus oran› Star›mda dir. s. Sanayi üretimine do¤rudan SIRA S‹ZDE ya da dolayl› katk›da bulunan mühendis. özellikle k›rdan kente göçün etkisiyle h›z kazanabilmifltir. Türkiye sanayi sonras› toplumun en tipik özelliklerinden biri olan geleneksel DÜ ‹M Nfi TÜ EN RE NLE T tar›msal ve‹ sanayi üretimindeki istihdam edilen nüfus aç›s›ndan anlaml› bir geliflim göstermifltir. Hizmet sektörü kavram› Bell’in ortaya koymaya çal›flt›¤›ndan çok daha genifl anlamda sanayi üretiminin birer uzant›s› fleklinde faaliyet gösteren alanlara da göndermede bulunmaktad›r. “‘Bofluna m› Okuduk?’ Türkiye’de Beyaz Yakal› ‹flsizli¤i” (‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. Dolay›s›yla Bell’in resmetti¤i sanayi sonras› topluma dair göreli iyi koflullar ne yaz›k ki gerçeklikten uzak seyretmektedir. D Ü fi Ü N E L ‹ulaflabilmekten M SIRA S‹ZDE S O R U DD Üfi ÜN ‹K KE ALT‹ M S O S‹ZDE R U SIRA D‹KKAT AMAÇLARIMIZ 4 Sanayi sonras› topluma SIRA S‹ZDE yönelik getirilen elefltirileri k›saca özetleyiniz. teknisyen veya bilgisayar programc›s› gibi mesleklerin üyeleri Bell’in iflaret etti¤i gibi ayr›cal›kl›. Bu durumda sanayi sonras› toplum özelliklerinden birisi olan vas›fl›. çok az bilgi ve uzmanl›k gerektiren (büro iflleri. son zamanlarda üniversite mezunu beyaz yakal› iflsizli¤inin önemli bir sorun halinde geldi¤i görülmektedir. Bu nedenlerle Türkiye üreAMAÇLARIMIZ tim aflamalar›nda halen Bat›’n›n sanayi sonras› toplumlar›ndan teorik bilgi ve tekTELEV ‹ Z Y O N (Özkalp. istihdam alanlar›n›. TELEV‹ZYON D Üfi ‹N TÜ EN RE NLE‹ M T S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . yüzde 50. K ‹ T A P teorik bilginin ve teknolojinin üretimde kullan›lmas› gibi sanayi sonras› topluma iliflkin temel dinamikler çerçevesinde ele al›nmal›d›r.gov. 2007. Tan›l Bora. U de sanayileflme sanayileflme ancak yüzy›l›n ikinci yar›s›nSIRA dan sonra.b) alanlarda çal›flmaktad›rlar (Slattery. sekreterlik.tr/PreTabTELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE lo. 2009. Türkiye’de özellikle son 30 y›lda hizmet sektöründe istihdam oran› artm›fl göSIRA S‹ZDE rünse de.9’u inflaat. petrol istasyonu görevlisi v. iktidar sahibi olabilecek s›n›fsal bir konuma uzak görünmektedir. Türkiye’deki iflsizli¤i ve yaflan›lan sorunlar üzerine yak›n zamanda yap›lm›fl K beyaz ‹ T A yakal› P nitelikli bir çal›flma için lütfen Ed. Mevcut beyaz yakal› hizmet sektörü çal›flanlar›n›n ço¤unlu¤u genellikle vas›fs›z. yaz› iflleri. 2012 y›l› Türkiye ‹statistik Kurumu Hanehalk› ‹flgücü Araflt›rmas› Mart 2012 Sonuçlar›’na göre istihdam edilenlerin yüzde 23. Günümüzde ise Türkiye tar›m toplumu özelliklerini geride b›rakm›fl. s. 465). sektörel da¤›l›m›n› de‹ Niflgücünün TERNET tayl› bir flekilde istatiksel olarak inceleyebilmek için http://www.tuik. S O R U SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE Türkiye sanayi sonras› toplum tart›flmalar›n›n hem içerisinde hem de d›fl›nda N ‹M DÜ Dfi ‹Ü K nitelikte KE ALT yer alabilecek bir toplumsal görünüme sahiptir. Cumhuriyet’in kuruluflu ile s›n›rl› düzeyS O S‹ZDE R gerçeklefltirilebilmifl.8’i sanayi. yüksek e¤itimli beyaz yakal› çal›flan profiline uygun popülasAMAÇLARIMIZ yonun Türkiye gibi genç nüfusa sahip bir ülkede iflsiz kalmas› düflündürücüdür. Zira Türkiye 20. üretim biçimi.22 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M dürmektedir. 2011) bak›n›z. yüzde D‹KK AT 5. sanayi toplumu kaD‹KKAT AMAÇLARIMIZ ancak halen sanayi sonras› toplum kriterlerini Bell’in çizdirakterini benimsemifl ¤i çerçeve içinde s›n›rl› bir flekilde tafl›yan bir ülke görünümündedir. 369) sanayileflmesini Bat›’ya ba¤›ml› bir noloji deste¤i almakta flekilde sürdürmektedir. yüzy›la tam bir tar›m toplumu olarak girmifl. yüzde 19. K ‹ T A P Türkiye’deki temel göstergelerini.7’si ise hizmetler sektöründe yer alm›flt›r. Bu de¤erSIRA S‹ZDE lendirme ekseninde asl›nda Türkiye’nin s›n›fsal kompozisyonu.

1995. Bu kavram› kullanan ilk kifli olmasa da. Sanayi sonras› toplumun bir di¤er özelli¤i ise bilginin artan önemi olmufltur. Sanayi sonras› toplumun en önemli özelliklerinden birisi üretim biçiminin farkl›laflmas›d›r. Sanayi sonras› toplumda belirleyici olan teorik bilginin merkezi önem kazanmas›d›r. Bell 1950’lerde ortaya ç›kan yak›nlaflma (convergence) teorisinin önde gelen temsilcilerinden biri olarak kabul edilmektedir. Bilginin üretimi. Mavi yakal› iflçiler ile beyaz yakal› iflçilerin yapt›klar› iflin niteli¤i aç›s›ndan farkl›l›k yok denecek kadar azalm›flt›r. art›k beyaz yakal› ifllerin ve iflçilerin profesyonel. teknolojik alanda bilim destekli sanayi merkezi önem kazanmakta. kontrolü son derece önem kazanm›flt›r. Öte yandan sosyolojide gelece¤e iliflkin toplumsal ç›kar›mlarda ya da baflka bir ifadeyle önkestirimde bulunmak genellikle hem zor hem de oldukça risklidir. Ünite . Watson. Sanayi toplumunun aksine sanayi sonras› toplumda ilk kez mavi yakal› iflçilerin oran› beyaz yakal› çal›flanlar›n oran›na göre düflüfl göstermifltir.1. s. Daniel Bell’in sosyolojisinde temel amaç “kuramdan çok toplumsal çözümlemeye” a¤›rl›k vermektir. Ekonomi a¤›rl›kl› olarak imalat sanayinden hizmet sektörüne kaymakta. S›n›fsal çat›flma halen geçerlili¤ini korumaktad›r. politik. ekonomi ve toplumsal yap›da görülmektedir. A M A Ç 4 . Daniel Bell “ideolojinin sonu” tezinin öncülerindedir. bilimsel ve teknik meslekler sahibi s›n›flar olarak sanayi sonras› toplumun s›n›fsal yap›s›n› biçimlendirdi¤i gözlemlenmektedir. Sanayi sonras› toplumun genel hatlar› itibariyle en temel karakteristik özellikleri teknoloji.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 23 Özet A M A Ç 1 Amerikan sosyologu Daniel Bell’in sosyolojiye katk›lar›n› özetleyebilmek. ‹malat sanayi yerini hizmet sektörüne b›rakm›flt›r. kavram› ele al›fl biçimiyle en çok tart›flma yaratan isim olarak de¤erlendirilmektedir. Daniel Bell “sanayi sonras› toplum” kavram›n›n sahibi kuramc› olarak bilinmektedir. ‹kinci özellik toplumsal s›n›flar›n yap›s›nda gözlemlenen de¤iflimdir. Tüm toplumlar›n sanayi sonras› aflamaya geçememifllerdir. 180). Sanayi sonras› toplum teorisi bir toplumsal de¤iflme teorisidir. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisine en bariz elefltiriler ekonomik ve endüstriyel analizine yönelik olarak yap›lm›flt›r. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisinin elefltirilerini özetleyebilmek. Büyük toplumsal sorunlar›n çözümü için öngörülerde ve önerilerde bulunma e¤iliminde olan bir sosyologdur. toplumsal yap›da ise yeni teknik elitlerin yükselifli ile birlikte yeni bir toplumsal tabakalaflma prensibi görülmektedir (Bell: 1974’ten akt. Bell toplumsal yap›y› sosyal. kültürel olmak üzere üç düzlemde incelemektedir. Sosyolojide bu tarz toplumsal önkestirim (social forecasting) olarak adland›r›lmaktad›r. Sanayi toplumunda egemen olan mavi yakal› ifl alanlar›n›n yerini. geçme olas›l›klar› da bulunmamaktad›r. Bell sanayi sonras› toplumun çok farkl› özelliklere sahip oldu¤unu öne sürmektedir. A M A Ç 3 AM A Ç 2 Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisini analiz edebilmek. Sanayi sonras› toplum kavram›n› aç›klayabilmek. Bu nedenle Bell’in teorisi k›smen fütürolojik bulunmaktad›r.

Saint Simon b. Mühendisler. 8. d. e. ‹deolojinin Sonu d. ‹deolojinin Sonu d. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri b. b. b. e. Endüstriyel aç›dan. c. Amittai Etzioni b. b. New York’ta do¤mufltur. Max Weber c. 10. Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli d. A. Orta s›n›f. Endüstriyel ve Post-Endüstriyel Dönüflüm 4. ‹deolojik aç›dan. b. Afla¤›daki teorisyenlerden hangisinin sanayi sonras› topluma iliflkin bir kavramlaflt›rmas› bulunmamaktad›r? a.24 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli c. Daniel Bell 7. Daniel Bell “bilgi toplumu” kavram›n› ilk kez hangi çal›flmas›nda kullanm›flt›r? a. c. 9. e. Japonya. Afla¤›daki meslek gruplar›ndan hangisi Daniel Bell’in “teknik ve profesyonel” s›n›f› içinde yer almaz? a.D. Yale Üniversitesi’nde asistanl›k yapm›flt›r. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri c. 2. e. Global ‹flletme Yerel Emek e. Afla¤›daki kitaplardan hangisi Türkiye’de beyaz yakal› iflsizli¤i ele alan yak›n dönem bir çal›flmad›r? a. c. ‹deolojinin Sonu . Max Weber 5. c. Herman Kahn c. Peter Drucker d. Yönetici s›n›f. Ralf Dahrendorf e. Harvard Üniversitesi’nde ö¤retim üyesi olarak çal›flm›flt›r. Bilgi s›n›f›. Daniel Bell sanayi sonras› toplum tipinin özelliklerini ele al›rken afla¤›dakilerden hangisi aç›s›ndan de¤erlendirmemifltir? a. Afla¤›dakilerden hangisi Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum kuram›ndan sonra kapitalizmin kültürel çeliflkilerini ele ald›¤› çal›flmas›d›r? a. ‹flçi s›n›f›. Türkiye. Mesleki aç›dan.B. c. d. Postkapitalist Paradigmalar e. Bofluna m› Okuduk? Türkiye’de Beyaz Yakal› ‹flsizli¤i b. M›s›r. Sanayi sonras› toplumdaki en önemli s›n›f afla¤›dakilerden hangisidir? a. Mavi yakal›lar. d. Endüstriyel ve Post-Endüstriyel Dönüflüm 3. Daniel Bell sanayi sonras› toplum teorisini gelifltirirken afla¤›daki ülkelerden hangisini temel alm›flt›r? a. e. 6. T›p personeli. Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri b. Postkapitalist Paradigmalar e. “Kapitalizmin Kültürel Çeliflkileri” kitab›n›n yazar›d›r. Sanayi Sonras› Toplumun Gelifli c. Teknisyenler. Fransa. Afla¤›daki sosyologlardan hangisi sanayi toplumu kavram›n› ilk kez kullanm›flt›r? a. Emile Durkheim e. ‹letiflimsel aç›dan. d. Columbia Üniversitesi’nde ö¤renim görmüfltür. Karl Marx d. Üst s›n›f. Kültürel aç›dan. d. b. Afla¤›daki Daniel Bell’e iliflkin ifadelerden hangisi yanl›flt›r? a. Bilim insanlar›.

sanayi toplumu ve dahas› sanayi sonras› toplumun belirgin özelliklerini karmafl›k bir flekilde bünyesinde bar›nd›ran toplumlar›n varoldu¤unu söylemek mümkündür. klasik sosyoloji perspektifinin bir parças› olan. . Bell toplumsal olaylar›n ve olgular›n tahmin edilmesiyle önkestirimi birbirinden ay›r›r. 1991: 225-226’dan akt. 1993. e 9. di¤er taraftan yerel ihtiyaçlar› da yeterince karfl›layamad›¤›n› ima etmekte. ulus devletin uluslar aras› ekonomik meseleler üzerinde kontrol sahibi olamad›¤›n›. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Sanayi Sonras› Toplum Teorisine Elefltiriler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. s. e 5. e 2. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Kavram›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. sanayi sonras› toplumda bilgi önemlidir. sanayi sonras› toplum aflamas›nda devlet. 324). Temel kurum ilkinde flirketler. bu talepler enflasyonu art›rmakta ve bu da orta s›n›flar›n artan vergilere isyan etmesini beraberinde getirerek ulus devleti ekonomik aç›dan zora sokmaktad›r (Bell. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Daniel Bell’in Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde 4 Tüm toplumlar›n sanayi sonras› aflamaya geç(e)medikleri. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Daniel Bell’in Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 10. profesyonel dernekler veya sendikalar gibi örgütlü gruplar da yurttafllar›n refah› için devletten afl›r› gelir taleplerinde bulunmakta. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 4. s. anonim ortakl›k egemenlik sahibi olmufltur. d 8. di¤er yandan örgütlü flirket gruplar›na do¤ru ikiye bölündü¤ünü ileri sürmektedir. Daniel Bell’in sanayi sonras› toplum teorisine en bariz elefltiriler ekonomik ve endüstriyel analizine yönelik olarak yap›lm›flt›r. 1993. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Daniel Bell’in Sosyolojisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sanayi toplumunda temel karar verici noktas›nda tüccarlar söz sahibi iken. Ünite . küçük problemlerin çözümü için ise gere¤inden fazla büyük hale gelmifltir. a 3.Waters. 1996.Sanayi Sonras› Toplum: Daniel Bell 25 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. makro kuramsal perspektif ile günümüz koflullar›n› dile getiren. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Toplumsal önkestirim. Politikan›n rolü aç›s›nda ise sanayi toplumunda laissez-faire anlay›fl› egemen iken. tar›m toplumu. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 6. ulus devletin bir yandan etnik az›nl›klara.1. 324). sanayi sonras› toplumda profesyonellerdir. Birincisinde gücün temeli mülkiyet odakl› iken. ötekinde art›k bilgi önem kazanm›flt›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. toplumsal önkestirim tarihsel e¤ilimler dizgesinin olas›l›klar›n›n ana hatlar›n› ç›karmaya çal›fl›r (Poloma. Bu ifadeyle Bell. a 7. s. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Sanayi Sonras› Toplum” Teorisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sosyolojide gelece¤e iliflkin toplumsal ç›kar›mlarda ya da baflka bir ifadeyle önkestirimde bulunmak genellikle hem zor hem de oldukça risklidir. S›ra Sizde 2 Sanayi toplumunda temel kaynak aç›s›ndan makineler önemli iken. S›ra Sizde 3 Bell’e göre post-endüstriyel toplumda ulus devlet büyük problemlerin çözümü için çok küçük. 161). yenilenmifl “uygun” ve “kullan›fll›” bir sosyoloji ilgisini harmanlar (Poloma. Ona göre tahmin olaylar›n sonuçlar› ile ilgilenirken. di¤erinde üniversitelerdir. Bell’e göre etnik gruplar Sovyetler Birli¤i. Yugoslavya ve Çekoslovaska örneklerinde görüldü¤ü gibi etnik olarak homojen olacaklar› co¤rafi bölünmelere yönelmekte.

‹çinde: B. Steve ve Yearly. Sosyolojide Temel Fikirler. 4. Notes on the Post-Industrial Society (II).nationalaffairs. Margaret T. vol. Veysel.S. Sosyolojik Düflüncenin K›sa Tarihi. Alan.com/concise/futurology Horton. Vergin. Bozkurt. 3. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. (1991). (1996). Sociological Review. (1996). Marshall. Malcolm. London: Routledge. ‹stanbul: Sorun Yay›nlar›. Swingewood. Winter. Bask›). “Is There a Post-Industrial Society?”. (1976a). ss. Waters. Daniel. (1998). Encyclopædia Britannica Concise. Do¤an Kitap: ‹stanbul. Bursa: Ekin Yay›nevi. R. Mann. Sosyolojinin ‹lkeleri. ‹lker. Cambridge: Cambridge University Press. Siyasetin Sosyolojisi Kavramlar. ‹çinde: Waters. Sociology Work and Industry. pp. Parlak. N. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. Sosyolojiye Girifl.. (1983). no. Kumar. (2006). . (1976b).merriam-webster. “Industrialism and Post-Industrialism: Relections on a Putative Transitions”. Physics Today. pp. Steven. ‹stanbul: Beta Yay›nlar›. Henri. National Affairs. Bursa: Aktüel Yay›nlar›. February 1976. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›. http://www. Enver. Ankara: Birleflik Yay›nevi. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. no. Society. P. (2004). London: MacMillan Press. “Toplum ve ‹ktisat”.com/doclib/20080516_196700603notesonthepostindustrials ocietydanielbell. Gordon. Number 6. (2010). Postkapitalist Paradigmalar. (2008). Daniel. vol. Daniel Bell. Poloma. New Brunswick: Transaction. Number 7. Z. “Sanayi Ötesi Toplum Teorilerinin Elefltirel Bir De¤erlendirmesi”. Tan›mlar. National Affairs. N (2010).pdf (eriflim tarihi: 8 Mart 2011) Bell. Endüstriyel & Post-Endüstriyel Dönüflüm. Bell. (Yenilenmifl 17. Daniel. (1967). Mendras. Daniel. Veysel. New York: Routledge. ‹hsan Sezal). 24. Sosyoloji Sözlü¤ü. Kivisto. Martin. Krishan. Spring. Watson. Macmillan Student Encyclopedia of Sociology.pdf (eriflim tarihi: 8 Mart 2011) Bell.nationalaffairs. Slattery. Bell. The Sage Dictionary of Sociology. Peter. “Daniel Bell”. (2009). The Cambridge Dictionary of Sociology. 3. Ankara: Dost Kitabevi.26 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Yararlan›lan Kaynaklar Belek. Bell. Özkalp. (1967). (1999).Turner. Michael. (2008). 439-478. New York: Basic Books. Malcolm. (2007). Sosyolojinin Temel Kavramlar›. ss. Bozkurt. “Welcome to the post-industrial society”. Krishan (1976). (2004). 10-22. (1997). The Winding Passage: Sociological Essays and Journeys. say› 2. (Ed.com/doclib/20080516_196700707notesonthepostindustrials ocietydanielbell. London: Sage Publications. The Coming of Post-industrial Society: A venture in social forecasting. Sanayi Sonras› Toplumdan Post-Modern Topluma-Ça¤dafl Dünyan›n Yeni Kuramlar›. (1963). Bask›. Sosyolojiye Girifl. Yaklafl›mlar. Daniel. (2005). Stearns. (1993). Notes on the Post-Industrial Society (I). http://www. Ankara: Gündo¤an Yay›nlar›. Tony J. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. ‹stanbul: Sentez Yay›nc›l›k. 11. New York: Routledge. (1995). Daniel Bell. Kumar. 95-125. (2006). Bruce. http://www.34-35.

.

modernlik ve toplumsal hareketler aras›nda kurdu¤u iliflkiyi de¤erlendirebilecek bilgi ve becerilere sahip olacaks›n›z Anahtar Kavramlar • Programlanm›fl Toplum • Modernlik • Demokrasi • Özne • Kültürel Demokrasi • Toplumsal Hareketler Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi • G‹R‹fi • TOPLUMU ANLAMANIN YÖNTEM‹ VE GEÇ MODERN TOPLUM • MODERNL‹K VE MODERN TOPUMLARIN TEMEL SORUNU • MODERNL‹K VE ÖZNE • MODERNL‹K ‹LE ÖZNE VE DEMOKRAS‹ ARASINDAK‹ ‹L‹fiK‹LER • S‹YASAL MODERNL‹K VE DEMOKRAS‹N‹N BOYUTLARI • TOPLUMSAL HAREKETLER VE KÜLTÜREL DEMOKRAS‹ . demokrasi. Kültürel demokrasi kavram›n› tan›mlayabilecek. Toplumu anlamada kulland›¤› yöntemi aç›klayabilecek. Özne.2 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra Alain Touraine’in. Programlanm›fl toplum kavram›n› tan›mlayabilecek. Modernli¤e ve liberalizme yönelik elefltirilerini kavrayabilecek. Kültürel demokrasi fikrini tart›flabilecek.

Touraine.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi G‹R‹fi Alain Touraine günümüzün önde gelen toplumbilimcileri ve demokrasi kuramc›lar› aras›nda yer al›r. bu modernleflmenin kendilerinin ifl üzerindeki özerkliklerini kaybetmelerine karfl› ç›kmaktad›rlar. bu dönemdeki çal›flmalar›ndan daha sonraki çal›flmalar›nda sürekli olarak kendilerine at›fta bulunaca¤› iki önemli sonuç ç›kar›r. ‹kincisi ise. Alain Touraine 1925 y›l›nda Fransa’n›n Hermanville kentinde do¤mufltur. Yay›nlanm›fl çal›flmalar›n›n seyri dikkate al›nacak olursa. bu modernleflmenin yap›lma biçimine ve özellikle usta vasf› tafl›yan iflçiler aras›nda belirgin oldu¤u üzere. doktora e¤itimini ise 1965 y›l›nda tamamlam›flt›r. Mezuniyetinin ard›ndan Touraine yedi y›l boyunca Ulusal Bilimsel Araflt›rma Merkezi’nde (Centre National de la Recherce Scientific) araflt›rmac› olarak çal›flm›fl.1 . Bu çat›flman›n yerini toplumun kendini yeniden üretimini planlayanlar ile bunlar›n kararlar›na tâbi olanlar aras›ndaki toplumsal çat›flma almaktad›r. Üniversite e¤itimini Ecole Normale Superieure’de tarih (ve felsefe) alan›nda 1950 y›l›nda. Resim 2. onun ilk dönem araflt›rma ilgileri daha çok sanayi sosyolojisi. Encyclopedia of World Bibliography on Alain Touraine. 2011). 1970 y›l›nda ise bu okula ba¤l› Toplumsal Hareketler ‹nceleme Merkezi’ni (Centre for the Study of Social Movements) kurmufltur (bkz. 1958-60 y›llar› aras›nda Uygulamal› Yüksek Araflt›rmalar Okulu’nun (Ecole Pratique des Hautes Etudes) müdürlü¤ünü yapm›fl. 1965) yay›nland›¤› tarihe kadarki dönemde sanayi sosyolojisi alan›ndaki mevcut bilgi birikiminin iyi bir sentezlemesini temsil eder. özellikle sanayi iflçilerinin teknolojik ve mesleki modernleflmeye karfl› tav›r al›fllar› üzerinedir. Bunlardan birincisi sanayi iflçileri bizatihi teknolojik modernleflmeye de¤il. yirminci yüzy›l ortalar›na gelininceye kadar s›naî iflyerlerinde görülen emek ile sermaye aras›ndaki çat›flma s›naî demokrasinin ve ‹kinci Dünya Savafl›’ndan sonra da refah devleti’nin oluflumunu sa¤lad›ktan sonra art›k toplumdaki temel toplumsal çat›flma olma konumunu kaybetmektedir. Onun birkaç meslektafl› ile birlikte ‹ktisadi ‹flbirli¤i ve Kalk›nma Örgütü’nün talebi üzerine yapm›fl oldu¤u literatür incelemesi (bkz. Touraine ve di¤.

30

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

Weber’ci yaklafl›ma paralel olarak Touraine, sosyolojinin konusunun toplumsal eylem olmas› gerekti¤ini savunur. O sadece somut-ampirik durumlar›n incelenmesi ile ilgilenen bir sosyolog de¤il, ayn› zamanda bu durumlar›n›n sebep ve sonuçlar›n› anlamaya, aç›klamaya ve sorun olarak tan›mlad›¤› hususlar›n afl›lmas›na yarayacak öneriler ortaya koymaya çal›flan bir entelektüeldir.

Touraine bu gözlemlerini 1968’de baflta Fransa ve ABD olmak üzere geliflmifl sanayi ülkelerindeki ö¤renci hareketlerinin sosyolojik analizinden hareketle yapt›¤› tespitlerle birlefltirir. Bu tespitler do¤rultusunda Touraine 1970’lerden itibaren art›k sanayi toplumunun yerini yeni bir topluma, sanayi-sonras› topluma ya da programlanm›fl topluma, b›rakt›¤›n› ve bu toplumun alaca¤› fleklin ise toplumsal hareketler ile bu yeni topluma egemen güç yap›lar› aras›ndaki toplumsal çat›flmaya ba¤l› olaca¤›n› dile getirir. The Post-Industrial Society [Sanayi-sonras› Toplum] (1971) bafll›kl› çal›flmas› Touraine’in programlanm›fl toplumun s›n›f yap›s›n› ve dinamiklerini sanayi toplumu ile karfl›laflt›rmal› olarak ele ald›¤› klasik bir çal›flma olmufltur. Onun The Academic System in American Society [Amerikan Toplumundaki Akademik Sistem] (1974) bafll›kl› çal›flmas› ise böyle bir toplumun seçkinlerinin Amerikan örne¤inde nas›l bir e¤itim sistemi içinde e¤itildiklerini ve daha genel olarak üniversite ile iktisadi ve toplumsal hayat aras›ndaki ba¤›n nas›l kuruldu¤unun bir incelemesini yapmaktad›r. Sosyoloji literatüründe Touraine toplumsal hareketler sosyologu olarak an›l›r. Touraine’in bu s›fatla temayüz etmesi onun 1968 ö¤renci hareketleri üzerine incelemesi ile bafllayan, Polonya’daki sosyalist rejimin çöküflünü haz›rlayan Dayan›flma hareketi ve Fransa’da nükleer karfl›t› hareket üzerine incelemeleri ile devam edip, bundan böyle gündeminden hiç düflmeyecek olan di¤er çal›flmalar› ile alâkal›d›r. Bu di¤er çal›flmalardan biri olan The Return of the Actor [Aktörün Dönüflü] (1988) onun modernlik, demokrasi ve toplumsal hareketler aras›ndaki iliflkilerin sistematik bir çözümlemesi yönündeki önemli bir aflamay›, daha sonraki ayr›nt›l› çal›flmalar›n›n adeta bir ilk tasla¤›n› oluflturmaktad›r. Touraine’e göre (1971), sanayi-sonras› toplum ya da programlanm›fl toplum sanayi toplumundan daha fazla iktisadi büyümeye odaklanm›flt›r ve sanayi toplumunun sahip oldu¤undan çok daha fazla bir yat›r›m kabiliyetine sahiptir. Buna ra¤men, bu toplumun merkezinde yer alan mücadele sanayi toplumunda oldu¤u gibi emek ile sermaye aras›ndaki mücadele ya da sermaye birikimi ve onu mümkün k›lan sömürü de¤ildir. Zira iktisadi büyüme art›k sadece sermaye birikimine dayanmamakta aksine eskisinden daha fazla olarak bilgiye ve toplumun yarat›c›l›¤›na dayanmaktad›r. Bu toplumda “hayat›n bütün alanlar›-e¤itim, tüketim, bilgi, vs.-giderek artan bir flekilde üretim etkenleri denilen fleyle bütünlefltirilmifltir” (Touraine, 1971: 5-6). Bu bütünlefltirme ifllemi “bilimsel ve teknik araflt›rma, mesleki e¤itim, de¤iflimi programlama ve onun unsurlar›n› idare etme, çoklu iliflkilere sahip örgütlerin yönetimi ve bütün bu üretim etkenlerinin harekete geçirilmesinden yana olan tutumlar›n” oluflturulup, idare edilmesini de içermektedir (Touraine, 1971: 5-6).

2. Ünite - Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi

31

Touraine’in sanayi sonras› toplum tezine göre 1970’lerden itibaren sanayi toplumunun yerini bilgi ve teknolojinin önemli hale geldi¤i sanayi sonras› bir toplum almaya bafllam›flt›r. Touraine’e göre, sanayi sonras› toplumun en önemli özelli¤i bilgi teknolojisi kullan›m›n›n sa¤lad›¤› denetim gücüdür. Bu güç kendisini elinde bulunduranlara kendi toplumlar›n› flekillendirme imkân› sa¤lar. Bundan dolay› da Touraine bu topluma programlanm›fl toplum ad›n› verir. Buradan hareketle Touraine bu yeni toplumdaki temel bölünmenin ve çat›flman›n art›k üretim araçlar›n›n mülkiyeti ve denetiminden kaynaklanmad›¤›n›, aksine bilgiye eriflme ve kullanma gücünden kaynakland›¤›n› savunur. Bu görüfle göre, sanayi sonras› toplum veya programlanm›fl toplum bir tarafta bu güce sahip olan teknokratlar ve bürokratlar ile öte tarafta bu güçten yoksun olan çeflitli toplumsal gruplar aras›nda bölünmüfl bir toplumdur (Allen, 1997: 175). Aç›kça görüldü¤ü gibi bu bak›fl aç›s› sanayi toplumundaki temel s›n›fsal bölünmenin ve çat›flman›n nedenini üretim araçlar›n›n mülkiyetine ve denetimine ba¤layan Marksist görüflten farkl›d›r. Touraine’in bu görüflü bir di¤er sanayi sonras› toplum kuramc›s› olan Daniel Bell’in görüflünden de farkl›d›r. Nitekim sanayi sonras› toplumda toplumsal çat›flman›n önemini görece ihmal eden Bell’in aksine Touraine bu yeni toplumda belirli toplumsal gruplar›n güçten yoksun olmalar›n›n yeni toplumsal çat›flmalar ve mücadeleler için bir temel oluflturdu¤unu savunur (Allen, 1997: 176). Bu nedenle Touraine’in sanayi sonras› toplumda en büyük siyasal önemi güçten yoksun olan bu toplumsal gruplar› örgütleyen toplumsal hareketlere verdi¤i bilinmektedir (Marshall,1998: 617).

TOPLUMU ANLAMANIN YÖNTEM‹ VE GEÇ MODERN TOPLUMUN DURUMU
Touraine’e göre, programlanm›fl toplumu ve daha genelde herhangi bir toplumu anlayabilmenin yolu, klasik sosyolojinin yapt›¤› gibi, toplumsal aktörleri tarihin önceden nereye gitti¤i bilindi¤i varsay›lan seyri içine ya da kurumsal yap›s› ve iflleyifli tespit edilmifl bir toplumsal yap› içine yerlefltirerek onlar›n ne kadar uyum ya da sapma gösterdiklerini gözlemlemekten geçmez. Aksine, bir toplumu anlaman›n yolu, “onun toplumsal ve kültürel yönelimlerini, bu yönelimlerin ortaya konuldu¤u toplumsal çat›flmalar›n ve güç mücadelelerinin do¤as›n› ve egemen güçlerin toplumsal hareketleri tahrik eden fleylerin nesini bast›rd›klar›n›” anlamaktan geçer (Touraine, 1971: 4). The Return of the Actor (1988) adl› çal›flmas›nda Touraine toplumsal hayat›n merkezinde üç unsurun yer ald›¤›n› belirtir. Bunlar: (›) örgütlenmifl uygulamalar›n birbirlerinden uzaklaflmas› ve bir bilinç olarak özne, (››) merkezî toplumsal çat›flmalar›n konusu olan biliflsel, iktisadi ve etik kültürel modeller (tarihsellik) ve (›››) bu kültürel modellere toplumsal bir biçim vermek için birbirleri ile mücadele eden toplumsal gruplar olarak toplumsal hareketlerdir (Touraine, 1988: 42). Sosyal bilimlerin inflac›-yorumcu metodoloji gelene¤ine mensup biri olarak Touraine bu unsurlar aras›ndaki iliflkilerin destan›ms› (epik) ya da dramatik bir yorumunu de¤il, mevcut zorluklar›n üstesinden gelmeye, engelleri aflmaya yarayacak fakat yine de mutlu sona ulaflmayacak olan romantik bir toplum yorumu üretme niyetini aç›kça ifade eder. Bu yorumun merkezinde flartlara at›fla davran›fllar›n aç›klanmas› çabas› de¤il, eylemler yoluyla flartlar›n aç›klanmas› giriflimi ve böyle bir giriflime davet vard›r (Touraine, 1988: 43). ZiTouraine’in çal›flmalar›nda toplumsal aktörler kavram› daha çok toplumsal s›n›f ve benzeri kolektif topluluklar için kullan›lan bir kavramd›r.

32

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

ra “eylem sadece mevcut de¤erlerin gerçeklefltirilmesinden ortaya ç›kmaz; insan eylemi de¤er yarat›r” (Touraine, 1965: 12’den aktaran Knöbl, 1999: 406). Bu suretle onun göstermek istedi¤i fley toplumun merkezinin boflalm›fl olmad›¤›, toplumsal hareketlerin her yerde mevcut olduklar› ve modernli¤in ve demokrasinin alaca¤› fleklin bu hareketlerin eylemlerinin içeri¤ine ve flekline ba¤l› olaca¤›d›r. Onun bu giriflimi, mevcut olandan zorunlu olan› ç›karmak ya da, toplumlar›n geliflimini do¤rusal bir ilerleme içinde düflünen yaklafl›mlarda oldu¤u üzere, mümkün olandan zorunlu olan› ç›karmak de¤ildir. Aksine, onun amac›, kendisince yap›lmas› gerekli olan› mümkün ve muhtemel k›lmaya yard›mc› olmak; demokratik toplumda birlikte yaflaman›n flartlar›n› mümkün k›lacak bir eylemlili¤e davettir.
The Self-Production of Society [Toplumun Kendini Üretimi] (1973; ‹ngilizce çeviri 1977) adl› çal›flmas›nda Touraine kendi tabiriyle “toplum sosyolojisi yerine aktörler sosyolojisini” koyacak ve böylece sosyolojide mevcut olan nesnel-öznel ya da sistemSIRA S‹ZDE eylem kuramlar› fleklindeki yanl›fl bölünmeyi aflacak yeni bir kuram gelifltirmeye çal›fl›r. Touraine’in, toplumu toplumsal aktörlerin eylemleriyle flekillenen bir toplumsal sistem olarak gören, bu nedenle de toplumsal aktörleri kuram›n merkezine alan bu DÜfiÜNEL‹M yaklafl›m› bundan dolay› “eylemci (actionalist) sosyoloji” olarak adland›r›l›r. Öte yandan Touraine’in aktörleri merkeze alan bu eylemci sosyolojisinin, aktörleri daha S O unsurlar› R U çok sistemin olarak ele alan Parsons sosyolojisinden farkl› oldu¤u bilinmektedir. Touraine’in eylemci sosyolojisinin ayn› zamanda “bireysel öznenin ‘ölü’ say›ld›¤› yap›salc›l›k ile post-yap›salc›l›¤›n ve tarihi ayn› derecede toplumsal aktörlerD‹KKAT den mahrum b›rakan özcülü¤ün aç›k bir elefltirisini” içerdi¤i de bilinmektedir. Yöntem olarak da Touraine “sosyologlar›n toplumsal de¤iflim hareketlerini, onlar›n içinSIRA S‹ZDE de do¤rudan yer alarak inceledikleri ‘sosyolojik müdahalecilik’ yöntemini önerir (Marshall, 1998:5). Özetle Touraine toplumsal de¤iflim süreçlerine aktif olarak kat›lacak bir eylemci sosyoloji önermektedir. AMAÇLARIMIZ

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

Alain Touraine’in bir k›sm› baflka dillere oldu¤u gibi Türkçeye de çevrilK ‹ T çal›flmalar›n›n A P mifltir. Bunlardan baz›lar›n›n künyeleri ile ilgili bilgiler flu flekildedir: Modernli¤in Elefltirisi (Çev. Hülya Tufan, Yap› Kredi Yay›nlar›, ‹stanbul, 2002), Eflitliklerimiz ve Farkl›l›klar›m›zla Birlikte TEL E V ‹ Z Y O NYaflayabilecek Miyiz? (Çev. Olcay Kunal, Yap› Kredi Yay›nlar›, ‹stanbul, 2002), Demokrasi Nedir? (Çev. Olcay Kunal, Yap› Kredi Yay›nlar›, ‹stanbul, 2004), Bugünün Dünyas›n› Anlamak ‹çin Yeni Bir Paradigma (Çev. Olcay Kunal, Yap› Kredi Yay›nlar›, ‹stanbul, 2007).
‹NTERNET

Touraine’in Critique of Modernity [Modernli¤in Elefltirisi] (1995), What is Democracy? [Demokrasi Nedir?] (1997), Can We Live Together [Birlikte Yaflayabilir miyiz?] (2000) ve Beyond Neoliberalism [Neoliberalizmin Ötesinde] (2001) bafll›kl› çal›flmalar› bir yandan günümüz toplumlar›n› kendi tarihsel arka planlar› ve mücadeleleriyle ba¤lant›l› olarak anlamaya çal›fl›rken di¤er yandan anlafl›lan sorunlara bir çözüm üretme çabas›n› yans›t›r. The Return of the Actor adl› çal›flmas›nda Touraine sadece sosyologun toplumsal hareketleri nas›l inceleyece¤ini de¤il, ayn› zamanda bu hareketlerin oluflumunda ve kendilerini anlamalar›nda “ak›l hocal›¤›” yapmadan ve onlar ad›na konuflan biri olmadan onlar›n kendilerini tan›mlama, anlama ve gelifltirme süreçlerine nas›l yard›mc›

. modernli¤in afl›lmas›ndan. evrensel olan ile özel olan. onun aksayan yönlerinin onar›lmas›ndan ve gelifltirilmesinden yanad›r. demokrasi bir yandan toplumu yönetim yap›lar› ve piyasa güçlerinin merhametine terk eden afl›r› bireycili¤in tehdidi alt›ndad›r.2. radikal bir kültürel demokrasi içinde mümkün olaca¤›n› düflünür. Alexander’›n (1999) da belirtti¤i üzere. fiimdi adalet özgürlüklerin kurumsal olarak savunulmas›. etnik. 45-47). sosyalist veya komünist cemaatçilikleri reddetmek ve “siyasal özgürlük ve demokrasiyi vatandafll›k. Benzer flekilde What is Democracy adl› çal›flmas›nda da demokrasinin incelenmesinin betimleyici olmakla kalmay›p ayn› zamanda çare önerici de olmas› gerekti¤ini belirtir (Touraine. Onun anlad›¤› haliyle kültürel demokrasi çok kültürlülük de¤il. Dolay›s›yla. kamusal hayat ile özel hayat. kültürel çeflitlili¤in ulusal-toplumsal birlik ve dayan›flma içinde korunmas›n› ve kültürel de¤erlerin ak›l ve ak›lc›l›¤›n gerekleri ile uzlaflt›r›lmas›n› ferdiyet kazanm›fl bireyin yani öznenin yarat›c›l›¤›na ve iradesine b›rakmay› içerir. 1988: 91-100). 1997: 196. . Ünite . di¤er yandan onlar›n modernli¤e olan itimatlar›n› yenilemek ve sürdürmek ister. Marks’c› anlamda elefltirel ve Durkheim’c› anlamda da normatif bir toplumsal kuram infla etmeye gayret gösterir. Touraine’e göre. O. bu çal›flmalar›nda Touraine. Touraine bu uzlaflt›rman›n siyasal ve sosyal demokrasi tecrübesinden elde edilen kazan›mlar› da içerecek flekilde. Touraine’e göre. Çünkü. Yine ayn› sebeple bireyleri do¤al türlere döndüren ve Özneye evrenselci at›flar› reddeden ›rkç›l›¤›n reddedilmesi (Touraine. Bir yandan sosyolojinin bu klasik flahsiyetlerini elefltirirken. ayn› anda Weber’ci anlamda anlamac›-yorumcu. suiistimallerin. Bizim bugün savundu¤umuz özgürlük ise az›nl›klar›n toplumsal ve kültürel haklar›n› tan›mak ve bu nedenle çeflitlili¤i ve her bir bireyin kendisi olma ve kendi de¤erlerini ve kendi eylem biçimlerini tarihsel eylemin vas›talar› ile birlefltirme hakk›n› savunmak demektir. yenili¤e aç›kl›k ile gelenek aras›nda ba¤lant› kurmak isteyen bireylerin sorumlu çal›flmas›na dayanmad›klar›nda yozlaflarak bask› gruplar›na dönüflme ihtimali olan toplumsal hareketlerin tehdidi alt›ndad›r (Touraine. ona göre.. kültürel demokrasi insanlar› ve topluluklar› kendi kültürel cemaatlerine hapseden çok kültürlülük de¤il. toplumsal aktör olmak isteyen ve kendi kiflisel hayatlar›nda ço¤unluk ile az›nl›k. milliyetçi. Bir zamanlar özgürlük ço¤unlu¤un az›nl›¤› devirmesi demekti. Di¤er yandan da. 1997: 196). 2001: 24-44) Demokrasiyi savunmak için yap›lmas› gereken fley hem piyasalar›n gücüne inanan ve öznellik veya bireysel talepler ile toplumsal mübadeleleri yönetmesi gereken rasyonelli¤i birbirinden ay›ran liberalizmi hem de dinsel. öneriler getirir (Touraine. kültürel çeflitlili¤in ulusal-toplumsal birlik ve dayan›flma içinde korunmas› ve kültürel de¤erlerin ak›l ve ak›lc›l›¤›n gerekleri ile uzlaflt›r›lmas›n› ferdiyet kazanm›fl bireyin.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 33 olabilece¤ini tart›fl›r. hukuk ve ak›lc› eylemin birli¤inde uzlaflt›r›lm›fl bir kültürel ve siyasal ço¤ulculu¤un hizmetkâr› k›lmakt›r” (Touraine. yani Öznenin yarat›c›l›¤›na ve iradesine b›rakan bir demokrasi anlay›fl›d›r. Fakat en sert flekilde k›nad›¤›m›z suçlar bireyin vakar›na karfl› ya da her bir bireyin Özne olma ve bir Özne olarak tan›nma hakk›na karfl› suçlard›r-bundan dolay› da ›rza geçmenin ve çocuklar›n cinsel suiistimalinin daha da sert bir flekilde k›nanmas›d›r. terk edilmesinden ya da ondan geri dönülmesinden yana de¤il. 2000: 295). fliddetin ve yolsuzlu¤un k›nanmas› demektir. Bir zamanlar adalet herkesin kanun gözünde eflit olmas› ve imtiyazlar›n yok edilmesi demekti.

yöneteni yönetilenden ay›rmakta ›srar eden” Bat› modernleflmesinin ay›rd›¤› dünyalar› birlefltirmek. Onlar. Bu ideolojiye göre. ulusu. hükümetten ba¤›ms›z olarak mevcut olan haklar› vard›r ve bu nedenle.34 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Liberalizm. toplumsal cinsiyeti ya da ›rk› her ne olursa olsun. Kültürel çeflitlilik ve dayan›flmay› savunmak amac›yla dünyada pek çok giriflim olmas›na ra¤men bu giriflimler entelektüeller taraf›ndan nadiren araflt›r›lmakta ve desteklenmektedir. modernlik ise. modern dönemin önde gelen ideolojilerinden birisidir. kitle toplumunda ise tüketicili¤in ve kâr›n hizmetkâr› olmay› kabul edenlerden baflka entelektüele ihtiyaç kalmayacakt›r (Touraine. Hâlbuki bunun yap›lmas› onlar›n mesle¤inin as›l iflidir. erke¤i kad›ndan. ak›lc›l›¤›n çeflitli oluflunu ve baflka inançlara karfl› tarafs›zl›¤› savunur. her birey ahlâken eflit de¤ere sahiptir. Kültürel bir doktrin olarak ise liberalizm hoflgörüyü. ne piyasa mekanizmas›. Touraine’e göre kültürel demokrasinin hayat bulabilmesi için entelektüellere önemli görevler düflmektedir. Touraine modernleflmeyi çok genel hatlar› ile tar›m toplumundan sanayi toplumuna geçifl olarak ifade edilebilecek bir yap› de¤iflimi olarak tan›mlar. Zira piyasa mekanizmas› modernlik için gerekli olan de¤iflime aç›kl›¤› sa¤lama ve sürdürme yönünde olumlu bir iflleve sahip olsa da son kertede insan› tüketici olmaya. ne de cemaatçilik bu iki dünya aras›nda etkin bir köprü kurmak suretiyle birlik ve dayan›flma içinde yaflama sorununu çözümleyebilir. 2000: 300). modern toplumlar›n en temel sorunu toplumsal birlik ve dayan›flma içinde kültürel çeflitlili¤in nas›l sürdürülebilece¤i sorunudur. Bir siyasal doktrin olarak liberalizm vatandafllar›n özgürlü¤ünün hükümetlerin keyfi uygulamalar›ndan korunmas›nda kurumlara ve yasalara büyük önem verir. ilerleme. yürütme ve yarg› aras›nda da¤›t›lmas›n› sa¤layan bir anayasan›n hükümetin gücünün s›n›rlanmas›nda ve diktatörlük ve tiranl›¤›n önlenmesinde önemli kurumsal çerçeve sa¤layaca¤› düflünülür. Kendi tercihleri baflkalar›na zarar vermedi¤i müddetçe bireylerin. toplumsal s›n›f›. mal ve eme¤in dünya ölçe¤inde dolafl›m›n›n önünde duran engellerin kald›r›lmas›nda önem tafl›maktad›r. modernleflme kavram› bir ülkenin tar›m toplumundan sanayi toplumuna do¤ru olan tarihsel dönüflümüne. Ona göre. MODERNL‹K VE MODERN TOPLUMLARIN TEMEL SORUNU Touraine’e göre. gelene¤in terk edilmesi gibi bir dizi fikir ve ülkülere dayal› bir toplumsal örgütlenmenin. özgürleflme. Buna karfl›l›k modernlik kavram›n› ise ak›lc›laflma. laikleflme. açt›¤› yaray› tedavi etmek için çaba göstermezlerse anlamlar dünyas› cemaatçi diktatörlüklerin denetimi alt›na girecek. özel olarak sanayi toplumunun. pratikte sanayi toplumunun sorunlar›na at›fta bulunur (Touraine. akl› duygudan. devletin ve cemaatin müdahalesinden ba¤›ms›z olarak. verili bir toplumsal örgütlenmenin iflleme biçimine. iflleme biçimi olarak tan›mlar. sermaye. insan›n do¤a üzerinde egemenli¤inin kurulmas›. Bu sorunun as›l kayna¤› modernli¤in araçlar dünyas› ile anlamlar dünyas›n› birbirinden ay›rm›fl olmas›nda yatar. ‹ktisadi bir doktrin olarak liberalizm serbest ticareti ve ekonomide bireysel giriflimcilikte devlet müdahalesinin olmamas› gerekti¤i anlam›na gelen laissez-faire (b›rak›n›z yaps›nlar) düflüncesini savunur. 2007: 2622-23). “modernli¤i gelenekten. modernleflmifl ya da modernleflmekte olsun. Ona göre. istedikleri flekilde yaflamalar› ve iyiyi kendi istedikleri flekilde tan›mlamakta özgür olmalar› gerekti¤ini savunur (Gamble. herhangi bir hükümet sisteminin meflruiyeti vatandafllar›n›n özgürlüklerini ne kadar korudu¤una ba¤l›d›r. insanlar aras› iliflkileri de piyasa ak- . Bu ilkeler pazarlar›n ve kapitalizmin genifllemesinin. 1988: 34). Siyasal gücün yasama.

Modernli¤in krizini de bu kopufl. 2005: 130). Modernli¤in dünü ve bugünü bu tavr›n ortaya ç›kard›¤› otoriter ve totaliter rejimlerle doludur ve bu tecrübeler göstermifltir ki. Rönesans’tan Frans›z Devrimi ve büyük ölçekli S O R U sanayileflmeye kadar olan dönem erken ya da klasik modernlik aflamas›n›. 33). 1970’lerD‹KKAT den sonraki dönem ise geç modernlik aflamas›n› temsil eder (Touraine. Ünite . 1995: 29). bireylere daha fazla özgürlük verilirken ayn› oranda sorumluluk ELEV‹ZYO N verilmedi¤iniTdüflünmekte ve toplum üyeleri aras›nda yak›n cemaat ba¤lar›n›n korunup beslendi¤i bir toplumsal düzenin gereklili¤ini ‹ N T E R N E T savunmaktad›rlar (Marshall. modernlik ak›l taraf›ndan keflfedilen ve kullan›lan yasalara sahip do¤al dünya ile Özne dünyas› aras›nda artan kopufl demektir (Touraine. içine kapanmaktan yana bir tav›r benimser. modernlik iki aflamadan geçmifl olup bugün onun üçüncü aflamas› içinde bulunmaktay›z. Klasik modernlik anlay›fl› modernli¤i akl›n. 2000: 125-131). dinden bilime geçiflten ibaret bir fley de¤ildir. ticaret serbestiyetine ve yasalar›n gayri-flahsi olufluna merkezî bir önem ba¤layarak yeni bir insan ve dünya infla etmek amac›ndayd›. Bu modernlik fikri geçmiflle. karfl› karfl›ya olunan sorunun ak›l. (Touraine. Bu dönem boyunca modernlik fikri toplumsal çat›flmalar› “ak›l ile do¤a ve yerleflik güçler aras›ndaki müK ‹ T A P cadele”den kaynaklanan bir olgu vasf›na büründürmüfltür. Touraine’e göre. SIRA S‹ZDE Touraine’in görüflleri dikkate al›nd›¤›nda. üretim örgüt‹NTERNET lenmesine. tarihsel evrim yasalar›. bu modernlik anlay›fl›n›n zaferi bütün ezeli ilkelerin bask›lanmas›. modernlik basitçe kutsal olandan alelade olana. sanayi devriminden 1970’lere kadar olan dönem orta modernlik aflamas›n›. 1998: 90). Rönesans’›n ruhu ile Reformasyon’un ruhu ve biSIRA S‹ZDE lim ile özgürlük aras›ndaki gergin bir iliflkidir” (Touraine. 1995: 30). 1998: 90-91). geleneksel örgütlenme biçimleri ve kültürel inançlar›yla her türlü uzlaflmay› reddederek ve çal›flmaya. bir kimli¤in ve bir hat›ran›n (gelene¤in) insan›d›r. yani eylemler ile anlamlar. En temelde modernlik. kendisi de bu yasalara tâbi olan akl›n do¤an›n yasalar›n› keflfedebilece¤ini. Touraine’e göre bu kopufl bir boflluk ve karmafla oluflturmaktad›r: DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U Cemaatçilik klasik liberalizm ile kolektivizm aras›nda bir orta yol bulmaya bir Dçal›flan ‹KKAT toplumsal kuramd›r. Kolektivizm terimi en yayg›n kullan›m›yla. ‹çinde modernli¤in geliflti¤i toplumlar bu klasik dönemde fleyleri harekete geçirmeye de¤il. geçmiflin otorite biçimleriyle. 1995: 99). tek biçimlilikten yana. Benlik’in ve kültürün bilimsel anlay›fl lehine ortadan kald›r›lmas› anlam›na gelmekteydi (Touraine. 1995: 786. Touraine’e göre. 1995: 28). ekonomi ile kültür aras›ndaki kopufl tan›mlamaktad›r (Touraine. evrensel geçerlili¤e sahip de¤erler vb gibi bir nedene ya da gerekçeye at›fla kolektif düzeyde bir çözümü yoktur.2. . dolay›s›yla bu dünyan›n ve onun yasalar›n›n anlafl›lmas›n›n vahye ihtiyac› olmad›¤›n› teyit eder (Touraine. insan› ve toplumu tek kültür. Modernist düflünce insan›n do¤al yasalar›n hükmetti¤i bir dünyaya ait oldu¤unu. Ancak. özgürlü¤ün ve devrimin zaferi olarak tan›mlaAMAÇLARIMIZ m›flt›r. AMAÇLARIMIZ Cemaatçiler hiçbir k›s›tlamaya u¤ramayan serbest piyasa ve mübadelenin insan K ‹ T A P ihtiyaçlar›n› karfl›lamaya yetmedi¤ini. Cemaatçiler hem klasik liberalizmin afl›r› SIRA S‹ZDE bireycili¤ine hem de kolektivizmin afl›r› toplumculu¤una karfl› ç›karlar (Yayla. vahiy ve ahlâki ilkelerin reddedilmesi. Cemaatçilik insan›n bu ihtiyac›na bir cevap üretmekle birlikte. düzene koymaya çabalamaktayd›lar. üretim ve da¤›t›m araçlar›n›n komünal (ortak) ya da devlet mülkiyetinde olmas›n› teflvik eden siyasal ya da sosyoekonomik kuram ve uygulamalar› anlat›r (Marshall. 1995: 5). Hâlbuki insan bireyi bir kültürün. “Ak›l ile Özne. Tanr› fikrini ima etti¤i için ruh fikrinin. etnik milliyetçilikler birer cemaatçilik biçimi olarak düflünülebilir mi? 1 SIRA S‹ZDE Touraine’e göre. Ancak.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 35 törleri aras›ndaki mekanik bir mübadele iliflkisine indirgemektedir. toplumsal bünyenin de bu do¤al yasalara uygun olarak iflledi¤ini. Bu nedenle klasik modernlik fikri esas olarak insan› do¤a ile mikro evreni makro evren ile bütünlefltiren ve her tür ruh-beden ve insan dünyas›-aflk›n T E L E V ‹ Z Y O Ndünya ikiliklerini reddeden ak›lc› bir dünya inflas›d›r (Touraine. tek kimlik ve tek hat›raya hapsetmesi nedeniyle çeflitlilikten de¤il. Aksine. bütün özlerin. ak›lc›laflma ile ferdiyet kazanma. 1995: 57). 1995: 31. ›rki. aç›kl›ktan yana de¤il.

de¤erlerin ya da gelene¤in sevki ile hareket eden Weber’in düflüncesindeki aktör ne de toplumsal olgular›n bask›s› ya da sevki ile hareket eden Durkheim’›n düflüncesindeki bireydir. Bu birlefltirme ancak ak›l ile Öznenin yeniden bir araya gelmesi/getirilmesi ile mümkün olabilir. Ancak. yüzleflmek. kiflisel arzu ve ihtiyaçlar›n bir flirkete. onun böyle bir teflebbüste kullan›labilecek bir araç olarak da görülmemesi gerekir. 1995: 178). cemaatçi ya da bireyci olmaya bafllad›¤›nda modernli¤in krizi zirveye ulaflm›fl demektir (Touraine. Aksine. modernlik kendi tarihinde ‹NTE RNE T izleyerek “akl›n zaferine izin vermek için özne fikrini terk etbunun aksine bir yol mifl. Fakat bu yeterli K ‹ T A dönüfltürmelerini P de¤ildir çünkü modernli¤in bir yüzü ak›lc›laflma ise di¤er yüzü de ferdiyet kazanmad›r (subjectivation). Belki daha önceki hiçbir medeniyet bu derece bir merkezî ilke yoklu¤u yaflamam›flt›r. “kutsal olandan SIRA S‹ZDE alelâde olana geçifl” ifadesi ile burada ne kastedilmektedir ve sosyolojik düflünce tarihinde bu kavramlar›n size hat›rlatt›¤› baflka isimler var m›? DÜfiÜNEL‹M MODERNL‹K VE ÖZNE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Bir toplum ya piyasa gibi hareket etti¤inde ya da kendini bütünüyle bir kültürel S O R U kimlik ile tarif etmeye bafllad›¤›nda ve onun aktörlerinin at›flar› pür kültürel. 1995: 205-7). Özne. iflçiler ve sömürge alt›ndaki insanlar gibi tutku ile özdefl tutulan toplumsal kategorileri ak›lc›l›k ile özdeflleflen kapitalist seçkinlerin boyunduru¤u alt›nda ezmifltir” (Touraine. Buna karfl›l›k. Kilise ile devletin ayr›lmas›n›n temel ilke oldu¤u bu laikleflmifl kültürde hiçbir büyük dinin baflat bir etkisi yoktur. akl› özgür k›labilmek için duygular› ve tahayyülleri bast›rm›fl ve kad›nlar. kendi deneyimlerini ve hat›ralar›n› kiflisel bir hayat hikâyesi içinde birlefltirmek için kendini bir aktör olarak ortaya koyma ve aktör olarak tan›nma iradesidir. Dolay›s›yla bugün modernlik dedi¤imiz fley “sadece özne ile ak›l aras›nda ve vicdan ile bilim aras›nda artan bir etkileflim” sayesinde mevcut olabilecekken. 1995: 218-20). 1995: 102). toplumsal normlar ve kurallar ad›na. Bireyin kendi eylem ve durumlar›n› kontrol etme. tarih ve devrim ad›na. Ak›lc›l›k ad›na. bir kültür veya cemaate mensubiyetten kaynaklanan sorumlu- . SIRA S‹ZDE 2 Sizce. Bu haliyle Özne ne araçsal akl›n. Bu birliktelik içinde Özne bir üst benlik (süper ego) ya da kolektif vicdan de¤il. Bunun yolu. özgürlük demektir. geçmifle ve kaybolmufl bir düzene özlem hiçbir zaman zay›f olmam›flt›r (Touraine. Modernli¤in trajedisi onun kendisinin di¤er yar›s›na karfl› bir mücadele T E L Eiçinde V ‹ Z Y O Ngeliflmifl olmas› yani. modernli¤i bugün içinde bulunduD‹KKAT ¤u çürüme ve karmafladan kurtarmak ve onun da¤›lan parçalar›n› bir araya getirerek yeni bir birlik oluflturmak mümkündür. bir topluma mensup olundu¤unun fark›nda olarak uzlaflt›r›lmas›na kalk›flmak olarak anlafl›lmal›d›r (Touraine. kültürel e¤ilimlerin kendilerinin di¤erlerinden bütünüyle farkl› ve üstün olduklar›na inanmas›n› ve kendilerini siyasi tahakküm aray›fl›nda olan toplumsal güçlere önler (Touraine. çocuklar. onun çürümesini oluflturmaktad›r.36 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› On dokuzuncu yüzy›l›n sonundan beri içinde yaflamakta oldu¤umuz kültürel ve toplumsal alan bütünlü¤e sahip de¤ildir: bu hal modernli¤in yeni bir aflamas›n› de¤il. öncelikle bu karmafla ile S‹ZDE ve de¤erlerin ço¤ulculu¤unu kabul etmekten geçmektedir. Zira teknik ak›lc›l›k modernli¤in parçalar›n›n birbirlerinden bütüAMAÇLARIMIZ nüyle kopmas›n›. “bilim ad›na öznenin d›flar› at›lmas›” ve böylelikle onu oluflturan iki unsurdan birinin tahrip edilmesidir. ayn› zamanda. toplumun iyili¤i ad›na. Touraine’e göre özne kendi bafl›na modernli¤in da¤›lan dünyas›n› bir araya getiremez. 1995: 98-99).SIRA deneyim Araçsal akl›n ya da teknik ak›lc›l›¤›n bu yeni birli¤in oluflturulabilmesinde büyük bir rolü vard›r. Touraine’e göre.

Bundan dolay› demokratik kül‹ N T farkl›l›klardan ERNET tür ile cumhuriyetçi kültür aras›nda büyük farkl›l›klar vard›r. 1997: 11-13. luklar ad›na ve kendini be¤enme ad›na flekillendirilmifl olan benli¤ini k›rarak ve fakat bir dile. K›sacas› demokrasi özne siyasetidir. Touraine taraf›ndan bir toplumun ya da onun aktörlerinin kendilerini pür kültürel.2. modernli¤in ak›l ile Özne. yani evrensel olarak kucaklay›c› ve kuflat›c› bir kuram olmas›n› arzu eder. ‹lk olarak. Bu nedenle toplu pazarl›¤›n bafllaK ‹ T A P t›lmas›. öznelerin. kurulu güçlerin bizi kendilerine tapt›rd›¤› bütün putlar› k›r›p. “Demokratik rejim azami say›ya azami özgürlük veren ve mümkün olan azami çeflitlili¤i koruyan ve tan›yan siyasal hayat biçimidir” (Touraine. e¤er Özne. 1995: 13). Ayr›ca. Bu ise sürekli olarak farkl› ülke ya da ülke gruplar›n›n siyasal durumlar›n›n.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 37 Touraine sosyolojisinde toplumsal aktör eylemleriyle kendi toplumunu flekillendirme ve tarih yapma iradesine sahip tarihsel Özne olarak anlafl›l›r. ak›lc›laflma ile ferdiyet kazanma aras›ndaki zor iliflkileri idare etmeye dayand›¤› ve Öznenin ise araçsal akl› kiflisel ve kolektif bir kimlik ile birlefltirmeye teflebbüs oldu¤u düflünüldü¤ünde. toplu pazarl›k örne¤inde oldu¤u gibi. anayasal ve hukuki garantilere sahip siyasal ço¤ulculuk ve laiklik demektir. cumhuriyetçi kültür özgürlü¤ü vatandafll›k ile özdefl tutarken demokratik kültür insan haklar›n› vatandafl›n görevleri anlay›fl›n›n ve tüketici taleplerinin karfl›s›na koyar (Touraine. öznelerin kendi kültürleri ve özgürlükleri ba¤lam›nda. 221-22). Demokrasi her fleyden önce ulus devletin ve serbest piyasa düzeninin varl›¤›n› gerektirir. Çünkü küreselleflmenin egemen oldu¤u bir dünyada bir ülkede demokrasinin yaflayabilmesi ancak di¤erlerinde de mevcut olmas› ve yaflat›lmas› flart›na ba¤l›d›r (Touraine. demokrasi en iyi ak›lc› düflünce. bir özne siyaseti ve öznenin var olabilmesinin bir ön kofluludur. 1997: 18). dolay›s›yla farkl› rejimlerin ve onlar›n somut uygulanma biçimlerinin sürekli olarak birbirleri ile karfl›laflt›r›lmalar›n› gerektirir. ‹kincisi. yani s›naî demokrasi. Ayn› zamanda o kuram›n›n hem modernleflmifl hem de modernleflmekte olan ülkeleri birlikte kapsayan. öznenin var olabilmesinin önflart›d›r. Menfi özgürlükler ile müspet özgürlükler aras›ndaki ba¤› sa¤layan fley iseAMAÇLARIMIZ tâbi ve ba¤›ml› olanlar› serbestçe hareket etmeye ve onlar›. cemaSIRA S‹ZDE atçi ya da bireyci bir tav›rla tarif etmeleri nas›l anlafl›lmaktad›r? DÜfiÜNEL‹M MODERNL‹K ‹LE ÖZNE VE DEMOKRAS‹ ARASINDAK‹ ‹L‹fiK‹LER S O R U Touraine’in Critique of Modernity (1995) adl› çal›flmas›nda tan›mlad›¤› bu Özne onun demokrasi kuram›n›n da merkezinde yer al›r. Dolay›s›yla. kiflisel özgürlük (liberty) ve kültürel bir kimli¤i 3 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Touraine’in demokrasi ile özne aras›nda kurdu¤u TE LEV‹ZYON iliflkiye göre demokrasi. cumhuriyetçi kültür birlik peflinde iken demokratik kültür çeflitlili¤i korur. siyasi ve kültürel kaynaklara sahip olanlarla eflit olarak haklar ve garantileri tart›flmaya muktedir k›lan demokratik iradedir. 19). Bu birincisi. . bir hat›raya sad›k kalarak kendi özgürlü¤ü ad›na ferdiyet kazanma teflebbüsüdür (Touraine. Demokrasinin büyük görevi kitle kültürü içinde çeflitlilik üretmektir. Yorumcu oldu¤u kadar normatif bir kuramc› olarak Touraine’in Özne. sistemlerin egemen mant›¤›na karfl› ‹ N yürüttükleri TERNET bir savafl. demokrasinin en büyük baflar›lar›ndan biri olmufltur. Aksine demokrasi. bütün güçlere karfl› direnir ve farkl› olma ve hatta kitle toplumunda yaln›z olma hakk›n› savunabilirse. BirDyordam olarak de‹KKAT mokrasi yönetilenlerin kendi yöneticilerini seçmeleri. Touraine’e göre. 1995: 225-26). modernlik fikri Özne etraf›nda infla edilebilir (Touraine. Ünite . sistemlerin mütehakkim mant›¤›na karfl› yürüttükleri savaflt›r. demokrasi ve modernlik aras›nda kurdu¤u iliflkiler çok yönlü ve çok katmanl›d›r. menfi özgürlüklerin (yaSIRA S‹ZDE ni kiflisel özgürlüklere sayg›n›n) müspet özgürlüklerle (yani ço¤unluk taraf›ndan adil oldu¤u düflünülen bir sosyal sistem) ile uzlaflt›r›lmas› da gerekir. 1995: 207. kendi kültürleri ve ba¤TE L Eözgürlükleri V‹ZYON lam›nda. Ancak demokrasi basitçe bir dizi kurumsal garantiler ya da menfi özgürlükler demek de¤ildir. bir yüze. iktisadi.

hem kendine has hem de baflkalar› ile paylaflt›klar› ortak yanlar olaca¤›n› ve ferdiyetin yani öznenin buradan ortaya ç›kaca¤› konusunda benzer düflünceye sahiptirler. 1997: 15). Touraine’e göre: Ayn› flekilde ve ayn› sebeple. Bu nedenle Touraine’e göre demokratik kültür çok kültürlülü¤ü ve bütünlefltirici evrenselli¤i ayn› anda ve fliddetle reddeder çünkü çok kültürlülük herkesi belli bir cemaate hapseder. Kendi ç›karlar›nca yönlendirilen bireyler içinde yaflad›klar› demokratik toplumu her zaman desteklemezler. Geliflmifl S O R U gruplar› ve az›nl›klar› iktisadi ve idari sistemin k›s›tlar›ndan ülkelerde bireyleri. kültürel kimlik özelcili¤i (particularism) ve ak›l ise evrenselli¤i temsil eder. 1997: 15). laik bir çabad›r çünkü toplumsal hayat insan›n yaratt›¤› bir hayatt›r ve modernlikle birlikte art›k toplumsal hayat›n kendisine aflk›n bir alanda duran bir öznesi ya da böyle bir düzlemden gelen ilkeleri yoktur. Her ikisi de teknik ak›lc›l›¤›n belli bir kültür ya da cemaatle özdefl olamayaca¤›n›.. Hâlbuki siyasal bir rejim olarak demokrasi. mezhepçili¤in ve kutsal savafllar›n yolunu açar”. demokratik bir toplum bireylerin özgürlü¤ünü ve farkl›l›klara sayg›y› özel ve kamu idaresinin teknikleri ve yasalar› vas›tas›yla kolektif hayat›n ak›lc› idaresini birlefltirir.Toplum. bireyin tek bir mensubiyet ilkesi ile tan›mlanamayaca¤›.38 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› uzlaflt›rma olarak tan›mlanabilir. SIRA S‹ZDE 4 Geçmiflte ya SIRA da günümüzde hangi tür talepler ve uygulamalar çok kültürlülü¤e örnek olaS‹ZDE rak gösterilebilir? DÜfiÜNEL‹M Touraine’e göre.. Baflka bir ifadeyle. özerklefltirebilmek daha kolayd›r. aslî amac› bireylerin ve kolektiflerin özgürlükleriyle iktisadi faaliyet ve yasal standartlar›n uzlaflt›r›lmas› olan kurumsal bir infla olarak görülmedikçe demokratik kültür vücuda gelmez (Touraine. Bir birey. Ancak bu birlefltirme çabas› dinsel bir çaba ya da din ad›na bir çaba de¤il.. . Her ikisi de çokluk ile tekli¤i. 1997: 15)... “Demokratik ruh birlik ile çeflitlili¤in birbirlerine ba¤l› olduklar›n›n fark›nda olmaya dayan›r” (Touraine. . her türden ço¤unlu¤un. ‹slam ümmetinden ve Bat› medeniyetindenim” bireflimini hat›rlat›r.toplumsal hayat› bir hoflgörü alan›na indirger ve böylece ayr›mc›l›¤›n. bir birey özgürlük. her türden az›nl›¤›n haklar›n› tan›d›¤› ve onlar› kendi temel haklar›n› icra etmekten al›koymad›¤› bir rejimdir. 1997: 16). 2000: 256). kendi ç›karlar›na ayk›r› da olsa.. özgürlük ile bütünleflmeyi adeta dinsel bir bütünlük anlay›fl›na uygun bir flekilde birlefltirmek istemektedirler ve Touraine bunu aç›kça ifade eder (Touraine. Hâlbuki modernleflmeleri toplumsal aktörlerin de¤il. özgürlük arzusunu bir kültüre üyelik ve akla dayanma ile birlefltirdi¤i ölçüde bir Öznedir” (Touraine. Onun nazar›nda. ço¤ulculu¤un savunulmas› geliflmeleri dâhili dinamiklere dayanan toplumlar ile bunu baflaramayan toplumlarda farkl› biçimler al›r. Touraine’in Özne ile demokrasi aras›nda kurmufl oldu¤u bu paralellik ve eklemleflme Gökalp’in Türkiye’de modern ulus devletin inflas›na rehberlik edebilecek ilkeleri belirlemek için kültür ile medeniyet aras›nda yapt›¤› ayr›mdan hareketle ortaya koydu¤u “Türk milletinden. sadakatlerin ve hat›ralar›n çeflitlili¤ini k›nar ve reddeder” (Touraine. Demokrasinin inflas› için bireycilik yeterli bir ilke de¤ildir.. “davran›fl›. Bütünlefltirici evrenselli¤i amaçlayan anlay›fl ve ruh ise “kendi evrenselli¤i ad›na özel inançlar›n.. özgürlük arzusu bireyli¤i. “. ak›lc›l›k ve kültürel aidiyeti birlefltirdi¤i ölçüde Öznedir. Gökalp’in düflüncesindeki Bat› medeniyeti Touraine’in Weber’ci anlamda kulland›¤› teknik ya da araçsal ak›l ile hemen hemen özdefltir. devletin da benzeri bir d›fl failin müdahalesine ba¤l› olan yerlerde talep D ‹ Kya KAT DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ .

Touraine’e göre. Öte yandan. Totaliteryenlik kavram› halk›n bütünüyle ya da hemen nerdeyse bütünüyle devlet taraf›ndan tahakküm alt›na al›nd›¤› bir siyasal rejime at›fta bulunur. modernleflmifl ülkelerde laissez faire tutumundan. bireylere ya da gruplara karfl› keyfi uygulamalara yönelebilen bir siyasal yetki biçimine at›fta bulunur. Bundan dolay›d›r ki. Bunlardan biri devletin keyfi gücünü s›n›rlayan hukuk devleti ya da hukuki temel. yöneticilerin gücünün seçimler ve gücün uygulanmas›n›n s›n›rlar›n› tan›mlayan bir yasal çerçeveye sayg› ile s›n›rland›r›lmad›¤› bir yerde ise seçme özgürlü¤ünün bir anlam› yoktur. . edilen haklar birey haklar› olmaktan çok cemaat haklar›d›r ve bunlar icbarî (zorunlu) modernleflmeye direnç göstermek için kullan›labilir. Ünite . Bu boyutlar› birlefltiren bir merkezî ilkenin olmay›fl› siyaset alan›nda modernli¤i tan›mlayan din ile devletin birbirinden ayr›flmas›n›n mant›ki bir sonucudur çünkü laiklik bizi toplumsal örgütlenme için felsefi ya da ahlâki temellere dayanmayan ilkeler bulmaya zorlar.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 39 Touraine’in Özne. di¤erlerinin özellikle bu iktisadi modernleflmeyi geçirmelerini beklemek gerekti¤ini söylemek do¤rudur. Demokrasinin bu üç boyutundan biri temel haklara sayg›. etnik ya da dini gruba mensubiyetleri ile ilgilenip. Otoriteryenlik kavram›. di¤eri ise halk›n egemenli¤idir. demokrasi ile hukuk devleti aras›nda zorunlu bir ba¤ yoktur çünkü demokrasi hukuk devletinden de¤il. geliflmifl ülkeler aç›s›ndan ise özne ile akl›n uzlaflt›r›lmas› teflebbüsü olarak tan›mlanabilir. S‹YASAL MODERNL‹K VE DEMOKRAS‹N‹N BOYUTLARI Touraine’e göre. geliflmifl ülkelerde mevcut olaca¤›n›. Geliflmekte olan ülkelerde bir kültür ya da din ile bir toplum ve devlet aras›nda do¤rudan bir iliflki kurmak suretiyle cemaate müracaat etmek demokrasiyi tahrip eder. bir köy. Bu nedenle demokrasiyi siyasal bir toplum içinde ç›karlar›n temsilinin gücün s›n›rlanmas› ile birlefltirilmesi olarak tarif etmek de mümkündür (Touraine. Siyasal ve hukuki biçimsellik dün oldu¤u gibi bugün de egemen gruplar›n gücünü tehdit eden toplumsal talepleri reddetmek için oligarflik bir flekilde kullan›labilir. Daha ideolojik olmas›. ikincisi vatandafll›k üçüncüsü ise siyasal liderlerin temsil edebilirli¤idir. Böyle yerlerde demokratik düflünce ve toplumsal hareketler her iki otoriteryen çözüme karfl› savaflmal› ve hem köktencili¤in hem de militarizmin kurbanlar›n› savunmal›d›r (Touraine. özgürlük ve eflitlik gibi ahlâki ilkelere müracaattan do¤mufltur. 2007: 222). geliflmekte olan ülkelerde ise totaliteryen diktatörlükten ortaya ç›kan bir tehdit. siyasal düzlemde demokrasinin birbiriyle ba¤lant›l›. Ancak bundan dolay› ne böyle toplumlarda demokrasiye yer yoktur. Toplumsal aktörler ve onlar›n arac›s› ya da temsilcisi olan siyasi failler olmad›kça demokrasinin temel gereklerinden biri mevcut de¤il demektir. 1997: 16-17). tek parti yönetimi ve hayat›n her alan›na ve düzeyine devletin müdahale etmesi onu otoriteryenlikten ay›ran bafll›ca özellikler olarak düflünülür. Ancak. otoriter bir devlet kaç›n›lmazd›r demek do¤rudur ne de dolay›s›yla demokrasinin sadece zengin. hem modernleflmifl hem de modernleflmekte olan ülkelerde tehdit alt›ndad›r. Dolay›s›yla geliflmekte olan ülkeler aç›s›ndan demokrasi bireysel ya da özel özgürlükler ile toplumsal bütünleflmenin uzlaflt›r›lmas›. demokrasi ve modernlik aras›nda kurdu¤u iliflkiler çok yönlü ve çok katmanl›d›r. öznenin var olabilmesinin bir ön koflulu olarak. Yirminci yüzy›l›n faflist ve sosyalist rejimleri totaliteryen rejimlerin örneklerini teflkil ederler (ElOjeili. 2007: 5018). 1997: 21-22). 34). halk›n egemenli¤i fikri siyasal hayat› toplumsal aktörler aras›ndaki iliflkilere tâbi k›ld›¤›ndan demokrasinin geliflimine do¤rudan bir katk› sa¤lar (Touraine. Otoriteryen rejimler kiflisel diktatörlüklerden parti ve askeri diktatörlülerine var›ncaya kadar çok çeflitli flekiller alabilirler ve esas itibariyle demokratik olmayan bir siyaset biçimi temsil ederler (Palma. Bununla birlikte modernli¤i özel olarak modernleflmifl (sanayileflmifl) toplumlar›n iflleme biçimi olarak gören Touraine’e göre demokrasi.2. siyasal modernli¤in iki veçhesi vard›r. Üçüncü dünyan›n pek çok ülkesinde yap›labilecek tek gerçek tercih ya milliyetçi ya da cemaatçi bir diktatörlük aras›nda gibi görünür. Demokrasi. modernleflmekte olan ülkelerde ise totaliteryen diktatörlükten kaynaklanan bir tehditle karfl› karfl›yad›r. 1997: 26-27. birbirini tamamlayan fakat herhangi bir merkezî ilke taraf›ndan birlefltirilmemifl olan üç boyutu vard›r. Buna karfl›l›k özgürlük ve eflitlik gibi ilkelere müracaat tahakküm alt›ndaki gruplar›n kendi durumlar›na ahlâki bir tan›mlama getirebilmelerine imkân sa¤lar. siyasi bir topluma ait olduklar›n› hissedip hükümetle ilgilenmedikleri müddetçe onlar›n kendi yöneticilerini seçme özgürlü¤ünün bir anlam› yoktur. yönetilenler s›rf bir aile. Demokrasi hem geliflmifl hem de geliflmemifl ülkelerde tehdit alt›ndad›r: geliflmifl ülkelerde laissez faire tutumundan. Fakat ayn› zamanda. Bu siyasal biçim içinde gücü elinde bulunduranlar seçmenlere karfl› sorumlu de¤ildirler ve kamu siyasalar›n›n ve uygulamalar›n›n ald›¤› flekil toplumsal r›zaya dayanmaz.

Demokrasinin varl›k flart› olarak devlet gücünün s›n›rlanmas› sorunu ayn› zamanda güçler ayr›l›¤› meselesinin nas›l anlafl›lmas› gerekti¤i sorununu da gündeme getirir.. toplumsal aktörlerin ve onlar›n özgürlük ve sorumlulu¤a eriflmelerinin hizmetkâr› olmad›kça demokrasi var olamaz (Touraine. Halk›n egemenli¤i ilkesinin güçlerin ayr›l›¤› ilkesine öncelik kazand›¤›n›n nas›l fark›na varamay›z? Siyasal kurumlar düzlemi toplumsal aktörler düzleminden ayr›lmamal›d›r. vatandafll›k ve özgürlükten çok eflitlik ve toplumun bütünleflmesine ve yasalara sa¤lam bir temel oluflturan ahlâki ve dinsel fikirlere öncelik vermek Amerika Birleflik Devletleri’nde. Dolay›s›yla.40 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Touraine için demokrasi meselesi biçimsel olarak güçlerin ayr›l›¤›ndan ziyade sivil toplum. siyasal toplum (partiler.. yürütme ve yarg›n›n ayr›l›¤›) demokrasinin temel unsurlar›ndan biri olarak düflünülemez zira böyle yapmak güçlerin biçimsel örgütlenmesiyle alâkal› bir hususu gücün temel haklar taraf›ndan s›n›rlanmas›yla kar›flt›rmak anlam›na gelir. meclis ve hükümet) ve devlet aras›ndaki ba¤lant›lar›n do¤as› ve etkilerin yönünün nas›l kuruldu¤u ile alâkal›d›r: . demokrasi fikrinde hiçbir ilke devlet gücünün temel haklara sayg› talebi taraf›ndan s›n›rlanmas›ndan daha merkezî bir öneme sahip de¤ildir. Montesquie’de oldu¤u gibi. Devlet düzleminde bu memurlar profesyonellerden ba¤›ms›z olmal›d›r demektir. . Öte yandan demokrasinin birbirini tamamlayan bu üç boyutu aras›nda ideal bir dengeden söz etmek mümkün de¤ildir. Touraine’in nazar›nda. siyasal sistem düzleminde ise hukuk ve denetim mekanizmalar›n›n al›nan karalar›n yasal ve anayasal olmas›n› temin etmeleri demektir. Devlet sadece ülkenin ve ulusun de¤il. Aksine o toplumsal hayat›n eflitsizlikler üzerine kurulu oldu¤unu ve demokrasinin bu eflitsizliklerden kaynaklanan bir toplumsal mücadele alan› oldu¤unu teyit eder. Touraine. siyasal toplum ve devlet aras›ndaki ba¤lant›lar›n nas›l kuruldu¤u ile iliflkilidir. Ancak. siyasal rejimin ›l›ml›l›¤›n› sa¤lad›¤› için eflitsizlikleri dolayl› olarak olumlamak niyetinde de¤ildir. Touraine’in devlet gücünün s›n›rlanarak özgürlüklerin geniflletilmesi ve teminat alt›na al›nmas›na atfetti¤i bu merkezî önem Montesquieu ile bafllay›p Tocqueville ile devam eden özgürlük ve eflitlikten hangisinin demokrasi aç›s›ndan daha önemli oldu¤u tart›flmas›nda Touraine’i Montesquieu’ye daha yak›n k›lar. Fakat yine de. bu temsilcilerin de devleti kontrol etti¤i bir toplumu demokratik olarak tan›mlayabiliriz. yöneticilerin temsil edebilirli¤i ise yirminci yüzy›l Fransa’s›nda daha bir öne ç›km›fl görünmektedir (Touraine.. Benzer flekilde yasama gücünün de yürütme gücü üzerinde bir etkisinin olmas› gerekir ve siyasal partiler bu etkiyi do¤urmal›d›rlar (Touraine. 1997: 31). kamuoyunun büyük oranda etkilemedi¤i bir hukuk çok çabucak güçlülerin ç›karlar›n› savunman›n güçlü bir arac› haline gelir. Touraine aç›s›ndan esas mesele kendi bafl›na ve biçimsel olarak güçlerin ayr›l›¤› de¤il. Örne¤in devlet gücünün s›n›rlanmas› ve temel haklara sayg› ‹ngiltere’de.E¤er etki yukar›dan afla¤›ya do¤ru uygulan›yorsa demokrasi yoktur. 40). Dahas›. Bu genel fikirden ç›kan sonuç fludur ki. aksine sivil toplum. hem devlet hem de siyasal sistem düzleminde halk›n iradesinden özerk gayri-siyasal bir unsur olmal›d›r. Touraine aç›s›ndan güçler ayr›l›¤›n› (yani yasama. fakat içinde toplumsal aktörlerin kendi temsilcilerini.. Bir birlik ilkesi-ço¤unluk talebi-ile özerklik ilkesinin bu birleflimi idarenin siyasallaflt›r›lmas›na ve toplumsal aktörlerin neokorporatist bir flekilde siyasal güç ve parti aristokrasisi (partitocroza) ile birleflmesine tercih edilir (Touraine. 1997: 37. Farkl› ülkelerde bunlardan biri ya da ikisi di¤erinden daha fazla öne ç›kabilir. 1997: 32). 1997: 28-29).

giderek daha fazla bir flekilde kültür ve flahsiyetler alan›na müdahil olan pazarlar›n hükmetti¤i bir dünyada demokratik siyasetin evrensel haklara müracaat etmekten daha fazla olarak kiflisel ve kolektif kimliklerin savunulmas›nda yapaca¤› çok fley vard›r (Touraine. Sanayi-sonras› toplumunda ya da di¤er ad› ile programlanm›fl toplumda art›k temel toplumsal çeliflki teknik.. SIRA S‹ZDE Sizce. kooperatif üst birlikleri gibi ç›kar gruplar›n›n fiyatlar.. Bu hal programlanm›fl toplumun merkezî önemi haiz sorusunu ortaya koyar ki o da birlikte yaflay›p yaflayamayaca¤›m›zd›r (Touraine. odalar. sanayi sonras› toplumda tahakküm gayri-flahsileflirken ba¤›ml›l›¤›n flahsileflmesi ile ne kastedilmektedir ve bunun önceki tahakküm ve ba¤›ml›l›k iliflkilerinden ne fark› vard›r? 5 SIRA S‹ZDE Touraine’e göre. 2000: 249). 2000: 248-49). ba¤›ml›l›k flahsileflmektedir” (Touraine. Touraine’in kastetti¤ini de içeren ikinci anlam› ise iflçi ve iflveren sendikalar›.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 41 Korporatizm genellikle iki flekilde anlafl›l›r. Bu yeni toplumda “tahakküm gayri-flahsileflirken.2. Ancak bu çat›flma sanayi toplumunda ve ça¤dafl dünyada farkl› biçimler almaktad›r. Sanayi toplumundaki çat›flma emek.. ilerleme. Zira demokrasi toplumsal çat›flmalar›n kurumsallaflmas›n›n hem arac› hem de sonucudur. ToK ‹ T A P DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . 2000: 89:) Bir zamanlar toplumsal has›mlar paylaflt›klar› de¤erlerin toplumsal kullan›m› üzerine çat›fl›rken flimdi bir yanda kendi de¤erini dayatan bir sistem. 1995: 123). Ünite . e¤itim. Sadece maddi eflya ve hizmetlerin alan›na de¤il. ücretler vb konularda kendi üyeleri ile hükümet aras›nda arac›l›k yapmalar›na at›fta bulunur. öte yanda ise anlam yaratma kabiliyetleri inkar edilmifl veya marjinallefltirilmifl ya da d›fllanm›fl bireyler. Bunlardan ilki toplumsal çat›flmalar› ortadan kald›rmak veya bask›lamak ya da milliyetçili¤i beslemek amac›yla devletin emek örgütleri gibi büyük örgütleri denetimi alt›na almas›na at›fta bulunur. biAMAÇLARIMIZ liflim alanlar›ndaki taleplerinin dikkate al›nmas› (Touraine. D ‹ K K A Tkiflisel veya (››) bu gayri-flahsi tahakküm sisteminin toplumsal aktörleri kendi cemaatçi kimliklerine kapanmaya zorlamas› ve bu suretle az›nl›klar›n reddedilmesini teflvik etmesi karfl›s›nda kültürel çeflitlili¤in sayg› görmesini temin etmeSIRA S‹ZDE si ve herkese eflit toplumsal ve kültürel haklar› garanti etmesi ve (›››) üretim ve yönetim sistemlerinin teknik ak›lc›l›¤›na tâbi olan tüketicilerin sa¤l›k. Özne bir yandan pazar ve teknolojilerin zaferine karfl› mücadele ederken di¤er yanda cemaatçili¤e ve ondan ortaya ç›kan otoriteryenli¤e karfl› mücadele vermektedir. Bunlar: (›) artan eflitsizlikler ve daha fazla S O R U d›fllanmaya yol açan küresel iktisadi ve mali sistemler karfl›s›nda s›n›f farkl›l›klar›n› azaltmak ve ekonomi üzerindeki toplumsal ve siyasal kontrolü art›rmak. Baz› hallerde bu arac› örgütler sahip olduklar› özel statülerden dolay› adeta hükümetin uzant›s› haline gelebilirler (Jary ve Jary. demokrasi ile toplumsal hareketler aras›nda biri olmaks›z›n di¤eri olamayacak derecede bir ba¤lant› vard›r. kategoriler ve kolektiviteler aras›nda bir çat›flma vard›r. bilim ve teknoloji gibi ayn› de¤erleri paylaflan mülk sahipleri ile ücretle geçinenler aras›ndaki toplumsal çat›flma biçimini alm›fl ve sosyal demokrasi ile sonuçlanm›flt›r. 2000: 249-50). TOPLUMSAL HAREKETLER VE KÜLTÜREL DEMOKRAS‹ Touraine’e göre. ticari ya da mali mekanizma ile ba¤›ml› tüketici aras›ndad›r. bu yeni demokrasi yukar›da tan›mlanan kültürel demokrasidir ve onun üç temel amac› vard›r.

Bu toplumsal kategori karfl› ç›k›fl›n› hasm› ile paylaflt›¤› genel de¤erler veya yönelimler ad›na ve hasm›n›n meflruiyetini reddetmek için yapar (Touraine. Geçmiflte toplumsal hareketler dinsel. 2000: 250). Toplumsal hareketlerin bu vas›flar› devrimci eylemler ile tam bir tezat oluflturur çünkü “devrimci eylemler her zaman toplumsal. Demokrasi ve toplumsal hareketler için özgür ve adil toplum fikrinden daha tehlikeli bir fley olamaz. mücadele basitçe egemen düzene karfl› bir mücadele olmamal›d›r. Touraine. yönetim ve hiyerarfli biçimlerini k›r›p bunlar›n yerine yeni bir toplum yaratmakt›. Dahas›. kaç›n›lmaz olarak otoriteryenli¤e götürür (Touraine. 1988: 8). Günümüzün toplumsal hareketleri art›k mükemmel bir toplum modelinin ve o sebeple de herhangi bir . Bu hareketlerin amac› eflitlik ilkesinin zaferini sa¤lamak veya eski üretim. d›fl güvenlik ve adaletin sa¤lanmas›yla s›n›rl› tutulmas› ve iktisadi alan›n bütünüyle serbest b›rak›lmas› görüflünü ifade etmek amac›yla kullan›lan bir terimdir. toplumsal hareket belli bir toplumsal kategorinin ayn› anda hem özel hem de genel olan bir tahakküm biçimine karfl› ç›kmas›na izin veren bir toplumsal eylemden ortaya ç›kar. ‹flçi sendikalar› kapitalist sömürüye karfl› eme¤i ve zanaatlar› savundular. siyasal veya toplumsal s›n›f anlam›nda tan›mlanm›fl kolektif bir Öznenin ve onun vas›tas›yla da toplumun radikal bir flekilde yeniden inflas› projesinin vücut bulmufl haliydiler. birleflmifl ve fleffaf bir toplumun. siyasal. cemaatçi. Tahakküme muhalefet kendi bafl›na bir toplumsal hareket üretmez. yeni bir insan›n yarat›lmas›n›n ve tam mutabakat›n önünde duran her fleyin ortadan kald›r›lmas›n›n hayalini kurarlar” (Touraine. 2000: 50). sömürgeci tahakküme karfl› kendini tayin ve bu nedenle özgürlük ad›na savafl›ld›. ve kad›nlar›n kendi ba¤›ml›klar›na karfl› mücadelesine ilham veren özel bir difli kimli¤inin teyit edilmesiydi. karfl›l›kl› tan›man›n ön flartlar›n› yaratarak ve özgür bir toplumun bir parças› olundu¤u hakk›nda fark›ndal›k yarat›larak özgürlük faal bir flekilde savunulmal›d›r” (Touraine. 2000: 117). mücadeleye toplumun bütünü taraf›ndan merkezî addedilen de¤erler ad›na giriflilmelidir. Aksine. 2000: 90). Sosyoloji tarihinde bu görüflü savunan önemli isimlerden birisi Herbert Spencer’dir (Yayla. Projenin kendisi Öznenin kendisinden daha önemliydi. Toplumsal hareket. Marx’›n toplumsal hayat›n tahakküm üzerine kurulu oldu¤u fikri ile Weber’in aktörlerin de¤erler taraf›ndan yönlendirildi¤i fikirlerinin birlefliminden devflirir. 2001: 49). Tarihi birçok kere atefle vermifl olan bu toplumsal hareket anlay›fl› art›k çözülmüfl ve çürümeye yüz tutmufltur.42 Laissez-faire siyaseti devletin toplumsal hayat içindeki rolünün iç güvenlik. Emek dünyas› iflverenlere ilerleme ve s›naî toplum ad›na karfl› ç›kt›. Buna göre toplumsal hareket bir ç›kar grubu ya da siyasal bask› oluflturma vas›tas› de¤ildir. Kendini böyle bir fikirle özdefllefltirmifl bir demokrasi ya da bunun için kendini belli bir toplumsal hareketle özdefllefltiren bir siyasi güç demokrasiye de¤il. Kad›n hareketi toplumun tamam›n› etkiledi çünkü o bedenin ve cinselli¤in özgürlefltirilmesini talep etti (Touraine. etnik veya kültürel temizli¤in. rekabetini ifade eder (Touraine. sömürge karfl›t› hareketler ortak bir milli veya kültürel kimli¤in fark›nda olunmas›ndan ilham ald›lar. 2005: 137-140) Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› uraine’in kanaatince demokrasi kültürel laissez-faire siyasetine ya da genel bir hoflgörüye indirgenemez çünkü böyle bir fley toplumun bütünüyle parçalanmas› ve eflitsizlik ve ayr›mc›l›¤›n daha da kötü bir hal almas›na yol açar. bir hareket olumlu bir vas›f için talep ortaya koymal›d›r. “Herkes için eflit f›rsatlar temin ederek. ayn› de¤erleri veya kültürel yönelimleri paylaflan ve birbirleri ile tahakküm ve çat›flma içinde olan aktörlerin paylaflt›klar› kültürün ve onun üretti¤i faaliyetlerin toplumsal yönetimi konusundaki mücadelesini. toplumsal hareket kavram›n›.

reddettikleri ile tan›mlarlar (Touraine. Ancak. bütün toplumsal hareketler kolektif eyleme dayanmalar› bak›m›ndan ortak bir vas›f tafl›rlar ama baz› baflka nitelikleri bak›m›ndan da ayr› bir adla adland›r›lmalar› gerekir. Ünite . Touraine’e göre. bir düflman ya da hain ilan ederse o zaman toplumsal hareket vasf›n› kaybedip. Bunlar›n karfl›t›nda duran ayr›lmaz birleflim ise fliddet cehennemine götüren tarihsel gereklilik fikri. (Touraine. 2000: 102). karfl› toplumsal harekete (belki bir mezhebe ya da otoriteryen bir hareketlenmeye) dönüflür. Bunlardan ilki toplumla ilgili (societal) hareketlerdir. 2000: 98-99). toplumsal hareketler ve demokrasi birbirlerinden ayr›lamaz üç tema olufltururlar. Touraine’e göre. Bugün henüz etkileri bütünüyle görünmüyor olsa da Avrupa ve ABD’de yükselen ›rkç›l›k. bir toplumsal hareket (veya kolektif aktör) kendini bir mesele ile (örne¤in ilerleme) özdefllefltirir ve hasm›n› ortadan kald›r›lmas› gereken bir engel. Siyasetten uzak durufl onlara özerklik kazand›rmakta fakat ayn› zamanda örgütsel zay›fl›klar›n›n da kayna¤›n› oluflturmaktad›r (Touraine. Sanayi sonras› toplumdaki toplumsal hareketler ise paylafl›lan ortak de¤erlerden hareketle ve onlar ad›na toplumun veya öznenin aksayan yönlerinin demokratik yollar ve araçlarla onar›lmas› amac›ndad›rlar. Özne. Bu vas›flar› ile onlar ›zt›raba. “Onlar. daha önceden bilinen Yahudi aleyhtarl›¤› bunlar›n örnekleridir. seçkin bir gruba meydan okuyan ve halk› devlete karfl› harekete geçirmeye çal›flan hareketlerdir (Touraine. Touraine. sesi olmayanlara bir ses vermek ve onlar›n siyasal ve iktisadi kararlar›n flekillenmesine kat›l›m›na imkân vermeye çal›fl›rlar” (Touraine. Toplumsal hareketlerin ikinci türünü kültürel hareketler oluflturur. Tarihsel anlamda en önemli kültürel hareketler dinsel hareketler olmufllard›r.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 43 partinin hizmetkâr› de¤illerdir. Touraine’e göre. Bir bütün olarak toplumsal hareketlerin demokratik arzular› vard›r. 2000: 113-116). siyasal veya kültürel bak›mdan müspet amaçlara sahip olan ve “ahlâki bir ça¤r›y› toplumsal olarak tan›mlanm›fl bir toplumsal aktör ile di¤eri aras›ndaki aç›k bir çat›flma ile birlefltiren hareketlerdir” Emek hareketi böyle bir hareket olmufltur. . yani mevcut olan› reddederek.2. 2000: 92-95). toplumsal hareketlerin üç türünü belirler. 2000: 107). günümüzün en önemli kültürel hareketleri ise kad›n hareketi ile siyasal ekoloji hareketidir (Touraine. Böylelikle. Toplumsal hareketlerin üçüncü türünü oluflturan tarihsel hareketler ise egemen s›n›fa de¤il. devrimci eylem ve totaliteryenliktir (Touraine. Bunlar toplumsal. 2000: 117). fakirli¤e veya köleli¤e karfl› isyan hareketlerinden ayr›l›rlar zira bu sonrakiler kendilerini ulaflmak istedikleri ile de¤il. Bunlar belli bir Özne figürünü savunmak ya da dönüfltürmek amac›ndad›rlar ve toplumsal bir has›mla çat›flmaktan ziyade kültürel haklar›n ortaya konmas› ve savunulmas› ile alâkal›d›rlar. Bu hareketlerde art›k doktriner ya da siyasal mesajlar formüle edilmemektedir. Geleneksel olarak H›rvat ve Boflnak milliyetçili¤ine karfl› olan S›rp milliyetçili¤inin Büyük S›rbistan’› kurmak için giriflilen bir etnik temizlik hareketine dönüflmesi bunun bir örne¤idir. sanayi toplumu ve öncesinin toplumsal hareketleri bir toplumu ya da özneyi radikal bir flekilde yeniden infla etme. 2000: 117). ondan kesin bir kopma yaratarak yepyeni bir toplum ya da özne infla etme amac›ndayd›lar.

kültürel çeflitlili¤in ulusal-toplumsal birlik ve dayan›flma içinde korunmas› ve kültürel de¤erlerin ak›l ve ak›lc›l›¤›n gerekleri ile uzlaflt›r›lmas›n› ferdiyet kazanm›fl bireyin yani Öznenin yarat›c›l›¤›na ve iradesine b›rakan bir demokrasi anlay›fl›d›r. insan› adeta demir bir cendereye hapsetmekte ve onun ayn› zamanda bir kültürün. Touraine’in toplumu anlamada kulland›¤› yöntemi aç›klayabilmek. idare edilmesini de içerecek flekilde bilginin ve toplumun yarat›c›l›¤›n›n idare edilmesi ve yönlendirilmesi alm›flt›r. Aksine. Touraine’e göre. dolay›s›yla içe kapanma e¤iliminde olan bir cemaatçilik aras›ndaki gerilim olarak ortaya ç›kmaktad›r ki. Pratikte bu durum bir yanda piyasa mekanizmalar›n›n tahakkümü di¤er yanda ise insan› ve toplumu tek kültür. klasik sosyolojinin yapt›¤› gibi. Touraine 1973 tarihli bir çal›flmas›nda. bir toplumu anlaman›n yolu. programlanm›fl toplum tan›m›nda da görüldü¤ü üzere. bu birikim ise emek sömürüsü yoluyla gerçeklefltirildi¤i için emek ve sermaye aras›ndaki mücadele de toplumdaki temel mücadele biçimini almaktayd›. Touraine’in kültürel demokrasi kavram›n› tan›mlayabilmek. Modernli¤in araçlar dünyas›. A M A Ç 3 AM A Ç 4 AM A Ç 2 . Ancak. tek kimlik ve tek gelene¤e hapsetme. çoklu iliflkilere sahip örgütlerin yönetimi ve bütün bu üretim etkenlerinin harekete geçirilmesinden yana olan tutumlar›n oluflturulup. Touraine’in. onlar›n içinde do¤rudan yer alarak inceledikleri ‘sosyolojik müdahalecilik’ yöntemini önerir (Marshall. 1998:5). Touraine bu hali birlik ve dayan›flma içinde kültürel çeflitlili¤in sürdürülmesi sorunu olarak tarif etmektedir. toplumu toplumsal aktörlerin eylemleriyle flekillenen bir toplumsal sistem olarak gören bu nedenle de toplumsal aktörleri kuram›n merkezine alan bu yaklafl›m› bundan dolay› “eylemci (actionalist) sosyoloji” olarak adland›r›l›r. bu yönelimlerin ortaya konuldu¤u toplumsal çat›flmalar›n ve güç mücadelelerinin do¤as›n› ve egemen güçlerin toplumsal hareketleri tahrik eden fleylerin nesini bast›rd›klar›n›” anlamaktan geçer (Touraine. Özetle Touraine toplumsal de¤iflim süreçlerine aktif olarak kat›lacak bir eylemci sosyoloji önerir. “onun toplumsal ve kültürel yönelimlerini. Touraine’›n modernli¤e ve liberalizme yönelik elefltirilerini kavrayabilmek. Buna karfl›l›k. Yöntem olarak da Touraine “sosyologlar›n toplumsal de¤iflim hareketlerini. toplumsal aktörleri tarihin önceden nereye gitti¤i bilindi¤i varsay›lan seyri içine ya da kurumsal yap›s› ve iflleyifli tespit edilmifl bir toplumsal yap› içine yerlefltirerek onlar›n ne kadar uyum ya da sapma gösterdiklerini gözlemlemekten geçmez. ona göre. mesleki e¤itim. de¤iflimi programlama ve de¤iflim unsurlar›n› idare etme. bu giriflim. kültürel demokrasi insanlar› ve topluluklar› kendi kültürel cemaatlerine hapseden çok kültürlülük de¤il. hayat›n her alan›n› ak›lc›l›k ve bilimsel bilgi ›fl›¤›nda ve etkinlik ilkesine göre düzenlemesi giriflimine at›fta bulunur. kendi tabiriyle “toplum sosyolojisi yerine aktörler sosyolojisini” koyacak ve böylece sosyolojide mevcut olan nesnel-öznel ya da sistem-eylem kuramlar› fleklindeki yanl›fl bölünmeyi aflacak yeni bir kuram gelifltirmeye çal›fl›r. toplumu anlayabilmenin yolu. bir cemaatin de insan› oldu¤unu ihmal etmekte ve bu suretle insan öznesinin bütünlü¤ünü tehdit etmektedir. Touraine’e göre. sanayi toplumu yat›r›m imkân›n› korumak ve gelifltirmek için sermaye birikimine a¤›rl›k vermekte.44 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Özet A M A Ç 1 Touraine’in Programlanm›fl toplum kavram›n› tan›mlayabilmek. Touraine’e göre modernli¤in temel sorunu araçlar dünyas› ile anlamlar dünyas›n› birbirinden ay›rm›fl olmas›nda yatar. programlanm›fl toplum hedefleri bak›m›ndan sanayi toplumundan daha fazla iktisadi büyümeye odaklanm›fl ve sanayi toplumunun sahip oldu¤undan çok daha fazla bir yat›r›m kabiliyetine sahip olan bir toplumdur. Ancak. programlanm›fl ya da sanayi sonras› toplumda ise emek sömürüsünün önemi izafi olarak gerilemifl ve bunun yerini bilimsel ve teknik araflt›rma. 1971: 4). Touraine’e göre.

A M A Ç 6 . Bu kolektif hareketler bir ç›kar grubuna dönüfltürdüklerinde ya da modernlik ve demokratik de¤erler d›fl›ndaki de¤erler etraf›nda yeni bir toplum kurmaya yöneldiklerinde Touraine’in nazar›nda toplumsal hareket olma vas›flar›n› kaybederler. (››) bu gayri-flahsi tahakküm sisteminin toplumsal aktörleri kendi kiflisel veya cemaatçi kimliklerine kapanmaya zorlamas› ve bu suretle az›nl›klar›n reddedilmesini teflvik etmesi karfl›s›nda kültürel çeflitlili¤in sayg› görmesini temin etmesi ve herkese eflit toplumsal ve kültürel haklar› garanti etmesi ve (›››) üretim ve yönetim sistemlerinin teknik ak›lc›l›¤›na tâbi olan tüketicilerin sa¤l›k. öznenin özgürlü¤ünü garantileyecek bir demokrasi hem da¤›lma. e¤itim.2. modernlik ve toplumsal hareketler aras›nda kurdu¤u iliflkiyi de¤erlendirebilmek. karfl›l›kl› tan›man›n ön flartlar› yarat›larak ve özgür bir toplumun bir parças› olundu¤u hakk›nda fark›ndal›k yarat›larak yap›lmal›d›r. Toplumsal hareketlerin bu süreçteki temel ifllevleri onlar›n modernli¤in ve demokrasinin temel de¤erlerini ve kültürel yönelimlerini paylafl›yor olmalar› fakat öte yandan bunlardan ortaya ç›kan faaliyetlerin yönetimi ve üretti¤i sonuçlar konusunda tâbi konumda olanlar›n tahakküm konumunda olanlarla rekabet ve çat›flma içine girmelerinde yatmaktad›r. özgürlüklerin savunulmas› herkes için eflit f›rsatlar temin edilerek. kendi deneyimlerini ve hat›ralar›n› kiflisel bir hayat hikâyesi içinde birlefltirmek için kendini bir aktör olarak ortaya koymas›na imkân yarat›lmas› mümkün olabilir. onun var olabilmesinin koflullar›n› yaratma ve sürdürme siyasetidir. biliflim vb alanlar›ndaki taleplerinin dikkate al›nmas›d›r. Bu nedenle. demokrasi. hem de afl›r› bütünleflme ve tekbiçimleflme tehditlerini bertaraf edebilecek bir yap›da olmal›d›r. onun aksayan. aksine bunlar› daha da ilerletmektedir. Touraine’in ad›na kültürel demokrasi dedi¤i yeni demokrasinin üç temel amac› vard›r. sistemlerin mütehakkim mant›¤›na karfl› yürüttükleri savafl ya da özne siyaseti. Böylelikle toplumsal hareketler modernlik ve demokrasinin terk edilmesi yönünde de¤il. Touraine’e göre demokrasi en temelde öznelerin. eflitsizlik ve ayr›mc›l›¤›n daha da kötü bir hal almas›na karfl› etkin bir çare üretmemekte. kendi kültürleri ve özgürlükleri ba¤lam›nda. Bunlar (›) artan eflitsizlikler ve daha fazla d›fllanmaya yol açan küresel iktisadi ve mali sistemler karfl›s›nda s›n›f farkl›l›klar›n› azaltmak ve ekonomi üzerindeki toplumsal ve siyasal kontrolü art›rmak. Ancak modern toplumun bugün içinde bulundu¤u durumda özne bir yandan pazar ve teknolojilerin zaferine (yani araçsal-teknik ak›lc›l›¤a karfl›) karfl› mücadele ederken di¤er yanda cemaatçili¤e ve ondan ortaya ç›kan otoriteryenli¤e karfl› mücadele vermektedir. Touraine’in kanaatince böyle bir demokrasi liberalizmin siyasal. iktisadi ve toplumsal ilkeleri üzerine infla edilemez çünkü liberalizm otoriter ve totaliter rejimlere k›yasla demokrasinin yaflat›lmas› için daha uygun bir çerçeve sa¤l›yor olsa da öngörmüfl oldu¤u kültürel ço¤ulculuk ve piyasa serbestiyeti ile toplumun bütünüyle parçalanmas›na. Bunun gerçeklefltirilebilmesi bireyin kendi eylem ve durumlar›n› kontrol etme. ona göre. olumsuz yönlerinin yine ayn› de¤erler ad›na giriflilen mücadeleler yoluyla düzeltilmesi ve gelifltirilmesi yönünde çaba gösteren kolektif hareketlerdir. Dolay›s›yla. Touraine’›n Özne.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 45 AM A Ç 5 Touraine’›n kültürel demokrasi fikrini tart›flabilmek. Ünite .

‹nsan eylemini. Akl›n rehberli¤inde. b. insan›n ruh ve beden dünyas›n› evrenin ilahi düzeninin gereklilikleri ile uyumlaflt›rmak b. Özgürlük. Teknoloji dünyas› ile de¤erler dünyas›n›n birbirinden kopar›lm›fl olmas› c. Kendi kültürel de¤erlerini ve kimli¤ini baflka kültürler ve kimlikler karfl›s›nda etkin bir flekilde savunmas› halinde c. Sanayi toplumundan daha fazla yat›r›m kapasitesine sahip olmas› c. 3. Örgütlerin yönetiminin daha büyük bir önem kazanm›fl olmas› 2. Kapitalist iktisadi geliflme sürecinin geleneksel ekonomileri tahrip etmifl olmas› e. c. ulus devleti yabanc› emek gücünün istilas›ndan korumak 6. Birlik ve dayan›flma içinde kültürel çeflitlili¤i koruyabilecek bir yap›n›n ortaya konulmam›fl olmas› d. Alain Touraine’in görüflleri dikkate al›nd›¤›nda. ‹nsan eylemleri baflka insanlar›n eylem ya da davran›fllar›na yönelik olmad›kça eylem olarak kabul edilmemelidir. Dinin gelenek üzerindeki etkisini k›rarak. geleneklerin kutsall›¤›n› akl›n yasalar› ile aç›klayabilmek c. Afla¤›dakilerden hangisi Alain Touraine’in kültürel demokrasi kavram› tan›m›na daha uygundur? a. ‹ktisadi büyümeye odakl› olmas› b. afla¤›dakilerden hangisi klasik modernlik fikrinin temel amaçlar›ndan biri olmufltur? a. Yerel ve ulusal-milli kültürlerin evrensel bir kültür ekseninde de¤iflme ve dönüflmeye teflvik edilmesi e. Kültürel çeflitlili¤in ve akl›n ve ak›lc›l›¤›n gerekleri ile uzlaflt›r›lmas› 4. Her bir cemaat veya kültür grubunun kendi kültürünün öngördü¤ü yaflam düzenine uygun bir flekilde yaflamas›na imkân verilmesi b. Kendi kültüründe akla ve bilime uygun olmayan unsurlar› reddetmesi halinde e. e. modern toplumlar›n en temel toplumsal sorunu afla¤›dakilerden hangisidir? a. d. bir özne olarak düflünülebilir? a. afla¤›dakilerden hangisi sanayi-sonras› ya da programlanm›fl toplumun temel vas›flar›ndan biri de¤ildir? a. Alain Touraine’e göre. Bilgi ve yarat›c›l›¤›n eskiden oldu¤undan daha fazla önem kazanmas› e. insan eyleminin anlafl›lmas›nda afla¤›daki ilkelerden hangisini dikkate al›r? a. Emek ile sermaye aras›ndaki mücadelenin temel toplumsal çat›flma olmas› d. Ak›l ve bilim ad›na geleneksel olan› ortadan kald›rmak e. insan akl›n› özgürlefltirmek d. Demokratik idealleri kültürel ideallerle birlefltirmesi halinde b.46 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. Kültürler aras› etkileflimi art›rmak suretiyle farkl› kültürel geleneklerden yeni bir ulusal kültür oluflum sürecinin desteklenmesi c. Seyahat ve ticaret özgürlü¤ünü denetim alt›na alarak. Eylemin gerçek ve do¤ru anlam› ancak bilim adam›n›n incelemesi ve yorumu yoluyla ortaya koyulabilir. Özgürlük iste¤ini birey olma iste¤i ile birlefltirmesi halinde d. Do¤al hayata hükmeden yasalar ile insan akl›na hükmeden yasalar› birbirlerinden ay›rarak. Öznenin kendi kültüründen ald›¤› kimli¤ini gelifltirme ve güçlendirme yönünde cesaretlendirilmesi d. Piyasa mekanizmas›n›n kültürel de¤erlere uygun tüketim mal ve hizmetlerini yeterince sa¤layam›yor olmas› 5. ak›lc›l›k ve kültürel aidiyeti birlefltirmesi halinde . Alain Touraine’e göre. Alain Touraine’in inflac›-yorumcu yaklafl›m›. fakirlik ve hastal›k gibi temel ihtiyaçlar›n›n henüz tatmin edici bir flekilde karfl›lanmam›fl olmas› b. Alain Touraine’e göre. bir birey neyi yapmas› halinde. Toplumsal bir iyili¤i meydana getirmedikçe insan eylemi bilimsel olarak anlams›z ve de¤ersizdir. Kitlelerin açl›k. ‹nsan eylemlerini anlamak için aktörlerin toplumsal ve kültürel yönelimlerini dikkate almak gerekir. insan›n içinde yaflad›¤› tarihseltoplumsal koflullar›n tayin etti¤i bir sonuç olarak anlamak gerekir.

Devlet gücünün temel haklara sayg› ilkesince s›n›rlanmas› 9. “”Toplumsal Hareketler ve Kültürel Demokrasi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “”Toplumu Anlaman›n Yöntemi ve Geç Modern Toplum” bölümü ile “Toplumsal Hareketler ve Kültürel Demokrasi “ konusunu yeniden gözden geçiriniz. Önceli¤i yeni bir özne yaratmaya vermek e. “Toplumsal Hareketler ve Kültürel Demokrasi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 8. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Özne ve Demokrasi Aras›ndaki ‹liflkiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “ Modernlik ve Modern Toplumlar›n Temel Sorunu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ekonomi üzerindeki siyasal ve toplumsal kontrolü azaltmak c. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Toplumu Anlaman›n Yöntemi ve Geç Modern Toplum” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bireycili¤in önündeki engellerin kald›r›lmas› 8. Özne ve Demokrasi Aras›ndaki ‹liflkiler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. afla¤›dakilerden hangisi ça¤dafl toplumsal hareketlerin ortaya ç›kmas›nda temel etkendir? a. c 5. b 10. Seçme ve seçilme hakk› b. Has›mlar› ile paylafl›lan de¤erler ad›na mücadele etmek d. Devletin gücünün s›n›rlanmas› ve hukuk devleti ilkelerinin yerlefltirilmesi c. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Kültürel çeflitlili¤in sayg› görmesini sa¤lamak d. Tüketici taleplerini dikkate almak 10.Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 47 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 7. Yan›t›n›z yanl›fl ise. Afla¤›dakilerden hangisi Alain Touraine’e göre demokrasi fikrinde di¤erlerinden daha fazla öneme sahiptir? a. Bir parti önderli¤inde hareket ederek siyasal talepler üretmek 1. Alain Touraine’e göre. e 4. Yöneticilerin seçimine herkesin kat›l›m›n›n sa¤lanmas› e. “Siyasal Modernlik ve Demokrasinin Boyutlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Afla¤›dakilerden hangisi Alain Touraine’in demokratik toplum anlay›fl›n›n özünü daha iyi ifade eder? a. Güçler ayr›l›¤› d. Güçler ayr›l›¤› ilkesinin anayasal teminat alt›na al›nmas› d. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 7. Yan›t›n›z yanl›fl ise “ Modernlik ve Modern Toplumlar›n Temel Sorunu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ünite . c . Yan›t›n›z yanl›fl ise. Halk›n egemenli¤i e. 3. d 6. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Modernlik. Hukuk devleti c. Herkese eflit kültürel ve toplumsal haklar sa¤lamak e.2. Yan›t›n›z yanl›fl ise. e 9. “Modernlik ve Özne” ve “Modernlik. Kültürel kimli¤in kiflisel özgürlük ve ak›lc› düflünce ile birlefltirilmesi b. S›n›f farkl›l›klar›n› azaltmak b. Egemen düzene karfl› ç›kmak b. Afla¤›dakilerden hangisi Alain Touraine’e göre kültürel demokrasinin amaçlar› aras›nda yer almaz? a. Ezilenlerin-ma¤durlar›n s›n›f ç›karlar›n› savunmak için örgütlenebilmek c. c 2.

kimli¤in ve kültürel mensubiyetin. kifliselleflmifl bir öznesinin olmamas› halidir. usta ile ç›rak ve erken kapitalist dönemde sermaye sahibi ile iflçi aras›ndaki hâkimiyet ve ba¤›ml›l›k iliflkilerinden farkl› oldu¤una dikkat çekmek istemektedir. boflanma. gecekondu bölgelerinde mahallecilik anlay›fl ve uygulamalar› da bazen kat› bir cemaatçilik uygulamalar› fleklinde karfl›m›za ç›kabilir. çok katmanl› ve baflka kimliklerle iliflkili oldu¤unu belirtir. S›ra Sizde 5 Touraine’in “sanayi sonras› toplumda tahakküm gayriflahsileflirken ba¤›ml›l›¤›n flahsileflmesi” ile kastetti¤i fley piyasa mekanizmas›. Touraine bu tav›rlar›n her ikisinin de öznenin özgürlü¤ünün sa¤lanmas› ve kültürel demokrasinin geliflimi için birer tehdit ya da en az›ndan sa¤l›ks›z tav›rlar oldu¤unu düflünür. din vb ile ortak yan› olmayan özgün bir kimlik tan›mlama tavr›d›r. H›ristiyan ve Yahudilerin ayn› konulardaki haklar› da kendi dinsel hukuklar›na dayanmaktayd›. toplum içindeki baflat gruplardan birisi vas›tas›yla herkesi kuflatacak flekilde tan›mlanmas› giriflimi ve böylece di¤er kimliklerin ve mensubiyetlerin dikkate al›nmamas›. cemaatçilik büyük toplum içinde daha küçük birimler etraf›ndaki mensubiyet ve yükümlülükler üzerine de infla edilmifl olabilir. Afrika ve Orta Do¤u’dan gelen göçmen cemaatleri bu tür taleplerin yasal güvenceye al›nmas›n› talep etmektedirler. Öte yandan. S›rf bireyci bir kimlik tan›mlamas› ise hiçbir kültür. kölecilikte efendi ile köle. evlilik ve miras hukuku alanlar›nda inanca veya etnik kültüre ba¤l› olarak baflat hukuktan ayr› uygulamalar›n meflruiyetinin yasal teminat alt›na al›nmas› gibi çeflitli uygulamalar bu kapsamda düflünülebilir. örgütler yoluyla programlanm›fl toplumda bireyler ve daha genelde toplum üzerinde hâkimiyetin belli.48 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Irki ve etnik milliyetçilikler bireysel özgürlükler yerine bireyin ait oldu¤u topluma karfl› yükümlülüklerine vurgu yapmalar› nedeniyle makro ölçekli cemaatçiliklerin örnekleri olarak düflünülebilirler. özellikle etnik yap›lar› heterojen olan toplumlarda. bireysel ya da toplumsal kimli¤in çok yönlü. . toplumsal veya kültürel imtiyazlar›n ancak cemaat üyeli¤ine ba¤l› olarak elde edilebildi¤i yerlerde cemaatçilik duygusu ve uygulamalar›n›n güçlü olmas› beklenebilir. Örne¤in. inanç. inançlar›n›n korunmas› ve gelifltirilmesi ile ilgili uygulamalardan bu tür inançlar›n emretti¤i. bafllang›çta kapitalist ak›lc›l›¤a ve iktisadi disipline ruh vermifl olan dinsel duygular›n yerini ruhsuz bir araçsal ak›lc›l›¤›n alm›fl olmas›na dikkat çekmesini de hat›rlatmal›d›r. boflanma. Türkiye’de 1926 y›l›nda yürürlü¤e giren ilk Medeni Kanun’dan önce dinsel cemaat üyelerinin evlilik. nikâh bedeli ile ilgili hak ve sorumluluklar› kendi dinsel hukuklar› dikkate al›narak ayr› ayr› düzenlenmiflti. S›ra Sizde 4 Çok kültürlülük talepleri etnik ve az›nl›k dillerinin. Fakat kavramlar›n kullan›lma biçimi bize ayn› zamanda Weber’in modernlikle yükselen ak›lc›l›kla birlikte “dünyan›n büyüsünün bozulmas›” (ya da “gözün aç›lmas›”) nitelemesini. Etnik dillerin korunmas› için özel çaba gösterilmesi. Bu iki tav›rdan birincisi. Touraine bu halin afliret toplumunda reis ile afliret üyesi. afl›r› bireycileflme durumlar›nda bireyler kendilerini baflkalar› ile hiçbir ortak yan› bulunmayan birer varl›k olarak ta tan›mlama e¤iliminde olabilirler. merkezî veya yerel yönetimde etnik dillerin resmi dil olarak kullan›lmas› için yap›lan hukuki düzenlemeler yan›nda aile. din. medya. “kutsal olandan alelâde olana geçifl” ifadesi ile aç›kça Durkheim’›n din sosyolojisinde dinsel olan›n merkezindeki fikri tan›mlamak için kulland›¤› ‘kutsal’ (sacred) ve dinsel olmayan› tan›mlamak için kulland›¤› ‘alelâde’ (profane) kavramlar›na ve o vas›tayla da dinsel olandan dünyevi olana geçifle at›fta bulunmaktad›r. izin verdi¤i veya mensuplar›ndan talep etti¤i özel davran›fl biçimlerinin serbestçe ifade edilmesi ve hayata geçirilmesine kadar uzanan çeflitli talepleri ve bunlar etraf›ndaki toplumsal ve yasal düzenleme ve uygulamalar› içerir. S›ra Sizde 3 Touraine. hemflerilik. 1917 y›l›nda yürürlü¤e konan Aile Hukuku Kararnamesi sadece Müslümanlar›n evlilik. Touraine’in bir köye. Bu görüflten hareketle onun bir toplumun ya da onun aktörlerinin kendilerini pür kültürel veya cemaatçi bir tav›rla tarif etmelerinden kastetti¤i fley baflka hiçbir kültür. Bölgecilik. Baz› iktisadi. Günümüzde baflta Kanada olmak üzere Bat›l› ülkelerin baz›lar›nda özellikle Asya. inanç veya cemaat ile iliflkisi olmayan bireysel bir kimlik tan›mlama tavr›d›r. Ancak. cemaate hapsolma derken kastetti¤i fley de budur. ana dilde e¤itim. orta ça¤larda hükümdar ve beyler ile onlar›n kullar› veya serfleri. miras vb konulardaki haklar›n› düzenlemekte. S›ra Sizde 2 Touraine. inkâr edilmesi fleklinde ya da bunun aksine olarak her bir grubun sadece kendi cemaat kimli¤ini dikkate almas› fleklinde karfl›m›za ç›kabilir.

Turner. (1997).touraine/ Eriflim tarihi: 9 fiubat 2011. Andrew. Esperanza. “Liberalism”. Tomorrow’ Social History: Classes. The Cambridge Dictionary of Sociology. What is Democracy. (1977) The Self-Production of Society. . http://the. (1995). Atilla. The Blackwell Encyclopedia of Sociology içinde. Oxford (UK) ve Cambridge (USA): Blackwell. Paris: Le Seuil. Alain. (Ed.sagepub. (2001). Sociologie de l’action. http://est. Madlen. Palma. 169-221. Conflicts and Culture in the Programmed Society. Translated by David Macey. Organizsation for Economic Cooperation and Development. (1974). Julia. (1995). Minneapolis: University of Minnesota Pres. The Blackwell Encyclopedia of Sociology içinde. (2007).com/ Eriflim tarihi 26 Kas›m 2010. “Social Theory from a Sartrean Point of View: Alain Touraine’s Theory of Modernity”. Claude Durand. Beyond Neoliberalism. 22-25. X. New York: Cambridge University Pres. Translated by David Macey. “Why we Migth all be Able to Live Together: An Immanent Critique of Alain Touraine’s Pourrons-Nous Vivre Ensemble?” Thesis Eleven. Oxford ve Victoria: Blackwell Publishing.2. Alexander. “Authoritarianism”. Translated by David Macey. Cambridge: Polity Press. Touraine. European Journal of Social Theory. (1965). Ünite . Can We Live Together: Equality and Difference. David ve Jary. The Post-Industrial Society. Alain. Cambridge: Polity Press. Jeffry C. Madlen. Ankara: Adres Yay›nlar›. McGraw-Hill Book Company. Touraine. (2007). George Ritzer). Encyclopedia of World Bibliography on Alain Touraine. Translated by Leonard F. Return of the Actor. Social Theory in Postindustrial Society. Modernity and Its Futures içinde. (Ed. Collins Dictionary of Sociology. Chamsy. (2006).2622-25) Jary.bookrags. Chicago: The University of Chicago Press. Wofgang. Yayla. (1999). Colorado ve Oxford: Westview Pres. s. Translated by David Macey. 58: 99. s. Marshall. Mayhey. Knöbl. El-Ojeili. (1997).sagepub. Gamble.com/biography/alain. Critique of Modernity. (1988). David Held and Tony McGrew). “Totalitarianism”. 2: 403. Oxford ve Victoria: Blackwell Publishing. s. Oxford ve Victoria: Blackwell Publishing. Boulder. Madlen. Siyasî Düflünce Sözlü¤ü. Oxford Dictionary of Sociology. s. “Post-Industrializm and Post Fordizm”. The Blackwell Encyclopedia of Sociology içinde. http://www. Daniel Pecaut ve Alfred Willener. (Ed. Workers Attitudes to Technical Change. Stuart Hall. George Ritzer).Alain Touraine: Modernlik ve Demokrasi 49 Yararlan›lan Kaynaklar Allen. (2000). (2011). (1999). George Ritzer). (1998). 5018-19. Foreword by Stanley Aronowitz. (Eds. Glasgow: HarperColins Publishers. Oxford ve New York: Oxford University Press. (Second edition). (2005). Gordon. (1971). Oxford: Polity Press. Bryan S.com/ Eriflim tarihi: 26 Kas›m 2010. translated by Myrna Godzich. New York: Random House. (2007). (1965). John. The Academic System in American Society.

Postmodern kuramc›lar›n Ayd›nlanma dönemine yöneltti¤i elefltirileri özetleyebilecek. Fredric Jameson’›n kapitalizmi neden “geç” olarak niteledi¤ini aç›klayabileceksiniz. Postmodern sanat› modern sanattan farkl›laflt›ran özellikleri karfl›laflt›rabilecek. Anahtar Kavramlar • Modernizm-Postmodernizm • Modernite-Postmodernite • Modernlik-Postmodernlik • Modern-Postmodern • Geç Kapitalizm Postmodern Sosyal Teori • G‹R‹fi • JEAN-FRANÇOIS LYOTARD’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI • FREDRIC JAMESON’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI . Jean-François Lyotard’a göre postmodern ça¤da bilgi ve bilimin alm›fl oldu¤u konumu de¤erlendirebilecek.3 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Postmodernizmin ne oldu¤unu tan›mlayabilecek.

modernite-postmodernite ve D‹KKAT modernleflme-postmodernleflme kavramlar›n›n birlikte karfl›tl›klar›n› ça¤r›flt›rd›¤›ndan söz eder. Featherstone (1996: 21-35). Modernite. Postmodern düflüncesi yeni bir tarihsel ça¤›. Postmodern oluflumlarla ilgili önemli nokta modernitenin bitti¤i ve postmodern ça¤›n bafllad›¤› düflüncesidir. Özellikle 1960’l› ve 70’li y›llardan itibaren modernizm karfl›t› ya da modernizmden sonras› anlam›nda kullan›lan birçok D Ü fi Ükavram. Dolay›s›yla. yeni malzemeler ve e¤reti yap›lar gibi formlar›n inflas›n› gündeme getirir. 1996: 5). 1950 ve 1960’lardan itibaren birçok yazar taraf›ndan kullan›lmaya bafllanan SIRA S‹ZDE postmodernizm kavram›. modernizm-postmodernizm. sentezdense farkl›l›¤›. 7). basitlefltirmektense karmafl›kl›¤›” önerdiklerini belirtir (Ritzer. Bu anlamda postmodernizm sanatta. Bununla birlikte Rosenau. içinde bulunulan ça¤a vurgu yapar. Bu bak›mdan anlam aç›s›ndan karfl›laflt›r›ld›¤›nda. Modernleflme geleneksel olmayan iliflki ve kurumlar›n varl›klar›n› sürAMAÇLARIMIZ dürmelerine at›fta bulunur. filmlerde. modern düflüncenin içli d›fll› bir flekilde geliflti¤i görülür. mimaride ve benzeri alanlardaki kültürel ürünleri ifade eder. Postmodernite ise modern sonras› içinde bulunulan ça¤›n varl›¤›n› temsil eder. birbirinden net bir çizgiyle ayr›lm›fl tarihsel dönemlerden bahsetmek mümkün de¤ildir.Postmodern Sosyal Teori G‹R‹fi Postmodernizm. postmodernizm ise modern sonras› bir doktrini iflaret eder. NEL‹M kültür ve toplum kuramc›s› taraf›ndan modernist kültürden radikal kopufllar› ifade eden yeni postmodern sanat biçimlerinin ortaya ç›k›fl›yla tart›fl›lmaya bafllanm›flt›r S O R U (Best & Kellner. Postmodernleflme ise modern sonras›na özgü iliflki ve kurumK ‹ T A P SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . Postmodernite ise tarihsel anlamda modern dönemi izledi¤i düflünülen sosyal ve politik ça¤› betimler. 1996: 6-8). birliktense çeflitlili¤i. bu tarihten sonra sosyal bilimlerde en çok tart›fl›lan konulardan biri haline gelmifltir. postmodernist teorisyenlerin “determinizmdense indeterminizmi. Postmodernistler için modern ça¤dan postmodern ça¤a geçildi¤i fikri oldukça indirgemeci ve do¤rusal bir bak›fl aç›s›n› yans›tmaktad›r. Dolay›s› ile postmodernizm tam olarak modern sonras› anlam›na gelmemekle birlikte modernlik elefltirisi üzerinden yeni bir döneme at›fta bulunmaktad›r (Akay. Böylelikle postmodernizmin içinde. modern kültürel ürünlerden farkl› olarak sanatta. modernizm bir dönemin dokSIRA S‹ZDE trinini. 2010: 24). 2010: 22. Onlara göre tarihsel dönemler aras›nda bu flekilde do¤rusal. pop e¤ilimler. yeni kültürel ürünleri ve sosyal dünyaya iliflkin yeni bir kuramsallaflt›rmay› kapsamaktad›r (Ritzer.

“gerçekli¤in yerini imajlar›n almas›”. Bu ba¤lamda Postmodernizmin asl›nda yenilikçi ve özgün bir düflünce olmad›¤›na de¤inilir.52 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› lar›n inflalar›n›n devam›n› betimler. modern kavram›n›n geleneksel olmayan anlam› yap›s›nda bar›nd›r›yor olmas›d›r. kentleflme ve pozitivizm gibi unsurlar› dayanak olarak kullanmakla birlikte 20. bu s›n›r› mutlak anlamda ay›rmakta ve de¤er iliflkilerini bilimin d›fl›nda tutmaktad›r. SIRA S‹ZDE Bugün. bir s›n›r çizilmesi ontolojik olarak mümkün de¤ildir. popülizmi. D ‹ K K A T kinizm. kuram ile ideolojinin birbirinden ayr›lmas›. Böylece modern sözcü¤ünün bir döneme ad›n› veren bir kimlik ya da etiket ifllevi gördü¤ünü ileri sürmek yanl›fl olmayacakt›r. Bu söylemin anlam›. Bir bak›ma dönemin ideolojisini betimlerler. Birbirinden farkl› genellikle birbiri ile çat›flan düflünce e¤ilimleD‹KKA T rinin bir araya getirilmesinden olufltu¤u belirtilir: “Frans›z yap›salc›l›¤›n›. modernizmin toptan yads›nmas›d›r. varoluflçulu¤u. üzerinde durulmas› gereken nokta. Bu geliflmelerle birlikte ortaya ç›kan modernleflme varl›¤›n› sürdürmek için kapitalizm. Bu ise “modern kalarak postmodernizme dönüflmeye çal›flan modernizm” anlam›na gelir. nihilizmi. farkl›laflman›n bozulmas› ve iflaretsel/göstergesel olan›n egemenli¤i ve bunlar› (iflaretsel olan›) anlamland›rma biçimleri olarak ifade eder (Featherstone 1996: 33). Bu ba¤lamda postmodernizm. ulus devlet. 2004: 32). 1997: 23-24. bireyin kimli¤i. Asl›nda kökenine bak›ld›¤›nda. “modern” kavram›n›n belli bir tan›m›n›n olmad›¤›n› belirtmekle birlikte. Modernite-postmodernite kavram› “mevcut duruma” at›fta bulunur. anti-hümanizm. Bilindi¤i üzere modern bilim. Oysa postmodern düflünürler bu iki unsurun (kuram ve ideolojinin) birbirinden ayr›lamayaca¤› noktas›n› vurgularken. romantizmi. fiaylan 2002: 111). postmodernizmin merkezinde yer alan baz› temalar›n modas› geçmifl oldu¤u D Ü fi Üifade N E L ‹edilmesine M ra¤men birçok entelektüelin zihnini meflgul etti¤i aç›kt›r. Fakat modernizm de post modernizm gibi bir söylem olarak de¤erlendirilmektedir. fenomenolojiyi. yap›s›nda hem aç›klama iddias›n› hem de ideolojileri tafl›mas›d›r. söylem sözcü¤ünün bu çerçevede kullan›lmas›n›n olanakl› oldu¤unu belirtmektedirler (Smart. “zincirden boflalm›fl göstergeler” olarak da tan›mlanmaktad›r. Dolay›s› ile postmodernizim bu ak›mlar›n her biri ile belli özellikleri paylaflm›fl olsa da. bilimsel geliflmeler ve Sanayi devrimi görülmektedir. AMAÇLARIMIZ O halde postmodernizm nedir. Bat› Marksizmini. günümüzün hâkim elefltirel ve biçimsel ideolojik paradigmas› olan postmodern düflüncenin bir yenilik olarak esteti¤i. Postmodernizm. Öte yandan Scott Lash ise postmodernizmi. Featherstone. Bu temalar. Bu kavramlara yeniden döndü¤ümüzde “izm”ler belli bir döneme iliflkin belli bir düflünce ya da doktrini ifade ederler. Bu konuda Perry “Postmodernitenin Kökenleri (2009)” kitab›nda daha ayr›nK ‹ T Anderson’›n A P t›l› bilgiye ulaflabilirsiniz. O halde Ayd›nlanman›n K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . ‹NTERNET yüzy›la gelindi¤inde kapitalizmin bunal›mlar› giderek artm›flt›r. Elefltirel Teoriyi ve anarflizmi temellük eder. ‹leri kapitalist dönemin bu bunal›mlar›n›n elefltirilmesi ve tart›fl›lmas› yeniden yap›lanma/infla sürecini gündeme getirmifl ve Ayd›nlanman›n bir ürünü olarak modernitenin baflar›ya ulaflamad›¤› ifade edilmifltir (Görgün-Baran. Jameson’›n bu yorumu modernizmin kendi içinde bir çöS O R U zülme yaflad›¤› yönündedir (Anderson 2009: 73-74). Ayd›nlanma düT EModernizmin LEV‹ZYON flüncesi. Frans›z devrimi. “bir tarihsel geçmifl duygusunun yitirilmesi”. ço¤u ile önemli anlaflmazl›klar da yaflad›AMAÇLARIMIZ ¤› görülmektedir. nihilizm ve Paris 1968 gelene¤i olarak SIRA S‹ZDE s›ralanmaktad›r. “simülasyonlar”. Sosyal bilimlerde. öznenin ölümü O R Utemsilin reddi ve ve S dönüflü. Heidegger ve Nietzsche felsefesi. bireycilik. kamusal alan›n çöküflü. kendi ekseni etraf›nda döndürerek ve dönüflümler geçirerek bir yenileme yolu aramak zorunda olDÜfiÜNEL‹M du¤unu belirtir. sorusuna verilen en basit yan›t. modernizmin radikal bir biçimde elefltirisidir. SIRA S‹ZDE Öte yandan Jameson. yorumbilgisiSIRA S‹ZDE ni. dönüfltürür ve aflar” (Rosenau. Modernleflme-postmodernleflme ve modernlik-postmodernlik kavramlar› ise “süreci” yani gündelik rutinliklerin yaflanmas›n› ve sosyal pratiklerin devam›n› anlat›r. 2006: 369).

Ayd›nlanma düflüncesi 17. bilim ve bilgilenmenin tanr›sal bir süreç anlay›fl›ndan uzaklafl›lmas› ve akl› yürütmeye dayal› bir insan tasar›m›n›n varl›¤› ile söz konusu olmufltur. Kant. Kant’tan da etkilenen Frankfurt Okulu üyeleri ekonomide verimlili¤in artmas› sayesinde akl›n araçsal kullan›m›n›n ön plana ç›kt›¤›n› belirtmifllerdir. bireyin silinifli biçiminde olmufltur. Kant. Tarihin do¤al ak›fl süreci içinde sürekli ilerleme ise “ideal toplum düzeni” anlay›fl›na ulafl›lma varsay›m›n› amaç edinir.3. Böylece ak›lda yaflanan tutulma. ve 18. Böylece tümel. 1995: 30. Ayd›nlanma düflüncesi akla/rasyonaliteye büyük anlam atfetmifl ve do¤al toplum düzeni ve do¤al hukuk tart›flmalar› ile tarih sahnesine ç›km›flt›r. insan›n kendi akl›n› kullanamay›fl›n› ergin olmama durumu ile aç›klamak istemifl ve dolay›s› ile bu ergin olmaSIRA S‹ZDE y›fla insan›n kendi suçu ile düfltü¤ünü belirtmifltir. Ayd›nlanman›n bu anlamda bir mit olarak de¤erlendirilmesine neden olmufltur. Horkheimer’in ifade etti¤i üzere bir “ak›l tutulmas›” yaflayarak çat›flan ç›karlara hizmet etmeye bafllam›flt›r. Bunun nedeni bir baflkas›n›n k›lavuzlu¤u ve yard›m› olmaks›z›n akl›n› kullanma kararl›l›¤›n› ve yüreklili¤ini gösterememifl olmas›d›r.Postmodern Sosyal Teori 53 temel parametreleri nelerdir ki. Ayd›nlanmay› ak›l ile ba¤daflt›rarak insan›n ak›ls›z bir varl›k olmad›¤›n› ancak akl›na baflkalar›n›n k›lavuzluk etti¤ini ve D‹KKAT bu nedenle akl›n› kullanamad›¤›ndan söz eder. evrimsel ba¤lamda baflar›ya ulaflamam›flt›r ve postmodernist düflünürlerin radikal bir elefltirisine maruz kalm›flt›r? Bu sorunun yan›t› Ayd›nlanma düflüncesinin karakteristi¤i. postmodernite. mevcut sorunlar›n üstesinden gelinmesini sa¤layamad›¤› gibi araçsallaflm›flt›r da (Dellalo¤lu. sürekli ilerlemenin bir motoru olarak görülür. Ünite . bir ütopya olarak insan›n özgürleflmesi ve yücelmesi amac›n› tafl›maktad›r. Ayd›nlanman›n miti olarak kabul görülen ak›l. SIRA S‹ZDE Ayd›nlanma Düflüncesine Tepki 1 Ayd›nlanma. bireyin akl›n› kullanamamas›na ve dolay›s› ile özgür göndermede bulunur. Mutlak gerçeklik kavram› ile özdeflleflir. post-modern sanat anlay›fl› ve modernizm postmodernizm karfl›laflt›r›lmas› ba¤lam›nda afla¤›da yer almaktad›r. 1995: 32). Postmodernistlere göre ise ak›l. yüzy›llarda Bat› Avrupa’da yay›lan bir felsefi ak›ma iflaret eder. insana kendi akl›n› kullanma cesaretiAMAÇLARIMIZ ni vermifltir (Kant. özgürlük. SIRA S‹ZDE Aç›klay›n›z. insan akl›na TELEV‹ZYO N duyulan güven. bireyin akl›n› iflgal ederek bir bak›ma Ayd›nlanman›n kendi kendini imha etmesine yol açm›flt›r. Do¤al toplum ve do¤al hukuk düflüncesi bir anlamda laikleflmifl mutlak gerçekli¤in yans›mas› biçiminde de¤erlendirilmifltir. Akl›n amaçlara ulaflmak için kullan›lan araçlarla tan›mlan›yor olmas› yeni bir egemenlik biçimini getirmifl ve tümelin ak›l yolu ile tikel üzerinde egemenli¤ine neden olmufltur. Çünkü Ayd›nlanma. Bunun içindir ki. feodal dönemin özelli¤i gere¤i apriori metafizik S O R Uolamamas›na aç›klamalara. Di¤er bir ifade ile tarihin ak›fl süreci çerçevesinde ilerlemesi için insan›n katk›s›na gerek DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Oysa Ayd›nlanman›n akl› getirdi¤i nokta. 2000: 17). Postmodern. postmodernizm kavramlar› ne anlama gelmektedir. Nietzsche’nin görüflleri. Ak›l ve bilim. Bu amaç ‹NT E R N E T ise bilim “mutlak gerçeklik” anlay›fl›n› birlikte getirir. Bu düflünce ak›m› yap›s›nda eflitlik. Böylece Ayd›nlanma. Bu durum laikleflme/sekülerleflme sürecinin de bafllang›c› olarak nitelenmifltir. ne yaz›k ki. Horkheimer 1998: 59). Bu durum ise teknik ve teknolojinin geliflimini (DellaK ‹sa¤lam›flt›r T A P lo¤lu. Bu flekilde kapitalizmin büyük dönüflümler yaflayarak ilerlemesi. bilim ve ilerlemeyi bar›nd›r›r.

insan›n yaflam enerjisi bulunmaktad›r.SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› DÜfiÜNEL‹M 54 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ duyulmufltur. Tarihin ak›fl›nda gezinen bir araflt›rmac› geçip gitti¤i yerlere fakl› amaçlarla yeniden dönüp bakt›¤›nda farkl› anlam ve yorumlar› yakalama f›rsat› bulmaktad›r. Bu durumda kurumlar›. 2002: 116-117. tek do¤ru. ahlaksal temelini de hümanizmden alm›flt›r (fiaylan. Tarihsel TELEV‹ZYON . yüzy›llarda modernleflmenin do¤uflunu olanakl› k›lan ne ‹NTERNET ak›l. ‹nsan. Çi¤dem. 2009: 14. 2002: 119-120). 18. Bu nedenle ayd›nlanma projesi iyimser öncüllerin aksine bir yabanc›laflman›n. buna ba¤l› olarak geliflen evrensel ahlak ve hukuk. Aritoteles’ten bu yana ak›l. büyük at›l›mlara kaynakl›k eden ve bireyleri yönlendiren bir davran›fl sergiler. bilginin ortaya ç›kmas›na neden olan bir araç olarak benimsenmifltir. Ancak dildeki yans›ma orijinal objeyi do¤rudan temsil etmeyebilir. Bu ba¤lamda “üst de¤erlerin de¤ersizleflmesi” ya da nihilizm. Tarihin bu iflaretler zincirinin hiçbir mant›¤›n›n bulunmad›¤›n› belirten Nietzsche. Smart. Bunun nedeni becerisi ile kurdu¤u “do¤ru bilgi” kavram› ile içinde bulundu¤u kaotik ve karmafl›k ortama düzen vererek egemen olmakt›r. 2002: 123). Bu çerçevede araflt›rmac›n›n metni yeniden yorumlamas› yaflam enerjisi ba¤lam›nda daha üstün bir gücün bireyde taflmas› olarak de¤erlendirilir. kurucu ögeler ifllevini üstlenmifltir. Ayd›nlanmaya elefltirel yaklaflan Ayd›nlanma ça¤› düflünürleri de mevuttur. Ayd›nlanman›n ilerleme düflüncesini de elefltirmekte ve bunu genoloji kavram› ile izah etmeye çal›flmaktad›r. Öte yandan Ayd›nlanma evrensellik. Ayd›nlanmaKkonusunda ‹ T A P Ahmet Çi¤dem’in “Ayd›nlanma Düflüncesi (2009)” ile Besim Dellalo¤lu’nun “Frankfurt Okulunda Sanat ve Toplum (1995)” isimli yay›nlar›n›n okunmas› tavsiye edilir. K ‹ T A P TELEV‹ZYON Nietzsche’e göre. ilkeleri ve fley’leri kapsayacak biçimde bütün tarih bir iflaretler zincirini oluflturmakta ve sürekli olarak yeni yorum ve uyarlamalara kap›y› aç›k tutmaktad›r. ne bilim. bu anlamda Ayd›nlanman›n da ilerlemeci mant›¤›n›n hiçbir ifle yaramad›¤›n› ileri sürer (fiaylan. 19. Gücün kayna¤›n› yaflam enerjisi olarak niteledi¤i “seçkin” bireylerde arar. yüz y›lda sürdü¤ü gibi postmodern dönemde de bu etkisini daha belirgin olarak hissettirmektedir (Nietzsche. Nietzsche. 2002: 122). do¤ruyu temsil etme yetene¤i yoktur. 1995: 33. ve 19. Ayd›nlanma bu ba¤lamda bir proje olarak ileriye yönelik projeksiyoS O R U nu ifade etmektedir. Dolay›s› ile de keyfidir (fiaylan. Nietzsche’ye göre insan›n hem do¤ru ve bilgi gibi kavramlara gereksinimi hem de becerisi vard›r. Baz› insanlar›n yaflam enerjilerinin yüksek baz›lar›n›n ise marjinal oldu¤unu belirtir. Bu projede nesnel ve evrensel bilim. Bu düflünürler aras›nda en önemlileri Alman düflünürü AMAÇLARIMIZ Frederich Nietzsche’dir. ac›mas›zl›¤›n ve vahfletin egemen oldu¤u bir biçime dönüflmektedir (fiaylan. kurallar›. becerisini kullanarak do¤ru ve bilgi kavramlar›na ulafl›r. Dellalo¤lu. Nietzsche için tarihe anlam veren sürecin güç ve iktidar oldu¤u görülmektedir. Oysa bilgi edinme sürecinin kayna¤›nda ak›l de¤il. Nietzsche bu aç›dan postmodernistlerin de öncüsüdür. ne de tarihin ileriye do¤ru ak›fl düflüncesidir. Dolay›s› ile Nietzsche’nin kastetti¤i Ayd›nlanman›n rasyonel akl›n›n bir çeflit ç›karlara ve ahlaks›zl›¤a dönüflmüfl olmas›d›r. ‹nsan alg›lama yolu ile do¤ruyu kurmaktad›r. 1997: 90-91) SIRA S‹ZDE Asl›nda yukar›daki anlat›lanlara bak›larak Ayd›nlanma düflüncesinin tek ve homojen bir düflünce oldu¤u söylenemez. Öte yandan tarihsel süreç ahlakla ilgili olarak amaç ve fayda esas›na dayal› birer gösterge oldu¤undan keyfi olarak dile getirilmektedir. Çünkü dilin göstergeleri birey ile ba¤lant›l› oldu¤u için. Yaflam enerjisini biyolojik bir süreç olarak niteleyen Nietzsche bunun bireye özgü oldu¤undan söz eder ve insandan insana fakl› olabilece¤ine de¤inir. 2002: 23). bu insanlar›n bir taraftan yarat›c›l›¤› ve ilerlemeyi di¤er taraftan bencillik ve buna ba¤l› olarak vahfleti yap›s›nda bar›nd›rd›¤›ndan söz eder. Yaflam enerjisi yüksek olanlar tarihi yapan. bilim ve mant›k iliflkisi gibi ögeleri ortaya koyarD‹KKAT ken. Genoloji. Frederich Nietzsche (1844-1900) Nietzsche (1844-1900) Ayd›nlanma düflüncesinin temel öncüllerini radikal olarak elefltiren bir felsefeci olarak postmodern düflüncenin öncüsü say›lmaktad›r. ‹n‹NTERNET sanlar›n yaflam enerjisi yüksek olanlar› dahi olarak (üst insan) niteleyen Nietzsche. Alg›n›n olufltu¤u yer ise sinir sistemi oldu¤u için sinir sistemi ile alg›lanan “fley” in de do¤rudan dile yans›mas› söz konusudur. herhangi bir nesneyi kayna¤›ndan al›p tarihin ak›fl sürecinde nas›l de¤iflti¤ini inceleme anlam›na gelmektedir.

2002: 124-125). Bu kaotiklik. bilimin ve rasyonalitenin önüne geçirerek insan yaflam›ndaki kal›c›l›¤›n sa¤lanmas› söz konusu olacakt›r. Ünite . Modern sanat anlay›fl› nedir ki. esteti¤in ölçütünü geçmiflte ve gelenekte aramaktad›r (fiaylan. Modern sanata geçmifle yüceltici anlam atfedilmemekte gelenek ve yak›n geçmifl elefltirilerek yads›nmaktad›r. flimdiye tafl›makt›r. Böylece modernizmin dört özelli¤inden yola ç›karak modern sanata özgü estetik anlay›fl›n ne oldu¤una bakal›m: (I) Birincisi modernizmin özgürlük ve özgünlük özelli¤i. Böylece esteti¤e ve sanatç›n›n yarat›c›l›¤›na dönmek ve “insan nedir” sorusunu temel alan yaAMAÇLARIMIZ n›tlar› dikkate almak gerekecektir (fiaylan. Çünkü sanayi toplumunda özne.Postmodern Sosyal Teori SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE 55 koflullar›n radikal bir biçimde de¤iflece¤ine olan inanc›. Bütün De¤erleri De¤ifltirifl Denemesi b›n›n okunmas› tavsiye edilir. Nietzsche Ayd›nlanman›n ak›l. sanatta gelene¤e sahip ç›kmakta. . esteti¤e önem vermekle noktalamakta ve tüm bu konular›n postmodern düflünürlerin de ilham kayna¤› oldu¤u görülmektedir. bilim ve Tilerleme anlay›fllar›na yöneltti¤i elefltirilerini sonuçta sanata. Ancak yaflam karmafl›kt›r ve kaoD‹KKAT tiktir. Böylelikle sanayi toplumunda özne kaybolmakta ve makineleflen üretim sürecinin mekanik bir parças› haline gelmesi söz konusu olmaktad›r. Aksine geçmiflin ve gelece¤in flimdiki zaman içinde yorumlanmas› sanatç›ya sonsuz say›da olanak sunmakta ve geçmifli yeniden infla etmektedir. postmodern sanat anlay›fl›ndan farkl›laflmaktad›r? Bu soruyu yan›tlamak için önce modern sanat anlay›fl›n› aç›klamak gerekiyor. Bunun anlam› geçmifli ve gelene¤i. Ona göre özgürlü¤ün kavramsal çerçevesi güç iliflkileri taraf›ndan belirlenir. mekanik ve karmafl›k hale gelen üretim sürecinde basit ve rutin iflleri yapan bir birey olmufltur (fiaylan. K ‹ T A P (2002) kitaBu konuda Nietzsche’nin Gücün ‹stenci. Postmodern düflünürlerden Hans-George Gadamer.3. Koflullar nas›l de¤iflirDise insan›n Ü fi Üde¤iflsin NEL‹M ac› çekmesi ve yabanc›laflmas›n›n sona ermeyece¤ini savunur. Sanatç›-birey böyle bir olgusall›k içindedir. Bu ba¤lamda postmodernizm yerleflik sanat anlay›fl›ndan farkl› bir sanatsal estetik anlay›fl› ifade etmekle birlikte modernizmden bir kopuflu vurgulamaktad›r ve radikal bir elefltiriyi getirmektedir (fiaylan. Bu ba¤lamda “yarat›c› S O R U y›k›c›l›ktan” söz eder. yaflam›n dinamizminin nas›l tayin edilece¤i ve yaflam›n nas›l düzene sokulaca¤› sorusunu gündeme getirmektedir. Bu anlamda yarat›c› y›k›c›l›k bir çeflit yaflam enerjisinin a盤a ç›kmas›d›r. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Modern Sanata Karfl› Postmodern Sanat Anlay›fl› ‹NTERNET ‹NTERNET Sanatta postmodern anlay›fl. Ak›l ve bilimin belirleyicili¤i ön plandad›r. ilk kez 1960’larda New York sanat çevrelerine modern sanat›n karfl›t› olarak girmifl ve sanatta yeni bir postmodern estetik anlay›fl döneme hâkim olmaya bafllam›flt›r. 2002: 104). de¤iflimin yönü ve nas›l olaca¤› konusunda kesinli¤ini kaybeder. ELEV‹ZYO N Öyle görünüyor ki. 2002: 6162). Sanatta özgürlük ve özgünlük konusu sanatç›n›n ele ald›¤› nesnesini/konusunu kendi alg›lad›¤› biçimde istedi¤i tarzda inflas›yla ilgilidir. 2002: 81). Nietzsche bu soruya “esteSIRA S‹ZDE tik” yan›t›n› vermektedir. Bunun insan›n do¤as›nda bulundu¤unu ve sürekli olarak insan bir fleyleri y›k›p yok etmekte ve yeniyi aramaktad›r. sanatsal alan›n her yönüne yans›m›flt›r. Dolay›s› ile esteti¤i. Modern sanat anlay›fl› sürekli özgürleflmeyi geçerli k›lmak için gelene¤i yads›ma yoluna gitmifltir.

Böylelikle sanatç›n›n. Bunun kaç›n›lmazl›¤› vurgulanmakta ve kapitalizmin dinamizmini. Bu özelliklerden yola ç›karak. Kültürün kitlesel tüketimi özellikle e¤lence sektörünün büyümesini getirmifl ve bu alan ifl dünyas›n›n bir parças› haline gelmifltir (fiaylan 2002: 85-88). Picasso’nun bu tablosunu kavrayabilmesi için bir ön bilgiye sahip olmas› ve bunu sorgulamas› gerekmektedir. Bu yorumlama eylemi. topluma göre daha çok ön planda tutulmaktad›r. Ancak modern sanat ve estetik ölçütleri seçkinci olmakla birlikte teknolojik geliflmeler sanat ürünlerinin kitleselleflme özelli¤ini yok edememifltir. 2002: 84). (II) Sanatç›n›n topluma karfl› bir misyon ve anlat›s› bulunmamakta. Bu ayr›m popüler sanat› ciddi estetik anlay›fltan yoksun saym›flt›r. ‹zleyicinin. (IV) Bireyin bütünleflmifl kiflili¤i ve tutarl› olmas› de¤erleri bir tarafa b›rak›larak hümanist de¤erlerden ar›nd›r›lmas› öncelenmifltir. . sanat içindir” görüflü misyon düflüncesi ile yarat›c› özelli¤in biraradal›¤›na vurgu yapmaktad›r. sanatç›n›n misyonunu s›n›rs›z özgürlük ihtiyac› olarak vurgulamaktad›r (fiaylan. Sanatç› seçti¤i. Sanatç›n›n yaflam› oldu¤u gibi yans›tmas›n› önermektedir. metalaflma sürecinin kapsam ve içeri¤inin oluflturdu¤u savunulmaktad›r (fiaylan. burada kitlesellik ve anonimli¤in önemine dikkat çekmektedir (fiaylan. 2002: 84). 2002: 92-93).56 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› (II) Modern sanat›n ikinci özelli¤i yans›ma ve misyon meselesidir. Sanatsal yans›tma ile toplumsal amac›n gerçekleflmesi konusu örtüflmektedir. Pop art’›n en tan›nm›fl simalar›ndan olan Amerikal› Andy Warhol ise “sanat›n misyonu olmas› anlams›z bir tezdir” görüflünü ileri sürerek. Ressam Picasso’nun “Guernica” adl› tablosu sanat›n seçkincili¤ini anlatan önemli bir yap›tt›r. Sanatç› art›k ürünlerini piyasaya ç›karmakta. (III) Modern sanat›n üçüncü özelli¤i kültürün ve sanat ürünlerinin metalaflmas›d›r. Sanatç› ortalama insanda bulunmayan bir yarat›c› yetene¤e sahiptir. di¤er sanatç›larla rekabet etmekte ve böylece yarat›c› y›k›c›l›¤›n sanatsal üretime egemen olmas› durumu söz konusu olmaktad›r. Öte yandan sanat ve kültürel ürünler üzerindeki denetim de giderek artm›flt›r. Bu geliflmeler modern sanat›n seçkincili¤ini ortadan kald›rmam›fl ve modern sanat/popüler sanat ayr›m›n› getirmifltir. postmodern sanat anlay›fl›n› yans›tmaktad›r. fiaylan (2002: 103) postmodern sanat esteti¤inin özelliklerini de flöyle s›ralamaktad›rlar: (I) Estetik ölçüde sanatç›n›n kendi için bilincini. Sanatç› içinde yaflad›¤› toplumda konusunu seçip ürününe yans›tmakta ve onu yorumlamaktad›r. Çünkü sanat›n ve kültürün tüketicilerinin belli bir birikim ve bilinç düzeyinde olmas› istenilmektedir. (IV) Modern sanat›n dördüncü özelli¤i seçkinci olmas›d›r. Kadinsky. Çünkü tarihi yorumlaman›n ve aç›klaman›n imkâns›zl›¤›ndan söz ederken. sanatç›n›n misyonu olarak de¤erlendirilmektedir. alg›lad›¤› ve yorumlad›¤› konu ile bir toplumsal amaca yönelmektedir. bunun yerine montaj ve eklemleme geçmektedir. Sanatç› Kadinsky’nin ileri sürdü¤ü “sanat. Bu anlay›fl modern sanat›n çabuk tüketilemedi¤inin/kal›c›l›¤›n›n göstergesi say›l›r. yarat›c› yetene¤ini maksimum düzeyde a盤a ç›karmas› ve tam bir özgürlük ve özerklik içinde yaflamas› ön görülmektedir. (III) Gerçek aç›k uçlu olarak b›rak›lmakta ve gerçekli¤i yans›tmak yerine belirsizlik ve karars›zl›k önem kazanmaktad›r.

Bu iki baflat ögenin genel anlamda ataerkinin oluflum teme- . Böylece bir postmodernist. Postmodernistlere göre sa‹ T A yoktur. 2002: 107). müzik ve baflka yer. Ayd›nlanma döneminin modern sanat anlay›fl› kendinden önceki dönemin sanat anlay›fl›na bir tepki özelli¤ini yans›tmaktayd›. kültür ve toplumda cereyan etti¤i iddia edilen kopufllar› betimler ve hararetle savunurken. Postyap›salc›l›ktan kaynaklanan felsefi ve kuramsal bir konumlan›fl› da kucaklar ve modernist düflünüflün ilkelerini reddeder.gibi içinde tafl›d›¤› aflikârd›r. video. Bu durumda modern sanat anlay›fl› ve esteti¤in geçerlili¤ini yitirmesi. ikincisi modern sanat›n seçkinci anlay›fl›na yönelttikleri elefltirilerdir. Postmodernizm kavram› Bat› dünyas›nda iki temel öge olan ekonomik kapitalizm ve kültürel hümanizm düflüncelerini kapsar. sanat anlay›fl› ve esteti¤inin giderek marjinalleflmesini getirmifl ve bu “sanat›n ölümü” olarak yorumlanm›flt›r. edebiyat. Bu aç›klamalardan anlafl›laca¤› üzere. postmodernite ve postmodernleflme kavramlar› aras›ndaki anlam farklar›ndan bahseder. medya ve bilgi teknolojisi etraf›nda düzenlenmifl bir post endüstriyel ekonomi yönünde kesin ve köklü bir kayman›n oldu¤udur. çünkü yaflam›n kendinde bir K misyon Ancak sanat yap›t›nda taklit (kitsch) ve popülizm ön planda tutulacakt›r. yeni ve “radikal” oldu¤unu düflündü¤ü postmodern söylemler ve pratiklerle özdeflleflirken ço¤u zaman moderne karfl› sald›r›ya geçer. Postmodernleflme ise moderniteden postmoderniteye geçifli itekleyen bir toplumsal de¤iflim sürecini anlat›r. modern sanata bir tepki özelli¤ini tafl›maktad›r. Art›k kitlenin be¤enisi önem kazanm›flt›r (fiaylan. sanat ile gerçeklik aras›ndaki ba¤›n tü‹NTERNET müyle kopmas› olarak nitelendirilmifltir (fiaylan. D‹ KKAT Postmodern kavram› sanatta yeni bir anlay›fl› ve estetik ölçütünü ifade etmektedir. kültür ve kültürel tüketim.” Postmodernizmin birçok kültürel alan›n çabas›n› -mimarl›k. Ona göre Postmodernizmin çeflitli boyutlar› vard›r: “Öncelikle modernizmin estetik ve sanatsal kodlar›n› reddeden estetik ve sanatsal bir tarz› anlat›r.SIRA S‹ZDE 3. Postmodernite kavram›. fiimdi ise postmodern sanat. P nat yap›t›nda misyon aranmayacakt›r. modernitenin ötesinde oldu¤u düflünülen bir toplumsal geliflim aflamas›n› ifade eder. Bu dönüflümün nas›l ortaya ç›kt›¤›n› postmodernistler tam olarak yan›tlayamamakla birlikte toplumsal de¤iflimin ve bu de¤iflimin içinSIRA S‹ZDE de vuku bulan yeni yaflam biçimlerinin belirleyici oldu¤una dikkat çekmektedirler. Buradaki efl anlaml› sözcük postmodern ça¤d›r. foto¤raf. Bunlar bireyin hem kendilik temeline hem de sanata vurgu yapar. 2002: 95-99). modern söylemlerin ve pratiklerin kusurlar›n› alt etmek için.” Best ve Kellner ise (2010: 48-49). Postmodernistler modern sanat ve estetik ölçütlerine iki elefltiri getirmektedirler: birincisi saAMAÇLARIMIZ nat yap›t›n›n misyonu olmas›. yeni kategorilerin düflünce ve yaz›m tarzlar›n›n. Ünite . dans. Güzelli¤in ölçütleri tarih içinde bulunmaktad›r. “Bir postmodernist. bilgi. ‹NTERNET Modernizm-Postmodernizm Karfl›laflt›rmas› Smith (2005: 289) Postmodernizm. resim. içinde bulunulan durumu elefltirerek ç›k›fl yolu aramas› ve geçmiflten kopmufl bir yeniyi inflaya kalk›flmas› olarak de¤erlendirmektedirler. postmodernistin niteliklerinden bahseder. Temel düflünce. yani de¤er ve politikalar›n yarat›lmas› ça¤r›s›nda bulunur. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON Modern sanat›n elefltirisi.Postmodern Sosyal Teori DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü N E L ‹57 M S O R U (V) Postmodernizmde yüksek sanat ve kitle sanat› ayr›m› yads›narak taklit ve S O R U yap›flt›rma teknikleri ile sanat yap›t›n›n üretimi esas al›nm›flt›r. film.

Çünkü sahip oldu¤umuz bak›fl aç›m›z arac›l›¤›yla anlamland›r›r ve öyle görürüz. Bizler sadece görmek istediklerimizi. Modernite. Huyseens’e (1984: 8) göre ise postmodernizm Bat› toplumlar›nda ortaya ç›kan bir kültürel dönüflümün. 2002: 23). Postmodernizmin (I) ilk ilkesi modernizmde geçerli olan her fleyin postmodern zamanda tümden geçersiz ve eskimeye yüz tutmufl olmas›d›r. erdem. Sosyal ve felsefi süreci ya da koflullar› tayin eden bilgi. Ama kültürümüzün önemli bir kesiminde. en az›ndan flimdilik. modellerin. Postmodern kuram. hiçbir kesinlik ve hiçbir deney kalmay›ncaya kadar geniflletir. bizim arad›¤›m›z fley olur. zaman ve mekândaki konumlan›fl›m›z›n bize izin verdiklerini. 1995: 31). art›k elimizde olan gerçeklik yerine. Postmodernizm çeflitlilikle ve çoklukla ilgilenir. do¤rular›n. Bütün bu ilkelere ek olarak Postmodernizmin niteli¤ini belirleyen (VI) alt›nc› ilke çoklukla ilgilidir. bilgi edinmenin mümkün olmad›¤›. Ziyauddin Serdar’›n Postmodernizmin ilkelerinden bahsetmek gerekir. 2002: 1-13). gerçeklerin de¤il taklitlerin. Devlet ve entelektüel söylem aras›ndaki karfl›l›kl› iliflkilerin ne oldu¤unu tan›mlar. tanr›. buna benzer herhangi bir iddia. Her fley zaman›n ve flans›n ürünüdür. Postmodernizm fleylerin gerisinde mutlak bir gerçekli¤in olmad›¤› önermesini yapar. Böylece bilimde bile bulunmas› en kolay olan fley. ak›l. Ona (Görgün-Baran. bir duyarl›l›k de¤ifliminin parças›d›r. gerçekliklerin. Baudrillard’›n simülasyon kuram› bu durumu çok net ifade eder. Söz konusu dönüflümün do¤as› ve derecesi tart›fl›labilir. demektedir. gelenek ve tarih gibi fikirlerin çözümsel araflt›rmalar›na göre yaflamak hepten anlams›zd›r. imgeyle maddi gerçekli¤in aras›nda kaybolmufl olan dünyad›r. Bu de¤iflim. fiüphe postmodernizmin ebedi ve kal›c› flart›d›r. bunu hiçbir kuram. Do¤runun ve ak›l yürütmenin. kültürel çal›flmalar jargonunda büyük anlat›lar denilen ve hayata duygu ve yön veren büyük fikirlerle kuflat›lm›flt›r. Bu ba¤lamda postmodernist hedeflere ulafl›labilmesi için temel araçlar ironi.58 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› line iflaret etti¤i belirtilir (Hutcheon. 2006: 373375) göre. Postmodernistlere göre do¤ru. Huyseens. Irklar›n. Bu ilke. cinselliklerin ve hatta ak›l yürütmenin ço¤ulcu olufluna vurgu yapar ve hiçbir tarz›n bunlardan birinin di¤eri üzerinde egemen olamayaca¤›n› ileri sürer (Dellalo¤lu. saf imgelerin ve temsillerin denetimi alt›na al›nm›flt›r. varoluflla çok zay›f bir ba¤lant›n›n yaln›zca dille yap›ld›¤›. deneyimi ve önermeyi daha önceki dönemden ay›rmaktad›r. ama dönüflümün kendisinin varl›¤› tart›flmas›z kabul edilir. aç›kt›r ki. Her fley ve herkes bu saf yalanc› hayal dünyas›nda kaybolmufltur. Bunlar s›ras›yla yeni taklitler yarat›r ve bütün süreç amans›z bir ak›nt› içinde bireylerin tav›rlar›nda ve toplumlarda herhangi bir gerçeklikle iliflki kurulmaktan vazgeçilinceye kadar devam eder. kültürlerin. Böylelikle modernizmin kal›c› iliflkilerini elefltirir. pratikte ve söylem oluflumunda gözle görülebilir bir de¤iflim yaflan›yor. yanl›fl anlafl›lmak istemem. . “Postmodern” terimi. Postmodernizmin (II) ikinci ilkesi ise gerçekli¤in reddedilmesidir. gerçekli¤in imgeler okyanusunda bo¤uldu¤u bu dünyada anlama yer olmas› mümkün de¤ildir. alay ve parodidir. kültürel. (V) fiüphe. duyarl›l›kta. bu de¤iflimi ifade etmek için bütünüyle yeterli gözükmektedir. bizi beflinci ilkeye götürür. Postmodernizmin (IV) dördüncü ilkesine geldi¤imizde karfl›m›zda anlams›zl›k ç›kar. cinslerin. Art›k tek bir gerçeklikten söz edilemez. kültürel ve tarihi alg›lar›m›z›n odakland›klar›n› görürüz. fliflirilmifl olacakt›r. Her fleyden flüphe etmek. bir dizi postmodern varsay›m›. Postmodernizmin (III) üçüncü ilkesi. söylem ve iktidar yap›lar›n› sorgular (Hutcheon. Tüm toplumsal hayat. Bu kavramlar aras›ndaki farklar› belirttikten sonra. toplumsal ve ekonomik düzenlerde toptan bir paradigma de¤iflimi yafland›¤›n› iddia etmiyorum.

Modern bilimin kendi formal standartlar›n› kendisinin de uygulamad›¤› söyleniyordu. postmodernizmde akl›n tükenmiflli¤i olarak yorumlan›r. Modernizmin kat› hiyerarflik anlay›fl› anarfli ad› alt›nda kurals›zl›¤a dönüflür. (III) Üçüncü olarak. Modernitenin romantik ve iyimserli¤i postmodernitede toplumsal sorunlar› kapsayan ve bu sorun yuma¤›n›n oluflmas›n› protesto eden dadaist anlay›flla kendini göstermektedir. postmodernizmde bireylerin kat›l›m olanaklar›n›n bulundu¤una ve konumlar›n belirsizli¤ine dikkat çekilir (Görgün-Baran. . çevre kirlenmesi. 2004: 28-29). (IV) Dördüncü olarak. hatta bütün meseleleri baya¤› ve üzerinde durmaya de¤mez fleyler olarak gösteriyordu. 2009: 41). ampirist. yoksulluk gibi). açl›k.Postmodern Sosyal Teori 59 Modernizm ile postmodernizmi karfl›laflt›rd›¤›m›zda flu özelliklerin alt›n›n çizilmesi gerekir. (V) Beflinci olarak. Postmodernizmin görüldü¤ü ilk alan›n sanat oldu¤u bilinmektedir. küçük ama önemli söylemler ön plana ç›km›flt›r. Anlafl›laca¤› gibi postmodernizm. zehirli kimyasal at›klar. bilimsel olsun olmas›n bilginin hizmet edece¤i ve etmesi gereken amaçlar hakk›nda söyleyecek pek sözü yoktu” (Rosenau 2004: 29). modernizme karfl› bir meydan okumad›r. Modernizmde toplumsal mesafeler önemli iken. Modern bilimin k›sa vadede hatalar› trajik sonuçlar do¤urmakla kalm›yor. 2006: 376-378). ‹leride belirtilece¤i üzere Lyotard’›n da savundu¤u gibi üst anlat›lara duyulan güven sars›lm›flt›r (Anderson. modern bilim insan varoluflunun mistik ve metafizik boyutlar›n› pek kâle alm›yor. rasyonel mant›ksal modeli bu paradigman›n baflar›s› üzerindeki konsensüs sürdü¤ü ölçüde toplum bilimlerindeki merkezi yerini korumufltur. Modernizmdeki belirlenim yerine. Roseanu’ya göre “Modern bilimin pozitivist.yy’›n belli bafll› sorunlar›n› iyilefltirme konusundaki bariz yeteneksizli¤i karfl›s›nda bocalad›. bir baflkald›r›y› sergiler. Lyotard’da da görülece¤i üzere art›k büyük anlat›lar dönemi bitmifl. büyük anlat›lar›n yerini postmodernizmde küçük tarih/anlat› alm›flt›r. Özellikle mimaride ve edebiyatta karfl›lafl›lan bu durum dadaizm ad› alt›nda toplumsal sorunlar›n giderek artmas› karfl›s›nda bir karfl› duruflu. belirsizlik Postmodern düflüncenin en temel özelliklerinden biri haline gelmifltir. Ünite . modern bilimin teoride nas›l iflledi¤ine dair varsay›mlarla gerçeklik biçimi aras›nda bir uyuflmazl›k oldu¤u aç›kt›.” Ama bu konsensüs bozulmaya müsaittir ve tam ortaya ç›kan bariz yetersizlikler modern bilime belli tehditlerle bakmay› makul hale getirdi¤i s›ralarda postmodernizm ç›kagelmifl ve ilk olarak modern bilimin en hevesli taraftarlar›n›n vaat etti¤i can al›c› sonuçlar›n bir türlü ortaya ç›kamay›fl›ndan duyulan sab›rs›zl›¤› gittikçe artt›rm›fl ve toplum bilimleri ile pozitif bilimlerdeki kinizmi beslemifltir. (V‹) Son olarak normatif ve etik olan hakk›nda. Modern bilim demokratik toplumlarda hükümetlerin yapt›¤› usulsüzlüklerin üzerini örtmekle ve totaliter devletleri ayakta tutmaya yard›m etmekle suçland›. (Nükleer silahlar. modern bilimin 20. (II) “‹kinci olarak dikkatler modern bilimin suiistimalleri ve zararlar› üzerinde odaklanmaya bafllad›. Yine modernizmde. beklentiler abart›l› hale gelirken verilen sözler de tutulmuyordu (Rosenau. Modernizmin ana kavram› olan ak›l ve her fleyin rasyonel ölçüler içinde yürütülmesi düflüncesi. bilimin bütün sorunlar› çözebilece¤i yolundaki sakat inanç.3. Roseanu’ya göre toplumbilimlerindeki postmodernizm k›smen modern bilimin var olan yetersizliklerine karfl› bir tepkiydi ve tepkiler (I) ilk olarak yukar›da belirtildi¤i gibi vaat edilen sonuçlar›n ve beklentilerin gerçekleflmemesiyle bafll›yor ve devam ediyordu.

anlams›zl›k ve toplumsal kaos ça¤›. Olumlay›c›lar›n ço¤u baz› de¤er tercihlerinin di¤erlerinden daha üstün oldu¤unu iddia ederler ki flüpheci postmodernistlerin onaylamayaca¤› bir ak›l biçimdir bu” (Rosenau. Modernli¤in y›k›c› karakteri postmodern ça¤›. dogmatik olmayan ve birer düflü olan projeleri tan›makla yetinirler. Böylelikle postmodern söylem tarih. “Ya olumlu siyasi eyleme aç›kt›rlar ya da Yeni Ça¤ dininden Yeni Dalga yaflam tarzlar›na kadar uzanan ve postmodern toplumsal hareketlerin tamam›n› içeren kiflisel. Olumlay›c›lar daha çok süreçlere bakma e¤ilimindedir. parodiye vb. olumsuz ve kasvetli bir de¤erlendirmede bulunan flüpheci postmodernistler. kültürel ya da teorik perspektifleri ifade etmektedir. Ama bu postmodernistler. kültür ve düflüncede anahtar niteli¤i tafl›yan bir dizi de¤iflimi betimleyen dönemlefltirme terimlerini içerir” (Best&Kellner. flüphecilerin elefltirilerine kat›lmakla birlikte yine de postmodern ça¤a daha umutlu ve iyimser bakarlar. Postmodernizme iliflkin bu girifli yapt›ktan sonra flimdi iki önemli düflünürü ele alaca¤›z. yorgun ve ikircikli olan her fleyle karakterize edilen radikal afl›lmaz bir belirsizlik ça¤› k›ld›¤›n› iddia ederler. atom felaketi gibi felaketler durmaktad›r. Yine de baz› yazarlarca. “post önekinin konuldu¤u terimlerin hepsi de moderni izleyeni ve modernden sonra geleni tarif eden art arda birer iflareti olarak ifllev görür. e¤lenmeye. deneysel bir felsefi ve ontolojik düflünsel pratik bulma peflindedirler. fleylere yer bulunsa bile bunlar felaketi bekleyerek geçen dönemi süsleyen geçici. 2004: 36-37). Bu anlam›yla post öneki kendisini öncelemifl olandan aktif bir kopuflu. geç kapitalizmin kültürel mant›¤› olarak yorumlayan ve böylece postmodernizmi sadece kapitalizmin yeni bir evresi içinde yer alan kültürel bir mant›k olarak görecelilefltiren Jameson’› inceleyece¤iz. post teriminin mahiyetinde bir mu¤lâkl›k söz konusu oldu¤u belirtilmekle birlikte post terimi modern olmayana iflaret eder. Önümüzde nüfus art›fl›. Olumlay›c› postmodernistler ise. korkunç ac›mas›z. Böylelikle postmodern teorisyenlerin birço¤unun terimi. bir eti¤i olumlamaktan. (Best&Kellner. normatif seçimler yapmaktan ve belli bir konuyla s›n›rl› siyasi birlikler oluflturmaya çal›flmaktan çekinmezler. Best ve Kellner’e göre. hatta hiç olmad›¤› bir ça¤ oldu¤unu ileri sürerler. Postmodernizm için toplumbilimleri söz konusu oldu¤unda Olumlay›c› ve fiüpheci Postmodernistler olarak iki genel e¤ilimden bahsedilir.60 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Dolay›s›yla postmodern söylemler. soyk›r›m. e¤lenti biçimlerinden ibarettir. Kellner’in (2000:368-369) aç›klamalar› ile ifade edecek olursak: Öncelikle modernitenin büyük umutlar›n›n sona erdi¤ine ve geçmiflin totallefltirici toplumsal teorilerini ve devrimci siyasetini sürdürmenin olanaks›zl›¤›na iflaret ederek bir postmodern durum betimlemesi yapan Lyotard’› ve sonra postmodernizmi. 2010: 47). modern söylemlerle ve pratiklerle ba¤lar›n› kopartan yeni sanatsal. Dolay›s›yla bu dönemde hiçbir toplumsal ya da siyasi projeye ba¤lanmaya de¤mez. anlams›z. ahlaki parametrelerin bulan›k oldu¤u. hastal›k. Marksist teorileri destekleyerek. postmodern ça¤›n parçalanma. Mutlulu¤a. bofl. çözülme. gelip geçici. Olumlay›c›lar›n ço¤u dogmatik ve ideolojik olmayan. yabanc›laflt›r›c›. E¤er flüphecilerin iddia ettikleri üzere hakikat diye bir fley yoksa o zaman geriye tek kalan fley oyundur. ümitsiz. ama ayn› zamanda bu ba¤›ml›l›k ve süreklilik anlam›n› da ifade eder. Böylelikle bu terim modern ça¤›n teorik ve kültürel pratiklerine ve onun ötesine geçmeyi içeren aktif bir olumsuzlamay› da içinde bar›nd›r›r. 2004: 37). sözcüklerin ve anlam›n oyunu” (Rosenau. 2010: 47-48). Bat› tarihindeki dramatik kopuflu ya da k›r›lmay› vurgulamak amac›yla kulland›klar› görülmektedir. “Kötümser. toplum. .

geliflmifl bat› toplumlarda 19.” Jean-François Lyotard (1924-1988) 10 A¤ustos 1924'te Versailles’de do¤an Jean-François Lyotard. Resim 3. Postmodern toplumlarda bilginin nas›l konumland›r›ld›¤›n› anlamakt›r. Bilginin do¤as› içindeki bu dönüflüm. Bilgi dünya çap›nda gerçekleflen . 1987 y›l›nda emekli olana dek önce Paris Üniversitesinde.1 Postmodernizm ve Bilginin Konumu Lyotard toplumlar›n postmodern ça¤a girmeleri ile birlikte bilginin konumunun de¤iflti¤inden söz eder. Bilgi üretme ve edinme biçiminin giderek de¤iflmesi sonucunda. postmodernizme iliflkin görüflleri ço¤unlukla “Postmodern Durum” adl› kitab›nda bulunabilir. Lyotard. birçok sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürel sonuçlar› da beraberinde getirecektir. 2000: 19-20). postmodern ça¤da bilginin sat›lmas› için üretildi¤i ve tüketildi¤i görülmektedir. “bu durumu tasvir etmek için postmodern kelimesini kullanmaya karar verdim. sanat gibi kültür süreçlerinin büyük bir dönüflüm içinde oldu¤unu ve bu dönüflümün bir bak›ma postmodern olarak tan›mlanmas›n› mümkün k›ld›¤›n› ortaya koymaktad›r. yüzy›ldan beri süregelen bilim. 21 Nisan 1988’de ise Paris’te lösemiden ölür. Lyotard’›n bu metindeki ana problemi. Sorbonne’da dersler verir. ard›ndan ‹flçi Gücü adl› baflka bir dergiye düzenli yaz›lar yazan Lyotard. Ünite . Bilgisayarlaflm›fl bilginin alabildi¤ine geliflmifl toplumlardaki iflgücü da¤›l›m› üzerinde gözle görülür bir etkisi bulunmaktad›r.Postmodern Sosyal Teori 61 JEAN-FRANÇOIS LYOTARD’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI Girifl Postmodernizm denince akla ilk gelen düflünürlerden biri olan Lyotard’›n. Lyotard’a göre.Deniste ö¤retim üyesi olarak çal›fl›r. Lyotard (2000: 11) . birkaç on y›ld›r bilgisayarlaflm›fl bilginin. fiaylan’a göre (2002: 274) bu metindeki ana tema. Dolay›s›yla “Postmodern Durum”a bak›ld›¤›nda asl›nda karfl›m›zda duran bir bilgi/bilim felsefesi kitab›d›r. üretimin ana gücü durumuna geldi¤i genifl oranda kabul görmektedir. Bir bak›ma bilginin metalaflmas› durumu ile karfl›lafl›lmaktad›r. daha sonra ise Saint. o dönem içinde hem Fransa’da hem Dünya genelinde entelektüel çevrelerde oldukça yank› uyand›rm›flt›r. Lyotard’a göre postmodern durumu belirleyen temel ölçüt bilginin konumudur ve postmodern durumda art›k yeni bir bilgi anlay›fl› geçerli olmaktad›r. Ayn› zamanda Paris’teki Uluslararas› Felsefe Koleji'nin kurucu üyesi olan Lyotard. de¤iflik aral›klarla bulundu¤u sekiz y›l boyunca ABD’nin çeflitli üniversitelerinde Frans›z felsefesi ile Elefltirel kuram üstüne dersler verir.3. Bunun için der. 1979 y›l›nda yay›nlanan kitap. Bilgi kendinde bir amaç olmaktan uzaklaflmakta ve art›k kullan›m de¤erini kaybetmektedir (Lyotard. 1968 May›s'› olaylar› s›ras›nda. 1954 ile 1964 y›llar› aras›nda Sosyalizm ya da Barbarl›k adl› Frans›z radikal Marksist dergiye. 1956 y›l›nda felsefe yeterlik s›navlar›n› baflar›yla verdikten sonra Cezayir’de lisede bir y›l ve ard›ndan Fransa’da La Fleche adl› lisede yedi y›l boyunca felsefe ö¤retmenli¤i yapar.

Lyotard. seslerin ve görüntülerin dolafl›m›nda gittikçe etkili olaca¤› söylenebilir. Son k›rk y›l içerisinde bilim ve teknoloji. gelece¤in toplumuyla ilgili bütüncül tahminler yapmak yerine tek bir noktaya odaklanmay› anlaml› buluyorum. 1999: 319). (II) ikincisi ö¤renmedir. Bilgisayar dilleri. dolay›s›yla hangi önermelerin bilgi hükümleri olarak kabul edilece¤ine iliflkin belli kabuller ortaya ç›kmaktad›r (Lyotard. zaman› gelince enformasyon denetimi için verilecektir. Çok uluslu flirketler hâlihaz›rda ulus-devlet düzenini tehlikeye sokan yeni sermaye dolafl›m sistemleri gelifltirmifllerdir. dil ve bilgi üzerinde yo¤unlaflm›flt›r. geliflmifl ve geliflmekte olan ülkeler aras›ndaki uçurum daha da büyüyecektir (Sarup. iletiflim teknolojileri. düzenlemenin. Sözgelimi IBM gibi flirketlerin veri depolar›na kimlerin ulaflabilece¤ine kim karar verecektir? Devlet mi. ulus devletlerin silah üretimindeki üstünlüklerini daha çok güçlendirecek. Dolay›s›yla bilgisayar ça¤›ndaki bilgi sorunu. “Bilginin tabiat›ndaki dönüflüm o. toplumun kullan›lan bilginin zenginli¤i ve aç›mlan›fl›n›n kolayl›¤› ölçüsünde varl›k gösterebilece¤i ve geliflebilece¤i ilkesiyle karfl›tl›k içinde düflünüldü¤ünde süresi geçmifl. muhtemel bir Çin Pazar›n›n aç›l›fl›. 2000: 23). yoksa devlet di¤er kullan›c›larla bir mi tutulacakt›r. eskiden ulus devletlerin topra¤›n denetimi için verdi¤i mücadele. Postmodern ça¤da bilim muhtemelen. Bu ba¤lamda. 1999: 317). 1999: 318). bilginin ticarileflmesi ulus-devletlerin e¤itim-ö¤retim faaliyetlerini üretme ve da¤›tma ayr›cal›¤›n› tehdit etme potansiyeli tafl›maktad›r. Bilgisayarlar›n egemenli¤iyle birlikte belirli bir mant›k devreye girmektedir. Bilgisayar diline ya da di¤er dillere çevrilemeyen ve dönüflüme sokulamayan bilgiler bu süreçte terk edilecektir. Çünkü devlet alan› olan e¤itim arac›l›¤›yla yay›lan bilgi. Bu bir teknolojik dönüflümdür. Aç›kça söylemek gerekirse (I) birincisi araflt›rma.62 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› iktidar rekabetinde ana bileflen olacak. zaman varolan kamusal güçler üzerinde hem fiili hem hukuki olarak genifl flirketler ve çok genel biçimde sivil toplumla olan iliflkilerini gözden geçirmeye zorlayacak tepkilere yol açabilir. Amerikan kapitalizminin hegemonyas›n›n k›r›l›fl›. Makinelerin ne oldu¤u ve ne ifle yarad›¤› bilgisinin ö¤renilmesiyle birlikte insan gücünün. Dünya pazar›n›n yeniden aç›lmas›. yani yeniden üretim ifllevlerinin yöneticilerden geri al›narak makinelere emanet edildi¤i ve bundan böyle de hep edilece¤i öne sürülmektedir. Bu teknolojik dönüflümlerin bilgi üzerinde önemli etkileri oldu¤u söylenebilir. günümüzde her zamankinden çok daha büyük ölçüde yönetim sorunudur. sorular› yan›t beklemektedir (Lyotard› 1999: 319). Bu dönüflüm içinde bilginin do¤as› da de¤iflecektir. Lyotard’a göre. Günümüzde gittikçe önem . 2010: 189). diyor: O da “bilimsel bilginin bir söylem” oldu¤u noktas›d›r. Özellikle 1979 y›l›nda yazd›¤› bu kitab›nda Çin’in günümüzdeki yükselifline vurgu yapmas› dikkat çekicidir. Bilginin ticarileflmesi ile ba¤lant›l› olan bilginin “fleffafl›¤›” ideolojisi devleti bir karmafla ve “s›k›nt›/gürültü” unsuru olarak gösterir. Bu aç›dan ekonomik güçler ile devlet güçleri aras›ndaki iliflki aç›s›ndan sorunlu bir nokta ortaya ç›km›fl olur (Lyotard. daha tutarl› bir ekonomik rekabete geri dönüfl. Bu sistemler bilgisayar teknolojilerinin gelifltirilmesiyle daha da tehditkâr hale gelmifltir. ‹kinci ifllev yani ö¤renmede etkili olan makinelerin küçültülmesi ve ticari hale getirilmesidir (Lyotard. sosyalist bir alternatifin çöküflü. Araflt›rma ve ö¤renilmifl bilginin aktar›m› bu etkilerin yafland›¤› bafll›ca ifllevlerden ilk ikisidir.bunlar ve birçok di¤er etmen 1970’lerin sonunda devletleri 1930’lardan bu yana oynamaya al›flt›klar› yat›r›mlara k›lavuzluk etme ve yönlendirme rolü konusunda ciddi bir de¤erlendirmeye haz›rlamaktad›r” (Lyotard. eskimifl bilgi olacakt›r. bilgi depolama ve veri bankalar› bunun örnekleridir.

bilimsel bilgidir. Bu dönüflüm asl›nda 1970’lerde bafllam›fl. Anlat›lar hem toplumsal kurumlara meflruluk kazand›r›rlar kurumlar›n bütünleflmesine yönelik olumlu ya da olumsuz modelleri temsil ederD‹KKAT fiaylan (2002: 272-273). devlet. Böylelikle bilim söyleminin meflruiyetinin afl›nmas›yla yeni diller eklemlenmeye bafllam›flt›r: makine dili. Her ifade bir oyundaki hareket olarak düflünülmelidir. 2 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ . ö¤renimin de t›pk› para gibi bir de¤er haline gelece¤inden söz eder.” Lyotard’›n dil oyunlar› üzerine dile getirdi¤i gözlemleri nelerdir? SIRA S‹ZDE Lyotard’a göre bilimsel bilgi. Ünite . (2000: 32) flöyle der. bilginin bütününü temsil etmez. fiu önermeyi ele alal›m: “Bilimsel bilgi yaln›zca ve yaln›zca bir gerçe¤i a盤a ç›karan bilgidir. Buna ek olarak klasik bilim s›n›flamas› sorgulan›r hale gelmifltir. Bu ba¤lamda de¤er tafl›yan bilgi. kurallar› tatmin etmiyorsa tan›mlad›klar› oyuna dâhil de¤ildirler. Bu geliflmeler Amerikan kapitalizminin hegemonyas›n›n çöküflü. Ona göre dil oyununun kurallar› yaln›zca kendi içinde belirlenmifltir. On dokuzuncu yüzy›l›n bafllar›ndan itibaren bilimsel bilgi meflruiyet kaybetmeye bafllam›flt›r. e¤er kurallar yoksa oyun da yoktur. dilden bahsetmeyi de ihmal etmez. di¤er dilleri meflrulaflt›rma yetisine sahip de¤ildir (Lyotard 1999:322). Kimse tüm dilleri bilmemektedir. (Lyotard. as›l önemli olan sorun bu metnin di¤erleri yani al›c›lar taraf›ndan nas›l anlamland›r›ld›¤›d›r. genetik kodlar›n dili gibi. Di¤er bir deyiflle.” Bu spekülatif dil oyunun olmazsa olmaz flart›d›r. Art›k ayr›m bilgi ve cehalet aras›nda de¤il “harcama bilgisi” ile “yat›r›m bilgisi” aras›nda yap›lacakt›r. 1999: 319). Lyotard bilginin meflrulaflmas› sorununa dikkat çekerken. “Dil oyunlar› hakk›nda flu üç gözlemde bulunmak faydal› olacakt›r. 1930’larda oynad›¤› dan›flmanl›k. Birincisi. modernitenin sistem-özne iliflkisi baflar›s›z olmufltur (Lyotard 1999: 323). 1999: 320). Lyotard için dilin esnekli¤inin çok önemli oldu¤undan ve buna ba¤l› olarak nesnel bir anlam yap›s›n›n olabilirli¤ini kuflkuyla karfl›lad›¤›ndan bahseder. Böylece Lyotard. Anlat›sal bilgiden DÜfiÜNEL‹M de bahsedilmesi gerekir. yeni müzikal notasyonlar. bunlar›n kurallar› kendi içlerinde meflruluklar›n› tafl›mazlar ama aç›k ya da örtük bir anlaflman›n nesnesidirler. Di¤er bir ifade ile sorun metnin nas›l iletildi¤i ve ne tür etkileflimlere yol açt›¤›d›r. Lyotard. Dolay›s›yla Lyotard için bir metnin yazar› taraf›ndan nas›l anlamland›r›ld›¤› çok önemli de¤ildir. Nietzsche’nin dedi¤i gibi “Avrupa nihilizmi” gerçekli¤i temel koflul alan bilimin kendini tersyüz ediflinden do¤mufltur (Lyotard 1999: 321). Bu yüzden dil oyunlar›n›n ço¤ullu¤unu benimsemek gerekir. Üçüncü nokta biraz önce söylenilen fley taraf›ndan önerilmektedir. Bilgi teknolojilerindeki dönüflümler devletin büyük flirketlerle ve sivil toplumla olan iliflkilerini de dönüflüme u¤ratacakt›r.3. evrensel bir üstdil yoktur. Hatta bir kural›n son derece küçük tadili bile oyunun tabiat›n› de¤ifltirir. Dil oyunlar› kendi bak›fl aç›s›na ve çeflitlili¤e de sahiptir. Bu yol takip edildi¤inde postmodernitenin ana ak›m›na ulafl›lm›fl olur: Bilim kendi dil oyununu oynar. Anlat›sal bilgi ve bilimsel bilgi en bafltan beri rekabet içinde olmufllard›r. Dilin Esnekli¤i ve Büyük Anlat›n›n Yitimi Ça¤dafl toplumlarda bilginin meflrulu¤u farkl› flekillerde formüle edilmektedir. gündelik geçim bilgisiyle bir projenin optimize edilmesi için kullan›lan bilgi aras›nda bir ayr›m söz konusu olacakt›r (Lyotard. yat›r›mlar için yol göstericili¤i gibi görevlerine geri dönme e¤ilimine girmifltir. makinelere iliflkin al›nan bu kararlar›n do¤rulu¤unun garantisini kimin verebilece¤i sorunudur (Sarup. Bir hareket ya da ifade. Büyük anlat›lara göre bilgi ancak içeri¤i kadar de¤er tafl›r. oyun kuram›. ‹kincisi. 2010: 189). Ünlü filozof Ludwig Wittgenstein’›n dil oyunlar› anlay›fl›n› gelifltirir.Postmodern Sosyal Teori 63 kazanan soru. dünya piyasalar›n›n yeniden aç›lmas› gibi büyük ölçekli sonuçlar da yaratabilecektir. Geleneksel toplumlarda anlat›sal biçimin üstünlü¤ü söz konusuS Ohem R U de yerleflik dur.

Ayn› göndergeye iliflkin daha önce onaylanm›fl bildirimi çelen her yeni bildirim. Hem bilimsel hem de anlat›sal bilgi bu ba¤lamda eflit derecede zorunludur (Sarup. nas›l konuflaca¤›n› bilmek. üst-anlat›lara D ‹ K K A ve T temelcili¤e karfl› ç›kar. di¤erlerini ise d›fllamas›ndan kaynaklan›r. nas›l dinleyece¤ini bilmek. sürekli yenilikten ve kat›l›mc›lar›n üzerinde anlaflma sa¤lad›klar› yerel kurallar›n ve kural koyucu flemalar›n pragmatik inflas›ndan ve dolay›s›yla SIRA S‹ZDE mikro-politikadan yana ç›kar. Postmodern bilgi ise bunun tersine. O kendisi için yeni bir epistemoloji gelifltirmektedir. (Sarup. 2002: 276-277). Ona göre modern toplumun (sanayi toplumu) baflvurdu¤u büyük anlat›lar›n insan› do¤ru tem‹NTERNET AMAÇLARIMIZ ‹NTERNET . Geleneksel toplumlardaki anlat› gelene¤i. ayn› zamanda toplulu¤un kendisi ve çevresiyle yaflad›¤› iliflkiye dayal› üç ayakl› bir yetki paylafl›m›n›n -nas›l yapaca¤›n› bilmek. büyük meflrulaflt›rma flemalar›ndan sak›n›r AMAÇLARIMIZ ve heterojenlikten. 2010: 192-193). ortada ö¤renci için ö¤renilmesi gerekli olan bir fleyin oldu¤u aç›kt›r. 2010: 203) DÜfiÜNEL‹M Lyotard’a göre art›k büyük anlat›lara baflvurmaya gerek duymay›z. Ona göre modern bilginin üç koflulu vard›r. Bu yolla ö¤renciler bilimsel bilgi üretme yoluyla tan›fl›rlar. 1997: 128-129). (I) Temelci iddialar› meflrulaflt›rmak üzere üst-anlat›lara baflvurulmas›. (Sarup 2010: 192) SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M Görülece¤i gibi bilimsel bilgi ile anlat›sal bilgi aras›ndaki temel ayr›m. Bundan dolay› postmodern. Ayd›nlanman›n büyükanlat›lar›n›n postmodern dönemde giderek azald›¤›n› yerini küçük anlat›lara b›rakt›¤›n› vurgular (Ritzer. göndericiden söyledi¤ine yönelik kan›t gösterebilmesi. 2010: 191). Böylece Lyotard. ‹kinci ön kabul. ö¤rencinin göndericinin bildi¤ini ö¤renebilece¤i. Bilimin dil oyununda. Bilimsel kurallar 19. Lyotard anlat›sal ya da öykü anlatan bilgi savlar›n›n geri çekilmesini tart›fl›r.tan›mlamas›na dönük bir gelenektir.. ama ö¤renmek için çaba gösterdiklerine de itimat ederler. homojen epistemolojik ve ahlaki reçetelere duyulan arzu. ancak daha önceki bildirimi çürütmesi kofluluyla geçerli olarak kabul edilebilir. S O R U (II) meflrulaflt›rman›n SIRA S‹ZDE kaç›n›lmaz do¤al sonucu olan gayri meflru k›lma ve (III) d›fllama. Uzmanlar. bu anlamda bir uzman olan ö¤retmenle eflit yeterlili¤e sahip olabilece¤i düflüncesine dayal›d›r. bilginin yeni koflullar›na yan›t K ‹epistemolojinin T A P veren yeni bir gelifltirilmesini içerir. DÜfiÜ NEL‹M SIRA S‹ZDE S O R U DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT S O R U SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ 3 SIRA S‹ZDE bilgi ve anlat›sal bilgi aras›nda nas›l bir fark vard›r? Lyotard’a göre bilimsel S O R U SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ TELEV‹ZYON K ‹ T A P ‹NTERNET TELEV‹ZYON D‹KK AT Lyotard modern ve postmodern bilgi aras›nda da ayr›m yapar. bilimsel SIRA S‹ZDE bilginin gereksinim duydu¤u bir dil oyunu ile düz anlam› al›koymas›. henüz yeteneklerini gelifltirme sürecindeki ö¤rencilerin yeterince bilmediklerinin fark›ndad›rlar. Çünkü postT E L Eböyle V‹ZYON modern bilgi bir meflrulu¤a gereksinim duymamaktad›r. (Best&Kellner. Bunun ilk ön kabulü ö¤rencinin göndericinin bildi¤ini bilmedi¤i düflüncesi üstüne kurulu oldu¤undan. yy biliminin “do¤rulama” 20. ‹flte tam da burada Lyotard’a göre yeni ‹NTERNET kurgulanacak epistemolojide gerçekli¤in do¤ru olarak yans›t›lmas› anlam›na gelen TELEV‹ZYON temsil sorununu d›fllamak gerekmektedir (fiaylan.. Dolay›s›yla geçerli olan bu yeni bilgi anlay›fl› saK ‹ T A P yesinde geliflmifl toplumlar büyük ve kapsaml› bir de¤iflim geçirmekte ve postendüstriyel toplumlara do¤ru evrilmektedir. yy biliminin ise “yanl›fllama” dedi¤i görüflün temelini teflkil ederler. ço¤ulluktan. Söz konusu yeniden üretimin gerçekleflmesini olanakl› k›lan ise ö¤retilerdir.64 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ler. aksi durumda ayn› göndergeyle çeliflen ya da çat›flan her bildirimi reddetmesi beklenir.

K bunlardan ‹ T A P hofllanmak için de¤il. birçok düflünür taraf›ndan elefltirilmesine ra¤men.Postmodern Sosyal Teori DÜfiÜNEL‹M S O R U 65 D‹KKAT sil edememesi. Kellner’in elefltirileri aç›s›ndan bakt›¤›m›zda kendisinin çok hakl› taraflar› olmakla birlikte. Dahas› Lyotard bize postmodernizm için yeni bir teorik örnek çerçeve önermemektedir. bu kuramlar›n imkâns›zl›¤›n› da gözler önüne sermektedir. benzer kategorilerin metne ya da çal›flmaya uygulanmas›yla belirleyici bir yarg›ya göre yarg›lanamazlar. Bu ba¤lamda Kellner’e göre Lyotard’›n kendisinin modernist bir estetikle sona eren postmodern bir toplum teorisi. . modernizmin süreklilik gösteren hali oldu¤unu belirtir. Sonuç olarak. 2000:158-159). Kellner (2000: 387) bu duruma da “Radikal bir toplumsal teori oluflturmak için oyun oynamak yeterli midir. böySIRA S‹ZDE le bir bilginin aç›k olmas› gerekti¤idir. teorik modellere ve daha sistematik bir toplumsal teori ve elefltiriye ihtiyac›m›z yok mu?” sorular›n› sorar. gerçekleflmeleri daima hemen bafllayacakt›r.SIRA onun deyimiyle hayal k›r›kl›¤› yaratmaktad›r. flöyle demektedir. Öncelikle bu durumun postmodern de¤il. postmodern teorinin en önemli kitaplar›ndan birini yazm›fl önemli bir düflünürdür. Böylece onlar daima için geç gelecekler veya ayn› ölçüde olmak üzere. SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M Daha ayr›nt›l› bilgi için Jean. yap›lacak olmakta olan›n kurallar›n› formüle etmek için kurals›z çal›flmaktad›r. Yazd›¤› metin. Ünite . “Postmodern. Lyotard. Alas›nda bunun olanaks›z oldu¤un ve yeni bir büyük anlat› gerektiren toplum inflas›ndan vazgeçmemiz gerekti¤ini iddia etmektedir. üretti¤i çal›flma ilke olarak daha önceden yerleflmifl kurallar T Etaraf›ndan L E V ‹ Z Y O N yönetilemez.François LYOTARD’›n Türkçeye çevrilen Durum K “Postmodern ‹ T A P (2000)” adl› kitab›n›n okunmas›nda yarar görülmektedir. Lyotard’a göre neden art›k büyük anlat›lara ihtiyaç duyulmamaktad›r? Aç›klay›n›z. Postmodern sanatç› veya yazar. Kellner’e göre (2000: 385) Lyotard’›n “Postmodern Durum” adl› kitab›nda ek olarak yay›nlad›¤› “Postmodernizm Nedir Sorusuna ‹ N T E S‹ZDE RNET Yan›t” adl› yaz›. sunumlaman›n kendisinde ileri götüren olacakt›r: güzel biçimlerin tesellisini ve elde edilemez olan›n kolektif nostaljisini paylaflmay› mümkün k›lan bir zevk uzlafl›m›n› inkâr edecektir. bafll›kta vaat etti¤i gibi bir yan›t› vermemekte. modern içindeki sunulamayan›. ayr›ca. AMAÇLARIMIZ ‹SIRA NTER NET S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Bu tan›mlamaya Kellner’in (2000: 385-387) karfl› ç›k›fl› oldukça serttir. sunulamayan›n güçlü bir anlam›n› veren yeni sunulmamalar› araflt›racakt›r. Postmodern. felsefecinin konumundad›r. Postmodern Durum kitab› bilginin de¤iflen ifllevini göstermede günümüzde de güncelli¤ini korumaktad›r. postendüstriyel toplum teorisi ve postmodern bilgi teorisi yoktur. Lyotard. Bu aç›dan önemi yads›namaz. O zaman yazar ve sanatç›. S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE 4 SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K ‹ T A P S O R U Elefltiriler TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON D‹KKAT Lyotard postmodern duruma iliflkin analizini yeterince temellendirmedi¤i ve derinD‹KKAT lefltirmedi¤i için elefltirilmektedir. gelece¤in evvelkili¤i paradoksuna göre anlafl›lmak zorunda kalacakt›r” ( Lyotard. Lyotard’›n burada vurgulamak istedi¤i topluma iliflkin bir bilginin olmamas› de¤il. Ama teorinin icras› için bize sundu¤u öneri ise dil oyunlar›d›r. Böylece çal›flma ve metnin bir ‹ N T E Ryazarlar› NET olay›n karakterlerine sahip olmas› olgusu do¤ar. yine de büyük anlat›lar› terk etmemiz gerek diyen Lyotard’›n kendi postmodern epistemolojisinde dil oyunlar›na baflvurmas›n›n sebebi bundan kaynaklanmaktad›r.DÜfiÜNEL‹M S O R U 3.

ne de reddetmenin mümkün olmad›¤›n› belirten Jameson (2005: 44). Adorno. Dolay›s›yla gerçek bilgiden ya da bilginin gerçekli¤inden söz edemedi¤imiz bir mu¤lâkl›kta Lyotard’›n deyimiyle postmodern durum içinde oldu¤umuzu söyleyebiliriz. postmodernizmin ve geç kapitalizmin kültürel de¤ifliklikleri. Jameson’›n aç›klamalar›na göre postmodernizm baz› kültürel de¤iflikliklerin iflaretini vermektedir. modernist eserlerin y›k›c› ve elefltirel yönlerini yitirmelerini sa¤layacak flekilde kutsal patikaya dâhil ve yukar›dan dâhil edilmeleri. asl›nda her ikisi de olmad›¤›n› ‘ne o ne de öteki tarafta’ olmas›n› gerektirmedi¤ini söyler. Yale Üniversitesinde. Bu durumda post-modernizm seçmifl oldu¤umuz e¤ilime ba¤l› olarak ya derinlerde yatan bast›r›lamaz tarihsel bir dürtüyü “çarp›k biçimde” ifade eder ya da etkili bir biçimde “bast›r›r” ve “sapt›r›r” (Jameson. di¤er Marksistlerce de ‘post Marksist’ olarak nitelendirildi¤ini belirtir. Jean Paul Sartre üzerine doktoras›n› yapar. Etkilendi¤i düflünürler aras›nda Lukacs. kültürün neredeyse total bir metalaflmas› ve bunun da kapitalizme meydan okurken baflvurabilecek elefltirel mesafenin ortadan kalkmas›na yol açmas›. “felaketin ve ilerlemenin bir aradal›¤›” olarak diyalekti¤in özü itibar›yla anlatmaya çal›fl›yor olmas›d›r (Best&Kellner. bilgiye nas›l güvenilece¤i ve gerçe¤in ne oldu¤u sorular›n› gündeme getirmektedir. 2010: 222). Jameson’a göre postmodernizmin ne oldu¤unu kavrayabilmenin en emin yolu. bunu söyledi¤inde ise sanat elefltirmenlerince ‘kaba bir Marksist’. Best&Kellner’e (2010: 224) göre.2 Fredric Jameson (1934-) Marksist Edebiyat kuramc›s› ve elefltirmeni. bir postmodern teorisyen de¤ildir. günümüzde anlam›n boflalt›ld›¤› salt yüzeysel bilgiler ile bizi karfl› karfl›ya b›rakmakta. Benjamin ve Marcuse’nin önemi büyüktür. “yüksek kültür ve afla¤› kültür aras›ndaki ayr›m›n çökmesi. bunlar flöyle s›ralanabilir. Baudrillard’›n bak›fl aç›s›ndan da kitlelerin sessiz y›¤›nlara dönüflmesi de kaç›n›lmaz olmufltur. Bloch. öznelli¤in radikal fragmantasyonunda endifle. postmodernizmin en bilinen teorisyenlerinden olmas›na ra¤men. FREDRIC JAMESON’IN POSTMODERN‹ZME BAKIfiI Girifl Postmodernizmi ne ‘alk›fllaman›n’. hem tarihsel geçmifl duygusunu hem de önemli ölçüde farkl› bir gelecek duygusunu silen kötürümlefltirici bir mevcudiyetçilik ve yön kayb›na yol açan postmodern hiper uzam›n ortaya ç›kmas›. Jameson. 1991: IX). onu öncelikle tarihsel yönden düflünmeyi unutmufl bir ça¤da yaflanan zaman üzerinde tarihselci bir ba¤lamda düflünmeye yönelik bir çaba fleklinde ele almakt›r. . yabanc›laflma ve burjuva bireycili¤i sorunsallar›n›n sona ermesi. Kendisinin de belirtti¤i gibi postmodernizmle ‘tuhaf bir flekilde’ ilgilenmeye bafllamadan önce yap›salc›l›kla ilgili bir kitab›ndan sonra baz›lar›n›n kendisini yap›salc›l›¤›n ‘önde gelen sözcüsü’ baz›lar›n›n da yap›salc›l›¤›n elefltirmeni oldu¤unu ileri sürdüklerini söyleyen Jameson. Fredric Jameson 1934 y›l›nda Cleveland’da do¤ar. Bilginin bu derece içinin boflalt›ld›¤› bir zamanda. Resim 3. Jameson’›n çal›flmalar› daha çok postmodern düflüncenin yads›nmas›na yönelik olmufltur.66 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Lyotard’›n bilginin niteli¤inin de¤iflimi ve ticarileflmesi.” Bütün bu ifadelerin alt›nda yatan temel gerçeklik ise Jameson’a göre.

Bu demektir ki. 1999: 342-344): (I) Ahlaki de¤erlendirmeler: Ahlaki de¤erlendirmelerle ilgili söylenecek pek bir fley yok. son zamanlarda kapitalizmin kültürel alan›n yar› ba¤›ms›zl›¤›n› yok edip etmedi¤ini tart›fl›r. Jameson’a göre. Bu fikre göre TV görüntüsüne dönüflmüfl gerçeklikler ya da simulakrum mant›¤› son dönem kapitalizmini güçlendirmektedir. Bu yaklafl›ma göre postmodernist yeni estetik dünya kabul edilemezdir. Jameson postmodernizmi. yaflad›¤›m›z ça¤›n yani postmodernizmin kendine özgün “do¤ruluk an›” oldu¤udur. Bunlar aras›nda ayr›m yapmaya yönelik iki yaklafl›m bulundu¤unu ifade eder (Jameson. Bunlardan bir k›sm› kültürel ürünleri yeni otantik perspektifler olarak alg›larken bir k›sm› da gerçekli¤in çarp›t›lmas› olarak de¤erlendirmektedir. Biliflsel haritalama “kiflinin kendi gerçek varolufl koflullar›yla kurdu¤u kurgusal iliflki” fleklindeki Althusserci ideoloji tan›m›n› somutlaflt›rmaktad›r (Jameson. Jameson. Kiflinin kendisini mekânda. kapitalizmin ilk dönemlerindeki ba¤›ms›zl›¤›n› kaybetmifl olmas› onun yok oldu¤u anlam›n› tafl›maz. e¤itsellik ile eskiye göre daha farkl› bir iliflki içindedir. kapitalizmin küresel ölçekte üçüncü geniflleme aflamas›d›r. Postmodernizmin kendi gerçekli¤inin bulundu¤unu. kapitalist ekonomik sistemin kültürel oluflumlar›yla aç›klamaktad›r. yeni gerçekli¤e iliflkin çok say›da yaklafl›m bulunmaktad›r. e¤er vard›ysa da tarihsel kaç›n›lmazl›k sisi alt›nda bizi çaresizli¤e. Kültürün. Pusula. eylemsizli¤e ve pasifli¤e itmeyen bir tarih perspektifinden bahsedilebilir mi? Dolay›s› ile bu sorular›n yan›t›n› vermek pek kolay de¤ildir. görüntüler. postmodernizmi kültürel atmosferdeki kapitalizmin son dönemine ba¤l› de¤iflimlerden ba¤›ms›z olarak ele alamayaca¤›m›z› belirtir (Jameson. rasgele malzemenin tek bir metin halinde görülebilece¤ini ifade eder. (II) Tarih ile flimdi yaflad›¤›m›z dönemi ay›rmaya yönelik diyalektik giriflim: Diyalektik yaklafl›m iki soruyu gündeme getirir. Kabul etmemiz gereken fley. Yeni estetik biçimin belirleyici unsuru “yer”dir. . 1999: 345).3.Postmodern Sosyal Teori 67 Jameson. 1999: 345). Jameson’a göre postmodernizmde kültürel alan›n di¤er alanlarla mesafesi kapanm›flt›r. toplumda. Bu sorular›n yan›t› için politik kültürün inflas› ba¤lam›nda baz› etkili ça¤dafl kültürel politikalar›n oluflturulmas› gerekir. Bu aflama çokuluslu kapitalizmin kendisidir. 2010: 222). postmodern alan dedi¤imiz fley kültürel bir ideoloji ya da kurgu de¤il. Haritalama teknikleri de buna benzer flekilde Jameson’a göre (1999: 346). postmodernizmi genifl bir kültürel mant›k olarak kapitalizmin ekonomik sistemi ile ba¤lant›land›r›r (Best&Kellner. biliflsel ve pedagojik unsurlarla farkl› bir ba¤ kurar. Dolay›s›yla yeni kültürel biçimin esteti¤ini “biliflsel haritalama” olarak ifade etmektedir. postmodern dönemde kültür. teodolit (arazi ölçü aleti) yaln›z co¤rafi ve mekânsal problemlerle iliflkili de¤il ayn› zamanda totallikle kurulan ba¤la da iliflkilidir. 1999: 347-349). kültür bir patlama olarak de¤erlendirebilir: Kültür sosyal alandan ola¤anüstü bir h›zla do¤up genifllemifltir. 1999: 342). Birincisi “yanl›fll›k anlar›”ndan oluflan postmoderniteden önce bir “do¤ruluk an›” var m›yd›? ‹kincisi. Bu aflamada. Bu çerçevede Jameson. farkl› alt sistemlerin. Di¤er bir ifade ile kültür. Postmodernizm kavram›n›n daha net bir tan›m›n› yapmak istedi¤ini çünkü postmodern olarak alg›lanan ile son dönem kapitalizminde ortaya ç›kan di¤er tarzlar aras›nda benzerlikler bulundu¤unu dile getirir. Postmodernizm = Geç Kapitalizm mi? Jameson. sekstant (denizcilikte mesafe ölçümünde kullan›lan alet). sesler ve bunun gibi imgeler aras›nda ba¤lant› sa¤land›¤›n› belirtir (Jameson. bunun da dolay›mlanmadan oldu¤u gibi alg›lanmas› ile görülebilece¤ini belirtir (Jameson. Tersine. Postmodernist sanat›n en çarp›c› örneklerinde ba¤lant›l›l›k kavram›n›n daha pozitif bir anlam›n› yakalamak mümkündür. Ünite . Hem sa¤ hem de sol siyasi görüfllerde bu fikirde olanlar bulunmaktad›r. Farkl›l›k arac›l›¤›yla metinler. ülkesinde ve dünyada konumlay›fl›na iliflkin “biliflsel harita” kültürün anahtar unsurudur. Ekonomik de¤er ve devlet gücünden “ruh”un kendisine kadar her fley kültürelleflmifltir. Farkl›l›kla ilgili teoriler postmodernist sanatta gördü¤ümüz kopuk anlat›lar›n. postmodern deneyimini “farkl›l›k ba¤lant›l›d›r” slogan›yla anlatmak istedi¤ini belirtir.

marjinalleflmifllerdir (Jameson. Bireyler ve kolektif varl›klar olarak kendi konumlar›m›z› kavrayarak sosyal karmafla içerisinde kaybetmifl oldu¤umuz eylem ve mücadele gücümüzü geri kazanmal›y›z. Kapitalizmde. mekânsal oldu¤u kadar sosyal ölçekte küresel bir biliflsel haritalaman›n ortaya konulmas› ve topluma yans›mas›yla mümkündür (Jameson. tekelci kapitalizm ve çok uluslu kapitalizmin kültürel düzeylerini ifade eder (Best&Kellner. “günümüze de¤in bu fleylerin ikincilleflti¤i ya da merkezden ziyade marjinal olan modernist sanat›n önemsiz türden ay›r›c› özellikleri haline geldi¤i ve bunlar kültürel üretimin merkezi ay›r›c› özellikleri haline geldiklerinde yeni bir fleyle karfl› karfl›ya oldu¤umuzdur. 1991: 35). Jameson bu flemay› izleyerek kapitalizmin her bir aflamas›n›n bu aflamaSIRA S‹ZDE ya tekabül eden bir kültürel üslup oldu¤unu ileri sürer. postmodernizm gerçekli¤ine tutunmal›d›r. Kellner (2000: 391) Jameson’›n bu görüflünü k›flk›rt›c› bir meydan okuTE LEV‹ZYO N yufl olarak görmesine ra¤men. Yeni radikal biçimler olarak sanat›n politikleflmesini vurgular. Bu noktada do¤ru bir haritan›n olabilece¤inden söz etmek mümkün de¤ildir. Egemen olan ay›r›c› ö¤eler ise ikincilleflmifl. kendisini Mandel’in teorisini daha ayr›nt›l› incelemeyip k›saca özetlemeyle yetinmesini elefltirmektedir. bir anlamda kesin. Önceki dönemde ya da sistemde mevcut olan ay›r›c› özellikler flimdi baflat hale gelmektedir. Biliflsel haritalaman›n esteti¤i bu karmafl›k temsili diyalekti¤i dikkate almal› ve yeni radikal biçimler gelifltirmelidir. tekelci dönem ya da O R U ve yanl›fl bir terimle “post endüstriyel olarak an›lan. dünyan›n art›k eskisi gibi olmad›¤›. Biliflsel harita yapmaya iliflkin olarak pedegojik ve didaktik amaçl› bir estetik temsil politikas›n›n gere¤ine inanmakla birlikte bunu baflarman›n hemen hemen imkâns›z bir fley oldu¤una de¤inir. ancak daemperyalist S aflama ha do¤ru bir terimle çok uluslu kapitalizm olarak adland›r›lmas› gereken içinde ya(Jameson. Ayn› zamanda üç boyutlu dünyan›n iki boyuta indirgenmesi söz konusudur. 2010: 225-226). 1999: 349). Jameson (2005:29). Yeni politik sanat. Öte yandan postmodern uzam haritas›n› yapma konusunda bir teori gelifltiremedi¤ini daha önceki dönem olan modernizmin uzam haritas›n› yapmaktan daha zor bir ifl oldu¤unu ileri sürer. bir fleylerin de¤iflti¤i. Geç kapitalizm metalaflma dinamiklerini flad›¤›m›z dönemdir D‹KKAT toplumsal ve kiflisel hayat›n her k›sm›na yayar. Ernest Mandel’in geç kapitalizm teorisine DÜfiÜNEL‹M dayan›r. Bunlar piyasa kapitalizmi. kültür biçimleri ve baflat kültür bi‹ N T E R Nayr›m ET çimleri aras›nda yaparak postmodernizme iliflkin Lyotard ve Baudrillard’a göre daha doyurucu bir aç›klama sunar. AMAÇLARIMIZ Jameson’a (1991: XXI) göre buradaki “geç” nitelendirmesinden genel olarak vurgulamak istedi¤i.” Best ve Kellner’e (1998: 226) göre. K ‹ T ancak A P modernleflme ve endüstrileflmenin yaflam›fl oldu¤u sars›nt›larla karfl›laflt›r›lamaz. Best ve Kellner’e (2010: 226) göre Jameson. Postmodernizmin politik biçimi. e¤er varsa. (Best&Kellner. Ana fikrim diyor. SIRA S‹ZDE 5 Jameson’a göre ve geç kapitalizm aras›nda ne tür bir iliflki vard›r? SIRApostmodernizm S‹ZDE Jameson’›n postmodernizm teorisi. her biri kendinden bir öncekinin diyalektik bir geliflimini oluflturan üç dönemden söz eder.68 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› temsili kodlar içerir. 2005: 29). daha zor alg›lanan ve daha az dramatik. Böylece gerçekçilik. modernizm ve postmodernizm s›ras›yla piyasa kapitalizmi. Jameson bu analizle hem postmodern kültür biçimlerine geçiflin kesintili¤ini vurgulayarak onlardan önce gelenlerin bir sü- DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Kiflinin hem varolufl koordinatlar›n› hem de d›fl dünyaya iliflkin alg›lanan kodlar›n› gerektirir. 2010: 229-230). enformasyon ve bilinç d›fl› kürelere dahi s›zar. ancak daha ak›c› ve bütünüyle nüfuz etmesi nedeniyle daha kal›c› bir yaflam dönüflümünü yaflad›¤›m›z gerçe¤idir.

3. Ünite - Postmodern Sosyal Teori

69

reklilik içinde geliflti¤ini göstermekte hem de post önekinin gereksiz oldu¤unu söyleyenlere bir yan›t vermektedir. Zira geçmiflteki görünümler kültürel olarak ikincil bir konumdan ç›karak baflat konuma geçmeye yetecek kadar önemli aflamalardan geçmifltir. Dolay›s›yla geçmiflteki biçim ve üsluplar ile bu yeniler aras›ndaki kesintileri vurgulayan yeni bir dönemlefltirme yapmak gerekmektedir. Anlafl›laca¤› gibi günümüz kültürü, postmodern kültür art›k kapitalizmle iç içe geçerek toplumsal yaflam›n her alan›nda karfl›m›za ç›kmaktad›r. Jameson’a (2005: 40) göre as›l mesele, “postmodernizmin kolayca reddedilmesinin, onun olumlu yönlerinin rahatl›kla övülmesiyle eflde¤er ölçüde olanaks›z oldu¤u bir postmodern kültür içinde yafl›yor olmam›zd›r. Günümüzde postmodernizme iliflkin ideolojik yarg›lar›n, ister istemez, üretti¤imiz yap›tlara oldu¤u kadar kendimize iliflkin yarg›lar›n sorgulanmas›na da iflaret etti¤i düflünülebilir,”. Sonuç olarak Jameson postmodernizmi, kapitalist toplumun geliflimindeki bir aflama olarak görmektedir. Ona göre bu yeni bir toplumsal düzen olmaktan ziyade bir aflamad›r. Onun kültür egemen yorumu, hem kültür hem de egemen kültür aras›ndaki ayr›ma vurgu yapmas› bak›m›ndan oldukça önemlidir. Jameson’a göre postmodernizm ile günümüz kültürü aras›nda nas›lSIRA bir iliflki S‹ZDEvard›r?
SIRA S‹ZDE

6

Elefltiriler

Perry Anderson, Kültürel Dönemeç’in önsözünde; Jameson’›n yaz›lar›n›n, postmodernin karanl›kta kalan yanlar›n› çok iyi aç›klad›¤›n› ve bu kitab›n girifl ve genel S O R U bir özet mant›¤› tafl›d›¤›n› belirtir; ona göre (Jameson, 2005: 10) Jameson’›n d›fl›nda “baflka hiçbir yazar postmodernin kültürel, sosyo-ekonomik ve jeopolitik boyutlar›na iliflkin derinden ya da kapsaml› bir kuram üretmemifltir.” D‹KKAT Kellner (2000: 390) ise Jameson’›n postmodernizmi, hem yeni bir kültürel egemen, hem de kapitalizmin yeni bir sosyo-ekonomik evresini oluflturan geç kapitaSIRA S‹ZDE lizmin kültürel mant›¤› olarak sundu¤unu belirtir. Böylece Jameson postmodern tart›flmas›n› kültürel teori ve meta teori alan›ndan toplumsal teori alan›na do¤ru kayd›rmaktad›r. AMAÇLARIMIZ Benzer bir biçimde Kellner, Steven Best ile birlikte yazd›klar› Postmodern Teori’de (1998: 222), “Postmodernizm ya da Geç Kapitalizmin Kültürel Mant›¤›’nda” Jameson’›n postmodernizmi, kapitalizmin geliflimindeki bir aflama K ‹ T olarak A P görecelilefltirmekte oldu¤unu ve böylece rakipleri karfl›s›nda Marksizmin üstünlü¤ünü ortaya koymak için yap›lm›fl en k›flk›rt›c› giriflimde bulundu¤unu ifade etmektedir. Sonuç olarak postmodernizm, modernizmden farkl› olarak, T E Lkesinli¤e E V ‹ Z Y O N ve kurallara ba¤l› olmayan bir döneme iflaret etmektedir. Ayd›nlanman›n kavram ve kuramlar›na toptan bir karfl› durufltur. Lyotard ve Jameson gibi postmodernistlere göre art›k modernizmin sonu gelmifl ve yerine yeni bir dönem olarak postmodern ‹ N T E R gereken NET aflama egemen olmaya bafllam›flt›r. Belki de bu durumda yap›lmas› Baudrillard’›n tavsiyesine kulak verip Kötülü¤ün fieffafl›¤›’n›n (1996) giriflinde yazd›¤› “Dünya ç›lg›n bir seyir ald›¤›na göre, biz de dünyaya iliflkin ç›lg›n bir bak›fl aç›s› edinmeliyiz” sözlerini bir kez daha düflünmektir.

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M S O R U

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET

70

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

Özet
A M A Ç

1

Postmodernizmin ne oldu¤unu tan›mlayabilmek. Özellikle 60’l› ve 70’li y›llardan itibaren modernizm karfl›t› ya da modernizmden sonras› anlam›nda kullan›lan kavram, birçok kültür ve toplum kuramc›s›n›n ifadesiyle modernizm kültüründen radikal kopufllar› ifade etmekte ve yeni postmodern sanat biçimlerinin ortaya ç›k›fl›n›n tart›fl›lmas›n› getirmektedir. Bu anlamda postmodernizm sanatta pop e¤ilimler, yeni malzemeler ve e¤reti yap›lar gibi formlar›n inflas›n› gündeme getirir. Böylelikle postmodernizmin içinde, modern düflüncenin içli d›fll› bir flekilde geliflti¤i görülür. Dolay›s› ile postmodern sözcü¤ü tam olarak modern sonras› anlam›na gelmemekte birlikte postmodernizm, modernlik elefltirisi içinden yeni bir döneme at›fta bulunmaktad›r. Postmodernistler için modern ça¤dan postmodern ça¤a geçildi¤i fikri oldukça indirgemeci ve do¤rusal bir bak›fl aç›s›n› yans›tmaktad›r. Onlara göre tarihsel dönemler aras›nda bu flekilde do¤rusal, birbirinden net çizgilerle ayr›lm›fl tarihsel dönemlerden bahsetmek mümkün de¤ildir. O halde postmodernizm nedir, sorusuna verilen en basit yan›t, modernizmin radikal bir biçimde elefltirisidir. Modernizmin toptan yads›nmas›d›r. Postmodern kuramc›lar›n Ayd›nlanma dönemine yöneltti¤i elefltirileri özetleyebilmek. Ayd›nlanma düflüncesi akla, bilime ve ilerlemeye büyük anlam atfetmifl ve do¤al toplum düzeni ve do¤al hukuk tart›flmalar› ile tarih sahnesine ç›km›flt›r. Do¤al toplum ve do¤al hukuk düflüncesi bir anlamda laikleflmifl mutlak gerçekli¤in yans›mas› biçiminde de¤erlendirilmifltir. Bu durum laikleflme /sekülerleflme sürecinin de bafllang›c› olarak nitelenmifltir. Bu flekilde kapitalizmin büyük dönüflümler yaflayarak ilerlemesi, bilim ve bilgilenmenin tanr›sal bir süreç anlay›fl›ndan uzaklafl›lmas› ve akl› yürütmeye dayal› bir insan tasar›m›n›n varl›¤› ile söz konusu olmufltur. Di¤er bir ifade ile tarihin ak›fl süreci çerçevesinde ilerlemesi için insan›n katk›s›na gerek duyulmufltur. Ayd›nlanma bu ba¤lamda bir proje olarak ileriye yönelik projeksiyonu ifade etmektedir. Bu projede nesnel ve evrensel bilim, buna ba¤l› ola-

rak geliflen evrensel ahlak ve hukuk, kurucu ögeler ifllevini üstlenmifltir. Öte yandan Ayd›nlanma evrensellik, tek do¤ru, bilim ve mant›k iliflkisi gibi ögeleri ortaya koyarken, ahlaksal temelini de hümanizmden alm›flt›r. Ancak Ayd›nlaman›n akl› getirdi¤i nokta bireyin/öznenin silinifli biçimnide oluflmufltur. Postmodernistler Ayd›nlanman›n akl›n› mit olarak nitelemifllerdir. Akl›n toplumda çat›flan ç›karlara hizmet etti¤ini belirtmifllerdir. Akl›n araçsal boyutunun geliflti¤i ve yeni bir egemenlik biçimini gerektirdi¤ini ifade etmifllerdir. Böylece tümel, bireyin akl›n› iflgal ederek Ayd›nlanman›n kendi kendisini imha etmesine yol açm›flt›r. Ayd›nlanman›n bilimi olarak nitelendirilen pozitivizm ise gerçekli¤in anlafl›lmas›nda geçerlili¤ini yitirmifl ve di¤er bilgi türlerinin üzerinde bilimsel bilgi egemen olmufltur. Bu durum ise ilerlemeyi de¤il sorunlar›n giderek artmas›n› getirmifltir. Dolay›s›yla postmodernistler ayd›nlanman›n bir mit oldu¤u noktas›ndan hareketle modernizmi elefltirmifllerdir. Postmodern sanat› modern sanattan farkl›laflt›ran özellikleri karfl›laflt›rabilmek. Postmodernizmin görüldü¤ü ilk alan›n sanat oldu¤u bilinmektedir. Özellikle mimaride ve edebiyatta karfl›lafl›lan bu durum dadaizm ad› alt›nda toplumsal sorunlar›n giderek artmas› karfl›s›nda bir karfl› duruflu, bir baflkald›r›y› sergiler. Modernitenin romantik ve iyimserli¤i, postmodernitede toplumsal sorunlar› kapsayan ve bu sorun yuma¤›n›n oluflmas›n› protesto eden dadaist anlay›flla kendini göstermektedir. Postmodernizmde sanatç›n›n topluma karfl› bir misyon ve anlat›s›n›n bulunmad›¤›, gerçekli¤i yans›tmak yerine belirsizlik ve karars›zl›¤›n önem kazand›¤›, bireyin hümanist de¤erlerden ar›nd›r›lmas› ve yüksek sanat ve kitle sanat› ayr›m› yads›narak taklit ve yap›flt›rma teknikleri ile sanat yap›t›n›n üretimi esas al›nm›flt›r. Postmodern sanat, modern sanata bir baflkald›r› olarak kendini gösterir.

AM A Ç

3

A M A Ç

2

3. Ünite - Postmodern Sosyal Teori

71

A M A Ç

4

Jean-François Lyotard’a göre postmodern ça¤da bilgi ve bilimin alm›fl oldu¤u konumu de¤erlendirebilmek. Lyotard’a göre toplumlar›n içine bulunduklar› postmodern ça¤da bilginin konumu de¤iflmektedir. Bilginin biçiminin giderek de¤iflmesi sonucunda, postmodern ça¤ içinde bilgi sat›lmak için üretilmekte ve tüketilmektedir. Bilgi kendinde bir amaç olmaktan uzaklaflmakta ve art›k kullan›m de¤erini kaybetmektedir. Bilginin do¤as› içindeki bu dönüflüm, birçok sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürel sonuçlar› da beraberinde getirecektir. Lyotard’a göre, birkaç on y›ld›r bilgisayarlaflm›fl bilginin, üretimin ana gücü durumuna geldi¤i genifl oranda kabul görmektedir. Bilgisayarlaflm›fl bilginin alabildi¤ine geliflmifl toplumlardaki iflgücü da¤›l›m› üzerinde gözle görülür bir etkisi bulunmaktad›r. Bilgi dünya çap›nda gerçekleflen iktidar rekabetinde ana bileflen olacak, eskiden ulus devletlerin topra¤›n denetimi için verdi¤i savafl, zaman› gelince enformasyon denetimi için verilecektir. Postmodern ça¤da bilim, muhtemelen ulus devletlerin silah üretimindeki üstünlüklerini daha çok güçlendirecek, geliflmifl ve geliflmekte olan ülkeler aras›ndaki uçurum daha da büyüyecektir.

A M A Ç

5

Fredric Jameson’›n kapitalizmi neden geç olarak niteledi¤ini aç›klayabilmek. Jameson’a göre buradaki “geç” nitelendirmesinin genel olarak vurgulamak istedi¤i, dünyan›n art›k eskisi gibi olmad›¤›, bir anlamda kesin, ancak modernleflme ve endüstrileflmenin yaflam›fl oldu¤u sars›nt›larla karfl›laflt›r›lamaz, daha zor alg›lanan ve daha az dramatik, ancak daha ak›c› ve bütünüyle nüfuz etmesi nedeniyle daha kal›c› bir yaflam dönüflümünü yaflad›¤›m›z gerçe¤i ile karfl› karfl›ya kald›¤›m›z› bilmeliyiz. Geç kapitalizm kapitalizmin üçüncü aflamas› olan çok uluslu kapitalizme denk düfler. Bu dönem kültürde yaflanan radikal dönüflümler sayesinde kendine özgü bir do¤ruluk an› yarat›r. Geç kapitalizm, metalaflma dinamiklerini toplumsal ve kiflisel hayat›n her alan›na yayar ve metalaflma kültürü gelifltirir.

Dil oyunlar› e. Özgecilik e. Gerçekli¤in yerini imajlar›n almas›d›r. Sanatç›n›n topluma karfl› bir misyonunun olmamas›. Öznellik 3. Büyük anlat›lar›n ütopik olmas›n› c. günümüz toplumlar› için neyi önermektedirler? a. Meflru düzen. Büyük anlat›n›n bir dil oyunu oldu¤unu e. Yans›ma ve misyon c. 2. ‹ndeterminizm. Bir proje olarak ayd›nlanma düflüncesinin en temel ögesi hangisidir? a. e. Siyasi geliflmelerin nereye do¤ru gitti¤i 9. Öznenin ölümü ve dönüflü b. Afla¤›dakilerden hangisi postmodernizmin temel ilkelerinden biri de¤ildir? a. Modernizmin radikal bir elefltirisidir. Pedegojik de¤iflimler d. Bilimsel ve teknolojik geliflmeler b. Afla¤›dakilerden hangisi postmodernizmin temalar›ndan biri de¤ildir? a. birlik. Jameson postmodernizmi hangi ba¤lamda aç›klamaktad›r? a. Simülasyonlar ça¤›d›r. Modernizmde geçerli olan her fleyin geçersiz ve eskimifl olmas› b. Görelilik c. Sanatç›n›n topluma karfl› bir misyonunun bulunmas› b. analiz. Temsilin reddi ve kamusal alan›n çöküflü c. Bilginin nas›l konumland›r›ld›¤› c. geliflme b. Hümanist de¤erlerden ar›n›lmamas› e. Yorumculuk d. Seçkinci olma e. bireycilik. Tutucu olma 5. Determinizm. sentez. Evrensellik b. Taklit ve yap›flt›rma tekniklerinin sanat ürünlerinde kullan›lmamas› d.72 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. b. Büyük anlat›lar›n merkezi önemini korumas›n› b. Rosenau’ya göre. c. Evrenselcilik 4. Afla¤›dakilerden hangisi modern sanat›n temel özelliklerinden biri de¤ildir? a. anti-hümanizm ve kinizm e. çeflitlilik. Nihilizm. Büyük anlat›lar›n bir paradigma oldu¤unu 10. iktidar 8. Sanat ürünlerinin metalaflmas› d. Lyotard’›n postmodern topluma yönelik olarak ileri sürdü¤ü ana problemi nedir? a. Akl›n elefltirici gücünün ne oldu¤u b. Büyük anlat›lar›n insan› do¤ru temsil edememesini d. ilerleme d. d. 6. anlamland›rma. Gerçek yaflamda belirsizlik ve karars›zl›¤›n olmamas› c. 7. Bireycilik ve bireysel kimlik d. Gerçekli¤in yerini imgelerin/göstergelerin almas› c. Özgürlük. Rasyonalite. Kapitalist ekonominin kültürel oluflumlar› c. Her fleyden flüphe edilmesi e. basitlik e. Lyotard. Bir tarihsel geçmifl duygusunun yitirilmesidir. karmafl›kl›k c. farkl›l›k. postmodernist teorisyenler. Modernizmin devam›d›r. Sanat›n nas›l bir konum ald›¤› d. Anlams›zl›k ve belirsizli¤in kabulü d. Uluslararas› iliflkiler . Özgürlük ve özgünlük b. Yar›m kalan modernite projesini tamamlamak. iletiflimsel eylem. hümanizm. Afla¤›dakilerden hangisi postmodern sanat›n temel özelliklerinden biri de¤ildir? a. pozitivizm. Afla¤›daki ifadelerden hangisi postmodernizmin anlamlar›ndan biri de¤ildir? a. Ekonomik gücün kimde oldu¤u e. büyük anlat›n›n yitiminden neyi kastetmektedir? a.

b 9. Geleneksel toplumlardaki anlat› gelene¤i. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. diyalektik geliflim sonucu üç an mevcut olmufltur. kurumlar› ve iliflkileri ile modern dönemden farkl›l›k gösteren sanat ve kültürün teknolojik geliflmelerle iç içe geçti¤i modern sonras› ça¤›n varl›¤›na dikkat çekilen bir durumu ifade eder. Lyotard’›n burada vurgulamak istedi¤i topluma iliflkin bir bilginin olmamas› de¤il. Jean Lyotard anlat›sal bilginin önemine vurgu yapar. nas›l dinleyece¤ini bilmek. Anlat›sal bilgiden de bahsedilmesi gerekir. Dolay›s›yla art›k geçerli olan bu yeni bilgi anlay›fl› sayesinde geliflmifl toplumlar büyük ve kapsaml› bir de¤iflim geçirmekte ve postendüstriyel toplumlara do¤ru evrilmektedir. Ona göre modern toplumun (sanayi toplumu) baflvurdu¤u büyük anlat›lar›n insan› do¤ru temsil edememesi. a 6. Üçüncü nokta biraz önce söylenilen fley taraf›ndan önerilmektedir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmodernizm ve Bilginin Konumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz.Postmodern Sosyal Teori 73 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. e 7. Geç kapitalizm dünyan›n art›k eskisi gibi olmad›¤›n› ifade eder ve metalaflma dinamik- 5. e 4. Anlat›lar hem toplumsal kurumlara meflruluk kazand›r›rlar hem de yerleflik kurumlar›n bütünleflmesine yönelik olumlu ya da olumsuz modelleri temsil ederler. Kapitalizmde. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Modern Sanata Karfl› Postmodern Sanat Anlay›fl›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Anlat›sal bilgi ve bilimsel bilgi en bafltan beri rekabet içinde olmufllard›r. Geleneksel toplumlarda anlat›sal biçimin modern toplumlarda ise bilimin üstünlü¤ü söz konusudur. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Modernizm Postmodernizm Karfl›laflt›r›lmas›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e 2. ayn› zamanda toplulu¤un kendisi ve çevresiyle yaflad›¤› iliflkiye dayal› üç ayakl› bir yetki paylafl›m›n›n -nas›l yapaca¤›n› bilmek. S›ra Sizde 3 Lyotard’a göre bilimsel bilgi. e¤er kurallar yoksa oyun da yoktur. Bunlar piyasa kapitalizmi. Postmodernizm ise bir doktrine göndermede bulunur. b S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Postmodern kavram› modernli¤i aflan ve modern sonras› topluma iflaret eden bir dönemi tan›mlamaktad›r. S›ra Sizde 4 Lyotard’a göre art›k büyük anlat›lara baflvurmaya gerek duymay›z. postmodern düflünürlerin belirttikleri gibi.tan›mlamas›n› gerektirir. ‹kincisi. tekelci dönem ya da emperyalist aflama ve çok uluslu kapitalizmdir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Jameson Yaflam› ve Postmodernizme Bak›fl›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. O kendisi için yeni bir epistemoloji gelifltirmektedir. Modernizmin radikal bir biçimde elefltirisini oluflturan bir ideolojiyi ça¤r›flt›r›r. böyle bir bilginin aç›k olmas› gerekti¤idir. S›ra Sizde 2 Dil oyunlar› hakk›nda üç gözlemde bulundu¤u görülmektedir: Birincisi. bunlar›n kurallar› kendi içlerinde meflruluklar›n› tafl›mazlar ama aç›k ya da örtük bir anlaflman›n nesnesidirler. Çünkü postmodern bilgi böyle bir meflrulu¤a gereksinim duymamaktad›r. Çok uluslu kapitalizm içinde yaflad›¤›m›z dönemdir. S›ra Sizde 5 Jameson postmodernizm teorisini. bilginin bütününü temsil etmez. Bir hareket ya da ifade kurallar› tatmin etmiyorsa tan›mlad›klar› . Her ifade bir oyundaki hareket olarak düflünülmelidir. oyuna dâhil de¤ildirler. ‹flte tam da burada Lyotard’a göre yeni kurgulanacak epistemolojide gerçekli¤in do¤ru olarak yans›t›lmas› anlam›na gelen temsil sorununu d›fllamak gerekmektedir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dilin Esnekli¤i ve Büyük Anlat›n›n Yitimi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c 10. Bu an ayn› zamanda geç kapitalist dönemdir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. nas›l konuflaca¤›n› bilmek. Ernest Mandel’in geç kapitalizm teorisine dayand›rarak aç›klar. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Modern Sanata Karfl› Postmodern Sanat Anlay›fl›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Ayd›nlanma Düflüncesine Tepki” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 3. b 8. Hatta bir kural›n üzerinde son derece küçük tadili bile oyunun tabiat›n› de¤ifltirir. bu kuramlar›n imkâns›zl›¤›n› da gözler önüne sermektedir.3. Ünite . Postmodernite.

Postmodernitenin Kökenleri. ‹brahim Gündo¤du. Ankara: ‹mge Yay›nlar›. Durham. üretti¤imiz yap›tlara oldu¤u kadar kendimize iliflkin yarg›lar›n sorgulanmas›na da iflaret etti¤i düflünülebilir. Bütün De¤erleri De¤ifltirifl Denemesi. Ritzer. Ankara:Vadi Yay›nlar›. G. Çeviren: S. Toplumbilim Dergisi. “Ayd›nlanma Nedir? Sorusuna Yan›t”. 2nd edition. modernizm ve postmodernizm s›ras›yla piyasa kapitalizmi. Umran. Kant. Massachusets-Oxford: Blackwell Publishers. Anthony Elliott. Ritzer. Gencay (2002). ‹stanbul: Ba¤lam Yay. S›ra Sizde 6 Günümüz kültürü. 5-52. (2002) Güç ‹stenci. New York: The McGraw . fiaylan. Huyseens. Ankara: Dost Yay›nlar›. Pauline Marie (2004). Ed. Contemporaray Social Theory. Duke University Press. Frankfurt Okulunda Sanat ve Toplum. Ed. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Modern Sociological Theory. Steven ve Douglas Kellner (1998). Dellalo¤lu. Bozkurt. M. P. Lyotard. Postmodernity. Baudrillard. Ahmet (2009). San Fancisco. Jean. Fredric (2005). F. Andreas (1984). Immanuel (2000).74 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› lerini toplumsal ve kiflisel hayat›n her k›sm›na yayar. “Mapping the Postmodern” New German Critique. Çeviren: Elçin Gen. Featherstone. Ankara: Vadi Yay›nlar›. The Postmodern Condition. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. ‹stanbul: Say Yay›nlar›. Post-Yap›salc›l›k ve Postmodernizm. (1999).11. Çeviren: Mehmet Küçük. Çeviren: Abdülbaki Güçlü. Postmodernism or Cultural Logic of Late Capitalism. Besim (1995). Inc. Çeviren: Orhan Koçak. ‹stanbul: ‹letiflim Yay. Postmodernizmin ABC’si. Dolay›s› ile postmodernizm olarak nitelenen içinde bulundu¤umuz tarihsel dönem. postmodern kültür art›k kapitalizmle iç içe geçerek toplumsal yaflam›n her alan›n da karfl›m›za ç›kmaktad›r. Çeviren: N. Derleyen ve Çeviren: Mehmet Küçük. Massachusets-Oxford: Blackwell Publishers. Max (1998).Hill Com. postmodernizmin genel anlamda kolayca reddedilmesinin nedeni. Çeviren: Ahmet Çi¤dem. Anderson.François (2000). Modernity and Postmodernity. Postmodern Durum. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Akay. Key Ideas. ‹stanbul: ‹letiflim Yay›nlar›. (1996). Çeviren: M. Philip (2005). . ‹stanbul: Ba¤lam Yay›nc›l›k. Ankara: Lotus Yay›nevi. Ayd›nlanma Düflüncesi. Lyotard. Feodaliteden Küreselleflmeye. Fredric (1991). Jameson.. Hutcheon. New York. Bu demektir ki postmodernizmin toplumsal sorunlar›n çözümlenmesinde karfl›lafl›lan belirsizli¤in bizlerin düflüncesine de yans›m›fl olmas›d›r. Günümüzde postmodernizme iliflkin ideolojik yarg›lar›n. Contemporary Social Theory. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Jameson’›n ifade etti¤i flekilde. Kötülü¤ün fieffafl›¤›. The Politics of Postmodernisim. (2009). London and New York: Routledge. Postmodernizm ve Tüketim Toplumu. Horkheimer. tekelci kapitalizm ve çok uluslu kapitalizmin kültürel düzeyleridir. (1999). Kellner Douglas (2000).Anthony Elliott. George (1997). Say›. ‹stanbul: K›rkgece Yay›nlar›. ‹stanbul: Metis Yay. Görgün-Baran. (1996). Aylin (2006). onun olumlu yönlerinin övgüye de¤er ölçüde olanaks›z oldu¤u bir postmodern kültür içinde yafl›yor olmam›zd›r. ‹stanbul : K›rkgece Yay›nlar›. F. F. Çeviren: Ifl›k Ergüden. Smart. Kültürel Dönemeç. Rosenau. London and New York: Rutledge. Postmodern Teori. Kültürel Kuram. Postmodern Social Theory. Ali (2010). ister istemez. “Toplumsal Teori Olarak Postmodernizm: Baz› Meydan Okumalar ve Sorunlar”. Jameson. St. Jean (1996b). Çeviren: Tuncay Birkan. Smith. J. Böylece gerçekçilik. Jameson. küresel ahlaki yarg›lar ya da onlar›n bir biçimde bozulmufl karfl›l›klar› olan popüler psikolojik tan›larla yeterli biçimde kavranabilir bir paradigma de¤ildir.. Madan (2010). Inc. Nietzsche. Barry (1997). Modernite Versus Postmodernite. ‹stanbul: Birey Yay›nc›l›k. hatta enformasyon ve bilinç d›fl› kürelere dahi s›zar. Postmodernizm ve Toplumbilimleri. Ak›l Tutulmas›. Linda (2002). ‹stanbul: Babil Yay›nlar›. Küçük. ‹nal. Çeviren: K. Best. 33/Autumn pp. The Cultural Logic of Late Capitalism. Luis. “Postmodernizm”.. Çeviren: Selime Güzelsar›. Çi¤dem. Sarup. Jameson bu flemay› izleyerek kapitalizmin her bir aflamas›n›n bu aflamaya tekabül eden bir kültürel üslup oldu¤unu ileri sürer. Toronto: The McGraw-Hill Companies. Postmodernizm.

.

Postmodernlikle neyi kastetti¤ini tan›mlayabilecek. Postmodern düflünceye katk›lar›n› de¤erlendirebilecek. Modernlik ve Yahudi Soyk›r›m› aras›ndaki iliflkiye yönelik görüfllerini aç›klayabilecek. Modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin nedenlerini kavrayabilecek. Anahtar Kavramlar • Soyk›r›m • Bahçe Kültürü • Küreselleflme ‹çindekiler • G‹R‹fi • ZYGMUNT BAUMAN’IN HAYATI • ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K DE⁄ERLEND‹RMES‹ • ZYGMUNT BAUMAN’IN POSTMODERNL‹⁄E YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹ • ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K-POSTMODERNL‹K KARfiILAfiTIRMASI VE KÜRESELLEfiMEYE YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹ Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik . Küreselleflme yaklafl›m›n› özetleyebileceksiniz.4 Amaçlar›m›z • Postmodernlik • Geç Modernlik • Modernlik ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra Zygmunt Bauman’›n.

gerçekten bir Yahudi trajedisi idi. Ama Holocaust salt bir Yahudi sorunu ve yaln›zca Yahudi tarihinin bir olay› de¤ildi. uygar toplumun vücudunda kanserli bir flifllik. George Balandier’in “modernlik ötesi” olarak isimlendirdi¤i. Modernli¤e yöneltti¤i elefltiriler. Ulrich Beck’in “düflünümsel modernlik”. postmodernli¤e yaklafl›m› onu meslektafllar›ndan ve ça¤dafllar›ndan çok farkl› bir konuma yerlefltirmektedir. Dünya Savafl› esnas›nda Hitler ve kurdu¤u Alman Nazi Partisi taraf›ndan Yahudilerin gaz odalar›nda ve konsantrasyon kamplar›nda topluca öldürülmesi ile sonuçlanan zulmü ve soyk›r›m› anlatmak için kullan›lan bir kavramd›r. kendisinin ise di¤er pek çok kifliyle birlikte “postmodern” olarak adland›rd›¤› bir zaman diliminde ve kendi dünyam›zda yaflad›¤›m›z› ifade etmektedir (Bauman. modern ak›lc› toplumda. eflinin yazd›¤› kitab› okuduktan sonra Holocaust’un yaln›zca u¤ursuz ve dehflet verici de¤il.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik G‹R‹fi Siyasal. O zamana kadar Holocaust’un (Yahudilerin topluca öldürülmesi). ak›ll›l›¤›n içinde anl›k bir delilik oldu¤una (kasten de¤il. s. Ona göre Holocaust. Avrupa’da II. 2000. Çünkü modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin temelinde kendisinin.7-11). efli Janina’n›n yaflam öyküsünün. günümüzde yaflanan dönemin postmodern bir dönem oldu¤unu belirtir. . ihmal sonucu) inand›¤›n› belirten Bauman (1997. Çünkü Bauman. Holocaust. sosyal ve kültürel konularla ilgili çok say›da kitap ve makale yazan Bauman’›n ilgilendi¤i temel konular›n bafl›nda “modernlik” ve “postmodernlik” meselesi gelmektedir. uygarl›¤›n yüksek sahnesinde ve insano¤lunun kültürel zaferinin Bauman’›n modernli¤in (ya da modernitenin) karanl›k yüzü olarak gördü¤ü Holocaust. Dünya Savafl› s›ras›nda Yahudilere uygulanan soyk›r›m›n önemli bir yeri ve etkisi bulunmaktad›r. Modernli¤e yo¤un elefltirilerde bulunan Bauman. efli Janina’n›n Nazi zulmünden kaçmak için gettoda gizlenerek geçirdi¤i özel yaflam›n›n öyküsünü yazd›¤› kitab›n› okuduktan sonra kendisinin bilmedi¤i ya da üzerinde çok fazla düflünmedi¤i pek çok fleyin oldu¤unu fark etmeye bafllad›¤›n› ifade etmektedir. Bauman’›n modernlik ve postmodernlik ile ilgili yaklafl›m›n›. al›fl›lagelmifl “s›radan” terimlerle kavranmas› hiç de kolay olmayan bir vaka oldu¤unu fark etti¤ini belirtir. tarihin normal ak›fl›nda bir kesinti. dolay›s›yla da II. “Postmodernlik ve Hoflnutsuzluklar›” isimli kitab›nda Anthony Giddens’›n “geç modernlik”. s. Bauman. de¤erlendirmeye geçmeden önce onun yaflam öyküsü hakk›nda k›sa bir bilgi vermek modernli¤e yönelik elefltirilerinin arkas›nda sadece bilimsel tespitlerinin de¤il kendisinin ve eflinin yaflam öyküsünün de bulundu¤unu görmek aç›s›ndan yararl› olacakt›r.33). her ne kadar çal›flmalar›nda kendisini konumland›rd›¤› noktay› tam olarak belirtmese de Dennis Smith (1999) onu Postmodernitenin peygamberi olarak ilan etmifltir.

Son 40 SIRA yapmas› S‹ZDE y›lda 25’ten fazla kitab› ‹ngilizce yay›nlanan Bauman’›n çeflitli dergilerde çok say›da makalesi de yay›nlanm›flt›r. uygarl›¤›n ve kültürün bir sorunudur ve bunun araflt›r›lmas› gereklidir. kendi yaflam tecrübesi. 1939 y›l›nda henüz 14 yafl›nda iken Nazilerin Polonya’y› iflgal etmesi üzerine ailesiyle birlikte Stalin rejiminin hüküm sürdü¤ü Sovyetler Birli¤ine göç eder (Smith. Varflova Sosyal Bilimler Akademisinde efli ve hayat arkadafl› Janina ile tan›fl›r. Nazizmin kurban› olmas› ve Yahudi düflmanl›¤› S O R U onun yaflam›nda önemli bir yere ve etkiye sahiptir. Ancak 1968 y›l›nda Polonyal› gençleri Komünist Partiye karfl› k›flk›rtmak ve onlar› isyan etmeye teflvik etmek suçlamas›yla baflkanl›k görevi elinden al›n›r. gündelik yaflam ve kültür konular› üzerine kitaplar yazar. Daha sonra doktoras›n› tamamlar ve ‹ngiliz ‹flçi hareketi ile Sosyalist Parti hakk›nda çal›flmalar yapmak üzere London School of Economics ve Manchester Üniversitesine bir gezi yapar. Özellikle efli Janina’n›n savafl y›llar›ndaki kendi yaflam öyküsünü kitap olarak yay›nlamas› Bauman’›n modernliD ‹ Soyk›r›m›na KKAT ¤e ve Yahudi bak›fl aç›s›n›n de¤iflmesine neden olmufltur. s.5-6.78 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› zirvesinde do¤mufl ve uygulanm›flt›r. adl› kitab›ndan ulaflabilirsiniz.1 Zygmunt Bauman SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . 1950’li y›llar›n bafl›nda Varflova Üniversitesi Sosyal Bilimlerde yüksek lisans e¤itimini tamamlayan Bauman. Dolay›s›yla Bauman’›n. ZYGMUNT BAUMAN’IN HAYATI Zygmunt Bauman. Bauman. 1948 y›l›nda. Yaflad›¤› dönemin ve olaylar›n Bauman’›n üzerinde büyük etkisi olmufltur. yard›m edenler sayesinde ölüm kamplar›na sürgün edilmekten kurtulmufl biridir. Nazi bask› ve zulmünden ac› çekmifl. 1925 y›l›nda Polonya’n›n Poznan kentinde fakir bir Yahudi ailenin çocu¤u olarak dünyaya gelir. Bauman. s. Polity Pres). 1966 y›l›nda Polonya Sosyoloji Derne¤i Yönetim Komitesi Baflkanl›¤›na seçilir. ilerleyen dönemde ‹ngiliz sosyalizmi. Dolay›s›yla ona göre. 18 yafl›ndayken. 1953 y›l›nda 28 yafl›nda Yahudi düflmanl›¤›na/karfl›tl›¤›na maruz kalarak ordudan at›l›r ve sosyolog olarak akademik kariyerine bafllar. emekli oldu¤u 1990 y›l›na kaSosyoloji Profesörü dar Sosyoloji Bölümünde ders verir.38-41). Dünya Savafl›n›n sona ermesinden sonra.5).38). 1954 y›l›nda Sosyal Bilimler Fakültesinde okutman olarak çal›flmaya bafllar. Bauman. 1999. Amerikan sosyolojisinin elefltirisi. Sovyetler Birli¤inde sürgündeki Polonya ordusuna kat›l›r ve ordu içerisindeki basamaklar› h›zla t›rman›r. Vaflova’n›n yoksul kesiminde yaflayan. zaman içerisinde iyileflerek 1945 y›l›nda Berlin’deki savafla da kat›l›r. Janina. Smith. Prophet of Postmodernity” (1999. Holocaust bu nedenle toplumun. maruz kald›¤› olaylar ve yaflad›¤› trajediler onun sosyoloji ve ilgilendi¤i konular üzerinde çok etkili olmufltur. 1999. s. TELEV‹ZYON Resim 4. 1943 y›l›nda. s. s. bafllang›çtaki hedefi fizikçi olmak ve üniversitede çal›flmakt›r (Jacobsen ve Poder. 1951 y›l›nda resmen Komünist Partisi üyesi olur. E¤itiminin geri kalan k›sm›na Rusya’da devam eden Bauman’›n. 2008. Askerlik y›llar›nda yaralanan Bauman. Bu y›llarda Bauman komünisttir ve Polonya ‹flçi Partisi üyesidir (Smith. Dünya Savafl›n›n ç›kmas› onun orduya kat›lmas›na neden olmufltur. 1999. Savafl›n bitiminden sonra Polonya’ya döner ve yeniden yap›lanan Polonya ordusunda komutanl›k düzeyine ulafl›r.38). SIRA S‹ZDE Üç y›l ‹srail’de kald›ktan sonra k›sa süreli olarak Kanada ve Avustralya’da bulunur. 1970 y›l›nda ‹ngiltere’ye. Bauman. II. 1971 y›l›nda Leeds Üniversitesinde D Ü fi Ü N E L ‹ M olarak göreve bafllar. 1989 y›l›nda “Modernite ve Holocost” adl› kitab›ylaAMAÇLARIMIZ Amalfi ödülünü. Zygmunt Bauman’›n hayat› ve postmodernlik yaklafl›m› konusunda daha detayl› bilgiye K ‹ T A P Dennis Smith’in “Zygmunt Bauman. 1998 y›l›nda ise Adorno ödülünü kazanm›flt›r (Jacobsen ve Poder. Bauman. Ancak II. Bunun üzerine efli ve çocuklar› ile birlikte Avusturya’daki s›¤›nmac›lar kamp› üzerinden ilk önce ‹srail’e gider. Leeds kentine gider. 2008.

ancak ve yaln›zca vaat ve ümit edilen bir bafllang›ç mekân› olarak baz› s›n›rlar var oldu¤u sürece ya da dünyan›n kendisini bir s›n›r olarak alg›lamas›na izin verdi¤i sürece yaflayabilir. Bauman’a göre. yüzy›ldaki bir dizi derin toplumsal. Wagner’e göre modernli¤in kökenlerinde. s. tart›flmalardaki yerini belirleme amac›yla modernlikten ne anlad›¤› ve modernli¤in hangi dönemi kapsad›¤› konusuna aç›klama getirir. standartlar. 2003. Bauman’a göre modernlik (2001. Modern düflüncenin dünyan›n de¤ifltirilebilece¤i fikriyle birlikte do¤du¤unu ileri süren Bauman (2003. Bauman’›n yukar›da toplumsal anlamda bahsetti¤i standartlar gibi kimlik de Bauman’a göre modernlik 17. Bauman’a göre (2003. edebi. Modernli¤in yafl› konusunda herhangi bir uzlaflman›n olmad›¤›n› ileri süren Bauman. ümit ve suçlulukla ilgilidir. modernlik projesinin çok temel iki varsay›ma yasland›¤›n› belirtir. yüzy›lda Bat› Avrupa’da bafllayan Ayd›nlanma. Ancak Bauman. daha önceki dönemin birçok münferit entelektüel olay›na kadar geriye do¤ru izlenebilse de. Ünite . kovalayanlardan daima bir-iki ad›m önde olan ve her halükarda peflindeki avc›dan biraz daha h›zl› giden fleylerdir. Söz konusu standartlar vaat edilmifl topraklara ulaflma umudunu her zaman yeterince h›zl› koflmama suçuyla birlefltiren ve daima suçlay›c› bir konumda olan standartlard›r (Bauman. (›) toplumsal ve (››) psiflik anlamda modernlik ayr›m›na gider. Bauman’›n kendi kulland›¤› biçimiyle modernlik kesinlikle modernizm de¤ildir. ve komünist endüstri toplumunun geliflimini de kapsayan tarihsel bir dönemi tan›mlarken. Ona göre modernlik: “Bat› Avrupa’da. bu yüzy›l›n bafl›nda olgunlaflan ve geriye bak›ld›¤›nda (Ayd›nlanmayla analojik olarak) postmodern bir “proje” ya da postmodern durumun ilk belirtilerinin ç›kt›¤› evresi olarak görebilecek entelektüel (felsefi. bir nesnenin yafl›n› ciddi flekilde bulma çabas› bafllad›¤›nda. (2) Kapitalist ve daha sonra da komünist endüstri toplumunun geliflmesiyle de toplumsal olarak kurulan bir yaflam biçimi olarak olgunlu¤a eriflen tarihsel bir dönemdir”. t›pk› varl›¤›n süre giden ak›fl›ndan çekip almaya çal›flt›¤›m›z bütün öteki yar›m bütünlükler gibi. Söz konusu standartlar her zaman için yar›n›n bugünden daha iyi olaca¤›n› vaat etmektedir. Bu uygarl›k. (››) ikincisi ise flekillendirilebilir (ya da yönetilebilir) oldu¤u yönündedir. bir ödev. XVII. Ona göre toplumsal anlamda modernlik. modernlik de böyle bir çabaya giriflildi¤inde ele geçmez hale gelir. Dolay›s›yla ona göre modernlik söylemlerinin tarihi toplumsal dünyan›n nas›l bilinebilece¤i ve düzenli bir flekilde nas›l de¤ifltirilebilece¤i konusundaki keflifler olarak okunabilir (Wagner.99).12-13). Ona göre “Modernizm”. Bunlardan ilki (›) toplumsal dünyan›n kavranabilir oldu¤u. bir toplumsal düzenin nas›l iflledi¤i konusundaki görüfller. yap›sal ve entelektüel dönüflümle bafllayan ve (1) Ayd›nlanman›n geliflmesiyle kültürel bir proje olarak. henüz burada olmayan. Kapitalizm.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 79 ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹K DE⁄ERLEND‹RMES‹ “Modernli¤in Sosyolojisi” (1996) isimli kitab›nda Wagner. 1996. edebiyat ve sanatta. s.248). .37). Standartlardan kastetmek istedikleri: Cezbeden.4. s. her fleyden önce bir s›n›r uygarl›¤›d›r. bir misyon ve bir sorumluluk olan varl›k gerçe¤iyle ilgilidir. s. nesnenin gözden kaybolmaya bafllad›¤›na dikkat çeker. daima sonraki bir gün olaca¤› için standartlar vaadini daima canl› ve tertemiz tutacakt›r. s. arzu edilir bir düzene eriflmenin gereklilikleri konusundaki genel ve genifl kapsaml› sonuçlarla birleflmifltir. ayartan ya da k›flk›rtan fakat sürekli uzayan. modernizm felsefe.13). Ancak modernli¤in kaç yafl›nda oldu¤u tart›flmal› bir sorudur. Bauman’›n toplumsal anlamda modernlik de¤erlendirmesine göre yar›n. 2000.23). sanatsal) bir ak›md›r (Bauman. postmodern durumun ilk belirtileri olarak görülebilen entelektüel bir ak›md›r. Dolay›s›yla da bu konudaki tart›flma hiç çözüme kavuflmayacakm›fl gibi görünür. s. psiflik anlamda modernlik ise kimlikle.

Modern anlay›fl do¤ruluk. Ancak kifli t›pk› modern olmay› seçmedi¤i gibi. Ona göre insani farkl›l›¤›n. vizyonun güzelli¤i ve gerçekli¤in çirkinli¤i aras›nda gidip gelen bir dünyaya at›lmakla zaten harekete bafllam›fl olmaktad›r. ‹flte flu köfleyi dönünce yerleflebilecek misafirperver bir yer vard›r. adalet ve ak›l için evrensel olarak uygulanabilir standartlar belirlerken. vizyonun güzelli¤i ayn› zamanda gerçekli¤i çirkin k›lan fleydir. olmak zorundad›r. Bu duruma ba¤l› olarak da ulafl›lan sonuç düzenlemeler. Farkl›l›k postmodern düflüncede güzel bir fley olarak de¤erlendirilmektedir. duygusall›k d›fl› bir fley olarak. Hatta farkl›l›k. Bauman’›n Modernite Elefltirisi Bir postmodern düflünür olarak Zygmunt Bauman. Fakat anlam›n› da bu iptalden almaktad›r (Bauman. s.100). 2000. 2000. modernitenin bütünüyle olumsall›¤›n (flans. Kifli ümidin çekmesi ve suçun itmesiyle koflmaktad›r. Farkl›l›¤›n modernlikten önce normal bir fley olarak karfl›land›¤›n› belirten Bauman (2003. farkl›l›¤›n. modernlik anlay›fl›nda olan fley olacak olan taraf›ndan peflinen hükümsüz k›l›nmaktad›r. bu isteklere iliflkin olumsuz sonuçlar da ortaya ç›km›flt›r.314). s. insana emeklemek gibi gelmekte ve onu tedirgin etmektedir. göreceli¤i.100). s. hoflnutlu¤u ertelemeye haz›r olmak de¤il. Böyle bir dünyada bütün sakinler bir yere yerleflmek için dolaflan göçebelerdir. büyük suç olarak görmesi gelmektedir. Ancak bu koflu. 2005. Ona göre. kontrol etme. hareketli olmay› da seçmez. bugünün sakat ve gayri meflru gerçekli¤inden geri çekilmek gibi tuhaf bir görüntü çizmektedir. Bauman’›n ifadesiyle modernlik. ne kadar h›zl› olursa olsun. Bu durum bütünüyle çok asil bir çaba gibi görünürken. postmodern insan (yani modern korku ve yasaklardan kurtulan modern insan). çekicili¤ini daima koruyan ve asla ulafl›lamayan kimli¤e do¤ru kulaç atmak. bugün. Bauman’›n de¤erlendirmesinde gerçek anlamda modern. kendi örne¤inin solgun bir kopyas›ndan baflka bir fley de¤ildir. ucunda ne oldu¤u bilinmeyen bir kendi kendini silme. Bauman’a göre. Bauman’›n modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin bafl›nda modernli¤in farkl›l›¤› bir suç. çeflitlilik) kontrolüne iliflkin oldu¤unu ileri sürer. . Bauman. hoflnut olman›n imkâns›zl›¤›d›r. Bu duruma karfl›n kifli. hem toplumsal hem de psiflik olarak modernli¤i sürekli bir öz elefltiri durumu olarak de¤erlendirir. Dolay›s›yla her baflar›. belirsizli¤i ve mu¤lâkl›¤› bast›rmaya çabalam›flt›r. Ona göre bu öz elefltiri hiç bitmeyen. yeni hüsranlar› ve henüz serpilmemifl yeni ümitleriyle beraber yepyeni bir köfle (Bauman. Bauman’a göre. fleylerin ezeli düzeninde var oldu¤u ve olmas› gerekti¤inin düflünüldü¤ünü ileri sürmektedir. bir düzen rüyas›na sahip olan modernite. kendi kendini hükümsüzlefltirme egzersizidir. yasalar ve ahlaki kodlar yoluyla düzen yaratmaya kalk›flan bir toplum olmufltur. s. kurumlar. daha do¤rusu. farkl›l›¤› sevinç ve coflkuyla karfl›lamaktad›r. durman›n imkâns›zl›¤›d›r. biliflsel olarak odaklan›lan bir fley de¤ildi. saklanarak yaflad›¤› ve bu günahkârl›¤›n lekesinden utanmay› ö¤rendi¤i birkaç yüzy›ldan sonra.80 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› daima bir ad›m ileridedir ve kiflinin buna ulaflmak için nefes nefese koflmas› gerekmektedir. Bauman’a göre. düzenleme ve s›n›fland›rma düflüncesine tak›lm›flt›. olmal›d›r. Ancak her köfleden sonra yeni bir köfle ç›kar. Modern olmak hareket halinde olmakt›r. “Bugün” ise yar›n›n henüz filizlenen bir önsezisi ya da daha alt/afla¤› ve bozulmufl bir yans›mas›ndan baflka bir fley de¤ildir.326). Örne¤in Modernite s›n›fland›rma yoluyla düzen yaratma faaliyetinde ikili karfl›tl›klar üretmifltir (Smith.

Farkl›l›klar›n. Ona göre söz konusu dönemden önce yayg›n olan koflullarda (onlar› mevcut koflullardan ay›rmak için. müphemlik de olmazd›. s.4. tekdüze bir biçime sokma çabalar›na yo¤un elefltiriler getiren Bauman. Modern dönemin bir özelli¤i olan kaos yerine düzen getirme. Her dikotominin müphemlik üretti¤i görüflünde olan Bauman’a göre. Bauman. farkl›l›¤› da bir suç olarak görmüfltür. içinde her fleyin ve herkesin yerinin önceden takdir edildi¤i ve sonsuza dek olduklar› gibi kalmaya yazg›l› oldu¤u. “do¤a” ile “kültür”. s. istisna tan›mayan s›n›fland›rmalar›n kaç›n›lmaz bir sonucudur (Bauman. Bauman. modernlik öncesi dönemde farkl›l›klar›n kuflku götürmez. 1998. do¤al ve insani düzenler aras›nda ayr›m yapman›n nedeni yoktu. tüm modern toplumlar›n en bariz göstergesi olan düzen aray›fl› ve müphemlikle mücadelenin en b›kt›r›c› ama kaç›n›lmaz iç çeliflkisidir (Bauman. hatta insan eseri bile say›lmad›¤›n› ifade etmektedir. s. Bundan dolay› da Bauman. Ona göre bu durum belki de. faydal› ve zararl›. dünyan›n geriye kalan›yla ayn› biçimde sa¤lamca kurulmufl ve yerleflmifl bir durum olarak görülüyordu. yak›n çevremizdeki dünya parças›n› kural tan›r. Modernite do¤ruluk. Bauman. bundan dolay›. “Müphemlik” kavram› Bauman’›n çal›flmalar›nda önemli bir yere sahiptir.197). 1998. her düzen aray›fl›nda zorunlu olarak boy gösteren dikotomik görüfl olmasayd›. Bauman’a göre müphemlik. ayn› fleyin flehirli halk kadar köylü serfler için de geçerli oldu¤unu belirtir. s. s›kl›kla “pre-modern” kullan›l›r) kategoriler aras› ayr›mlar›n ve bölünmüfllü¤ün korunmas›na genelde günümüze k›yasla daha az dikkat edilir ve daha az gayret sarf edilirdi. düzensizlik. Bu durumun arkas›nda özellikle farkl›l›klar›n do¤al. Çünkü ona göre ele geçirilip zapt edilecek kaos sorunu çözmeyecek yeni sorunlar›n yarat›lmas›na neden olacakt›r (Bauman.209). 1998. daimi. de¤iflmez. müphemli¤i. kaosa karfl› mücadelenin görünür bir sonuca ulaflmaks›z›n sürüp gidece¤i görüflündedir. Bauman’a göre. kestirebilir ve denetlenebilir k›lma mücadelesi . ilgili ve ilgisiz. on alt›nc› yüzy›l›n sonuna do¤ru ahenkli ve yekpare dünya tablosunun Bat› Avrupa’da da¤›lmaya bafllad›¤›n› ileri sürmektedir (Bauman. anlaml› ya da anlams›z olarak kesin çizgileriyle ayr›labilece¤i. modern zamanlarda her bir düzen adac›¤›n›n daha fazla biçimlendirilebilir. 1998. Modernli¤in düzen arama anlay›fl›na. Örne¤in bir asil do¤du¤u andan itibaren bir asildi ve asillerin yapt›¤› hemen hiçbir fley onlar› bu niteliklerinden mahrum b›rakamaz ve baflka biri yapamazd›. Bunlar sanki yerinden oynat›lmas› imkâns›z o ayn› sert kayadan oyulmufllard› (Bauman. 1998.196). Ünite . daha iyi denetlenebilir ve daha etkin uygulan›r hale gelmesinden dolay› tam bir kaosa neden oldu¤unu ileri sürmektedir. Asl›nda insanl›k durumu.ya da en az›ndan ayr›lmas› gerekti¤i. s. Bauman.208).Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 81 Bauman’›n modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin temelinde yatan esas nedenlerden biri: Modernli¤in “farkl›l›¤›” bir suç olarak görmesidir. insan müdahalesinden ba¤›ms›z olarak görüldü¤ünü. belirsizli¤i ve mu¤lâkl›¤› bast›rmaya çabalam›fl. kaos anlam›nda kullan›r. “do¤a” ile “insan eseri” yasalar.varsay›m›ndan ç›kmaktad›r. insan›n herhangi bir bilinçli çabas›n› gerektirmeyen bir fley olarak görülmesi yat›yordu.200). sorun çözmekdeki en çarp›c› baflar›lar›n çözüm gerektiren sorunlar toplam›na yenilerini eklemekten baflka ifle yaramad›¤›n› ileri sürmektedir. insanlar ve onlar›n çok say›daki özelliklerinin iç ve d›fl. “‹lahi Düzen”in parçalar› olarak alg›land›¤›n› ileri sürmektedir. Bauman. bu ba¤lamda göreceli¤i. adalet ve ak›l için evrensel olarak uygulanabilir standartlar belirleme ve s›n›fland›rma yoluyla düzen yaratma faaliyetine girmifl. Ona göre müphemlik bütün aç›k ve net projelerin.

208-209). Dolay›s›yla modern soyk›r›m. modernlikle önemli bir ba¤lant›s›n›n oldu¤unu ileri sürmektedir. toplumu bahçe gibi gören tüm görüfller toplumsal do¤al ortam›n baz› bölümlerini yabani otlar olarak nitelerler. Bauman’a göre. yönetti¤i toplumu düzenlenecek. bahçenin yapay düzeni. Genel plandan ayr› olarak. Dolay›s›yla Bauman için ›rkç›l›k. Düzensizli¤in amans›z tehdidine karfl› da savunma gereksinimi vard›r. modern kültüre yöneltti¤i elefltirilerin arkas›nda kendi yaflam öyküsü de yatmaktad›r. s. Bauman’a göre. kimli¤ini ise do¤aya duydu¤u güvensizli¤in d›fl›nda oluflturmaktad›r.82 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Bauman’a göre (1998. Her yeni ad›m yeni türden müphemlikler do¤urur ve böylelikle-benzer sonuçlar do¤uracak-daha baflka ad›mlar›n at›lmas›n› zorunlu k›lar. neyin zararl›. Bauman (1997. Modern anlay›flta yabani otlardan ar›nd›rma y›k›c› de¤il. sonuçsuz kalmaya mahkumdur. modern kültür gibi. tüm bu yollar yetersiz kal›rsa öldürülmelidir”(Bauman. Bu özelli¤i ile ›rkç›l›k kesinlikle modern bir üründür. yeni sorunlar yarat›r. neyin yabani ot ya da haflarat oldu¤unu belirleyen bir tasar›m olarak anlafl›l›r ve evrendeki tüm ögeleri kendisiyle olan iliflkisine göre s›n›fland›r›r. Yahudi bir ailenin çocu¤u olan Bauman. s. s. Ona göre modernlik. yerinden ç›kar›lmal› ve toplum s›n›rlar›n›n d›fl›nda tutulmal›d›r. Çünkü bu mücadelenin kendisi kendi baflar›s›na en önemli engeli oluflturmaktad›r. di¤er yabani otlar gibi ayr›lmal›. Dolay›s›yla kusursuz bir bahçenin yap›lmas› ve korunmas› iflinde bir araya gelen di¤er etkinliklerden tür olarak farkl› de¤ildir. genelde bir bahç›vanl›k ifli gibi ele almaktad›r. Bauman’a göre. neyin yarars›z. 1997. neyin ilgisiz. Ancak modern bahçe kültürü anlay›fl›na göre bu yabani otlar›n yok edilmesi gerekmektedir. Asl›nda kendini. görev yönelimli.71).31). Yahudi soyk›r›m›n›n arkas›nda. özellikle dar bir alana odaklanm›fl. modernlik ›rkç›l›¤› olanakl› k›lmakla kalmaz onu için bir talep de yarat›r. onun modernli¤e. modern kültür kendini ideal bir yaflam›n tasar›m› ve insan iliflkilerinin kusursuz düzeni olarak tan›mlamakta. baz› araç ve hammadeler gerektirir. topluma bir bahçe gibi yaklaflanlar›n yapmas› gereken birçok fleyden yaln›zca biridir. insan dünyas›n›n bir parças›n›. neyin hammade. daha do¤rusu modernleflmemifl toplumlardan birinde de¤il de modernli¤in en üst aflamas›n› yaflayan Avrupa’daki bir toplumda gerçekleflmifl olmas›d›r. Yahudilere uygulanan soyk›r›m›n tarihin ak›fl›nda basit bir olay olmad›¤›n›. Ona göre. Bauman’› bu düflünceye sevk eden temel neden Holocaust’un. modern soyk›r›m›. Bauman’›n yaflam hikâyesinde de de¤indi¤imiz üzere. “Bunlar. Bauman’a göre. s. tek sorun çözücü eylemlerden do¤maktad›r. Çünkü baflar›n›n yaln›zca insansal de¤erlerle ölçülebilece¤ini ilan etmifl bir ça¤. soyk›r›m›n yeterli sebebi olmasa da gerekli kofluludur (Bauman. hedefli. eski sorunlar› ortadan kald›rsa bile. Bat› Avrupa’da on yedinci yüzy›lda ortaya ç›kt›¤›n› belirtti¤i modernli¤in kültür anlay›fl›n› bahçe kültürüne benzetir. Bauman’a göre. kendili¤inde duydu¤u yayg›n güvensizlik ve dolay›s›yla yapay bir düzene duydu¤u özlemle tan›mlar. yetifltirilecek ve yabani otlar› denetime al›nacak bir fley olarak gören modernli¤in “bahç›van” devlet anlay›fl› durmaktad›r (Bauman. 2003.126). modern teknoloji ve devlet gücünün modern biçimleri olmaks›z›n düflünülemez. k›s›tlanmal› yay›lmalar› önlenmeli. insan etkinli¤inin özgün bir alan›n› düzenli k›lma yönünde at›lan her yeni ad›m. Kaos. 1997. neyin araç. düzen her fleyden önce. Bahçe tasar›m› yabani otlar›n› belirledi¤ine göre bahçe olan her yerde yabani ot da olacakt›r. do¤ay› ve aralar›ndaki ayr›m›. yap›c› bir etkinlik olarak de¤erlendirilmektedir. toplumsal geliflmesini tamamlayamam›fl. Bauman. s›n›rlar› aflman›n daha önce hiç olmad›¤› kadar .125-126). modern bilimin ilerlemesi. s.

Ama onun tafl›d›¤› özelliklerden baz›lar› geçmiflteki soyk›r›mlar›n hiç birinde yoktur. Bu. D‹KKAT 1 SIRA S‹ZDE D‹KK AT SIRA S‹ZDE DÜ fiÜNEL‹M Bauman’a göre postmodern dönem. henüz modern ça¤dan uzaklaflmadan ve yaratt›¤› türbülans›n sonuçlar›n› hissederek. performans›n› de¤erlendirebilir. teknoloji ve devlet gücünün modern biçimleri taraf›ndan üretilir. Bundan dolay› Bauman’a göre. 1997. 2005. yeltenilmifl kitle k›y›mlar›ndan oluflan uzun bir dizinin ve bunlar aras›nda baflar›lm›fllar›n oluflturdu¤u. tümüyle modern bir silaht›r (Bauman. s. TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET . her konuda ol‹NTERNET du¤u gibi postmodernizmin tan›mlanmas›. felsefecilere göre ise radikal. s. Holocaust. s›n›r çizmenin ve s›n›rlar› koruman›n kefaretini ödeyecek bir yak›flt›rma teorisine gerek duyar. zay›fl›¤› ve beceriksizli¤iyle de¤il do¤rudan katk›da bulundu¤unu akla getirir. S O R U AMAÇLARIMIZ D‹KKAT K ‹ T A P SIRA S‹ZDE TELEV‹ZYON AMAÇLARIMIZ ‹NTERNET K ‹ T A P ZYGMUNT BAUMAN’IN POSTMODERNL‹⁄E YÖNEL‹K AMAÇLARIMIZ GÖRÜfiLER‹ Postmodernizm ak›m›n›n önemli temsilcilerinden bir olan Bauman. ‹ N T E Rbak›fl›n› NET Bauman’a göre (2003. hâlâ bizimle ve canl› varl›¤›Sbir O Rflekilde U AMAÇLARIMIZ n› sürdürmektedir. 1997.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 83 kolaylaflt›¤› yeni koflullarda. s. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Bauman. Holocaust’un modern uygarl›¤›n bir baflar›s›zl›¤› kadar. Yahudi soyk›r›m›n›n tarihteki di¤er soyk›r›mlardan farkl›l›¤›n› afla¤›daki flekilde dile getirir: Holocaust. Bunlar›n varl›¤› modernli¤in Holocaust’a. Modernlik ›rkç›l›¤› olanakl› k›lmakla kalmaz onu için bir talep de yarat›r. Ünite . modernizm ak›m›nda. postmodernizmden anlafl›ld›¤› koK ‹ne T A P nusunda da birçok kavray›fl›n oldu¤unu belirtir. Zygmunt Bauman’›n “Modernite ve Holocaust” adl› kitab› (1997. modernlik kendisine çevirerek.4. savurgan ve yetersiz olduklar›n› göstererek geride b›rakm›fl S O R U ve rezil etmifltir (Bauman. s. sözde modernlik öncesi tüm benzerlerinin. Postmodernli¤in baz›lar› için mimaride bir tarz. bilimsel bilgilerle ve uzmanl›kla yürütülen. Bu. modern kültürü neden bahçe kültürüne benzetmektedir? SIRA D ‹ K S‹ZDE KAT Modernli¤in y›kmaya kalk›flt›¤› fleylerin günümüzde öç ald›¤›n› ileri süren BauSIRA Ü fi ÜS‹ZDE NEL‹M man’a göre (2000. pek de k›sa olmayan dizinin bir baflka bölümüdür. inflas›ndaki sa¤laml›k hakk›nda yarg›da bulunabiliriz. Modern bilim. modernli¤in bütününe sa¤duyulu ve elefltirel bir gözle bakabilir. bu durum modernli¤in sonunu. Bauman için ›rkç›l›k modern bir üründür. baz›lar› için tüTELEV‹ZYON ketimcilik ve seçenek bollu¤u anlam›na geldi¤ini ifade eden Bauman. Özellikle dikkat edilmesi gereken. kuflkucu bir ruh hâlini anlatt›¤›n› ileri sürmektedir (Smith. baflka bir anlamda. kendisiyle karfl›laflt›r›ld›¤›nda ne denli ilkel. ustaca yönetilip koordine edilenDÜfiÜNEL‹M yap›lm›fl her fley gibi. postmodernite. modern biçimde -ak›lc›. planl›. Ona göre modernlik tan›mlay›c› özelliklerinin en tan›mlay›c› olan biçimiyle yani ümitle.13). bir ürünü oldu¤u izlenimini de verir. Sarmal onun K ‹ T AYay›nevi) P Modernlik ve Yahudi soyk›r›m› aras›ndaki iliflkiye yönelik iddialar›n› ve kurdu¤u ba¤lanSIRA S‹ZDE t›y› daha iyi anlaman›z ac›s›ndan yard›mc› olacakt›r. Bauman. Bu özelliklerde belirgin bir modernlik kokusu vard›r. s. modern dönemin sonu anlam›n› tafl›mamaktad›r. bu özelliklerdir.111-112). ›rkç›l›k. 121-122). Kendi durumlar›ndaki as›l yenili¤in ise bugünkü bak›fl noktalar› oldu¤unu ifade eden Bauman’a göre. Holocaust’un ortaya ç›kmas›nda ve bu suçun ifllenmesinde modernli¤in rolünün pasif de¤il aktif olSIRA S‹ZDE oldu¤u du¤unu düflündürür. modernleflmemifl ya da en az›ndan öncelikle modern olmayan savafl›mlarda kullan›lan. Yahudi soyk›r›m›n›n arkas›nda yatan önemli nedenlerden biri olarak modernli¤i gören Bauman.305-306). Bauman’a göre.Dmodernli¤in bitti¤ini göstermiyor.90). kendi imkans›zl›¤›n› a盤a vurmaktad›r. çok farkl› insanlara çok farkl› fleyler anlat›r. baz›lar› için gerçekli¤in ve televizyonun bulan›klaflmas›.

s. modern pratiklerin . Dolay›s›yla postmodernlik. modernli¤in d›fllanmas›. onu postmodernitenin peygamberi olarak ilan etmifltir. Ona göre. özünde çok anlaml› ve tart›flmal› olan postmodernlik düflüncesinin ço¤unlukla iflaret etti¤i fleyin dünyan›n ortadan kald›r›lmas› imkâns›z ço¤ullu¤unun kabulü oldu¤unu belirtir. Çünkü paradoksal olarak. ayn› evde uzun ve çetin bir ömür sürmeye mahkûmdur (Bauman. önceki süreçten kesin bir kopma ya da belirgin bir farkl›laflma yoktur. Bauman. eldeki her fleyin modernli¤e terk edilmesi anlam›na gelecektir. yaflam biçimlerinin farkl›l›¤›. sadece kerhen kabul edilmiyor. kazanç ve kay›plar›n›n tam bir hesab›n› yapan. gördüklerini tamamen sevmeyen ve de¤iflme gereksinimi hisseden modernlikten baflka bir fley ( ne eksik ne fazla bir fley ) de¤ildir. er ya da geç arkada b›rak›lacak bir istasyon olmay›p varoluflun kurucu bir niteli¤i olan bir ço¤ulluktur. postmodernli¤in. do¤ufluyla mahkemelik olan ve ömrü. Dolay›s›yla s›n›rlara s›n›r koyan postmodernli¤in.davac› ya da daval› olarak. Bundan dolay› postmodernlik. Bauman. kendi imkâns›zl›¤›yla uzlaflan. postmodernli¤in. akademik düzeyde postmodernitenin önemli düflünürlerinden biri olarak kabul edilmektedir. daha önce asla dile getiremedi¤i niyetlerini keflfeden. bunlar›n birbirlerini iptal eden. Örne¤in Dennis Smith. postmodernli¤in kendi kimli¤ini inkâr etmeden modernli¤i d›fllayamayaca¤›n›n alt›n› özellikle çizer. Bauman’a göre. kendi orijinal projesinin uygulanamazl›¤›n› kabul eden modernliktir. modernli¤i de dâhil etmekten baflka çaresi yoktur. Zygmunt Bauman’› postmodernizmin en etkili düflünürlerinden biri olarak gördü¤ünü belirtmekle kalmam›fl. s. bu durumu postmodernli¤in do¤as›na ba¤lar.modernlik oldu¤unu ileri süren Bauman. Bu ço¤ulluk.347-348). kendini gözetleyici bir modernlik. “Postmodernlik illa da modernli¤in reddi. 2003. 1998b. Postmodernli¤in. müphemli¤in üstesinden gelmeyi ve ayn›l›¤›n tek anlaml› kesinli¤ini hedefleyen tipik modern güdüden tamamen özgürleflme anlam›na gelmektedir. çeliflkili niyetler oldu¤unu gören bir modernlik. Bu konumundan dolay› da postmodernli¤in kendisine tokat atana öbür yana¤›n› da uzatmaya zorlanabilece¤ine iflaret etmektedir. ayn› zamanda yüksek bir pozitif de¤er rütbesine ç›kar›l›yor. bununla birlikte yaflamaya kararl› olan. bir zamanlar bilinçsizce yapt›¤› fleyleri bilinçli biçimde terk eden modernliktir” ( Bauman.46). Bauman. modern zihniyeti. henüz ulafl›lmam›fl mükemmelli¤e giden yoldaki geçici. tektiplilik ve evrenselcilik gibi modernli¤in merkezi de¤erlerinin iflaretlerini tersine çevirdi¤i görüflünü paylafl›r. Postmodernlik. ne evrenselli¤i hedefleyen bir yaflam biçiminde eritilecek ne de evrensel tahakkümü hedefleyen bir biçim taraf›ndan de¤ersizlefltirilecek bir fleye indirgenemeyen ve bununla harmanlanamayan bir fley olarak alg›land›¤›nda. kendi imkâns›zl›¤›n› kabul eden modernliktir. Çünkü onun yaklafl›m›nda postmodernli¤in d›fllama gücü zay›ft›r. Postmodernli¤in ise otoritesini tan›d›¤› hiçbir mahkemenin olmamas›ndan dolay› baflvuraca¤› mahkemenin de olamayaca¤›n› belirtir. itibars›zlaflt›r›lmas› ya da sona erdirilmesi de¤ildir. Bauman. dikkatle ve sa¤duyuyla bakan. Postmodernlik. kendi kendisine. rüfltüne ermifl modernliktir: Kendisine içerden de¤il de d›flar›dan bakan. kendisinin psikanalistli¤ini yapan. s. 2003. sonunda sonuçsuz kalan uzun ve gayretli modern mücadeleden sonra dünyan›n “yeniden büyülü hâle getirilmesi” olarak de¤erlendirilebilece¤i görüflündedir (Bauman. dünyan›n büyüsünü bozmak için giriflilen. kendi ay›rt edici özelli¤i olan farkl›l›¤a. Ona göre postmodernlikte. Bauman.327). durumuna ve geçmiflte yapt›klar›na daha derinlemesine. Bauman’›n de¤erlendirdi¤i biçimiyle postmodernlik.iyi ya da kötü. Bauman.mahkemelerde geçen bir zihniyet olarak de¤erlendirmektedir.84 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› bunun postmodenlik düflüncesinin anlam› oldu¤unu ileri sürmektedir. Bauman. Postmodernlik. kan düflman›yla.

Bununla birlikte postmodernlik do¤as› gere¤i hiç bir zaman modernli¤in yerini alamaz. modern zamanlar›n büyük oyununu pek çok küçük ve yeterince eflgüdümlenmemifl. uzlafl›. Bauman. düzen. eflitlik ve kardefllili¤in. müphemli¤in üstesinden gelerek bunun yerine tek anlaml› kesinlik olarak gördü¤ü ayn›l›¤› hedefleyen modern güdüden tamamen özgürleflmek ve tek tiplilik ve evrenselcilik gibi modernli¤in merkezi de¤erlerini tersine çevirmek demektir. pazarl›k yap›lamayacak bir evrenselliktir. Di¤er bir ifade ile hiçbir yaflam biçimi. çok sonuçlu birden fazla opsiyonu mümkün k›lan. Bu nedenle Bauman’a göre modernlikle postmodernlik aras›nda kesin bir kopma ya da belirgin bir farkl›laflma söz konusu de¤ildir. hiçbir fleyin yerine geçemez. postmodernli¤in müphem. farkl›l›k ve hoflgörünün ise postmodernli¤in ateflkes formülü oldu¤unu ileri sürmektedir. zorbal›k ve vicdans›zl›¤a karfl› çok zay›f bir savunma silah›. Bu nedenden dolay› postmodernli¤e güç ve cazibe katan her fley. berrak ayr›lmalar ve saf tözler ba¤lam›nda modernli¤in yaflad›¤› deneyimlerin sonucu oldu¤unu ileri süren Bauman’a göre. dayan›flma hâlinde olanlar›n hiçbirinin. dolay›s›yla modernli¤i de d›fllamak yerine farkl›l›¤a dahil eden ço¤ulcu bir dünya anlay›fl› ile temellendirilmifltir. farkl›l›k bir bask› olmaktan ç›k›p eylem ve çözüm gerektiren bir sorun olarak yorumland›¤› zaman. s. modern tek tiplilik ve keskinlik hülyas›n›n taht›na oturmufl de¤ildir. Hatta hoflgörünün. Bauman. do¤as› gere¤i. hiçbir fleyi eleyemez. herhangi bir yaflam biçimini izinsiz k›lacak kadar bariz veya tart›flmas›z de¤ildir. s. net s›n›rlar. dayan›flmaya dönüflmesi ve flu evrensel anlay›fla çevrilmesidir: “Farkl›l›k. vicdans›zlar için kolay bir av oldu¤unu belirtir. farkl› olma evrensel hakk›na sald›rmak. postmodern zihniyetin ancak al›flkanl›k hâline gelen hoflgörüsüyle karfl›l›k verebilece¤ini ileri sürer. postmodern durumu. farkl› yaflam biçimlerinin bar›fl içinde birlikte yaflamalar›. modernli¤in slogan›. Ona göre postmodernlik bir anlamda kendine d›flar›dan ve elefltirel olarak bakabilen ve bir zamanlar bilinçsizce yapt›¤› ulafl›lmas› imkans›z fleyleri bilinçli biçimde terk eden modernliktir. kendi kendilerini ve dayan›flma içinde olduklar› herkesi tehlikeye atmadan . hatta hiçbir fleyi marjinallefltiremez. Postmodern olarak adland›r›lan durumda ortaya ç›kan manzaran›n hiç kuflkusuz. ‹deal anlamda. buna karfl›n özgürlük. Ancak bu durumun. Çünkü bunu yapabilecek veya baflarabilecek bir kapasiteye sahip de¤ildir.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 85 bir zamanlar onlar› ateflleyen hedeften yoksun biçimde devam etti¤i görüflündedir (Bauman. sald›r›lar› püskürtebilmesinin tek yolu. tek bafl›na. postmodern farkl›l›k ve olumsall›k coflkusu. Bauman’a göre. Dahas› bunu asla baflaramayacakt›r.326-327). Bauman (2003. tekillik arama ya da bunu dayatma kararl›¤›ndaki modern muhalefete. 2003. Bauman. s. ilke olarak bütün yaflam biçimlerine izin verilmektedir.131-132). postmodernli¤in ço¤ul ve ço¤ulcu dünyas›nda. Nitekim postmodernlik ilke olarak farkl›l›¤› d›fllamak yerine tan›yan ve bütün yaflam biçimlerine izin veren. savunmas›z bir hedef. özgürlük. Daha öncede belirtti¤imiz gibi Bauman’a göre. ayn› zamanda da onun zay›fl›k ve savunmas›zl›¤›n›n kayna¤› olarak görülmektedir. postmodern zihniyet ve pratik. Ona göre e¤er hoflgörü dayan›flmaya dönüfltürülebilirse ateflkes bar›fla bile dönebilir (Bauman. gelece¤in do¤rusal bir de¤iflim yaflayamayaca¤›na iflaret eden.131). insani durumla yaflamaya mahkûm olmas›n› postmodernli¤in kazançlar› ve ayn› zamanda kay›plar› olarak de¤erlendirir. düflman güçlerin geçici bir dengesi olmaktan baflka bir anlamda mümkün hâle gelmektedir. 2003. Bauman’a göre hoflgörünün. taraflar için eflit f›rsatlar yaratmayaca¤› ve hep inatç› ve dayat›c› taraf›n ifline gelece¤inin fark›ndad›r. bütün oyunlar›n kurallar›n› bozan ve her kurallar kümesinin hayat süresini keskin biçimde k›saltan oyunlara böldü¤ünü ileri sürmektedir. Bauman’a göre postmodernlik. Ünite .4.

zengin ve beceriklilerin bencilli¤ine do¤ru yozlaflmas›ndan daha kolay bir fley olamayaca¤›n›n fark›nda olan Bauman. s.bir “yaflam biçimi” olarak de¤erlendirebileceklerdir (Bauman. karmafl›k devlet ya da kabile yönetim mekanizmalar›n›n maskesi düflürülerek ve a盤a ç›kar›larak gerçeklefltirilir” cevab›n› vermektedir. k›smi gözlemlerin ve anlat›lar›n ço¤almas›n› özendirdi¤ini savunur. yeniden do¤an etnisitenin kutlanmas›nda ve gerçek ya da icat edilen kabile gelene¤inde de¤ildir. vatandafl›n/insan›n tek evrenselli¤i olarak kiflinin kendi kimli¤ini seçme hakk›na ve bireyin nihai ve ayr›lmaz bir parças› olan seçme sorumlulu¤una vurgu yap›larak bireyi bu seçme özgürlü¤ü ve sorumlulu¤undan mahrum b›rakmay› hedefleyen. bu süreçte silahlar› b›rakma.59). Bau- . Buna karfl›n postmodernlikte gerçek bir özgürleflme flans›n›n oldu¤unu ileri süren Bauman’a göre. Bauman’a göre. Bunun nas›l sa¤lanaca¤›na yönelik yöneltilen soruya ise Bauman: “Bu sonuca ulaflt›rma. ikincilerin sefaletine sefalet kat›¤›n› ileri sürmektedir. Ancak bu flans. 2005.120). postmodern zihnin fark›nda oldu¤u fleyin. s. burada zengin ve beceriklilerin hiçbir fleyi kafalar›na takmadan e¤lenebilmelerinin tek nedeni. s. 2005. yanl›fl ve bütünsellefltirici bir öngörünün ortaya ç›k›fl›n› engellemeye yard›m etti¤ini ve k›smi gözlemlerin. 2003. Bauman’a Göre Postmodern Etik 1998 y›l›nda Türkçeye “Postmodern Etik” ad›yla çevrilen kitab›nda Bauman. Bauman’›n postmodernli¤in olumsuz yanlar›ndan biri olarak de¤erlendirdi¤i bu durumda zengin ve becerikliler. ikincilerin sefaletinin kendi hakl› tercihleri oldu¤una ya da en az›ndan bunun. s›n›rs›zl›¤›n dehfletini görür. toplumu. postmodernli¤in huzursuzlu¤u olarak uyumsuzluk korkusunu de¤il uyum sa¤laman›n imkâns›zl›¤›n›. s›n›rlar› ihlal etme dehfletini de¤il. ortadan kald›r›lmayan kuflkular›n. Postmodern hoflgörünün.86 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› hofl göremeyece¤i tek konudur” (Bauman. risk. anlat›lar›n ço¤almas›n› özendirdi¤ini savunur (Smith. tam ve nihai bir yaflam formülü bulaca¤›n› art›k umut etmez ve bunun tersini vaat eden her sese büyük bir kuflkuyla yaklafl›r. modernli¤in “yerinden edici” ifline son vermekte yat›¤› görüflündedir. Ona göre insanlar›n bir arada olma flans›. kimin yabanc› oldu¤una kimin -devletin mi yoksa kabilenin mi.karar verece¤i sorusuna de¤il. ayart›lan mutlular ile bast›r›lan mutsuzlar olarak ikiye bölmektedir. Çünkü ona göre postmodern zihin mu¤lakl›k. Bauman. birinciler taraf›ndan kutlan›rken. 2000. s.kayg›s›z bir varolufl biçiminde bulunarak ve seçme yükümlülüklerini ihmal ederek bile olsa seçtikleri. Dolay›s›yla postmodern durum. akl›n dikte etti¤i reçetelerle tedavi etmek flöyle dursun yat›flt›r›lamayan manevi ac›lar›n varl›¤›n›n oldu¤unu ileri sürmektedir. postmodernitenin yanl›fl ve bütünsellefltirici bir öngörünün ortaya ç›k›fl›n› engellemeye yard›m etti¤ini. Tutars›zl›k. postmodernitenin özellikleri aras›nda en ay›rt edici olan›d›r diyerek. postmodern zihniyetin. 2003.327). di¤erlerinin yaflam›fl oldu¤u sefaleti onlar›n seçmifl oldu¤u .305-306). böyle bir bencilli¤in bu hoflgörünün en ivedi ve gündelik tezahürü oldu¤unu belirtir. s.331). dünyan›n heyecan verici farkl›l›¤›n›n meflru bir parças› oldu¤una inanmalar›d›r. yabanc›n›n haklar›na ba¤l›d›r (Bauman. yabanc›y› d›fllamak için yürütülen s›n›r mücadelelerine bir son vermek. Bauman. mesafe koymak ve ay›rmak için günlük olarak dikilen mini Berlin Duvarlar›n› y›k›labilme durumu ve flans› mevcuttur.50. bu flans›n. zorunlu bir durumu erdem hâline getirir. Bauman. Bunun yan›nda güçsüzlük ve yetersizli¤i postmodern hastal›¤›n isimleri olarak de¤erlendiren Bauman (2005. Postmodernitenin. insani ve toplumsal yaflamda iyi çözümleri olmayan sorunlar›n. Konuya bu aç›dan yaklafl›ld›¤›nda Bauman. tehlike ve hata içermeyen. her fleyi kucaklayan. s.

kendi imkâns›zl›¤›n›. müphem olmayan etik bir kodun olanakl›¤›na duyulan inanc›n harekete geçirdi¤ini ileri sürmektedir. Modernlik anlay›fl›na göre böyle bir kod henüz bulunmam›fl olabilir ancak bir sonraki köflede ya da ondan sonraki köflede kesinlikle bizi beklemektedir (Bauman.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 87 man. evrensel olan ve “nesnel temellere dayanan” tik olarak imkâns›zd›r. s. modernli¤i yerinden edip onun yerini alarak ya da modernlik sona erdi¤i veya yok olmaya yüz tuttu¤u anda ortaya ç›karak veya kendisini ortaya koydu¤unda modern görüflü imkâns›z k›lmak anlam›nda “post” de¤ildir. ilerlemeyle yaflanan modern aflk›n. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P ‹NTER NET Bauman. prahem olmayan bir ahlak. Bauman. 2005. Yoksa “kronolojik” bir anlamda. Engelleyici ve sinsi k›s›tlamalar›n ve s›n›rlar›n yoklu¤una genellikle özgürlük denildi¤ini belirten Bauman. Postmodern perspektifin daha fazla bilgelik sa¤lamas›na karfl›n postmodern ortam›n bu bilgelik temelinde hareket etmeyi zorlaflt›rd›¤›n› ileri süren Bauman’a göre. 1998b. s. (2000. SIRA S‹ZDE ima etme aldat›c› görüfllere dayand›¤›n›.51). yani..4. Ayr›nt› Yay›nlar›) ve “Postmodernlik ve Hoflnutsuzluklar›”. sanat eseri bir dünya. postmodern dünyan›n sakinleri olarak ço¤umuzun. bu anlamda. Türkçeye “Bireyselleflmifl Toplum” (2005) ad›yla çevrilen kitab›nda Bauman. 1998b. savunmak ve korumak zorunda olan bir dünya oldu¤unu belirtir. t›pk› bütün sanat eserleri gibi kendi temellerini aramak. s. özellefltirilmifl ve odaklanm›fl tedavinin. Bauman’a göre (1998b. Ayr›nt› Yay›nlar›) adl› kitaplar›ndan ulaflabilirsiniz. yeniden oluflturulabilen..20). Bu dünyan›n ise yapay bir dünya. umutlar›n›n beyhudeli¤ini ve çabalar›n›n verimsizli¤ini modernli¤in kendisinin kuflkuya yer b›rakmayacak bir DÜfiÜNEL‹M flekilde gösterece¤i anlam›nda “post”dur. Ona göre bu.20). Bauman. Bauman. oluflturulmakta olan. müpS O R U bir etik.295). kurmak. her yerel. görünüflteki hedefiyle ölçüldü¤ünde etkili olsun ya da olmas›n. insanl›k durumunun kar›fl›kl›¤›n›n kal›c› oldu¤u düflüncesiyle uzlaflm›flt›r. 2001. (Bauman. evrensel ve sars›lmaz temellere sahip.156). Ünite . Dolay›s›yla postmodern zihin. Zygmunt Bauman’›n postmodernlik yaklafl›m› konusunda daha detayl› bilgiye K ‹ T A P“Postmodern Etik” (1998. al›flkanl›klar olSIRA S‹ZDE maks›z›n yaflama al›flkanl›¤›d›r. Bauman. 1998b. postmodern olan›n böyle bir olas›l›¤a inanmamakta yatt›¤›n› ifade eder. kusursuz etik kod hiçbir zaman bulunmayacakt›r. s. postmodern zihnin. atalar›m›z kadar AMAÇLARIMIZ özgür olmay› ancak rüyada görebilece¤imizi ileri sürer. postmodern yaflamda insanlar›n hayat baflar›s›n› yeni al›flkanl›klar› çaD‹KKAT bucak edinmelerinden çok eski al›flkanl›klar›ndan kurtulabilme h›zlar›na ba¤l› oldu¤unu ileri sürmektedir. s. er ya da geç normal seyrini izleyece¤ini anlam›nda. onard›¤›ndan fazlas›n› de¤ilse bile en az onard›¤› kadar›n› bozdu¤unun fark›nda oldu¤unu dile getirir. Modernli¤in uzun ve samimi çabalar›n›n yanl›fl oldu¤unu. modernli¤in ahlaki düflünce ve prati¤ini.295). Dolay›s›yla kazan›lan al›flkanl›k türü. baflka bir deyiflle. modernli¤in kendisini uygarl›k olarak. daima “yeni ve geliflmifl” hâle ZYGMUNT BAUMAN’IN MODERNL‹KPOSTMODERNL‹K KARfiILAfiTIRMASI VE KÜRESELLEfiMEYE YÖNEL‹K GÖRÜfiLER‹ TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET . elementleri evcillefltirme ve kendi yarat›m çabas› olmasa baflka türlü olacak olan bir dünya yaratma çabas› olarak tan›mlad›¤›n› ifade etmektedir. genel olarak postmodern zaman›n krizler içinde yaflam olarak hissedilmesinin nedeni de budur (Bauman. en genel hatlar›yla postmodern bilgelik denilebilecek fleydir (Bauman. s. öteki uygarl›klar›n tersine modernli¤in kendisini bir meslek ve bir hayatta kalma meselesi olarak yaflad›¤›n› iddia etmektedir (Bauman.

ve bunun ad› etnisite. kendimizden emin bir biçimde. Bauman.110-111). 2005. Birden fazla kategoriye yerlefltirilebilecek ya da modernli¤in düzenleyici ilkelerinin çatlaklar› aras›nda kalan sosyal gruplar asimilasyonist yaklafl›mlara ya da (Avrupa Yahudileri örne¤inde oldu¤u gibi) zulme ve yok edilmeye maruz b›rak›lm›flt›r. Ancak “geç modern” ya da “postmodern” yorumunda insanl›k durumu hayat›n kipini daha hissedilir hâle getirmifltir. “yap›lm›fl” olandan baflka bir hayat bilmemektedir. bizim bu dersi alm›fl olmam›z gerekiyordu. 2000. modernli¤in postmodern dönemine geçiflin alt›nda yatan en önemli de¤iflikli¤in. Eksiklerimiz için yaz›lan ilaçlar›n dozunu ayarlaman›n (tam dozunda m› yoksa öldürücü dozda m› oldu¤unu bilmek) tam olarak mümkün olmad›¤›n› ileri süren Bauman’a göre. zafer sevinciyle. bireyin toplumsal olarak infla biçiminde. s. yaflad›¤›m›z ça¤ belki postmodern ça¤d›r. onlar› meflrulaflt›rm›fl. s. ayr›ca mu¤lâkl›¤› bast›rmaya yol açm›flt›r. Peki. modernli¤in uzun. bir görev ve asla tamamlanmayan ve hep daha fazla özen ve çaba gerektiren bir görev olarak de¤erlendirilmektedir. Ona göre: “‹lac› reddetmekle ilac›n tedavi etmek istedi¤i hastal›¤› da unutuyoruz. k›sa süre içinde sona ermesinin de muhtemel olmad›¤›n› dile getirmektedir. ‹nsanlar farkl›d›r ve b›rak›n öyle kals›nlar” (Bauman. belki de de¤ildir. 2005. kitlelerin toplumsal olarak bütünlefltirilmesinde ve sistemik yeniden üretim sürecine yap›flt›r›lmas›ndaki derin de¤i- . ilac› tam dozunda vermeye çal›fl›yoruz. s. Bauman’a göre. Ona göre günümüzde cemaat övgüsüne. Modern anlay›flta insanlar›n hayat› verili bir durum de¤il. modernli¤in uzun ve dolambaçl› yolunun bizi bir zamanlar atalar›m›z›n yola ç›kt›¤› bafllang›ç noktas›na getirdi¤ini veya belki de öyle göründü¤ünü ileri sürmektedir. Türkçeye “Postmodernlik ve Hoflnutsuzluklar›” (2000) ad›yla çevrilen kitab›nda Bauman. güç ve canl›l›k katan fley mucizevî biçimde yeniden do¤an kabileciliktir. Çünkü ona göre yaflan›lan süreç illa da modernli¤in bitti¤ini göstermiyor. yani yap›lmas› gereken her fleyin yap›lm›fl oldu¤u ve hiçbir de¤iflikli¤in gerekmedi¤i bir duruma yol açan geçici bir mesele de¤il. insanlara hastal›klar›n tamam› için mucizevi bir ilaç keflfetti¤imizi ilan ediyoruz. Bireylerin Modern ve Postmodern Koflullarda ‹nfla Biçimleri Bauman. eski hastal›¤›n kendisidir. dolambaçl› maceras›ndan bizim kendi dersimizi ç›karmam›z gerekti¤ini özellikle vurgulamaktad›r. Bir defa daha. yine de sona ermedi¤ini.115). ancak. Ancak kesin olan kabileler ve kabilecilik ça¤›nda yaflad›¤›m›zd›r. modernlik kaç›n›lmaz bir flekilde bask› hiyerarflileri kurmufl. postmodern literatürde ortak olan bütünlük ya da bütünlükçülük elefltirisinin tipik örne¤idir. Bu.88 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› getirilen bir hayatla birlikte. Modernlik baflka bir anlamda hâlâ bizimle. ilaç olarak sunulan fley bu defa. Fakat alm›fl oldu¤umuz söylenemez. toplumsal yaflam› bir bütün olarak ele geçirme.140). baflka bir deyiflle toplumsal yaflam› tutarl› tek bir entelektüel ve yönetsel sisteme göndermede bulunur (Smith. aidiyetin alk›fllanmas›na ve heyecanla gelenek aramaya enerji. Postmodern anlay›flta ilerleme bir mükemmellik durumu. Biz bugün bir kere daha. Ona göre modernite. modernli¤in sonu mu? sorusuna ise “hay›r” cevab›n› vermektedir.315). s. Bauman’a göre (2000. “hayatta kalma” anlam›nda sürekli bir durumdur (Bauman. Çünkü ona göre insan›n varoluflsal durumu. Bauman’›n ortaya koydu¤u fley. Aidiyetin iyi. kültürel gelenek ve milliyetçiliktir. tedavisi olmayan ölçüde müphemdir ve iyi daima kötüyle iç içedir. güçlendirici ve ilerici bir formu var-diyorlar bize.

tersi olan bedensel zay›fl›k ya da uyma ve tabi olmadaki kabiliyetsizlik ise hastal›k iflareti say›l›yor ve dolay›s›yla da t›bba ya da psikiyatriye havale ediliyordu.ve asla doymayan. kendi aralar›nda. (›››) Bireyler. bu anlamda bireyler. Yani. t›pk› Lego ya da Meccano oyuncaklar›ndaki tafllar gibi. Sa¤l›k. Sa¤l›k. yaln›z bafllar›na tamam olmayan. istenen biçimde davranma ve topluluklar›n efl güdümlü faaliyetlerine uyma kapasitesini simgeliyordu.4. Postmodern koflullar içerisinde bu flekilde yarat›lan bireyler ise flu özelliklere sahip olmaktad›rlar: (›) Bireyler öncelikle ve birincil olarak. bireylerin oluflumuna hizmet eden de¤erlendirmenin ana kal›plar›n› ve kriterlerini de sa¤l›yordu. Bauman. düzenli. postmodern koflullar alt›nda ise bireylerin esas olarak tüketici/oyuncu olarak infla edildiklerini ileri sürmektedir.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 89 fliklikte bulunabilece¤ini ileri sürmektedir (Bauman. Ünite . bir fley ifade etmeyen. s. Bauman’a göre. önceki ö¤rendiklerine ve kazan›lm›fl al›flkanl›klar›na çok az ba¤l› olan aktörler olmalar›d›r. flu özelliklere sahip olmaktayd›: (›) Bireyler birincil olarak ve her fleyden önce üretici ya da askerin yarat›c› ya da y›k›c› iflgücüne dönüfltürülebilen kinetik gücün tafl›y›c›lar›yd›. Modern koflullarda yarat›lan bireylerin s›n›rlar› öncelikle s›n›rlamaktan çok uymak ve ba¤lanmak/yap›flmak için tasarlanan ara kesimlerdi. Bu bireylerin en önemli özellikleri kendili¤inden ve kolayca atefllenebilen bir davran›fl esnekli¤ine sahip olmalar›. bireylerin oluflumuna hizmet eden de¤erlendirmenin ana kal›plar›n› ve kriterlerini de sa¤lamaktad›r. Ona göre bireylerin hepsinin ya da ço¤unun icra etmeleri istenen ve bunun icras› için e¤itildikleri üretici ve asker rolleri.203). postmodernlikte bafll›ca do¤ruluk modelinin sa¤l›k de¤il uygunluk oldu¤unu ileri sürer. Bauman’a göre. Dolay›s›yla modern koflullarda yarat›lan birey Bauman’a göre (2001. 2001 y›l›nda Türkçeye “Parçalanm›fl Hayat” ad›yla çevrilen kitab›nda modern ve postmodern koflullardaki bireylerin infla biçimlerine ve yarat›lan bireylerin sahip olduklar› özelliklere yönelik de¤erlendirmeler yapm›flt›r. (›››) Bireyler. Ayn› zamanda uyar›c›lara tekrarlanan ve öngörülebilen biçimde tepki veren ve efl güdümlü bask›ya tabi tutuldu¤unda monoton davranabilen aktörlerdi. davran›fllar› genellikle düzenli/kurall› olan ve her fleyden önemlisi de düzenlenmeye boyun e¤en aktörlerdi. Bauman’a göre “uygunluk”. Bauman’a göre. (››) Bireyler disiplinli aktörlerdi. modern koflullarda bireylerin esas olarak üretici/asker olarak infla edildiklerini ileri sürmektedir. bireyin gittikçe artan . böyle bir iç düzenleme hem amac› hem de güdüsü oldu¤u sosyalleflme sürecinde de sürdürülmektedir. (›v) Bauman. asla tamamen dengede olmasalar da neredeyse kendi kendisine yeten ve kendi kendisini güdüleyen birimler olarak kendi kendilerini dengeleme e¤ilimindedirler. anlaml› bütünler oluflturabilmeleri için öteki birimlerle birleflmesi gereken fleylerdi. sürekli ve tercihen daima artan bir uyar›c› ak›fl›n› emebilen ve bunlara tepki verebilen deneyim organizmalar›d›r. 2001.buradaki “deneyim” hem (deneyim) hem de (hayat) anlam›ndaki deneyim. (››) Postmodern koflullarda infla edilen bireyler “yarat›c›” aktörlerdir. yukar›daki üç alanda baflar›l› olma kapasitesi ile yak›ndan ilgili bir düflünceydi. böyle bir gücü muntazam olarak ve hiç bitkinlik duymadan üretme kapasitesine sahip olmal›yd›. daima yeni deneyimler arayan. (›v) Bafll›ca do¤ruluk/uygunluk modeli ise sa¤l›kt›. Bauman. s.203-204). tüketiciler ve oyuncular›n hepsinin ya da ço¤unun icra etmeleri istenen ve bunlar›n icras› için e¤itildikleri roller. bedensel güç ve enerji ile birlikte. disiplinli. kendi aralar›nda.

Ancak herkesin birleflti¤i nokta küreselleflmenin dünyan›n kaçamayaca¤› kaderi. kurals›z ve kendi bafl›na buyruk do¤as›d›r.120). 1999. Bauman. küreselli¤in. gerçeklefltirilmek istenen önemli bir misyon olmas›na karfl›n. Geçmiflten günümüze de¤in hem birlik hem de farkl›l›¤›n ayakta kalamad›¤›n› ileri süren Bauman. kendi kendisini gözetleme ve performans yetersizliklerini düzeltmek suretiyle “formunu koruma” yetene¤ini temsil etmektedir. ilerisi için güvence alt›na al›nm›fl bir AMAÇLARIMIZ zafer olmaks›z›n hareket etmemiz gerekir. Bauman. A P Bauman’a göre (2000. s. bir kontrol masas›n›n. d›flar›da olup bitenlere koyun gibi r›za gösterme.90 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› yeni deneyimleri bedensel ve ruhsal olarak emme ve bunlara yarat›c› bir biçimde tepki verme kapasitesini.38). . modernitenin hoflnutsuzluklar›.69). küreselleflme fikrinden ç›kan en derin anlam. günümüzde ise küresel sayd›¤›n› ileri süren Bauman. bu s›fat de¤iflikli¤inin arkas›nda. K ‹ T s. Bauman’a göre “küresellik”. bir idari büronun yoklu¤udur (Bauman. Buna karfl›n bu S O R U sürecin sonunda hiçbir müphemlik tafl›mayan iyi (yani evrensel olarak üzerinde anlafl›lan itiraz edilmeyen) çözümler olmaks›z›n ebediyen ahlaki ikilemlerle karfl›D‹KKAT laflaca¤›m›z› ve çözümlerin nerede bulunabilece¤inden. 1998b. Bunun tersi olan bedensel gevfleklik. h›zl› de¤iflimlere dayanma yetisini. akl›n hakimiyetinde olma. 2001. Dolay›s›yla eskiden oldu¤u gibi. son zamanlar›n moda kavram› olarak adland›rd›¤› küreselleflmede anlam›n› bulan en önemli fleyin “fleylerin elimizden” kaçt›¤› hissi oldu¤u görüflünü savunur. Evrenselli¤in gurur duyulan bir proje. Baz›lar›na göre. tersine. bireysel mutluluk aray›fl›nda çok az bir özgürlü¤e tahammül ede(bile)n bir güvenlik anlay›fl›ndan kaynaklan›rken postmodernitenin hoflnutsuzluklar› ise çok az bireysel güvenli¤e TELEV‹ZYON izin veren bir haz arama özgürlü¤ünden kaynaklanmaktad›r. deneyiminde bireylerin ahlaki sorumluluklar›n› yasa koyuculara kayd›rarak bireyleri evrensel olarak ahlakl› k›lma giriflimi ve bu süreçte herkesi özgür k›lma vaadinin baflar›ya ulaflmad›¤›n› ileri sürmektedir. Türkçeye “Küreselleflme. SIRA S‹ZDE 2 Bauman’a göre. Bu durumdaki bireyler t›bba ya da psikolojik dan›flma veya psikiyatrik tedaviye havale edilirler. “Bükemedi¤in eli öpeceksin” türü bir öz-teselli nasihat› ile flekillendirilse de daima kapitülasyonun ac›l›¤› ile kar›flan bir kabullenmedir (Bauman.7). baz›lar›na göre ise mutsuzlu¤un nedeni olarak görüldü¤ünü belirtmektedir. “küreselleflmenin” onsuz mutlu olamayaca¤›m›z fley. postmodern döneme geçiflin alt›nda yatan en önemli de¤iSIRA modernlikten S‹ZDE flikli¤i nerede bulabiliriz? D Ü modernlik fiÜNEL‹M Bauman. geri dönüflü olmayan bir süreç oldu¤u yönündedir (Bauman. Toplumsal Sonuçlar›” (1999) ad›yla çevrilen kitab›nda küreselleflme sürecine ve küreselleflmenin anlam›na dair önemli aç›klamalar getirmektedir. s. süre giden dengede olma durumundan yüksek rahats›zl›klar ise “uygunsuzluk” belirtileridir. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Bauman’a Göre Küreselleflme ‹NTERNET TERNET Bauman’›n‹ N modernlik ve postmodernlik konular› d›fl›nda üzerinde durdu¤u di¤er önemli bir konu ise küreselleflmedir.10). 2005. hatta bunlar› bulman›n iyi olup olamayaca¤›ndan asla emin olamayaca¤›m›z› art›k biliyoruz (Bauman. 1999. Modernli¤in bir zamanlar kendisini evrensel gördü¤ünü. Bu durumun her zaman böyle oldu¤unu ancak geçmiflte ve bugün böyle oldu¤unu flimdi bildi¤imizin alt›n› çizmektedir (Bauman. bir yönetim kurulunun. küreselleflme sürecine yönelik de¤erlendirmesini yaparken küreselleflme sürecinin iki yönlü alg›lanmas›na dikkat çekmektedir. modern öz-bilinç ve özgüven tarihindeki bir dönüm noktas›n›n gizli oldu¤u görüflündedir.45). bir merkezin. s. Ona göre. tarihin yeniden tekrarlamayaca¤›n›n hiçbir garantisi olmad›¤›n› belirtir. s. sadece herkesin her yerde Mcdonald’s burgerleriyle beslenip TV’de en yeni belgesel dramay› izleyebilece¤i anlam›na geldi¤ini ileri sürmektedir. SIRA S‹ZDE s. dünya meselelerinin belirsiz.

Ona göre art›k hiç kimse kontrolü elinde bulundurmamaktad›r. dünyan›n eskiden bir bütünlük arzetmesine karfl›l›k büyük bölünD‹KKAT menin ortadan kalkmas› ile art›k bir bütünlük sergilemedi¤i görüflündedir. homojenlefltirme yerine kutuplaflt›rma e¤ilimi tafl›maktad›r. dünya çap›nda bir s›ralaman›n oluflturuldu¤unu ileri sürmektedir. Günümüzde küreselleflme olarak adland›r›lan süreç ayr›cal›klar›n ve mahrumiyetin. Ayr›nt› Yay›nlar›) adl› kitab›ndan ulaflabilirsiniz. Bauman. insanlar› ay›rma ve d›fllamad›r. Ünite .81). Ona göre. bu tabakalaflma süresince yeni bir toplumsal-kültürel hiyerarflinin.9). K ‹ T daha A P detayl› bilZygmunt Bauman’›n küreselleflme konusuyla ilgili düflünceleri hakk›nda giye “Küreselleflme. Dolay›s›yla Bauman’a göre. TELEV‹ZYON 3 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Ona göre. Bauman. küreselleflme ve yurtlaflt›rman›n karfl›l›kl› olarak birbirini tamamlayan süreçler oldu¤unu ileri sürer. mekân sabitleme süreci de ifllemektedir. yerkürenin DÜfiÜNEL‹M tek tiplili¤ini art›ran nedenlerle bölen nedenlerin özdefl oldu¤unu ileri sürmektedir. 1999. ulus-devlet yap›lar›n›n ve milli kültürlerin birtak›m küresellefltirici güçlerin olumsuz etkisine maruz kalmas› ise bu etkiye maruz kalanlarca küreselleflme süreAMAÇLARIMIZ cinin olumsuz olarak de¤erlendirilmesine neden olmaktad›r. Bauman (1999. Dolay›s›yla kontrolü elde SIRA S‹ZDE oldu¤u gitutman›n neye benzeyece¤i de pek aç›k de¤ildir. 1999. Bu durumda eskiden bi insanl›k için sesini yükseltecek ya da sesini yükseltti¤inde insanl›k taraf›ndan dinlenecek ve itaat edilecek kadar ma¤rur bir yerelli¤in olmad›¤›n› ileri süren BauAMAÇLARIMIZ man için herkesin r›za gösterece¤i küresel ifllerin bütünselli¤ini kavray›p aç›klayabilmemizi sa¤layacak tek bir olgu da kalmam›flt›r (Bauman. zenginle fakir. kaynaklar›n ve acizli¤in. yeni merkez. gücün ve güçsüzlü¤ün. Merkezinde hareket özgürlü¤ü yatan günümüz kutuplaflmas› çok boyutludur. küreselleflme süreçlerinin ayr›lmaz bir parças› mekân› giderek bölme. göçebeyle yerleflik.9). s. Sonuç olarak küreselleflme sürecinin olumlu taraflar› yan›nda olumsuz yönleriSIRA S‹ZDE hemfikir ni de dikkate alan Bauman (1999. küreselleflme sürecinin olumlu yönlerinden çok olumsuz etkilerine K ‹ T daha A P çok önem vermektedir. s.8). küreselleflme sürecinin herkesin oldu¤u varsay›lan etkilerinin asl›nda tümüyle birlefltirici olmad›¤›n› belirtir.4. bu gün tan›k oldu¤umuz fleyin dünya çap›nda bir yeniden tabakalaflma oldu¤unu. baz›lar› için küreselleflme olarak görülen fley baflkalar› için yerelleflme anlam›na geliyor. bir “yerelleflme”. Bauman.69). Bauman’a göre. bütünleflme ve parselleme. normalleS anormal ya da yaO R U say› ihlal edenler aras›ndaki ça¤lar süren ayr›mlar› örtbas etmifltir (Bauman. küreselleflme birlefltirdi¤i kadar bölmektedir de. Bauman. 1999. Di¤er bir endifleli durum ise giderek daha fazla küresel ve yurtsuz bir hâle gelen elit kesimle geride kalan “yerelleflmifl” TELEV‹ZYON kesim aras›ndaki tedrici iletiflim kopuklu¤udur (Bauman. servetin ve yoksullu¤un. bütünleflme ve çözülmenin denk düflmesi iç içe geçmesi rastlant›dan baflka bir fley de¤ildir. Örne¤in Sovyetler Birli¤i’nin ve Yugoslavya’n›n da¤›lmas›yla yeni ulus-devletlerin özgürlüklerini SIRA S‹ZDE ilan etmeleri küreselleflme sürecinin onlar taraf›ndan olumlu olarak de¤erlendirilmesine.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 91 Bauman’a göre küreselleflme fikrinden ç›kan en derin anlam nedir?SIRA S‹ZDE Bauman’a göre. özgürlü¤ün ve k›s›tlaman›n yeniden da¤›t›m›nda yank›lanmaktad›r. s. s. ‹ N T ve ERN ET sentez ve da¤›lman›n. Ona göre ifl ve finans dünyas›n›n ve bilgi ak›fl›n›n yerküre çap›nda ortaya ç›k›S O R U fl›n›n yan› s›ra. Toplumsal Sonuçlar›” (1999. günümüzde teknolojik geliflmelere ba¤l› olarak zaman ve meDÜfiÜNEL‹M safenin eski anlam›n› yitirmesi. baz›lar› için yeni bir özgürlü¤ün olan fley D ‹emaresi KKAT baflkalar›n›n üzerine davetsiz ve kötü bir kader olarak çullan›yor. s.

yak›n çevremizdeki dünya parças›n› kural tan›r. modern dönemin bir özelli¤i olan kaos yerine düzen getirme. Çünkü Yahudi Soyk›r›m› modern ak›lc› toplumda. uygarl›¤›n yüksek sahnesinde ve insano¤lunun kültürel zaferinin zirvesinde do¤mufl ve uygulanm›flt›r. onlar› meflrulaflt›rm›fl. Efli Janina’n›n savafl y›llar›ndaki kendi yaflam öyküsünü kitap olarak yay›nlamas› Bauman’›n modernli¤e ve Yahudi Soyk›r›m›na bak›fl aç›s›n›n de¤iflmesine neden olmufltur. düzenleme ve s›n›fland›rma düflüncesine tak›lm›flt›r. Bauman’a göre. Bauman’a göre. Çünkü daha önce Yahudi Soyk›r›m›n› tarihin ak›fl›ndaki bir olay olarak de¤erlendiren Bauman. toplumsal geliflmesini tamamlayamam›fl. modernlikle önemli bir ba¤lant›s›n›n oldu¤unu fark etti¤ini belirtir. modernlik. uygarl›¤›n ve kültürün bir sorunudur ve bunun araflt›r›lmas› gerekmekteydi. Bu duruma ba¤l› olarak da ulafl›lan sonuç düzenlemeler. A M A Ç 3 AM A Ç 2 . Ona göre. kendi kendisine. rüfltüne ermifl modernliktir. modernlik kaç›n›lmaz bir flekilde bask› hiyerarflileri kurmufl. postmodernli¤in illa da modernli¤in reddi. Bauman’a göre modernlik her fleyden önce bir s›n›r uygarl›¤›d›r. modern kültür gibi. Zygmunt Bauman’›n Modernlik ve Yahudi Soyk›r›m› aras›ndaki iliflkiye yönelik görüfllerini aç›klayabilmek. Bundan dolay› da postmodernlik. Yahudi bir ailenin çocu¤u olan Bauman göre. durumuna ve geçmiflte yapt›klar›na daha derinlemesine. kendi orijinal projesinin uygulanamazl›¤›n› kabul eden modernliktir. Dolay›s›yla ona göre. Çünkü Yahudi Soyk›r›m›. Yahudi Soyk›r›m›n›n arkas›nda. daha iyi denetlenebilir ve daha etkin uygulan›r hâle gelmesinden dolay› tam bir kaosa neden oldu¤unu ileri sürmektedir. kontrol etme. Bir düzen rüyas›na sahip olan modernlik. postmodernite. genelde bir bahç›vanl›k ifli gibi ele alan Bauman’a göre. eflinin yazd›¤› kitab› okuduktan sonra Yahudilere uygulanan soyk›r›m›n tarihin ak›fl›nda basit bir olay olmad›¤›n›. kurumlar. çok farkl› insanlara çok farkl› fleyler anlat›r.92 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Özet A M A Ç 1 Zygmunt Bauman’›n Modernli¤e yöneltti¤i elefltirilerin nedenlerini kavrayabilmek. Modern anlay›fl do¤ruluk. Bauman. Bauman’a göre. Modern soyk›r›m›. Zygmunt Bauman’›n postmodernlikle neyi kastetti¤ini tan›mlayabilmek. dikkatle ve sa¤duyuyla bakan. itibars›zlaflt›r›lmas› ya da sona erdirilmesi anlam›na gelmedi¤ini savunur. kestirebilir ve denetlenebilir k›lma mücadelesi sonuçsuz kalmaya mahkumdur. Di¤er bir ifadeyle postmodernlik. Yahudi Soyk›r›m› bu nedenle toplumun. modern zamanlarda her bir düzen adac›¤›n›n daha fazla biçimlendirilebilir. Özünde çok anlaml› ve tart›flmal› olan postmodernlik düflüncesinin ço¤unlukla iflaret etti¤i fleyin dünyan›n ortadan kald›r›lmas› imkâns›z ço¤ullu¤unun kabulü oldu¤unu belirten Bauman. belirsizli¤i ve mu¤lâkl›¤› bast›rmaya çabalam›flt›r. yönetti¤i toplumu düzenlenecek. ayr›ca mu¤lâkl›¤› bast›rmaya yol açm›flt›r. soyk›r›m›n yeterli sebebi olmasa da gerekli kofluludur. postmodernlik. daha do¤rusu modernleflmemifl toplumlardan birinde de¤il. Bauman’›n modernli¤e yöneltti¤i di¤er bir elefltiri ise modernli¤in farkl›l›¤› büyük bir suç olarak görmesi gelmektedir. adalet ve ak›l için evrensel olarak uygulanabilir standartlar belirlerken göreceli¤i. gördüklerini tamamen sevmeyen ve de¤iflme gereksinimi hisseden modernlikten baflka bir fley (ne eksik ne fazla bir fley) de¤ildir. yetifltirilecek ve yabani otlar› denetime al›nacak bir fley olarak gören modernli¤in “bahç›van” devlet anlay›fl› durmaktad›r. modernli¤in en üst aflamas›n› yaflayan Avrupa’daki bir toplumda gerçekleflmifltir. Birden fazla kategoriye yerlefltirilebilecek ya da modernli¤in düzenleyici ilkelerinin çatlaklar› aras›nda kalan sosyal gruplar asimilasyonist yaklafl›mlara ya da (Avrupa Yahudileri örne¤inde oldu¤u gibi) zulme ve yok edilmeye maruz b›rak›lm›flt›r. yasalar ve ahlaki kodlar yoluyla düzen yaratmaya kalk›flan bir toplum olmufltur.

bu s›fat de¤iflikli¤inin arkas›nda. Bu tabakalaflma süresince yeni bir toplumsal-kültürel hiyerarfli.4. baz›lar› için yeni bir özgürlü¤ün emaresi olan fley baflkalar›n›n üzerine davetsiz ve kötü bir kader olarak çullanmaktad›r. kendi ay›rt edici özelli¤i olan farkl›l›¤a. . Dolay›s›yla bugün tan›k oldu¤umuz fley dünya çap›nda bir yeniden tabakalaflmad›r.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 93 AM A Ç 4 Zygmunt Bauman’›n postmodern düflünceye katk›lar›n› de¤erlendirmek. küreselleflme sürecinin herkesin hemfikir oldu¤u varsay›lan etkilerinin asl›nda tümüyle birlefltirici olmad›¤› görüflündedir. Bauman. Ünite . Yerkürenin tek tiplili¤ini art›ran nedenlerle bölen nedenlerin özdefl oldu¤unu ileri süren Bauman’a göre. Çünkü onun yaklafl›m›nda postmodernli¤in d›fllama gücü zay›ft›r. Dolay›s›yla s›n›rlara s›n›r koyan postmodernli¤in. Bu katk›lar›ndan dolay› Dennis Smith. baz›lar› için küreselleflme olarak görülen fley baflkalar› için yerelleflme anlam›na gelmekte. kaynaklar›n ve acizli¤in. Modernli¤in bir zamanlar kendisini evrensel gördü¤ünü. servetin ve yoksullu¤un. onu postmodernitenin peygamberi olarak ilan etmifltir. Bauman. günümüzde ise küresel sayd›¤›n› ileri süren Bauman. sonunda sonuçsuz kalan uzun ve gayretli modern mücadeleden sonra dünyan›n “yeniden büyülü hale getirilmesi” olarak de¤erlendirilebilece¤i görüflünde olan Bauman’a göre. özgürlü¤ün ve k›s›tlaman›n yeniden da¤›t›m›nda yank›lanmaktad›r. postmodernli¤in kendi kimli¤ini inkâr etmeden modernli¤i d›fllayamayaca¤›n›n alt›n› özellikle çizer. günümüzde küreselleflme olarak adland›r›lan süreç ayr›cal›klar›n ve mahrumiyetin. Bauman. Küreselleflme sürecinin olumlu taraflar› yan›nda olumsuz yönlerini de dikkate alan Bauman. önceki süreçten kesin bir kopma ya da belirgin bir farkl›laflma yoktur. Postmodern düflünceye çok önemli katk›lar sa¤lam›fl bir düflünürdür. dünya çap›nda bir s›ralama oluflturulmaktad›r. modern öz-bilinç ve özgüven tarihindeki bir dönüm noktas›n›n gizli oldu¤u görüflündedir. Bauman’a göre. postmodernilkte. Postmodernli¤in. bu durumu postmodernli¤in do¤as›na ba¤lar. modernli¤i de dâhil etmekten baflka çaresi yoktur. Bauman’a göre. Onun bu yaklafl›m› tarihsel süreci bir bütün olarak ele ald›¤›n› göstermektedir. dünyan›n büyüsünü bozmak için giriflilen. küreselleflme birlefltirdi¤i kadar bölmektedir de. Z. gücün ve güçsüzlü¤ün. AM A Ç 5 Bauman’›n küreselleflme yaklafl›m›n› özetlemeyabilmek.

Modern koflullarda infla edilen bireyler. Modern dönemdeki düflüncenin ço¤unlukla iflaret etti¤i fley dünyan›n ortadan kald›r›lmas› imkâns›z ço¤ullu¤unun kabulüdür. asla tamamen dengede olmasalar da. anlaml› bütünler oluflturabilmeleri için öteki birimlerle birleflmesi gereken aktörlerdir. Postmodern dönemin en önemli özelliklerinden biri “Bahçe Kültür” anlay›fl›d›r d. b. Modern dönem. e. yaln›z bafllar›na tamam olmayan. Zygmunt Bauman. Modern koflullarda infla edilen bireyler disiplinli aktörlerdir. e. e. b. önceki ö¤rendiklerine ve kazan›lm›fl al›flkanl›klar›na çok az ba¤l› olan aktörler olmalar›d›r. Postmodern dönem. d. 6. . Postmodern dönem. ‹nsanl›¤›n ulaflt›¤› en üst düzey kültürel seviye olarak. Modern koflullarda infla edilen bireyler “yarat›c›” aktörlerdir. c. Postmodern koflullarda infla edilen bireyler. modern dönemden önceki dönemin ad›d›r c. Postmodern koflullarda infla edilen bireyler “yarat›c›” aktörlerdir. c. Postodern koflullarda bireyler esas olarak tüketici/oyuncu olarak infla edilmektedirler. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Zygmunt Bauman’a göre modern koflullarda yarat›lan (infla edilmek istenen) bireyin sahip oldu¤u özelliklerden biri de¤ildir? a. c. d. Modern koflullarda infla edilen bireylerin en önemli özelliklerinden biri kendili¤inden ve kolayca atefllenebilen bir davran›fl esnekli¤ine sahip olmalar›. Afla¤›daki düflünürlerden hangisi Zygmunt Bauman’› “Postmodernitenin” peygamberi olarak ilan etmifltir? a. Modern koflullarda bireyler esas olarak üretici/asker olarak infla edilmektedirler. Dünyada yerel kültürlerin geliflmesi olarak. Modern dönem farkl›l›klar› suç olarak görmüfltür. Toplumlar›n ulaflmas› gereken ideal kültür düzeyi olarak.yüzy›lda ortaya ç›kt›¤›n› ifade etti¤i modernli¤in kültür anlay›fl›n› nas›l de¤erlendirmektedir? a. b. c. Postmodern koflullarda infla edilen bireyler öncelikli olarak yeni deneyimler arayan ve asla doymayan. Postmodern dönem farkl›l›klar› suç olarak görmektedir. bir fley ifade etmeyen. küreselleflmenin sonu anlam›n› tafl›maktad›r. Postmodern dönemden sonraki dönemin ad›d›r. b. b. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Zygmunt Bauman’a göre postmodern koflullarda yarat›lan (infla edilmek istenen) bireyin sahip oldu¤u özelliklerden de¤ildir? a. Modern dönem. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Zygmunt Bauman’›n postmodernlik yaklafl›m›na göre do¤rudur? a. Postmodern koflullarda infla edilen bireyler daima ve bitkinlik duymayan bir üretme kapasitesine sahip olmal›d›rlar. 17. 4.94 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. Modern koflullarda infla edilen bireylerin davran›fllar› genellikle düzenli/kurall› olan ve her fleyden önemlisi de düzenlenmeye boyun e¤en bir yap› sergilemektedir. d. d. Postmodern dönemdeki düflüncenin ço¤unlukla iflaret etti¤i fley dünyan›n ortadan kald›r›lmas› imkâns›z ço¤ullu¤unun kabulüdür. George Balandier d. Anthony Giddens b. e. Küreselleflme sürecinin bafllang›c› olarak. Dennis Smith e. 5. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Zygmunt Bauman’›n modernlik yaklafl›m›na göre modernli¤in özelliklerinden biridir? a. Peter Wagner 3. sürekli ve tercihen daima artan bir uyar›c› ak›fl›n› emebilen ve bunlara tepki verebilen deneyim organizmalar›d›r. neredeyse kendi kendisine yeten ve kendi kendisini güdüleyen birimler olarak kendi kendilerini dengeleme e¤ilimindedirler. Ulrich Beck c. 2. modern dönemin sonunu ilan etmifltir. e. Bahçe kültürüne benzeterek.

küreselleflme fikrinden ç›kan en derin anlam nedir? a. d 9. Afla¤›dakilerden hangisi Zygmunt Bauman’›n eserlerinden biri de¤ildir? a.Zygmunt Bauman: Modernlik ve Postmodernlik 95 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 7. Küreselleflme sürecinin postmodern dönemin di¤er ad› olmas›d›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bauman’a Göre Küreselleflme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Parçalanm›fl Hayat d. c 6. Yahudilerin ba¤›ms›zl›k gününün ismidir. e. d. e 4. Küreselleflme diye adland›r›lacak bir sürecin söz konusu olmamas›d›r. kurals›z ve kendi bafl›na buyruk bir do¤as›n›n olmas›d›r. d 5. d. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Küreselleflmenin sadece dünyan›n belirli bir bölgesinde iflleyen ve yaln›zca orada kontrolü söz konusu olan bir süreç olmas›d›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zygmunt Bauman’›n Modernlik De¤erlendirmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Küreselleflme süreciyle birlikte milli kültürlerin sonuna gelinmifltir. e. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” ve “Zygmunt Bauman’›n Modernlik De¤erlendirmesi” “Zygmunt Bauman’›n Modernlik De¤erlendirmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. afla¤›dakilerden hangisi küreselleflme sürecinin özelliklerinden biridir? a. e. Toplumsal Sonuçlar› 1. b . d. Postmodern Etik b.4. Küreselleflme süreci ulus-devlet yap›s›n› ortadan kald›rm›flt›r. Zygmunt Bauman’a göre. c. 8. c. 10. c 8. Holocaust ne anlam ifade etmektedir? a. d 3. Ünite . b Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zygmunt Bauman’›n Modernlik De¤erlendirmesi” ve “Zygmunt Bauman’›n Modernlik-Postmodernlik Karfl›laflt›rmas› ve Küreselleflmeye Yönelik Görüflleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yahudi’lerin topluca öldürülüflünü anlatmak için kullan›lan bir kavramd›r. Almanya’n›n ba¤›ms›zl›k gününün ad›d›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zygmunt Bauman’›n Postmodernli¤e Yönelik Görüflleri” ve “Zygmunt Bauman’›n Modernlik-Postmodernlik Karfl›laflt›rmas› ve Küreselleflmeye Yönelik Görüflleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Küreselleflme. 9. Küreselleflme sürecinde parçalanma ve bütünleflmenin birlikte var olmas› söz konusudur. Almanlar ile Yahudiler aras›nda yap›lan bar›fl anlaflmas›n›n ismidir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bauman’›n Modernite Elefltirisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Dünya meselelerinin belirsiz. Küreselleflme süreci sadece ekonomik aç›dan bir bütünleflme sürecidir. Modern dönemin di¤er ad›d›r. b. Zygmunt Bauman’a göre. b. c. 2. Küreselleflme süreci kontrollü bir süreçtir. Modernli¤in Sosyolojisi c. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bauman’a Göre Küreselleflme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 7. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bauman’›n Modernite Elefltirisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Modernlik ve Müphemlik e. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Zygmunt Bauman’›n Postmodernli¤e Yönelik Görüflleri” ve “Zygmunt Bauman’›n Modernlik-Postmodernlik Karfl›laflt›rmas› ve Küreselleflmeye Yönelik Görüflleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. d 10. b. Holocaust. Kontrollü bir süreç olmas›d›r.

Zygmunt (2000) Postmodernlik ve Hoflnutsuzluklar›. bir kontrol masas›n›n.96 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Bauman. Modernity and Its Outcasts. kurals›z ve kendi bafl›na buyruk do¤as›d›r. Zygmunt (2001) Parçalanm›fl Hayat. toplumu bahçe gibi gören tüm görüfller toplumsal do¤al ortam›n baz› bölümlerini yabani otlar olarak nitelerler. Bauman. neyin zararl›. Bauman. Bauman. ‹stanbul: Sarmal Yay›nevi. ‹smail Türkmen. Abdullah Y›lmaz. Zygmunt(1999) Çal›flma. ‹ngiltere: Ashgate Publishing ltd. Bauman’a göre. Yavuz Alagon. Çev. ‹brahim Gündo¤du. Çev. Bauman. Zygmunt (1998b) Postmodern Etik. Bir merkezin. Çev. Bauman.Challenges and Critique”. Peter (1996) Modernli¤in Sosyolojisi. Smith. Bauman’a göre. Çev. kitlelerin toplumsal olarak bütünlefltirilmesinde ve sistemik yeniden üretim sürecine yap›flt›r›lmas›ndaki derin de¤ifliklikte bulabiliriz. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Prophet of Postmodernity. Cambridge UK: Polity Pres. neyin hammade. Ancak modern bahçe kültürü anlay›fl›na göre bu yabani otlar›n yok edilmesi gerekmektedir. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Çev. Zygmunt (2005) Bireyselleflmifl Toplum. Çev. ‹stanbul: Sarmal Yay›nevi. bir yönetim kurulunun. yerinden ç›kar›lmal› ve toplum s›n›rlar›n›n d›fl›nda tutulmal›d›r. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Alev Türker. yap›c› bir etkinlik olarak de¤erlendirilmektedir. küreselleflme fikrinden ç›kan en derin anlam ise dünya meselelerinin belirsiz. di¤er yabani otlar gibi ayr›lmal›. Abdullah Y›lmaz. modern dönemden postmodern döneme geçiflin alt›nda yatan en önemli de¤ifliklikleri. Zygmunt (1999) Küreselleflme Toplumsal Sonuçlar›. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Philip (2005) Kültürel Kuram. Çev.. neyin araç. Zygmunt (2003) Wasted Lives. Bunlar. Çev. UK: Polity Press. Zygmunt (1997) Modernlite ve Holocaust. Dennis (1999) Zygmunt Bauman. Çev. kimli¤ini ise do¤aya duydu¤u güvensizli¤in d›fl›nda oluflturmaktad›r. Süha Sertabibo¤lu. bir idari büronun yoklu¤udur. . Özgürlük ve Cezaland›rma. neyin ilgisiz. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Zygmunt (1998) Sosyolojik Düflünmek. Bahçe tasar›m› yabani otlar›n› belirledi¤ine göre bahçe olan her yerde yabani ot da olacakt›r. k›s›tlanmal› yay›lmalar› önlenmeli. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Bat› Avrupa’da on yedinci yüzy›lda ortaya ç›kt›¤›n› belirtti¤i modernli¤in kültür anlay›fl›n› bahçe kültürüne benzetir. Bauman. Bauman. ‹smail Türkmen. Ed. Bauman. Wagner. ‹smail Türkmen. Çev. ‹stanbul: Babil. Zygmunt(1999) Culture as Praxis. Jacobsen ve Poder (2008)” Introduction: The Sociology of Zygmunt Bauman. bireyin toplumsal olarak infla biçiminde. tüm bu yollar yetersiz kal›rsa öldürülmelidir. Modern anlay›flta yabani otlardan ar›nd›rma y›k›c› de¤il. Çev. Bauman. neyin yarars›z. neyin yabani ot ya da haflarat oldu¤unu belirleyen bir tasar›m olarak anlafl›l›r ve evrendeki tüm ö¤eleri kendisiyle olan iliflkisine göre s›n›fland›r›r. S›ra Sizde 2 Bauman’a göre. Selime Güzelsan. Bauman. London: SAGE Publications Ltd. Tüketicilik ve Yeni Yoksullar. Zygmunt (2003) Modernlik ve Müphemlik. Dolay›s›yla kusursuz bir bahçenin yap›lmas› ve korunmas› iflinde bir araya gelen di¤er etkinliklerden tür olarak farkl› de¤ildir. ‹stanbul: Sarmal Yay›nevi. modern kültürün düzen anlay›fl› her fleyden önce. Jacobsen ve Poder. S›ra Sizde 3 Son zamanlar›n moda kavram› olarak adland›rd›¤› küreselleflmede anlam›n› bulan en önemli fleyin “fleylerin elimizden” kaçt›¤› hissi oldu¤u görüflünü ileri süren Bauman’a göre. Ümit Öktem. Çünkü modern kültür kendini ideal bir yaflam›n tasar›m› ve insan iliflkilerinin kusursuz düzeni olarak tan›mlamakta. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Bauman. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Sm›th. Mehmet Küçük.

.

Anahtar Kavramlar Gösterge Simülakrlar Hiper Uyumluluk Anlam Zedelenmesi • • • • Simülasyon Hiper-gerçeklik Sibernetik Kontrol Sessiz Ço¤unluk ‹çindekiler • G‹R‹fi: JEAN BAUDRILLARD’IN YAfiAMI VE SOSYOLOJ‹YE YAKLAfiIMI • GÖSTERGE EVRELER‹ • TÜKET‹M TOPLUMU • S‹MÜLASYON VE S‹MÜLAKRLAR • ELEfiT‹R‹LER Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Tüketim Toplumu. Simülasyon ve simülakrlar kavramlar›n›n ne anlama geldi¤ini tan›mlayabilecek. Kitle ve sessiz ço¤unluk konusundaki görüfllerini analiz edebileceksiniz.5 Amaçlar›m›z • • • • ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Baudrillard’›n gösterge evreleri konusundaki görüfllerini ay›rt edebilecek. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard . Tüketim toplumuna iliflkin görüfllerini özetleyebilecek. Anlam zedelenmesine iliflkin görüfllerini aç›klayabilecek.

Tüketim Toplumu. Elefltirel bak›fl aç›s›na sahip oldu¤unu s›kl›kla dillendiren Baudrillard. 2007: 471-475). san›r›z abart› olmayacakt›r. Sosyologlara önemli bir ça¤r›s› vard›r. O da ileri kapitalist toplumlarda sosyologlar›n elefltirel bak›fla sahip olmalar› gere¤idir (Baudrillard. Günümüz toplumlar›n›n medyan›n gerçekli¤inin bir aynas› olmaktan ç›kt›¤›n› ve gerçekli¤in bizzat “gerçeklik” haline geldi¤i bir hiper gerçeklik içinde yaflad›¤›m›z› ifade eder. hayat›n TV içinde ve TV’nin hayat içinde kayboldu¤u bir ça¤da yafl›yoruz” ifadesi önemli bir düflünür oldu¤unun kan›t› niteli¤indedir. Günümüz sosyal bilimlerinin statükoya hizmet ettirildi¤ini ve sosyal bilimcilerin de statükocu olduklar›n› ileri sürmektedir. gerçekli¤i kavraman›n mümkün olmad›¤›n› ve dolay›s› ile onu de¤ifltirmenin de olanaks›z oldu¤unu vurgular. Kitle iletiflim araçlar› ve tüketim üzerine 20. Postmodern olarak nitelenen ça¤›m›z›n toplum imgesinin karanl›k ve kötümserlik oldu¤unu belirtir. kurum gibi kavramlar›n›n anlam›n›n içinin boflalt›ld›¤›na de¤inen Baudrillard. Bu dönemin zararl› bir toplumsal yönelimde oldu¤unu. 2006b: 12-14) . farkl› ve k›flk›rt›c› üslubuyla özgün düflünceler ortaya koymufltur. statü. s›n›f. Onun “biz. 1990 sonras› düflünceleri bir çok düflünür taraf›ndan elefltirilmifl olsa da. oysa medyan›n tarihi yeniden yaratt›¤›n›. tüm bu kavramlar›n anlam zedelenmesine u¤rayarak içe patlad›¤›n› (implosion) belirtir. kitle. Modernleflmenin sosyal bilimi olan sosyolojinin toplumsal. Baudrillard’›n ça¤›m›z›n en etkili düflünürlerinden biri olmaya devam edece¤ini iddia etmek. düflüncelerininin kötümser ve uç noktalarda dolaflmas›n›. güç. Onun hiçbir gerçekli¤in olmad›¤›. Sosyolojinin pozitivist metod anlay›fl›n› elefltiren Baudrillard rakamlarla sosyal gerçekliklerin aç›klanamayaca¤›n› anlatmaya çal›fl›r. Baudrillard. Kendisini hiçbir zaman postmodern olarak tan›mlamayan düflünür ancak postmodernizm deyince akla ilk gelen isimlerden biri olmufltur. hiçbir geçmiflin olmad›¤›. Simülasyon/Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard G‹R‹fi: JEAN BAUDRILLARD’IN YAfiAMI VE SOSYOLOJ‹YE YAKLAfiIMI Simülasyon kuram›yla ad›ndan s›kl›kla söz ettiren düflünür. yy’›n en önemli düflünürlerinden biri olan Frans›z Sosyolog’un simulasyon kavram› ‘Matrix’ filmi’ne konu olmufl ve filmin bir sahnesinde “Simulakrlar ve Simulasyon” kitab› da görüntülenmifltir. insanlar›n toplumsal meselelere/problemlere dikkatlerini çekmek için oldu¤unu belirtir. günümüzde sosyologun da elefltirel gücünü yitirdi¤inden söz eder. hiçbir gelece¤in ve hiçbir anlam›n bulunmad›¤› aç›klamalar› postmodernistlerin en radikal ve terbiyesiz olan› biçiminde elefltirilmesine neden olmufltur (Slattery.

aksine bir baflar›s›zl›¤›n simgesi olarak yorumlanabilece¤i. Baudrillard’›n bununla anlatmak istedi¤i. Brezilya ve Japonya gibi ülkelerde eserlerinin büyük bir bölümü çevrilmifltir. Bertolt Brecht’ten fliirler. tüketicinin reklam vb. özellikle de sosyal gerçekli¤i temsil etmesinin mümkün oldu¤udur. ahlaki s›n›r- . yazar› Türkiye’ye davet ederek. GÖSTERGE EVRELER‹ Baudrillard. bafltan ç›karma gibi konular› kitaplar›nda incelemifltir. Dr. ders ve konferans vermek üzere baflta ABD ve Japonya olmak üzere dünyan›n pek çok ülkesine gitmifltir. Meslek yaflam›na Almanca ö¤retmeni olarak bafllad›. Baudrillard’›n eserlerinin büyük bir k›sm›n› Türkçe’ye kazand›ran Prof. ça¤›n olaylar›n› elefltirel aç›dan yorumlamaya çal›flan bir düflünür olarak geç kapitalizmin radikal bir kuram›n› göstergelerin gücü temelinde oluflturmaya çal›fl›r. Nanterre Üniversitesinde sosyoloji dersleri veren Baudrillard 1990 y›l›nda profesörlük ünvan›n› alm›flt›r. Peter Weiss’in tiyatro oyunlar›n› ve Wilhelm E. öteki. postmodern kültürün üyeleri ise metalaflm›fl kültür taraf›ndan çevrelenmifltir. Körfez Savafl› s›ras›nda Frans›z televizyonunda görüfllerine en çok baflvurulan düflünür olmufl. Üretimin rasyonel bir etkinlik olmad›¤›n› ileri sürmüfl.1 Jean Baudrillard (1929-2007) Frans›z düflünür Jean Baudrillard. 1966 y›l›nda Nanterre Üniversitesinde Henri Lefebvre ile tan›flt› ve çal›flmalar›na devam etti. O¤uz Adan›r. 1998: 8).100 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Baudrillard elefltirel yaklafl›m›n›. biçimde ifade eder (Baudrillard. Bunu flu anki tart›flmada sembolik al›flveriflin gerçekleflti¤i bir zemin olarak “yerleflik (grounded) kültür” diye adland›r›r. “Simgesel De¤ifl Tokufl ve Ölüm” adl› kitab›nda Bat›l› toplumlar›n tarihsel bir sürecin sonuna geldi¤i ve ulaflt›klar› bu uygarl›k düzeyinin gerçekte ulafl›labilecek en üst aflama olarak nitelendirilmemesi gerekti¤i. kitlelerin zihniyeti. Yerleflik kültür yüz yüze etkileflimden do¤ar ve anlam›. Bu durum farkl› bir aç›dan flu soruyu getirir: Kültürün amac› nedir? Geleneksel sosyal gruplarda kültür ayn› sosyal ba¤lamda üretilmifl ve kullan›lm›flt›r. Meksika. ‹zmir ve istanbul’da konferans vermesini sa¤lam›flt›r. ‹ngilizce çevirilerinin d›fl›nda ‹talya. Resim 5. Geleneksel sosyal gruplar›n üyeleri yerleflik kültür taraf›ndan. Bunu da “metalaflm›fl kültür” olarak kavramsallaflt›r›r. 2007 y›l›n›n Mart ay›nda yaflam›n› yitirmifltir. yollarla aldat›lmas›n› göz boyay›c› bir oyun ve hem üretimi hem de tüketicinin iste¤ini tehdit eden bir öge olarak nitelemifltir. Yerleflik/metalaflm›fl kültür ayr›m›n›n yarat›lmas›nda birbirinden farkl› say›s›z neden bulunur. göstergelerin gerçekli¤i. 1929 y›l›nda Reims’de do¤du. Mühiman’›n “Üçüncü Dünya’n›n Devrimci Cennetleri”ni çevirmifl olan yazar. Ancak ABD gibi bir toplumda kültürün büyük bir bölümü kapitalistler. kitle iletiflim araçlar›nda bir star haline gelmifltir. Günümüz düflün dünyas›n›n en çarp›c› isimlerinden olan Baudrillard esas olarak simülasyon. reklam ajanslar› ve kitle iletiflim araçlar› taraf›ndan üretilmekte ve dönüflüme u¤rat›lmaktad›r. gösterge ve gerçeklik aras›ndaki eflde¤erlik ilkesinden kaynaklan›r. Baudrillard’›n bu teorisi flu temel varsay›ma dayan›r: Temsil.

Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 101 lamalar›. Ayn› zamanda bofl zaman artm›fl ve eskiye göre daha fazla insana verilen örtülü ödene¤in miktar› artm›flt›r. 3. Tüketim iflçili¤i.Tüketim Toplumu.sosyal gerçekli¤e do¤rudan ba¤l›d›r ve onu ifade etmeye yöneliktir. Ünite . Bu sistem daha önemli ve incelikli hale geldikçe yeni bir iflçilik türü geliflir ve tüketim iflçili¤i fiziksel iflçili¤i alt eder. hiçbir yerde Leonardo Da Vinci’nin “‹nsan fieklinin Oranlar›” eserinde oldu¤u kadar net bulunmaz. Thorstein Veblen (1899) bu fenomeni gösteriflçi tüketim olarak adland›rm›flt›r. Metalar. Gösterilenle gösterge aras›nda güçlü bir korelasyon ve iliflki vard›r. Bu arzu. Metalar gösterge de¤eri kazand›klar› yola burada girerler ve sembolik al›flverifl bir metalaflm›fl göstergeler y›¤›n› alt›nda kaybolur. inançlar› ve bunun gibilerini yarat›r. Bu tür de¤iflimler tüketim mallar›n›n alg›lan›fl›n› önemli ölçüde de¤ifltirmifltir. ancak belli insan idealleri o dönemde daha bask›n oldu. 2. Bu. Göstergenin üçüncü aflamas› Endüstri Devrimi’yle bafllam›flt›r. ritüeller. bu durumun kültürel parçalanma ve kimliklerin istikrars›z oluflu gibi dramatik sonuçlar›n› tart›flmaktad›rlar. metalaflm›fl kültürde ise insanlar tüketicilerdir. Sembolik al›flveriflin do¤um yeri de buras› olmufltur. al›flverifller vb. Da Vinci’nin Mona Lisa ve Son Yemek gibi di¤er eserlerini düflününce sembollerin gizem ve entrikay› iletmek için kullan›ld›¤›n› da görebiliriz. Birinci aflamada. kabaca Rönesans ve Endüstri Devrimi aras›nda üstünlük kurmufltur. hediye verme. Birinci aflama modern öncesi toplumlarda ortaya ç›kar. Metalaflm›fl kültür ise kapitalistlere ve kitle iletiflim araçlar›n›n de¤erlendirmelerine göre yarat›l›r. modernitede kimli¤i ve anlam› (ya da anlam yoklu¤unu) tafl›yan gösterge-araçlar› haline gelir. belirli göstergelerin kullan›ld›¤› ba¤lamlar aç›k ve nettir. Postmodernistler. izleyicinin akl›n› ürünleri almas› için çelmeyi amaçlar. Örne¤in modern toplumda araba tafl›nabilir ve kiflisel bir statü sembolüdür. Yaz›l› metinler ya çok azd› ya da yoktu. gösterge tam anlam›yla gerçek olan› temsil etmektedir. Bu genellikle modernite olarak adland›r›lan dönemdir. Yerleflik kültürde insanlar ahlaki aktörlerdir. bütün iletiflimsel eylemler -ifade. . Yaz› dili gibi medya kanallar› Rönesans’›n öncesine dayanmakla birlikte. Baudrillard’›n inceledi¤i göstergenin dört halini Allan’›n “Contemporary Social and Sociological Theory (2006: 338-340)” kitab›ndan aktaral›m: 1. Burada mallar›n statü ve güç sembolleri olarak kitlesel kullan›m›n› görebiliriz. bu do¤rudan sembolik iliflkiden bir uzaklaflmay› iflaret eder.5. de¤erleri. en makul al›flverifli yapmak de¤ildir. Baudrillard bu ça¤› tüketim toplumunun bafllang›c› olarak nitelendirir. Endüstri ça¤› tüketim mallar›n›n insanl›k tarihinde daha önce görülmedi¤i kadar ço¤almas›n› beraberinde getirmifltir. Örne¤in sanat hala görünen dünyan›n gözlemlenmesine dayan›yordu ve matematiksel denge. Do¤rudan temsil hala vard›. Yerleflik ya da temsil eden kültür fikriyle birlikte. Gösterge. perspektif gibi de¤erleri bar›nd›r›yordu. dâhil. bir kiflinin kendisini metalaflm›fl göstergeler matrisinde kurulmufl ve orada geçerli olan bir kimlik içinde konumland›rmak için çal›flmas›d›r. Bu aflamada. dünyayla ilgili ve onu temsil eden belirli bir anlama yolunun organize olmas› bu dönemde gerçekleflmifltir. Bir arazi tafl›t› sürmek bir Volkswagen Betle sürmekten farkl› bir anlam tafl›r. Burada önemli olan etken modern öncesi toplumlarda dilin arac›s›z olmas›d›r. Göstergenin ikinci aflamas›. normlar›. bütün iletiflim yüz yüze karfl›laflmalardan oluflan gerçek sosyal durumlarda meydana gelmekteydi.

tüketim toplumundaki al›flveriflin tamam›n›n olmasa da büyük bir bölümünün gösterge de¤erine göre yap›ld›¤›d›r. Kültürel mant›k kapitalist öncesi toplumlardaki sembolik al›flverifl mant›¤›ndan kapitalist toplumlardaki üretim ve tüketim mant›¤›na. 2006: 340). Üzerinde “hayal edin” yaz›l› etiketler bulunan dekoratif bahçe kayalar›ndan traktörlere. Göstergeler kendilerinden baflka hiçbir fleye gönderme yapmaz. Bilgi ve anlam üretimine olanak sa¤layan gösteren/gösterilen diyalekti¤inin sonu. tüketim toplumunda iflçili¤in prensipteki flekli metalaflm›fl göstergelerin sürekli de¤iflen düzenleniflinde “do¤ru” göstergeyi tan›ma yetisine sahip olmakt›r. postmodernitede gösterge ve gerçeklik aras›nda zihinsel bir k›r›lma ortaya ç›km›flt›r. aceleci ve abart›l› bir iddia gibi görünebilir.. Bu tür göstergeler. ancak Baudrillard’›n bu düflüncenin arkas›nda yatan argüman›na bakmak gerekir. kitab›nda “nesne tüketimi” üzerinden giderek bunun nas›l etkin bir iliflki biçimi yaratt›¤›n› ve sistemli bir etkinlik haline dönüfltü¤ünü anlatmaya çal›fl›r. Üretimin sonu. Baudrillard. nereden al›flverifl yapt›¤›n›za ve hatta ald›klar›n›z› eve neyin içinde (plastik.. maddi mallar›n ço¤alt›lmas› ile oluflturulan ve insan türünün ekolojisinde bir dönüflüm yaratan ç›lg›nl›k ölçüsünde bir tüketim ve bolluk gerçe¤i ile karfl› karfl›ya bulunmaktad›r. Her meta di¤er metalarla göstergesel bir iliflki içerisindedir.. kendisinin saf simulakrum’u oldu¤unu” belirtir.102 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Baudrillard’›n en çok dikkatimizi çekti¤i nokta. Göstergenin dördüncü aflamas› ‹kinci Dünya Savafl›’ndan k›sa bir süre sonra bafllam›flt›r ve günümüze kadar gelir. üretimden bilgi temelindeki teknolojilere do¤ru bir geçifl vard›r. müzik dinleme fleklinizden (kay›ttan. temsilin bask›s›ndan kurtulur ve “kodun herhangi bir nesnel ‘gerçekli¤e’ de¤il. hizmetlerin. Göstergenin klasik ça¤›n›n sonu (Allan. Baudrillard’a göre günümüz toplumlar› nesnelerin. Teknolojilerin arac›l›k etti¤i görüntü ve bilgiler gem vurulmam›fl bir metalaflma ve pazarlamayla birlikte postmodernitedeki belirleyici etkilerdir. ‹nsanlar›n gündelik al›flverifllerini baflka insanlarla yapmak yeri- . Baudrillard. CD’den ya da MP3 çalardan). Buna ek olarak. hatta daha da önemlisi Baudrillard’a göre bu toplumlarda iletiflim teknolojilerinin ve kitle iletiflim araçlar›n›n sürekli gelifltirilmesi ve yayg›nlaflmas› belirleyicidir. k›yafetlere.. k⤛t poflet ya da tekrar kullan›labilir torba) götürdü¤ünüze kadar. Dolay›s›yla. Baudrillard’a göre günümüz toplumu olarak nitelenen postmodernite her fleyin ölümüne iflaret eder. Bu ba¤lamda hiçli¤i göstergenin merkezine yerlefltirdi¤i için postmodernist sanatç› Warhol’ü elefltirir (Baudrillard. 2001: 136). Dolay›s›yla. 4. TÜKET‹M TOPLUMU Baudrillard’›n “Tüketim Toplumu” kitab›. son olarak da simülasyon mant›¤›na geçmifltir. Dördüncü aflama endüstri sonras› toplumlarda ortaya ç›kar.. Böylece hiçi göstergenin gücüne erifltirmek. kendi mant›¤›na gönderme yapt›¤› bir göstergeler oyunu” haline gelir. Ayn› zamanda da birikimi ve sosyal üretimi mümkün k›lan tek fley olan de¤iflim de¤eri/kullan›m de¤eri diyalekti¤inin ölümü. göstergenin herhangi bir gerçeklikle iliflkisinin olmad›¤›n›. kendilerinin gerçeklikleri ve insanlar›n bahsedebilece¤i tek gerçeklik durumundad›rlar. Çünkü Baudrillard. ‹flçili¤in sonu. peynire. Burada. kökten yan›lsamay› göstergenin gücüne erifltirmek tam anlam›yla fliirsel bir durumdur. Bu. hiçin göstergeler düzeyine yükselmesini ya da hiçin göstergeler sisteminin su yüzüne ç›kmas›n› sanat›n temel olay› olarak niteler. h›zl› teknolojik geliflmelerle birlikte elefltirel bir bak›flla ça¤dafl Bat› toplumlar›n›n bir çözümlemesini içermektedir. di¤er bir ifade ile gerçe¤in basitlefltirilmesi veya duyars›zl›l›¤›n› de¤il de. Bu ifade günümüz insan›n›n tüketim nesneleri taraf›ndan çepeçevre kuflat›ld›¤› anlam›na gelmektedir..

Bireyler günümüzde tüketim davran›fllar› ile bir göstergeler nesnesini sat›n al›rlar. yan›lsamad›r. Semiyotik ya da di¤er ad›yla semiyoloji. Bu çeliflki yeni de¤erler sisteminin toplumsal ahlak›n›n normlar› aras›nda vuku bulur. medya taraf›ndan amac›ndan uzaklaflt›r›l›r ve göstergelere indirgenir. kültürel ve ideolojik boyut ön plana ç›km›flt›r. . gerçekli¤in bafl döndürücü halidir.5. Art›k mallar›n de¤iflim de¤eri yerine gösterge de¤eri önemli olmaya bafllam›flt›r (Baudrillard. Baudrillard bu durumu Marx’›n kuram› ile ba¤lant›land›rarak aç›klar. Tüketim nesneleri üzerinden insanlara neyi. hem günlük olaylar›n ve hareketlerin toplam›. ister politik.Tüketim Toplumu. Gündeliklik gerçekli¤in ve tarihin bafl döndürücülü¤üne ihtiyaç duymas› ile dinginlik sa¤lar. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 103 Semiyotik. Bizler göstergelere s›¤›narak ve gerçekli¤in yads›nmas› içinde yaflamaktay›z ve bu haberleri ald›¤›m›zdan dolay› da mucizevî güvenlik içindeyiz. Gündeliklik bir taraftan makro di¤er taraftan mikro yaflam alanlar›n›n bölümlenmesini getirir. daha çok istatistiksel olarak yükselen bir e¤riye göre. Dolay›s› ile Baudrillard’a göre kitle iletiflim araçlar›n›n sundu¤u gerçeklik de¤il. toplumsal ve ekonomik konum ile edilgenli¤in sa¤land›¤› keyifli meflruluk ve kaderin olas› kurbanlar›n›n ‘titiz zevkinin’ bir tuhaf kar›fl›m›n› sunar” (Baudrillard. tarihsel olsun isterse kültürel haber olsun hepsi suya sabuna dokunmayan mucizevî bir biçime dönüfltürülerek güncellefltirilir. sistemin temel iflleyifl felsefesidir. nas›l. s›radanl›¤› ve sürekli tekrar› hem de bir yorumlama sistemi olarak tan›mlar. Bu dinginlik fliddeti tüketmeye e¤ilimlidir. simge. gündelik yaflam›. “Böylelikle gündeliklik. Bu aç›klamalar Baudrillard’›n. örne¤in gündemde olan ya da moda olan mal ve iletilerin edinilmesi. alg›lanmas› ve güdümlenmesi biçiminde yapt›klar› gözlemlenmektedir. Tüketim toplumunun ölçütleri aras›nda kitle iletiflim araçlar›ndan sunulan mesajlar da bulunmaktad›r.msxlabs. Dolay›s› ile Daha da önemlisi bütün haberler bir merkezi konum yarat›larak gerçeklik kurgusu içinde do¤ruluk ve nesnellik söylemleri etraf›nda infla edilir. 1997: 17). Haberler. haberin merkezinde olmak ve teminat alt›na al›nm›fl göstergeler bütünü söylemi ile bir tüketim praksisi yarat›r.org/foru m/felsefe/9796-semiyolojigostergebilim. Örne¤in bir otomobil kazas› gündelik yazg›sall›¤›n göstergesidir. Böylece s›radanl›k yüceltilip beslenerek ba¤›fllans›n diye her yerde yazg›sall›k/kadercilik telkin edilir. Medya. 1999: 29). Tüketim praksisi bir merak iliflkisi ve bir yanl›fl bilme boyutu ile kendini anlamland›rarak tüketim toplumunun karakteristi¤i olan davran›fllar› betimler (Baudrillard. ileti. Medya. toplumsal analizini semiyolojik çerçevede ele ald›¤›n› göstermektedir. Böylece tüketim. Ünite . bir kültürdeki anlam› üzerinde uzlafl›lm›fl sembollerin bilgisini içeren gösterge bilimi olarak da tan›mlan›r. Bu süreçte gerginlikler çözülmedi¤i için bir türlü bulunamayan ve ulafl›lamayan mutluluk amaçlan›rken bir çeliflki ile karfl›lafl›l›r. Art›k tüketilen günlük haberin evrenselli¤idir. bu kar›fl›m ayn› zamanda bir zihniyet ve duygusall›k üretir. nerede ve ne zaman tüketeceklerine iliflkin bir bilgi verilir. kurgulam›fl oldu¤u gerçekli¤i gerçekli¤in teminat›yla do¤rulanm›fl göstergeleri tükettirir. Gerçeklik bir simülasyondur. Öyle ki olaylara ve fliddete düflkünlük televizyon penceresinden bireyin odas›na kadar gelir ve bir çeflit fliddetin/savafl›n imgeleri karfl›s›nda gevfleyen bir televizyon izleyicisi ile buluflur. gösterge ne varsa hepsini tüketiyoruz. Marx’›n kuram›nda önemli olan üretimdir. Dolay›s› ile günümüzde ekonomi politikten uzaklafl›lm›fl. Bu ba¤lamda püriten ahlak ile hazc› ahlak aras›nda ortaya ç›kan bu çeliflki. Televizyon kameras› bir odaya bakar ve d›fl dünyan›n zalimli¤i tersine dönerek samimi ve s›cak bir duruma dönüflür. Oysa günümüzde önemli olan tüketimdir. Tüketimin yerinin gündelik yaflam oldu¤unu belirten Baudrillard. bir var olma modu haline gelir. antik Yunanca’da iflaret anlam›nda kullan›lan semeion kelimesinden gelmektedir. Semiyoloji. Tarihsiz ve öyle olmaktan mutluluk duyan milyonlarca insana edilginli¤in suçluluk duygusundan ar›nd›rmak amac› ile kitle iletiflim araçlar›yla müdahale edilir. felaket haberleri ya da d›fl dünyan›n vahflili¤i ve insan d›fl›l›¤› sayesinde bireyi güvenlik duygusunun tercihine ya da güvende olmaya götürür. http://www. ‹mge. görsel anlamda dramatiklefltirilir.html#ixzz1P2y UtI9o ne. sembol ve ‹flaretlerin yorumlanmas›na. 1997: 26-27: Sarup 2004: 234). Ölüm ve ac› haber nakarat gibi tekrarlanarak toplumda bir çeflit kolektif ifllevi yerine getirir. üretimi çoklaflt›rmak ve kar› maksimize etmek. üretilmesine veya iflaretleri anlama süreçlerini içeren bütün faktörlerin sistematik bir flekilde incelenmesine dayanan bir bilim dal›d›r.

bu ise tüketim toplumunun do¤rudan ideolojisini oluflturur (Baudrillard. bunun kapitalist sistemin kendini yeniden üretmesine dönük bir uygulamas› oldu¤unu ifade eder (Baudrillard. Tüketim toplumu var olmak için nesnelere ihtiyaç S O R U durum nesneleri yok etme ile ayn› anlam› tafl›r. Çal›flma d›fl› zaman. Zaman simgeseldir. Öte yandan zaman bir görevdir. Tüketim toplumunda yan›lsama ihtiyaç üzerinden sa¤lan›r. “ihtiyaçlar sisteminin üretim sisteminin meyvesi” oldu¤una çevirir. SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ tüketim toplumu etraf› kuflat›lm›fl. ancak tüketim bir haz duyma arac› de¤ildir. Böylelikle Baudrillard. 1997: 86-87). fleçme özgürlü¤üdür. Böylece tüketim toplumunda ihtiyaç. Ayn› zamanda günümüzde üretimin yerine tüketimin geçti¤inin bir göstergesidir (Baudrillard. S‹ZDE gruplar›n k›saca insan türünün bir k›tl›k içinde oldu¤u olgusunun çarp›t›lmas›n› ortaya ç›kar›r. “araban›z› çarp›n. Galbraith’in belirttiTEL EV‹ZYON ¤i “ihtiyaçlar›n asl›nda üretimin ürünü oldu¤u” görüflünü Baudrillard. Birey kendisi için haz duyar. Baudrillard’a göre zaman bir ifltir.104 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Baudrillard’a göre tüketim toplumu bir bolluk ve çokluk SIRA S‹ZDE toplumudur. Birey istedi¤i yere gider ve istedi¤ini yapar. AMAÇLARIMIZ 1997: 40-45). zengin ve tehlike alt›nda bir kurtulufl yoluymufl gibi sunulur. Bu anlamda bolluktur. Zaman› anlamland›rmak için bir ismi yoktur. Tüketmeland›r›larak nin haz duyma ile ilgili oldu¤u önermesini ise sistemin tüketiciye yükledi¤i yan›lt›c› bir anlam olarak niteler. Üretilen nesnelere s›rf DÜfiÜNE L‹M üretilmifl olduklar›ndan dolay› bir kutsall›k ve olumluluk atfedilir. Amaçlar› baflka yerde olan bir sürecin birey aç›s›ndan rasyonellefltirilmesidir. reklamlar arac›l›¤› ile size iletilen mesaj. Çünkü nesneduyar. Para ne kadar var ise zaman da o kadar vard›r. (Thiry-Cherques. onlara sunulan kullanma zaman› bir simülakrlardan baflka bir fley de¤ildir. her fley tüketilmek üzere vard›r. Oysa tüketmenin haz duyma ifllevinin bulunmad›¤›. çal›flma yaflam›n›n tükenmiflli¤inden kaç›p s›¤›n›lan bir durgunluk zaman› de¤ildir. 1997:28-29). Bofl zaman çal›flman›n karfl›t›d›r fakat özgür zaman de¤ildir. Baudrillard’a göre bu durum D ‹ K K bir A T yan›lsamad›r. Bu tamamen tüketim üzerine gelifltirilen ideolojik bir söylemdir. Nesnelerin yok etme gere¤inden fazla olarak var oldu¤u ve yok olufllar›nda bir D‹KKAT zenginli¤e tan›kl›k ettiklerini belirtir. nesnelerin yavafl yavafl kaybolmas›. Örne¤in. Aksine dinlenme ve kazan›m zaman›d›r. Ancak bireyler kendi zamanlar›n› istedikleri gibi kullanma özgürlü¤üne sahip de¤ildir. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Zaman t›pk› verimli bir ürün gibi bofla harcanmaz. 2010). U S O R büyüme bolluk ise demokrasidir. Tüketim toplumunda bolluk savurganl›kla efl anlama gelir. gerisini sigorta halleder” ifadesi. 1997: 81-84). bireylerin s›k›nt› duySIRA S‹ZDE malar›na gerek olmad›¤› firman›n bu iflleri kolayca halledebilece¤i yeter ki bireyin buna istekli olmas› anlam›na gelir. Dolay›s› ile tüketim haz d›fllanarak tan›mlan›r. Asl›nda bu lerin kullan›m› demek. Bu anlay›fl asl›nda gerçek bir SIRA bolluk toplumunda olmad›¤›m›z› aksine toplumda yaflayan bireylerin. Bunu bofl zaman› de¤erlendirme konusunda da görüyoruz. ‹lkel toplumlarda bir seyahat ve tatil için zaman ölçümü yoktur. Baudrillard. fakat verimli zaman›n bütün k›s›tlamalar› bofl zaman› yeniden üretir. bir anlamland›rma düzenidir. bunun örtülü bir biçimde do¤rudan “üretim ifllevi” olarak görüldü¤ünü vurgular. Fakat bu anlamda zaman verimsiz bir zaman olarak de¤erlendirilir. tamamen bir simülakrd›r. Bir at›l zaman olmad›¤› gibi özgür zaman da de¤ildir. Kullan›lmayan zaman›n tüketimidir. zaman parçalanm›flt›r. Bu durum art›k günümüzde de¤iflmifltir. Bu konuda daha bilgi için Baudrillard’›n Türkçe’ye de çevrilen “Tüketim Toplumu K ‹ Tayr›nt›l› A P (1997)” kitab› önerilir. bollu¤un önlenemeyen ilerleyiflini savuDÜfiÜNEL‹M nanlar ile k›tl›¤›n tehditkarl›¤›ndan kaynaklanan savurganl›¤›na üzülenlerin ayn› kifliler oldu¤una dikkat çeker. tüketilmesi demektir. Bofl zaman›n temelindeki talep kullan›m de¤eri ile ilgilidir. ayn› zamanda sistem taraf›ndan yarat›lmakta ve birbiri ile ba¤lant›‹ Nyeniden T E R N E T yeniden üretilmektedir (Baudrillard.

Birey ne kadar çok tüketirse o kadar çok sayg›nl›k kazanmakta ama di¤er taraftan moda de¤eri olan ve h›zla yinelenen mallar›n tüketiSIRAtüketim S‹ZDE ç›lg›nl›¤› mini gerçeklefltirdi¤inde de prestiji artmaktad›r. sistem taraf›ndan üst gerçeklik (hiper-realite) yarat›larak demokrasinin varl›¤› ile örtüfltürülmekte ve toplumun refah anlay›fl›n›n göstergesi say›lmakS O R 2010). ‹NTERNET DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Tüketim toplumunda bireyler nas›l denetlenmektedir? Aç›klay›n›z. 1997: 96). yani tüm öbür eski ya da geleneksel kültürlerle karfl›laflt›ran medeniyet tarz›n›n karakteristi¤idir. tüketim kültürlerinin ortaya ç›k›fl› ile yüksek ve afla¤› sanat. Baudrillard’a göre günlük al›flveriflten lüks tüketime. Eski ya da geAMAÇLARIMIZ leneksel kültürlerin co¤rafi ve simgesel çeflitlili¤iyle yüz yüze gelen modernlik.Tüketim Toplumu. K ‹ T A P Baudrillard’a göre tüketim toplumu. Bugün gerçeklik onun hiper gerçekli¤i olarak karfl›m›zda durmaktad›r (Ritzer. Böylece insanlar içinde bir toplumsal ayr›cal›k yaflad›klar›n› zannederler. 1997: 90). lunaparklar. U tad›r. Bavdrillard’a göre günümüzde tüketimin ilerleme ve mutluluk anlam›na gelmesini ve bireyin tercihlerinin DÜfiÜNEL‹M ço¤almas›n›. Bu toplumsallaflt›rma tarz›n› flimdi simülasyon ve smülakrlar arac›l›¤› ile görmeye çal›flal›m. Baudrillard. Bu denetim sürecine Baudrillard. 2010).5. simülasyon kavram›n› bir köken ya da AMAÇLARIMIZ bir gerçeklikten yoksun gerçekli¤in modeller arac›l›¤›yla yeniden türetilmesi anlam›nda kullan›r. Bat›’da saç›larak kendisini tüm dünyaya homojen bir birlik olarak dayat›r (Best&Kellner. TELEV‹ZYON Thiry-Cherques. 1997. Oysa bu bir yan›lsamad›r (fiaylan. SIRA S‹ZDE DÜfi ÜNEL‹M Stevenson’a göre (2002: 149) flu an mevcut olan en karmafl›k postmodern kitle iletiflim elefltirisini Jean Baudrillard ortaya koymufltur. Gerçeklik simülasyonla üretilip ço¤alt›ld›¤› için her zaman fazlas›yla var olacakt›r. duvar yaz›lar› ve S O R post-endüstriU yel yaflam tarzlar› ile birlikte modernite deneyiminin nas›l de¤iflti¤iyle ilgilenmifltir. Ünite . Birebir gerçe¤in yeniden üretilmesidir. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 105 Mal›n kullan›m de¤eri bize fayda sa¤lamas›n›. 1998: 141) ‘O’na göre modern endüstri toplumunun temelK anahtar› ‹ T A P üretimken. iletiflim teknolojilerinin geliflmesi. kültür ile meta. Nesnelerin tüketimi toplumda çeSIRA S‹ZDE flitli araçlarla desteklenerek bireylere aktar›ld›¤› için yaflan›lanlar›n normal olarak alg›lanmas›na neden olmakta ve bir hiper-uyumluluk (hiper-conformity) sa¤lanmaktad›r. Gizlemek (dissimuler). rekD‹KKA T lamlardan pop art’a. gösteren ile gösterilen ve insan ihtiyaçlar› fikri ile geç kapitalizmin sunduklar› aras›nda çizilen al›fl›lm›fl ayr›mlar› radikal bir fleSIRA S‹ZDE kilde sorgular. Baudrillard. “sibernetik kontrol” ad›n› vermektedir (Baudrillard. deD‹KKAT rin ile yüzeysel. kapitalist toplumda bir mal›n kullan›m ve de¤iflim de¤erinin bulundu¤undan söz ederken. 2002: 239. Bu durumda art›k gerçe¤in yerini simülasyon alm›flt›r. (Kellner. fiaylan 2002:241). TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . günümüz tüketim toplumunda bu de¤erlerin gösterge de¤ere dönüfltü¤ünü anlat›r. Thiry-Cherques. Simüle -m›fl K etmek ‹ T A P gibi yapmak de¤ildir. Baudrillard’a göre modernlik kendisini gelenekle. Baudrillard. postmodern toplumda ‘gerçek’i önceleyen modeller olarak taklitler (simulakrlar) toplumsal düzene egemen olmaya ve toplumu hipergerçeklik olarak oluflturmaya bafllar. ayn› zamanda tüketimi ö¤retme ve insanlar› tüketime toplumsal bir biçimde al›flt›rma toplumudur. T E L Tüketim E V ‹ Z Y O N toplumu bir çeflit yeni ve özgül bir toplumsallaflt›rma tarz›d›r (Baudrillard. bedenin inflas›ndan cinselli¤e. Gösterge de¤eri ise bireyin nesneleri SIRA S‹ZDE tükettikçe kendisine sa¤lad›¤› prestij ile ilgilidir. geçici modalar. 2000: 372. Afl›r› emek ve tüketim bask›s›n›n insanlarda yaratt›¤› normalleflme alg›s› ayn› zamanda AMAÇLARIMIZ hiper-uyumluluk sa¤lamakta ve böylece nesnelerin tüketimi ile toplum kontrol edilmektedir. bireylerin spor yapma ve dinlenme biçimlerine var›ncaya kadar tüm yönleri ile bir tüketim ç›lg›nl›¤› yaflad›klar›n› belirtir. sahip olunan fleye sahip de- S‹MÜLASYON VE S‹MÜLAKRLAR 1 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Baudrillard. de¤iflim de¤eri ise al›flverifl üzerinden ticari de¤erini ifade eder.

deli ile simülatörü birbirinden ay›rmada aciz kalmaktad›r (Baudrillard. Öyleyse der Baudrillard (2010: 16). buradaki düflüncelere paralel olarak. Tanr› düflüncesi hiçbir zaman için resmi bir din kurumu olan kilisenin d›fl›na ç›kamam›flt›r. Her ne kadar her zihinsel rahats›zl›k biçiminin. Baudrillard. Baudrillard. kitlelerin her zaman için bir Tanr› düflüncesi yerine bir Tanr› imgesini ye¤lediklerinden bahsetmifltir. 2010: 14-15) Birincisi bir varl›¤a (flu anda burada bulunmayan) di¤eriyse bir yoklu¤a (flu anda burada bulunmamaya) iflaret etmektedir. bu yeniden canland›rma olay›n›n önemine ya da göstergenin derin bir anlama sahip olabilece¤ine. 2006b: 14-15) . imgelerin/göstergelerin her zaman ölümcül bir güce sahip olduklar›ndan bahseder. kiliselerdeki gösteri ve törenlerden baflka bir fley kalmam›flt›r. Simüle eden kifli gerçekten hasta m›d›r de¤il midir? Böyle bir kifliyi nesnel bir flekilde hasta ya da sa¤lam olarak de¤erlendirmek mümkün de¤ildir. Ordu da simülatörlere karfl› bir fley yapamamaktad›r. kendinde bu hastal›¤a ait semptomlar görülen kiflidir. Hakiki bir hastal›k olup olmad›¤› anlafl›lamayan bu fley. 2010: 16-17). “Sessiz Y›¤›nlar›n Gölgesi” adl› eserinde de. Oysa simulasyon bu “gerçekle” “sahte” ve “gerçekle” “düflsel” aras›ndaki fark› yok etmeye çal›flmaktad›r. bir kalp hastas› ya da bir deli gibi çürü¤e ay›rabilmektedir. ‹konlar arac›l›¤› ile görüntüler alg›lanabilen ve anlafl›labilen bir Tanr› düflüncesinin yerini alabilmektedir. büyücülük. “m›fl” gibi yapmak (feindre) ya da gizlemek (dissumuler) gerçeklik ilkesine zarar veremez.106 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ¤ilmifl gibi yapmak. Çünkü der. yani bunlarla gerçeklik aras›nda her zaman aç›k seçik bir fark vard›r.bu de¤ifl tokuflun gerçekleflmesini sa¤lad›¤›na bütün kalbi ve iyi niyetiyle inanmaktad›r. bir göstergeler ça¤›nda yaflad›¤›m›z›n kan›t› olarak düflünmek mümkündür. hekimler. K›yamet günü onlar› hiç rahats›z etmedi¤i gibi bofl inançlar›n› ve fleytan› günlük yaflant›lar›n›n içine sokmufllard›r. Çünkü kitlelerde ritüelin içkinli¤i vard›r. psikoloji ile t›bb›n elini kolunu ba¤lamaktad›r. bir anlam›n yerini alabilece¤ine ve bir fleylerin-bu tabii ki Tanr›’d›r. Tanr›’ya olan inanç göstergelerine indirgenebildikten sonra gerisini var›n siz düflünün” (Baudrillard. 2010: 17). Baudrillard burada Bizans ikonalar›na göndermede bulunarak. Bat›. simülatörün bilmedi¤i bir semptomlar düzenine sahip oldu¤unu ve hekimin bu düzendeki bir aksaman›n fark›na varmamas›n›n mümkün olmad›¤›n› ileri süren bir hekimlik anlay›fl› varsa da. 2010: 18-20). gerçe¤in görünen ve alg›lanabilen yanlar›n› sunan yeniden canland›rman›n diyalektik gücüyle ç›k›lmaktad›r. Bir hastal›¤› simüle eden kifli. hastan›n hastal›¤› konusunda söylediklerini do¤ru ya da yanl›fl olarak de¤erlendirme konusunda aciz kalmaktad›rlar (Baudrillard. Bu ifadeleri. Tanr› bile simüle edildikten sonra. Tanr› düflüncesinin aflk›nl›¤›na karfl›n varolmufllard›r. Bütün bunlar. (Baudrillard. “Tanr›ya inanman›n ruhsal gücüne karfl›l›k afla¤›l›k günlük uygulamalar” içerisinde kitleler yaflam›n› sürdürmektedirler (Baudrillard. Geçmiflte belli kan›tlara dayanarak birçok hastaym›fl gibi yapan›n maskesini düflürebilmiflse de bugün ordu bir simülatörü de aynen gerçek bir homoseksüel. Kitleler putperest do¤mufl ve putperest kalm›fllard›r. sahip olunmayan fleye sahipmifl gibi yapmakt›r. “Deliyi bu kadar iyi taklit edebilen biri herhalde delidir” diyen Ordu. Tanr›’dan kitlelere flehit ve aziz insanlar›n k›yamet günü ve ölüm dans› hikâyesi. simüle etmek ise. “Öldürücü bir güce sahip imgenin karfl›s›na. Simülasyonun bilinçli olarak seçti¤i t›p ve ordunun d›fl›nda bir de din olgusunun bulundu¤unu söyleyebiliriz. ‹konlar ve di¤er simulakrlar mabetlere sokuldu¤unda tanr›sal güç yeniden canland›r›labilmektedir.

süreç içinde belli de¤ildir. Bu durum hem izlenilen hem de izleyen olarak her türlü gönderenin ters yüz edilmeDÜfiÜNEL‹M sini do¤urmaktad›r. Gelece¤in Dünyas› vb. Çünkü gerçekten kimin kimi izledi¤i. “gerçekle” “sahte” aras›ndaki ‹ N T Eörne¤inde RNET tadan kalkt›¤›n› söyleyen Baudrillard bu belirlemeyi. Korsanlar. flimdi art›k onlar› var olmayan bir gerçekli¤e inand›rmak önemli hale gelmifltir. 2010: 20. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 107 Baudrillard’a göre burada bahsedilen gerçek d›fl› bir fley de¤il. ‹nsanlar da AMAÇLARIMIZ “gerçe¤in yerini alm›fl olan simülakrlar”›n içinde yaflamakdad›rlar (Önk 2009). gerçe¤in tüm verilerine sahip olamama durumu yani gerçek olmayan fleydir. hipergerçe¤e ve simülasyona aittir. kendilerinden geçmektedirler. Çünkü illüzyon gerçekli¤e ait bir nesneyle ilgilidir. Disneyland “gerçek” ülkenin “gerçek” Amerika’n›n bir Disneyland’a benzedi¤ini gizlemeye yaramaktad›r. Baudrillard’a göre. Oysa Disneyland’› çevreleyen Los Angeles ve Amerika gerçe¤e de¤il. Amerika’n›n sahip oldu¤u tüm de¤erler minyatürlefltirilmekte ve çizgi filmler arac›l›¤›ySIRA S‹ZDE çeken de la coflarak. gündelik AMAÇLARIMIZ yaflant›n›n bir hapishaneyi and›rd›¤›n› gizlemeye çal›flan toplumsal bir yap›n›n hapishaneler infla etmesine benzemektedir. bütün simulakr S düzenlerinin iç içe O R U geçti¤i kusursuz bir modeldir. Simülasyon ile -m›fl gibi yapmak aras›nda nas›l bir iliflki vard›r? TSIRA E L E VS‹ZDE ‹ZYON DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P D Ü fi Ü N E L ‹ M fark›n orSimülasyon evreninde “gerçekle” “düflsel”. 2010: 28-29): Disneyland. Bu durum. Bu aç›klamalara örnek olarak TürkiSIRA S‹ZDE ye’den bir televizyon program› olan “Biri Bizi Gözetliyor” verilebilir. Oysa günümüzde gerçeklik yitirilmifl oldu¤undan sanat›n temeli olan illüzyonda D‹KKAT kaybolmufltur.Tüketim Toplumu. 2010: 20). Burada sorun yan›lt›c› bir yeniden canland›r›lm›fl gerçeklikten çok. fleylerden oluflan bir illüzyon ve fantazm oyunudur. Amerika ve Gerçekli¤in Kusursuz Cinayeti 2 T SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZYON DÜfiÜNEL‹M ‹NTERNET S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Disneyland tam bir ›fl›k gösterisidir. simülasyonun gerçeklik ve illüzyonun bitti¤i yerde bafllad›¤›n› ileri sürmektedir. Amerikal›lar›n saplant› haline gelmifl korkusu olan ›fl›klar›n sönmesi. 1997: 96). Böylece postmodern dönemde gerçeklik yitirilmifltir. Disneyland her fleyden önce. Disneyland’›n her D‹KKAT köflesinde nesnel bir Amerika profiliyle karfl›laflabilmek mümkündür. s›radan. hiçbir fleyin durduramad›¤› bir kapal› devre içinde. “Gönderenden yoksun ve nerede bafllay›p nerede bitti¤i bilinmeyen. bir simülakrd›r. Önceleri insanlar› bir illüzyona inand›rmak amaçland›r›l›rken. kimin model oldu¤u. Disneyland flöyle aç›klar (Baudrillard. Disneyland’› düflsel bir evren olarak sunma arzusunun gerisinde yatan fley. Burada. Baudrillard’›n sanata ilflikin görüfller ise flöyledir: Sanat günümüzde amac›ndan S O R U tamamen sapm›fl durumdad›r. 2006: 242). Disneyland ile de engellenmifl ‹NTER NET olmaktad›r. Ünite . Simülasyon. di¤er bir ifade ile gerçe¤e ba¤›ml›d›r. simülasyonun ise eflitlik ilkesi ütopyas›na tamamen ters bir fley oldu¤unu kabul ederken. Baudrillard bunun tam da bir simülasyon oldu¤unu yeniden canland›rman›n karfl›t› olarak aç›klar. Baudrillard’›n “Simülasyon ve Simülakrlar (2005)” kitab› ile “Amerika adl› kitaK ‹ (1996a)” T A P b›n›n okunmas› yararl› olacakt›r. 24 saat her yerde ›fl›klar›n yand›¤› bir ülke olan Amerika’n›n bu küçük minyatürü de karanl›¤a karfl› korkusunu ›fl›k gösterileriyle gidermektedir. Disneyland’›n d›fl›nda kalan evrenin gerçek bir K ‹ T A P evren oldu¤una inand›rma düflüncesidir. O. Sanatta önemli olan illüzyon yaratmakt›r. Asl›nda kalabal›klar› buraya budur. yeniden canland›rma ile gösterge ve gerçeklik aras›nda bir eflde¤erlik ilkesi bulundu¤unu. BaudSIRA S‹ZDE rillard. yaln›zca kendi SIRA S‹ZDE kendinin yerine geçebilen bir fley” (Baudrillard. Allan. gerçe¤in de¤il.5. göstergeyi kesinlikle bir de¤er olarak yads›makta ve her türlü gönderenin ters yüz edilmesi ve öldürülmesi olarak görmektedir (Baudrillard. Baudrillard’›n Amerika (1996a: 63) adl› eserinde bahsetti¤i. gerçe¤in gerçe¤e benzemedi¤iTELEV‹ZYON ni gizleyebilmek ve gerçeklik ilkesinin devam›n› sa¤layabilmektir (Ritzer.

bu anlamda sistemin kendi içinde bir elefltirisi olarak sistemin muhalifDÜfiÜN EL‹M lerine kurulan bir tuzakt›r. ‹ktidar› güçlendirmek amac›yla gerçeklefltirilmifl bir skandal simülasyonudur. Ancak iktidar güdümleme iflini baflka alanlara -futbol. herkesi Watergate’in bir skandal oldu¤una inand›rmakt›r. 2006b: 12-14). Bu anlamda Watergate’in çok güçlü bir zehirleme yöntemi oldu¤u söylenebilir. (Bu düflsel oyunda ilki gibi önceden belirlenmifl yapay s›n›rlar›n ötesinde herhangi bir gerçekli¤in bulunmad›¤›n› gizlemeye çal›flmaktad›r. Ama bu içi bofl ve öncesi ya da sonras› olmayan bir gerçeklik. 2006a: 40). Ayr›ca fliddetin kokusunu hissetmektedirler. “Kusursuz Cinayet kitab› Baudrillard’›n düflüncelerinin daha iyi anlafl›lmas› baK ‹ T A(2006a)” P k›m›ndan önerilir. film. pop müzik gibi. çünkü herkes onun bir skandal oldu¤unu gizlemeye çal›flmaktad›r. Oysa kitleler mesajlar›n içinde bir gösteri olmas› koflulu ile tüm içeriklere kanmaktad›rlar ve anlam›n diyalekti¤ini yads›maktad›rlar. tüm verilerin güncelleflmeSIRA S‹ZDE siyle. gerçek dünyan›n ortadan kalkmas›n›n kusursuz bir cinayet olduS O R U ¤undan söz eder ve kusursuz cinayetin suç kan›t›n›n “kusursuzluk” oldu¤unu vurgular. Baudrillard. dünyan›n koflulsuz bir gerçekleflimidir. art›k toplumlar› sürükleyip götüren bir unsur olmaktan ç›km›flt›r. gösteri istemektedirler. Çünkü onlar anlam de¤il. tüm olaylar›n kat›ks›z bilgiye dönüflmesiyle. aksine kitlelerin istekleri onlar için önem tafl›r” önermesini Baudrillard do¤ru bulmaz. anlam üreticilerinin entelektüel bir rahata kavuflmak için ileri sürdükleri bir düflüncedir. Sonuç olarak. dünyan›n eksikliklerini tamamen gidermek. Nedeni ise. Baudrillard SIRA S‹ZDE gerçe¤in katledildi¤ini söyler. Medya anlam üretmeyi ahlaklaflman›n bir zorunlulu¤u olarak görmektedir. 2006a: 23). tüm eylemlerimizin. Dolay›s› ile kitleler anlamdan uzaklaflmaktad›rlar çünkü anlam. yani nihai AMAÇLARIMIZ çözümüdür (Baudrillard. K›saca. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Kitle iletiflim araçlar› sunumlar› ile sürekli imge ve anlam üretmekte dolay›s› ile kitleleri anlam›n egemenli¤i alt›nda tutmaktad›r. Baudrillard’a göre Watergate bir skanS‹ZDE dal de¤ildir. ‹ktidar da do¤rudan onu vurdumduymaz olarak güdümlemez. Dolay›s› ile vurdumduymazl›k kitleye iktidar taraf›ndan bahfledilmifl olur (Baudrillard.devrederek kendini bu iflin d›fl›nda tutar. gerçekli¤in kopyalanmas› ve gerçekli¤in klonlanarak yok edilmesi yoluyla dünyan›n h›zland›r›lm›fl çözülmesi. kitle vurdumduymaz davran›fl›n›n fark›nda olarak anlam istemekten Anlam›n Zedelenmesi TELEV‹ZYON . Kusursuz Cinayet kitab›nda. Art›k dünyan›n kimli¤ini saptamak ona göre gereksiz yarars›zd›r D Ü fi Ü Nve EL ‹M (Baudrillard. Gerçek sand›¤›m›z simülasyonlar asl›nda gerçe¤in yerine geçmifltir. 2005: 73). Çünkü bu ikiyüzlü davran›fl. onu müD‹KKAT kemmellefltirmek anlam›na geldi¤i kadar dünyan›n sonu oldu¤unu da ifade etmektedir (Adan›r ve Y›ld›r›m.) Watergate’in baflard›¤› tek fley der.108 Simülasyonun gerçe¤in yerini almas›yla birlikte. “Bu ba¤lamda medya yöneticileri kitlelere bu mesajlar› iletirken kitleyi kand›rma amac› gütmezler. içeriklerin ve kodlar›n ciddiyetine inand›rmaya yetmemektedir. Günümüzde anlam tam tersine karmafl›k ve herhangi bir uzant›s› olmayan bir olaya dönüflmüfltür. Böylece bu durum. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Baudrillard (2010: 31-34. Watergate. Baudrillard. Çünkü bu skandal sayesinde dünyaya bir doz politik SIRA ahlak tekrar fl›r›ngalanmaktad›r. Kitleler tam tersine kendilerine iletilen anlam bombard›man› karfl›s›nda özgürdürler. Eliot. 1999: 330) Disneyland örne¤ini daha ileriye götürerek Disneyland’›n tasarlama biçimiyle Watergate skandal›n›n tasarlan›fl biçimi aras›nda hiçbir fark olmad›¤›n› söyler. Kusursuz cinayet. Dolay›s› ile hiçbir çaba kitleleri. art›k anlam›n da içi boflalmaya bafllam›flt›r. Bu nedenle kitleler için anlam yerine gösteri önemlidir. Oysa kitleler buna direnç gösterirler. Asl›nda kitle vurdumduymaz de¤ildir. anlam›n saydaml›¤›ndan ve politik iradeden ölümden korktuklar› gibi korkmalar›d›r. Daha iyi haber vererek kitlelerin kül‹ N T E R Nyükseltmek ET türel düzeylerini gibi ahlaki bir sorumluluk duydu¤unu vurgular.

göstergenin en yüce ifllevinin gerçekli¤i ortadan kald›rmak ve ayn› zamanda bu kayboluflu perdelemek oldu¤u bir dünyada yafl›yoruz. parçalanmay› ve fleffafl›¤›. güvenli herhangi bir limana demirlemedikleri bir nihilizm evrenidir. Böylece kehanet gerçekleflmifltir der. postmodernizm boflluk ve ac›ya verilen bir yan›t olarak betimlenir. Postmodern sahne ölü anlam iflaretlerini. 2000: 378) Postmodernite ne iyimserdir ne de kötümser. teorilerin bofllukta süründükleri. anlam› olamayan bir tür tarih sonras›nday›z. Dolay›s› ile çabuk tüketilen ve deyim yerinde ise losyon etkisi b››rakan bir kültürdür. Neden “post” önekinin kulland›¤›n› ise flöyle aç›klar.5. Art›k yap›lacak fley parçalarla oynamaktan ibarettir. Oysa postmodern ça¤da nesneler anlam›n› yitirmifltir ve her fley medya taraf›ndan gösteriye dönüfltürülmüfltür (fiaylan. belirgin fleffaf. Çünkü kitle anlam›n gerçekli¤i alt›nda ezilmek istemez. Günümüzde sanat da farkl› bir fley yapm›yor. Kitle’den Sessiz Y›¤›na/Ço¤unlu¤a Baudrillard’a göre (2006b: 11-12) art›k gerçekli¤in yerini simülasyonun ald›¤› Bat› toplumlar›nda kitleler giderek ortadan kalkmakta. ç›r›lç›plakt›r. tarih durdu. Y›k›nt›dan artakalanlarla oynanan bir oyundur. henüz görülmemifl bir alt tabaka gerektirir. S›n›r tan›mayan büyüme. Böylece tüketim kullan›m de¤erinin tüketimi olarak. Postmodernizmde metalar›n kullan›m de¤erleri ile üretim ihtiyaçlar›n›n yerine iflaretlerin. göstergelerin tüketilmesi olarak de¤erlendirilir. Baudrillard’›n toplumsal›n simülasyonu hatta “toplumsal›n içinde kayboldu¤u kara bir delik” olarak gördü¤ü kitlelerin ne geçmiflte ne . maddi bir yarar olarak de¤il. Baudrillard (2006a: 18). ataleti ve içe dönük infilak› yo¤unlaflt›r›r. Görülece¤i gibi bir belirsizlikten ve anlam bofllu¤undan söz eden Baudrillard postmodernist bir tav›r sergilemektedir. Bu nedenle ayn› yazg›ya boyun e¤mifl durumdalar. y›k›lan her fleyin. postmodernite. Ama bu hiç de talihsizlik de¤ildir. nefleyle y›k›lan ve yaflayabilmek için. 2002: 243). Losyon etkisi k›sa süreli bir etkidir. ‘Post’ olmam›z bundand›r. Losyon etkisini yitirdikçe nesnelerin tüketimi de sürekli yeniden yeniden artar. buharlaflmakta ve onlar›n yerini “sessiz y›¤›nlar” almaktad›r. Art›k ilerledi¤imiz söylenemez. Anlam derinli¤i gizli bir boyut. 2000: 377). gel gelelim postmodern toplumda her fley görülebilir. Sadece ‘hareket’ halindeyiz. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 109 kaç›n›r. bunun yerine özellikle gösteri istedi¤ini a盤a ç›kar›r. Göstergelerin ve biçimlerin ço¤almalar›n› h›zland›r›r. 2000: 376). Parçalarla oynamak -iflte bu -post-moderndir (Kellner. Burada anlam bulamayacaks›n›z. Böylece nesnelerin tüketilmesi bir losyon etkisi b›rak›r. O nedenle sanki bir tür dairesel çekimmiflçesine bu tarihin içinde hareket etmekteyiz. 2004: 233). çabuk geçer. kendine yönelir (Kellner. Modernitede anlam derinlerdedir ve onu oradan çekip ç›karmak gerekir. Ünite . Bu yan›t geçmifl tüm kültürlerin. Postmodern dünya anlamdan yoksundur. Günümüzde kitle iletiflim araçlar› farkl› bir fley yapm›yor. var kalabilmek için üzüntü içinde yeniden infla edilen her fleyin geri getirilmeye çal›fl›ld›¤› geçmifl bir kültürün restorasyonuna yöneliktir.Tüketim Toplumu. 1996: 144-145). taklitlerin ve gösterilerin afl›r› gerçekli¤i (hiper realism of simulation) geçmifltir (Sarup. Baudrillard: (Kellner. Dolay›s›yla Baudrillard’›n dedi¤i gibi anlamla yaflayan anlamla ölür. Anlam›n ve modernitenin tüm göndergelerinin ve sonulluklar›n›n y›k›l›fl›ndan sonra. ayn› olan›n yeni kar›fl›mlar›na ve biliflimlerine dönüflen donmufl biçimlerini sergiler. Tüketim kültürü sonuç itibar›yla postmodern bir kültürdür ve derinliksizdir (Featherstone. Postmodernizm fleylerin ironisinde ve oyununda belli bir hazz› yeniden keflfetme giriflimini içermekteymifl gibi alg›lad›¤›n› belirtir.

Dolay›s›yla kitlelerin politik olarak temsili de art›k sorunlu bir hal alm›flt›r. Ona göre. her fleyin birbiri içine girerek içe do¤ru bir patlaman›n (implosion) ortaya ç›kmas› Postmodern toplumda varolmufltur. (Baudrillard. Ne oldu¤u hem bilinen. sosyoloji toplumsal›n ve aflamalar›n yayg›nlaflmas›n› betimlemekten baflka bir fley DÜfiÜNEL‹M yapamaz. onlar›n kültürlerinin alt›n ça¤› olarak adland›rabiliriz. . Bu aç›dan bak›ld›¤›nda. 2006b: 13) Kitlede bütün gönderenlerin devrik simülasyonlar› vard›r. Daha do¤rusu evrenselin s›n›rlar›na ulaflm›fl ve yay›labilece¤i alanlar› tüketerek aynen ilkel toplumlar›n için için kaynayan süreci denetleyememeleri sonucu patlayan süreç taraf›ndan y›k›lmalar› gibi bizim kültürlerimiz de bu patlayan süreci dengeleyememe ve ona egemen olamama sonucu yavafl yavafl yok olmaya bafllam›flt›r” (Baudrillard. hem de bilinmeSIRAetraf›nda S‹ZDE yen kitlelerin durmadan dönmektedir” (Baudrillard. 2006b: 32). Postmodern toplumun nas›l bir yap›lanmaya sahip oldu¤unu Baudrillard flu ifadelerle dile getirir: “Modern uygarl›klar. 2006: 13) Art›k devrimci umutlar da ortadan kalkm›flt›r. 2006b: 53). anlam›n medyada içe göçmesi. boflluklar› dolduran nesneler ve kristal kümeler taraf›ndan ifllenip geçilmektedir. iktidar›n üzerinde güçlü bir simülasyon etkisi bulunmas›na ra¤men kitlenin de ters simülasyon uygulayarak iktidar› çökertme gücünün bulundu¤unu gözden uzak tutmamal›y›z (Baudrillard. AMAÇLARIMIZ 2006: b14). bütün ayakta duramayan anlamlar›n. s›n›f ya da halk gibi eskiden kendilerine baflvurulan bütünlere benzemezler. Toplumsala ait olmad›¤› gibi toplumsal› yans›tmaktan da acizdir. Art›k ne emekçiler vard›r. ‹ N T E151. gösteri istemektedir. sosyolojik tan›mlaman›n tam tersi olmaktad›r. Bununla birlikte Baudrillard kitlenin sessizli¤inin bir patlamaya da aç›k oldu¤unu bu nedenle kitleden belli bir anlamda umutlu oldu¤unu söyler. Baudrillard bu durumu iktidar›n kitleyi dolayl› yollardan güdümlemifl olmas›yla aç›klamaktad›r. RNE T 1998: fiaylan. Bu dönemi. Toplumsal›n emilip da¤›lmas›n› ve içten dinaS O R U mitlenmesini anlayamamaktad›r. pazar›n evrenselleflmesi görünümü alt›nda bir yay›lma ve patlama. Tmedyan›n E L E V ‹ Z ve Y Otoplumsal›n N da kitlelerde içe göçmesi dâhil olmak üzere s›n›rlar›n çökmesine yol açan bir süreçtir (Best&Kellner. her düzeyde. Art›k kitle anlam de¤il. (Baudrillard. K ‹ T A P D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P Baudrillard’›n içe do¤ru patlama teorisi. Postmodernist döneme karfl›l›k gelmektedir. Dolay›s›yla kitlelerin anlam›n› yitirip sessiz ço¤unlu¤a dönüfltü¤ü bu belirsiz düzen. Çünkü sosyoloji yaln›zca olumlu ve kesinleflmifl bir toplumsall›k varsay›m› arac›l›¤›yla yaflayabilmektedir. Sessizlik arac›l›¤›yla içine çekildikleri tarihin de ilgi alan›ndan ç›km›fllard›r. olanaks›z tarihin ve art›k var olamayan temsil etme sistemlerinin kara kutusu kitle: Toplumsalla ilgili her fley unutuldu¤unda geSIRA S‹ZDE riye kalan art›kt›r. 2002: 243). mekanizasyon ve teknoloji gibi alanlarda d›fla do¤ru patlama (explosion) söz konusu iken. Kitleler. Toplumsal adl› boflluk ise “lofl bir beynin içinde durmadan dönen. Baudrillard’a göre modern toplumda ‹NTERNET metalaflma. ne de bir baflka toplumsal özne ya da nesneye ait T E L E V ‹ Z Y Okitlesi N bir kitle. Hiç kuflkusuz en az›ndan belli bir süre bir patlama ya da denetlenebilen ve aflama yanl›s› bir enerjinin özgürlefltirilmesini yaflam›fllard›r.110 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U de gelecekte yazabilecekleri bir tarihleri yoktur. çak›flan. hukukun ve zaferlerin evrenselleflmesi ad› alt›nda ekonomik ve felsefi de¤erler üstüne kurulmufllard›r. Ancak belli bir h›zland›rma ve zorlama sürecine göre bu patlama süreci denetlenemeyecek bir hale gelmifl ve olumsuz bir h›z ve genleflme düzeyine eriflmifltir. (Baudrillard. 2006b: 12). Toplumsal anonimleflerek kitleleri meydana getirmifltir. Bu anlamda kitle. Bütün gönderen sisKKAT D ‹yitirilmifl temlerinin.

Sonuç olarak. hatta hakarete varan yak›flt›rmalara maruz kalmas›na ra¤men. ELEfiT‹R‹LER 3 T SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZYON DÜfiÜNEL‹M ‹NTERNET S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . kendisinin de flimdi olarak gelece¤in bir simülasyon modeline yans›tt›¤›. Best&Kellner (1998: 172). içinde bulunulan çaSIRA S‹ZDE ¤›n belli e¤ilimlerini yeniden üretir”. Bu ba¤lamda. günümüz kitle iletiflim ve medya kuramlar›n› anlamada baflvurulan önemli bir referanst›r. Baudrillard’a göre kitleler neden sessiz y›¤›nlar haline gelir? TSIRA E L E VS‹ZDE ‹ZYON K ‹ T A P D Ünosyonu fi Ü N E L ‹ M fena halBest&Kellner’e (1998: 160) göre “Baudrillard’›n postmodernlik ‹ N T E R N E Tyapmaktan de yetersiz ölçüde teorilefltirilmifl olup yeterince ba¤lamsallaflt›rma yoksundur. tek yanl› olup.Tüketim Toplumu. Her ne kadar kendisi postmodern oldu¤unu kabul etmese de. Ünite . ‹lk high tech (ileri teknoloji) toplum teorisyeni olan Baudrillard. görüfllerinin belirsizli¤i ve anlams›zl›¤› vurgulamas› postmodern düflünceleri özetler niteliktedir. görüflleri postmodern teorinin içerisine tam otur‹NT ERNET maktad›r. Baudrillard’›n teorisi soyut.D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE 5. modernlik S O ile R U postmodernlik aras›ndaki çok say›da süreklili¤in yan› s›ra hâlihaz›r içinde bulundu¤umuz dönemin say›s›z can s›k›c› gerçeklikleri ve sorunlar› karfl›s›nda körlük etme e¤iliminD‹KKAT dedir. Baudrillard’›n Amerika (1996a) (Baudrillard anlatt›¤› çöküflün yans›mas›n› Amerika örne¤inde bulur) kitab›n›n da kötü bir soyutlamaAMAÇLARIMIZ dan ibaret oldu¤unu belirtirler ve analizlerinin yüzeysel kald›¤›n› söylerler. Simülasyon kuram›. Baudrillard’›nT20. Baudrillard’›n onlara K ‹ sosyolojisi T A P göre bir anti-sosyoloji ve bu anlamda örtülü bir sosyolojidir. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ 111 Bu konuda Baudrillard’›n “Sessiz Y›¤›nlar›n Gölgesinde Toplumsal›n kitaK Sonu ‹ T A (2006b)” P b›n›n okunmas› önerilir. birçok kesim taraf›ndan farkl› ve yanl›fl alg›lan›p.yy düflüncesindeELEV‹ZYON ki yeri sars›lmazd›r. Yine totallefltirici düflünceye yönelik olan postmodern elefltiriye ra¤men totallefltirici düflünceyi en berbat haliyle temsil etti¤ini belirtirler.

Asl›nda gerçeklik ters yüz edilmifltir. Metalar gösterge de¤eri kazand›klar› yola burada girerler ve sembolik al›flverifl bir metalaflm›fl göstergeler y›¤›n› alt›nda kaybolur. Tüketim nesneleri üzerinden insanlara neyi. Göstergenin üçüncü aflamas› Endüstri Devrimi’yle bafllam›flt›r. Bugün gerçeklik onun hiper gerçekli¤i olarak karfl›m›zda durmaktad›r. Yani kitle iletiflim araçlar› gerçekli¤i de¤il. hediye verme. do¤rudan sembolik iliflkiden bir uzaklaflmay› iflaret eder. Bu genellikle modernite olarak adland›r›lan dönemdir. tarihte 4 gösterge evresinin bulundu¤undan söz etmektedir. Bu aflamada. anlay›fl› önemsenir. Dolay›s› ile giderek birbirinden farkl›laflan bir göstergeler evreni mevcuttur. Yani tüketim toplumunda bolluk savurganl›kla efl anlama gelir. ileti. sahip olunan fleye sahip de¤ilmifl gibi yapmak. ‹kinci evre. göstergenin tam anlam›yla gerçek olan› temsil etti¤i vurgulan›r. En önemlisi de günümüzde art›k sembolik al›flverifl kaybolmufltur. Tüketim toplumuna iliflkin görüfllerini özetleyebilmek.sosyal gerçekli¤e do¤rudan ba¤l› ve onu ifade etmeye yöneliktir. kod olarak anlamland›r›l›r. Gerçe¤in taklidi. Bu ba¤lamda imge. Göstergenin dördüncü aflamas› ‹kinci Dünya Savafl›’ndan k›sa bir süre sonra bafllam›flt›r. ritüeller. belirli göstergelerin kullan›ld›¤› ba¤lamlar aç›k ve nettir. bütün iletiflimsel eylemler -ifade. gerçe¤in de¤il yaln›zca kendi kendinin yerine geçebilen bir fley olarak tan›mlan›r. Baudrillard’›n simülasyon kavram› bir köken ya da bir gerçeklikten yoksun gerçekli¤in modeller arac›l›¤›yla yeniden türetilmesidir. gerçekli¤in bafl döndürücü halini sunar. Simülakra ise taklit. Birincisinde. her fley tüketilmek üzere vard›r. A M A Ç 3 A M A Ç 2 . Gizlemek (dissimuler). al›flverifller vb. Birebir gerçe¤in yeniden üretilmesidir. Tüketim toplumu bir göstergeler toplumudur ve ayn› zamanda postmodern bir toplumdur. Gösterilenle gösterge aras›nda güçlü bir korelasyon vard›r.112 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Özet A M A Ç 1 Baudrillard’›n gösterge evrelerinin neler oldu¤u konusundaki görüfllerini ay›rt edebilmek. sahip olunmayan fleye sahipmifl gibi yapmakt›r. dâhil. Bu toplumda önemli olan tüketimdir. Bu gerçekli¤in sahteli¤i anlam›na gelir. gruplar›n k›saca insan türünün bir k›tl›k içinde oldu¤u olgusunun çarp›t›lmas›n› ortaya ç›kar›r. Gönderenden yoksun ve nerede bafllay›p nerede bitti¤i bilinmeyen. Gerçeklik bir yan›lsamadan ibarettir. Bu anlamda büyüme bolluktur. Sembolik al›flveriflin do¤um yeri de buras› olmufltur. Endüstri sonras› toplumlarda iletiflim teknolojilerinin ve kitle iletiflim araçlar›n›n sürekli gelifltirilmesi ve yayg›nlaflmas› belirleyici olmufltur. Gösterge. Burada mallar›n statü ve güç sembolleri olarak kitlesel kullan›m›n› görebiliriz. Baudrillard’a göre tüketim toplumu bir bolluk ve çokluk toplumudur. Simülasyon ve simülakrlar kavramlar›n›n ne anlama geldi¤ini tan›mlayabilmek. nas›l. Bu anlay›fl gerçek bir bolluk toplumunda olmad›¤›m›z› aksine toplumda yaflayan bireylerin. gösterifl. Baudrillard. Üretilen nesnelere s›rf üretilmifl olduklar›ndan dolay› bir kutsall›k ve olumluluk atfedilir. benzeri anlam›na gelir. Bizler göstergelere s›¤›narak ve gerçekli¤in yads›nmas› içinde yaflamaktay›z ve bu haberleri ald›¤›m›zdan dolay› da mucizevî güvenlik içinde oldu¤umuzu san›r›z. bolluk ise demokrasidir. Baudrillard’a göre medya da toplumda ayn› uygulamay› yapar. Gerçeklik simülasyonla üretilip ço¤alt›ld›¤› için her zaman fazlas›yla var olacakt›r. kabaca Rönesans ve Endüstri Devrimi aras›nda üstünlük kurmufltur. gösterge ne varsa hepsini tüketiriz. simüle etmek ise. Simüle etmek -m›fl gibi yapmak de¤ildir. nerede ve ne zaman tüketeceklerine iliflkin bir bilgi verilir.

Tükettikçe uyumlaflmakta ve sessiz ço¤unlu¤a dönüflmektedir. Ancak Baudrillard’›n kitlenin sessizli¤inin bir patlamaya da aç›k oldu¤u bu nedenle kitleden belli bir anlamda umutlu oldu¤u beklentisi vard›r. güvenli herhangi bir limana demirlenemeyen bir nihilizm evrenidir. postmodernizm boflluk ve ac›ya verilen bir yan›t olarak nitelenir. bütün gönderen sistemlerinin. Dolay›s› ile kitle simülasyon ve smülakrlar›n tüketicisidir. olanaks›z tarihin ve art›k var olamayan temsil etme sistemlerinin kara kutusudur.Tüketim Toplumu. Postmodern dünya anlamdan yoksundur. Toplumsala ait olmad›¤› gibi toplumsal› yans›tmaktan da acizdir. Oysa postmodern ça¤da nesneler anlam›n› yitirmifltir ve her fley medya taraf›ndan yeniden anlamland›r›l›r hale gelmifltir. Toplumsal anonimleflerek kitleleri meydana getirmifltir. A M A Ç 5 . postmodernite. ‹ktidar›n kitleler üzerinde güçlü bir simülasyon etkisi bulunmas›na ra¤men kitlenin de ters simülasyon uygulayarak iktidar› çökertme gücüne sahip oldu¤unu vurgular. Toplumsalla ilgili her fley unutuldu¤unda geriye kalan art›kt›r.5. bütün ayakta duramayan anlamlar›n. teorilerin bofllukta süründü¤ü. Kavramlar gerçe¤i aç›klamada yetersiz kal›r ve içe patlar. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 113 AM A Ç 4 Anlam zedelenmesine iliflkin görüfllerini aç›klayabilmek. Kitle ve sessiz ço¤unluk konusundaki görüfllerini analiz edebilemek. Kitle. Kitlede bütün yitirilmifl gönderenlerin devrik simülasyonlar› vard›r. Anlam›n ve modernitenin tüm göndergelerinin ve sonulluklar›n›n y›k›l›fl›ndan sonra. Modernitede anlam derinlerdedir ve onu oradan çekip ç›karmak gerekir. Ünite .

Gerçekle¤in simule edilerek gerçekmifl gibi sunumu e. c.114 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. Yarat›c›l›k d. Nesneleri tüketmenin gerekli oldu¤u d. Tüketim arac›l›¤› ile bireylerin sisteme uyumlu hale getirilmesi c. ‹deal olan› 6. Herfleye sahip olunmas› b. Topluluk e. Herkesin birbirine benzemesi d. Grup b. üretim sisteminin meyvesidir” ifadesi neyi ça¤r›flt›rmaktad›r? a. b. Afla¤›daki ifadelerden hangisi “sessiz y›¤›n›/ço¤unlu¤u” vurgular? a. Hiper gerçeklik kavram› neyi ça¤r›flt›r›r? a. Medyan›n sunumlar› ile toplumun denetlenmesi b. Anlam zedelenmesi ne anlama gelmektedir? a. Gönüllü olarak r›za gösterme 7. Herfleyin birbirine kar›flmas› 8. Sat›fl› art›rmaya yönelik sunular yapar. Güvenlik güçleri arac›l›¤› ile denetimin sa¤lanmas› c. Kitle d. c. d. b. e. b. Afla¤›daki ifadelerden hangisi günümüz toplumunda medya arac›l›¤› ile metalaflm›fl kültürü en iyi biçimde aç›klar? a. Toplumun normlar›na uygun davran›lmas› e. ‹zleyicinin akl›n› ürünleri almas› için çelmeyi amaçlar. Nesnelerin tükettirilmesi d. c. Sistemin sürekli nesneler üretti¤i e. ‹htiyaçlar›n sistem taraf›ndan üretildi¤i c. Gerçekli¤in modeller arac›l›¤›yla yeniden türetilmesidir. Baudrillard. Taklit etmektir. Gerçek d›fl›l›k b. Hiper uyumluluk ne anlama gelmektedir? a. ‹ç savafl 4. Tüketiciyi bilinçlendirir. Tüketimin haz duyma ifllevi gördü¤ü b. Herfleyin ölümüne iflaret eder. Anlam›n içeri¤inin boflalt›lmas›. Kavramlar›n anlam›n›n a盤a kavuflturulmas› b. Patlay›c› maddelerin genel ad› e. e. ‹zleyiciyi eve ba¤›ml› k›lar. ‹htiyaçlar›n do¤al oldu¤u 10. Taklit etmek. olguyu aç›klayamamas› c. Bask› ve güç kullanarak güvenli¤i sa¤lama e. Göstergenin klasik ça¤›n›n devam etti¤ini savunur. Küme c. Bilgi teknolojilerinin geliflimini vurgular. 9. anlams›zlaflt›rma c. Gizlemektir. Atomun parçalanmas› d. Baudrillard’›n “ihtiyaçlar. Sahtelik ile hayalli¤in kar›fl›m›d›r. Hayal gücünün üstünlü¤ü c. 5. Sibernetik kontrol ne anlama gelmektedir? a. “m›fl” gibi yapmakt›r. d. Anlam›n medyada içe göçmesi. Tüketim nesnelerini sunar. Gösterge de¤eri yarat›lmas› e. 2. Simülasyonun anlam›n› afla¤›daki önermelerden hangisi en iyi tan›mlar? a. Toplum . Herhangi bir arac›n kendine yetememesi b. Simülakr ve simülasyon dünyas›na vurgu yapar. Göstergenin klasik ça¤›n›n sonunun geldi¤ini belirtir. 3. Yasalar› onaylama d. e. Baudrillard’a göre postmodernite ile ilgili afla¤›dakilerden hangisi yanl›flt›r? a. içe patlama kavram›ndan neyi kastetmektedir? a. d.

Bu anlamda Loud ailesini ölüme mahkûm eden fley iflte bu kusursuzluktur. b 8. üstelik günlük yaflant›m›zla ilgili bir belge. 2010: 54-56) Kaynak: Baudrillard. t›pk› bir “laser”in yapt›¤› gibi yaflanan gerçekli¤i öldürebilmek için onu parçalar›na ay›rmaktad›r.” diyecektir. Bu durum bizi içinden ç›k›lamaz bir tart›flma ortam›na sürüklemektedir. a 7. Antikça¤ kurban törenlerinde yap›ld›¤› gibi ‘medium’un (arac›n ya da televizyonun) ›fl›klar› alt›nda yüceltilmek ve öldürülmek üzere seçilmifltir. Bu saçma ve paradoksal bir formüldür çünkü ne do¤ru ne de yanl›flt›r. Zaten yirmi milyon seyirciyi bafltan ç›kartan fley de iflte bu paradoks. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tüketim Toplumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. b 10.. ‹deal tipik bir Amerikan ailesi. Adan›r.. Bir ailenin yaflad›¤› dramlar. d 6. Sadece ütopik bir formüldür. Kokuflmufl. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kitleden Sessiz Ço¤unlu¤a” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Gerçe¤i hipergerçe¤e dönüfltüren mikroskobik simülasyonun sundu¤u haz budur. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tüketim Toplumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bu ütopyad›r. gerçekte “röntgencilik” yaparak alacaklar› zevkten fazlas›n› alm›fllard›r.. Üstelik bu filmin ne senaryosu ne de scripti vard›r. Bu parçalanman›n nedeni televizyon mudur? Peki televizyon olmasayd›. kesintisiz bir flekilde “el de¤memifl” bir hikâye gibi sunulmufltur. keyifli anlar hiçbir atlama ve s›çrama olmadan. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Anlam›n Zedelenmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ifllenmemifl) bir tarihi belgedir. . Olay›n kötü olan yan› bu filmin çekimi bitirildikten sonra ailenin darmada¤›n olmas›d›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tüketim Toplumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bugüne kadar gerçe¤e hiç bu kadar çok yaklafl›lmam›flt› (“ sanki o evin içindeymifliz gibi”). Çekimler anlams›z olana afl›r› anlam yüklemektedirler. Kitab›ndan 54-56 sayfalar› aras›ndan k›salt›larak al›nm›flt›r. Kitle toplumunu anlatan dramatik özelliklere sahip bir tören. b 5. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yönetmen: “Loud ailesi televizyon ekran›nda görünmeyi kabul ederek kendini ölüme mahkûm etmifl bir ailedir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kitleden Sessiz Ço¤unlu¤a” konusunu yeniden gözden geçiriniz. befl çocu¤u olan. (2010) “Simülakrlar ve Simülasyon” çev. Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard 115 Okuma Parças› Baudrillard ‘a Göre Panopti¤in Sonu Amerikan televizyonu günlük yaflam ideolojisiyle gerçekli¤e ait s›radanl›k ve özgünlü¤ü hala bir referans olarak almaktad›r. üç garaj›. Modern yazg› iflte budur. d 9. Yirmi milyon Amerikal› seyirciye sunulmufl bir kurban töreni. bu aile yaflant›s›n› sürdürebilecek miydi? Loud ailesinin sanki TV kameras› evin içinde de¤ilmifl gibi çektik. Örne¤in 1971 y›l›nda Loud ailesi deneyinde oldu¤u gibi. dekoratif bir ev kad›n›na (housewife) ve uppermiddle standing (orta s›n›f›n üst katmanlar›ndaki yaflam kolayl›klar›na sahip) bir aile. e 2. Loud ailesi boflanm›fl vs. yaklafl›m›ysa daha da tuhaft›r. Yönetmen: “Aile sanki biz orada de¤ilmifliz gibi davrand› ve yaflad›” diyerek kendi kendine böbürlenmektedir.. Yedi ay aral›ks›z bir flekilde sürdürülen çekim sonucunda 300 saatlik bir film elde edilmifltir. “American way of life” ›n ideal kahraman› olan bu aile. d 3. (Baudrillard. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Tüketim Toplumu” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Zaten iflin bafl›ndan itibaren böyle bir ailenin seçimi hipergerçek bir olayd›r. O.5.Tüketim Toplumu. Ünite . Televizyonun. b 4. Jean. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Göstergenin Evreleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. “Sanki biz orada de¤ilmifliz gibi” sözüyle “sanki siz oradaym›fls›n›z gibi” sözü ayn› anlama gelmektedir. Bu program› izleyen seyircilerse. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. Çünkü bir kamera objektifi. Kaliforniya’da yaflayan. insano¤lunun aya ayak basmas›n› göstermesi kadar önemli bir belge. toplumda iyi bir yere sahip.. Öyleyse söz konusu olan fley gerçekten bir kurban törenidir. mesleki aç›dan oldukça iyi para kazanan. Ankara: Do¤u Bat› yay. çürümüfl site toplumlar› art›k Tanr›lar›n gazab›na u¤ramaktad›r. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Simülasyon ve Simülakrlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. K›saca bu “brüt” (ham.

116

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1 Günümüz toplumunu tüketim toplumu olarak adland›ran Baudrillard, Descartes’in “düflünüyorum o halde var›m” önermesini “tüketiyorum o halde var›m” biçimine dönüfltürmüfltür. Bireyler aç›s›ndan tüketim bir var olma modu olarak de¤erlendirilir. Tüketimin bir prestij sa¤lad›¤› gösterge de¤eri bulunmaktad›r. Bireyler markalar›, moda olan nesneleri tükettikçe di¤er bireylerle benzeflmekte ve uyumlaflmaktad›r. Tüketim toplumu bolluk ve çokluk toplumudur. Her fleyin tüketim nesnesine dönüfltü¤ü bir toplumdur. Bireyler haz ve zevkler ad›na g›da ürünlerinden giyim, ev dekorasyonu, okudu¤u kitaplar, izledi¤i filimler ve dizilere var›ncaya kadar medya taraf›ndan tükettirilmektedir. Böylece siyasi iktidar›n yasalar›na, güvenlik güçlerine gerek duyulmadan bireylerin denetimleri sa¤lanm›fl olmaktad›r. Bu denetim bir çeflit sibernetik kontrol olarak de¤erlendirilmektedir. S›ra Sizde 2 Simüle etmek yaln›zca -m›fl gibi yapmak de¤ildir. Bire bir, gerçe¤in yeniden türetilmesidir. Gerçeklik simülasyonla üretilip ço¤alt›ld›¤› için her zaman fazlas›yla var olacakt›r. Gizlemek (dissimuler), sahip olunan fleye sahip de¤ilmifl gibi yapmak; simüle etmek ise, sahip olunmayan fleye sahipmifl gibi yapmakt›r. Birincisi bir varl›¤a (flu anda burada bulunmayan) di¤eriyse bir yoklu¤a (flu anda burada bulunmamaya) göndermede bulunmaktad›r. Örne¤in, hastaym›fl gibi yapan kifli yata¤a uzan›p etraf›ndakileri hasta oldu¤una inand›rmaya çal›fl›rken bir hastal›¤› simule eden kiflide bu hastal›¤›n semptomlar›n› görmek mümkün olacakt›r. Bu noktadan sonra hem kifli hem de çevresindekiler için gerçeklik yan›lsamaya u¤ram›fl ve neyin gerçek neyin sahte, neyin düflsel neyin simule edilen oldu¤u birbirine kar›flm›flt›r. Baudrillard’›n deyimi ile “deliyi bu kadar iyi taklit eden biri herhalde gerçekten delidir” görüflüne kat›lmamak mümkün de¤ildir. S›ra Sizde 3 Baudrillard’a göre sosyolojinin temel kavramlar›ndan olan “toplumsal” kavram› içe patlam›flt›r. Yani günümüz pratiklerine denk düflmedi¤inden gerçekli¤ini yitirmifltir. Art›k gerçekli¤inin yerini simülasyonun ald›¤› Bat› toplumlar›nda uyumlaflt›r›lm›fl kitlelerden söz edilmektedir. Kitle, bir süngerin suyu emdi¤i gibi toplumsal› emmektedir. Böylece kitle giderek ortadan kalkmakta, buharlaflmakta ve onlar›n yerini “sessiz y›¤›nlar” almaktad›r. Baudrillard kitleyi, toplumsal›n simülasyonu hatta “toplumsal›n içinde kayboldu¤u kara bir delik” olarak görür. Kitlede bütün yitirilmifl gönderenlerin devrik simülasyonlar› vard›r. Bütün gönderen sistemlerinin, bütün ayakta duramayan anlamlar›n, olanaks›z tarihin ve art›k var olamayan temsil etme sistemlerinin kara kutusu haline gelen kitle, toplumsalla ilgili her fley unutuldu¤unda geriye kalan “art›k” olarak nitelenmektedir.

5. Ünite - Tüketim Toplumu, Simülasyon / Simülakrlar ve Sessiz Ço¤unluk: Jean Baudrillard

117

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar
ALLAN, Kenneth. (2006). Conptemporary Social and Sociological Theory, Visualizing Social Worlds, Thousand Oaks, California: Pine Forge Press. ELLIOT, A. (1999). Contemporary Social Theory, Massachusetts-Oxford: Blackwell Publish. FEATHERSTONE, Mike. (1996). Postmodernizm ve Tüketim Toplumu, Çev.: M. Küçük, ‹stanbul:Ayr›nt› Yay›nlar›. GÖRGÜN-BARAN, A. (2006). “Postmodernizm”, Feodaliteden Küreseleflmeye içinde, Ankara: Lotus Yay›nevi. BAUDRILLARD, Jean (1996a). Amerika, Çev.: Y. Avunç, ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. BAUDRILLARD, J. (1996b). Kötülü¤ün fieffafl›¤›, Çev.: Ifl›k Ergüden, ‹st.: Ayr›nt›Yay., BAUDR‹LLARD, J. (1997). Tüketim Toplumu, Çev.: Hazal Deliceçay - Ferda Keskin, ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. BAUDR‹LLARD, J. (1998). Foucault’yu Unutmak, Çeviren: Oguz Adan›r, ‹zmir: Dokuz Eylül Yay›nlar›. BAUDR‹LLARD, J. (2001). Tam Ekran, Çeviren: Bahad›r Gülmez, ‹stanbul:YKY, Cogito. BAUDR‹LLARD, J. (2005a). Anahtar Sözcükler, Çeviren: O¤uz Adan›r-Leyla Y›ld›r›m, Ankara: Paragraf Yay›nevi. BAUDRILLARD, J. (2006a). Kusursuz Cinayet, Çev.: Necmettin Sevil, ‹st.: Ayr›nt› Yay. BAUDRILLARD, Jean (2006b). Sessiz Y›¤›nlar›n Gölgesinde Ya da Toplumsal›n Sonu , Çev.: O¤uz Adan›r, ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. BAUDRILLARD, Jean. (2010). Simülakrlar ve Simülasyon, Çev.: O¤uz Adan›r, Ankara: Do¤u Bat› Yay›nlar›, BEST Steven ve KELLNER Douglas. (1998). Postmodern Teori, Çev.: Mehmet Küçük, ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›, KELLNER Douglas (2000). “Toplumsal Teori Olarak Postmodernizm: Baz› Meyda Okumalar ve Sorunlar”, Modernite Versus Postmodernite içerisinde, Derleyen ve Çeviren: Mehmet Küçük, Ankara: Vadi Yay›nlar›, ÖNK, Ürün Y›ld›ran (2009). “Baudrillard Perspektifinden Bir Kitle ‹letiflim ve Sanat Arac› Olarak Simülasyon Evreninde Televizyon” Selçuk ‹letiflim, 5, 4, (201-218). R‹TZER, George (1997). Postmodern Social Theory, New York, St. Luis, San Fancisco, Toronto: The McGraw-Hill Companies, Inc. SARUP, Madan (2010). Post-Yap›salc›l›k ve Postmodernizm, Çev. Abdülbaki Güçlü, ‹stanbul: K›rkgece Yay›nlar›, SLATTERY, Martin (2007). Sosyolojide Temel Fikirler, Çev.:Ümit Tatl›can-Gülhan Demiriz, Bursa: Sentez Yay›nc›l›k. STEVENSON, Nick (2002). Understanding Media Cultures, London: Sage Pub. fiAYLAN, Gencay (2002). Postmodernizm, Ankara : ‹mge Yay›nlar›, THIRY-CHERQUES, Hermano Roberto (2010) Baudrillard: Work And Hyperreality . RAE Eletrônica, 9(1). Eriflim: 10.06.2011, h t t p : / / r e d a l y c . u a e m e x . m x / s r c / i n i c i o / A r t PdfRed.jsp?iCve=205115349010

6
Amaçlar›m›z
• • • •

ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Post-yap›salc›l›kla post-modernizm aras›ndaki iliflkiyi aç›klayabilecek, Post-yap›salc›l›¤› yap›salc›l›ktan ay›rt edebilecek, Michel Foucault’nun temel düflünce ve kavramlar›n› tan›mlayabilecek, Michel Foucault’nun çal›flmalar›nda iktidar kavram›n›n önemini özetleyebilecek, Jacques Derrida’n›n düflüncelerini yap›salc›l›ktan ay›rt edebilecek, Jacques Derrida’n›n çal›flmalar›nda kulland›¤› temel kavramlar› aç›klayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
Post-Yap›salc›l›k Söylem Bilginin Arkeoloji Soykütük • ‹ktidar • Yap›söküm • Arfliv

‹çindekiler
• • • • • G‹R‹fi POST-YAPISALCILIK MICHEL FOUCAULT JACQUES DERRIDA DERRIDA’NIN TEMEL DÜfiÜNCE VE KAVRAMLARI • POST-YAPISALCILI⁄A YÖNELT‹LEN ELEfiT‹R‹LER

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida

Zygmunt Bauman ve David Harvey gibi düflünürler ise post-modernizmi tamamen yeniden bir yap›lanma olarak de¤erlendirirler. mutaass›pl›k gibi ideolojik görünümleri de olan büyük teorilere karfl› duyulan belirsizlik ve flüphecili¤i ifade etmektedir. Ferdinand de Saussure’ün temellerini att›¤› yap›salc› karfl› elefltirel nitelikte ayr› bir yaklafl›m olarak ortaya ç›km›fl olmakla birlikte yap›salc›l›kla pek çok ortak özelli¤e sahip olmas› nedeniyle literatürde kimi zaman yeni olarak SIRAyap›salc›l›k S‹ZDE da adland›r›lmaktad›r. PierSIRA S‹ZDE re Bourdieu. Jean Baudrillard. Bu ba¤lamda post-modern teori. en genifl tan›m› ile insan olma. (›) Birincisinde post-yap›salc›l›k dil ve literatür ba¤lam›nda ele al›n›rken (››) ikincisinde felsefe ve sosyal bilimler ba¤laO R verilecektir. Fredric Jamerson. Jacques Darrida. Ba- AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Bu entelektüel yaklafl›m yirminci yüzy›l›n son çeyre¤inde Fransa’da. Afla¤›da bu iki temel ba¤lamdaki yaklafl›mlaraSyer D ‹ K K dilbilime AT Post-yap›salc›l›k. Stephen Crook. ‹NTERNET Örne¤in Michel Foucault ve Jean. TEL EV‹ZYON ça¤dafl toplumlar› analiz etmede yeni özel bir form olarak ortaya ç›kar ve bilim insanlar›n›n yaklafl›m›na göre ya sosyo-kültürel unsurlar›n yeniden yap›lanma süreci (post-modernization) ya da de¤iflimdeki yeni e¤ilimler olarak de¤erlendirilirler. Bu aç›dan bak›ld›¤›nda K ‹ T A P “post” eklentisi bir bakma modernizasyona ve de¤iflime iliflkin pek ço¤unun sosyalizm. dünya ve anlamlar› oluflturma ve bunlar› yeniden üretme süreçleri aras›ndaki iliflkileri irdeleyen bir yaklafl›m olarak tan›mlanabilir (Belsey. s›n›rlar› belirsiz ve tart›flmal› olmakla birlikte post-modernizm. 2002). Jean Baudrillard. bilginin söylemsel ve öyküsel oluflumunu ve kültürel elefltiri ve felsefi bir yans›mayla dil ile iktidar aras›ndaki iliflkiyi post-modern yaklafl›mla analiz ederler.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida G‹R‹fi Post-yap›salc›l›k. liberalizm.François Lyotard. U m›nda ele al›n›r. özellikle Louis Althusser. Bu yaklafl›m› iki teDÜfiÜNEL‹M mel kolda de¤erlendirmek mümkündür. post-modern teori. Roland Barthes. Michel Foucault. Jan Pakulski ise süre giden sürecin yeni bir aflamas› ve yeni ortaya ç›kan e¤ilimler olarak ele al›rlar. Post-yap›salc›l›k. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Burada bir noktan›n daha belirtilmesi gerekir. post-sanayi toplumu gibi kavramlarla birlikte kullan›lmaktad›r. Julia Kristeva ve Jean-François Lyotard’›n çal›flmalar›yla ortaya koyulmufl ve dünyaya yay›lm›flt›r.

Biz burada bu tart›flmalara girmeden post-yap›salc›l›¤›n do¤uflu. plastik sanatlardan mimariye kadar pek çok alanda etkili olmufltur. Frans›z ve k›ta Avrupas› felsefecileri ve teorisyenlerinin entelektüel görüfllerini kapsar. P çeliflkili birbirinin olgular›n uzlaflt›r›larak birlefltirilmesi anlam›nda daha çok felsefe ve dinde kullan›lan bir kavramd›r. olgular›n ticarileflmesi. post-modernizm. Senkretizm (syncretism).” D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET Post-yap›salc›l›k ve yap›çözüm veya yap›söküm (deconstruction). ‹nsan kültürünün yap›lar arac›l›¤› ile anlafl›labilece¤ini savunan ve bu görüfllerini özellikle dil üzerinde modelleyen yap›salc›l›ktan DÜfiÜNEL‹M büyük oranda etkilenen ama ondan farkl›laflan bir düflünce ak›m›d›r. post-modernizmin SIRA habercisi olarak kabul edilir. 1960’larla pop. K ‹ T Az›tt›. 1997:9). D‹KK AT Post-yap›salc›l›k “1960’larda Fransa’da ortaya ç›kan ve h›zla di¤er ülkelere yay›lan genifl tabanl›. anti-humanizm. ‹ T A P D‹KKAT Eklektizm. k›sa ömürlü sosyal yap›lanmalar. Örne¤in kültürel ço¤ulculukta genifl bir toplum içindeki daha ufak gruplar›n kültürel kimliklerinin korunmas› anlafl›l›rken politik ço¤ulculukta. Post-modern sanat›n en temel özelli¤i. disiplinler aras›” bir entelektüel harekettir (Marshall. 1950’lerle birlikte modern sanat kendi izole yap›s›n› kaybederek popülerleflmeye.120 Ço¤ulculuk. Bu yaklafl›m. Marshall’›n ifadesiyle (1999: 595) “Post-yap›salc›K ‹ T ASaussure’ün P l›¤›n esas baflar›s› dil kuram›n›n içinde yer alan radikal analitik olanaklar›. fikirlerin birlikte ele al›nmas› gerekti¤ini ileri süren kavramsal bir AMAÇLARIMIZ modeldir. Basit bir ifadeyle post-yap›salc›l›k. ticarileflmeye ve beraberinde uluslararas› boyut kazanmaya bafllaAMAÇLARIMIZ m›fl. yayg›nlaflan eklektizm (eclecticism). genel olarak tek bir perspektiften ziyade farkl› perspektifler aç›s›ndan yaklaflmay› öngörür ve pek çok alanda kullan›l›r. 1999:595). Bu düflünce ‹NTERNET hareketi. post-moderniteyi geliflen kitle medyas›. 2006) de büyük oranda etkilenmifltir. 20. daha radikal bir yaklafl›mla post-modernizmin post-yap›salc›l›ktan DÜfiÜNEL‹M beslenerek geniflleyen yapay bir tart›flma oldu¤unu ileri sürerler. Kayna¤› yap›salc›l›k olan post-yap›salc›l›k bundan dolay› yaSIRA S‹ZDE p›salc›l›kla benzer baz› özellikler tafl›makla birlikte (örne¤in her iki yaklafl›m da elefltirel olmakla birlikte) iki yaklafl›m›n birbirlerinden oldukça ayr› oldu¤u da bilinmektedir (SaAMAÇLARIMIZ rup. iletiflim ve kitle tüketimi ile yine kitle tüketimi ve yeni dönemin getirdi¤i ve yayg›nlaflan yönlendirilmifl iletiflim. politik gücün seçimlerle oluflmas›n› ço¤unlu¤un hegemonyas›n› SIRA S‹ZDE yaratmas› nedeniyle ret edilerek toplum içindeki farkl› gruplar›n eflit temsili amaçlan›r. ampirik ve objektif ba¤lamda aç›klamay› vaat eder. L ‹ M alanlarda D Ü fi Ü N Efelsefi ekonomik. Bu yaklafl›m. ‘dil’ ve dile benzer flekilde toplumun anlaml› yap›lar veya sistemler olarak analiz edilebileceklerini varsayan yap›salc›l›¤›n yeniden yorumlan›fl› olarak tan›mlanabilir. ayd›nlanman›n reddi ve var oluflçu feS O R U nomenolojiden (Davis. yy’›n ikinci yar›s›nda kültürel veS‹ZDE sanatsal bir ak›m olarak bilinen Dada veya Dadaizm. geliflen kültürel ço¤ulculuk (pluralism). temsil edici bir fenomenden ziyade anlamland›r›c› bir fenomen fleklinde yeniden keflfetmesi ve geniflletmesi olmufltur. bütüncül bir tutarl›l›¤› olanaks›z k›lmas› nedeniyle elefltirilir. dolay›s›yla gevflek biçimde yap›land›r›lm›fl. sembolik tüketim ve zaman ve mekân›n daralmas› ile iliflkilendirir. benzer flekilde dinî. T SIRA E L E V S‹ZDE ‹ZY O N yy. sosyal parçalanma (fragmentation). Ayr›ca farkl› bir anlamda dilbilimde de yer DÜfiÜNEL‹M bulur. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S O R U udrillard. esnek uzmanlaflma. stillerdeki senkretizm (syncretism) ve geneldeSIRA tüm de¤erlerde artan bir liberalleflme olarak ortaya koymaktad›r. populizm. GüS‹ZDE nümüzde de bu kavramlar üzerine tart›flmalar yo¤un olarak devam etmektedir. Crook ve arkadafllar› ise bu döneme iliflkin temel e¤ilimleri. sanattan beslenerek geliflmifl. yüzeysellik. olgulara SIRA S‹ZDE yaklafl›mda tek bir paradigma yerine farkl› teorileri. ‹NTER N E Tve politika kültür. Aç›k ‹NTERNET . Baz› düflünürler. sanat aln›nda ilerici ve yenilikçi anlam›nda S O R Ukullan›lan bir terimdir. ba¤lamda Foucault D ‹ K K A Tdaha dikkat çekmek faydal› olacakt›r. Bu aç›dan 20. POST-YAPISALCILIK Post-yap›salc›l›k. Ayd›nlanma ile bafllayan modernite. SIRA TÖrne¤in E L E VS‹ZDE ‹dinsel ZYON varsay›mlarda ya da metinlerde bilimsel içerik aramak gibi. da yer bulur. modern sanat›n elitist ve avangartK(avan-garde) yap›s›n› ret etmesidir. Post-modernizmin temellerini Burada bir noktaya çok daha önceleri sanatsal ak›mlarda bulmak mümkündür. Avangart (avan-garde). farkl›laflma (differentiation). dünyay› rasyonel. sundu¤u yeni perspektifler ve bu S O R U ve Darrida’n›n görüfllerine yer verece¤iz. post-modernizmin teorik formülasyonu olarak da düflünülebilir.

Post-yap›salc›lar. D ‹ K biri. devlete karfl› iflçi ve ö¤renci isyanlar›n›n yo¤un olarak vuku buldu¤u politik kargafla dönemi içindedir. de¤erler. Örne¤in Foucault’nun “Delili¤in Tarihi” adl› eseri. 2. bilifl seviyesinin veya bilimselli¤in alt›nda yer al›rlar (Foucault. Foucault’nun “subjugated knowledges” (tutsak bilgiler) olarak adland›rd›¤› bu farkl› bak›fl aç›lar›. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P . herhangi bir metnin içindeki ikili karfl›tl›klar›n (aç›kkapal›.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 121 Yap›çözüm veya yap›söküm. Post-yap›salc›lar›n yap›salc›l›¤a olan elefltirileri ise iki ana tema üzerinde toplanmaktad›r: (›) Yap›lar›n kendi kendilerine yetmesi ve (››) bu yap›lar›n ikili z›tl›klardan oluflmas›. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P Post-yap›salc›l›¤›n temel önermeleri afla¤›daki gibi s›ralanabilir: 1. yanl›fl yorumlara TELEV‹ZYON ve önyarg›lara maruz kald›¤›n› ileri sürer. gerçeklik. Bu bilgiler. Dolay›s›yla Foucault. S O R U delilikle ilgili kültürel tutumlar›n bir tarihidir. kültürel kavramlar›n zaDÜfiÜN EL‹M man içinde nas›l de¤iflti¤ine odaklanarak ayn› kavramlardan flimdi ne anlafl›ld›¤›n› bulmaya çal›fl›r. Latince hiçlik anlam›ndaki “nihil” kökünden gelen temeldeDhayat›n üzerine kurulu felsefi bir ö¤retidir. daha bask›n olan bilgilerin arkas›na saklanm›fl. K A T tarihe bak›fl Yap›salc›l›k ile post-yap›salc›l›k aras›ndaki en temel farkl›l›klar›ndan aç›lar›d›r. bir bak›ma bu elefltirileri hakl› ç›karman›n araçlar›n› sunmufltur. 1980:82). Bat› kültürünün temel kabullerini teflS O R U hir ederek. Tarih ve kültürün yap›lar› koflulland›rd›¤›ndan “yap›lar›n”. bu doktrinin di¤er temel yaklafl›m›n› oluflturur. nihilizm. Ço¤unlukla var olufl formunda karfl›m›za ç›ksa da epistomoloji. Tarih farkl› seçeSIRA S‹ZDE nekler sunar. kurallar ve yasalar›n bulunmamas› hâlini ifade eden “anomi” hâli ile birlikte an›labilmektedir. Post-yap›salc›l›k. Post-yap›salc› düflünce ak›m›n›n ortaya ç›kt›¤› 1960’l› y›llarda Fransa. gerçekli¤in AMAÇLARIMIZ bulunmad›¤›n› ve bu ba¤lamda bilginin de mevcut olamayaca¤› iddias›. estetik ve ahlak yarg›lar›na iliflkin bir tercihi de¤erlendirmenin rasyonel bir yolunu sunmaz. ancak elefltiri yolu ile ortaya ç›kar›labilecek ve diskalifiye SIRA S‹ZDE edilebilecek bilgiler setidir. Dolay›s›yla bir nesneyi anlamak için hem nesnenin kendisini hem de bu nesneyi üreten bilgi sistemleri bir arada incelenmelidir. ‹ K K A T anlams›zl›¤› Nihilizm. eski düflünce kal›plar›n› söküp atarak bir temizleme yapar ve yeni bir anlama biçiminin yolunu açar. metafizik. devaml›devams›z vb. ‘subjugated knowledges’ kavram›yla iki fleyi kasteder: (›) Bir tarafta formal organizasyonlar›n içinde gömüDÜfiÜNEL ‹M lü olan veya maskelenmifl tarihsel içerikler. Moral de¤erlerin gerçekte var olmad›klar› ve sonradan soyut olarak ortaya ç›kt›¤›n›. yaflam›n somut bir anlam›. bilginin nas›l üretildi¤ini temel araflt›rma SIRA sorunsal› olarak ka‹NTERNET bul eder. anarflizm gibi alternatif felsefelere olan ilginin artt›¤› bir dönemdir. ve ontoloji alanlar›nda da kullan›lmaktad›r.6. tarihe göreli yaklafl›rlar ve evrimsel bir çizgi üzerinde geliflti¤i tezini ret ederek raslant›sal olgulara dayal› oldu¤unu iddia ederler. Oysa post-modernizm bu güvene sahip de¤ildir. yap›salc›l›¤›n aksine tarihseldir. Bu ba¤lamda PostS‹ZDE yap›salc›l›k. Ünite . iyi-kötü. bir gerçekli¤in oldu¤unu kabul eder ve e¤er do¤ru metotlar kullan›l›rsa bu gerçekli¤in bilgisine ulafl›labilir oldu¤una inan›r. metnin bütünlü¤ü aç›s›ndan tutars›z kullan›mlar›n› ele alarak yazar›n kurdu¤u kavramsal ayr›mlar›n baflar›s›zl›¤›n› aç›klamak için gelifltirilmifl bir metin okuma yöntemidir. Bu aç›dan feminizm. amac› ve gerçek bir de¤erinin olmad›¤›n› ileri sürer. 3. Post-modern bak›fl. ‹flte post-yap›salc›l›k. bask›n Bat› felsefesi ve kültürünün elefltirisi niteli¤indedir. (››) diskalifiye edilmifl olan bilgi serileri (Foucault. Bu naif bilgiler. Yaflam›n temel referans noktalar› olan normlar. 2003:7). çünkü “sebebin” kendisi de kendi yolunda k›s›tl› bir tarihsel formdur ve sebeplerin vaat etti¤i kesinlikler art›k yoktur. Varoluflcu SIRA S‹ZDE nihilizm.

tekil anlamlar illüzyonunu üreten bilgi sistemlerini ve kabullerini “yerinden ç›karmak” t›r. kültürel normlar ya da di¤er metinler ba¤lam›nda). ›rk. Daha ziyade amaçlar›. anlam ve var olufl yaratabilir. 6. böylelikle yazara sabitlenmeden di¤er anlam kaynaklar› da araflt›r›l›r (farkl› okuyucular. do¤rulu¤u metnin ‘arkas›nda’ ya da ‘içinde’ görürken post-yap›salc›l›k okuyucu ile metnin karfl›l›kl› etkileflimini üretkenlik olarak görmektedir” (Sarup. Dolay›s›yla bireyin benlik alg›s› onun nesnelerin anlamlar›n› yorumlamas›nda kritik bir rol oynar. Babas› ise baflar›l› bir doktordu. Her birey. Foucault.1 Foucault. hiyerarfli içinde “bask›n olan›n temel niteli¤i” kavram›n› reddederler. Takip eden sekiz y›l içinde kolayl›kla kürsü sahi- Resim 6. yani gösteren taraf›ndan infla edilir. Bir metin yazar›n›n amac›. birey taraf›ndan. Ona göre yeni bir bilgiye ulaflmak ancak tüm s›n›rlar›n zorlanmas›yla mümkündü. gibi) aras›ndaki gerilimlere sahiptir. Dolay›s›yla post-yap›salc›l›kta bir kültür nesnesinin ne anlama geldi¤ini anlamada. Post-yap›salc› metin analizlerinde okuyucu. yani gösterilen. Anlam. kariyer vb. bu iliflkileri analiz ederken bask›n olan ile itaat eden aras›ndaki ba¤›ml›l›¤› a盤a ç›karmakt›r. herhangi bir metinle ilgili olarak yeni ve bireysel amaç. . Bu yer de¤ifltirme yazar› merkezden alma olarak de¤erlendirilir. Bu iliflkileri anlaman›n tek yolu. 7. hatta y›ld›z bir ö¤rencisiydi. okuyucu için ikincildir. Post-yap›salc›lar bir metnin tek bir amac›n›n. tekil ve tutarl› bir varl›k oldu¤u görüflüne kat›lmazlar. Post yap›salc›lar “benli¤in” ayr›. yazar›n yerini al›r. onun belli de¤iflkenlerle (örne¤in kimlik ba¤lam›nda ) olan iliflkisinin analizi büyük önem arz eder. (››) di¤eri kendine özgün s›ra d›fl› yaflam biçimi (Gutting 2005). Doktora tezini tamamlarken Sorbonne’un en güçlü profesörlerinden biri taraf›ndan desteklenmifl ve hemen tezinin bas›lmas›n›n ard›ndan dönemin belli bafll› entelektüellerinden olumlu elefltiriler alm›flt›r. 5.122 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› 4. “Yap›salc›l›k. ünlü bir taflra ailesinin o¤ludur.) O. birbiriyle çat›flan bilgi hükümleri (toplumsal cinsiyet. Post-yap›salc›lar. akademik ve siyasi ba¤lant›lar› nedeni ile akademik h›rslar› olanlardan beklendi¤i üzere yüksek okul ö¤retmenli¤i yapmak yerine bir süre ‹sveç. Böylelikle. (Sonradan bilinmeyen bir nedenden dolay› Paul ismini reddetmifltir. Aksine birey. felsefesinin bir uygulama alan› gibiydi. Bu alternatif kaynaklar›n birbirleriyle tutarl›l›k göstermeleri de gerekmez. zaman›n ünlü filozofu Sarte ile birlikte bir protesto gösterisinde (Gutting 2005). Paul Michel Foucault prestijli bir okul olan École Normale Supérieure’un parlak. Her ne kadar farkl› düflünürlerin benlik hakk›ndaki görüflleri farkl›laflsa da post-yap›salc›lar benli¤in söylemlerle infla edildi¤i görüflünü s›kl›kla paylafl›rlar. Polonya ve Almanya gibi ülkelerde dolaflm›flt›r. anlam›n›n ve tekil bir var olufla sahip oldu¤u fikrini reddederler. MICHEL FOUCAULT Foucault’un Yaflam› Foucault’un yaflam›n› iki boyutta de¤erlendirmek gerekir: (›) Biri standart kal›plar içindeki kiflisel yaflam tarihi. 1997: 12). s›n›f. gösterilen gösterenin önceli¤ine göre konuflur. Asl›nda yaflam biçimi.

AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P SIRA S‹ZDE Gizlemli (ezoterik).) akademik olarak en çok satanlar aras›na girmifl ve onu Sartre gibi Fransa’n›n temel düflünürleri aras›na sokmufltur. D‹KKA T College de France. California ve di¤erleri) dolu salonlarda konferanslar vermifl ve gittikçe artan bir flekilde politik hareketlere DÜ fiÜNEL‹M kat›lm›flt›r. Belli say›daki kürsüye alan›ndaki en önde gelen bilim insanlar› seçilerek getirilmektedir. Avrupa’n›n en geliflmifl laboratuvarlaSIRA S‹ZDE r›na sahip olup onu ayr›cal›kl› k›lan di¤er bir özelli¤i de derslerin kat›lmak isteyen herkese aç›k olmas›d›r. Öncelikle araflt›rman›n hedeflendi¤i okul. Yüksek seviyeli dersler ise sadece konunun uzman› araflt›rmac›lar ve profesörlerin kat›l›m› ile kapal› olarak gerçeklefltirilmektedir. bir edeT Eyaz›lar›n›n L E V ‹ Z Y O N megalobiyat teorisinden ya da hareketinin temsilcisi olmas›ndan çok man bir duyarl›l›¤a sahip olmas›d›r. Brezilya. ülkemizde Kelimeler ve fieyler ad›yla yay›mlanm›flt›r. S O R U ‹NTERNET D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Foucault ve Post-yap›salc› Düflüncelerinin Ortaya Ç›k›fl› K ‹ bir T A kitabevinden P Foucault’nun akademik analizlerinin bafllang›ç noktas› olarak rastlant›yla ald›¤› ve ihmal edilmifl s›ra d›fl› bir yazar olan deneyci (experimentalist) Raymond Roussel (1877-1933)’a ait bir kitap olmufltur. O en TE LEV‹ZY O N durmak gizlemli (belli özel gruplar için olan) çal›flmalar›n›. belli bir grup için olan anlam›nda TE LEV‹ZYON DÜfiÜNEL‹M kullan›lmaktad›r. AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Foucault’un yaflam›na iliflkin de¤inilmesi gereken di¤er bir konu da onun ayn› ‹ T A P zamanda politik bir kat›l›mc› ve eylemci oldu¤udur. Birkaç y›l sonra da süperSIRA S‹ZDE elit College de France’›n seçimlerini kazanm›flt›r. mevcut epistemeye de (bilgiye de) karfl›d›r. onu befleri ve sosyal bilimlerde en önde gelen figür yapm›flt›r. hapishane reformunun. sadece kendini ifade edecek bir teknikle yazmak isteyen bir yazard›r. Ona göre yazar. Etkisi arzulad›¤› gibi olmufltur. Birçok yerde dersler vermifltir. Roussel’›n 1894 y›l›ndan ölümüne kadar geçen sürede zaman›n›n tamam›n› yaz›lar›na vermesini sa¤lam›flt›r. bilimsel tart›flmalar›nda alevlenmifltir. Onun 1966 y›l›nda yay›mlanan kitab› Les mots et les Choses (‹ngilizce “The Order of Things” olarak yay›mlanan kitap. Di¤er yandan da dünyay› dolaflarak (Japonya. bilginin s›n›rlar›n› zorlayan kiflidir ve yaflam› da bu çerçevede de¤erlendirilebilir. Babas›n‹NTERNET dan kalan servet. Foucault. o anti-psikiyatri hareketinin.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 123 bi olmufltur. O. eflcinsel özgürlüklerinin etkili S O R U bir kahraman› hâline gelmifltir (Gutting 2005:2). kapitalist sisteSIRA S‹ZDE min düflünsel temeli olan modernitenin y›k›lmas› yönünde entelektüel çaba olarak de¤erlendirirler.6. 1530’da kurulmufl Fransa’n›n en prestijli yüksek e¤itim kurumlar›ndan biridir. pek çok tirana karfl› D ÜfiÜNEL ‹M için sunulmufl bir “alet kutusu” olarak görmüfltür. Söz konusu yazar.Kkendinden bafllayaSIRA S‹ZDE rak di¤er tüm özgürlüklerin ba¤›ms›z ve adanm›fl bir ateflli savunucusudur. Örne¤in bir metin içinde ilk önce deyimlerin tamamen farkl› anlamlar›n› kullanarak hikâyeye bafll›yor. Onun her türlü bask›ya karfl› duydu¤u nefret. Bu s›rada suç ve seks üzerine yazd›¤› iki kitap. 1984 y›l›nda öldü¤ünde çoktan düzinelerS O R U ce kitab›n konusu olmufltur ve bundan sonra ünü daha da artm›flt›r (Gutting 2005). Foucault. Ünite . Hatta pek çok yazar da pek ço¤u eski Marksist olan Foucault gibi kiflilerin bu post-modern düflüncelerini. Roussel’›n önemi. yaflam›n›n D ‹ kendi K K A T felsefesi ile olan örtüflmesidir. gerçekten de daha önce ünlü bir psikiyatrisin araflt›rma konusu olmufl ve bu doktor onun dönüflüme u¤ram›fl dini saplant›lardan dolay› ac› çekmekte oldu¤u teflhisinde bulunmufltur. sonra hikâyenin sonunda kelimelerin bir harfini de¤ifltirerek tamamen farkl› bir anlam› olan bir sonla bitiriyorK ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . O mevcut sisteme tamamen karfl›d›r. ‹NTERNET Burada Foucault’un yaflam›na özel yer vermemizin amac›. Roussel’›n çal›flmalar› ‘avangart’ standartlara göre bile oldukça ayk›r›d›r.

Roussel’›n yaz›lar›ndaki ‘Nas›l kitaplar›m› kesin ifadelerle yazabilirim’ ifadesi ile belirtti¤i gibi ‘anahtar’la iliflkilidir. müphem ölümüne merkezî bir yer vermifltir. düflünce ve sembolik sistemler) arac›l›¤› ile üretilen toplumsal bir kurgudur” (Layder. 2006:136). yoksa kurtarmaya gelenleri engellemek için mi kendini kilitledi¤i bilinmemektedir. sinlikle söylemlere dayan›r ve onlar› biçimlendirir. hikâyelerinde karakterlerin deneyimlerine yer vermemifl.yap›salc› ak›m içinde an›lan Foucault. yap›salc›l›¤a elefltirel yaklaflmakla birlikte bu noktada yap›salc›larla hemfikir olarak öznenin do¤as› gere¤i özgür olmad›¤›n›. Ancak çal›flmalar›n›n tüm bu giriftli¤ine karfl›n net olarak söylenebilecek en temel duruflu. akademik çal›flmalar›ndaki duruflu ile örtüflmektedir. Foucault’nun bu yazardan en çok etkilendi¤i nokta. sadece objeleri ve eylemleri betimlemifltir. psikoloji. SIRA S‹ZDE 1 Foucault’nun yap›salc›l›¤a yönelik elefltirilerini araflt›r›n›z? SIRA S‹ZDE ‹nsanlar yaflant›lar›n› kendilerine aç›k. Bu ba¤lamda kültür. edebi olarak da bu ‘anahtar›’ kullan›rken yazar›n metnin anlam›n› açmak m›. onun kitaplar›nda kulland›¤› edebi anahtar ile kendisinin ve hikâyelerindeki karakterlerinin bask›lanan sübjektif yaflamlar›na iliflkin görüfllerimiz aras›ndaki ba¤lant›y› de¤erlendirmekten de al›koymaktad›r (Gutting 2005:7). herkes için geçerli olan de¤erler hiyerarflisidir ve kültür. birçok yerde kendisinin herhangi tek bir paradigman›n sad›k taraftar› olmad›¤›n› dile getirmifltir (Lotringer 1989: 60. özneyi merkeze oturtan teorilere (fenomenoloji. Ve onun ölümü bizleri bu iki soruyu çözmemizi de engellemifltir. Roussel otel odas›n›n kilitli kap›s›n›n (önceleri daima aç›k tuttu¤u) hemen önünde yerde bulunmufltur ve yazar›n belki kap›y› kendini kurtarmak için açmaya m› çal›flt›¤›. sosyoloji ve tarih gibi disiplinler aras› bir düzlemde yap›salc›l›k ve post-yap›salc›l›kla organik ba¤lar› olan karmafl›k bir yap› gösterir. ölümle iliflkilendirmifltir. onun öznelli¤i d›fllamas›d›r. aksine her taraftan toplumsal belirlenimlerle kuflat›ld›¤›n› kabul eder. Roussel’›n çal›flmalar›n› analiz etmeye çal›fl›rken yazar›n karanl›k. Yazar›n bu tutumunu Foucault flöyle ifade etmifltir: “O. yoksa onlar› d›flar›da tutmak için mi kulland›¤›n› bilemeyece¤imiz gibi. yoksa kapamak m› istedi¤ini bilemeyiz. hiçbir ‘yüze’ sahip olmamak için yazmaktad›r” (Gutting 2005: 6). seçici ve d›fllay›c›d›r. ayn› flekilde söylemler de praS O R U (Layder. bireylerin toplumsal pratiklerini tan›mlayan ve mümkün k›lan söylemlerin unsurlar› aras›ndaki iç iliflkilerin bir ürünüdür. Foucault’ya göre yazar›n ölümündeki bu durum. anlam›n yarat›c› kayna¤› de¤ildir. Ayn› zamanda onun bu flekilde ölümü bizleri. Foucault.124 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› du. Sistematik bir teori gelifltirme konusunda isteksiz olan ve tek bir do¤runun. sembolik etkileflimciler gibi) karfl› bir tav›r almas›d›r. özneleri bir iktidar alan› ve belirli pratikler seti içinde konumland›ran toplumsal söylemler (dil. Örne¤in entelektüel çevreler taraf›ndan yap›salc› ve özellikle de post. 2006:135-136). onun anahtar› insanlar› içeri almak için mi. sosyal olarak infla edilmifl anlamlar araD Ü fi Ü N E L ‹ M ‹nsanlar›n gündelik hayatta içinde yer ald›klar› pratikler kec›l›¤› ile sürdürürler. Ona göre “özne” fikri. Foucault. Foucault. aflikar bir flekilde dilde bireyin (öz) kayb› ile sübjektivitenin d›fllanarak yok say›lmas›n›. Sturrock 2003). Foucault’nun bu yazar üzerinden yapt›¤› tart›flma. Yazar. psikiyatri. Birey. anlam. Foucault’nun analizlerinde iki temel vurgu tikleri biçimlendirir bu duruflunu özetler: D‹KKAT DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ . gerçe¤in olmad›¤›na inanan Foucault’nun çal›flmalar› felsefe. Yazar. bu tavr›n› flöyle özetlemifltir: “Benim temel ilgim hayat›mda ve çal›flmalar›mda baflta oldu¤um kifli olmamakt›r” (Gutting 2005:6).

Yani soykütük. Arkeoloji.6. belirsiz ve kafa kar›flt›r›c›d›r. Foucault. olmayanlar üzerinde hakimiyet kurabilir ve Tonlar› edebilirler. Ancak e¤er bir farkl›l›k aramak gerekirse arkeoloji. belli kurallara uyan pratikler olarak söylemlere odaklan›r. Dolay›s›yla Foucault’ya göre birey bilinçli. Bu bilgilerin ›fl›¤› alt›nda Foucault’nun temel görüflleri. Asl›nda bu iki kavram (arkeoloji ve soykütük) aras›ndaki farkl›l›k. güç ve egemenli¤e verdi¤i önemi SIRA S‹ZDE yaklafl›m›n›n odak noktas›ndan ç›kart›p bu eksikli¤i gidermeye çal›fl›r (Best ve Kellner. temala‹NTER NET r›. Foucault’un Temel Düflünce ve Kavramlar› Benlik Foucault’ya göre benlik. Söylemler. bu kavram› bize mücadelelerin tarihsel bilgisini oluflturmam›z› sa¤layacak ve bu gün bu bilgiyi taktik olarak kullanmam›z› mümkün k›lacak olan bilimsel bilgi ile yerel hat›ralar›n birK ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . ‹ktidar taraf›ndan belirlenen benlik. kendini kontrol edebilen. 1991:65) SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Söylem-Arekoloji-Soykütük-Arfliv Söylem: Foucault’nun analizinde dil. kulland›¤› önemli teknik terimlerin baz›lar› ve temel eserleri ünitenin devam›nda k›saca ele al›nm›flt›r. (II) Nesnel güç iliflkileri üzerinden nesnel toplumsal formlara yönelmelidir. 1972). Çünkü her ikisinin de amac› ayn›d›r. Soykütük: Foucault’nun metodolojisinde bir di¤er önemli kavram da soykütük kavram›d›r. Bir baflka deyiflle arkeoloji. rasyonel bir varl›k de¤ildir. D ‹ K K A T söz eder ve Foucault. Arkeolojik analizin amac› sadece belli tarihsel dönemlere ait söylemsel oluflumlar ile onlar›n içinde yer alan tikel söylemlerin ortaya ç›k›fl›n› mümkün k›lan biçimsel epistemik koflullar› a盤a ç›karmakt›r. söylemlerin kendisine. Ona göre dil. Bu kavram. Ünite . iktidar iliflkilerinin ifadeleridir ve bu iliflkilerle ba¤lant›l› pratikleri ve konumlar› yans›t›rlar (Layder 2006:137). kullan›fll› bilgi formlar›n› üretmek için “fleylerin organize oldu¤u” düzleme odaklan›r. söylem ve toplumsal konumlar› tan›mlayan pratikler ve iktidar iliflkileri alan› içinde oluflur. söylemler içindeki düflünceleri. en önemli unsurdur.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 125 (I) Bireylerin güdüleri yerine söylem/pratiklere odaklanarak nesnellik düzleminde çal›flmal›d›r. Çünkü bir söylemi kullanabilme özel bir alan›n bilgisine sahipli¤in ifadesidir ve bu bilgiE L E V ‹ Zkontrol YON ye sahip olanlar. çeliflkili kurallar› ve izleri incelemek ile ilgilidir. çok parçal› ve çok k›s›ml›d›r. S O R U iç bütünlü¤e sahip tutarl›. imajlar›. Arkeoloji: Arkeoloji kavram› ise Foucault’nun yaklafl›m›n› betimleyen en önemli kavramlardan biridir. bugün bizim ne oldu¤umuza yol açan süreçleri anlama kanal› olarak tarihe bakmakt›r. tekni¤i ampirik verilere dayanarak yap›lan “düzenlerin” yap›lar›n›n analizidir (Foucault. temsil ediliflleri betimlemeye çal›flmaz. asla maK ‹ T A P sum ve tarafs›z bir ifade arac› de¤ildir. “flimdiki zaman›n tarihini” yazabilmek için geçmiflte kalan tutars›z. ilk dönem çal›flmalar›nda iktidar taraf›ndan belirlenen benlikten analizlerinde benli¤i d›fllasa da belirsizlik ve çeliflkileri ortaya koyar. Yap›salc›l›¤›n mikro/makro düalizmini nedenlerini aç›k olarak ortaya koyamasa da (pek çok konuda belirsizDb›raksa da) ret eder ÜfiÜNEL‹M ve özne olan bireyi “öldürür”. (Foucault 1972:138). farkl›l›k ve benzerliklerin belirlendi¤i düzleme odaklan›yorsa soykütük. Son dönem çal›flmalar›nda ise benlik teknolojilerine yo¤unlaflan Foucault. Söylemler belli kurallara uyan pratiklerdir (Foucault. daha çok iktidar iliflkileri ve bu iliflkilerle biçimlenen politik teknikleri. 1971:78).

tarihin b›rakt›¤› sözel izlere gönderme yapmak üzere kullan›r. Arfliv: Bu ba¤lamda baflvurdu¤u di¤er bir teknik kavram da arfliv kavram›d›r. tek tek düflünürlerin etkileriyle olmam›fl. Ona göre ifadeler bir söylem alan›nda ortaya ç›kt›klar› koflullara ba¤l›d›r.126 Sözcük anlam› önsel olan apriori felsefede deneyden önce olan anlam›nda kullan›lmaktad›r. yani bilimsel söylemi belirleyen ve yap›land›ran kurallar bütününün kodlar›n›n çözümüne giriflir. Foucane. episteme ise daha ult (1972). insanlar›n bilme ve tasarlama yollar›n› nas›l flekillendirdi¤ini tart›fl›r. Bunlar sadece s›n›rl› tarihsel düzenlerin/kurallar›n betimlemeleridir. verili bir tarihsel dönemdeki tüm kültürel ve düflünsel K ‹ T Abelirleyen P farklar› kendinde temel düzen ya da ana kod olarak aç›klanabilir. Böylelikle Foucault. ifadelerdeki tutars›zl›klar› da ortaya ç›kararak antropolojik bir ‹NTERNET D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Bu ba¤lamda di¤er önemli bir eseri. Foucault’yu entelektüel camiada öne ç›kartan en ünlü eseri ise 1966 y›l›nda yay›mlad›¤› Kelimeler ve fieyler ‹nsan Bilimlerinin Bir Arkeolojisi (The Order of Things: An Archaeology of the Human Sciences) adl› çal›flmas›d›r. kullanmay› önerir (Foucault. detayl› bir flekilde ne yaz›l›p söylendi¤ine ba¤l› olarak gerçeklik iddialar›n›n nas›l ortaya ç›kt›¤›n› ve bunun söylemsel formasyona nas›l uygun düfltü¤ünü sergilemeye çal›fl›r. konuflma eylemi (speech act) ya da söz (utterances) de¤ildirler. Onun “ifadeye” olan tutumu radikaldir. Ancak Foucault bu çal›flmalar›n› yepyeni bir perspektif ve yöntemle (“soykütü¤ü” ve “arkeoloji”) gelifltirir ve özellikle 17. söylemin en temel birimi olan ifadeyi (statement) analiz etmeye yönelir. ‘Bilginin Arkeolojisi’ni yapar. Belli bir konuflma tarz› olarak da betimler (Foucault 1972). Bu kavramlar›n hiçbirinin kehanette ya da tahminde bulunma de¤eri yoktur. salt bir önerme (propositions). orijinali 1969 y›l›nda yay›mlanan Bilginin Arkeolojisi (The Archaeology of Knowledge) adl› çal›flmas›d›r. Apriori ayn› zamanda deneyden sonra anlam›na gelen aposteriorinin de karfl›t› olarak kullan›lmaktad›r. Ancak Foucault ile birlikte kavram farkl› bir kuramsal çerçeveye oturtulur. o ifade analizlerinde sadece gerçeklik sorununu parantez d›fl›na almakla yetinmez. tarihin tüm dönemlerinde neyin kabul edilebilir oldu¤unu seçen. güç mekanizmalar› sayesinde do¤ru ve yanl›fl›n temellerinin ay›rt edilebilece¤i bir düzlem olarak da betimler. Bu ipuçlar›n› araflt›ran bir kifli dönemin tarihsel apriorisini ve bilimini araflt›ran bir kifli de dönemin epistemisini anlayabilir. 1994:42). gerekli inan›fllar bu kodlarla belirlenir. Michel Foucault. söylem kavram›n›. bir SIRA S‹ZDE epistemeden di¤er epistemeye ani de¤iflmeler kaydetmifltir. genel kan›lar. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U li¤i olarak. Örne¤in Foucault’ya göre “bilimsel söylem”. Buna göre episteme. Foucault. Onun analizinde önemli olan konuflma eylemlerinin daha derindeki anlamlar›d›r. temel olarak bilgi ve kültürün ayn› altyap›s› ile ilgilenir ki Foucault bunu. düz anlam sorununu da parentez d›fl›na al›r. kuran “gerçe¤in” belli temel koflullar›n›n oldu¤udur. burada kullan›lan dizge anlam›d›r. Soykütük. Belli bir tarihsel dönemin ya da kültürün geçmiflinde b›rakt›¤› bütün maddi ipuçlar›n›n koleksiyonunu ifade eder. O. Foucault’nun yaklafl›m› söylemsel belirlemeler bak›m›ndan Kant’›n apriorileriTEL EV‹ Z Y O Nçok Thomas Kuhn’da görülen paradigma kavram›na benzer. Bir bütün olarak yaflama yön veren anonim düflünceler. Bu kitab›n temel tezi. genel anlam› olan bilgi tan›mlamas›na ba¤l› olarak ele al›nD‹KKAT m›fl ve de¤erlendirilmifltir. buradan hareketle. yüzy›ldan itibaren de¤erlendirir. Epistemolojik alan ise belli bir zaman diliminde ve S O R U yerde belli bilgi biçimlerinin ortaya ç›k›fl›n› flekillendiren koflullard›r. Foucault’daki epistemenin ilk anlam›. Foucault. Ona göre düflünüAMAÇLARIMIZ flümüzün ya da ussall›¤›m›z›n kuruluflu. Foucault’nun çal›flmalar›n›n önemli bir k›sm› epistemolojinin tarihi üzerineSIRA S‹ZDE dir. Foucault öncesinde episteme. bir dizge olarak ortaya ç›km›flt›r. episteD Ü bilgiyi fiÜNEL‹M me terimini belli bir yerde ve zaman diliminde bilimsel bilgi üretimini belirleyen yap›lar› ifade etmek için kullan›r. bu kitap›nda bilim tarihini inceleyerek “epistemoloji veya episteme” yap›lar›n›n. Bu kitapta.

onlar›n tarihini ya da do¤uflunu araflt›r›r. iktidar ve kontrol aras›nda organik bir korelasyon vard›r. iliflkiden baflka bir fley de¤ildir. daha çok. bir dilin gramerinin ancak belli önermelerin yap›lmas›na müsaade etmesi gibidir. O. Ancak Marx’tan farkl› olarak “derinlerde bir yap›”n›n oldu¤una inanmaz. “hay›r” diyendir.6. Bir tarihçi olarak sadece gerçekten tarihte meydana gelmifl ifadeleri betimlemeyle ilgilenir. her zaman her yerde vard›r. böylelikle gerçeklik iddialar›n›n tarihini göstererek bilgi arkeolojisi yapmaya çal›flt›¤›n› söyler. ‹ktidar basitçe bask›lay›c› de¤il üreticidir. Bilginin Arkeolojisi adl› eserinde Foucault. bu tutars›z pratikleri (discursive practice). Foucault’ya göre (1980:139) negatif iktidar. 1972:162). ekonomik pratikler ve süreçlerin dahil oldu¤u çeliflkili olmayan pratiklerin listesini yapar (Foucault. Söylem-‹ktidar-Kontrol Söylem. onlar› aktif olarak yarat›r ve biçimlendirir de. iktidar›n kimde oldu¤u ve iktidar›n bu gücünü ne amaçla kulland›¤› gibi konulardan ziyade. Çünkü gerçek ifadeler tutars›z bir sistemdeki zaten tek ihtimaldirler. örne¤in bilimsel söylem gibi. Bilginin araflt›r›lmas› basitçe daha önceden var olmufl nesneleri ortaya ç›karmaz. ‹ktidar› “tüm sosyal beden” deneyimler. modern dönemde hangi yollarla birey üzerinde bilginin ve devletin gücünün artt›¤›n› tart›fl›r. yani böylelikle “olas› ifadeler”i gerçek olanlar›ndan ay›rt etme diye bir fley yoktur. Foucault. Çünkü ona göre tüm sistem ve onun tutars›z kurallar› ifadenin kimli¤ini belirler. üzerinde araflt›rma yap›lan nesnelerden ba¤›ms›z de¤ildir ve onlar›n sosyal ve politik muhtevalar› içinde anlafl›lmal›d›r. Pozitif iktidar ise telkinde bulunur. politik olaylar. “bilgiyi a盤a ç›karmay›” sahiplenen “birbiriyle çeliflkili/tutars›z pratikleri” (discursive practice) veya konuflma eylemlerini analiz etmeye çal›fl›r. Ancak tercih edilen tekniklere göre iktidar pozitif ya da negatif olabilir. aç›s›ndan nas›l etkilendikleri üzerine temellendirir (Sarup. ‹ktidar›n kullan›m› stratejiktir ve savafla benzerdir. Foucault. Ona göre “söylemi” ya da “toplumu” tarafs›z olarak inceleyebilecek hiçbir bak›fl aç›s› yoktur. bireylerin kimlikleri. ifadeleri. Ayr›ca söylemin tüm kültürel formlar›n temeli olmad›¤›n› da tart›fl›r. psikolojik tutumlar› vb. bu anlamda sadece yaz›l› metinlerde de¤il belirli kurumsal ve örgütsel pratiklerde de mevcuttur (Layder. kurumlar. sosyal iliflkiler. insanlara empoze edilen d›flsal belirleyicilerin meselesi de¤ildir. Bu durum. Ona göre iktidar. bir fleyin yap›lamayaca¤›n› ve yasalar› güçlendiren güçtür. Tutars›z pratikler kavram›. Ünite . gerçeklikleri ba¤lam›nda araflt›rmaktan ziyade. problem çözücüdür. sistematik olarak kodlanmam›flt›r. Foucault. 2006). Kuflkusuz her söylem. 1988). Ancak temel odak noktas›n› gücün kayna¤›. farkl› bilgi formlar›n› üreten ve organize eden tarihsel ve kültürel aç›dan özel kurallar setini ifade eder. Foucault’nun ilgisini çeken iflte bu iliflkilerdir.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 127 durufltan farkl›l›k gösterir. daha sonraki çal›flmalar›nda Nietzsche’den “soy kütü¤ü” yaklafl›m›n› ve Marx’tan ideoloji analizini ödünç alarak bilgi üretimi ile politik güçlerin nas›l birbiri ile girift bir iliflki içinde oldu¤unu göstermeye çabalar. Sadece devlete ait de¤ildir. Söylem. Bilginin birbiri ile bu çeliflkili pratikleri. politik iliflkiler vb gibi di¤er katmanlarla iliflkilendirinceye kadar. en küçük seviyedeki sosyal iliflkilerde de vard›r. tutars›zl›¤› oluflturma rollerinin d›fl›nda ve ayr›ca böyle bir oluflum esnas›nda ortaya ç›kart›labilmesi mümkün olan ifadeleri incelemeyi de reddeder. Dolay›s›yla ona göre söylemlerin otonom katmanlar›n› araflt›rman›n hiçbir faydas› yoktur ta ki biri bunu pratikler. Foucault. . Örne¤in sanat ve müzik gibi formlar tutars›z ya da çeliflkili de¤ildir. ama yine de iktidar alan› oluflturma ifllevine sahiptir.

Bu sistem tipinde suç. Mutlak iktidar. Gözetim teknikleri ile pekifltirilir.Illinois State/1954 (Gutting 2005) . Mekân. Hapishanenin Do¤uflu (2010b) ve Klini¤in Do¤uflu (1973) adl› çal›flmalar›nda güç teknolojileri terimi ile ifade etti¤i farkl› iktidar biçimlerinin oluflumunu ve nas›l kullan›ld›¤›n› tarihsel bir bak›fl aç›s›yla irdeler. Ancak Foucault. Foucault bu hareketi “büyük kapat›lma” olarak kavramlaflt›rm›flt›r. modern dönemin hapishane anlay›fl›n› modern dönemin cezaland›rma biçimleriyle karfl›laflt›r›r. Bu hareket sadece delilere yönelik de¤ildir. zamanlama ve bireylerin davran›fllar› üzerine uygulan›r. Foucault. t›marhaneler ve manast›rlara kapat›lmaya bafllanm›flt›r. okul ve ordu gibi kurumlar›n› incelerken kullan›r. zamparalar›. gözetleme memurunun gözlenenler taraf›ndan görünmedi¤i daire biçiminde bir bina) ad›n› verdi¤i bu gözetim sistemi ile insanlar cezaevleri. Disipline Edici ‹ktidar Disiplin. iflsizleri. Bu dönemde verilen cezalar. keyfi bir zulüm de¤il aksine kral›n bu dünyadaki iktidar›n›n ritüel bir icras› olarak bilinçli bir biçimde tasarlanm›fl düzenli pratiklerdir (Layder 2006:139). insanlara fiziki cezalar uygulamaktan ziyade onlar› sürekli kontrol alt›nda tutar. 2006:139). Resim 6. sosyal sistemde bireylerin davran›fllar›n› düzenleyen bir iktidar mekanizmas›d›r. laf anlamayan insanlar›n kilit alt›nda tutuldu¤u kurumlar›n ortaya ç›kt›¤› bir hareketin bafllad›¤›na iflaret eder. da mutlak iktidar›n yerini al›r. ‹nsanlar›n kilit alt›nda tutularak kapat›lmas›na iliflkin araflt›rmalar›na disiplin. Jeremy Bentham taraf›ndan tasarlanan Panoptikon (içerden ayd›nlat›lan hücrelerin ortas›nda yükselen bir gözetleme kulesinin yer ald›¤›. monark›n mutlak iktidar›na karfl› bir tehdit olarak alg›lan›r ve suçlunun herkesin (halk›n) gözü önünde ve ibret verici. Avrupa’s›nda mant›¤›n› yitirmifl. Foucault. Foucault’ya göre (1973) disipline edici iktidar geliflerek 18-19. Mutlak ‹ktidar Foucault’ya göre feodal düzende ve monarflik sistemlerde iktidar tebalar› üzerinde s›n›rs›z bir güce sahip hükümran bir kiflide cisimlenir. Bu yeni iktidar. orijini ve hapishane. Foucault Delili¤in Tarihi (1995) adl› kitab›nda 17. kral veya merkezî bir otorite figürüne kay›ts›z flarts›z itaati içerir. disiplin daha çok iktidar›n tecrübe edildi¤i yollardan biridir. bekar anneleri. Uygulanan iflkenceler. hayat kad›nlar›n›. baflar›s›z intihar girifliminde bulunanlar›. Foucault’ya göre iktidar. Bu iktidar biçimleri (›) mutlak iktidar. ceza ve hapishaneler ba¤lam›nda da devam etmifltir. Ancak bugün bile mutlak iktidar›n kal›nt›lar› vard›r. 2010b). hastane. disiplin de¤ildir. yy. bu terimi disipline edilmifl toplum anlam›nda kullanmad›¤›na dikkat çeker. disipline edici toplum kavram›n› o toplumun tarihini. korkutucu bir biçimde cezaland›r›lmas› gerekti¤i düflünülür (Layder. vahflete ve uygulanan vahfletin de sergilenmesine dayan›r (Foucault.128 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Foucault. geleneklere ayk›r› davrananlar› k›saca sosyal olarak üretime kat›lmayan veya zararl› olan herkesi içermifltir. yy. (››) disipline edici iktidar ve (›››) biyo-iktidard›r.2 Panoptik Hapishane Tasar›m›.

okulda ve benzeri yerlerde ne kadar kalacaklar›n›n. deyim yerindeyse (tar›m ve hayvanc›l›k kültürlerinde görülen).6. Buradan elde edilen bilgiler sosyal bilimlerin veri taban›n› oluflturmufltur ki bu bilgiler. bir çoban›n sürüsünü gütmesi gibi yönlendirmek için belli teknikler kullan›r. Modern devlet de insanlar›n davran›fl›n› ayn› biçimde flekillendirmek için. psikologlar. ›fl›¤a ç›kma bir aldatmacad›r. program uygulay›c›lar›. Daha çok söylemler gelifltirerek iktidar ve kontrolü gündelik hayata tafl›rlar ve yayarlar. K›saca bu disiplin tekni¤inin amac›. Cinselli¤in Tarihi (2010a) adl› kitab›nda modern ça¤da biyo-iktidar olarak adland›rd›¤› farkl› bir iktidar biçimini tart›fl›r. Orta Ça¤ döneminden bafllayarak delili¤in nas›l “ruhun hastalanmas›” fikrinden Freud’la birlikte zihinsel bir hastal›k olarak kabul edilmesine gelindi¤ini aç›klamaktad›r. Basit bir mant›kla do¤um ölüm oranlar›. sürekli gözetlendiklerini düflünerek istendik davran›fllar sergilemeye çal›fl›rlar. Bu iktidar. Bu ba¤lamda cinsellik alan› kontrol edilmeye çal›fl›l›r. psikiyatri. bireyler herkese uygulanan e¤itim ve ›slah metotlar›yla “itaatkâr” uydular hâline getirilir. Disipline edici iktidar insanlar›n davran›fllar›na odaklan›rken biyo-iktidar›n temel hedefi do¤rudan insan bedenidir. “Görme/gözetleme” ile modern toplum bilginin iktidar› ile insanlar›n yaflam alanlar›n›n her yan›n› her an kontrol etmektedir. Yani bireyler de “kendini-gözetimi” genel bir gözetim sisteminin bir parças› olarak içsellefltirirler. “Bilginin ‹radesi” (1984) kitab›nda politik iktidarlarla beden aras›ndaki iliflkiyi irdeler ve cinselli¤i kullanarak iktidarlar›n tarihsel süreç içinde bireylerin . Görünür olma. Foucault’ya göre (1995) iktidar teknolojilerinin ortaça¤›n karanl›k zindanlar›ndan bafllayarak ayd›nl›k modern hapishaneye ve uzman denetimine do¤ru olan de¤iflimi asl›nda bir yan›lsamad›r. Böylelikle. sosyal hizmetler gibi pek çok uzmanl›k alanlar›n›n söylemleri bireyleri ikna ederek çok daha yayg›n ve ince bir formla itaate zorlar. Biyo-‹ktidar Foucault. Ünite . yüzy›ldan sonra politik birimlerin demografik yap›y› kontrol etme. do¤urganl›k. düzenleme gayreti içine girdikleri görülmektedir. Örne¤in dinsel bir pratik olan “günah ç›karma” 18-19. Bu ba¤lamda t›p. da laikleflmifltir ve insanlar en gizil duygular›n› ve cinsel pratiklerini itiraf etmeye. okullar ve hatta fabrikalara kadar genifl bir organizasyonlar a¤› içinde kullan›lmaya bafllanm›flt›r. yaflam süresi. nas›l davranmalar› gerekti¤inin belirleyicisi de uzmanlar›n kararlar›d›r. Foucault. sosyal kontrol mekanizmalar›n› oluflturmak için kullan›lmaktad›r. Böylelikle bireyler. yy. gözetim alt›nda tutma) nosyonunu tart›flmaktad›r. diyet ve beslenme al›flkanl›klar› üzerinden bir tür nüfus planlamas›na odaklan›r. doktorlar gibi profesyonellerin iktidar›d›r ve t›pk› hükümlülerin hapishanede yatma sürelerinin hukukçular taraf›ndan belirlenmesi gibi bireylerin hastanede. Ancak bunun için uygulad›klar› yöntem -tercih ettikleri teknik kapatma. onlar› kapal› mekânlarda sakl› tutman›n ve günümüzde de sürekli gözetim alt›nda bulundurman›n mant›¤› temelde ayn›d›r.men etme ya da zarar vermeyi içermez. Bireylere fiziki olarak eziyet etmenin.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 129 Ancak zamanla Panoptikonun mant›¤› hastaneler. istenen davran›fl› göstermeyenleri “normallik standartlar›na” uymalar›n› sa¤layarak “normallefltirmektir. iffla etmeye teflvik edilmifllerdir. Özellikle 18. Bu ba¤lamda insanlar›n sosyal hayattan çekilerek nas›l tecrit edildi¤ini ve tedavi ad› alt›nda hastan›n uygun görülen davran›fllar› sergileyinceye kadar nas›l vahflete maruz kald›¤›n› ortaya koymaktad›r. Klini¤in Do¤uflu (1973) adl› kitab›nda bir tarafta hastanenin geliflimini ortaya koyarken di¤er taraftan t›bbi müflahede (kontrol. Örne¤in Foucault. hastal›k. Foucault’nun temel eserleri aras›nda ilk s›ray› alan Delili¤in Tarihi (1995) adl› çal›flmas›nda ise.

1. Yani onun ünlü deyimi ile “özne ölmüfltür”.3 SIRA S‹ZDE (1930 . kurumsal ve örgütsel pratikler. TELEV‹ZYON Derrida. Bat› felsefesinin metafizi¤ini elefltirel analize tabi tutarak yap›söküm olarak bilinen metodu gelifltiren ve hem yap›salc› hem de post-yap›salc› olarak an›lan D‹KKAT bir Frans›z sosyal felsefecidir. Ona göre beden. tüm nüfusun ekonomik ve sosyal yönden idaresinin stratejik arac›d›r. Özellikle t›p bilimlerinin gelifltirdi¤i normal cinsellik biçimleri. di¤er iki ciltte (“The Use of Pleasure” ve “The Care of the Self”) ise Antik Yunan ve Roma’da cinselli¤in rolünü. Dört ciltlik bu eserinin “Bilginin ‹radesi” (The Will to Knowledge) adl› ilk cildinde (1998) son iki yüzy›lda iktidar›n bir yönetim biçimi olarak cinselli¤in fonksiyonunu ve biyo-iktidar›n ortaya ç›kmas› ile olan iliflkisini. bask›n aç›klama olarak kabul edilmifl ve temel varsay›mlar› da günlük söylemlere kadar s›zm›flt›r. Foucault gibi dönemin belli bafll› ayd›nlar›n› yetiflti‹NTERN ET ren. Böylece de bu yolla öznenin kendi cinsellik deneyimi biçimlenmekte ve kontrol edilmektedir. bas›lmam›fl son cildinde de bu aç›dan Hristiyan dönemini ele alm›flt›r. Derrida. SIRA S‹ZDE 2 Eskiden çocuklar›n› hocaya verirken ebeveynlerin söyledi¤i “Eti senin. kemi¤i benim. sadece iktidar taraf›ndan üretilen iflleyifl kanallar›d›r. Ancak yap›salc›l›¤›n ve post-yap›salc›l›¤›n temel fikirleri üzerine de eleflSIRA S‹ZDE tiriler yazm›fl (Culler 1981) ve Feyerabend’in anarflik karfl› ç›k›fl›n› daha derli toplu ve sistematik hale getirmeye çal›flm›flt›r. Bu aç›dan t›p ve psikiyatri biliminin yükseliflinin derin. 1930 y›l›nda Cezayir’in El-Biar kasabas›nda do¤mufl. on dokuz yafl›nda Althusser. itaatkâr bedenler. Derrida’ya göre bilimin amac›. toplum ve insanAMAÇLARIMIZ la ilgili bilgi alan›nda bir tür hermeneutik kurgu yaparak hem modernizmin bilim anlay›fl›n› elefltirme hem de bir post-modern toplum bilgisi oluflK ‹ T A P turma sorununu çözmeye çal›flm›flt›r. daha sonra kendisinin de dersler verece¤i Paris’teki Ecole Normale Supérieure’e (Yüksek Ö¤retmen Okulu) gitmifltir.” deSIRA S‹ZDE yifli size Foucault’nun tasnifindeki hangi iktidar biçimini ça¤r›flt›r›yor? DÜfiÜNEL‹M JACQUES DERRIDA S O R U Jacques Derrida’n›n Hayat› DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT Resim 6. rutinler ve kimlikler üzerinden flekillendirilir. 1996:37). uygun cinsel davran›fllar ve normal ve sapk›n cinsel kimlik tipleri üzerine gelifltirdi¤i bu söylem. Kesintisizdir. Foucaut’ya göre (1973:363) kendi hakk›m›zdaki bilgimiz iç görü de¤il yans›mad›r.2004) AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Derrida.130 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› bedenleri üzerinden onlar›n bedenlerini e¤iterek nas›l sosyal olarak üretici hâle getirildiklerini ortaya koymaya çal›fl›r. 2. do¤ru temsildir ve bilim önermeleri bu do¤ru temsilin arac›d›r (fiaylan. Bu ba¤lamda iktidar mekanizmalar› insanlardan ba¤›ms›zd›r. Yukar›dan de¤il toplum içinde uygulan›r. iktidarlar bilgi yoluyla yeni faaliyet alanlar› ve tipleri yarat›rlar. Ancak entelektüel birikimini çok daha er- . psikolojik yönelimler gibi) iktidar iliflkilerinin ürünüdür. yayg›nd›r yani her yerdedir. yeni söylemler arac›l›¤› ile üretilen bilgi. Foucault’ya göre moodern iktidar biçimlerinin do¤as›. ‹nsanlar. Bireysel öznellik (kimlik. içgüdüsel ve gizemli bir cinsellik söylemini yaratt›¤›n› tart›fl›r.

ak›l ya da madde gibi merkezlerin baflka nosyonlara dayanak olmalar› söz konusu olamaz. kad›n erke¤e karfl›. ifle yap›sökümde bafl› çeken figür olarak yap› ve yap›n›n kayna¤› olan merkez fikrini irdelemeyle bafllam›flt›r. Derrida’n›n bu ba¤lamda ortaya att›¤› temel araçsal teknik kavramlar›. metinlerin çoklu yorumlar›n› ortaya ç›karacak bir teknik olarak yap›söküm tekni¤ini gelifltirmifltir. Derrida’ya göre Bat› düflünce yap›s› z›tl›klara dayan›r: iyi kötüye karfl›. Valery. kök noktas› yani sistemin yaratan› var oldu¤una göre bu yap›n›n kayna¤›n› araflt›r›r. metin. Ünite . Ayn› y›llarda tarih ve yaz›n›n do¤as› üzerine incelemeleri Critique dergisinde yay›mlanm›flt›r. 1956 y›l›nda kazand›¤› bir bursla ABD’ye Harvard Üniversitesine gitmifl. Bu yüzden bir metnin tam ve en son yorumunun yap›lmas› imkâns›zd›r. onu gerçek olarak anlad›¤›m›z bir alan yarat›r. Derrida’ya göre dil veya metinler. Çünkü “aflk›n bir göstergenin yoklu¤u” söz konusudur. ‹flte Derrida’n›n temel amac› yap› söküm yöntemiyle klasik Avrupa düflünce yap›s›n› (construction) söküp (de-construction) ondaki malzemeyle yeni. iz.6. herhangi bir yap›n›n ya da sistemin her fleyin oradan geldi¤i ve her fleyin ona gönderme yapt›¤› veya geri döndü¤ü bir noktay›. oyun ve yap›sökümüdür. yazar›n düflünce dünyas› üzerinde büyük etki yaratan Gramatoloji Üzerine adl› kitab›n›n temellerini oluflturmufltur. O. Gide. varl›k. daima yap›salc›lar›n analiz etti¤i temel birimlerden oluflur-z›t çiftlerve bu sistemlerde z›t çiftlerin bir taraf› daima di¤erinden daha önemlidir. bizim dünyay› nas›l yorumlayaca¤›m›z› yap›land›r›r. 1960’ta Paris’e dönerek 1964’e kadar Sorbonne Üniversitesinde. ikinci terim birincinin bozulmufl hali olarak görüldü¤ünden her ikisi de karfl›l›kl› olarak birbirine z›t olan terimler eflit de¤erde de¤ildir. bir merkezî konumland›rma gereklili¤ine iflaret ederek Bat› felsefesinde bu merkezi aram›flt›r. Kierkegaard. Heidegger ve Husserl’den özellikle etkilenmifltir. ‹lk makaleleri Fransa’da sol avant-guarde teorinin forumu ifllevini üstlenen Tel Quel dergisinde yay›mlanm›flt›r. ‹lki. K›saca Heidegger’i takip ederek Derrida da dilin bizi biçimlendirdi¤ini düflünmüfltür: “Metin”. Derrida yap› söküm yöntemini infla etmek üzere önce Bat› felsefesinin/düflüncesinin meta fizi¤ini ortaya ç›karma gayreti içine girmifltir. Oysa Derrida’ya göre idea. zihni. Derrida. Gramatoloji. DERRIDA’NIN TEMEL DÜfiÜNCE VE KAVRAMLARI Yap›söküm Yöntemi ve Metin Özellikle Heidegger and Nietzsche’den etkilenen Derrida’ya göre dünya bir metindir. Ve Bat› metafizi¤inde bu merkezin bazen bir Tanr› ya da madde bazen insan›n benli¤i. dünyan›n do¤al bir yans›mas› de¤ildir. fark. metnin d›fl›nda hiçbir fley yoktur ve bütün metinlerin birden fazla anlam› vard›r. Nietzsche. 1965’ten sonra da Ecole Normale Supérieure’da asistanl›k yapm›flt›r. daha kullan›fll› bir yap› kurmak (re-construction) üzere tarihsel anlam evrelerine geri dönüfller yapmakt›r. konuflma yazmaya karfl› vb. idea bazen de felsefi bir sistemin veya inançlar setinin ne söyledi¤ine ba¤l› olarak bilinçalt› oldu¤unu görmüfltür. 1960’lar›n bafl›nda Sorbonne’da dersler vermifltir. ilk olarak 1952 y›l›nda dilbilimci Ignace Gelb’in ileri sürdü¤ü bir kavram olup yaz›m sisteminin dil ile olan iliflkisini analiz etme çabas›ndaki bilim olarak k›saca tan›mlanabilir. Tanr›. Husserl’in Geometrinin Kökeni adl› çal›flmas›n› uzun bir önsözle Frans›zcaya çevirmifltir.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 131 ken bir dönemde Rousseau. Bu çal›flmalar. biri po- . Derrida. Onun yap›söküm fikrinin iki anahtar noktas› bulunmaktad›r. bireysel somut pratiklerden ziyade yap› sökümcüde de sistemlere ya da yap›lara bakmaya devam eder ve ikincisi bütün sistemlerin veya yap›lar›n bir merkezi. Metinler. Camus gibi yazarlar› okuyarak yapmaya bafllam›flt›r ve Nietzche. Derrida’ya göre sistemler. ve bu z›tl›klar hiyerarflik olarak tan›mlanm›flt›r.

biri konuflmak için orada olmal›d›r. içtenlikli. den yol bundan böyle D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Derrida yaz›n›n. yorumsamac›l›¤›n radikal kanad›na aç›lan yolun belirginleflmesi ile olmufltur. Bu neAMAÇLARIMIZ dura¤an gösterge birli¤ine (Saussure. bundan dolay› sözün ya da konuflman›n dolays›z. hep bu anda oldu¤unun düflünülmesi nedeniyle gerçek ile do¤rulu¤un tek kayna¤›. cü görüfl) son derece elefltidenle post-yap›salc›l›k. konuflman›n temsilinden baflka bir fley de¤ildir. Rousseau. . bunun yerine okurun performans› geçmifltir. ancak çok acayiptir ki bir nesnenin imaj›n› belirlemek için çok daha fazla çabalar. Bu. belki iyi/ kötü de oldu¤u gibi apaç›k bir z›tl›k de¤ildir. kat çekmektedir (Güncü. Baflka SIRA S‹ZDE bir deyiflle ele al›nan ürünün edilgen bir tüketimi olarak düflünülen okuma biçimi statüsünü yitirmifltir. Derrida’ya göre Saussure de bu gelene¤in takipcisidir ve ona (Saussure) göre de dil ve yaz› iki farkl› iflaret sistemidir. Bat› felsefesinde. rel yaklaflmaktad›r. ikincisi. erkeksi/kad›ns›. Post-yap›salc›l›¤›n yap›salc›l›ktan kopuflunu ilan etti¤i yer. Derrida’ya göre konuflma imtiyazl›d›r. ancak dilbilimsel teoriler ba¤lam›nda konuflman›n. 2005:20). Aristoya göre konuflulan kelimeler zihinsel tecrübelerin sembolleridir ve yaz›lm›fl kelimeler ise konuflulan kelimelerin sembolleridir. sa¤/ sol gibi bütün çiftlerde birinci terim ikinciye göre daha de¤erlidir. çünkü “flimdi var olma” ile birleflir. D‹K KAT Sarup’a (1997: 12) göre yap›salc›l›k ile post-yap›salc›l›k aras›ndaki en önemli ay›rt edici özelliklerden biri fludur: “Yap›salc›l›k do¤rulu¤u metnin ‘arkas›nda’ ya da ‘içinde’ görürken post-yap›salc›l›k okuyucu ile metnin karfl›l›kl› etkileflimini üretkenlik olarak görmekSIRA S‹ZDE tedir. Her terim ancak di¤eri ba¤lam›nda anlam kazan›r. do¤rulu¤u metnin “arkas›nda” ya da “içinde” görürken post-yap›salc›l›k okuyucunun ve metnin karfl›l›kl› etkileflimini üretkenlik olarak görmektedir. Yap›salc›l›k. d›flsal ve gösterenin kopyas› olarak nitelerler: Fonotik. Derrida’ya göre bütün Bat› felsefesinin en temelinde. Bu nedenle post-yap›salc›l›k Saussure’cu dura¤an gösterge (sign) birli¤ine. söz (logos) ile yaz› ayr›m›n›n yer ald›¤›. De¤ergesi ile ereklili¤ini [finality] yitirmifl oldu¤undan do¤rulu¤a giK ‹ T A P ister istemez dikenli olacakt›r”. baflka bir deyiflle var olan kavram karfl›tl›klar›n›n en kökeninde.J. konuflmac›n›n o anda yap›lmam›fl bir konuflman›n kal›nt›s› ya T E L E V ‹ Z Y O N yan›lg›lar›n. Post-yap›salc›l›¤›n yeni gösterge sisteminde gösterilenden gösterene do¤ru bir kay›fl söz konusuS O R U dur (Sarup. 1997:12). Hegel yaz›y› türetilmifl tesadüfi. yaln›zca ilkini temsil etmek amac›yla vard›r (Derrida 2011). dilin ilk flekli olarak konumland›r›lmas› ve yazman›n sadece konuflman›n kopyas› ya da uyarlama‹NTERNET s› oldu¤una iflaret edilmesi yeterli bir kan›tt›r. “ iflaretin iflareti”. Rousseau’ya göre de yaz›. Aristo.132 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U zitif di¤eri ise negatif olarak de¤erlendirilir. Yeni yaklafl›m gösterilenden gösterene do¤ru bir yer de¤ifltirmeyi gerekli k›lmaktad›r. belirsizliklerin befli¤i olarak görüldü¤üne dikda art›¤› görünüfllerin. ‹flte bu z›t çiftler. örne¤in iyi/kötü z›t çiftinde iyi olan taraf de¤erli oland›r ve kötü iyinin egemenli¤indedir. Baflka bir deyiflle ele al›nan ürünün edilgen bir tüketimi olarak düflünülen okuma edimi de¤ergesini [status] yitirmifl. yani DÜfiÜNE L ‹ M gösteren (signifer) ile gösterilen (signified) aras›ndaki birebir mütekabiliyet görüflüne karfl› son derece elefltirel yaklaflmaktad›r. olas› tek tafl›y›c›s› olarak görüldü¤ünü söylemektedir. Ayd›nl›k/karanl›k. ayd›nl›k karanl›k olmayand›r veya tam tersi. Derrida’n›n Bat› felsefesinde ilgilendi¤i temel karfl›tl›klar ya da yap›lard›r. Derrida en ünlü çal›flmas›nda özellikle konuflma/yazma karfl›tl›¤›na bakm›fl ve konuflman›n daima yaz›dan daha önemli görüldü¤ünü söylemifltir. J.

Dili bir sistem olarak bir arada tutan ve yaratan merkezî bir kavram ya da fikir yoktur. düflündü¤ümüz.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 133 Konuflulmufl bir kelimenin o konuflmay› yapan›n var oluflunu garantilemesi fikri. sistemin merkezidir ve varl›¤›n›z›n dili ve sizin di¤er her parçan›z “parole” sözün bir parças›d›r. Konuflmak için orada olmas› gereken bir benli¤in olmas› fikrini Derrrida. Ona göre Bat› düflünce sisteminde konuflma var olufl ile birleflir ve her ikisi de hem yazmadan ve hem de yokluktan üstündür.6. bütün bir sistemin ç›kt›¤› ve anlam›n› garanti etti¤i bir merkez oluflturur ki bu merkez. Derrida için “dil”in bir yap› ya da bir sistem olarak bir merkezi yoktur. Derrida. Dolay›s›yla anlam. Böylelikle Derrida klasik “benmerkezci” Avrupa bak›fl aç›s›na da ciddi bir elefltirel tav›r göstermektedir. benzersiz niteliklere sahiptir ve o özgünlü¤ü anlamak için “ben” bak›fl aç›s›ndan vazgeçmek gerekir. Oysaki Derrida’ya göre var olan her kültürel yap›. Derrida. sistemi yaratan fleydir ki sistemin tüm parçalar›n›n aras›nda iliflki oldu¤unu garanti eder ve sistemin kurallar› taraf›ndan yönetilmeyen sistem ötesi bir fleydir. “mevcut olma” Platon’dan Descartes’a ve hatta kendi dönemine kadar tüm bat› felsefesinin merkezidir. Burada belirtilmesi gereken di¤er bir önemli nokta ise Derrida’n›n “yap›sökümü” teriminin ister istemez bir “ötekini” gerektirmesidir. yoklu¤un di¤er z›t taraf›d›r ve varl›k daima yok oluflun üstündedir. bilinç. hümanist fikirleri pekifltirmifltir. Varl›k. sistemlere merkezlik görevini yapacak bir deste terime sahiptir: varl›k. gerçek. sistemin unsurlar›n› bir yerde bir arada tutan bir merkez olmad›¤›ndan mutlak veya kesin bir gerçek veya anlam da yoktur. madde. Bat› felsefinde tüm düflünce sistemlerinin ortak temel sav›n›n. ‹flte konuflma ve var oluflun imtiyaz›n› Derrida logocentrism olarak kavramlaflt›rm›flt›r ve o Bat› felsefesinde hem söz hem de ak›l anlam›na gelen bu ayr›cal›kl› logos anlay›fl›na karfl› bir durufl sergilemifltir. Örne¤in benli¤i bir çeflit sistem olarak kabul edersek yapt›¤›m›z. varl›¤›n var oluflunu garanti eder. Bu öz benlik veya “ben”. her fley bu sistemin bir parças›d›r. Sistemin unsurlar›n› bir yerde. Derrida’ya ve post-yap›salc›l›¤a göre bunun kendi metotlar› için çok merkezi bir sonucu vard›r. Konuflma ve var oluflun bu imtiyaz›n› ise Derrida logocentrism olarak kavramlaflt›r›r ve Bat› felsefesinde hem söz hem de ak›l anlam›na gelen bu ayr›cal›kl› logos anlay›fl›na karfl› bir durufl sergiler. konuflma ve eylem aras›nda dolays›z bir ba¤ oldu¤una ve böylelikle de öznelli¤in merkez olmas›na dayand›¤›n› deflifre ederek logosun Bat› felsefesi içindeki ayr›cal›kl› konumunun yaz›y› de¤ersiz k›ld›¤›n› göstermifltir. ‹flte. daima belirsiz. . bir ve tutarl› olan “benlik” vard›r ki. Fiziksel ya da zihinsel yaflam›m›z›n çekirde¤inde. neyin söylendi¤inin kayna¤› olan gerçek bir benlik vard›r. Ünite . merkeze hep “ben”i al›p farkl› olan›. öz. Bu. çoklu ve geçicidir. Ona göre. Bu arada Derrrida’n›n düflünce sisteminde “dil”in bir sistem ya da bir yap› olarak bir merkezi olmad›¤›n› dikkate almak bir di¤er önemli noktad›r. “mevcudiyet/bulunufl metafizi¤i” olarak adland›r›r. yani ötekini “ben”in kategorileriyle de¤erlendirmesidir. flekil. Bat› felsefesi. sonuçta hepsi ba¤›ms›z bir mevcudiyet ya da varl›k alan›n›n oldu¤u varsay›m›ndan hareket eder. Dil daima de¤iflir ve hareket eder. Var oluflun yoklu¤a olan üstünlü¤ü yüzünden her sistem. hissetti¤imiz vb. göstergelerin (ya da iflaretlerin) iflaret ettigi ve bu göstergelerden tamamen ba¤›ms›z bir varl›k alan›n olanaks›zl›¤›n› ileri sürer ve gösterenden ba¤›ms›z bir gösterilenin mümkün olmad›¤›n› ortaya koyar. insan. Derrida’ya göre bu terimlerin her biri bir sistemin merkezi olarak iki amaca hizmet eder. çünkü bir merkez taraf›ndan sabitlenmemifltir. karfl›s›ndakini anlamas› için salt kendini referans noktas› olarak kabul etmemesi gerekir. Dolay›s›yla “ben” söyledi¤iniz ve yapt›¤›n›z her fleyin bir parças›d›r ve sizin varl›¤›n›z› ve var oluflunuzu garanti eder. ‹flte ona göre Bat› toplumunun en temel sorunlar›ndan biri. Mevcudiyet metafizigi. Böylece anlama iflaret eden iflaretlerden ya da göstergelerden ba¤›ms›z bir anlam alan›n›n olamayaca¤›n› göstererek hiçbir koflula ba¤l› olmayan bir bulunuflun ya da mevcudiyetin söz konusu olamayaca¤›n› belirtir. Tanr› vb. bu “ben” dedi¤inizde ne anlama geldi¤ini bilen parçan›zd›r. bir arada tutan bir merkez olmadan mut- Derrida’ya göre Bat› düflünce sisteminde söz/konuflma (logos) var olufl ile birleflir ve her ikisi de hem yazmadan hem de yokluktan üstündür. Bir bireyin. özünde sabit.

yorum yapmadan de¤erlendirebilece¤imiz hiçbir yol yoktur. En tarafs›z oldu¤u düflünülen yazarlar bile. tüm metnin “differance” (fark) sergiledi¤ine iflaret eder. Dolay›s›yla anlam daima belirsiz. ‹flte Derrida. Böylelikle bu z›tl›¤›n ima etti¤i düzenin (s›ran›n) ya da hiyerarfliye iliflkin de¤erin kesin veya kat› olmad›¤›n› göstermektir. Dolay›s›yla reddedilemez gerçekleri felsefi olarak anlamaya odaklanmaktan ziyade yap›sökümcü. bir düflünsel hareket olarak yap›sökümü ile temelde dikkatimizi bu dilsel istikrars›zl›klara çekmek istemektedir. ba¤lam içinde hem gösterilenin gördü¤ü fonksiyona hem de biliflsel flemam›zdaki onun imajlar›na gönderme yapt›¤›ndan sürekli olarak hem “farkl›lafl›r” ve böylelikle hem de hiçbir zaman tam ve kesin olan nihai anlama var›lamayaca¤›ndan sürekli kesin “anlama”ya kadar bir ertelenme durumu vard›r. bir tür y›kma ya da tahrip etme ifllemi de¤ildir. “deconstruction/yap› söküm” denmektedir. Nitekim Derrida. Yani yap› sökümün en temel iddias› metinsel analizlerde kesinli¤in/mutlak anlamlar›n imkâns›z olufludur. Ancak onun çabas› bu çiftlerde ima edilen hiyerarfliyi tersine çevirmek de¤ildir. bir sistem içindeki bu z›t çiftlerin fonksiyonunu araflt›r›rken bu karfl›tl›¤›n cebirsel oldu¤una iflaret eder (a=b olmayand›r). Derrida ’ya göre (Derrida and Houdebine 1973) okuma dönüflümcüdür ve metinler çoklu yorumlara aç›kt›rlar. daha ziyade bu iki terimin aras›ndaki “/” iflaretini silmektir. Ne var ki “yap› sökümü”. çünkü bir merkez taraf›ndan sabitlenmemifltir. Derrida’ya göre bu istikrars›zl›¤›n d›flavurumu olan “différance”›n söylemimizin her an›nda var olmas› dilin bireyler aras›nda istikrarl› bir anlam iletme arac› oldu¤una dair inanc›m›z› da yok etmektedir (Sim. dil içinde bulunan ve ima edilen bu hiyerarflilerin fark›nda olarak yeniden yorumlanabilir (Derrida. Bu kavram› Derrida Frans›zca différence kelimesinden kendi türetmifltir ve de gösteren ve gösterilen ba¤lam›nda hem “fark/ayr›m” hem de “erteleme” anlam›na gelmektedir. herhangi bir dilsel gösterge setlerinin birbirinden farkl› pek çok anlam dizisi meydana getirebilece¤ini (ki bu anlam dizilerinin ço¤u gayri ihtiyaridir) göstermeye çal›fl›r.134 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› lak veya kesin bir gerçek veya anlam yoktur. rasyonalizmin sabit temel kayas›n›. Dil daima de¤iflir ve hareket eder. Bu ba¤lamda Derrida. Yani anlamlar. çoklu ve geçicidir. düflüncelerini meydana getiren gösterge sisteminin zihinlerindeki karfl›l›¤› olan biliflsel flemalar›na yans›yan izlerini kaç›n›lmaz olarak eserlerine tafl›rlar. çoklu yorumlar›n batakl›k kumlar›na çevirmifltir. 2000:32-33). Derrida’ya göre birbiriyle rekabet eden yorumlar yap›labilir. ‹z Derrida’ya göre tüm metin bu kabullerin izlerini içerir ve sonuç olarak da bu metinler. asla son noktaya yani gerçe¤e varabilece¤imiz anlam›na gelmemektedir. Anlamlar kaygand›r. Bu metoda. ancak bu birbiriyle yar›flan yorumlar›n geçerlili¤ini. istikrars›zd›r. Ona göre “anlam”. O hâlde metnin üreticisi yazar ve tüketicisi okur ve farkl› okurlar aras›ndaki iletiflim esnas›nda herkes için hiç de¤iflmeyen sabit bir anlam›n “var oldu¤undan” söz etmek mümkün de¤ildir. Fark ve Erteleme (Differance) Ancak bu. daima çoklu olas›l›klar sunar ve biz de nesnelli¤i bulma çabas› içinde iken bile asl›nda bu metinselli¤in d›fl›nda kalamay›z. Çünkü hem infla etmenin hem . Bu asl›nda yap›sökümün belirmeye bafllad›¤› noktad›r.Yap›söküm. fark›nda olmadan.(Robinson.2000). 1967:54). Metinsellik (Textuality). do¤alar› gere¤i sabit de¤ildirler ve ba¤lamlar içinde yer de¤ifltirmeleri halinde de de¤iflirler. Ancak anlamlar.

Jacques Derrida. baflka bir göstereni SIRA S‹ZDE gösterir ve buradan elde edilecek olan yaln›zca mevcudiyet de¤il anlama kaynakl›k eden “gösterge zincirleri”dir. Bu metot. BilgeSu Yay›nc›l›k/Felsefe Ankara. 1997). 2. Derrida.” bu net olmama durumunun bir “temsilidir” ve göstergenin bir yar›s›n›n her zaman o olmad›¤›n›n bir resmidir (Sarup. Böylelikle sözcük metinde üstü çizili olarak bulunmaya devam eder. sadece yap›laflman›n temel unsurlar› aras›ndaki karfl›tl›¤›n kendi öz mant›¤›na ne kadar ters oldu¤unu göstererek eski sistemi sökmektir. ‹smet Birkan. Yap›söküm ve Oyun Yap›bozumu metinleri okuman›n radikal bir tekni¤idir (Zuckert 1991) ve temel metodu flöyle özetlenebilir: Z›t çiftleri bulmak ve her terimin bu terim çiftinin z›t kutup olarak di¤erinin karfl›t› olmas›ndan ziyade onun bir parças› oldu¤unu göstermek. Bu ba¤lamda bir sözcü¤ün üstü çizilir. Ünite . Her gösteren.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 135 de sökmenin bir bileflimini içerir. DÜfiÜNEL‹M SIRA S‹ZDE Derrida ile Saussure çal›flmalar›nda “gösteren” ile “gösterilen” aras›ndaki iliflkiyi tan›mS O R U lamadaki temel fark› araflt›r›n›z. göstergenin (yani metin içindeki sözcü¤ün) kendinden eminli¤ini ve bir “dil dizgesi” içinde dahi olsa “anlam›”n› sarsmaktad›r. Yap›sökümünün bu flekilde temelini oluflturan “üstünü çizme”. Bu ba¤lamda “üstünü çizmek. çünkü sözcük yetersizdir. yap› sökümü metodunda önce bir sözcük yazmay›. bu tarz bir yaz›n tekni¤iyle herhangi bir göstergeyi okudu¤umuzda o kavram›n. çünkü sözcü¤ün yerine geçebilecek daha baflka bir sözcük yoktur. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M 3 SIRA S‹ZDE S O R U DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT S O R U SIRA S‹ZDE D‹KKAT AMAÇLARIMIZ Gramatoloji. T 2011. “varl›k” sözcü¤ünü s›kl›kla karalayan Heidegger’den alm›flt›r. Bu nedenle yorum. anlam tutars›zl›¤› ve kaymalar›n›n silinemez izlerini tafl›r. sonra onu karalamay› ve sonra hem sözcü¤e hem de karalamas›na metinde yer vermeyi önermektedir. terimin anlam›n›n bizim için net olmad›¤›n› söylemektedir. Yani kavramsal hiyerarflilerin üretti¤i metafizikleri deflifre edip yap›land›¤› tarz› çözmektir (Aktay 1996:196). Böylece bu terimleri birbirinden uzak tutan yap› ya da z›tl›k çöker. Sonunda neyin ne oldu¤unu söyleyemedi¤inizde karfl›l›kl› z›tl›klar ve hiyerarfliler anlam›n› yitirir. Derrida bu ifllemi. al›fl›ld›k anlam›yla “analiz”e benzemeyip bir tür oyunu and›ran serbest bir aland›r (Sarup. K›saca yap›sökümünün temel varsay›mlar› flöyle özetlenebilir: 1. Çev.. T›pk› Derrida’n›n bu yöntemi do¤a ve kültür kavramlar›na uygulad›¤›nda oldu¤u gibi. fakat bir yandan da sözcük metin içinde üstü çizili olarak tutulur. Yani Derrida. Böylece “anlam oyunu” sonsuz/bitimsiz bir oyuna dönüflür. D ‹ K K ADizisi. dolay›s›yla bu metodun temel amac›.6. Böyle bir çeliflki karfl›s›nda hiçbir analiz yöntemi (örne¤in felsefe veya elefltiri) metnin yorumu aç›s›ndan herhangi bir otorite iddias›nda bulunamaz. S O R U SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M D‹KKAT AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE K ‹ T A P AMAÇLARIMIZ . z›t terimler ikilisinin de¤erler hiyerarflisindeki yerini de¤ifltirmek ya da hiyerarflide altta olan› üste ç›kararak yeni z›tl›klar infla etmek ya da yap›y› tahrip etmek de¤ildir. Yap›söküm. 1997:40). Silme Yap›söküm metotunun di¤er önemli bir tekni¤i de “silmedir”. bir anlama gayretidir ve anlama çabas› ister istemez yap›y› unsurlar›na ay›rma (sökme) ve tekrar ba¤lay›p birlefltirmeyi gerektirir. 3.. Dil.

nihilizm. Özerk insan rasyonalitesi ile evrensel-normatif (genel geçer) de¤erlere iliflkin fikirler aras›nda kurdu¤u ba¤. anarflizm gibi alternatif felsefeleri) kendi teorik yaklafl›mlar› için kulland›klar›n› belirterek tarihi s›kl›kla dikkatsiz ve eksik olarak yorumlad›klar› biçiminde elefltirmifllerdir.136 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› POST YAPISALCILI⁄A YÖNELT‹LEN ELEfiT‹R‹LER Post-yap›salc›l›¤a yönelik çok say›da elefltiri olmakla birlikte bu elefltirilerin en önemlileri afla¤›daki gibi s›ralanabilir: 1. 2. 1994:244-245). Pozitivizm yanl›lar›. Ne Foucault’nun ne de Derrida’n›n post-modern toplumsal teoriler üretmede baflar›l› olduklar› söylenemez. Foucault’yu nihilistlik bir düzleme tafl›maktad›r. . Modern ile post-modern aras›ndaki k›r›lmay› aç›k ve net olarak ortaya koyamad›klar› gibi bu k›r›lmay› toplumda neyin üretti¤ini de aç›klayamam›fllard›r. biçiminde elefltirmifllerdir (Kellner. küçük ayr›nt›lar› (feminizm. Foucault ve Derrida gibi yazarlar›. 3. Dolay›s› ile çal›flmalar›nda -eninde sonunda öngördü¤ü üzerenormatif de¤erleri kabul etmemesi ve onaylamamas› konusu elefltirilmektedir.

modernizmin bir devam› olarak görürken Foucault. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Michel Foucault’nun temel düflünce ve kavramlar›n› tan›mlayabilmek. “flimdiki zaman›n tarihini yazabilmek için geçmiflte kalan tutars›z. Post-yap›salc›l›k. ‹ktidar.6. formal yap›lar›n içine gömülü ve maskelenmifl tarihsel içerikler ve diskalifiye edilmifl bilgi serilerini ortaya ç›kararak Bat› kültürünün ve yap›salc›l›¤›n elefltiri araçlar›n› ortaya koyar. özneyi merkeze alan teorilere aç›k bir flekilde karfl› durur. Habermas gibi bir k›s›m düflünür post-modernizmi. post-modernizmin teorik temelleri olarak tan›mlamak mümkündür. modernitenin krizlerinden kaynaklanan bir hayal k›r›kl›¤›n›n sonucu bir tepki olarak ortaya ç›kt›¤› büyük oranda genel kabul görmektedir ve bask›n Bat› kültürünün bir bak›ma elefltirisi niteli¤indedir. Baudrillard gibi düflünürler ise yap›salc›l›ktan büyük oranda etkilenseler de yap›salc›l›ktan bir kopuflun oldu¤unu ileri sürerler. iç bütünlü¤e sahip tutarl› ve rasyonel varl›k olmas›ndan da söz edilemez. Post-yap›salc›l›¤› yap›salc›l›ktan ay›rt edebilmek. Onun sistematik bir teori gelifltirme gibi bir amac› yoktur. pek çok seçene¤i birlikte sunar. Ayr›ca yap›salc›l›¤›n aksine tarihsel bir yaklafl›mla bilginin nas›l üretildi¤ini temel araflt›rma sorunsal› olarak ortaya koyar ve tarih ve kültür taraf›ndan koflulland›r›lan yap›lar›. çeliflkili kurallar› ve izleri incelemekle ilgilidir. Arkeoloji kavram› ise onun analiz yaklafl›m›n› betimlemek için en önemli kavramlardan biridir. toplumdaki en küçük seviye- A M A Ç 4 . Foucault’nun çal›flmalar›nda iktidar kavram›n›n önemini özetleyebilmek. Söylemler. kendini kontrol edebilen. önyarg›lardan ar›nd›rarak yeniden de¤erlendirmeyi amaçlar. Asl›nda tarihe bak›fllar› da yap›salc›lardan farkl› olarak görelidir ve evrimsel bir çizgi takip etti¤ine iliflkin görüflü ret ederler. Bu nedenle halâ tart›flmalar›n merkezinde yer almaktad›r. Di¤er önemli kavram ise “soykütüktür”tür. Belli bir tarihsel dönemin ya da kültürün geçmiflte b›rakt›¤› bütün maddi ipuçlar›n›n koleksiyonunu ifade eder. analizinde önemli bir yer tutar ve iktidar iliflkilerinin ve bunlarla ba¤lant›l› pratiklerin ifadesi olmas› nedeniyle masum da de¤ildir.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 137 Özet A M A Ç 1 Post-yap›salc›l›kla postmodernizm aras›ndaki iliflkiyi aç›klayabilmek. post-yap›salc›l›¤›n en popüler. Her söylemin iktidar alan› oluflturmak gibi bir ifllevi vard›r ve sadece yaz›l› metinlerde de¤il belirli kurumsal ve örgütsel pratiklerde de mevcuttur. Darrida. Çünkü tek bir do¤ru ve gerçekli¤i ret eder ve çal›flmalar›. Ancak özneyi merkeze oturtan (fenomenoloji. Ancak her zaman bu ayr›m› yapmak mümkün olmaz. söylemler ile iktidar ve kontrol mekanizmalar› üzerine yapt›klar›d›r. isminden de anlafl›laca¤› üzere modernizmin düflünsel temeli olan yap›salc›l›¤a. Kendisi bunu ret etse de Foucault. anlam›n yarat›c› kayna¤› de¤ildir. Her ne kadar benli¤in söylemlerle flekillendirildi¤i düflüncesi ile yap›salc›larla paralellik gösterseler de farkl› bir yaklafl›mla gerçekli¤in metin ile okuyucunun etkileflimiyle yarat›ld›¤›n› ileri sürerler. Arkeoloji. Ünite . post-modernizim bu nedenle birlikte an›lmakla birlikte post-yap›salc›l›¤›. Post-yap›salc›l›k. Bu aç›dan genelde bir mu¤lâkl›k tafl›r. Bu nedenle ba¤›ms›z olmayan benli¤in bilinçli. sembolik etkileflimciler gibi). Tarih. Genelde post-yap›salc›l›kla. Bunu “öznenin ölümü” ile ifade eder. en dikkat çekici ve en önemli isimlerinden ilk akla gelendir. Onun belki de en etkili çal›flmalar›. Çünkü ona göre “özne” bir iktidar alan› ve belirli pratikler seti içinde flekillendirilen toplumsal söylemler arac›l›¤›yla üretilen toplumsal bir kurgudur. Bu ba¤lamda de¤erlendirilebilecek di¤er kavram ise “arfliv”dir. Ancak Postmodernizmin ne oldu¤u üzerine genel kabul görmüfl bir görüfl bulunmamakla birlikte ne olmad›¤› az çok bellidir. Birey. disiplinler aras› iliflkilerin tan›mlad›¤› karmafl›k bir yap› gösterir. Arkeoloji farkl›l›k ve benzerliklere odaklan›rken “soy bilim” daha çok iktidar iliflkileri ve politik teknikleri ile bilgi formlar› üretmek için “fleylerin organize oldu¤u “ düzleme odaklan›r. Post-yap›salc›l›¤›n yap›salc›l›¤a yönelik iki temel elefltirisi vard›r: (›) Yap›salc›l›¤a göre yap›lar›n kendi kendilerine yetiyor olmas› ve (››) bu yap›lar›n ikili z›tl›klardan oluflmas›.

Derrida. modern ça¤da ortaya ç›kan ve söylemler arac›l›¤›yla do¤rudan insan bedenini kontrol alt›na alan iktidar› ise “bio-iktidar” olarak tan›mlar. Ona göre dilin belli bir merkezi yoktur ve bu nedenle sabitlenemediklerinden mutlak veya kesin bir gerçek ya da anlam yoktur. Bat› düflüncesini ben merkezli olmas› nedeniyle elefltirir ve var olan her kültürel yap›n›n benzersiz oldu¤unu ileri sürer. konuflma/yazma. A M A Ç 6 A M A Ç 5 . daima de¤iflir ve hareket eder. do¤ruyu metnin arkas›nda ya da içinde ararken o. Derrida’n›n çal›flmalar›nda kulland›¤› “iz” kavram›. Derrida. 18 ve 19. söylemler arac›l›¤›yla üretilir ve iktidar›n kendisidir. istikrars›zd›r ve bunun d›flavurumu olan “fark” söylemlerimizin bireyler aras›nda istikrarl› bir anlam iletme arac› olmaktan uzakt›r. Bu nedenle gösterge birli¤inin aksine post-yap›salc›l›¤›n gösterge sisteminde gösterilenden gösterene do¤ru bir kay›fl söz konusudur. Jacques Derrida’n›n çal›flmalar›nda kulland›¤› temel kavramlar› aç›klayabilmek. Yani anlamlar. Bilgi. “disipline edici iktidar”. Derrida. do¤ruyu okuyucunun ve metnin karfl›l›kl› etkilefliminin üretkenli¤i olarak görür. Dil. bilgi alan›nda hermeneutik bir yaklafl›mla hem modernizmin bilim anlay›fl›n› hem de post modern toplum bilgisi oluflturma sorununa e¤ilir ve bilginin amac›n›n do¤ru temsil oldu¤unu ileri sürer. Ayr›ca Derrida. daha kullan›fll› bir yap› kurmak üzere tarihsel anlam evrelerine geri dönüfller olarak tan›mlar. yüzy›lda geliflmeye bafllayan ve bireylerin davran›fllar›n› düzenleyen ve kontrolü için gözetim teknikleri gelifltiren iktidar›. O. Jacques Derrida’n›n düflüncelerini yap›salc›l›ktan ay›rt edebilmek. Ancak yap›salc›lardan aç›k olarak ve radikal olarak yorumsamac›l›¤a yönelmesiyle kopar. Bat› düflüncesinin yanl›fl bir flekilde hiyerarflik olarak tan›mlanm›fl iyi/kötü.138 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› deki iliflkilerde de aranmal›d›r. “erteleme” ise bu farkl›laflma nedeniyle kesin ve nihai olarak bir anlama var›lamayaca¤›ndan sürekli bir ötelemenin varl›¤›n› ifade eder. Böylece onu ifade eden iflaretlerden ya da göstergelerden ba¤›ms›z bir anlam alan›n›n olamayaca¤›n› ifade eder. anlam tutars›zl›klar›n›n ve kaymalar›n›n silinmez izlerini tafl›r ve bu çeliflki karfl›s›nda hiçbir analiz yönteminin bir üstünlü¤ü olamaz. göstergelerin iflaret etti¤i ve bu göstergelerden ba¤›ms›z bir varl›k alan›n›n olanaks›zl›¤›n› ileri sürer ve gösterenden ba¤›ms›z bir gösterilenin mümkün olmad›¤›n› ortaya koyar. Di¤er bir kavram da “silme”dir ve yap›söküm tekni¤i ile yaz›lan metinlerde herhangi bir gösterge ya da terimin anlam›n›n bizim için net olmad›¤›n› ifade etmek için üstünü çizerek metinde b›rakmakt›r. (››) ikincisi ise yap›n›n kayna¤›na yönelir. “fark ve erteleme”. Saussure’ün aksine metni öne ç›kar›r. çoklu ve geçicidir. Hapishanenin Do¤uflu ve Klini¤in Do¤uflu bafll›kl› çal›flmalar›nda. erkek/kad›n gibi z›tl›klar üzerine infla edildi¤ini ileri sürerek temel amac›n› yap›söküm tekni¤iyle bu düflünce yap›s›n› söküp ondaki malzemeyle yeni. Sonuç olarak yap›sökümünün temel varsay›mlar›n› flu flekilde özetlemek mümkündür: Dil. Bu nedenle de yorum bir analizden çok bir tür oyunu and›ran serbest bir aland›r. Yap›salc›lar. Feyerabend’in anarflik karfl› ç›k›fl›n› sistematik hâle getirmesi nedeniyle. Dolay›s›yla anlam daima belirsiz. anlam›n ba¤lam› içinde hem gösterilenin gördü¤ü fonksiyona hem de biliflsel flemam›zdaki onun imajlar›na gönderme yapt›¤›ndan dolay› sürekli de¤iflimi. Derrida’y›. Onun yap›söküm tekni¤inin iki anahtar noktas› bulunmaktad›r: (›) ‹lki sistemlere ve yap›lara odaklan›l›r. iktidar teknolojileri terimi ile ifade etti¤i farkl› iktidar biçimlerinin oluflumunu ve nas›l kullan›ld›¤›n› tarihsel bak›fl aç›s›yla irdeler: Feodal ve monarflik sistemlerde tebalar› üzerinde s›n›rs›z olarak kullan›lan iktidar “mutlak iktidar”d›r. Ona göre dünya bir metindir ve metnin d›fl›nda hiçbir fley yoktur ve bütün metinlerin birden fazla anlam› vard›r ve bizim dünyay› nas›l yorumlayaca¤›m›z› flekillendirirler. yazar›n fark›nda olmadan metin üzerinde kendi düflünce yap›s›na iliflkin b›rakt›¤› göstergeler. felsefenin bozguncusu olarak ananlarda vard›r.

Göreli iktidar 3. e. Jacgues Derrida c. b. Bilginin nas›l üretildi¤i temel sorunsal olarak ele al›n›r. d. Dil sistemini bir arada tutan bir merkezin olmamas› nedeniyle mutlak ve kesin bir gerçek. Derrida konuflma ve var oluflun imtiyaz›n› logocentrism olarak adland›r›r. Yap›söküm d. b. c. yani gösteren ile gösterilen aras›nda birebir mütekabiliyet bulunmaktad›r. Özneyi merkezden uzaklaflt›r›rlar. söylem ve iktidar iliflkileri içinde flekillenir. Afla¤›dakilerden hangisi post-yap›salc›lar için söylenemez? a. Ferdinand de Saussure b. Benlik. Rölatif iktidar e. Gösterge birli¤i. pozitif iktidar organize edicidir. Afla¤›daki düflüncelerden hangisi Foucault’ya ait de¤ildir? a. Bio-iktidar d. Michel Foucault d. Birey. e. 5. düflünsel alan›n› s›n›rlayan söylemlerin s›n›r›na.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 139 Kendimizi S›nayal›m 1. çözüme ihtiyaç duyulan konulara odaklan›lmas›d›r. Bat› kültürünün temel kabullerine karfl›d›rlar. . Anlafl›lamayan kavramlar›n silinerek yok say›lmas›d›r. c. Yazar. c. Yanl›fl ifadelerin üzerlerinin silinerek yanl›fllar› sergilenmesi tekni¤idir. Foucault’un flimdiki zaman›n tarihini yazabilmek için geçmiflte kalan tutars›z. ötesine geçebilendir. Gündelik yaflam›m›zdaki “Bilgi. Yani anlamlar daima belirsiz. Modernitenin düflünsel temeli olan yap›salc›l›¤a karfl› ç›karlar. Arkeoloji e. Arfliv b. Negatif iktidar düzen kurucu. Eskiden çocuklar›n› hocaya verirken ebeveynlerin söyledi¤i “Eti senin. tutarl› bir varl›k de¤ildir. Habermas 6. Bat› düflüncesindeki z›tl›klar›n. ‹ktidar olgusunun ikili yap›s›n› ifade eder. Disipline edici iktidar b. Afla¤›daki düflüncelerden hangisi Derrida’ya ait de¤ildir? a. Semiyoloji 7. b. bilinçli. e. Negatif ve pozitif iktidar›n her ikisi de düzen kurucudur. Özgür de¤ildir. 4. b. b. Claude Lévi-Strauss e. d. Olgular› tan›mlayan ifadelerin yetersizli¤ine iliflkin flüphelerimizi ifade etmek üzere ifadenin üzerinin çizilerek metin içinde korunmas›d›r. anlam mevcut de¤ildir. Derrida’n›n “silme” tekni¤i nedir? a. d. c. d. Tarihselli¤i ret ederler. 2. d. e. iç bütünlü¤e sahip. Negatif ve pozitif iktidar›n her ikisi de organize edicidir. olumsuz olan› ise negatif iktidard›r. 8. Analizde çözümlenen olgular›n silinerek. çoklu ve geçicidir. Foulcault’nun pozitif ve negatif iktidar kavramlar›n› en iyi hangi cümle ifade etmektedir? a. Dünya bir metindir ve onun d›fl›nda hiçbir fley yoktur. e. kemi¤i benim” deyifli. c. anlam›n kayna¤›d›r. tarihsel anlam evrelerine geri dönerek sökülmesi ve yeniden yap›lanmas› gerekir. Toplum için olumlu iktidar pozitif. Birey. iktidard›r. Emin olunmayan ifadelere yer verilmeyerek sadece do¤rulu¤u kesin ifadelerin esas al›nmas›d›r. Mutlak iktidar c. Özneyi merkeze oturtan teorilere karfl› ç›kar. Ünite .” deyifli hangi düflünürün düflüncelerinde somutlafl›r? a. size Foucault’nun tasnifindeki hangi gücü ça¤r›flt›r›r? a.6. Antropoloji c. çeliflkili kurallar› ve izlerini söylemler üzerinden ortaya ç›karmak için gelifltirdi¤i metodolojisinin ad› nedir? a.

Bu hayat›n ne anlam› var? d. d. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-yap›salc›l›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Hayat bir yalandan ibarettir. Her fleyi ciddiye al›yorlar. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Benlik” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ‹nsanlar›n çeliflkili davranmalar›. zikrinin o olmas›. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹z” konusunu yeniden gözden geçiriniz. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Foucault. Derrida’n›n “iz” kavram›n› en iyi betimleyen deyifl afla¤›dakilerden hangisidir? a. c 6. a 5. b. e Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yap›-söküm ve Oyun” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Bir durumu “söylemin” d›fl›na ç›k›p objektif olarak araflt›rmak da mümkün de¤ildir. Hayatta herfleyin bir manas› vard›r. c. 10. 4. politik iktidarlarla beden aras›ndaki iliflki ve cinselli¤i kullanarak iktidarlar›n tarihsel süreç içinde bireylerin bedenleri üzerinden onlar›n bedenlerini e¤iterek nas›l sosyal olarak üretici hâle getirildiklerini ortaya koymaya çal›fl›r. kültürün imbikten süzülmüfl hâli olarak günümüze kadar gelen söylemlerdir. . Bana gerçekleri soruyorlar. yap›salc›lara özellikle flu noktalarda karfl› ç›km›flt›r: 1. Yok ahlak de¤erleriymifl. “K›z›n› dövmeyen dizini döver. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Silme” konusunu yeniden gözden geçiriniz. gerçek olan ne var? b. c 10. b 3. Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹ktidar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Geçmiflin izleri silinmez. Afla¤›dakilerden hangisi nihilistik bir söylem de¤ildir? a. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Post-yap›salc›l›k” konusunu yeniden gözden geçiriniz. e. d 9. ‹nsanlar “akl›n” bir ölçüde tek biçimli mant›¤›na göre davranmazlar. bilinç d›fl› olabilece¤i gibi toplumsal koflullara da ba¤l› olabilir. Çocuklar donmam›fl beton gibidir. sosyal pratiklerin insan›n bedeni üzerindeki disipline edici güce gönderme yapar. ‹z b›rak›lmadan yürünmez. üzerlerine ne düflse iz b›rak›r.140 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 9. Böylece Foucault. Dolay›s› ile bu sözler. Fikri neyse. Bu sözler. ‹ktidarlar. c 8. 2. aksine bilerek ya da bilmeyerek irrasyonel nedenlere de ba¤l› olarak hareket edebilirler. d 7. b 2. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Foucault’un Temel Kavramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. 1. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Foucault’un Yaflam›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Bio-iktidar” konusunu yeniden gözden geçiriniz. hepsi bofl fleyler. b 4. At izinin it izine kar›flmas›. Tüm insanl›¤› aç›klayabilecek kesinleflmifl belli yap›lar yoktur. 3. e. S›ra Sizde 2 Eti senin kemi¤i benim. bilgi yoluyla yeni faaliyet alanlar› ve tipleri yarat›rlar. gelenekmifl.” gibi atasözleri gücün kullan›larak bedenin flekillenmesinin nas›l sa¤land›¤›n› örnekler. c.

Sim. Saussure’ün dura¤an gösterge (sign) birli¤ine yani gösteren (signifer) ile gösterilen (signified) aras›ndaki birebir mütekabiliyet görüflüne karfl›d›r. M. Lotringer. Post-yap›salc›l›k.Topçuo¤lu. Gencay (1996). Derrida J. Jonathan (1981). Ankara: TODA‹E Yay›nlar›. No. New York: Random House. ‹nsanlar. Michel (2010b). A. iktidar iliflkilerinin ürünü oldu¤undan. Oxford: Oxford University Press. Londra: Macmillan. Foucault. No. Sosyoloji Sözlü¤ü. The Birth of the Clinic. The Order of Things: An Archeology of the Human Sciences. John (2003). Buna göre Sassure’ün ifade etti¤i gösteren ile gösterilen aras›nda kal›c›-nedensel bir ba¤›n oldu¤u konusu. Palgrave Macmillan Journals.Post-Yap›salc›l›k: Michel Foucault ve Jacques Derrida 141 itaatkâr bedenler.-L. Zuckert. Interview: Jacques Derrida Author(s): Jacques Derrida and J. (1991). ve Kellner. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Houdebine Source: Diacritics. Bu ba¤lamda bireysel öznellik (kimlik. Önce Söz Vard›-Yorumsamac›l›k Üzerine Bir Deneme. fiaylan. Continuum. Derrida ve Tarihin Sonu. And Houdebine. Society Must Be Defended: Lectures at the College de France. insanlardan ba¤›ms›zd›r. Foucault. MA: University Press. her yerdedir ve “özne ölmüfltür. Michel (1973). Ankara: Yom Sanat. M. Sosyal Teoriye Girifl. Dave (2000). Ünite .. Bu ba¤lamda iktidar mekanizmalar›. Belsey.” S›ra Sizde 3 Darrida. Genealogy and Social Criticism. New York: Oxford University Press Inc. Structuralism. Foucault. . Foucault. Foucault. St. Foucault. London: Penguin. rutinler ve kimlikler üzerinden flekillendirilir. In Steven Seidman (Ed. Michel (1995). psikolojik yönelimler gibi).3. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar› Robinson. kendini aç›klamaya giriflti¤inde gösterilene de¤il baflka göstergelere ulafl›r ve hiçbir zaman gösterilen boyutuna varmayaca¤› düflüncesinden hareketle bir göstergeler zincirinin oluflumu ile karfl› karfl›ya kal›n›r. Ankara: ‹mge Yay›nlar›. L. The Care of the Self. Michel (2010a). (1997).). The Archeology of Knowledge. Poststructuralism: A Very Short Introduction. 23. Oxford. ew York: Pantheon. Gutting. Michel. Davis. Ankara: ‹mge Yay›nlar›. Foucault. Cambridge. New York: Pantheon. Layder. S. Foucault. “Toplumsal Teori Olarak Postmodernizm: Baz› meydan okumalar ve Sorunlar” içinde Modernite versus Postmodernite. Foucault. Göka. Polity. 1975-76. ‹stanbul: Everest yay. (1973). 3. (der. Colin (2006). yeni söylemler arac›l›¤› ile üretilen bilgi. New York: Random House. somut bir gerçekli¤i ve anlam birli¤ini yans›tmaz. Michel (1994). Michel (1985). Catherine (1991). Marshall.. Ankara: BilgeSu Yay›nc›l›k/Felsefe Dizisi. Stuart (2000). (1988). Sylvère (1989). Foucault A Very Short Introduction. ‹stanbul: Küre Yay›nlar›. E. New York: Pantheon. Culler. Michel (1986). U.) The Postmodern Turn: New Perspectives on Social theory. The Use of Pleasure. Derek (2006). Cinselli¤in Tarihi. London. Kellner. The History of Sexuality Vol. Güncü. Douglas (1994). Delili¤in Tarihi.: Prentice-Hall. Hapishanenin Do¤uflu. ‹stanbul: Everest Sturrock. Foucault. Gary (2005). In Structuralism and Since: From Lévi-Strauss to Derrida. The Politics of Derridean Deconstruction. New York: Pantheon. Postmoden Theory: Critical Interrogations. Foucault. Michel (1972). sadece iktidar taraf›ndan üretilen iflleyifl kanallar› görevini yapar.Y. USA: Oxford University Press. Foucault. Vol. (2003). Michel (1980). Derrida’ya göre. Sarup. kurumsal ve örgütsel pratikler.S. Vol.6. Michel (1998).) Mehmet Küçük. (Ders Notlar›). An Introductory Guide to Poststructuralism and Post-modernism. Çünkü gösterge. (1996). Gramatoloji. Best. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Aktay. Martin's Press.A. Ankara: Vadi Yay›nlar›. Ankara:Vadi Yay›nlar›. Jacgues (2011). Foucault Live: Semiotexte: New York. Gordon (1999).1. Sarup. Ça¤dafl Düflünce Ak›mlar›: Postmodernizm. UK: Blackwell Publishing. Nietzsche ve Postmodernizm.33-46 Published by: The Johns Hopkins University Press. Michel (1971). Ertu¤rul (2005). pp. Derrida. Power/Knowledge. D. “Levinas: An Introduction”. Post-yap›salc›l›k ve Post modernizm. John Sturrock (ed. 1: The Will to Knowledge. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. Catherine (2002).

Postmarksizmin Marksizmi elefltirdi¤i temel noktalar› s›ralayabilecek. Yeni Toplumsal hareketlerin özelliklerini de¤erlendirebilecek.7 Amaçlar›m›z ‹çindekiler Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Postmarksizme yöneltilen temel elefltirileri özetleyebileceksiniz. Agonistik demokrasinin temel önermelerini analiz edebilecek. Radikal demokrasi siyasetinin özelliklerini ay›rt edebilecek. Postmarksizmin temel varsay›mlar›n› aç›klayabilecek. Anahtar Kavramlar • Postmarksizm • Yeni Toplumsal Hareketler • Marksizm • Söylem ve Hegemonya • Radikal Demokrasi Postmarksizm ve Radikal Demokrasi • POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL VARSAYIMLARI • POSTMARKS‹ZM KURAMININ MARKS‹ZM ÜZER‹NE ELEfiT‹R‹LER‹ • POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL KAVRAMLARI • YEN‹ TOPLUMSAL HAREKETLER • POSTMARKS‹ZM VE RAD‹KAL DEMOKRAS‹ S‹YASET‹ • POSTMARKS‹ZME YÖNELT‹LEN TEMEL ELEfiT‹R‹LER .

iflçi s›n›f›n›n zay›flad›¤›. Anthony Cutler. Hegemonya ve Sosyalist Strateji kitab› hem Postmarksist kuram›n teorik argümanlar›n› içeren temel bir manifesto olmakta hem de Postmarksist kurama dayanan radikal demokrasi projesinin dayand›¤› temel ilkelerini ve stratejilerini ortaya koymaktad›r. Marksizmin s›n›fa otomatik olarak ayr›cal›k tan›yan s›n›f özcülü¤ünü redden Laclau ve Mouffe. dolay›s›yla iflçi hareketinin bitti¤i. kapitalizmin erken aflamalar›nda etkili olan s›n›f kategorisinin art›k öneminin kalmad›¤›na iflaret etmektedir. post-yap›salc› ve postmodernist düflüncelerin ›fl›¤›nda Marksist siyasal düflünce gelene¤ini yeniden de¤erlendirmektedir (Barrett. üstelik iflçi s›n›f›n›n art›k sosyalizmden nesnel bir ç›kar›n›n olmad›¤›. Athar. kiflinin toplumda ve üretimde iflgal etti¤i yer. postyap›salc› ve postmodernist düflüncelerin ›fl›¤›nda Marksist siyasal düflünce gelene¤ini yeniden de¤erlendirerek Marksizmin siyaset ve toplumsal de¤iflim konular›ndaki baz› temel ilkelerini ters-yüz etmifllerdir. Bu Postmarksizmin kuram olarak ortaya ç›k›fl› ve popülerleflmesi. Postmarksizmin kurucular› olan Laclau ve Mouffe. Bu toplumsal yap›n›n. Bu afl›r› sorgulay›c› ve postmodern felsefeden etkilenen yaklafl›mlar. Politik ve teorik kökenleri yap›salc›l›k. asl›nda Marksist teorinin iflçi s›n›f›n›n öncülü¤ü. Laclau ve Mouffe’un 1985 y›l›nda birlikte yazd›klar› Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokratik Bir Politikaya Do¤ru kitab›n›n yay›nlanmas› kabul edilmektedir. Günümüz sosyolojisinin post-yap›salc›l›k ve postmodernizm teorilerinde ça¤dafl toplumsal yap› genellikle post-fordist. ekonomik konum ve politik kimlikler aras›ndaki ba¤lar zay›flamaktad›r. Buna göre. onu otomatik olarak bu yerine uygun siyasal inanç ve ç›karlarla ve bu ç›karlara göre tarif edilen kimliklerle donatmamaktad›r. post-endüstriyel gibi kavramlarla tan›mlanmaktad›r. s›n›fa dayanmayan “yeni toplumsal hareketlerin” geliflti¤i ve yeni bir hizmet s›n›f›n›n ortaya ç›kt›¤› tezine dayand›r›lmaktad›r. Baflka bir deyiflle. proletarya diktatörlü¤ü. Bütün bu aç›klamalar. Paul Hirst. farkl›l›k. 1996: 91). s›n›f gibi evrensel kimliklere olanak tan›mayan bir çeflitlilik. üretim tarz› ve iliflkilerinin belirleyicili¤i. art›k günümüz toplumlar› s›n›fl› toplumlar de¤ildir. ideoloji ve politikay› ekonomi ve s›n›fsal iliflkilerden uzaklaflt›ran bir yaklafl›m olarak. Laclau ve Mouffe’un birlikte yazd›¤› ve ilk olarak 1985’de yay›mlanan “Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokratik Bir Politikaya Do¤ru” adl› eser sayesinde olmufltur. . parçalanm›fll›k sergiledi¤i görüflünden hareket edilmektedir.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL VARSAYIMLARI Günümüzde Laclau ve Mouffe ile birlikte. sosyalizme politik bir devrimle ulafl›laca¤› gibi temel ilkelerinin sorgulanmas› ve bu ilkelerin reddi olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. post-yap›salc›l›k ve Avrupa Marksizmine götürülebilecek olan Postmarksizmin bafllang›ç noktas› olarak. post-modern. Barry Hindess. Günümüzde iflçi s›n›f›n›n siyasetteki a¤›rl›¤› ve Marksist kuram›n bak›fl aç›s› giderek daha fazla sorgulanmaktad›r. Bu bak›fl aç›s›na göre. Hussain. Gareth Stedman Jones gibi genifl bir akademisyen çevre içinde kabul gören Postmarksizm.

On Populist Reason-Popülist Neden Hakk›nda (2005). Hegemonya. The Making of Political Identities-Siyasi Kimlikler Oluflturma (1994). özne konumlar›. Güney Amerika. eklemlenme. Deconstruction and Pragmatism-Yap›sökümü ve Pragmatizm (1996). 1992: 197). Feministische Perspektiven-Feminist Perspektif (co-editor)(2001). iflçi s›n›f›. Laclau ve Mouffe. özne. En önemli eserleri aras›nda hayat arkadafl› Chantal Mouffe ile birlikte kaleme ald›¤› Hegemony and Socialist Strategy-Hegemonya ve Sosyalist Strateji (1985) adl› eserinin yan› s›ra New Reflections on the Revolution of Our Time-Zaman›m›z›n Devrimi Üzerine Yeni Yans›malar (1990). kategoriler önermektedir. Evrensellik (Judith Butler ve Slavoj Zizek ile birlikte) (2000). rastlant›sall›k vb. birey yaln›zca bir emek-gücü sat›c›s› de¤il. Laclau. Laclau gibi postmarksist olarak tan›nan Chantal Mouffe’nun Laclau ile beraber kaleme ald›¤› Hegemonya ve Sosyalist Strateji adl› eseri d›fl›nda The Return of the Political-Siyasal›n Dönüflü (1993). Kuzey Amerika. Chantal Mouffe (1943-) Belçikal› bir politik kuramc› olan Chantal Mouffe 1943’te Charleroi’da do¤du. Hegemony. devrimci siyaset. The Legacy of Wittgenstein-Wittgenstein’›n Miras› (co-editör) (2001). Avustralya ve Güney Afrika’ da birçok üniversitede ders verdi. Elusive Universality-Bulunmaz Evrensellik (2007) yer almaktad›r.144 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› noktada. . Universality-Temas. Louvain Katolik Üniversitesi ve Essex Üniversitesinde e¤itim gördükten sonra ‹ngiltere’de Westminster Üniversitesinde profesör olarak çal›flmalar›na devam etti. bu kavramlar›n yerine yeni toplumsal hareketler. Onlara göre. di¤er pek çok toplumsal iliflki yoluyla sermayeye ba¤›ml› hale gelmifltir ve kapitalist üretim iliflkilerinin her yere nüfuz edifli toplumsal yaflam›n metalaflmasma yol açm›flt›r (Laclau ve Mouffe. söylem. fiu anda Essex Üniversitesinde siyaset profesörü olan Laclau. Postmarksist olarak tan›nan Laclau bir süre Arjantin üniversitelerinde ö¤retim üyesi olarak çal›flt›ktan sonra çal›flmalar›na Essex Üniversitesinde devam etti. The Democratic Paradox. Marksizmin s›n›f. Contingency. kimlik ve farkl›l›k. On the Political-Siyaset Üzerine (2005) adl› çal›flmalar› yer almaktad›r. Bat› Avrupa. günümüz “post-kapitalist” toplumlarda. toplum ve tarihsel-toplumsal dönüflüm konular›ndaki klasik öncüllerinden uzaklaflmay› öneren Postmarksizm. radikal demokrasi.Demokratik Paradoks (2000). ayn› zamanda Northwestern Üniversitesinde de seçkin konuk profesör olarak ders vermektedir. iflçiler ile burjuvazi aras›ndaki çat›flmay› (antagonizmay›) giderek k›r›lgan ve mu¤lak bir duruma getiren iki geliflme olarak de¤erlendirmektedirler. kapitalist üretim iliflkilerinin genifllemesini ve yeni-bürokratik devlet biçimlerinin oluflumunu.1 Ernesto Laclau (1935-) Arjantinli bir siyasal kuramc› olan Ernesto Laclau 1935’te Buenos Aires’te do¤du. Resim 7.

feminist. • Toplumsal yaflam›n metalaflt›r›lmas›.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 145 Postmarksizm. S›n›f kavram› yerini vatandafl. yani halk aras›ndaki çat›flma geçmifltir. anti-›rkç› gibi bir dizi oldukça farkl› mücadeleyi bir araya toplayan yeni toplumsal hareketler.7. S›n›f kavram› yerini vatandafl. 2. kad›nlar. eflcinseller. anti-otoritaryan. art›k ekonomik alandaki sermaye-emek çeliflkisinden de¤il. Marksizmdeki ekonominin toplumsal alandaki her fleyi belirledi¤i ekonomik indirgemeci anlay›fl terk edilmelidir. s›n›flar d›fl›ndaki toplumsal gruplar›n da toplumsal de¤iflimin tafl›y›c›s› olabileceklerini iddia etmektedir. kapitalizmin u¤rad›¤› bu derin yap›sal dönüflümlerle yeni ve farkl› bir boyut kazand›¤›n› iddia etmektedir. sömürü iliflkilerinin belirleyicili¤inden giderek s›yr›lm›flt›r. Marksizmden farkl› olarak. s›n›flar aras›nda iflçi ve sermaye s›n›flar› aras›nda “uzlaflmaz çeliflkiler” yoktur. ya da az›nl›k kimlikleri ile tan›mlanan ‘öteki’lere ve en sonunda tüketici bireylere b›rakm›flt›r. etnik. Marx burjuva ve proleterya aras›nda geliflen “yeni orta s›n›f”› tamamen ihmal etmifltir. . kapitalist sistemin içinde yeni ücretlilik sistemlerinin geliflmesi ve teknolojik geliflmelere paralel olarak iflçi s›n›f›n›n d›fl›nda farkl› ücretli çal›flan yani “yeni orta s›n›f” kategorilerinin ortaya ç›kmas›n›n bir sonucu oldu¤u ileri sürülmektedir. ekolojik. iflçi s›n›f›n›n yenilgisinin. toplumsal çat›flmalar›n gittikçe daha çok say›da iliflkiye da¤›lm›fl olmas›n›n sonucu olarak ortaya ç›kmaktad›r. Laclau ve Mouffe. Bu yüzden. kapitalizmin geldi¤i bu yeni aflamada. Postmarksizm. günümüzde yaflanan kapitalist geliflmelerin sonucunda ortaya ç›kan küreselleflme. Kapitalist toplumsal düzenin dayand›¤› özgül iliflki yerini sömürü iliflkilerinden tabiiyet iliflkilerine b›rakm›flt›r. toplumsal hayat›n metalaflmas› ve homojenleflme süreçlerinin “yeni toplumsal hareketleri” ortaya ç›kard›¤›n› öne sürmektedirler. ‘öteki’ler ve bireylere b›rakm›flt›r. iflçi s›n›f›n›n tarih içerisinde iflgal etmifl oldu¤u merkezi konumunun art›k ortadan kalkt›¤› ve iflçi s›n›f›n›n art›k önemli bir toplumsal aktör/özne olarak düflünülmemesi gerekti¤i üzerinedir. bu çat›flman›n yerine zaman zaman bask›c› olan bir devlet karfl›s›nda sivil toplum. anti-kurumsal. az›nl›klar. Kapitalist toplumsal düzenin dayand›¤› özgül iliflki biçimi olan sömürü iliflkileri yerini devlet ve sivil toplum aras›ndaki tabiiyet iliflkilerine b›rakm›flt›r. Sonuç olarak. Postmarksizmin kurucusu olarak düflünülen Laclau ve Mouffe. metalaflma ve homojenleflmeye karfl›t olarak geliflen yeni toplumsal hareketler) çat›flmas›ndan türemekte ve gittikçe çeflitlenmekte ve daha çok say›da iliflkiye da¤›lmaktad›r. Toplumsal çat›flmalar. toplumsal mücadelelerin “bütünsel” özneleri olan iflçi s›n›f›n›n ve onun siyaseti olan devrim fikrinin parçalanmas›na yol açm›fl ve sonuçta yeni direnifl biçimlerini ifade eden “yeni toplumsal hareketleri” ortaya ç›karm›flt›r. Yazarlara göre kentsel. Marksizmi ça¤r›flt›ran. Laclau ve Mouffe’a göre s›n›f çat›flmas› ortadan kalkm›flt›r. Bu dönem art›k post kapitalisttir ve bu dönemde art›k kapitalizm s›n›fl› bir toplum yap›s›ndan. Bunun yan› s›ra. özne konumlar›. sadece devlet ve bu devletin karfl›s›nda sivil toplumu oluflturan “kimlikler ve farkl›l›klar” vard›r. Buna göre. Laclau ve Mouffe’un Postmarksizm kuram›n›n temel varsay›mlar›n› özetlemeye çal›fl›rsak. öncelikle Marksizmin s›n›fa ve özellikle de iflçi s›n›f›na toplumsal de¤iflim siyasetinde otomatik olarak ayr›cal›k tan›yan s›n›f temelli anlay›fl›n› reddetmektedir. farkl› kimlikler. Postmarksizm kuram›ndaki temel vurgu. Laclau ve Mouffe. Ünite . Bu anlay›fla göre. siyasal alandaki devlet-sivil toplum (bürokrasi. s›n›f kavram› gibi bütünleyici ve kapitalist üretim iliflkilerini çözümlemeye yönelik tan›mlamalardan özenle kaç›n›lm›flt›r. Özetle söyleyecek olursak. günümüz toplumlar›nda s›n›f gibi evrensel kimlikler ve nesnel ç›karlardan söz edilemeyece¤ini ve mücadelelerin çeflitlendi¤ini bu do¤rultuda ‘yeni’ toplumsal hareketlerin politikan›n merkezine yerleflti¤ini iddia etmektedir. etnik gruplar gibi politik aktif gruplar›n ve öznelerin mücadelelerinin çeflitli flekillerde birbirine eklemlenebilece¤ini öne sürmektedir. bürokratikleflme. • Toplumsal yaflam›n bürokratiklefltirilmesi • Toplumsal yaflam›n homojenlefltirilmesi • Toplumsal yaflamda iyice a¤›rl›k kazanan bireycilik ve benzeri geliflmeler. 1.

Dolay›s›yla. herhangi bir özne konumunun ve farkl› kimliklerin (çevreci. güncel duruma uygun olarak ço¤ullaflm›fl özne konumlar›n› eklemleyecek hegemonik bir pratik olarak kavranmal›d›r. Bir kimsenin sosyo-ekonomik aç›dan iflgal etti¤i yer ile siyasi-ideolojik ç›karlar› aras›nda herhangi zorunlu iliflki yoktur. ‹flçi s›n›f›n›n devrimci bir rolü oldu¤u fikri terk edilmelidir. baz›lar›n› ise -kendi “radikallefltirerek” yeni bir teori ortaya ç›kard›klar›n› D ‹ KdeyimleriyleKAT öne sürmektedir. önceden belirlenemez. Siyaset. Günümüz toplumlar›nda “s›n›f” gibi evrensel kimlikler ve nesnel ç›karlardan söz edilemez çünkü toplumsal mücadeleler çeflitlenmifltir ve bu do¤rultuda ‘yeni’ toplumsal hareketler siyasetin temel aktörleri haline gelmifltir. ekonominin belirleyicili¤i ve iflçi s›n›f›n›n devrimci rolü anlay›fl›ndan AMAÇLARIMIZ uzaklaflman›n Marksizm için zorunlu oldu¤unu ileri sürmektedir. s›n›f iliflkilerinin toplumun ve tarihin belirleyici unsuru oldu¤u. eflcinsel. Ayr›ca. Toplumsal olan tarihseldir. Bernsteinc› revizyonizm ile Sorel’in demokratik sendikalizm anlay›fl›n›n Marksizmden önemli bir kopufl oluflturdu¤unu ileri süren Laclau ve MoSIRA S‹ZDE uffe. Marksist teorisyenlerden Rosa Luxemburg. Siyaset. 7. Laclau ve Mouffe’un öncülük yapt›¤› Postmarksist kuram. Gramsci’nin “tarihsel blok” ve “hegemonya” kavray›fl›n› da bu iki kopuflla bir arada de¤erlendirerek. bu anlamda toplumda ço¤ullu¤u. S Laclau Bernstein. radikal demokrasi mücadelesinde hiçbir özne konumu di¤erinden daha ayr›cal›kl› bir durumda de¤ildir.146 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› 3. Radikal Demokrasi Projesinin dayand›¤› burjuva demokrasinin derinlefltirilmesi ve geniflletilmesiyle ile ulafl›labilir. bar›fl veya kad›n hareketi vb) toplumsal de¤iflime yapaca¤› katk›yla iflçi s›n›f›n›n katk›s› aras›nda herhangi bir fark bulunmamaktad›r. iflçi s›n›f›n›n sosyalizmden nesK ‹ toplumsal T A P nel ç›kar› oldu¤u ve bu nesnel ç›karlar›n iflçi s›n›f›n› zorunlu olarak birlefltirici yap›sal e¤ilimler oluflturdu¤u. Buna göre. Radikal demokrasi. bu öznelerin ço¤ullaflmas›n› ve birey merkezli haklar› temele al›r ve herkese uyabilecek bir evrensellik fikrini reddeder. SIRA S‹ZDE 1 SIRA esinlendi¤i S‹ZDE Postmarksizmin siyasal geliflmeler ve öncüller hangileridir? Bu siyasal geliflmeler Postmarksizme hangi aç›lardan kaynakl›k etmifllerdir? DÜfiÜNEL‹M POSTMARKS‹ZM KURAMININ MARKS‹ZM ÜZER‹NE ELEfiT‹R‹LER‹ DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P O R U ve Mouffe. 4. ekonomi ve s›n›fsal iliflkilerden ayr› ve ba¤›ms›z toplumsal kategorilerdir. ve merkezsizli¤i kabul etmeliyiz. siyasal alanlar ve özneler ço¤ullaflm›flt›r ve bu ço¤ulluk tek bir özelli¤e indirgenemez. Antonio Gramsci gibi yazarlar›n baz› düflüncelerini benimseyip. 5. Bu anlamda. hegemonik pratiklere yönelen bir söylem kurma sürecidir ve herhangi bir s›n›f›n maddi ç›karlar› üzerinden biçimlendirilemez. özgürlükçü bir toplumsal dönüflüm için TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Sosyalizmin eflitlik ve özgürlük idealine kitlesel bir siyasal devrim yoluyla de¤il. Radikal demokrasi stratejisi toplumsal olgular›n tamamlanmam›fl ve aç›k bir karakteri oldu¤undan hareket etmektedir. Eduard ‹lginç olan. ‹flçi s›n›f›n›n toplumsal de¤iflim ve devrimler içerisinde iflgal etmifl oldu¤u merkezi konumu art›k ortadan kalkm›flt›r ve iflçi s›n›f› art›k önemli bir toplumsal aktör/özne olarak düflünülmemelidir. “Toplumsal” olan her fley söylemseldir. 8. politika ve ideolojiyi üretim tarz›na ba¤l› iliflkilerin belirledi¤i. söylem yoluyla kurulabilir. ideoloji ve politika kategorileri. 6. ‹deolojik ve politik ç›karlar ancak.

Marksist teorinin öncelik verdi¤i s›n›f analizinin. 2. Laclau ve Mouffe’un önerdi¤i Postmarksist kuram. sanayide çal›flan iflçi say›s› azal›rken. Bu noktada aç›kça ifade etmeliyiz ki flimdi art›k postmarksist bir zeminde duruyoruz. söylemsel olarak üretilmifl olan ço¤ul ve istikrars›z özne konumlar›n›n sürekli. Bir bütünsellik olarak toplum kategorisi. Bu belirsiz ve olumsal toplumsal yap› içerisinde. toplam kalite yönetimiyle (ve endüstriyel demokrasinin di¤er yollar›yla) ifl birli¤i olanaklar› artm›fl ve tüm bu geliflmelerin sonucu olarak toplumsal de¤iflimi gerçeklefltirmede iflçi s›n›f›n›n öncülü¤ü tezi geçersizleflmifltir. Ayr›ca. Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokrasiye Do¤ru kitab›n›n önsözünde Marksizmden neden koptuklar›n› flu sözlerle ifade etmektedir: Marksist kategorilerin günümüzde ne ölçüde geçerli olduklar›n› ciddiyetle tart›flmak. Proletarya diktatörlü¤ü. homojen ve baflat bir iflçi tipolojisinden bahsetmek art›k mümkün de¤ildir. ve tabii ne de antagonizmalar›n ortadan kalkt›¤› saydam bir toplum olarak komünizm anlay›fl›n› sürdürmek olanakl›d›r (Laclau ve Mouffe. Bu anlay›fla göre. Marksizm. Laclau ve Mouffe’a göre. Bu çerçevede özetleyecek olursak. 7. 1987). Çünkü. günümüzde. Marksizm kuramsal olarak indirgemeci ve özcü bir yap›ya sahiptir ve reddedilmelidir. Sosyalizme politik bir devrimle ulafl›laca¤›. Burada Laclau ve Mouffe taraf›ndan öne sürülen iddia ise. çoklu özne konumlar› ve farkl› siyasal kimlikler aras›nda eklemlenme ve hegemonya iliflkisine ba¤l› olarak sürekli bir geçiflkenlik söz konusudur. Buna gö- Postmarksist kuramc›lar. bu nedenle de belirli bir s›n›f›n ayr›cal›kl›/sabit/önceden belirlenmifl bir konumu olamaz. Laclau ve Mouffe. siyaset ve toplumsal de¤iflimde iflçi s›n›f›n›n ayr›cal›kl› konumunu sabit ve de¤iflmez bir ilke olarak muhafaza etmektedir.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 147 kapitalist üretim iliflkilerinin ortadan kald›r›lmas›n›n gerekli koflul oldu¤u gibi baz› temel Marksist iddialar›n reddi üzerine infla edilmifltir (Geras. 1. Ancak Laclau ve Mouffe’a göre sürekli de¤iflen toplumsal yap› ve özne konumlar› içinde iflçi s›n›f›n›n ayr›cal›kl› bir konumu olamaz. sonu gelmez ve bitimsiz bir mücadelesinin söz konusu oldu¤udur. . Postmarksizm teorisyenlerinin de benimsedi¤i post-kapitalist paradigmalara göre. Laclau ve Mouffe’a göre Marksizm. Tarihin s›n›f mücadelesi ve onun kaynakl›k etti¤i emek-sermaye çat›flmas› (antagonizmalar) ekseninde olufltu¤u gibi temel ilkelerin sorgulanmas› noktas›ndan hareketle Marksizmi elefltirmektedir. tarihin özünü ve anlam›n› kavramaya yönelik tekçi bir yaklafl›m› benimsemektedir. 5. kendi teorik ve eylem nesnesini ciddi biçimde s›n›rland›rd›¤›n› ve bundan vazgeçmesinin gereklili¤ini savunmaktad›rlar. ifl gücü örgütlenmesindeki ve üretim iliflkilerindeki büyük de¤iflimlerle art›k s›n›f içinde bir az›nl›kt›r. ancak bir “evrensel s›n›f”›n ontolojik olarak ayr›cal›kl› konumuna dayanan her türlü epistemolojik imtiyazdan vazgeçti¤imiz takdirde olanakl› olacakt›r. 1992: 8-10). 3. Marksizmin temel ilkeleri olan. Ünite . Laclau ve Mouffe’a göre Marksizm’in ayr›cal›kl› bir yer verdi¤i proletarya. hizmet sektörü genifllemifl. 6. ne onun kapitalist geliflmenin tarihsel yönelimi görüflünü. üretimde makineler a¤›rl›k kazanm›fl. 4. ‹flçi s›n›f›n›n toplumsal de¤iflimdeki ayr›cal›kl› konumu ve öncülü¤ü. iletiflim ve biliflim teknolojilerinde yaflanan geliflmeler kapitalist üretimi de de¤iflime u¤ratm›fl. Üretim tarz› ve iliflkilerinin siyasal alandaki belirleyicili¤i.7. Art›k ne Marksizmin iflledi¤i öznellik ve s›n›flar anlay›fl›n›. ‹deoloji ve politika gibi üstyap›sal unsurlar›n son kertede ekonomik iliflkiler taraf›ndan biçimlendirildi¤i. emek-sermaye aras›ndaki çeliflki ortadan kalkm›fl.

toplumsal ço¤ulluklar›n varl›¤› ve bunlar›n birbirine indirgenemezli¤i kabul edilmelidir. Marksizmin yapt›¤› gibi özne konumlar› ço¤ullu¤unu s›n›f sorunlar›na indirgemek yerine. NTERNET çevreciler. Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› re Marksizm. ‹NTERNET . 1992: 183). ‹flçilerin K ‹ T -t›pk› A P di¤er özne konumu konumlar› gibi. giderek “çat›flmalar›n yönetimiyle” daha ilgili bir hale gelmifltir (Kad›o¤lu. (Kaygalak. 2010: 9). Postmarksizmin d›fl›ndan esinlendi¤i kuramsal öncüller hangileridir? Bu kuSIRA Marksizmin S‹ZDE ramsal öncüller Postmarksizme hangi aç›lardan kaynakl›k etmifllerdir? DÜfi Ü N E L ‹ M bu yaklafl›mlar› neticesinde Marksizm’den temelde kopuflunu Laclau ve Mouffe iflaret eden s›n›f anlay›fllar›nda Marksistleri. ekonomik konumu veya politik kimli¤i nedeniyle ayr›cal›kl› bir yere sahip de¤ildir. 2004: 61). kapitalizmin yaratt›¤› sars›c› geliflmelerle karmafl›klaflan toplum yap›s›n› ve yükselen yeni toplumsal hareketleri anlamaya yeterli olmad›¤›n› ileri sürerler. etnik az›nl›klar vb. Marksizm’in. söylemin kurucu özelli¤inin ve siyasetin özerkli¤inin kabulü. SIRA S‹ZDE 2 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE ‹flçi s›n›f› kapitalizmle AMAÇLARIMIZ mücadelede. Laclau ve Mouffe’a göre politikan›n TELEV‹ZYON öznesi hegemonik eklemlenme prati¤i içinde konjonktürel olarak bir araya gelen özne konumlar›d›r. radikal bir demokrasidir. feministler. Bu üç temel özellikle ba¤lant›l› olarak önerilen siyasal yap› ise. 1985). böylesi bir yaklafl›m›n. yerine tikel ve olumsal olan›n kabul edilmesi. Laclau ve Mouffe. (b) ekonomik belirleme yerine. Yazarlar›n bütün bu tart›flmalarla vard›klar› sonuç. iflçi s›n›f›n›n anti-kapitalist mücadelenin ayr›cal›kl› özneleri olmad›¤› ve onlar›n mücadelesinin yönünün de di¤er toplumsal mücadeleler gibi verili bir hegemonik ba¤lam içindeki söylemsel olufla ba¤l› oldu¤udur (Laclau ve Mouffe.1992: 112). sosyalizm ya da liberalizm ve onlar›n demokrasi anlay›fllar› yerine. s›n›f mücadelesi ve onun kayna¤› olan çat›flmalar ve antagonizmalar paralelinde kavrad›klar›n› iddia ederler D‹KKAT (Laclau ve Mouffe. Ayr›ca. Marksizme devrimci potansiyelini veren de bu özellikti. 2001: 43). tarihi s›n›f mücadelesi ve onun kaynakl›k etti¤i antagonizmalar ekseninde kavramaktad›r. (a) evrensel olarak kurulmufl s›n›f birli¤i inanc›n›n reddi. Radikal demokratlar. Postmarksist teori ise. Bu özne konumlar› tekil s›n›f ç›karlar›na karfl›l›k gelmeyen de¤iflik toplumsal gruplar› içermektedir: bar›fl eylemcileri. Onlara göre ekonomik alan›n kendi d›fl›nda kalan toplumsal süreçlerin belirleAMAÇLARIMIZ nimindeki göreli a¤›rl›¤›ndan ve iflçi s›n›f›n›n politik önder (Lenin) ya da bir tarihsel blo¤un eklemleyici çekirde¤i (Gramsci) oldu¤undan söz etmek gibi belli kategorilere ve Közne konumlar›na di¤erleri karfl›s›nda ayr›cal›k tan›yan “özcü” anlay›fl‹ T A P lar terk edilmelidir. nesnel ç›kar ve zorunluluk yads›narak. ‹ö¤renciler.toplumdaki söylemsel formasyonun içerisinde hegemonik eklemlenme T E L E V ‹ Z Y süreçlerinde ON konjonktürel olarak oluflmaktad›r. eflcinseller. Sosyalist hedeflerle iflçi s›n›f›n›n ç›karlar› aras›nda mant›ksal ve zorunlu bir iliflki bulunmad›¤› öne sürülmektedir (1992: 98). tarihin özünü ve anlam›n› kavramada tekçi bir yaklafl›m S O R U sergilemekle suçlad›klar›n› görüyoruz (Laclau ve Mouffe.148 Postmarksizme göre. 1992: 112-113). 2008: 28). s›n›f indirgemecili¤iyle malûl oldu¤u ilan edilir (Coflkun. Onlar Marksistlerin bu yaklafl›m›n› çok indirgemeci bulurlar ve bu görüflün özellikle günümüzde kapitalizmin yaratt›¤› derin etkilerle SIRA S‹ZDE kompleks bir hal alan toplum yap›s›n› ve ortaya ç›kan yeni toplumsal hareketleri anlama noktas›nda yetersiz oldu¤unu iddia ederler (Bat›. de¤iflik ve birbirine benzemeyen özne konumlar› arac›l›¤›yla kurulan radikal bir demokrasi fikri. (b) toplumun kuruluflunun söylemsel pratiklerle olufltu¤unun kabulü ve (c) toplumsal karfl›tl›klar›n iflçi-burjuva çeliflkisi yerine daha genifl alanlara yay›ld›¤›n›n kabulüdür (Wood. Marksizmin ay›rt edici özelliklerinden birisi çat›flmay› yüceltmesiydi. (c) iflçi s›n›f›n›n önderli¤inde bir sosyalist devrim yerine. Bu anlamda postmarksizmin temel dayanaklar›. Marksistlerin tarihi. Bu noktada postmarksist anlay›fl›n özellikle Marksizm’e karfl› bir kuramsal yaklafl›m olarak temel ilkeleri ve önerileri birkaç maddede flöyle özetlenebilir: (a) her türlü evrenselcilik.

Ünite . radikal demokrasi ideallerinin uygulanma alanlar› olarak görülmektedir (Coflkun. Laclau ve Mouffe. Dolay›s›yla sol için yeniden dirilifl olana¤›n›n da bu çöküflün faili ve tamamlanmam›fl bir süreci olarak görülen “68” hareketinde aranmas› gerekti¤ini savunmaktad›r. Gramsci. toplumsal iliflkileri d›fllayan. Fakat solun geldi¤i son aflamay› temsil etmesi bak›m›ndan radikal demokrasinin gerek yola ç›kt›¤› öncüller gerekse ortaya koydu¤u stratejinin mevcut sisteme alternatif oluflturdu¤u düflüncesi son derece mu¤lakt›r. Neyin. Bu çerçevede de¤erlendirilen yeni toplumsal hareketler. Saussure’cü dilbilimi ve Foucault’nun “söylem” anlay›fllar›n›n izlerini tafl›maktad›r. siyaset ile ekonomi aras›nda birebir bir iliflki tan›mlam›fl olmak ve bir politik özne olarak iflçi s›n›f›n› merkeze koymakla elefltirmektedirler. Althusser’in “ideoloji” anlay›fl›. farkl›l›k. öncüleri olan Laclau ve Mouffe ile birlikte özcü. Postmarksizm Gramsci’nin “hegemonya”. belirlenimci olmayan yeni bir siyaset ve toplum sosyolojisi oluflturmaya çal›flmaktad›r. Bu yüzden. postyap›salc› ve Marksist kuramlara yaslanarak asl›nda. S›n›f›n tarihsel bir özne olarak anlafl›labilmesi. s›n›f. Marksizmin s›n›f kavram›n› elefltiren yazarlar. Marksist bilim yönteminde en üst soyutlama düzeyi olarak analize kat›lmaktad›r. Marksist teoriyi. Yazarlara göre. ekonomi ile siyaset aras›nda diyalektik bir iliflki oldu¤unu savlar. Radikal Demokrasi ve Postmarksist paradigma. hegemonya. . Postmarksizm bu postmodernist. Çünkü kendi öncülünü buldu¤u ve sol için bir imkan olarak gördü¤ü “68” hareketinin tafl›d›¤› idealler ile sosyalizm aras›ndaki hegemonik ba¤› tamamen reddederek. Sartre. Yani 1989’da yaln›zca Sovyetler Birli¤i de¤il. Lukacs. Postmarksizmin felsefesi ve sosyolojik kökenlerinde Saussure. modernleflmeci ve Ayd›nlanmac› düflüncenin evrenselci ve bütünlüklü toplum ve siyaset anlay›fl›ndan uzaklaflmay› hedeflemektedir. yazarlar›n iddia etti¤inin aksine. devlet ve toplum gibi makro ölçekli sosyolojik kavramlar yerine birey. kimlikler. Psikanalist Lacan’›n özne anlay›fl›. söylem vb. dünyan›n dönüflümünde etkili olabilecek eylem stratejileri anlam›nda hem sosyalizmin hem de liberalizmin kesin bir çöküfl yaflad›¤› ilan edilmektedir. indirgemeci. bu diyalektik iliflkinin kavranmas›yla mümkündür. politikan›n öznesi olarak “özne konumlar›”n› gösteren yazarlar. Kuramsal çerçeve aç›s›ndan. solun sorununu sosyalist blo¤un çöküflünün liberalizm lehine yaratt›¤› hegemonik k›r›lmada aramak yerine. Oysa toplumsal iliflkilerin üretim alan› ve süreçleri üzerindeki rolü Marx’›n temel vurgular› aras›ndad›r ve ekonomi. bir toplumsal devrim program›na baflvurmaks›z›n kapitalizmin dönüflümünü olanakl› gören radikal demokrasi projesinin solun yeni paradigmas› olarak görmektedir.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 149 Klasik liberalizme ve Marksizme bir alternatif olarak sunulan Postmarksizm kuram›. Özetleyecek olursak. POSTMARKS‹ZM‹N TEMEL KAVRAMLARI Söylem Postmodernist ve post-yap›salc› ilkelere ba¤l› kal›narak gelifltirilen Postmarksist anlay›fl. solun program›n› mutlak olarak s›n›ftan ar›nd›rma çabas›ndad›r. Lacan. Marksizm. ekonominin toplumsal süreçleri belirlemedeki göreli a¤›rl›¤› ya da iflçi s›n›f›n›n politik önder oldu¤u fleklindeki “özcü” anlay›fllar terk edilmelidir. bu gruplar›n de¤iflken ve kimi zaman karfl›t ç›kar sahibi gruplar olarak ayn› politik proje içinde nas›l yer alabilecekleri konusunda bir fley söylememektedirler. Ancak. kime karfl› istendi¤i. stratejinin nas›l gerçeklefltirece¤ine dair bir dizi soru bütün bu tart›flmalar içerisinde bofllukta kalmaktad›r. kimin için. Bu noktada. Ayd›nlanma projesinden tarihsel bir kopuflta bulmaktad›r. kaba ve indirgemeci bir ekonomi anlay›fl›n› Marx’a atfederek bu elefltiriyi temellendirmeye çal›flmaktad›rlar. özne konumlar›. Korchs gibi pek çok önemli düflünürün oldu¤u söylenebilir.7. 2004: 15). daha mikro ölçekli kavramlar kullanm›fllard›r.

Bu anlamda postmarksistlere göre siyaset. Sonuç olarak. eklemleyici pratikler olmaks›z›n toplumsal faillerin herhangi bir formasyon oluflturamayaca¤› anlam›na gelmektedir.150 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Postmarksist düflünürler. “ideolojik ve politik ç›karlar›n söylem yoluyla kurulabilece¤ini”. hegemonyan›n alan›n› art›k farkl› tikelliklerin bir arada bulundu¤u bir AMAÇLARIMIZ alan olarak de¤erlendirir. toplum bir failler öbe¤inden (toplumsal formasyon durumunda) bir söylemler öbe¤ine (hegemonik formasyon durumunda) dönüflmüfl durumdad›r. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Postmarksizme göre. temelsiz. hegemonik pratikler yoluyla kurulacak özne konumlar›na dayanmaktad›r (1992: 111). farklar veya özne konumlar› üzerinden üretilebilir. söylemle ilgili olarak. Laclau ve Mouffe siyasetin ve siyasal mücadelenin istikrars›z. hegemonik öznelerin zorunlu olarak temel toplumsal s›n›flar düzleminde kurulduklar›n› reddederek (Laclau ve Mouffe. günümüzde art›k iflçi s›n›f›n› temel alan s›n›f politikalar›n›n sonuna gelindi¤i ve bunun yerini söylem yoluyla bir araya getirilmifl çeflitli toplumsal öznelerin demokratik mücade‹NTERNET lelerinin ald›¤›d›r. 1992: 87). sonsuz say›da anlamsal farklar aras›nda bir sabitleme oyunu. Öyleyse. bir s›n›fa kimli¤ini sadece bir hegemonik formasyon içindeki eklemlenifli vermektedir. Toplumsal kimli¤in belirlenmesi. Postmarksizmin temel iddias›. psikanaliz. Baflka bir deyiflle. T E L Efakat V ‹ Z Y O N“karmafl›k kolektif iradeler”dir (Laclau ve Mouffe. sabit ve kararl› olmay›p tamamen iliflkiseldir. . Marksizmden dönüfltürerek ve farkl›laflt›rarak oluflturulmufl siyasal ve teorik bir kuram oldu¤u söylenebilir. ç›karlar› infla etmenin ve politika yapman›n temel araçlar›d›r. Bu tip bir post-yap›salc› anlay›fl›n sonucunda. Çünkü bu ba¤lamda. Laclau ve Mouffe. SIRA S‹ZDE 3 Postmarksizmin oldukça etkilendi¤i Marksist teorisyen Althusser’in ideoloji kavram›n› SIRA S‹ZDE araflt›r›n›z? D Ü fi Ü N EPostmarksizm L‹M Genel olarak kuram›n›n. bu nedenle kimlik (onlar›n deyimiyle özne konumlar›). birbirine söylemsel düzeyde eklemlenen ancak birbirini belirlemeyen ve yan yana duran kimlikler. Bu anlamda kimlik ya da Laclau ve Mouffe’un deyifliyle özne konumlar› sabit ve kararl› olmay›p tamamen iliflkiseldir. Bu. dilbilim ve postmodern felsefenin birey (özne). belirlenmemifl ve çok parçal› oldu¤unu iddia ederler. Buna göre. siyasal ve ekonomik ç›karlar maddi pratikten türemezler. “siyasetin hegemonik pratiklere yönelen bir söylem kurma süreci oldu¤unu” ve “siyasetin herhangi bir s›n›f›n maddi ç›karlar› üzerinden biçimlendirilemeyece¤ini ancak bir söylem kurma sürecinde infla edilece¤ini” iddia etmektedirler. 1992: 172). Dolay›s›yla. Toplum. Siyaset ise hegemonik pratikler yoluyla kurulacak konjonktürel özne konumlar›na dayanmaktad›r (1992: 111). 1997: 55). post-yap›salc› kuramdan derinden etkilenmifl ve kuram›n temel ilkelerini post-yap›salc› anlay›fla dayand›rm›fllard›r. söylemsel pratikler yoluyla oluflturulurlar. söylemsel pratikler. yani söylemin kurulufludur (Üflür. Politik özneler bundan dolay› s›n›fsal de¤il. toplumsal s›n›flar›n siyasal kimliklerinin nas›l olufltu¤u sorusunu ortaSIRA S‹ZDE ya ç›kar›r. oluflsal. toplum ve siyaset tasavvurlar›ndan etkileneS O R U ilham ald›¤›n› iddia eden ancak Marksizmin çok temel ilkelerini rek. Bu noktada Laclau ve Mouffe. D‹KKAT Ekonomik ve siyasal alan aras›ndaki zorunlu iliflkinin kopar›lmas› ve nedenselli¤in reddi. post-yap›salc›l›k. özne konumlar› ve söylemler öbe¤ine dönüflmüfltür. toplumsal K ‹ T A P olan her fley ve bunun içerisindeki özneler ancak söylemsel olarak kurulur ve hegemonya alan› da farkl› tikelliklerin birbirine eklemlendikleri alan olarak ortaya ç›kar. “bir s›n›fa kimli¤ini sadece bir hegemonik formasyon içindeki eklemlenifli vermektedir”. Siyaset ise.

söyleme dayal› ve söyleme dayanmayan pratikler aras›nda ayr›m yapmak mümkün de¤ildir. söylem yoluyla kurulabilir. Toplumdaki her fley sonsuz derecede de¤iflken ve rastlant›sald›r. nesnelerin söylemsel ba¤lam d›fl›nda bir varl›¤a sahip oldu¤unu inkar etmediklerini.7. Derrida için söylem. Siyaset. son olarak eklemek gerekir ki. Laclau ve Mouffe’a göre. toplumsal ve tarihsel geliflmeler/olaylar aras›nda bir nedensellik ve zorunluluk iliflkisi kurmak olanakl› de¤ildir. Postmarksizme göre. sabitlenmemifl karaktere sahip özne konumlar› ve oluflsall›klarla dolu bir alan olarak tan›mlamalar›. Tüm nesneler söylem nesneleri olarak oluflmufltur ve her söylem maddi bir karaktere sahiptir (Larrain. söylem öncesi bir nesnel gerçekli¤e yer b›rakmad›klar› yolunda ciddi elefltirilere yol açm›flt›r. 4 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U DÜfiÜNEL‹M S O R U . de¤er yasas›n›n ve art› de¤ere el konulmas›n›n bir sonucu de¤il. bir kiflinin sosyo-ekonomik aç›dan iflgal etti¤i yer ile siyasal-ideolojik ç›karlar› aras›nda zorunlu bir iliflki oldu¤unu reddetmek gerekti¤ini (Eagleton. hiçbir çeliflki ve mücadele. evrensellik ve nedensellik mant›¤› yerine “olumsall›k” mant›¤›n› yerlefltirerek. Zorunluluk. hegemonik pratiklere yönelen bir söylem kurma sürecidir ve herhangi bir s›n›f›n maddi ç›karlar› üzerinden biçimlendirilemez. Postmarksist kuramda her fley söyleme indirgendi¤i için (Wood. eklemleyici pratikten kaynaklanan yap›land›r›lm›fl bütünlük olarak tan›mlar. çünkü söyleme dayal› olarak oluflur ve bir söylemde k›smi ve geçici anlam kesinli¤i oluflur. ‹deolojik ve politik ç›karlar ancak. Geras. söylem d›fl›nda tan›mlanabilecek hiçbir özne. oluflsal ve tarihi yap›lard›r. sabitleyici tek bir ilkenin yoklu¤unda oluflur (Çelik.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 151 Söylem kategorisi. fakat iflçiler bunu söylemsel olarak dile getirir ya da temsil ederse vard›r. Ayr›ca. reddettikleri fleyin ise. ya da farkl›l›klar alan›. “toplumsal” olan her fley söylemseldir. hiçbir mutlak ç›kar. Laclau ve Mouffe söylem konusunda postmodernist kuramc›lardan say›lan Derrida’dan da oldukça etkilenmifllerdir. Foucault’nun etkisi alt›nda söylemin mutlak üstünlü¤üne dayal› farkl›l›¤a ve heterojenli¤e iliflkin radikal bir mant›k ortaya koyarlar. 1996: 287) ileri sürmektedir. Laclau ve Mouffe’un bütünsellik ve evrensellik ilkelerine karfl› ç›karak. içinde temel belirlenenin hiçbir zaman bir farkl›l›klar dizgesinin tam olarak d›fl›nda bulunmad›¤› bir dizgedir. Bu söylem tan›m›n› benimseyen Laclau ve Mouffe için toplumsal. Tam da bu nedenle söylemler d›flar›da b›rakt›klar› politik güçlere karfl› savunmas›z. Derrida’n›n söylem tan›m›n›n kendilerinin toplumsall›k tan›mlar›yla çak›flt›¤›n› belirten yazarlar kendi tezlerini tüm farkl›l›klar alan›n› belirleyen tek ilke olarak toplum öncülünü terk ederek olufltururlar. Buna göre. toplumsal›. 1985. 1995: 142). Laclau ve Mouffe ise. Bu noktada. hiçbir sabit kimlik. Bütün iflçi s›n›f› dahil özne konumlar›n›n “söylemsel” karakterde oldu¤u iddia edilmektedir. hiçbir belirleyici koflul. 1997: 50). Derrida dilin evrensel sorunsal durumuna geldi¤i an›. nesnelerin söylemsel ba¤lam d›fl›nda bir olufla sahip olduklar› düflüncesi oldu¤unu belirtmifllerdir. Laclau ve Mouffe (1992) söylemi. Laclau ve Mouffe’un “toplumun imkans›zl›¤›” tezini tart›fl›n›z? SIRA S‹ZDE Söyleme dayal› ve söylemd›fl› diye bir ayr›m yoktur. Anlam›n k›smi sabitlenmesi ise dü¤üm noktalar› ve bofl gösterenler sayesinde mümkün olur. Ünite . söylemin nihai olarak kapanmas›n› ve anlam›n nihai olarak sabitlenmesini engeller. bir merkezin ya da kökenin noksanl›¤›nda her fleyin söyleme dönüfltü¤ü an olarak görür. 1987) kapitalist sömürü art›k. hiçbir zorunlu iliflki yoktur. Laclau ve Mouffe’un Postmarksizm kuram›nda en belirleyici kategorilerden birisi olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. karmafl›k kolektif özneler oldu¤u ve bu özneler de söylem arac›l›¤›yla kuruldu¤u için. toplumsal iliflkiler ve çeliflkiler de dahil toplumdaki her fley söyleme dayal› olarak oluflur. Laclau ve Mouffe. Nihai anlam sabitli¤inin olanaks›zl›¤› ise k›smi sabitlenmeleri gerektirir ki bu durum ayn› zamanda. bir söylemin di¤er tüm olas› anlamlar›n d›fllanmas› yoluyla kuruldu¤unu da gösterir. Laclau ve Mouffe’a göre politik özneler art›k bir s›n›f içinde konumlanm›fl özneler de¤il. Ancak toplumsal›n aç›kl›¤›.

Leninist anlay›fl içinde iflçi s›n›f› ve onun lideri kendi s›n›f kimliklerini. sembolik alana özgü. toplumsal formasyonu da. Gramsci’deki hegemonya kavram› da kimli¤in nas›l kuruldu¤unu aç›klamaktad›r. Laclau ve Mouffe’un hegemonyaya bak›fl› ekonomik belirlenimcilikten. çok merkezli ve tarihselli¤e göre de¤iflebilen merkezsiz ve bütünsellik yaratmayan bir durumdad›r. Temel s›n›flar olan burjuvazi ve iflçi s›n›f› yegane hegemonik öznelerdir. Bu anlamda. Gramsci her toplumsal oluflumda tek bir hegemonik merkezin oldu¤u fikrini savunur. zorunlu ancak geçici ad›mlar olarak görürler. Bu toplumsal formasyon da tek hegemonik merkezli de¤il. bunun yerine. aç›k. Radikal demokratlara göre hegemonya ekonomiyle ilgili bir olgu de¤ildir (Laclau ve Mouffe. Kubilay. bu talepleri. Leninist gelene¤in hegemonya kavram› önderlik edenle önderlik edilen aras›nda kesin bir ayr›m›n varoldu¤u önermesine dayan›r ki bu bask›c› ve olumsuz e¤ilimler bar›nd›rmaktad›r. 2010: 139) Laclau ve Mouffe. kendi hegemonya anlay›fllar› s›n›f indirgemeci de¤ildir. merkezci (köktenci) bir niteli¤e sahip oldu¤unu öne sürer. Buna göre. Marksist teorinin Lenin ve Gramsci üzerinden önerdi¤i hegemonya yaklafl›m›n›n ötesinde bir tak›m anlamlar tafl›r (Laclau ve Mouffe. bu alanda iflleyen ve bir tarihsel özneyle zorunlu bir aidiyet iliflkisi d›fl›nda kavranmas› gereken bir siyasal iliflki biçimidir. 1999: 39. Marksist söylem içindeki hegemonya kavram› iki sorunu içermektedir ve bu anlamda s›n›f indirgemeci. Hegemonya. Laclau ve Mouffe’a göre.152 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Hegemonya Marksizmin hegemonya anlay›fl› s›n›f indirgemecidir ve merkezcidir. radikal demokrasi projesinin öne sürdü¤ü hegemonya anlay›fl›. güç iliflkilerine ba¤l› bir momenttir (Çelik. tarihselli¤e göre de¤iflebilir. Bu “s›n›f indirgemeci olmayan hegemonya kavram›” siyasall›¤›n nas›l kuruldu¤unu ve bu kurulufla karfl› mücadelelerin hangi ba¤lamlarda yap›labilece¤ini. altyap›-üstyap› ayr›m›ndan ya da Lenin’in ortaya koydu¤u ‘s›n›f ittifak›’ndan farkl› bir fleydir ve bu say›lan varsay›mlar› reddeder. herhangi bir kurucu öznenin ya da merkezin üretti¤i bir iktidar de¤ildir. Gramsci’de hegemonik özneler temel s›n›flard›r: iflçi ve burjuvazi olarak. 1993: 144). bu anlamda tek hegemonik merkezli de¤il. Foucault’nun iktidar kavramsallaflt›rmas›na benzer biçimde. Ancak. Laclau ve Mouffe ‘hegemonya’n›n Marksist kuramda oldu¤u gibi özcü bir mant›ktan kurtar›ld›ktan sonra farkl› kimliklerin tan›nmas›nda. kendi s›n›fsal hedeflerine giden yolda aflamalar. 1992: 168). bir bütünsellik yaratmayan bir biçimde kurgulamaktad›r (Keyman. söylemsel olarak kavranmas› gereken. 1992: 98) ya da hegemonyan›n temeli olarak herhangi belirli bir s›n›ftan bahsedilemez. Hegemonya. Laclau ve Mouffe’a göre. Marksist anlamda basitçe s›n›flar›n bir s›n›f›n (iflçi s›n›f›) önderli¤inde bir araya gelmesi de¤il. Laclau ve Mouffe’un söylem kuram›nda hegemonya belirli bir tarihsel öznenin siyasal bir stratejisi olarak ortaya ç›kmaz. ço¤ulculu¤un yerleflmesinde ve karmafl›kl›¤›n anlamland›r›lmas›nda anahtar bir kavram olaca¤›n› düflünmektedir. fakat çok-merkezli. sembolik alanda anlam›n sabitlendi¤i noktalar› kuran siyasal momenttir. Hegemonya sadece s›n›flar aras›ndaki ittifak ve egemenlik iliflkilerine indirgenemez. karmafl›k toplumsal formasyonu farkl› ve çeflitli mücadeleleri birbirine ba¤layan bir “eklemlenme süreci”dir. Lenin’in hegemonya anlay›fl›n› elefltirerek ifle bafllamaktad›r. s›n›rlar›n›n ne olabilece¤ini anlatmaktad›r. sonsuz söylemsellik alan›nda anlam›n s›n›rlar›n› belli dü¤üm noktalar› üzerinden kuran. ikincisi. Bu sürecin tamamlanmas› da yeni toplumsal hareketlerin s›n›f mücade- . Her toplumsal oluflumda tek bir hegemonik merkez vard›r. Laclau ve Mouffe’a göre. ‹kinci olarak. hegemonik pratikler taraf›ndan siyasal olarak yeniden biçimlendirilmifl ço¤ul demokratik taleplerle kaynaflt›rmak yoluyla dönüfltürmezler. Laclau ve Mouffe’un hegemonya anlay›fl› ise hegemonyay› temel s›n›flara ba¤l› de¤il fakat toplumsal formasyonda geliflen farkl› ve çeflitli mücadelelere ve hareketlere ba¤l› düflünmeye. Birincisi. toplumsal formasyondaki çok çeflitli mücadeler ve hareketler de hegemonik mücadele yürütebilir. Lenin’e göre hegemonya kavram› s›n›flar aras› yap›lan ittifak içinde iflçi s›n›f›n›n önderlik etti¤i bir siyasal eylemdir. Hegemonya.

kimlik politikas› olarak tan›mlanabilecek radikal demokrasi projesinin temel kavramsal düzeyini olufltururlar. Gerçekten de Postmarksizm. . Bunun yolu olarak da ‘bir özne-konumlar› ço¤ullu¤unun demokratik matris arac›l›¤›yla oluflturulmas›na imkân verecek flekilde. tek hegemonik merkezli de¤il. Hegemonik bir eklemlenmenin iki koflulu oldu¤u söylenebilir: ‹lki antagonist güçlerin varl›¤›. Bu iki kategori Laclau ve Mouffe’un Gramsci’nin “hegemonya” kavram›n› s›n›f indirgemeci olmayan bir tarzda okumas›n› sa¤lar ve hegemonya kavram›n›n “s›n›f” yerine “tarihsel ve söylemsel olarak kurulmufl özne olarak birey” önermesiyle yeniden düflünülmesini önermektedirler. Laclau ve Mouffe hegemonya kavram›yla iliflkili olarak. 2010: 12). Postmarksist kuramc›lar için en önemli iki kategori “söylem” ve “farkl›l›k”t›r. Bu eklemlenme süreci. Bunun neticesinde kurulan toplumsal formasyon da. hegemonyay›. Laclau ve Mouffe birçok düflünür taraf›ndan hegemonya kavram›n› ve eklemlenme süreçlerini mu¤lak b›rakt›klar› yönünde ciddi elefltiriler almaktad›rlar. karmafl›k. Buna göre. farkl› ve de¤iflik oluflumlar› birbirine ba¤layan ‘radikal bir olgu’. bir ‘eklemlenme süreci’dir. farkl› siyasal pozisyonlar›n. aç›k. “farkl›l›k” ve “hegemonya”. bu karmafl›k toplumsal formasyonu farkl› ve çeflitli mücadeleleri birbirine ba¤layan bir “eklemlenme süreci” olmaktad›r. Laclau ve Mouffe’un söylem kuram›n›n kilit kavram› hegemonyad›r.7. Demokratik vatandafll›k anlay›fl›n› ilke edinen projenin ana öngörüsü sivil toplum platformundaki demokratik mücadeleleri (anti›rkç›. antagonizmalar›n kesiflti¤i bir alanda ortaya ç›kar ve bu nedenle de eflde¤erlilik ve s›n›r etkileri fenomenlerini varsayar. anti-kapitalist. Ayn› zamanda eklemlemenin. Postmarksizm ve radikal demokrasi anlay›fl›nda hegemonya kavram›. çok merkezli. vs. siyasetin tek merkezli olmad›¤›n›. Ancak. bu hegemonyan›n nas›l kurulaca¤› ya da bu eklemlenme sürecinin nas›l gerçekleflece¤i hakk›nda Laclau ve Mouffe nerdeyse hiçbir fley söylememektedir. protest. çok daha farkl› toplumsal iliflkiler dâhilinde kurumlaflt›r›lmas›n›’ gerçeklefltirmek olarak düflünürler (Mouffe. radikal demokrasiyi hegemonik k›lan fley. çok merkezli. Genel olarak. Hegemonya ise. kendisine antagonist olan eklemleyici pratiklerle karfl› karfl›ya gelmesi yoluyla oluflmas› gerekir. Dolay›s›yla hegemonya. Bu yönüyle. tarihselli¤e göre de¤iflebilen. tarihselli¤e göre de¤iflebilir. farkl› kimliklerin veya onlar›n deyimiyle farkl› özne konumlar›n›n eklemlenme süreçlerinde nas›l bir araya getirilebilece¤i hakk›nda yeterince bilgi ve fikir vermemektedir. bir kesinlik arz etmeyen ve parçal› bir yap›da oldu¤una iflaret etmektedir. Ünite . ikincisi ise bunlar› ay›ran s›n›rlar›n karars›zl›¤›d›r (Laclau ve Mouffe. Bu noktada. özgürlükçü. 1993: 193). hegemonyadan söz edebilmek için bu eklemleme yeterli de¤ildir. belli söylemsel pratiklerle farkl› özne konumlar›n›n birbirlerine eklemlenebilece¤ini iddia etmektedir. 1992: 170-172). klasik bir s›n›f olgusunda de¤il ama toplumsal formasyonda geliflen farkl› ve çeflitli mücadelelere ve hareketlere ba¤l› olarak düflünmek anlam›na gelir. 1993: 193). farkl›laflabilen. çok merkezcili¤i. Bat›.) birbirine eklemleyecek demokratik efl de¤erlerin oluflturulmas› için ‘çeflitli gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir ortak payda sa¤lanmas›’ gereklili¤idir (Mouffe. Radikal demokrasi kuramc›lar›. bir bütünsellik yaratmayan biçimde geliflecektir (1992: 111). “söylem”. eklemleyici pratiklerin egemen oldu¤u bir alanda ortaya ç›kmakla birlikte. 1993: 193.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 153 lelerinden özerk hareketler olarak kavran›lmas› ve radikal demokrasinin koflullar›n›n infla edilmesi aç›s›ndan hegemonyay› hayati bir kavram olarak öne ç›karmaktad›rlar. Böylece. özledikleri demokratik devrimi derinlefltirmek ve geniflletebilmek için gerekli olan fleyin ‘demokratik de¤erlerin bir hegemonyas› ve demokratik pratiklerin ço¤alt›lmas›’ oldu¤unu vurgulam›fllard›r (Mouffe. hegemonya.

ayn› zamanda toplumu. yaln›zca daima s›n›rl› nitelikteki aktörlerin yürüttü¤ü mücadelelerin eflitleyici etkileri yoluyla pragmatik bir biçimde kurulabilir. Bu anlamda. evrensellik art›k. AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON . 1992: 62). bu eklemlenme biçimininse bir siyasal parti formunda olmas› gerekmemektedir (Laclau. Eklemlenme. bu imkâns›z idealler temelinde örgütlenir ve merkezlenir. Bu ideallerin ortaya ç›k›fl› ve iflleyiflinde gerekli olan bofl gösterenlerdir (Laclau ve Mouffe. kimliklerin hegemonya mücadelesi içerisinde oluflturulduklar›n› ve toplumsal öznelere yeni bir kimlik verilirken onlar›n ayn› zamanda ‘kolektif iradeler’ olarak kurulduklar›n› öne sürer. “iflçi s›n›f›n›n ya da baflka herhangi bir özne konumunun önsel birli¤i ya da ilerici karakteri anlay›fl›n› reddeden bir totalli¤i bozucu ‘eklemlenme ve olumsall›k mant›¤›’ gerektirir” (Best ve Kellner. siyasal ve ekonomik sistemlerdeki ak›l d›fl›l›¤a (irrasyonelli¤e) yönelik radikal bir elefltirinin önünü de açabilirler (Laclau. kapitalist toplumda s›n›f çeliflkilerini di¤er çeliflkilerle eflit düzeyde görmektedirler. Postmarksistlere göre. di¤er talepler gibi sosyalist talepler de hegemonya mücadelesinde eklemlenebilir (articulation). Ayr›ca bu kuramc›lar. 1990: 229-30). aktaran: Coflkun. Bu terimle öznenin toplumdaki konumu. evrenselli¤i ve evrenselcili¤i reddeden bir anlay›flt›r. en bafltan ya da hareketlerin belirli bir siyasal önem kazand›¤› andan itibaren önemli bir sorun olacakt›r. Laclau ve Mouffe. dolay›s›yla hem modernizmin hem de Marksizmin herkes için geçerli evrenselci ilkeleri ya da herhangi bir evrenselci iddia kriz içine girmektedir. “politikan›n hegemonik terini” gerektirdi¤ini boyutu ancak toplumsal›n aç›k. bir özdeflleflme va bütünleflmeden çok bir yerini alma ve kolaj durumu olarak tarif edilmektedir. Toplumsal mücadelelerin bafllang›çta kesin hedefleri yoktur. iflçi s›n›f›n›n öncü k›l›nmas›ndan vazgeçen ve ço¤ulcu bir mücadeleyi hayata geçiren bir politika ihtiyac›n› do¤urur. 2004: 65). toplumsal de¤iflimi. Yazarlar S O R U psikanalizden ald›klar›n› belirttikleri “dikifl” terimini kitaplar›nda s›k s›k kullan›yorlar. Gramsci’den devrald›klar› hegemonya kavram›n› s›n›f temelinde düflünmemifl.154 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Laclau ve Mouffe’un Hegemonya ve Sosyalist Strateji’de gelifltirdikleri hegemonya yaklafl›m›. SIRA S‹ZDE 5 Laclau ve Mouffe’un evrensellik ve tikellik kavramlar› hakk›ndaki görüfllerini analiz ediniz? SIRA S‹ZDE Son olarak. Laclau ve Mouffe’a göre. 1990: 231). demokrasiyi ve tarihi aç›klayacak evrensel bütünsel ilkelerin imkâns›zl›¤›na da iflaret etmifllerdir. Bu anlamda hegemonya. ancak mücadele boyunca bu hedefleri kurar ve dönüfltürürler. ‘s›n›rlanmam›fl’ bir toplumsal aktörün ayr›cal›¤› de¤ilse. ekonomi ile siyaset aras›ndaki iliflkiyi büsbütün kopararak sivil toplumcu bir siyasetin en önemli temsilcileri olmufllard›r. 1998: 237. D‹KKAT Toplumsal›n aç›kl›¤› ve bunu gösterenlerin sabitsizli¤i “dikiflleyici” hegemonik pratikleri gerektirmektedir. hegemonik pratiklerin “toplumsal›n tamamlanmam›fl ve aç›k karakD Ü fi Ü N E L ‹ M düflünen Laclau ve Mouffe (1992: 73). Zira toplumsal›n kapanmas› imkâns›z olsa da kapanma S‹ZDE ideali hala SIRA bir imkâns›z ideal olarak ifllev görür. böylece. yukar›da da bahsedildi¤i gibi. Marksizmdeki iflçi s›n›f› gibi. eklemlenme bireysel taleplere d›flsal bir süreç de¤ildir. birçok toplumsal aktörün ve taleplerin iç içe geçti¤i karmafl›k alanlarda verildi¤i için. Bu mücadeleler. tikelci siyasal kimlikler günümüzde giderek artmakta. dikiflsiz karakteri geliflirken yükseldi¤ine” iflaret etmektedir. Çevreci hareketi düflünecek olursak. Laclau ve Mouffe. ortaya konan talepler bask›c› bir devletin çevreyi koruma ad›na toplumsal alana müdahalesini meflrulaflt›rabilece¤i gibi. Bu taleplerin tutucu bir biçimde eklemlenmeleri de olas›d›r ve ortaya ç›kacak sonuç di¤er her fley gibi hegemonya mücadelesince belirlenecektir. Toplumlar. Dolay›s›yla bu her anlam›yla. Hegemonya mant›¤› da.

nükleer karfl›t› hareketleri. Bu de¤erler ve hareketler ça¤›nda. Yazarlar›n Gramsci’den söz açt›kça s›k s›k baflvurduklar› “tarihsel blok” ise. Bu gruplar toplumdaki bask›n kültürden farkl› olan. bu nedenle kolayca üstyap›sal olarak yorumlanamayaca¤› ve ikinci olarak da politik öznelerin art›k s›n›flar de¤il “karmafl›k kolektif iradeler” oldu¤udur. eflcinsel kad›n ve erkekler. 1960’l› y›llardan bafllayarak Bat› sanayi toplumlar›nda oluflan “yeni de¤erler” ve “yeni toplumsal hareketler” yeni bir siyaset ve siyasal eylemlilik anlay›fl›na yol açt›. Laclau ve Moufee. refah devletinin ve Fordist/Keynesyen ekonominin sa¤layabilece¤i politikalar›n ötesinde.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 155 Özetleyecek olursak. bar›fl hareketlerini ve az›nl›k hareketlerini ifade etmek amac›yla kullan›lmaktad›r. eflcinseller. siyaset. çevre. liberalizm vb. hegemonya kavram›na baflvuran yazarlar Gramsci’nin hegemonya kavram›n› gelifltirmede Lenin’in s›n›f ittifaklar›n›n ötesine geçti¤ini savunmaktad›rlar. bütünlefltirici. kendilerine özgü bir hegemonya tan›m› oluflturmaya çal›flmaktad›r. bu yeni siyaset anlay›fl›n›n öncüsü oldular. 2002: 1). kendi aralar›ndaki farkl›l›klara ra¤men. Onlara göre Gramsci. bar›fl. Laclau ve Mouffe’un iddia etti¤inin tersine Gramsci. feministler gibi farkl› gruplar›n bafl›n› çekti¤i bir dizi düflünsel ak›m ve politik hareket ortaya ç›km›flt›r. Asl›nda onlar. “gerçek” ve “normal” yol oldu¤u biçimindeki tektiplefltiren ya da asimile eden bask›s›na karfl› direnmektedirler (Parekh. özellikle Lenin’in hegemonya kavram›n› k›yas›ya elefltirip ancak yine bir Marksist olan Gramsci’nin hegemonya kavram›n› büyük ölçüde kullanan Laclau ve Mouffe. Ünite . özellikle feminist hareketi. Böylece 1970’lerde ve 80’lerde önemli bir hareketlilik yakalam›fl olan bar›fl eylemcileri. onaylanmayan ve bast›r›lmaya çal›fl›lan görenek ve hayat tarzlar›n› temsil etmektedirler. insan haklar› ve cinsel kimlik sorunlar› etraf›nda örgütlenen toplumsal hareketler. Gramsci. ) elefltirel bir Yeni toplumsal hareketler kavram›. ö¤renciler.7. Bu tan›mlamadaki ‘yeni’ kavram› ise. birlefltirici. 2010: 136). hegemonya kavram›n› olufltururken iki yeni ve temel yer de¤ifltirme yapm›flt›r: Birinci olarak ideolojinin maddi bir temeli oldu¤u. ekoloji hareketini. politikan›n öznesi olarak s›n›ftan baflka bir “karmafl›k kolektif irade” göstermemifltir. YEN‹ TOPLUMSAL HAREKETLER 1960’lar›n sonlar›ndan itibaren Avrupa ülkeleri ve Amerika Birleflik Devletleri’nde yerli halklar. Sözü edilen gruplar birbirinden oldukça farkl› gündemlere sahip olmakla birlikte. ulusal az›nl›klar. yaflam›n söz konusu alanlar›n› anlamak ve yap›land›rmak için yaln›zca bir “do¤ru”.hegemonik güç olabilece¤ini. bu iki s›n›f d›fl›nda kalan toplumsal katmanlar ve ara tabakalar›n temel s›n›flar›n hegemonyas› alt›nda yer alaca¤›n› söylemifltir. Modern toplumun devlet/parti ya da s›n›f ba¤lam›nda gelifltirilmifl. Gramsci’nin hegemonya kavram›n› “radikallefltirmeyi” hedeflemektedirler. Yeni toplumsal hareketler paradigmas› alt›nda temellendirilen bu hareketlerin “yenili¤i” kimlik temelli olmalar›ndan kaynaklanmaktad›r (aktaran: Kubilay. politik özne olarak s›n›fsal kimli¤in art›k geçersiz oldu¤u tezine ulaflmaktad›rlar. anti-nükleer. etnik kimlik. belli bir merkezden hareket eden ve sorunlara global çözümler bulmaya çal›flan siyasal söylemlere (baflta Marksizm. eski ve yeni göçmenler. feministler. çevreciler. Gramsci’nin. toplumun büyük k›sm›n›n. Bu hegemonyan›n kayna¤›n› ald›¤› maddi temel ise söz konusu s›n›f›n ekonomik gücünden baflka bir fley de¤ildir. yaln›zca temel s›n›flar›n -burjuvazi ve proletarya. Oysa. etnik az›nl›klar gibi “özne konumlar›”n›n hegemonya oluflturmada “s›n›f”›n yerini ald›¤›n› savlamaktad›rlar. ›rk. evrensel politikalara dayal›. toplumsal güçler fleklinde birleflmifl çeflitli müttefiklerle bir araya gelmifl hakim bir s›n›f›n hegemonyas›na dayan›r. bireysel yaflam›n kendisiyle ilgili ve yaflam›n de¤iflik biçimlerine dayal› olarak tan›mlanmaya bafllar. kronolojik bir s›ralamaya de¤il fakat ‘eski’ s›n›f temelli ve ç›kar gruplar›na dayal› hareketlerden bir farkl›l›¤a iflaret etmektedir. . Kad›n. Gramsci’nin yapt›¤›n› söyledikleri bu kavramsallaflt›rmadan hareketle.

ortaya ç›kan DÜfiÜNEL‹M yeni toplumsal hareketlerin ço¤ullaflmas› ve boyutlanmas› gerçekli¤ini kavramak için. yaflam›n farkl› biçimlerinin post-modern yapan. Kapitalizmin ileri aflamas› olarak ya da endüstriyel toplumun geliflmifl aflamas› olarak kimi yazarlar “post-endüstriyel toplum” (Bell. ve farkl› kimliklerin meflrulu¤unu ve özgünlü¤ünü savunan bir kimlik politikas› ve ço¤ulcu siyaset anlay›fl›d›r denilebilir. “farkl›l›klar›n tan›nmas›” temelinde geliflen yeni bir siyaset anlay›fl› ortaya ç›kt› (Keyman. bu hareketlerin temelinde bir s›n›f perspektifi de¤il. üretimin teknolojik gelifl‹KKAT melerDsayesinde daha az maliyetli olmas›. burada da tam bir kavram netli¤i yoktur. “endüstriyel toplumdan” “postendüstriyel topluma”. Bu yeni toplumsal hareketlerin. postmodern ve post-yap›salc› argümanlar› kullanarak Marksizmin radikal bir S O R U flekilde yeniden yap›lanmas› çabas› oldu¤u iddia edilmektedir. D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ DÜfiÜNEL‹M K S‹ O T RA U P 6 Postmarksizm ve Postmodernizm aras›ndaki belli bafll› benzerlikler ve farkl›l›klar› tart›fl›n›z? SIRA S‹ZDE Yeni toplumsal hareketlerin ortaya ç›k›fl› afla¤›daki dört toplumsal süreçle AMAÇLARIMIZ D Ü fi Ü N E L ‹ M aç›klanmaktad›r: 1. 1993: 131). kimileri “a¤ toplumu” (Castells) ya da daha genel olarak “enfor- SIRA S‹ZDE D‹KKAT TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE ‹NTERNET AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Yeni toplumsal ‹NT E R N E T hareketlerin hedefi ekonomik eflitsizlikten do¤an çat›flmalar› dile getirmek yerine. . Offe). Kapitalizmin yeniden yap›lanmas›yla birlikte. cinslerin eflitli¤i. 3. Bu geliflmeler çerçevesinde s›n›f çat›flmas› yerini. ço¤u zaman. düflünce ve eylem odaklar› olmalar›ndan gelmektedir. kimileri “programlanm›fl toplum” (Touraine). Özellikle 1960’l› y›llardan itibaren. kimileri “örgütsüz kapitalizm” (Urry. K ‹ “örgütlü T A P kapitalizm”den “örgütsüz kapitalizm”e geçiflin sonucu olarak ortaya ç›km›fl. E¤itimli bir yeni orta s›n›f›n geliflmesi. Buna göre. genel olarak. 1998). özerklik. Yeni toplumsal hareketleri siyasetin merkezine alan Postmarksizm kuram›n› SIRA S‹ZDE s›n›f kategorisinden farkl› olarak. D Ü fibelirsiz Ü N E L ‹ ve M ço¤ul tekil. s›n›flara dayal› politikalar güçten düflerken “öteki” çat›flma biçimleri ve yeni toplumsal hareketler olarak adland›r›lan farkl› çeliflkilere dayal› politik hareketler çoktan belirmeye bafllam›flt›. S›n›f SIRA çat›flmalar›ndan farkl› olarak ortaya ç›kan yeni toplumsal çat›flma biS‹ZDE çimleri.156 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Yeni toplumsal hareketlerin “yenili¤ini” sa¤layan esas SIRA S‹ZDE unsur. çevrecilik. merkezine da¤›t›m meseleleri yerine kültür. kimlik.Tnitelikli yaflam meselelerini koyan hareketler olarak ele al›nmaktaELEV‹ZYON d›r. bireysel. kat›l›m ve insan haklar› vb. çevre. ürün farkl›laflmas›n›n yüksek ve TELEV‹ZYON üretim süresinin daha k›sa olmas› anlam›na gelmektedir). Yeni toplumsal hareketler. AMAÇLARIMIZ 4. Piore ve Sabel). K S‹ OTR AU P 2. Ne var ki. Zaten Postmarksizm kuram›n›n. üretim yap›s›nda esnek üretime do¤ru gerçekleflen de¤iflimler (Esnek üretim. kimlik. bar›fl. kimliklerin bulunmas›d›r. Yeni toplumsal ‹ N T E R N E T hareketlerin geliflimi genellikle ileri kapitalizmin ya da geç modern dönemin ürünü olarak görülmektedir. yeni toplumsal hareketlerin “yenili¤i” s›n›f çat›flmas›na dayanmayan bireysel. özerklik ve iyi yaflam sorunlar›n› merkeze almakt›r. Postmodernizmin ve D‹KKA T post-yap›salc›l›¤›n temel varsay›mlar› için kitab›n›zda postmodernizmin ve post-yap›salc›l›¤›n anlat›ld›¤› üniteleri gözden geçiriniz. sosyalist hareketlerle ba¤lant›s› olmad›¤› ve emek sermaye çat›flmas›n›n d›fl›nda kalan bir dizi muhalif grubu kapsad›¤› düflünülmektedir (Dursun. geçmiflin nesnel s›n›f ç›karlar›na dayal› olarak hareket eden iflçi s›n›f› hareketlerine karfl›l›k. Bunun yerine. a¤›rl›kl› olarak kültür. S O R U gözle bak›lmaya bafllanm›flt›r. Bu hareketler protestonun s›n›fla ilgili de¤il kimlik ve farkl›l›klarla ilgili yeni bir biçimini sunar ve ileri endüstriyel toplumlar›n özelliklerini yans›t›r. kad›n sorunlar› ‹NT E R N E T etraf›nda somutlaflan daha toplumsal çat›flmalara b›rakm›flt›r. kimlik. Teknolojik geliflmelerin ve endüstriyel büyümenin yaratt›¤› yeni sorunlar.

radikal demokrasi ideallerinin uygulanma alanlar› olarak görülmektedir. Postmarksist kuramc›lar. “tarihsel materyalizm”. devlet. Marksizmin ekonomik ve politik eylemlerin temeli olarak kabul etti¤i s›n›f anlay›fl›n›n d›fl›na ç›kmay› öneren Laclau ve Mouffe. “hegemonya”. demokrasi ve toplumsal de¤iflim süreçleri üzerine yap›lan çal›flmalarda art›k “iflçi s›n›f›”. Bu çerçevede de¤erlendirilen yeni toplumsal hareketler. sosyalizme politik bir devrim ile ulafl›laca¤› gibi temel kabullerini sorgulamakta ve reddetmektedir. özne konumlar› ve birey gibi kavramlar› oturturlar. kendi öncüllerini buldu¤u ve sol için bir imkan olarak gördü¤ü “68” hareketinin tafl›d›¤› idealler ile sosyalizm aras›ndaki hegemonik ba¤› tamamen reddederek. . iflçi s›n›f›n›n öncülü¤ü. Özellikle sosyalist blok ülkelerinin 1989’dan sonraki çözülmesi süreciyle birlikte.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 157 masyon toplumu”. ekonomiden ve s›n›fsal iliflkilerden uzaklaflt›r›lmas›n› savunmaktad›r. anti-kapitalist bir yaklafl›ma da sahip de¤ildir. Bu sava göre. baz› sosyoloji ve siyaset bilimi teorisyenleri. Buna karfl›l›k. özellikle “kimlik ve fark siyaseti”. Ünite . Dolay›s›yla.7. Yeni toplumsal hareketlerin ortaya ç›kmas›yla birlikte siyaset de art›k s›n›flar aras›ndaki mücadelelerin flekillendirdi¤i bir eylem de¤il. Çünkü. Postmarksizme ve onun radikal demokrasi projesine göre. ekonominin tüm toplumsal yaflam› belirledi¤ini savunan ekonomik-belirlenimci (determinist) ve iflçi s›n›f›n›n da toplumsal de¤iflmede devrimci rol oynamas› gerekti¤ini savunan Marksist anlay›fl› elefltirmekte ve Marksist teorideki bu determinist anlay›fl› de¤ifltirmeye çal›flmaktad›r. Laclau ve Mouffe’un radikal demokrasi projesinin. “postfordist toplum”. Klasik Marksizmin sahip oldu¤u s›n›f-eksenli yaklafl›m. solun program›n› mutlak olarak s›n›ftan ar›nd›rma çabas›ndad›r. “post-modernizasyon” gibi kavramlar› kullanmaktad›rlar. “radikal demokrasi” ve bu kavramsallaflt›rmalar›n dayand›¤› teorik çerçeve olarak Postmarksizme b›rakt›¤›n› iddia etmektedirler. Klasik Marksist teoriden farkl› olarak Laclau ve Mouffe’un ortaya koyduklar› anlay›fl. iflçilerin merkezde oldu¤u ve s›n›f mücadeleleri analizine dayand›r›lan Marksizmi liberalizmle bar›flt›rmak ve uzlaflt›rmak aray›fl›nda olduklar› söylenebilir. kavramlar› esas alan ekonomi-politik perspektifin yerini. kapitalizmin yaratt›¤› sars›c› geliflmelerle karmafl›klaflan toplum yap›s›n› ve yükselen yeni toplumsal hareketleri anlamaya yeterli de¤ildir . Bu anlamda Postmarksizm. Marksizmin tekçi öznesi s›n›f yerine anonim özneler koyarak. farkl› kimliklerin ço¤ul taleplerini birbirine söylemsel olarak eklemlemeyi sa¤layan hegemonik bir performans olmaktad›r. Marksizmin. Postmarksizmin temel iddias›. tarihi de¤ifltirecek bir siyasal özne olarak iflçi s›n›f›n›n kendisi tarih olmufltur. Temelde bu siyasal tasar›m. kimlik ve farkl›l›k. siyaset gündeminin merkezine ço¤ulculuk. Marksist teorinin öncelik verdi¤i s›n›f analizinin. Bunu yaparken Postmarksizm asl›nda siyasetin. Laclau ve Mouffe yay›nlad›klar› Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Bir Demokrasiye Do¤ru (Hegemony and Socialist Strategy: Towards a Radical Democracy) kitap baflta olmak üzere di¤er çal›flmalar›yla Postmarksist bir siyasal tasar›m›n temellerini atm›fllard›r. çünkü onlar kapitalizm-sonras› bir topluma geçildi¤i kabulünden hareket etmekte- Postmarksizm. günümüzde art›k iflçi s›n›f›n› temel alan s›n›f politikalar›n›n sonuna gelindi¤i ve bunun yerini söylem yoluyla bir araya getirilmifl çeflitli toplumsal öznelerin demokratik mücadelelerinin ald›¤›d›r. Marksizmin s›n›f anlay›fl›ndan kopmam›z acilen gereklidir. kendi teorik ve eylem nesnesini ciddi biçimde s›n›rland›rd›¤›n› ve bundan vazgeçmesinin gereklili¤ini savunmaktad›rlar. Marksizm tarihin özünü ve anlam›n› kavramada sadece s›n›f mücadelesi ve onun kaynakl›k etti¤i antagonizmalar olan emek-sermaye çeliflkisi analizi art›k günümüz toplumlar›nda yeterli olmamaktad›r. Genel olarak. sosyalist politika ve ekonomi politi¤i ça¤›n demokratik ve insan haklar› söylemiyle müzakereye ça¤›ran “sosyalist bir demokrasi” iddias›na dayanan “Radikal Demokrasi” projesidir. Postmarksizm. özellikle sosyoloji ve siyaset biliminde yaratt›¤› etkiyi Ernesto Laclau ve Chantal Mouffe’un çal›flmalar›na borçludur. “s›n›f mücadeleleri” vb. Baflka flekilde söylecek olursak. 1989 sonras›nda sendikalar›n ve iflçileri merkeze alan s›n›f politikalar›n›n siyasette a¤›rl›¤›n› kaybetti¤i bir dönemde etkili hale gelmifl olan Postmarksizm.

Ama as›l önemlisi. s›n›f mücadelesinin “yerini almakta”. bir kimli¤e bürünebilir. Bu yeni toplumsal hareketlerin iktidar› ele geçirmek gibi bir amaçlar› yoktur. bu hareketlerin herhangi bir ideolojiyle eklemlenme biçimleridir. bu hareketlerin iktidar› ele geçirmek gibi bir amaçlar› ve perspektifleri bulunmamaktad›r. Bu anlamda yeni toplumsal hareketler. burjuvazi ve proletaryan›n farkl›laflt›¤›n› ve çal›flanlar›n üretici kimliklerinden çok tüketici. belirsiz tekil özneler ve kimlikler olmak durumundad›r. s›n›fl› toplumun kapitalizmin karakteristik bir unsuru olmaktan ç›kt›¤›n›. s›n›rlar›n› tam olarak tan›mlayamad›¤›m›z belirsiz. Ne var ki. 1992: 201). s›n›fsal bir perspektifi terk ederek. yeni toplumsal hareketlerin. 2004: 136). Bu anlamda yeni toplumsal hareketler. yeni toplumsal hareketler “ideoloji ve amaçlar” aç›s›ndan ekonomik yeniden da¤›t›m meselelerine odaklanmaktan çok yaflam kalitesi ve yaflam biçimleri üzerine vurgu yapmakta. s›n›f hareketlerinden farkl› olarak toptan bir siyasal ve toplumsal dönüflümü sa¤lamak. 1992: 9). sosyalist vb. fakat hareketi tan›mlayan farkl› de¤erler ve ideolojilerle özdefllefltirir. Laclau ve Mouffe. bunun yerine çoklu kimlik ve farkl›l›klar› ve dolay›s›yla Bat› Avrupa’da geliflen yeni toplumsal hareketleri siyasetin yeni özneleri olarak kabul etmektedir. Buna göre. 1997. Bu . otoriteryan. Postmarksist kuramc›lar. 1992: 206-208).158 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Yeni toplumsal hareketler. yukar›da bahsetti¤imiz yeni tabiyet biçimlerini sorgulamaktad›rlar ve onlara yeni olma özelli¤ini veren fley de budur (Laclau ve Mouffe. Postmarksist teorisyenler. Siyaset. toplumda böyle bir konuma sahip olan bir hareketten ya da özneden bahsedilemez (Laclau ve Mouffe. 2001). iktidar› ele geçirip devrim yapmak gibi bir perspektife sahip de¤illerdir. yurttafl ya da az›nl›k kimlikleri ile tan›mlanan özne konumlar› edindiklerini öne sürmektedirler (Kaygalak. siyaset rastlant›sal olarak eklemlenmelerin gerçekleflti¤i bir dünyad›r (“the world of contingent articulations”). Daha do¤rusu. Yeni toplumsal hareketlerin toplumsal temelini s›n›fla de¤il. toplumsal hayat›n metalaflmas›na. sosyoloji ve siyaset biliminin temel konusunun Marksizmdeki s›n›f çat›flmalar›n›n yerine heterojenli¤in olmas› gerekti¤ini vurgulamaktad›rlar. Laclau ve Mouffe. toplumsal hayat›n metalaflmas›na. özgürlükçü. Bu anlamda Marksizmin tekçi öznesi olan s›n›f yerine ço¤ul kimlikler ve özne konumlar›n› getirmifllerdir. yeni toplumsal hareketler toplumu bir bütün olarak dönüfltürebilme anlam›nda ayr›cal›kl› bir konuma sahip de¤ildir. sivil toplumda özerklik ve eflitsizliklerin giderilmesi türünden kültürel bir tak›m talepleri dillendirmektedirler. bürokratikleflmesine ve homojenlefltirilmesine karfl› direniflin ifadesi olarak ortaya ç›km›fl (Laclau ve Mouffe. siyasetin ve toplumsal de¤iflimin dönüfltürücü özneleri proleterya veya iflçi s›n›f› de¤il. dolay›s›yla da s›n›f politikas› afl›lmaktad›r (Savran. Çünkü bu eklemlenme sayesinde herhangi bir hareket muhafazakar. Siyaset böylece s›n›flar aras› mücadelelerin flekillendirdi¤i bir eylem de¤il. “kat›l›mc›lar” aç›s›ndan ise orta s›n›f bireyleri. tekil kimlikler ve özne konumlar› olarak tan›mlanabilecek de¤iflik türde yeni toplumsal hareketlerdir. Laclau’nun (2006: 112) ifadesiyle söyleyecek olursak. (Laclau ve Mouffe. 1992: 196). çeflitli gruplar›n rastlant›sal olarak bir araya gelmesiyle yap›lan bir performans olarak anlafl›lmaktad›r. 1992: 201) olmas›na ra¤men. Tarihin motoru art›k s›n›f mücadeleleri yürüten iflçi s›n›f› de¤il. tekil özneler olarak farkl› kimlikler çekirdek yap›lar olarak siyaset ve toplumsal iliflkilerin temeline yerlefltirilmifltir. Laclau ve Mouffe’a göre yeni toplumsal hareketler. Daha çok. aktaran: Coflkun. “yap›s›” aç›s›ndan lidersiz ya da dönüflümlü bir liderlik anlay›fl›n› kabul eden. gençleri ve yüksek e¤itim alm›fl bireyleri kapsayan hareketler olarak de¤erlendirilir (Pichardo. ço¤ul taleplerin bir araya getirilip eklemlendi¤i bir dü¤üm noktas›d›r. Marksizmin makro ölçekli s›n›f gibi kollektif özneleri yerine. Bu anlamda. bürokratikleflmesine ve homojenlefltirilmesine karfl› direniflin ifadesi olarak ortaya ç›kt›¤›n› öne sürmektedirler. dirler.

tabiiyet iliflkisine karfl› yürütülen her türlü mücadeleyi kapsar fakat onlarla s›n›rl› de¤ildir. Radikal demokrasi projesi. her fleyden önce. gevflek. Bu anlamda siyasetin ve toplumsal de¤iflimin öncüsü say›labilecek hiçbir ayr›cal›kl› kimlik ve özne yoktur. hepsi birbirine eflde¤er demektir. eylem ve örgütlenme tarz› aç›s›ndan da merkezili¤in ve tekçili¤in karfl›s›nda farkl›l›¤›n ve ço¤ulculu¤un vurguland›¤›. iliflkisel ve ço¤uldur. Ancak. uçucu. yeni tabiyet biçimlerini sorgulamaktad›rlar ve onlara yeni olma özelli¤ini veren fley de budur (Laclau ve Mouffe. Bu ayn› zamanda Marksizmle bir kopufltur. Yeni toplumsal hareketler. kad›n dernekleri. 2004: 67). liberal demokratik ideolojiyi reddetmek yerine onu ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirme ve geniflletme siyaseti olarak tan›mlanabilir. Ayr›ca. Bu kitapta Laclau ve Mouffe.7. Bu anlamda yeni toplumsal hareketler. Marx’›n toplumsal de¤iflimi sa¤layacak temel aktör/özne olarak gördü¤ü iflçi s›n›f› yerine yeni toplumsal hareketleri koyarlar. liberal deToplumsal bir devrime gerek duymayan. . radikal demokrasi projesi. Laclau ve Mouffe. Postmarksistler. Marksizmin iddia etti¤i gibi ekonomik durum gibi nesnel toplumsal belirlenimlerin ve konumlar›n kendili¤inden politik özneleri vermedi¤ini iddia etmektedir. daha çok. liberal kapitalizmde tatmin edilemeyen. POSTMARKS‹ZM VE RAD‹KAL DEMOKRAS‹ S‹YASET‹ Radikal demokrasi projesi. modernleflme sürecinin. toplumsal de¤iflimde öncü olabilecek önceden verili herhangi bir kimlik veya s›n›f yoktur. Bunlar halen modern kapitalist devletlerin egemen gruplar›n›n retori¤indeki mevcut ideallerdir. çünkü örgütleyici ilkeleri. Çünkü art›k tüm kimliklerin konumlar› de¤iflken. 1992: 196). Postmarksist yaklafl›m›n sosyalizme alternatif sunan kurumsal bir çabas› olarak de¤erlendirilebilir. radikal demokrasi projesinin. iflçi s›n›f›n›n yerine “halk” ya da “sivil toplumu” geçirerek ve halk-devlet çeliflkisinin de ekonomik de¤il fakat siyasal bir mücadele oldu¤unu vurgulayarak. Yeni toplumsal hareketlere iliflkin olarak Laclau ve Mouffe’un söyledikleri en iyi biçimde. demokrasi mücadelesi için “yeni toplumsal hareketleri” öne ç›karmaktad›rlar. sabitlenemez. geleneksel din ve ahlak anlay›fllar›n›n bir elefltirisini yaparak ortaya ç›km›fl ve daha çok kültürel ve kimliksel problemleri öne ç›karan hareketler olarak de¤erlendirilir. politik özneler rastlant›sal kimliklere dönüflmüfltür. kapitalizmin dönüflümünü mümkün gören radikal demokrasi projesi. sivil toplumu dönüfltürecek siyasal partilerden çok yeni toplumsal hareketlerin gücüne dayanan liberal-demokratik bir toplum önerirler. Ünite . Radikal demokrasi siyasetini. Postmarksizm. Öyleyse. özselcili¤i reddeden ve siyasal mücadelelerin hedefini ve alan›n› söylemsel stratejiler yoluyla eklemlenen (articulate) özne konumlar›ndan yürütülecek hegemonya mücadeleleri olarak tan›mlayan bir projedir. ancak zaten var olan fikir ve de¤erlerin radikallefltirilmesi olarak anlamak mümkündür (Coflkun. Bu durumda radikal demokrasi. Dolay›s›yla yeni toplumsal hareketler sosyalist ideolojinin. sivil toplumda özerklik ve eflitsizliklerin giderilmesi türünden kültürel bir tak›m talepleri dillendirmektedirler. çevreci dernekler ve eflcinsel hareketler aras›nda hiçbir öncelik/sonral›k iliflkisi yoktur. istikrars›z. Sonuç olarak. ‹lginç olan. Aksine. hiyerarflik olmayan yap›lara dayan›r. refah devletinin. Postmarksistler. toplumdan radikal bir kopufl gerekti¤i fikrinden -devrimci anlay›fltan. Hegemonya ve Sosyalist Strateji’den hareket ederek anlafl›labilir. örne¤in bir iflçi sendikas› ile di¤er sivil toplum kurulufllar› aras›nda.vazgeçtikleri söylenebilir. demokratik idealler olan eflitlik ve özgürlüktür.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 159 hareketler. söylem teorisi çerçevesinden Marksizm sonras› bir bak›fl aç›s› ile günümüz toplumlar›nda siyasetin ve yürütülecek hegemonya mücadelelerinin niteli¤ine iliflkin tezlerini gelifltirirler. Postmarksist kurama göre.

bütünsel. Ancak. toplumsal›n tamamlanmam›fl ve aç›k bir karakteri oldu¤undan hareket eden. Laclau ve Mouffe postmodern ve postyap›salc› argümanlar› izleyerek. mokrasiyi “radikal ve ço¤ulcu bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmek ve geniflletmek” ten (Laclau ve Mouffe. Buna karfl›l›k. di¤er eflitsizliklerin de ortadan kald›r›lmas›n›n izleyece¤i fikri reddedilmektedir (1992: 235). kapitalist üretim iliflkilerinin son bulmas›. Liberal demokrasinin evrenselcili¤i ve ak›lc›l›¤›n› elefltirmekle birlikte Laclau ve Mouffe’a göre. devletçilik. birey merkezli haklar› temel alan ve evrensellik ilkesini tan›mayan bir hegemonik tasar›dan ibarettir. “radikal demokrasi” olarak adland›r›lan ve köklü bir flekilde özgürlükçü ve klasik solunkilerle karfl›laflt›r›lamayacak ölçüde büyük hedefleri oldu¤u iddia edilen yeni bir politik tasavvurun iki temel dayana¤› olarak gösterilmektedir (1992: 187). radikal bir demokrasinin gerektirdi¤i ço¤ulluk ve aç›lma ile ba¤daflmayan bir perspektiftir (1992: 218). Keyman. sosyalizmin de bu tasar›n›n bileflenlerinden biri oldu¤unu belirtmektedirler (1992: 219). Radikal Demokrasi projesinin sosyalizm hedefini de içerdi¤ini belirten Laclau ve Mouffe. Radikal Demokrasi stratejisi. çat›flma kavram›n› yok ederek s›n›f sistemine dayal› tüm perspektifleri ortadan kald›ran Mouffe’un bu anlay›fl›. Örne¤in radikal demokrasi projesinin konumuna bakt›¤›m›zda. Bu içeri¤iyle de belli toplumsal kategorileri politik ve epistemolojik ayr›cal›klarla donatan. ancak post-kapitalist argümanlardan hareket ederek sosyalizmin bugüne kadarki kavran›fl› içinde önemli yer tutan proletarya diktatörlü¤ü kavram›n› da reddetmektedirler. solun görevi. Çünkü yazarlara göre. bir toplumsal devrim program›na baflvurmaks›z›n kapitalizmin dönüflümünü olanakl› gören anlay›fl› solun yeni paradigmas› olarak görmektedir. onu radikal ve ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmesi ve geniflletmesi önerilmektedir (1992: 216). Liberal Demokratik ideolojiyi reddetmek de¤il. bireyin insani kapasitelerini gerçeklefltirme özgürlü¤ünü savunan ahlaki bir ilke olarak liberalizm bugün her zamankinden daha fazla geçerlidir (1992: 226). ekonomizm ve bunlar›n nihai çekirde¤ini oluflturan devrim. Bu noktada. Sonuç olarak. 2000: 89. Giddens. özcü bir totalite anlay›fl›ndan ve bütünlüklü bir özne mitinden vazgeçmemiz gerekti¤ini iddia etmektedir. tabiiyet iliflkilerinin kökünde bulunan kapitalist üretim iliflkilerine son vermenin gereklili¤ine inanan Radikal Demokrasi tasar›s›n›n sosyalist bir boyut içerdi¤i de aç›klanmaktad›r. liberal demokratik gelenek . radikal demokrasi projesinin evrenselcili¤i. onu radikal ve ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmek ve geniflletmek olabilir. 1994: 196). Bunun yan› s›ra. Laclau ve Mouffe’a göre s›n›fç›l›k. sadece liberal demokrasinin bir üst projesi olarak de¤erlendirilmektedir. liberal demokrasiye karfl›t bir söylem olmas›na ra¤men. 1998: 205) ibarettir. 1992: 216. 2001: 54) Dolay›s›yla. Ayd›nlanman›n soyut evrenselcili¤inden. Liberal Demokratik ideolojiyi reddetmek yerine. Laclau ve Mouffe post-yap›salc› ve postmodernist ak›mlar›n etkisinde kalarak bir radikal demokrasi projesi önermifllerdir. Yazarlar. saydam ve dikiflli bir varl›k olarak özne kategorisinin terk edilmesi ve farkl› özne konumlar› temelinde oluflmufl antagonizmalar›n tan›nmas› Radikal Demokrasi nosyonuna ait teorik zeminin ilk koflullar›d›r. ayr›cal›kl› kopufl noktalar›n›n reddedilmesi ve toplumsal›n ço¤ullu¤unun ve belirlenmemiflli¤inin kabul edilmesi. özcülü¤ü ve özne mitini terk etmeyi gerektirdi¤ini ileri sürmüfllerdir (Mouffe. Mouffe’a (1994) göre. tersine. evrenselci klasik sosyalizm söyleminden farkl›laflt›¤›n› iddia etmektedir (Kaygalak. Radikal Demokrasi stratejisi. politik alanlar›n ve öznelerin ço¤ullaflt›¤›n› ve bu ço¤ullu¤un indirgenemez bir karaktere sahip oldu¤unu iddia eden.160 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Liberalizme ve Marksizme bir alternatif olarak sunulan radikal demokrasi siyaseti.

Mouffe’a göre ihtiyac›m›z olan fley. ‹flte bu flekilde. 2000: 73). Chantall Mouffe ve William Connolly taraf›ndan gelifltirilen. bu iliflkilerin siyasal iliflkiler olarak alg›lanmas›. Agonistik Demokrasi Liberal demokrasinin daha fazla gelifltirilmesi olarak formüle edilen radikal demokrasi kuramlar› iki bafll›k alt›nda incelenebilir: Biri. Seyla Benhabib ve John Rawls taraf›ndan.7. demokrasiyi savunmaya ve demokrasinin uygulanabilirlik alanlar›n› yeni toplumsal iliflkileri kapsayacak flekilde geniflletmeye çal›flmaktad›r. di¤eri Ernesto Laclau. Haklar› bireyci bir çerçevede de¤il. demokratik de¤erlerin bir hegemonyas›d›r ve bu da demokratik pratiklerin ço¤alt›lmas›n›. toplumsal ve bireysel iliflkiler içinde görür. liberal demokratik gelene¤in ö¤eleri aras›nda çok say›da demokratik mücadelelerin eklemlenmesinin sonucu olacak yeni bir hegemonya yaratacakt›r (Mouffe. Marksist elefltirilerin demokrasi penceresinden yeniden oluflturulmas›n› ve farkl›/yeni sosyal hareketlerin yaklafl›mlar›n›n dikkate al›nmas›n› önermektedir. Mouffe. 1994: 192). Bu ba¤lamda teorilefltirilen radikal demokrasi. radikal demokrasi kuramc›lar›. demokrasiyi savunmakla kalmay›p. aksine liberal demokratik de¤erleri radikal ve ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmek ve geniflletmektir. Ancak. Radikal demokrasi anlay›fl›. örne¤in anti-›rkç›l›k. Radikal demokrasi projesinin baflar›s›n› hiçbir fley garantilemez. ama bu proje modernitenin demokratik projesini izlemeyi ve derinlefltirmeyi bir görev olarak önüne koymufltur. Radikal Demokrasi projesini ortaya koyan Postmarksist anlay›fl›n amac› liberal demokrasiyi ve onun burjuva de¤erlerini ve ideolojisini terk etmek de¤il. di¤er bir deyiflle. onun derinlefltirilmesini de önermifl olmaktad›r. Son olarak. 1994: 193). Jürgen Habermas. bu ortakduyu sayesinde her grubun talebi öbürlerininkiyle demokratik eflde¤erlilik ilkesi uyar›nca eklemlenebilir. anti-cinsiyetçilik ve anti-kapitalizmin müflterek eklemlenmesine izin verecek yeni özne-konumlar›n›n yarat›lmas›n› gerektirir. “demokratik haklar” olarak gören radikal demokrasi projesi. siyasall›¤›. Bu mücadeleler kendiliklerinden yöndefllik içine girmez ve demokratik eflde¤erlikler yaratabilmek için farkl› gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir “ortakduyu” (common sense) gereklidir. farkl› özne konumlar›n›n kat›l›mc›l›¤›n sa¤lanmas›yla demokraside radikal bir geçiflin/dönüflümün sa¤lanmas›. Son olarak. “Müzakereci demokrasi” teorisi si- . bir özne-konumlar› ço¤ullu¤unun demokratik matris yoluyla oluflturulmas›na el verecek flekilde çok daha çeflitli toplumsal iliflkiler içinde kurumlaflt›r›lmas›n› gerektirir. Ünite . radikal ço¤ulcu demokrasinin temel niteliklerinden biridir (Keyman. Öyle ki. Çünkü mesele yaln›zca verili ç›karlar aras›nda bir ittifak oluflturma meselesi de¤il. böyle bir görev. devlet ve devlet kurumlar›n› içeren siyasal düzeyde de¤il. tam da bu güçlerin kimliklerini dönüfltürme meselesidir. Radikal demokrasi projesi. hak aray›fllar›n›n bireyci bir çerçevede de¤il demokratik haklar aray›fl› olarak yerini bulabilece¤ine vurgu yapm›fllar ve bunun da çok say›da demokratik mücadelenin eklemlenmesinin sonucu olarak geliflebilecek bir hegemonya sonucu gerçekleflebilece¤ini vurgulam›fllard›r. E¤er radikal demokrasinin görevi asl›nda demokratik devrimi derinlefltirmek ve çeflitli demokratik mücadeleleri birbirlerine ba¤lamaksa. kimlikleri bast›r›lan gruplar aras›ndaki olumsall›klar› kullanarak. ‹flte yaln›zca bu koflullar alt›nda iktidara karfl› yap›lan mücadeleler hakikaten demokratikleflir (Mouffe. ‘demokrasiyi demokratiklefltirmek’ düflüncesinin dayand›¤› temel ilke olarak gösterilebilir. radikal demokrasi için merkezi sorun. kolektif bir eylemi ortaya ç›karacak söylemsel koflullar›n tan›mlanmas›d›r.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 161 bir çok yoruma aç›kt›r ve radikal demokrasi di¤er stratejilerden yaln›zca biridir. s›ras›yla “müzakereci demokrasi” ve “agonistik demokrasi” (çat›flmal› ço¤ulculuk) teorileri.

162

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

vil toplum alan›n›, kamusal alanda siyasi ve ahlaki aç›lardan özgür ve eflit bireylerin rasyonel bir diyalog ile konsensüse varabilecekleri bir alan olarak kavrar. Buna ba¤l› olarak, “müzakereci demokrasi” teorisi iki nedenle yeni toplumsal hareketler ile iliflkilendirilmektedir: Bu hareketler (a) müzakere yoluyla ortak bir konsensüse varabilmenin ve kamusal konuflman›n gerçekleflmesinin koflullar›n› yaratmaktad›rlar ve (b) yaflam alan›na yönelik taleplerde bulunmaktad›rlar (Benhabib, 1999). Di¤er taraftan, Laclau ve Mouffe’un ortaya att›¤› “agonistik demokrasi” modeli, kamusal alandaki iliflkileri kimlik ve fark temelinde kurarak, ortak bir konsensüse varmak yerine çat›flmac› bir “kimlik siyaseti” gelifltirme gereklili¤ine vurgu yapar. Bunun nedeni ise, II. Dünya Savafl› sonras›nda geliflen yeni hegemonik formasyonun, toplumsal iliflkilerin metalaflmas›na, bürokratikleflmeye ve homojenleflmeye neden olmas›d›r (Laclau ve Mouffe, 1992). Bu çerçevede düflünüldü¤ünde, yeni toplumsal hareketler Laclau ve Mouffe taraf›ndan bu üç etkene karfl› olarak geliflmifl hareketler biçiminde de¤erlendirilir (1992: 201) ve bu hareketler ayn› zamanda kimlik ve fark temeline dayal› agonistik bir demokrasinin gelifltirilmesinin koflullar›n› yarat›rlar (Coflkun, 2004: 6). Radikal demokrasi, sürekli olarak ço¤ulcu bir yap›dan dem vursa da; amac›n›n kabul edilebilir bir fikir birli¤i sa¤lamaktan öte farkl› gruplar için farkl› zeminlerde çözümler üretebilme gereklili¤i oldu¤unu savunur. Bu yönüyle, Laclau ve Mouffe, Habermas’›n uzlaflmac› demokrasi anlay›fl› yerine antagonistik yani çat›flmac› bir demokrasiyi önermektedir. Chantal Mouffe verdi¤i bir röportaj›nda, Habermas gibi “uzlaflmac›” liberallere karfl› ç›kt›¤›n› ve ‘çat›flman›n her daim var olaca¤›n› söyleyerek, radikal demokrasi içinde “çat›flmac›” bir siyaset bilimi teorisi önerdiklerinin alt›n› çizmektedir. Laclau ve Mouffe, “siyasetin yeni ba¤lam›n›” kimlik siyasetinin oluflturdu¤unu ileri sürerek, “agonistik demokrasi” (“çat›flmac› ço¤ulculuk”) ad›n› verdikleri ve kimlik ve fark iliflkisini dikkate alan bir demokrasi ve bu demokrasinin iflleyece¤i bir kamusal alan yaklafl›m› gelifltirmifllerdir. Agonistik demokrasi teorisi, yeni toplumsal hareketlerin bir “kimlik siyaseti” uygulad›¤›na vurgu yapar. Bu nedenle de bu hareketler kimlik ve fark temelinde çat›flmay› da içine alan bir demokrasinin gelifltirilmesinin koflullar›n› yarat›rlar (Laclau ve Mouffe, 1992). Postmarksistler, kamusal alan›n kimlik/fark temelinde anlafl›lmas› gerekti¤ini ileri sürerler. ‹kinci elefltiri noktalar›, uzlaflmaya dayal› demokrasi anlay›fl›n›n ço¤ulculuk anlay›fl›n› öne ç›karaca¤›, bunun ise karfl›tl›klar›n yok say›lmas› anlam›na gelece¤i konusunda ortaya ç›kar. Örne¤in, Mouffe’a göre, demokrasinin karfl›s›ndaki gerçek tehdit, “karfl›tl›¤›n silinmesi olanaks›z niteli¤ini yads›mak ve evrensel rasyonel bir uzlaflmay› hedeflemektir” (Mouffe, 1999: 352). Mouffe’a göre; demokratik toplum, toplumsal iliflkilerde kusursuz bir uyum düflünü gerçeklefltirecek bir toplum olarak anlafl›lamaz. Demokratik topluma, demokratik olma niteli¤i ancak s›n›rl› bir toplumsal aktörün kendisine bütünü temsil etme yetisini atfedememesiyle verilebilir. O zaman, demokrasi politikas›n›n ana sorunu, iktidar›n nas›l ortadan kald›r›laca¤› de¤il, demokratik de¤erlerle ba¤dafl›r iktidar biçimlerinin nas›l oluflturulabilece¤i olur (aktaran: Coflkun, 2004: 59). Connolly, agonistik, yani çat›flmac› ve tart›flmac› bir demokrasiyi flöyle tan›mlar:
Kimli¤in hayat aç›s›ndan gereklili¤ini olumlayan, onun dogma haline getirilmesine karfl› ç›kan ve insan yaflam›n›n çok biçimli çeflitlili¤ini koruma kayg›s›n› kimlik ve farkl›l›k aras›ndaki karfl›l›kl› ba¤›ml›l›k ve mücadeleyle birlefltiren bu siyasi hayale ben ‘agonistik demokrasi’ diyorum (1995: 11). Dolay›s›yla agonistik demokrasi biçimi,

7. Ünite - Postmarksizm ve Radikal Demokrasi

163

müzakereci demokrasi savunucular›n›n yapt›¤› gibi çat›flma ve çeliflkileri ortadan kald›rmay› ya da bunlar aras›nda rasyonel bir uzlaflma sa¤lamay› amaçlamaz. Bunun yerine, demokratik bir projenin gerçekleflmesi için, birbirleriyle çat›flan bu unsurlar› harekete geçirerek çat›flmac› bir konsensüs ortam› yaratmay› hedefler (aktaran: Coflkun, 2004: 67).

Agonistik demokrasiyi öne ç›karan kuramc›lar, sivil toplum örgütlerinin gerek devlet kurumlar›yla gerekse kendi aralar›ndaki iliflkilerde çeflitlilik, ço¤ulculuk ve çat›flman›n bir arada yaflayabilece¤ini öngörürler. Onlara göre siyasetin temeli çat›flmad›r. Bu çat›flan ç›karlar aras›nda demokratik bir eflde¤erlili¤in yarat›labilmesi, “farkl› gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir ortakduyunun” gelifltirilebilmesiyle olanakl›d›r (Mouffe, 1994: 192). Laclau ve Mouffe’a göre, siyasal mücadeleyi tek bir birleflik kanala ak›tmak demek, demokrasiyi heba etmek, farklar›n zenginli¤ini tek bir özne konumuna indirgeyerek yok saymak anlam›na gelir. Radikal demokrasi projesi modernitenin demokratik projesini izlemeyi ve derinlefltirmeyi bir görev olarak önüne koymufltur. Böyle bir strateji, Ayd›nlanman›n soyut evrenselcili¤inin, özcü bir toplumsal totalite anlay›fl›n›n ve üniter bir özne mitinin ilga edilmesini gerektirmektedir (Mouffe, 1994: 196). Dolay›s›yla demokratik bir toplum, Habermasc› de¤iflik müzakereci yaklafl›mlar›n ileri sürdü¤ünün tersine, birbiriyle uyumlu birey ve gruplardan oluflmufl bir toplum olarak kavranamaz. Çünkü, gerçekte siyaset, “bir farkl›l›k ve çat›flma temelinde birli¤in yarat›lmas›yla ilgilidir” (Mouffe, 2002: 106). Bu noktada çat›flma ya da antagonizmalar›n ortadan kald›r›lmas› olanakl› olmad›¤› gibi, böyle bir çaba demokrasiyle uyuflmaz.

Agonistik demokrasi anlay›fl› kimlik siyaseti üzerine infla edilmektedir. Buna göre, tüm farkl› kimlikler çeflitlilik, ço¤ulculuk ve çat›flma esas›na göre bir arada yaflayabilir. Agonistik demokraside siyasetin asli unsuru ve temeli çat›flmad›r. Bu çat›flan ç›karlar aras›nda demokratik bir eflde¤erlili¤in yarat›labilmesi, farkl› gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir ortakduyunun gelifltirilebilmesiyle olanakl›d›r.

POSTMARKS‹ZME YÖNELT‹LEN TEMEL ELEfiT‹R‹LER
‹lk olarak, her türlü maddi prati¤i, üretim iliflkilerini, s›n›f mücadelelerini vb. tart›flman›n d›fl›na iterek bütün bir tarihin ve yaflam›n söylemsel olarak kuruldu¤unu iddia eden Postmarksistlerin söylemi tarih-d›fl›, kuflat›c› ve herfleyi kurucu bir kategori varsaymalar› da özcü bir yaklafl›m olarak elefltirilmektedir. Örne¤in, Norman Geras (1987) her nesnenin söylemsel olarak anlafl›labilece¤ini söyleyen Laclau ve Mouffe için söylemsel idealizme yakalanmakla suçlamaktad›r. Ayr›ca, bununla ba¤lant›l› olarak, bireyin sosyo-ekonomik aç›dan iflgal etti¤i yerle, politik-ideolojik ç›karlar aras›nda herhangi bir zorunlu iliflki olmad›¤›n›n iddia edilmesi ve bu flekilde, s›n›f ile politik ç›karlar aras›ndaki zorunlu ba¤›n kopar›lmas›, politika ve ideolojiyi kendi kendini yaratan pratikler haline getirmektedir (Eagleton, 1991: 295). Postmarksistlerin söylem olgusuna atfetti¤i önem radikal demokrasi projesini sorunlu k›lan bir baflka alan açm›flt›r. Tüm analizlerinde maddi olandan uzaklafl›p onun yerine söyleme, aflk›n bir önem atfeden radikal demokratlar, tarih olgusunu her nevi maddi belirlenimden ar›nd›ran, siyaseti s›n›flardan uzaklaflt›ran bir anlay›fl sunarlar. Sonuçta da, siyasal olan› ve alan› devlet ve s›n›ftan uzaklaflt›rarak maddi olana önem vermeyen genel geçer bir kurama ulaflm›fl olurlar. Bunun sonucunda, radikal demokrasi projesi içinde siyaset tümüyle olumsal bir statü kazanm›fl olur. Radikal demokrasi yaklafl›m› siyaseti maddi belirlenimden ve s›n›f anlay›fl›ndan tümüyle ba¤›ms›z bir olumsall›k alan› olarak konumland›rarak asl›nda siyasal alan› olumsallaflt›rm›fl, içeriksizlefltirmifl olur. Üstelik dönüfltürücü özne olarak belirli, tan›ml› iflçi s›n›f› yerine istikrars›z ve mu¤lâk bir özne konumu yarat›rlar ki, böylece siyasal alan› da bitimsiz bir flekilde özerklefltirmifl olurlar.

Postmarksizm, Marksizmi gelifltiren ve ileriye götüren postmarksist bir konum olmaktan çok, “post-liberal” bir konum oldu¤u yönünde elefltiriler alm›flt›r.

164

Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar›

Bu ba¤lamda, ayd›nlanman›n totaliter anlay›fl›na hararetle karfl› duran, s›n›f karfl›t› bir kuram sunduklar›n› savunan radikal demokratlar›n kuramlar› içinde söylem, siyasal olan›n önceli¤i, hegemonya ve eklemleme gibi afl›lamaz, sorgulanamaz, mutlak kategorileri bar›nd›rd›¤›n› görüyoruz. Örne¤in, hegemonyaya iliflkin Gramscici temel okumay› reddeden ve onu post-yap›salc› bir bak›flla tekrar okuyan radikal demokratlar, toplumsal dinamiklerden ba¤›ms›z ve kendi içinde mutlak bir hegemonya anlay›fl›na ulafl›rlar ki, bu da projeyi sonu hiç gelmeyen, hegemonya kavram›na Marksizmin Ortodoks yorumundaki ekonominin ifllevine benzer bir statü kazand›ran sorunlu bir yap› do¤urmaktad›r. Tüm bu aç›klamalar ›fl›¤›nda de¤erlendirecek olursak, Laclau ve Mouffe’un Postmarksist kuram›n›n Marksist teoriyle uzaktan yak›ndan bir iliflkisi olmad›¤›n› düflünen Norman Geras (1987: 43) bu kuram›n esasen Marksizm-sonras› (postMarksizm) olarak de¤il de Marksizm-d›fl› (ex-Marxism) olarak adland›r›lmas› gerekti¤ini savunmaktad›r. Baz›lar› da Postmarksist yaklafl›m›, Marksizmin yenilenmesi olarak de¤il, fakat suland›r›lmas› olarak yorumlamaktad›r. Ne var ki, Laclau ve Mouffe, söylemsel pratiklerin ç›karlar› infla etmenin ve politika yapman›n temel araçlar› haline geldi¤ini öne sürerken toplumsal formasyonda bu söylem çeflit1ili¤ini üreten fleyin ne oldu¤unu aç›klam›yorlar. Terry Eagleton’un deyifliyle, ç›karlar›n nereden geldi¤i Postmarksizm için küçük bir çocuk için bebeklerin nereden geldi¤i meselesi kadar karanl›k bir meseledir (Eagleton, 1991: 285). Örne¤in bu noktada, Laclau ve Mouffe flöyle demektedir: “E¤er kad›nlar› özneler olarak kuran söylemler onlar› -onyedinci yüzy›la kadar oldu¤u gibi- safça ve basitçe tabi bir konumda sabitlefltirseydi, kad›nlar›n tabi olmalar›na karfl› bir mücadele hareketi olarak feminizm ortaya ç›kmazd›” (1992: 189). Demek ki, bütün toplumsallaflma ve mücadele biçimleri havada çarp›flan söylemlerin marifetidir, öznelerin bu olup bitenlerle iradi hiçbir iliflkisi yoktur (Kaygalak, 2001: 47). Öngen’in de (1993: 39) belirtti¤i gibi Laclau ve Mouffe’un ortaya koydu¤u anlay›fl, anti-kapitalist bir yaklafl›ma sahip de¤ildir, çünkü post-kapitalist bir topluma geçildi¤i kabulünden hareket etmektedir. S›n›fl› toplumun kapitalizmin karakteristik bir unsuru olmaktan ç›kt›¤›, burjuvazi ve proletaryan›n farkl›laflm›fl ve çal›flanlar›n üretici kimliklerinden (ekonomik koflullar›ndan) çok tüketici, yurttafl ya da az›nl›k kimlikleri ile tan›mlanan özne konumlar› edindikleri öne sürülmektedir (Kaygalak, 2001: 47). ‹kinci olarak yazarlar, günümüz toplumlar›ndaki yeni sorun alanlar› ve biçimlerinin en onemli kayna¤› olarak devleti gördüklerini belirtmelerine ra¤men önerdikleri siyaset modelinde (radikal demokrasi) devlete iliflkin herhangi bir mücadele anlay›fl› ya da biçiminden söz etmemektedirler. Bu siyaset anlay›fl›n›n ufku sivil toplumla s›n›rl› oldu¤undan devlet hiçbir flekilde siyasal mücadele alanlar›ndan biri olarak telaffuz edilmemektedir. Sivil toplumculu¤u, söylem stratejilerini öne ç›karan Radikal Demokrasi teorisyenleri ve daha genel olarak ekonomi ve politikay› birbirinden kopararak demokrasiyi ve onun geliflimini aç›klamaya çal›flan tüm di¤er yaklafl›mlar, günümüzün karmafl›klaflm›fl olsa da hala kapitalist olmaya devam eden toplumlar›nda, devletin ve demokrasinin bu s›n›fsal niteli¤ini göz ard› etmekte, ekonomik düzlemdeki ba¤›ml›l›k ve sömürü iliflkileri sürerken, siyasal alanda demokrasinin geliflece¤i yan›lsamas›n› içinde tafl›maktad›rlar. Radikal Demokrasi, toplumdaki mülkiyet iliflkilerine ba¤l› ekonomik ve toplumsal sömürü biçimlerini, devletin bu eflitsizliklerin kurulmas› ve sürdürülmesin-

Nitekim her Türk. “bu argümandan ç›kar›labilecek nihai sonuca göre. 20. bir Türk’ün Türk milliyetçisi olma olas›l›¤› ile bir Eskimo’nun Türk milliyetçisi olma olas›l›¤› aras›nda görünürde hiçbir fark olmad›¤›n› söylemek demektir (Coflkun. Örne¤in feminizm. ya da bar›fl hareketi.1996: 301). 2004: 70). bu noktada hakl› olarak flu elefltiriyi yapmaktad›r: (. yine 19. . Yazarlara göre.. Laclau ve Mouffe’un radikal demokrasi projesinin merkezinde yer alan yeni toplumsal hareketlerin hangisinin ne kadar “yeni” oldu¤u tart›flmal›d›r. 19. bu durumda ulafl›lacak sonuç. Ünite .7. Türk olmakla Türk milliyetçisi olmak. Postmarksist bir çerçeveden toplumsal de¤iflime bak›ld›¤›. yüzy›l›n bafl›nda hem de oldukça güçlü bir biçimde yükselmifl bir hareket. yüzy›l›n bafl›nda ve sonunda farkl› biçimlerde varl›¤›n› ortaya koymufl bir ideoloji. bunlar aras›ndaki iliflkinin sadece olumsal ve keyfi oldu¤unu söylemek de do¤ru de¤ildir.) için hiçbir geçerli neden kalmayacakt›r (Eagleton. yüzy›l›n sonunda belirli ülkelerde de olsa. 1992: 8) Örne¤in Eagleton. Çünkü bu. liberal bir zemin üzerinde kurulmas›n›n mümkün oldu¤unu belirtiyorlar. o ma¤ara adam›n›n. Nitekim. Ancak Radikal Demokrasi teorisinin hayata geçmesinin önünde duran merkezi bir sorun var: Stratejisini üzerine kurduklar› gruplar›n kolektif bir eylemi ortaya ç›karacak söylemsel koflullar›n tan›mlanmas› sorunu.bunun için. uygun söylemi iflitebilece¤i uzakl›kta olmas› yeterlidir” (Wood. sorusu asl›nda yan›ts›z kalmaktad›r. kimin hangi güdüyle ve neden toplumsal bir dönüflümü gerçeklefltirmeye niyetlenece¤i. Erkeklerin babaerkli¤e karfl› yürütülen mücadeleye öncülük etmemeleri (. seslerini duyurmam›fllar m›yd›? (Savran. bir ma¤ara adam›n›n sosyalist olma ihtimali. Ne var ki. Yeni “Sa¤”›n yükselifli karfl›s›nda “Sol”un bir alternatif yaratabilmesi için Liberal Demokratik ideolojiyi reddetmek yerine onu “radikal ve ço¤ul bir demokrasi do¤rultusunda derinlefltirmesi ve geniflletmesi” gerekmektedir. Yazarlar bunun. Kad›n olmakla feminist olmak.. feci halde eklektik ve f›rsatç› bir siyaset olacakt›r. benzer bir flekilde Postmarksist bak›fl› elefltiren Wood’a göre. erkek olmakla ataerkillik savunucusu olmak aras›nda zorunlu ve do¤al bir iliflki olmad›¤›n› söylemek oldukça do¤rudur. 1985: 72). Dahas›. bir proleterinkiyle ayn›d›r . cinsel özgürlükleri gündemlerinin ön s›ralar›na alan liberterler ve anarflistler. Laclau ve Mouffe gerçekten de sosyalist bir politikan›n görmezden gelemeyece¤i bir toplumsal muhalefet potansiyelini temsil eden yeni toplumsal hareketlerin de¤iflken ve kimi zaman birbirinin karfl›t› özneleri ayn› politik proje içinde nas›l bir araya getirebilecekleri konusunda hiçbir fley söylemiyorlar. kendi tasar›s›na uygun düflen toplumsal grup hangisi olursa olsun onu kendi projesi içine çeken.) kad›nlarla feminizm ya da iflçilerle sosyalizm aras›nda herhangi bir ‘zorunlu’ iliflki yoksa..Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 165 deki rolü ve ifllevini görmezden gelerek siyasetin amac›n› bir kimlik kurma mücadelesine indirgemektedir. Ne var ki. sosyalist de¤il.. Ayr›ca. milliyetçi olmak zorunda de¤ildir.

anti-kurumsal ve feminist hareketler gibi farkl› kimlik ve siyasetleri ifade eden yeni toplumsal hareketler radikal demokrasi siyasetinin temel özneleri olacaklard›r. s›n›f iliflkilerinin toplumun ve tarihin belirleyici unsuru oldu¤u. liberalizme ve Marksizme bir alternatif olarak sunulan radikal demokrasi siyaseti. Postmarksistler. özne konumlar›. ekonomi ve s›n›fsal iliflkilerden ayr› ve ba¤›ms›z toplumsal kategorilerdir. Bu anlamda. ‘öteki’ler ve bireylere b›rakm›flt›r. siyasetin merkezine birey. Laclau ve Mouffe’un öncülük yapt›¤› Postmarksist kuram. antiotoritaryan. özgürlükçü bir toplumsal dönüflüm için kapitalist üretim iliflkilerinin ortadan kald›r›lmas›n›n gerekli koflul oldu¤u gibi temel Marksist ilkeleri reddetmektedir. siyasetin merkezine Bat›’da geliflen birbirinden ba¤›ms›z çevreci. anti-militarist. siyasetin ve toplumsal de¤iflimin dönüfltürücü özneleri proleterya veya iflçi s›n›f› de¤il. farkl› kimlikler. Yeni toplumsal hareketler radikal demokratik siyasetin yeni özneleri durumuna gelmifltir ve bunun için iflçi s›n›f›n›n devrimci bir rolü oldu¤u fikri terkedilmelidir. ideoloji ve politika kategorileri. feminist. yerine birey. az›nl›klar. özne. bir toplumsal devrim program›na baflvurmaks›z›n kapitalizmin dönüflümünü olanakl› gören anlay›fl› solun yeni paradigmas› olarak görmektedir. iflçi s›n›f›n›n sosyalizmden nesnel ç›kar› oldu¤u ve bu nesnel ç›karlar›n iflçi s›n›f›n› zorunlu olarak birlefltirici yap›sal e¤ilimler oluflturdu¤u. Postmarksizmin Marksizmi elefltirdi¤i temel noktalar› s›ralayabilmek. Radikal demokrasi stratejisine göre. Onun için art›k günümüzde s›n›f kavram› yerini vatandafl. Postmarksist radikal demokrasi kuramc›lar›. ço¤ulculuk gibi kavramlar ikame edilmifltir. Bu anlamda. Art›k bir kimsenin sosyo-ekonomik aç›dan iflgal etti¤i yer ile siyasi-ideolojik ç›karlar› aras›nda herhangi zorunlu iliflki yoktur. s›n›f hareketlerinden farkl› olarak toptan bir siyasal ve toplumsal dönüflümü sa¤lamak. günümüzde kapitalist toplumsal düzenin dayand›¤› özgül iliflki biçimi sermaye ve emek aras›nda varoldu¤u söylenen çeliflkinin ve sömürü iliflkilerinin yerini devlet ve sivil toplum aras›ndaki tabiiyet iliflkileri ve çeliflkiler alm›flt›r. Postmarksizme göre. feminist vb. s›n›fsal bir perspektifi terk ederek. ‹flçi s›n›f›n›n siyasetin aktif bir öznesi olarak a¤›rl›¤›n›n kalmad›¤› bir dönemde. Özellikle sosyalist blok ülkelerinin 1989’dan sonraki çözülmesi süreciyle birlikte. bunun yerine çoklu kimlik ve farkl›l›klar› dolay›s›yla Bat› Avrupa’da geliflen yeni toplumsal hareketleri siyasetin yeni özneleri olarak kabul etmektedirler. Radikal demokrasi siyasetinin özelliklerini ay›rt edebilmek. tam tersine. politika ve ideolojiyi üretim tarz›na ba¤l› toplumsal iliflkilerin belirledi¤i. ‹deolojik ve politik ç›karlar ancak. Marksistlerin ideoloji ve politika gibi üstyap›sal unsurlar›n son kertede ekonomik iliflkiler taraf›ndan biçimlendirildi¤i fikrine ideoloji ve politikan›n sadece söylemsel olarak biçimlendirilebilece¤ini öne sürerek itiraz etmektedirler. hegemonik pratiklere yönelen bir söylem kurma sürecidir ve herhangi bir s›n›f›n maddi ç›karlar› üzerinden biçimlendirilemez. ekolojik. Ancak bu noktada. fakl› kimlikler. A M A Ç 4 . liberal demokrasiyi radikal ve ço¤ulcu demokrasi yönünde derinlefltirmek ve yayg›nlaflt›rmak olmal›d›r. solun hedefi liberal-demokratik ideolojiyi tümüyle yads›mak olmamal›d›r. belirsiz tekil özneler ve kimlikler olmak durumundad›r. Siyaset. Laclau ve Mouffe. Radikal demokrasinin teorik zeminin ilk koflulu olarak bütünsel saydam ve dikiflli bir varl›k olarak özne ve s›n›f kategorisinin terk edilmesi ve farkl› özne konumlar› temelinde oluflmufl antagonizmalar›n tan›nmas› gerekmektedir. Kentsel. söylem yoluyla kurulabilir.166 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Özet A M A Ç 1 Postmarksizmin temel varsay›mlar›n› aç›klayabilmek. Buna göre. Marksizmdeki ekonominin toplumsal süreçleri belirlemedeki göreli a¤›rl›¤› ya da iflçi s›n›f›n›n politik önder oldu¤u fleklindeki “özcü” anlay›fllar terk edilmelidir. A M A Ç 3 A M A Ç 2 Yeni Toplumsal Hareketlerin özelliklerini de¤erlendirebilmek. iktidar› ele geçirip devrim yapmak gibi bir perspektife sahip de¤illerdir. siyaset ile ekonomi aras›nda bire bir bir iliflki tan›mlam›fl olmak ve bir politik özne olarak iflçi s›n›f›n› merkeze koymakla elefltirmektedirler. Yeni toplumsal hareketler. Dolay›s›yla. siyaset biliminin gündeminde s›n›f analizleri a¤›rl›¤›n› iyice kaybetmifl. ço¤ulculuk gibi özne konumlar›n› yerlefltirmifllerdir. Böylelikle. Marksist teoriyi. Postmarksist kuramc›lar. “yeni toplumsal hareketleri” koymaktad›rlar.

Her türlü maddi prati¤i. Gerçekten de Postmarksizm.7. Agonistik demokrasi anlay›fl› çerçevesinde. farkl› gruplar›n kimliklerini dönüfltürecek yeni bir ortakduyunun gelifltirilebilmesiyle olanakl›d›r. bu gruplar›n de¤iflken ve kimi zaman karfl›t ç›kar sahibi gruplar olarak ayn› politik proje içinde nas›l yer alabilecekleri konusunda bir fley söylememektedirler. A M A Ç 6 . Agonistik demokrasi anlay›fl›. farkl›l›klar ve kimlik siyaseti üzerine infla edilmektedir. tart›flman›n d›fl›na iterek bütün bir tarihin ve yaflam›n söylemsel olarak kuruldu¤unu iddia eden Postmarksistlerin söylemi. farkl› siyasal pozisyonlar›n. ço¤ulculuk ve çat›flma esas›na göre bir arada yaflayabilir. kuflat›c› ve her fleyi kurucu bir kategori varsaymalar› da özcü bir yaklafl›m olarak elefltirilmektedir. farkl› kimliklerin veya onlar›n deyimiyle farkl› özne konumlar›n›n eklemlenme süreçlerinde nas›l bir araya getirilebilece¤i hakk›nda yeterince bilgi ve fikir vermemektedir. Bu noktada. tüm farkl› kimlikler çeflitlilik. üretim iliflkilerini. radikal demokrasi. Laclau ve Mouffe birçok düflünür taraf›ndan hegemonya kavram›n› ve eklemlenme süreçlerini mu¤lak b›rakt›klar› yönünde ciddi elefltiriler almaktad›rlar. Postmarksizme yöneltilen temel elefltirileri özetlemek. amac›n›n kabul edilebilir bir fikir birli¤i sa¤lamaktan öte farkl› gruplar için farkl› zeminlerde farkl›l›klar› koruyarak çözümler üretebilme gereklili¤i oldu¤unu savunur. kamusal alandaki iliflkileri kimlik ve fark temelinde kurarak. s›n›f mücadelelerini vb.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 167 AM A Ç 5 Agonistik demokrasinin temel önermelerini analiz etmek. neden ve nas›l olufltu¤una dair ayr›nt›l› bir analiz yapmad›klar› yönünde de elefltiriler almaktad›rlar. Laclau ve Mouffe. Buna göre. Ünite . Bu çat›flan ç›karlar aras›nda demokratik bir eflde¤erlili¤in yarat›labilmesi. ortak bir konsensüse varmak yerine çat›flmac› bir “kimlik siyaseti” gelifltirme gereklili¤ine vurgu yapar. Bu ba¤lamda. Bu yönüyle. Agonistik demokraside siyasetin asli unsuru ve temeli çat›flmad›r. politikan›n öznesi olarak “özne konumlar›”n› gösteren yazarlar. tarih-d›fl›. agonistik demokrasi anlay›fl›. Ayr›ca Postmarksizmin her fleyi söylemin etraf›nda anlamaya çal›flmas› da ciddi elefltiriler alm›flt›r. hangi araçlarla. önerdikleri hegemonik eklemlenme formasyonunun neye dayan›larak oluflturuldu¤una. sürekli olarak ço¤ulcu bir yap›dan dem vursa da.

Ekonomiye çok fazla özerklik tan›m›flt›r ve ekonominin son kertede tüm toplumsal iliflkileri etkiledi¤ini savunmaktad›r. Laclau ve Mouffe. Gramsci e. emek-sermaye çat›flmas›n›n bir ürünü olarak geliflmektedir. Gramsci b. 10. d. e. Rorty c. Stalin c. e. Postmarksistler. 9. b. Sorel e. Deleuze b. b. toplum bir failler öbe¤inden bir söylemler öbe¤ine dönüflmüfl durumdad›r. d. Toplumsal de¤iflimin en önemli öznesi iflçilerdir. Yap›salc›l›k d. c. Afla¤›daki ifadelerden hangisi Postmarksist bir ilke olamaz? a. Lyotard d. Afla¤›dakilerden hangisi yeni toplumsal hareketler için söylendi¤inde do¤ru olur? a. c. Postmarksistler söylemi. Afla¤›daki kuramc›lardan hangisi Laclau ve Mouffe’un söylem kuram›n› do¤rudan etkilemifl bir kuramc›d›r? a. Postmodernizm d. tarih-d›fl›. I. Siyaset devrim perspektifiyle de¤il demokrasinin geniflletilmesi amac›yla yap›lmal›d›r. Kimlikler siyasal alanda söylemsel olarak infla edilir. Marx b. Afla¤›dakilerden hangisi Postmarksizmin Marksizme yöneltti¤i elefltiriler aras›nda say›lamaz? a. Afla¤›dakilerden hangisi Postmarksizme yöneltilen elefltirilerden biridir? a. Marksizm s›n›f› her fleyin merkezine koymaktad›r. Luxemburg c.168 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Kendimizi S›nayal›m 1. Postmarksist kuram› infla ederken özellikle afla¤›daki Markist düflünürlerin hangisinden etkilenmemifllerdir? a. Dilbilim . Toplumsal de¤iflimi sadece devrimle sa¤lanabilece¤inden söz etti¤i için radikal bir kuramd›r. ekonomiye karfl› siyaseti a¤›rl›kl› olarak ön plana ç›karm›fllard›r. kuflat›c› ve her fleyi kurucu bir kategori varsayd›klar› için özcüdür. Yap›-bozum e. Marksizm s›n›f indirgemeci ve özcü bir anlay›fl oldu¤u için elefltirilmelidir. S›n›f› temele alan bir yaklafl›md›r. Dilbilim b. Bürokrasi-Güvenlik 6. Farkl› kimliklerin eklemleyici tek öznesi iflçi s›n›f› olmak durumundad›r. Pozitivizm 5. Tarihin tek dönüfltürücü ö¤esinin iflçi s›n›f› oldu¤unu iddia etmektedir. siyasi ya da ideolojik ç›karlar› aras›nda bir zorunlu iliflki vard›r. ‹flçi s›n›f›n›n ayr›cal›kl› konumunun ve buna ba¤l› olarak siyasetteki merkezili¤inin ortadan kalkt›¤›. b. II. Laclau ve Mouffe’a göre günümüzde kapitalist sistem içinde bir toplumsal grup ya da hareket di¤er gruplar›n r›zas›n› kazanmak ve egemenliklerini kurmak için hangi siyaset araçlar›n› kullanmal›d›r? a. III. b. 8. Bernstein d. Bir kimsenin sosyo-ekonomik aç›dan bulundu¤u yer ile. d. Postmarksizm c. Proletarya diktatörlü¤ü anlay›fl›. demokratik de¤erleri liberallefltirmifltir. Art›k s›n›fsal kimliklerle politika aras›ndaki ba¤lant›n›n koptu¤u. Kapitalist sömürü-fiiddet d. Foucault 2. Art›k siyaset s›n›f mücadeleleri fleklinde gerçekleflmektedir. Bu bak›fl aç›s›na göre. Post-yap›salc›l›k c. Yeni toplumsal hareketler emek-sermaye çeliflkisini dönüfltürmek üzere ortaya ç›km›fllard›r. Afla¤›dakilerden hangisi. Postmarksizme özgü kendi hegemonya kavramlar›n› olufltururken afla¤›daki Marksist teorisyenlerin hangisinden etkilenmifllerdir? a. Laclau ve Mouffe. Postmarksizmin etkilendi¤i kuramsal yaklafl›mlardan biri de¤ildir? a. e. c. Söylem-Hegemonya c. Siyasal özne ve aktörlerin s›n›fsal niteli¤inin ve pozisyonunun belirleyici olmad›¤› Yukar›daki öncüller afla¤›daki kuramlardan hangisine aittir? a. Tarih. Art› de¤ere el koyma-Metalaflma e. d. Bernstein e. Yeni toplumsal hareketlerin yenili¤i 2000’li y›llardan sonra ortaya ç›kmas›ndan gelmektedir. Psikanaliz e. Stalin 3. Kautsky 4. 7. e. Marksizm b. Marksizmde siyasal ve toplumsal alan çok afl›r› bir flekilde ekonomi taraf›ndan belirlenmektedir. Bernstein d. c. ‹ktidar-fiiddet b.

kodlar ve sistemler çerçevesinde analiz etmifltir. öznenin asl›nda söylem ve iktidar yoluyla üretildi¤ini ve öznenin asl›nda öldü¤ünü ilan etmifltir. s›n›flar aras› “halk” ittifak› temalar›n› merkezilefltiren Avrupa komünizminin ortaya ç›k›fl koflullar›n› haz›rlam›flt›r. ekonomik ve s›n›fsal çeliflkilere indirgenemeyecek olan “yeni toplumsal hareketleri”. d 9. yap›salc›l›k ve post-yap›salc›l›ktan söylem kategorisini alarak. Detayl› olarak söylersek. bu anlay›fllar›n siyasal alandaki izdüflümlerini ortaya koymufltur. a 10. siyasal boyutta Avrupa komünizmine dayanmaktad›r. modernitenin ‘tan›ml› ve belirli’ konumu üzerine içsel bir elefltiri gerçeklefltirmifl. Postmodernlik. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Kavramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. yarat›c› bir etkinli¤in olmad›¤›n› savunmufltur. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Varsay›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. modernitenin s›n›rlar›n› yaklafl›mlar›yla geniflletmifl. belirlenmemifl nitelikte ve bir dizi da¤›n›k kültürlerden ya da yorumlardan ibaret oldu¤unu iddia eder. yeni toplumsal muhalefet odaklar›n›n (ö¤rencilerin. d 4.Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 169 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. kimlik vb. kurallar. rasyonalite. 8. b S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Postmarksizmin siyasal öncülleri. Postmodernizm. Yap›salc›l›k. çeflitli. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Varsay›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. tarihsel geliflmeler. e 5. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Kavramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. c Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Kavramlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. bütün bu kuramlar›n kald›¤› yerden devam ederek. toplumsal olgular› dilsel ve toplumsal yap›lar. bu ba¤lamda modernist söylemin merkeze ba¤l› siyaset anlay›fl›n› alt üst eden yeni bir ‘toplumsal’ kavram› ortaya koymufltur. çevrecilerin. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Varsay›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ‹kinci Dünya Savafl› sonras›nda Bat› Avrupa ülkelerindeki “refah devleti uygulamalar›” (h›zl› bir birikim süreci sayesinde bu uygulamalar›n ekonomik ve toplumsal haklar› geniflletmesi ve böylece s›n›fsal çeliflkileri k›smen örtmesi). Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizme Yöneltilen Temel Elefltiriler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Sonuç olarak. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Yeni Toplumsal Hareketler” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Postmarksizm. burjuva demokratik yollarla sosyalizme geçifli ve esas olarak da. söylemi hegemonya kurman›n en önemli arac› olarak de¤erlendirmifltir. b 6. ayd›nlanman›n bu normlar›na karfl› dünyan›n oluflsal. istikrars›z. 2001: 35). e 3. SSCB’nin Kruflçev’den itibaren kapitalist dünyayla “bar›fl içinde bir arada yaflama” yolunu seçerek Avrupa’daki komünist partilerin önüne hedef olarak koydu¤u mu¤lak ve evrimci bir niteli¤i olan “ileri demokrasi” ve “yenilenmifl demokrasi” stratejileri de Postmarksizmin siyasal düzlemdeki kaynaklar› aras›ndad›r. Postmarksist teorinin geliflimine katk› sa¤layan temel bir pozisyon olarak postmodernizm üzerinde mutlaka durulmas› gerekir. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizm Kuram›n›n Marksizm Üzerine Elefltirileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Postmodernlik. s›n›fsal örgütleme ve eylemler yerine. Marksizmin s›n›f egemenli¤i ve protelarya diktatörlü¤ü kavramsallaflt›rmalar›n›n terk edilerek. e 2. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Postmarksizmin Temel Varsay›mlar›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Ünite . ‹deoloji ve politik söylem kategorilerine a¤›rl›k veren Postmarksizm. Ayr›ca. kitle demokrasisine a¤›rl›k verilmesini gerekli gören bir teorik konumlan›fl olarak 1970’lerin sonlar›nda geliflmifl ve Postmarksist anlay›fl›n da esin kayna¤› olmufltur (Kaygalak. bir gençlik hareketi olarak kalan “1968” ve “Nükleer Karfl›t› Hareket” ve “Bar›fl Hareketi” ile di¤er yeni toplumsal hareketlerin Bat› Avrupa’da iflçi s›n›f eksenli politikay› tart›fl›l›r hale getirmesi Postmarksizmin politik öncülleri olarak say›labilir. “farkl› kimlikleri” ve “özne konumlar›n›” radikal demokrasi stratejisinin temel bileflenleri olarak selamlam›flt›r. c 7. modernizmin temel prensiplerini ifade eden ak›lc›l›k. temelsiz. Ayr›ca. Özneyi de söylemsel bir infla olarak kabul eden yap›salc›l›k. s›n›f politikas› yerine. Post-yap›salc›l›k ise bu iddialar› daha da ileri tafl›yarak. Avrupa komünizmi. kavramlardan kopuflu ifade etmektedir. S›ra Sizde 2 Postmarksist yönelimin ortaya ç›kmas›nda Marksizm d›fl›ndan etkili olan düflünsel atmosfer yap›salc›l›k ve postyap›salc›l›k kuramlar›n tart›flmalar› etraf›nda geliflmifltir. eflcinsellerin vb) belirmesi ve bunlar›n da toplumsal dönüflüme öncülük edebilece¤i düflüncesinin yay›lmas›na neden olan tüm bu . Postmarksizm. feministlerin.7.

adland›r›l›r. Dolay›s›yla toplumsal yap› bütünden de¤il birlefltirilmiflliklerden oluflmufltur. “Toplum” geçerli bir söylem nesnesi de¤ildir. söylem öncesi bir nesnel gerçekli¤e yer b›rakmad›klar› yolunda ciddi elefltirilere yol açm›flt›r. 2001: 21). Postmodernizmin ötekilik konusundaki ilgisi ise “yeni toplumsal hareketler” konusundaki duyarl›l›¤›n geliflmesine neden olmufltur (Harvey. tikellik üzerindeki vurgular›yla postmodernizmle benzerlik tafl›makla birlikte evrensel olan› kesin biçimde reddetmemekle farkl›lafl›rlar. Postmarksist yaklafl›mlar. ço¤u zaman bilinçd›fl› olarak yaflan›r ve öznelere egemen de¤erleri benimseterek onlar› sistemle uyumlu hale getirir. moderlik projesinin en önemli sonuçlar›ndan birisinin. toplumsal aktörlerin kimlik- . Sistemin yeniden-üretilmesinin temeli ise siyasal ve ekonomik iktidar›n ideolojik bir ikna sürecine dayanarak var olabilmesinde yatar. sabitlenmemifl karaktere sahip özne konumlar› ve oluflsall›klarla dolu bir alan olarak tan›mlamalar›. Ayd›nlanman›n evrensellefltirici varsay›mlar›na ya da üst-anlat›lar›na karfl›l›k çeflitlilik ve farkl›l›¤a. Foucault’nun iktidar iliflkilerinin mikro-politikas›na dönük ilgisi bu ba¤lamda an›labilir. Laclau ve Mouffe ise. modern sonras› bir döneme geçildi¤ine iflaret eden postmodern teoriler. yap›n›n özne üzerindeki bir etkisidir. Siyasetin hegemonik karakteri onlara göre. postmodern ve Postmarksist yaklafl›m›n her ikisi taraf›ndan da teorik olarak desteklenmifltir. özneye d›flsald›r. bu ritüellerin ideolojik gereksinmeleriyle ba¤lamland›r›lm›fl olarak tan›mlan›r. 1997: 55-57). reddettikleri fleyin ise. demokrasiyi ve tarihi aç›klayacak evrensel bütünsel ilkelerin imkâns›zl›¤›na iflaret etmifllerdir. ‹kincisi. toplumsal›. tikel olana yapt›klar› vurguyla (Powell ve Moody. (Üflür. “evrensel” s›n›f ve öznelerin içinden konufltuklar› epistemolojik yuva bütünüyle ortadan kalkm›flt›r ve onun yerini her biri kendi indirgenmez söylemsel kimli¤ini kuran seslerin bir polifonisi alm›flt›r.170 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› S›ra Sizde 3 Althusser’in kuramsal çabas› Gramsci’ye benzer bir flekilde. Postmarksistlerin bir karfl› taarruz bafllatmalar›na kavramsal olarak destek vermifltir. ideoloji. öznelerin ça¤r›lmas›/adland›r›lmas› (interpellation) olarak tan›mlad›¤› bir mekanizma olarak tan›mlanmaktad›r. S›ra Sizde 4 Laclau ve Mouffe’a göre. ayn› zamanda toplumu. nesnelerin söylemsel ba¤lam d›fl›nda bir varl›¤a sahip oldu¤unu inkar etmediklerini. Laclau ve Mouffe’un bütünsellik ve evrensellik ilkelerine karfl› ç›karak. Tüm farkl›l›klar alan›n› sabitleyen-dolay›s›yla kuran. özneler. günümüzde demokrasiyi düflünmenin eflitlikten de¤il. S›ra Sizde 5 Öncelikle. Buna göre. Ona göre toplumsal s›n›f kavram›. ‹deoloji. Bu nokta belirleyicidir: Evrenselin söylemini ve onun ancak az say›da öznenin ulaflabilece¤i “do¤ru”ya ayr›cal›kl› bir yaklaflma noktas›n›n var oldu¤u fleklindeki örtük varsay›m›n› terk etmeden hiçbir radikal ve ço¤ul demokrasi olamaz (1992: 234). toplumsal de¤iflimi. bireylerin gerçek dünya ile kurduklar› iliflkiyi yaflama biçimlerini belirleyen bir temsiller bütünüdür. 1999: 60-64). ça¤r›l›r ve oluflturulurlar. Dolay›s›yla bu her anlam›yla. Althusser’den ald›¤› “öznelerin ideolojik adland›r›lmas› ve ça¤r›lmas›” çözümlemesine de üzerinde ideolojik eklemlenme mücadelesinin yürüdü¤ü ö¤elerin s›n›fsal aidiyetlerinin olmad›¤› tezini ekler. her türden evrenselci hareketlere karfl› bir güvensizlik yaratmas› oldu¤unu varsayar (Adakl›.tek bir temel ilke yoktur. 2003: 4). “toplumsal” olan anlamlar üzerinde yürüyen sonsuz say›daki mücadelenin alan›d›r ve hiçbir söylemsel pratik toplumsal anlamlar›n bütününü tek bir anlamsal merkez etraf›nda eklemleyemez. 1997: 41-45) Laclau. Bireysel ve tekil (particularist) siyasal kimliklerin giderek günümüzde a¤›rl›k kazand›¤›n› savunan Laclau. Birlefltirilmifllikler ise nedensellik ve belirlenme mant›¤› ile de¤il olumsall›k mant›¤› ile düflünülmelidir Üflür’e göre Postmarksistlerin “toplumsal bütünlü¤ün olanaks›zl›¤›” tezi “toplumsal öznelerin bilinçlerini önceden belirleme konumunda olan ayr›cal›kl› bir merkezi reddetme anlam›na gelmektedir (Üflür. her bütünlü¤ün noksan olma niteli¤ine olan inançlar›. Laclau. Althusser’in ideoloji kavram›n›n iki temel özelli¤i vard›r: Birincisi. S›ra Sizde 6 Farkl›l›klara yap›lan vurgu. Lyotard’›n modernli¤in üst-anlat›lar›na karfl› dil oyunlar›n›n ço¤ullu¤una yönelik vurgusu. Modernli¤in öldü¤üne ya da en az›ndan afl›ld›¤›na. Bu ba¤lamda ideoloji Althusser için toplumsal bütünlü¤ü yeniden üreten temel bir iflleve sahiptir. nesnelerin söylemsel ba¤lam d›fl›nda bir olufla sahip olduklar› düflüncesi oldu¤unu belirtmifllerdir. hegemonya kavram› toplumsal olan›n “tamamlanmam›fl ve aç›k” karakterini gerektirmektedir. massi pratik olarak tan›mlad›¤› ritüeller içinde. ço¤ullu¤un ve farkl›l›klar›n kabulünden geçti¤ini belirterek ço¤ul ve farkl› olanlar üzerinde siyasetin nas›l infla edilebilece¤i sorusunu sorar. Laclau ve Mouffe. Althusser’e göre ideoloji bir temsil (representation) sistemidir. Radikal demokrasinin söylemi evrenselli¤in söylemi de¤ildir. evrenselli¤i ve evrenselcili¤i reddeden bir anlay›flt›r. Laclau ve Mouffe’a göre. Laclau ve Mouffe’a göre. onlar› dikiflli ve kendinden tan›ml› bir bütünlük olarak “toplum” öncülünden bir çözümleme alan› olarak vazgeçmeye götürür. geliflmifl bir kapitalist sistem içinde ideoloji ile iktidar aras›ndaki ba¤lant›y› a盤a ç›karmaya yöneliktir. evrenselci söylem terk edilmeden demokrasi mümkün de¤ildir.

Eski ve Yeni Toplumsal Hareketler: Türkiye’de Demokratik Aç›l›mlar. s. (1995). Savran. ‹stanbul: Metis. Birikim Yay›nlar›.‹stanbul: Belge Yay›nlar› Laclau. Harvey. Laclau. Çev. (1992). (çev. (1996). F. Çev. Tikelcilik ve Kimlik Sorunu. Mürekkep.com. Kaygalak.Laclau ve C. (1997). 11: 2. ‹deoloji ve Politika. Sar›ca). Say›/No: 2:135-164.1-20 Castle. Postmarxism?.103 .49-59 Geras. E. E. London. ‹stanbul: Metis Kad›o¤lu. Anderson. Wood. ‹stanbul: Alfa. Çev. Postmodernizm bu da¤›lmay› mutlaklaflt›rarak. Say›: 6240-48. E. Evrensellik. Çelik. M. Sungur Savran. Türkiye ve Radikal Demokrasi: Geç Modern Zamanlarda Siyaset ve Demokratik Yönetim. Ç (2010). Asena Günal. Barrett. 163. C. Postmodernli¤in Durumu. Birikim. (1999). Laclau. E. (1985). say›:1. M. ‹deoloji. T. Postmodernizm ve Radikal Demokrasi. “Türban Sorunu Ba¤lam›nda Siyasal ‹slamda Söylemin Alternatif Yurttafll›k Tasar›m›”.13-32. Say›: 113: 47-50. Özcan). New Reflections on the revolution of Our Time. M. ‹stanbul: Ak›fl Yay›nc›l›k. E. Laclau. F (2000). s. ‹deoloji ve Kültürel Kimlik.akademikbakis. P. Liberal Demokrasinin Dönüflümü ya da Postmarksist Teorinin Zafiyeti: “Radikal Demokrasi Projesinin Elefltirisi. (1993). Çev. K (2004). G. A. S (1997). ‹stanbul: Birikim Yay›nlar›. (1987). (çev. (2001) “Post-marksist Siyasetin Sefaleti: Radikal Demokrasi”.: fi.6-28 Üflür. Koray Çal›flkan. s. Say›: 7. ‹stanbul: Ayr›nt› Yay›nlar›. Kardam-D. s. Zihinler ve Demokrasi. Birikim. Praksis. Journal of Political Ideologies. Marx’tan Foucault’ya ‹deoloji. ‹stanbul: Birikim Yay›nlar›. G (2001).: H. Keyman. New York: Verso. Kubilay. say›:1. E. B.114 Larrain. ‹stanbul: Sarmal Yay. S›n›ftan Kaç›fl. 2010: 143). (1993) Demokratik Yurtttafll›k ve Siyasi Topluluk. (1996). www. (1994). Ankara: ‹mge Yay. Üyelikten Haklara. Evrenselcilik. (2004).40-82 Eagleton. E. Birikim. N. öznelerin evrensel ortak kimliklerinin art›k mümkün olmad›¤›n› iddia eder ve evrensel olan› bir kenara atar. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Adakl›. Kimlik ve Özgürleflme. . ‹deolojinin Serüveni: Yanl›fl Bilinç ve Hegemonyadan Söyleme. Say›: 4756. Çev: Bülent Aksoy.(2006). J. ss. U. New Left Review.-Mouffe.33-59. (2010). D. pp. Mouffe ile Söylefli: Kalpler. evrenseli kendine ait somut bir içerikten yoksun. Bafler). Mouffe. Çev: Ahmet Fethi. Yeni Toplumsal Hareketler.(1998). say›: 62. fiahiner). Öznelerin kimlikleri da¤›lmakta ve ço¤ullaflmaktad›r.. Say›: 11. Sarmal Yay›nevi: ‹stanbul. ‹stanbul. M. pp. E. (çev. S. E. Toplum ve Bilim. Anadolu Üniversitesi. N. Laclau. (1998). Laclau. Bat› Marksizmi Üzerine Düflünceler. C. Akademik Bak›fl. Coflkun. Praksis. bir bofl yer olarak görmek gerekti¤ini belirtir. s. (2000). (çev. S›n›f bilinci. Hegemonya ve Sosyalist Strateji: Radikal Demokrasi Siyasetine Do¤ru. Ideology and post-marxism. Radikal Demokrasi ve Sol. Emel Kurma. (1990). Sosyal Bilimler Dergisi. (çev. (1992).126-156 Keyman. Alpagut).Postmarksizm ve Radikal Demokrasi 171 lerini belirlemeye devam etmekle birlikte. A. Bat›. Ünite . Laclau’ya göre saf tikellik ça¤r›s› günümüz toplumlar›nda ortaya ç›kan sorunlara çözüm getirmekten uzakt›r (Kubilay. Vatandafll›¤›n Dönüflümü. art›k öznelerin kimliklerini sistematik biçimde belirlememektedir. (2008). Laclau ise postmodernizmden farkl› olarak evrenselin bir kenara at›lmas›na karfl› ç›kar. evrenseli mutlak biçimde reddetmek yerine. Cilt: 10. Ankara Üniversitesi: Yay›nlanmam›fl Doktora Tezi. Postmarksizmin Kuramsal ve Siyasal Açmazlar›.7. D.

Anahtar Kavramlar Dünya Sistemi Kapitalist Dünya Ekonomisi Merkez. Wallerstein’›n Dünya sistemi yaklafl›m›n›n önemini de¤erlendirebilecek. Wallerstein’›n küreselleflmeye bak›fl›n› özetleyebileceksiniz. Wallerstein’›n Kapitalist Dünya Ekonomisi yaklafl›m›n›n özelliklerini s›ralayabilecek. çevre ve yar› çevre kavramlar›n› tan›mlayabilecek. Çevre. Yar›-Çevre Uluslararas› ‹fl Bölümü • • • • Sömürü Sermaye Birikimi Küreselleflme Sistem Karfl›t› Hareketler ‹çindekiler • G‹R‹fi: WALLERSTEIN’IN GENEL YAKLAfiIMI • DÜNYA S‹STEM‹ ANAL‹Z‹ • KAP‹TAL‹ST DÜNYA EKONOM‹S‹ • GEÇ‹fi SÜREC‹ OLARAK KÜRESELLEfiME • SONUÇ Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein . Immanuel Wallerstein’›n genel yaklafl›m›n› aç›klayabilecek.8 Amaçlar›m›z • • • • ÇA⁄DAfi SOSYOLOJ‹ KURAMLARI Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra. Wallerstein’›n merkez.

tarih. Wallerstein’›n koloni tarz› sömürüye karfl› yürütülen ba¤›ms›zl›k mücadeleleri ile dayan›flma içinde olmas› 1970’lerde gelifltirdi¤i “dünya sistemleri analiz”inde oldukça etkili olmufltur. Wallerstein’a göre 16. Wallerstein hem geçmifli hem de günümüzü anlayabilmenin ve aç›klayabilmenin ancak varolan sosyal bilim anlay›fl›n›. Wallerstein’›n her zaman siyasetle iç içe olan ve siyasal tart›flmalar›n yap›ld›¤› bir ailede büyümesi onun entelektüel merak›n›n biçimlenmesinde oldukça önemli bir rol oynam›flt›r. Dünya sistemi yaklafl›m›nda temel olarak bütüncül bir bak›fl aç›s›yla kapitalizmin. Wallerstein’›n dünya tarihi ile ilgili 14 dile çevrilen ve baflta sosyoloji olmak üzere politik ekonomi.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein G‹R‹fi: WALLERSTEIN’IN GENEL YAKLAfiIMI Immanuel Wallerstein. . küresel çapta örgütleniflini ve bir dünya sistemi olarak yay›lmas›n› analiz etmifltir. Bu dünya ekonomisi merkez. bak›fl aç›lar›n› ve kavramlar› elefltirmekle. Bu nedenle 1950’lerin bafllar›nda Afrika’dan yay›lan ulusal ba¤›ms›zl›k hareketlerine hem politik olarak hem de entelektüel olarak dâhil olmufltur. antropoloji ve karfl›laflt›rmal› edebiyat üzerinde önemli bir etkiye sahip olan Modern Dünya Sistemi adl› çal›flmas›. çevre ve yar› çevre aras›nda eflit olmayan ve hiyerarflik iflbölümü ile varl›¤›n› sürdürmektedir. yüzy›lda Bat› Avrupa’da ortaya ç›kan kapitalizm sürekli bir sermaye birikimi aray›fl› ile dünya çap›nda yay›lm›fl. kendine has bir iflbölümü olan bir dünya ekonomisi yaratm›flt›r. ça¤›m›z›n tart›flmas›z en önemli sosyal bilimcilerinden ve ‹kinci Dünya Savafl› sonras›n›n en etkili Amerikan sosyologlar›ndan biri olarak kabul edilmektedir. ulusal temelden ziyade ulus-devletleri aflan. 1970’lere kadar çal›flmalar› Afrika k›tas›n›n ekonomik ve politik meseleleri üzerine odaklanm›flt›r. bunlar›n yerine yeni bak›fl aç›lar› ve kavramsal çerçeveler önermekle mümkün oldu¤unu belirtir. Wallerstein’›n çal›flmalar› bu nedenle küreselleflme tart›flmalar› içinde önemli bir yere sahiptir. yaflad›¤›m›z dünyan›n içinden geçti¤i derin dönüflümleri çok disiplinli ve makro ölçekli bir yaklafl›m olan “dünya sistemleri analizi” ile aç›klamaya çal›flan. toplumsal de¤iflme konusunda sosyal bilimler yaz›n›nda bugüne kadar gelifltirilen en önemli yaklafl›mlar›ndan biri olarak kabul edilmektedir. co¤rafya. Kapitalist dünya ekonomisinin en temel özelli¤i sürekli kâr elde edilmesini ve sermaye birikimini sa¤lamas›d›r. Günümüzde kapitalizmin bir durgunluk döneminde oldu¤unu iddia eden Wallerstein küreselleflme sürecini bir geçifl süreci olarak ele almaktad›r.

68 Hareketi içinde yer alan Wallerstein daha sonra 1971’de Montreal’de McGill ÜniSIRA S‹ZDE versitesinde çal›flmalar›n› sürdürdü.19.174 Resim 8.iwallerstein.com adreslerinden ulaflabilirsiniz. ekonomik. yüksek lisans ve doktora e¤itimini Columbia Üniversitesi’nde tamamlad›. K ‹ Tdetayl› A P bilgi için Richard E. Sosyal Bilimleri Düflünmemek. Hopkins ile birlikte. tarihsel sistemler ve uygarl›klar üzerine çal›flma yapan bu merkezin yöneD‹KKAT ticili¤ini halen devam ettirmektedir. Tarihsel Sistemler ve Uygarl›klar ‹ncelemeleri Merkezi’nin yöneticili¤ini yapmaya baflS O R U lad›. ‹NTERNET ‹NTE R N E T ve yay›nlar› ile ilgili bütün kaynaklara www. 2011) en çok bilinen çal›flmas›d›r ve 14 dile çevrilmifltir. Lee ve I. dünya sistemi analizi ihmal edilmifl konulara ve sahte epistemolojilere karfl› bir protestodur. Entelektüel için bir ça¤r›d›r. Bu merkezde Wallerstein’›n dünya sistemi yaklafl›m›ndan etkilenen ve bu do¤rultuda çal›flmalar yürüten di¤er sosyal bilimciler yer almakSIRA S‹ZDE tad›r. “Dünya sistemi analizi bir teori de¤ildir. Yüzy›l Paradigmas›n›n S›n›rlar› ‹ T A P (1999).edu/socdept/faWallerstein’›n kendisi culty/wallerstein. Yüzy›l›n Tarihsel Seçimleri (2005). güncel politika yaz›lar› ve yorumlar› da bulunmaktad›r. 2008: 797). Wallerstein’›n AMAÇLARIMIZ yazd›¤› çok fazla say›da kitap ve makalenin yan› s›ra. Avrupa EvrenTE L E V ‹ Z Y Ütopistik ON selcili¤i: ‹ktidar›n Retori¤i (2007). Wallerstein’›n üç ciltten oluflan Modern Dünya Sistemi (Wallerstein.. Wallerstein bunun tersinin olabilece¤ini düflünen bilim insanlar›n›n bilimsel tarafs›zl›k ve nesnellik iddias›n›n alt›nda asl›nda onlar›n kendi de¤er yarg›S O R U lar›n›n bulundu¤unu belirtmektedir.” (Appelrouth & Desfor Eldes. Yeni Bir Sosyal Bilim ‹çin (2005). D ‹ K Kde¤iflim AT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Wallerstein “Bir Geçifl Ça¤›nda Entelektüeller” (2007) çal›flmas›nda “iki kültür” olarak da adland›rd›¤› bilimsel bilgi ve felsefi/befleri bilgi ayr›m›n›n asl›nda modern dünya sisteminin ideolojik çerçevesine uygun olarak icat edilen bir kavram olduAMAÇLARIMIZ ¤unu iddia etmektedir.. Geçifl Ça¤›/Dünya Sisteminin Yörüngesi 1945-2025 (2000) T. Amerikan Gücünün Gerileyifli Kaotik Bir Dünyada ABD (2004). Wallerstein 1976 y›l›nda New York State Üniversitesi’ne ba¤l› Fernand DÜfiÜNEL‹M Braudel Ekonomiler.1 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Immanuel Maurice Wallerstein (1930.) 1930 y›l›nda New York’ta do¤an Wallerstein lisans. ya da 21. 13 y›l ayn› üniversitenin sosyoloji bölümünde çal›flan. Wallerstein’›n koordinasyonlu¤unda Bu konuda daha gerçeklefltirilen Metis Yay›nlar›ndan ç›kan “‹ki Kültürü Aflmak: Modern Dünya Sisteminde Fen Bilimleri ile Befleri Bilimler Ayr›l›¤›” (2007) isimli kitab› inceleyebilirsiniz. Ona göre her bir kavramsal çerçevenin seçimi do¤rudan politik durufla göre belirlenir.yale. 2010b. Türkçe’ye çevrilen eserlerinden baz›lar› flunlard›r: Liberalizmden Sonra K(1998). TELEV‹ZYON Wallerstein’›n Sosyal Bilim Anlay›fl› SIRA S‹ZDE K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET . Son olarak çal›flmalar›n› Yale Üniversitesi’nde sürdüren Wallerstein. Gerçe¤in ne oldu¤una dair gelifltirilen her iddia asl›nda bir de¤ere ba¤l› olarak gelifltiDÜfiÜNEL‹M rilen iddiad›r.html ve http://www. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT Wallerstein’›n entelektüel duruflundaki en önemli noktalardan biri de¤erden S‹ZDE ar›nm›fl bir SIRA tarihsel çal›flma yapman›n imkâns›z oldu¤unu iddia etmesidir. K. 2010a. Wallerstein 1994-1998 y›llar› aras›nda Uluslararas› Sosyoloji Derne¤i’nin baflkanl›¤›n› yapm›flt›r.

yy. Bu durum ise asl›nda dünya sistemi içindeki hiyerarflik iflbölümü ve sömürünün görülmesini engellemektedir. serbest pazar ve egemen devletlerle birlikte modern dünya sisteminin iflleyifli için gerekli olan S O R U mitler aras›nda yer al›r. Buna gö‹NTER NET re devlet-siyaset ve piyasa-ekonomi analitik düzeyde iki ayr› alan olarak ele al›nmaktad›r. sosyoloji. araflt›r›n›z. siyaset ve ekonominin d›fl›nda kalan alanlar›. Antropoloji. Wallerstein’a göre de¤erden ar›nm›fl ya da de¤erDÜfiÜNEL‹M tarafs›z akademisyen/bilim insan› miti. psikoloji ve tarih ayr› bir disiplin olarak üniversite ve araflt›rma alanlar›na sahiptir. Buna örnek olarak özellikle modernleflme kuramlar›n› gösS O R Ugerikalm›fll›k teren Wallerstein bu tür yaklafl›mlar›n Avrupa d›fl›ndaki toplumlara kavram›yla yaklaflt›¤›n› belirtir. K ‹ T Ataraf›ndan P Wallerstein’›n sosyal bilimlerle ilgili yaklafl›m› için Gulbenkian komisyonu kendisinin baflkanl›¤› ile haz›rlanan “Sosyal Bilimleri Aç›n: Sosyal Bilimlerin Yeniden Yap›lanmas› Üzerine Rapor”u (1996) inceleyebilirsiniz. bir tarihsel sistemden bir di¤erine geçiflin belirsiz ve kaotik olabilece¤ini. Dönüflüm süreçlerinde bu mitlerin alafla¤› edilmesi ve sürece dair entelektüel. Sosyoloji. antropoloji de uygar dünyan›n d›fl›ndaki ilkel toplumlar› incelemek için 1 SIRA S‹ZDE ‹DN ÜTfiE ÜR NN EE L ‹TM S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . Wallerstein disiplinler fleklinde oluflturulan bu ayr›mlar› sorgulamak için TELEV ‹ZYON sosyal bilimlerin tarihsel geliflimini inceler. bu durumda da akademisyen/bilim insan›n›n rolünün ne olmas› gerekti¤inin sorgulanmas› gerekti¤ini belirtir. Wallerstein bu beklenen çöküflün. ahlaki ve politik düzeyde tart›flmalar›n yap›lmas› gerekir. Ayr›ca söz konusu D‹KKAT yaklafl›mlar karfl›tl›klar üzerine kurulmufl modern-geleneksel. Bunun sonucunda “akademisyen/bilim insan›n›n rolü bu geçiflin do¤as›n› SIRA S‹ZDE bireysel ve etkilemek için yeteneklerini seferber etmek ve en önemlisi bu geçiflin kolektif olarak hepimize sundu¤u tarihsel seçenekleri ana hatlar›yla ortaya koymakt›r” (Wallerstein. siyaset bilimi. Üçüncüsü ise gitmemiz gerekti¤ine inand›¤›m›z yere en yüksek ihtimalle nas›l ulaflabiSIRA S‹ZDE lece¤imizin politik olarak de¤erlendirilmesidir” (Wallerstein. azgeliflmifl-geliflmifl gibi ikili toplum modellerine dayanmaktad›r. ‹KKAT ‹kincisi. SIRA S‹ZDE Wallerstein’a göre böylesi bir anlay›fl kendisi d›fl›nda kalan co¤rafyalardaki eko‹D NÜTfiEÜR NN EE LT ‹M nomik-tarihi süreci kavramsallaflt›ramamakta. co¤rafya. 2005: 36). Wallerstein sosyal bilimler içindeki ayr›mlar›n yapay olarak oluflturulmufl ayr›mlar oldu¤unu belirtir ve dünya sistemi analizinde bu ayr›mlar› ortadan kald›raK ‹ T A P cak yöntemsel önermelerde bulunur. TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON “Gulbenkian Komisyonu” ne amaçla ve ne zaman kurulmufltur. 19.8. Bu modellerin elefltirisi sonucunda kendisinin gelifltirdi¤i dünya sistemi yaklafl›m› merkez.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 175 Modern dünya sisteminin beklenen çöküflü ile birlikte bu “iki kültür” kavramsallaflt›rmas› da ortadan kalkacakt›r. yüzy›l›n hâkim ideolojisi olan liberalizm bu ayr›mlarda etkili olmufltur. nereye do¤ru gitmek istedi¤imizin ahlaki olarak de¤erlendirilmesi. geliflmifl-gerikalm›fl. 19. Bat› ya da AMAÇLARIMIZ Avrupa merkezli sosyal bilim anlay›fl›n›n de¤ifltirilmesi gerekti¤ini iddia eder. adeta bu toplumlar› tarihsiz toplumlar olarak göstermektedir. da geliflmeye bafllayan bu ayr›mlar 1945’lerde bugünkü kulland›¤›m›z anlamda kategorilere dönüflmüfltür. çevre ve yar› çevre’den oluflmaktad›r ve tarihsel olarak bunlar araAMAÇLARIMIZ s›nda dinamik bir iliflki bulunmakta ve birbirleri aras›nda geçifller yaflanmaktad›r. eflit haklara sahip yurttafllar. Wallerstein dünyaSIRA S‹ZDE n›n bu ikili toplum modelleri ile aç›klanamayacak karmafl›k bir yap›da oldu¤unu belirtir. 2005: 37). Bunlardan “ilki nereye do¤ru gitti¤imizin entelektüel olarak D de¤erlendirilmesi. Wallerstein modern dünya sistemi analizinde ana ak›m teorileri ve araflt›rma pratiklerini elefltirir ve niteliksel ve tarihsel metotlar›n önemini vurgular. konular› aç›klamak için. Ünite .

teknolojiden ekonomi ve siyasal kurumlara kadar uzanan genifl bir yelpaze önermifltir. 1990: 176) Wallerstein kendisinin entelektüel geliflimini etkileyen düflünürler aras›nda Karl Marx. de¤iflimin yavafl oldu¤u tarihsel süreçtir. farkl› iflleyen mant›klar› yoktur. Wallerstein ikisi de iktisatç› olan Polanyi ve Schumpeter gibi ekonomik geliflmenin tarihsel bir aç›klamas›n› yapar. 1999: 303) Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Wallerstein’›n gelifltirdi¤i model ister tekil ulus devletler olsun isterse de dünya sistemi olsun bütün toplumsal sistemlerin çat›flma temelinde olufltu¤u. varl›¤›n› sürdürdü¤ü ve y›k›laca¤› varsay›m›na dayanmaktad›r oluflturulmufl disiplinlerdir. Fernand Braudel. tekrar eden dalgalanmalar›n tarihidir. yine benzer biçimde Wallerstein modern kapitalizmin kökenlerini ve kapitalist yay›lman›n neden ve sonuçlar›n› küresel düzeyde aç›klamaya çal›flm›flt›r. yemek. 2008: 800). moda. . Oysa Wallerstein’a göre ekonomik. “Modern Dünya Sistemi” çal›flmas› 400 y›la yay›lan bir süreçte dünyan›n birkaç bölgesinde ekonomik geliflmenin detaylar› üzerine yap›lm›flt›r. Karl Polanyi ve Joseph Schumpeter. sürekli tekrarlar›n. nüfus yap›s›. “‹diografik epistemoloji: Her sosyal görüngü/olay/sürecin tekil oldu¤u ve ancak görüngü/ olay/ sürecin kültürel ba¤lam›n› derinlemesine bilmeye dayanan empatik bir anlay›flla anlafl›labilece¤i inanc›. tarihin tek ve özel bir olay›n ya da vakan›n üzerine odaklanmas› sosyolojinin ise soyut ve nedensel genellemeler yapmas›na dayanmaktad›r. varl›¤›n› sürdürdü¤ü ve y›k›laca¤› varsay›m›na dayanmaktad›r (Appelrouth & Desfor Eldes. ikincisi. Bunu yaparken ekonomik geliflmelerle toplumun di¤er alanlar›ndaki dönüflümlerin iliflkisini kurmaktad›r. Anneles Okulu temel olarak olay ya da vaka merkezli çal›flmalar yerine tarihsel yap›lar›n uzun dönemde incelenmesi yaklafl›m›n› getirerek tarih alan›nda yap›lan çal›flmalar› tamam›yla de¤ifltirmifltir. Braudel gibi Wallerstein’›n çal›flmalar› da uzun dönemleri kapsamaktad›r. Yine benzer biçimde Polanyi ve Schumpeter gibi Wallerstein da bir ekonomik sistem olarak ele ald›¤› kapitalizmin hâkimiyetinin ileride son bulaca¤›n› iddia etmektedirler. Afla¤›da Marx ve Wallerstein aras›ndaki benzerlikler ve farkl›l›klar yer almaktad›r. gelenek ve görenekler. büyük devlet adamlar› ve bunlara dair yaz›lan belgelere odaklanmaktan ziyade co¤rafya. Bununla birlikte Marx ve Wallerstein’›n modern topluma bak›fllar› üzerinde farkl›l›klar bulunmaktad›r. Braudel uzun dönem ile tarihsel çal›flmalarda iklim. Son olarak. psikolojisine odaklanan bir yöntem önermifllerdir. bu yanl›fl ikili karfl›tl›k yerine befleri bilimlerle iliflkilendirilen idiografik epistemoloji ve fen bilimleri ile iliflkilendirilen nomotetik epistemolojinin birlikte kullan›lmas›n› önerir.176 Wallerstein entelektüel gelifliminde birincisi. 1999: 303). Wallerstein. bu anlay›fllar› evrensel yasalara çevirecek genellemeler yapmak imkâns›zd›r” (Ragin ve Chirot. (So. Braudel’in çal›flmalar›n›n Wallerstein üzerindeki etkisi üç noktada s›ralanabilir (Appelrouth & Desfor Eldes. Wallerstein’›n gelifltirdi¤i model ister tekil ulus devletler olsun isterse de dünya sistemi olsun bütün toplumsal sistemlerin çat›flma temelinde olufltu¤u. Wallerstein da Braudel gibi disiplinler aras›ndaki ayr›ma özellikle tarih ve sosyolojiyi birbirinden ay›ran geleneksel yönteme karfl› ç›km›flt›r. tarih disiplini içinde 1920’lerde kurulan Anneles Okulu’nun kurucular›ndand›r. 2008: 798). Bir baflka ifadeyle bu okulda yer alan tarihçiler savafllar. gelecekteki olaylar›n yönünü de tahmin edebiliriz” (Ragin ve Chirot. politik ve sosyokültürel alanlar ayr› ve özerk alanlar de¤ildirler. iktisatç› olan Joseph Schumpeter ve Karl Polanyi ve üçüncüsü de bafl›n› Frans›z tarihçi Fernand Braudel’in çekti¤i Annales Okulu olmak üzere üç entelektüel kökenden beslendi¤ini belirtir. 2008: 799). Wallerstein’›n üzerinde en etkili olan kifli olarak Karl Marx gösterilmektedir. Birincisi. co¤rafya. “Nomotetik epistemoloji: toplumsal davran›fllar› yöneten evrensel yasalar oldu¤u inanc›. Braudel’e göre uzun dönem. sosyoloji ve ekonomiyi bir araya getiren ve çal›flt›klar› dönemin zihniyetine.longue durée. Anneles Okulu temel olarak olay ya da vaka merkezli çal›flmalar yerine tarihsel yap›lar›n uzun dönemde incelenmesi yaklafl›m›n› getirerek tarih alan›nda yap›lan çal›flmalar› tamam›yla de¤ifltirmifltir. Bu geleneksel yaklafl›m. ‹kincisi. Wallerstein’da toplumsal geliflmenin tarihini anlamak için kaynaklar› elde etmek üzerinden yürütülen rekabete dayal› mücadelelerin tarihine bakmak gerekti¤ini belirtir. Frans›zca bir kavram olan longue durée olaylar›n gerisinde uzun dönem tarihsel yap›lara öncelik veren tarih yaz›m› yaklafl›m›n› ifade etmektedir. Marx’›n tarihi s›n›f savafllar›n›n tarihi olarak ele almas› gibi. Karl Marx. do¤al afetler. ikisi de iktisatç› olan Joseph Schumpeter (1883-1950) ve Karl Polanyi (18861964) ve Frans›z tarihçi Fernand Braudel’i (1902-1985) s›ralamaktad›r (Appelrouth & Desfor Eldes. bu yasalar bilimsel yöntemleri kullanarak ortaya ç›kar›labilir ve e¤er bu yasalar› bilirsek sadece geçmifl olaylar› aç›klamakla kalmay›z. Wallerstein’›n ekonomik geliflmenin tarihi üzerine yapt›¤› çal›flmalar›nda etkili olmufllard›r. buna paralel olarak.

2008: 804 Ana Tema Birincil toplumsal yap› Toplumun temeli Birincil toplumsal iliflkiler Toplumsal iliflkilerin temeli Gelecekteki toplum Marx Ulus-devlet Kapitalist ekonomi Burjuvazi ve proleterya Çat›flma/sömürü Zorunlu komünist devrim Wallerstein Dünya sistemi Kapitalist ekonomi Merkez. . çevre ve yar› çevre aras›ndaki iliflkiler olarak ele alm›flt›r. De¤iflimi oluflturan görünüflte tesadüfî krizler ve kesintiler hakk›nda genelleme yapma imkân›.. Böylelikle ba¤›ms›z tekil devletler birbiriyle karfl›laflt›r›labilir. 1999:168). yüzy›lda devlet ve toplum kavramlar› birbirlerinin karfl›t› olarak kurulmufltur ve o dönemin sosyal bilim anlay›fl› içinde temel sorunlar›ndan birisi de toplumun ve devletin nas›l yeniden ba¤daflt›r›laca¤› üzerine olmufltur. Wallerstein’a göre 19. Bunun sonucunda ise devletin ve toplumun s›n›rlar›n›n eflde¤er oldu¤u. Marx’tan farkl› olarak bu sömürü iliflkilerini ulus devletleri aflan bir dünya sistemi içinde merkez. Her fleyden önce. Di¤er yaklafl›m ise toplumlar›n tikelDünya sistemi “kapitalist iktisadi sistemin merkezden periferiye (çevreye) do¤ru büyümesini ve bu büyümenin kapitalist toplumlar ile pre-kapitalist toplumlar üzerindeki benzer etkilerini anlatan bir tarihsel aç›klama” olarak tan›mlanmaktad›r. kültürel. Wallerstein da Marx gibi kapitalizmin bir gün sona erece¤ini vurgulamakla birlikte yeni toplumun nas›l bir toplum olaca¤›na dair kesin bir belirlemesi yoktur.içsel faktörler olarak. ulus devletlerin toplumsal hayat›n kuruldu¤u temel yap›lar oldu¤una dair yayg›n bir düflünme biçimi geliflmifltir. dünya sistemi yaklafl›m›nda.8. Bu bak›fl aç›s›n› elefltiren Wallerstein bu durumun hem toplumsal tarihin yanl›fl aç›klanmas›na hem de gelecekteki de¤iflimlere dair yap›lacak yanl›fl varsay›mlara neden olaca¤›n› iddia eder. (Marshall.. Ünite . tek tek ülkeler için d›fltan kaynaklanan fley. Tekil bir toplumsal sistem olarak kapitalist dünya ekonomisi “kapitalist ulusdevletlerin gevflek bir derlemesi de¤il. Bu yaklafl›mlardan ilki tarihin her döneminde ve bütün toplumlar için geçerli olabilecek düzenli de¤iflim yasalar›na. d›fl›ndakiler ise d›flsal faktörler olarak ele al›n›r. 1999: 303). Bu düflünüfle göre her devletin bir toplumu vard›r dolay›s›yla da devletlerin tarihi ve gelenekleri vard›r. Bu nedenle. d›fltan kaynaklanan de¤iflimi bilimsel olarak ele almak mümkündür. çevre ve yar› çevre Çat›flma/sömürü Muhtemel sosyalist dünya Yukar›da görüldü¤ü üzere Wallerstein.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 177 Tablo 8. makro sosyolojik yasalara ulaflmay› hedeflemektedir. daha büyük bir varl›k için. Ayr›ca tarihsel olarak kavranan bir dünya sistemi ile modern toplumsal de¤iflme incelenebilir ve aç›klanabilir. DÜNYA S‹STEM‹ ANAL‹Z‹ Dünya sistemi “kapitalist iktisadi sistemin merkezden periferiye (çevreye) do¤ru büyümesini ve bu büyümenin kapitalist toplumlar ile pre-kapitalist toplumlar üzerindeki benzer etkilerini anlatan bir tarihsel aç›klama” olarak tan›mlan›r (Marshall.1 Kaynak: Appelrouth & Desfor Eldes. k›talar› ve siyasal topluluklar› kapsayan ekonomik bir varl›k. devletlerin s›n›rlar› içindeki faktörler -toplumsal. Fakat Wallerstein. Devletler de¤iflir. bu tür olaylar› üreten daha genifl bir sistem modeli kurmakla kan›tlan›r. Wallerstein devlet ve toplum yerine tarihsel bir sistem olan “dünya sistemini analiz birimi olarak önerir. 1999:168). Wallerstein dünya sistemi analizini gelifltirirken toplumsal de¤iflme alan›nda varolan iki yaklafl›m› birlefltirmeye çal›fl›r. 1999: 285-286). Bilindi¤i üzere Marx’ta temel sömürü iliflkisi burjuvazi ve proleterya-iflçi s›n›f› aras›ndaki iliflkidir. yani hepsini kucaklayan dünya sistemi için içten kaynaklanan olmal›d›r” (Ragin ve Chirot. Marx gibi kapitalist üretim biçimine ve bu üretim biçimi içindeki temel toplumsal iliflki olarak gördü¤ü sömürü kavram›na odaklanm›flt›r. “‹çinde ülkelerin faaliyet gösterdi¤i teorik bir dünya sistemi modeli kurulursa. benzersiz ve kapsay›c› bir toplumsal sistem”dir (Ragin ve Chirot.

2002: 123) Wallerstein’in dünya sistemi yaklafl›m›nda kapitalizm on alt›nc› yüzy›lda Avrupa’da ortaya ç›kan ve oradan giderek yay›lan bir dünya sistemi olarak analiz edilir. ‹mparatorluk kendi bünyesindeki bölgelerden haraç biçiminde vergi toplamaktad›r. Wallerstein 20. Wallerstein bu iki yaklafl›m aras›ndaki ayr›ma karfl› ç›karak tekil bir sistem olarak kapitalizmin içinde büyüdü¤ü toplumsal sistemi bir bütünlük olarak ele almaktad›r. 8000 ve M. Bu ayr›mlar ulusal gibi görünmekle beraber asl›nda daha çok bölgesel ayr›mlard›r. Dünya sistemleri kendi s›n›rlar› içinde çeflitli kültürleri ve uyumlu bir bütün oluflturabilmek için en küçük birimlerin içine dâhil olabilece¤i geniflleyen bir uluslararas› iflbölümünü bar›nd›r›r. Politik bölünmeler ekonomik gereksinmelere hizmet eder ve politik hâkimiyet geliflmeye engel bile olabilir. Bu nedenle dünya sistemi sosyal bilimcilerin temel analiz birimi olmal›d›r. De¤iflim süreklidir ama tek yönlü ve do¤rusal de¤ildir” (Adams ve Sydie. Dolay›s›yla belirli ürünler üretilmesindeki amaç onlar›n kullan›lmas›ndan öte . Çünkü “merkezi denetimin yoklu¤undan ötürü. Dolay›s›yla dünya ekonomilerindeki bütünleflmeyi sa¤layan güç siyaset de¤il ekonomidir. Kapitalist dünya ekonomisi kâr›n maksimize edilmesi amac›yla üretimin yap›ld›¤› tek üretim biçimidir. 1500 y›llar› aras›nda eski Roma veya M›s›r gösterilmektedir. Wallerstein’a göre dünya ba¤›ms›z toplumlar›n ya da ulus devletlerin toplam›ndan baflka bir fleydir. Wallerstein tarihsel olarak bak›ld›¤›nda dünya imparatorluklar› ve dünya ekonomileri olmak üzere iki tane dünya sisteminin var oldu¤unu belirtir. S. Bu imparatorluklar kendi bütünlüklerini kurduklar› askeri ve politik hâkimiyet üzerinden sa¤lamaktad›rlar ve yönetim biçimleri de bu anlay›fla dayanmaktad›r. 4. ekonomik aktörlerin daha fazla hareket özgürlü¤ü vard›r. Bütüncül olarak ele ald›¤› dünya sistemleri afliret toplumlar›ndan ya da uluslardan farkl›d›r. Dünya sistemi merkez. bu da onlar›n servet biriktirme ve küresel ölçekte birikimi gelifltirme f›rsatlar›n› güçlendirir” (Ragin ve Chirot. yüzy›ldan bu yana sadece bir tek dünya sistemi varl›¤›n› sürdürmektedir o da kapitalist dünya ekonomisidir. 2. Hâkim olan unsur siyaset de¤il ekonomidir. Dünya Sistemi: Dünya ‹mparatorluklar› ve Dünya Ekonomileri Wallerstein tarihsel olarak bak›ld›¤›nda dünya imparatorluklar› ve dünya ekonomileri olmak üzere iki tane dünya sisteminin var oldu¤unu belirtir. her toplum ancak kendi tarihi ile anlafl›labilir. 3. Dünya ekonomileri ekonomik de¤iflim üzerine yap›land›r›lm›flt›r ve bu durum politik olarak tan›mlanm›fl s›n›rlar›n ve herhangi bir devletin kontrolünün d›fl›ndad›r. Fakat hâlâ hâkimiyet iliflkileri varl›¤›n› sürdürmektedir. benzersiz ve kapsay›c› bir toplumsal sistem”dir (Ragin ve Chirot. Siyasal bütünleflmeden yoksun olmak dünya ekonomileri için avantajl› bir durumdur. KAP‹TAL‹ST DÜNYA EKONOM‹S‹ Wallerstein’a göre yaklafl›k olarak 16. Dünya ekonomileri ise dünya imparatorluklar›n›n tersine politik hâkimiyet üzerine kurulmam›flt›r. yüzy›lda bu durumun tarihsel gelifliminin ve kapitalist sistemin yay›lmas›n›n detayl› analizini yapm›flt›r. Tekil bir toplumsal sistem olarak kapitalist dünya ekonomisi “kapitalist ulus-devletlerin gevflek bir derlemesi de¤il. 1999: 286). “‹flbölümü ve s›n›fsal bölünmeler evrensel olgulard›r. Dünya imparatorluklar›na örnek olarak M.Ö. Wallerstein’›n dünya sistem analizinin belli bafll› ilkeleri flu flekilde s›ralanabilir: 1.178 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› li¤i üzerine odaklanmaktad›r. 1999: 285-286). k›talar› ve siyasal topluluklar› kapsayan ekonomik bir varl›k. Bu ikinci yaklafl›ma göre genel yasalara ulaflmak imkâns›zd›r. yar›çevre ve çevreden oluflmaktad›r. Bu durumda ise toplumlar aras›nda karfl›laflt›rma yapman›n neredeyse faydas› yoktur.

. yar›çevre ve çevre olarak bölen uluslararas› bir iflbölümü varsay›m›na dayan›r. Bunlar merkez. Wallerstein. Böylesi bütüncül bir analiz asl›nda Wallerstein’›n toplumsal de¤iflmeyi tek tek ülkeler üzerinden de¤il. ücret politikalar› ile kontrol edilmektedir. kendi avantajlar› ad›na. Kapitalizmin baflar›s› çekirdek ile çeper aras›nda bir iflbölümünün yarat›lmas›na ve sürdürülmesine ba¤l›d›r. Wallerstein 16. (Appelrouth & Desfor Eldes. Tarihsel olarak bak›ld›¤›nda ilk olarak Kuzeybat› Avrupa merkez konumuna gelmifltir. pazar için yap›lan üretimin temel amaç oldu¤u bugünkü dünya kapitalist sisteminin temeli de böylelikle at›lm›flt›r. Wallerstein hareket edebilen sermayenin baflar›l› oldu¤unu iddia eder. dünya ülkelerini merkez. Dünya zenginli¤inin büyük bir k›sm› merkezin kontrolü alt›ndad›r. piyasaya kar›flmaktan sak›nan devletler de¤il. Bu da kapitalist giriflimcili¤in sürekli olarak yay›lmas›na neden olur. Keflifler ve sömürgelefltirme sonucunda dünya co¤rafyas›n›n yay›lmas›. Böylelikle sermaye artt›kça ondan elde edilen kâr da aratacakt›r. kârlar› azamilefltirmeye yard›m eden devletlerdir. Sömürgelefltirilen topraklardaki kaynaklara el konulmas› Avrupa’y› zenginlefltirirken ayn› zamanda dünya üzerindeki denetim alanlar›n›n genifllemesini sa¤lam›flt›r. ekonomik ve politik üstünlü¤ünü kullanarak çevre üzerinde hâkimiyet kurar ve çevreyi kontrol eder. 1999: 294). Ünite . orta s›n›f ise yar› çevre ülkelerde konumland›r›l›r. “Kapitalist devletler. Bu durum Wallerstein’›n çevre diye adland›rd›¤› yoksul. Farkl› co¤rafi bölgelerde farkl› emek kontrol yöntemlerinin geliflmesi 3. (Ragin ve Chirot. Merkezdeki oldukça vas›fl› iflgücü. Kapitalist dünya ekonomisinin en çok sömürülen parças› çevredir ve kapitalizmin zenginli¤i merkez ülkelerdeki iflçi s›n›f›n›n sömürüsüne de¤il çevre ülkelerin sömürüsüne ba¤l›d›r. Bu durum küresel düzeyde ve hiyerarflik olan bir iflbölümü ve ekonomik uzmanlaflmaya neden olmufltur.” (Ragin ve Chirot. kapitalist dünya sisteminin bir parças› olarak kald›klar› sürece sermayelerini kaybederler. genifllemesi 2. Wallerstein’›n “Modern Dünya Sistemi” çal›flmas›n›n ilk cildinde üzerinde durdu¤u bu aç›klamalar›n bugünde geçerliliklerini sürdürdü¤ü iddia edilmektedir. güçlerini korumak için yabanc› topraklardaki hem insan hem de do¤al kaynaklar› sömürme aray›fl›na girmifllerdir. Bütüncül dünya sistemi içinde üst s›n›flar merkez ülkeler.8. Kâr› art›rmak amac›yla. 1999: 294) Kapitalist Dünya Ekonomisi: Merkez. yüzy›lda modern dünya kapitalist sisteminin ortaya ç›k›fl›n› üç durumla aç›klar: 1.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 179 Wallerstein’›n dünya sistemi teorisi “kapitalist dünya ekonomisi”nin dinamiklerini bir bütün olarak aç›klamaya çal›flan makro-sosyolojik bir yaklafl›md›r. Merkez. Bu nedenle de Wallerstein’a göre “Sistemin en çok sömürülen parças› olarak çeper. Kendi kapitalistlerini koruyamayan devletler. Bat› Avrupa’n›n sahip oldu¤u avantajlarla birlikte “Bat›’n›n Bat›l› olmayan çeperleri (çevreyi) sömürerek daha büyük bir üstünlük elde etti¤i” (Ragin ve Chirot. 2008: 800) Avrupa’n›n yönetici elitleri. Wallerstein’›n sentezinin temelini oluflturmaktad›r. Kanada. Japonya ve benzer endüstrileflmifl ulus devletler merkez konumdad›rlar. istedikleri koflullar› zorla kabul ettirme gücüne sahip olan yeni güçlü devletlerin geliflmesi. 1999: 277). çevre ve yar›çevredir. 1999: 294) Wallerstein’a göre “kapitalizmin baflar›s› çekirdek ile çeper aras›nda bir iflbölümünün yarat›lmas›na ve sürdürülmesine ba¤l›d›r. Uluslararas› ekonomik ticarette.” (Ragin ve Chirot. Wallerstein’›n kapitalist dünya ekonomisi veya kapitalist dünya sistemi. proletarya (iflçi) s›n›f› çevre ülkeler. Çevre ve Yar› Çevre Wallerstein kapitalist dünya ekonomisi içinde üç tane hiyerarflik yap›sal konum oldu¤unu iddia eder. geri kalm›fl ve kendi geliflimini neredeyse sa¤layamayacak olan toplumlar›n ortaya ç›kmas›na neden olmufltur. Günümüzde ise Amerika Birleflik Devletleri. 1999: 276) düflüncesi. pazarda sat›ld›klar› zaman elde edilecek olan kârd›r. kapitalizmin mant›¤›n›n pazardan elde edilen kâr›n biriktirilmesini gerektirdi¤ini belirtir. tersine bir bütün olarak dünya sistemi içinde ele almas›n›n bir sonucudur. gelecek dünya sosyalist devriminin mekân› olacakt›r” (Ragin ve Chirot.

Bu süreç ayn› zamanda merkez ülkelerde üretilmeyen ürünlerin yar› çevre ülkelerde üretiliyor olmas› ile sonuçlan›r. tekelcilik karfl›t› yasalar gibi giriflimcili¤in üzerindeki siyasi s›n›rlamalar. Bunlardan ilk olan› flu süreçlerle aç›klanmaktad›r: Dünya O R U pazarlar›n›n S daralma dönemlerinde. Ba¤›ml›l›k Okulu’nun Ünitesi “Marksist Geliflme Kuramlar›-1”e bak›n›z. aktif geri b›rak›lm›fll›k”t›r (Ragin SIRA S‹ZDE ve Chirot. Karayipler. ‹thalata dayal› ekonomi programlar› bu sorunlara çözüm yollar›ndan biriSIRA S‹ZDE si olabilir. Bunun yan› s›ra büyük toprak sahipleri tar›msal sektörde tam anlam›yla proleterleflme (iflçileflme) sürecine karfl›d›rlar. Wallerstein’a göre “dünya kapitalist sistemiyle bir kez bütünlefltikten sonra. dünyadaki en kötü çal›flma koflullar› çevre ülkelerdedir. Bu durumda yar› çevre olmay› hedefleyen ülkeler çok uluslu yat›r›mlar için rekabet eder hale gelirler. Orta Amerika ve diDÜfiÜNEL‹M ¤er üçüncü dünya ülkeleri çevre konumundad›rlar. endüstriyel ürünlerin sat›n al›nabilece¤i kadar h›zl› büyüyemeyebilir. politik ve askeri güçten yoksundurlar. çeperin kaderi salt durgunluktan çok. iç piyaTELEV ‹ZYON sa. Bir baflka r›n›n sonucudur. onlar›n ekonomik ve politik olarak merkeze ba¤›ml› olS O R U deyiflle çevrenin geri kalm›fll›¤› uygulanan ekonomi politikalamalar›d›r. Böylesi bir aç›klama Wallerstein’›n toplumsal de¤iflmede içsel faktörlerden daha çok d›flsal faktörlere yapt›¤› vurguyu göstermektedir. Çevrede ilerleme ve geliflmenin olmamas›n›n nedeni. Az da olsa endüstriyel üretim yapabilen göreceli olarak güçlü olan çevre ülkeler ayn› zamanda giriflimci politikalar AMAÇLARIMIZ gelifltirebilecek bir devlet yönetimine sahiplerse bu flans› ele geçirebilirler. Wallerstein bu konuda üç tane strateji oldu¤unu be‹NTERNET lirtir (So. fleker. 1999: 294). Çok uluslu flir- .180 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Çevre pamuk. Benzer bir vurgu AMAÇLARIMIZ Üçüncü Dünya’n›n azgeliflmiflli¤ini aç›klamaya çal›flan Ba¤›ml›l›k Okulu’nda da vard›r. kauçuk ve alt›n gibi hammaddeleri nedeniyle sömürülür ve bu hammaddeler merkeze ihraç edilir. Tarihsel SIRA S‹ZDE olarak çevredeki iflgücü zor kullanarak ya da kölelik sistemi ile kontrol edilmifltir. Fakat bu stratejinin baz› dezavantajlar› bulunmaktad›r. K ‹ T A P yapt›¤› çal›flmalar için “Toplumsal De¤iflme Kuramlar›” kitab›n›n 4. K ‹ T A P TE L E V ‹S‹ZDE ZYON SIRA 2 DÜfiÜNEL‹M ‹NTERNET S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Dünya sistemi içinde çevre bir ülkenin yar› çevre konuma geçmesi uygulad›¤› DÜfiÜNEL‹M geliflme stratejilerine ba¤l›d›r. ba¤›ml›l›¤› teknolojik düzeyde devam ettirmektir. Bu durumda çevre ülkelerin devletleri için ödeme‹KKAT ler dengesinin bozulmas›. iflsizlikte art›fl ve devlet gelirlerinin azalmas› sorunlar› yaflan›r. E L E V ‹S‹ZDE ZYO N SIRA Ba¤›ml›l›k T Okulu ve Dünya Sistemi Kuram›n› karfl›laflt›r›n›z. Bu ekonomi politikalar› çevreyi sadece hammadde ihraç edici konumda tutmaya D ‹ K K A T ve ürettikleri kâr›n kendileri taraf›ndan kullan›lmas›n› engellemeye yöneliktir. ‹ N T E R Nçevre ET Wallerstein’›n ülkelerin yar› çevre olabilmesi için aç›klad›¤› ikinci strateji ise flöyledir: Merkez ülkelerde yeni geliflen endüstrilerin korunmas›. buradaki giriflimcileri baflka yerlerde yat›r›m yapmaya yöneltmifltir. 1991: 182-184). Bafllang›çta Do¤u Avrupa çevre konumundayken günümüzde Afrika. Dolay›s›yla bu durumda teknolojiye olan ba¤›ml›l›k devam etmektedir. Wallerstein bu durumun çevre ülkeler için yar› çevre olabilmek ad›na baz› durumlarda bir f›rsat olabilece¤ini belirtir. Ço¤unlukla merkezin kolonileri olan çevrenin zay›f devletleri ekonomik. Bugün. çevre ülkelerden ihraç edilen birincil ürünlerin fiyatlar›. merkez ülkelerden ihraç edilen teknoloji yo¤un endüstriyel ürünlerin fiyatlar›ndanDdaha h›zl› düfler. Merkezden imalat ürünleri ithal etmek yerine K ‹ üretim T A P için gerekli olan makineleri ithal etmek. Bu durumda.

be¤enilerini yönlendirebilir.8. Yar› çevre. ‹lk olarak Akdeniz Bölgesi yar› çevre olarak gösterilmektedir ve tarihsel olarak emek gücü “ortakç›l›k” sistemi ile kontrol edilmifltir. Yar› çevre konumundan merkez konumuna geçiflteki kilit nokta. bir ülkenin daha düflük üretim maliyetleri ile üretim yapabilmesini sa¤layabilecek geliflmifl teknolojiye yaslanabilecek bir pazara sahip olmas›d›r. Ortakç›l›k sistemi toprak sahibinin elde edilecek olan mahsulün %50 si karfl›l›¤›nda topra¤›n› kiralamas›na dayanmaktad›r. Çevreden merkeze do¤ru oluflabilecek baz› politik protestolar› karfl› tampon görevi görür ve böylelikle tamam›yla kutuplaflm›fl bir dünya sisteminin geliflmesini engeller. Günümüzde ise Do¤u Avrupa. Ücretler art›r›larak al›m seviyesi yükseltilebilir fakat bu durum da iç sat›fllar› yükseltip d›fl sat›fllar›n azalmas›na neden olabilir. Fakat Wallerstein böylesi bir stratejinin ancak çok az çevre ülke için uygulanabilir oldu¤unu belirtir. kendi ulusal ürünleri için gerekli olan pazar› afla¤›da s›ralanan stratejilerden bir ya da birkaç›n› kullanarak geniflletebilir: (So. ideoloji ve propaganda arac›l›¤› ile yerel tüketicinin zevklerini. yar› çevre olan ülkelerin merkez konumuna nas›l ve hangi koflullarda geçtikleri üzerine de çal›flmalar yapm›flt›r. komflular› ile birleflerek ya da fetih yoluyla geniflletebilir. Gümrük tarifeleri ve kotalarla ithal edilen ürünlerin fiyatlar›n› art›rarak iç pazar›n büyük bir k›sm›n› elinde tutabilir. Ulusal ürünlere sa¤lanan destekleme politikalar› ile üretim maliyetlerini düflürebilir. Bunun yan› s›ra üretimin . Wallerstein’a göre yar› çevre ülkeler “çekirde¤in kirli ifllerini yaparak. merkez ve çevre aras›nda yer al›r. Devlet ya da di¤er kurumlar. çünkü çok uluslu yat›r›mlar›n avantajlar› çok fazlad›r. ayn› zamanda toplumsal ve siyasi geliflmeyi de sa¤layabilme olana¤›n›n oldu¤unu belirtir. Yar› çevre bir ülke. 5. Avustralya ve Yeni Zelanda bulunmaktad›r. Kanada. Ünite . 2. Wallerstein son strateji olarak s›k› bir flekilde uygulanan ve ekonomik ba¤›ms›zl›¤›n da içinde oldu¤u bir geliflme stratejisinin. Yar› çevre modern dünya sisteminde politik istikrar›n sa¤lanmas›nda önemli bir rol oynamaktad›r.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 181 ketler ile devlet bürokrasisi iflbirli¤i içindedir. Üretim maliyetleri ücret seviyelerini düflürerek de azalt›labilir. çeper düflmanl›¤›n›n oda¤› olarak ve eski s›naî merkezlerde ücretler çok yükseldi¤inde çekirde¤in yat›r›mlar›na ev sahipli¤i yaparak sistemde bir tür orta s›n›f gibi hareket eder” (Ragin ve Chirot. Dünya sistemine bakt›¤›m›zda yar› çevre konumdan merkez konuma geçen ülkelere verdi¤i örnekler aras›nda Amerika Birleflik Devletleri. Wallerstein. 1999: 299). 3. Meksika ve Güney Amerika’n›n baz› bölümleri yar› çevre konumundad›rlar. Ulusal s›n›rlar›n›. yaln›zca ekonomik geliflmeyi de¤il. Bu ülkelerin durumunda yüksek ücretler ve endüstrileflme merkez konuma gelmelerinde önemli olmufltur. Yar› çevre ekonomik ve politik olarak merkezden güçsüz ama çevreden daha güçlü konumdad›r. 4. Böylelikle göreceli de olsa ithal edilen ürünlerin fiyatlar› ulusal olarak üretilenlere göre art›r›lm›fl olur. Wallerstein daha önce de belirtildi¤i gibi ikili toplum modellerinin elefltirisi ile birlikte dünya sisteminin karmafl›kl›¤›n› aç›klayabilmek için yar› çevre kavramsallaflt›rmas›n› kullan›r. Fakat bu politika d›fl sat›fllar›n iç sat›fllardan daha yüksek olmas›na neden olabilir. 1990: 184-185) 1. Bu durum kendi iç pazar›n büyümesini sa¤lar. Ayn› zamanda da merkez olabilmek için birbirleriyle rekabet etmeleri dünya sistemini sürekli dengesizlik içinde tutar.

Üçüncü dönem 1917 Rus devrimi ile sonlanm›flt›r. A. ‹kinci dönem 1640 ile 1750 y›llar› aras›nda yaflanm›flt›r ve bu süre içinde 80 y›l süren durgunluk dönemi olmufltur. Wallerstein dünya sisteminde yaflanan dönüflümlerin analizini yaparken K-döngüsü ya da Kondratieff döngüsü olarak adland›r›lan yaklafl›m› kullan›r. ticaret ve finans düzeylerinde dünya ekonomisine hâkim olabilen. Dünya Savafllar› • Sömürgecilikten Ç›kma • ‹ngiliz hâkimiyetinin düflüflü • K›sa süren Amerikan hegemonyas› • Çok uluslu fiirketler • Kapitalizmin pekiflmesi K ‹ T A P 1450 1640 • Osmanl› ‹mp. Wallerstein’a göre dünya sisteminde afla¤›daki verilen dört dönemden söz edilebilir.2 Kaynak: Allan. Japonya • Endüstriyel Kapitalizm Birleflik Devletler 1917 • Rus Devrimi • I. DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT Her bir Kondratieff döngüsü yaklafl›k olarak 50-60 y›l sürer.B. SIRA S‹ZDE 3 SIRA S‹ZDE Kondratieff döngüsü ne demektir. Kolonileflme ile co¤rafi yay›lma gerçekleflmifltir.182 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› dünya merkezlerinden fiziksel olarak uzak olmalar› nedeniyle ithal ürünlerin ulafl›m maliyetleri. ve Almanya • Çevre: Asya. Dördüncü dönemde ‹ngiltere baflta sömürgecilik karfl›t› hareketler olmak üzere birkaç faktörden dolay› merkez konumunu kaybetmifl ve yerine Almanya ve Amerika Birleflik Devletleri merkez konumunu elde etmifltir. Afrika ve Latin Amerika • Yar› çevre: Rusya. D ‹ K K flekilde AT ‹spanya SIRA S‹ZDE Tablo 8. Ayr›ca bu dönemde tar›msal kapitalizm hâkimdir. bu pazarlar için do¤al olarak bir koruma sa¤lam›flt›r. yüzy›lda gerilemeye bafllam›flt›r. Hem Osmanl› ‹mparatorlu¤u hem de Hapsburg Krall›¤› 16. politik olarak yollar›na devam edebilmek için minimum düzeyde askeri güç kullanabilen ve dünyada tart›fl›lan kültürel bir dil biçimlendirebilen . Endüstriyel kapitalizm hâkim olan biçimdir ve sistem co¤rafi olarak yay›lmaya devam etmifltir. hegemonik konumunu devam ettirmifltir. Sömürü ve birikim her bir dönemde temel itici gücü oluflturur. Dünya savafl›’ndan sonra Amerika Birleflik Devletleri lider. II. ve • Durgunluk Hapsburg Krall›¤› • Kolonileflme AMAÇLARIMIZ Çöküflü • Merkantalist • Ulus-Devletin Kapitalizm Yükselifli K ‹ T A P • Tar›msal Kapitalizm TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET Wallerstein’a göre hegemonik devlet geçici bir süreli¤ine dünya ekonomisine hâkim olan devlettir. Bu dönemin en önemli özelli¤i feodalizm ve dünya imparatorluklar›ndan ulus devletlere geçifltir. (››) iflbölümü yay›ld›kça co¤rafi sistem genifller ve (››S Obiçim olan kapitalist ›) merkez ve çevre de özgül devletler ortaya ç›kar. büyüme ve durDÜfiÜNEL‹M gunluk dönemleri s›rayla birbirini takip eder. Co¤rafi yay›lma ise merkantilist kapitalizmin gere¤i olarak alt›n. Buna göre her bir dönemde flunlar gerçekleflir: (›) hâkim R U de¤iflir.D. Üçüncü aflaman›n bafllang›c›nda endüstri devrimi yer alm›flt›r. Birinci dönem 1450 ile 1640 y›llar› aras›nda gerçekleflmifltir. Wallerstein hegemonik devlet kavram›n› belirli bir dönem için devletleraras› iliflkilerde kurallar› koyabilen. araflt›r›n›z. Ve II. 2006: 202 AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE Hollanda/Fransa ‹ngiltere 1750 • Endüstri Devrimi • Muazzam Co¤rafi Yay›lma • Merkez: ‹ngiltere. üretim. uygun ticari koflullar ve yabanc› ticari tekeller ile uluslar›n zenginli¤i ve refah›n› art›rm›flt›r.

Bu s›n›rl›l›klar› aflma çabas› yeni sömürü araçlar›. Buna göre neredeyse bütün dünyada k›rsal alanlar boflalm›flt›r. GEÇ‹fi SÜREC‹ OLARAK KÜRESELLEfiME Wallerstein. Wallerstein bu kavramsallaflt›rmas›n› Amerika Birleflik Devletleri’nin 1960’lardan sonra gerilemeye bafllayan konumunu aç›klamak için kullan›r. pazar›n. Bütün bunlar ise sermaye birikimi krizine ve bunal›m›na yol açmaktad›r. Hegemonik ya da lider konumunda olan devletlerin s›n›rl› bir ömrü vard›r. Wallerstein’a göre sonsuz sermaye birikimi aray›fl› modern kapitalist dünya sisteminin en temel özelli¤idir ve kapitalizmin iflleyifli güçlü devletler arac›l›¤› ile sa¤lanabilir. çevre kirlili¤i ve hammadde tükenmesi ve yeni hammadde aray›fllar› konusunda destek sunar. Sermaye birikimi anlam›nda art›k ücretli emek de¤il. Günümüz devletleri sosyal hizmet sunma anlam›nda bir kriz yaflamaktad›rlar. Ba¤›ml›l›k iliflkileri farkl› insanlar› ve farkl› toplumlar› yap›sal bir bütünlük içinde birbirine ba¤›ml› k›lm›flt›r. Wallerstein hegemonik konuma gelebilmek için kapitalistlerin üretim yapma koflullar›n›n gelifltirilmesi gerekti¤ini belirtir. O tarihten itibaren kapitalist özgürlü¤ün artmas›yla beraber küresel flirketler güçlenmeye bafllam›flt›r. nedenlerle s›n›rl› olmas› giriflimcileri sömürünün daha yüksek oldu¤u di¤er iflgücü piyasalar›na yöneltir. tamamen serbest pazarlar›n oldu¤u bir sistemde kâr sa¤lanamayaca¤›n› iddia eder. Devlet. Geçifl süreci kavramsallaflt›rmas›n› aç›klayabilmek için Wallerstein’›n önemle üzerinde durdu¤u kavramlar› gözden geçirmek yerinde olacakt›r. hegemonik devletin ekonomik gücünü azalt›r. Devlet paran›n kontrolünü. Dünya sistemi yaklafl›m› içinde iflbölümü ve sömürü temel kavramlar olarak yer almaktad›r. yaln›zca güçsüzlü¤ün iflareti de¤ildir ayn› zamanda gelecekte ortaya ç›kacak olan çöküflünde iflaretidir. fakat kâr elde etmenin de s›n›rl›l›klar› vard›r. Wallerstein’a göre ise askeri gücün kullan›lmas›. 2006: 202). Ayn› zamanda devlet. Devletler vergi indirimi bask›s› ile bu hizmetlerin sürdürülmesi aras›nda s›k›fl›p kalm›fllard›r. Merkez ülkelerdeki iflçilerin sömürüsünün iflçi hareketleri. küreselleflme sürecini geçifl süreci olarak ele almaktad›r. ‹flbölümünün en temel özelli¤i ise sömürüye dayanmas›d›r. birçok ulus-devletten daha güçlü olan çok uluslu flirket bulunmaktad›r. yasalar vb. Ünite .Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 183 devletleri tarif etmek için kullan›r (Allan. Zaman içinde di¤er devletlerin ekonomik rekabet koflullar›nda daha iyi yere gelmeleri. Bu durumda ulusal s›n›rlar da afl›lmas› gereken bir engel olarak görülür. uluslararas› iliflkilerin düzenlenmesini sa¤lar. maddi girdi maliyetleri önemli hale gelmifltir. Günümüzde. Bu durumda hegemonik devlet. ulusal s›n›rlar›n. üretim maliyetlerinin ne kadar›n›n üretim yapan flirketler taraf›ndan ödenece¤ini belirler ve bu anlamda kapitalistleri destekler. Wallerstein’a göre dünya sistemi kapitalist iflbölümü ile birbirine ba¤lanm›flt›r. 2006: 196-197). Wallerstein’a göre bütün bunlar›n yan› s›ra devletin sa¤lad›¤› çok önemli bir unsur vard›r o da nispi tekellerdir. Wallerstein bu durumu sömürünün ihraç edilmesi olarak tan›mlar (Allan. Sömürü kapitalizme esas bir durumdur ve farkl› toplumlarda farkl› sömürü düzeyleri vard›r. üretimin merkezileflmesini. Wallerstein. Kapitalizmde kâr elde etme sömürüye dayan›r. kendi konumunu koruyabilmek için önce askeri gücüne baflvurmak durumunda kal›r. özellikle d›flsal maliyetler olarak adland›r›lan ulafl›m maliyetleri. Fakat hegemonik konumu sürdürebilmek için bunun yan› s›ra politik ve askeri yat›r›mlar›n yap›lmas› da gerekir. . mekanizmalar› bulmay› gerektirir. Buna göre iflbölümü ba¤›ml›l›k iliflkileri olarak da adland›rabilecek belirli toplumsal iliflkilerin ortaya ç›kmas›na neden olmufltur.8.

PostmodernKsosyal için kitab›n›z›n üçüncü ünitesini gözden geçiriniz. Bu baz›lar›n›n iddia etti¤i gibi sistemin yeni bir durumu de¤il.metiskitap. ‹kinci olarak. Üçüncü s›rada yap›sal kriz olarak daha önce d›flsal maliyetler olarak bahsedilen hammaddenin tükenmesi ve çevre kirlili¤i yer almaktad›r. say›s›z sat›c›n›n. mükemmel bir pazar›n›z var. D1968 önemli bir dönüm noktas› olarak ele al›r. Wallerstein dünya sistemi bak›fl aç›s›yla kapitalizmin küresel düzeyde yay›lmaO bütünlük R U s›n› tarihsel S bir içinde aç›klamaya çal›flm›flt›r. SIRA S‹ZDE Wallerstein. günümüzde dünya sistemi duraklama dönemindedir ve bu duraklama dönemini aflmas›n› engelleyen üç tane yap›sal kriz bulunmaktad›r. sistem co¤rafi olarak yay›lman›n s›n›rlar›na ulaflm›flt›r. meta al›m›n› dolay›s›yla da üretimin ve sermaye birikiminin artmas›na neden olur. Belirsizlik durumunun hâkim oldu¤u bu geçifl süreci Wallerstein için asl›nda kökten bir de¤iflime de ola‹NTERNET nak sunmaktad›r. Bunlardan birincisi. Kültürel gösterge olarak fen bilimlerinde kaos kuram›n›n. Ve iflin asl›. Kapitalizmin gerçek anlamda kâr yapabilmesi için ihtiyaç duydu¤u fley nispi tekellerdir. Bunun için devletin birçok de¤iflik kanaldan müdahalesine ihtiyaç var.184 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› “Diyelim ki Adam-Smithçi. Bu serbest bir pazar de¤ildir. Bir önceki bölümde anlat›ld›¤› üzere bu yay›lma sürecinde yükselme ve duraklama dönemleri mevcuttur.. Krizden ç›kman›n yollar›nda birisi ya ücret art›fllar›yla ya da vergi indirimi yoluyla orta s›n›f›n harcama gücünü art›rmak olarak görülmektedir. Ona göre bu‹ K K A isyan›n› T günkü dünya sisteminin sonu o tarihlerde bafllam›flt›r. Bugün giyimden çok fazla para kazan›lam›yorsa bunun sebebi giyim iflini herkesin yap›yor olmas›d›r. say›s›z al›c›n›n ve mükemmel bilginin oldu¤u bir pazar. Devlet karfl›t› bir çizgide konufluyor ama asl›nda fazlas›yla devlet yanl›s›. Kapitalizm devlete muhtaç. Wallerstein. “Dünya Kapitalizminin Çeliflkileri”. Bu noktada da yeni “sistem karfl›t› hareket”ler önem kazanmak- K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET . sosyal bilimlerde AMAÇLARIMIZ ise postmodern sosyal teorinin ortaya ç›k›fl› geçifl döneminin belirsizli¤ine iflaret etmektedir. http://www.. yat›r›mc›lar› üretim alan›ndan finans alan›na yöneltmifltir. Al›c›lar mükemmel bilgiye sahip olduklar› için de. Çevre kirlili¤i ile bafl edebilmenin DÜfiÜNEL‹M maliyetleri hükümetler için oldukça yüksek olmaktad›r. bu geçifl döneminin belirsizli¤ine dair yap›sal ve kültürel göstergelerden söz eder. Ücretlerin geri çekilmesi. asl›nda en temel prensibidir. dünya üzerinde sömürünün ihraç edilmesini sa¤layacak yer kalmam›flt›r. düflürülmesi ise varolan dünya sistemine en çok destek veSIRAorta S‹ZDE ren grup olan s›n›f aras›nda siyasi hoflnutsuzlu¤a neden olacakt›r. Fakat. Öyle bir durum yaratmal›s›n›z ki çok fazla say›da sat›c› olmamal› ve bu sat›c›lar›n statüleri az çok korunabilmeli.. üretim maliyetinin çok az üstünde bir rakam olurdu ve kâr yap›lamazd›. Üretim maliyetlerinin artmas› nedeniyle kâr oranlar›n›n düflmesi. Bu süreç. ‹ T A teori P Geçifl döneminin belirsizlik ve karmafl›kl›¤›n› iflaret eden iki tane yap›sal gösterge vard›r. Dünyadaki birçok düflük kârl› sanayi bu flekilde iflliyor.. Wallerstein orta s›n›f›n konumunu inceler.. TBunlar finansal spekülasyon ve küresel düzeyde örgütlenen yeni sistem ELEV‹ZY ON karfl›t› hareketlerdir. Bu durum. devletler kapitalizme bu flekilde yard›m etme yeteneklerini art›k gerçek anlamda yitirmeye bafll›yorlar” (Wallerstein. orta s›n›f›n bu artan ücretlerinin maliyetleri devletler ve flirketler için çok yüksek olmaya bafllam›flt›r. Kondratieff döngüsüne göre geçifl ve belirsizlik dönemidir.com/Metis/Catalog/Interview/2894) SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Wallerstein’›n yukar›da belirtti¤i gibi.. bulacaklar› mümkün olan en düflük fiyat.

eskilerde oldu¤u gibi bir strateji belirleyememesi. iflbölümü sonucunda da hiyerarflik bir sistem ortaya ç›kt›¤›n› belirtir. kesintisiz sermaye birikimi ve bu birikimin yap›lmas›n› sa¤layan bir yap›ya sahip olmas›d›r. Wallerstein’›n dünya sistemi yaklafl›m› Marksist tarihçi Robert Brenner taraf›ndan elefltirilmifltir (Peet. O’na göre bu unsurlar›n varl›¤› tarihsel bir sistemi kapitalist bir sistem olarak tan›mlamak için yeterli de¤ildir. Wallerstein yayg›n mal üretimi. 2003: 528-529). SONUÇ Dünya sistemi kuram› “kapitalizmin ulusal temelden ziyade art›k küresel çapta örgütlenmifl oldu¤u.8. Wallerstein kapitalist sistemin sürekli sermaye birikimi aray›fl› ile dünya çap›nda yay›ld›¤›n›. Bu noktada kendisi de aktif olarak bu sürecin içinde yer alan Wallerstein “sistem karfl›t hareketler”in baflar›l› olabilmeleri için. art›¤›n transfer edilmesini . 1991: 52-53). 1968’den sonra ise yeni sistem karfl›t› hareketler ortaya ç›km›flt›r. göçmen vb. parti kadrolar›na. Üretici kaynaklar›n dünya sistemi içinde birleflmeleri. Eski sistem karfl›t› hareketler 1848 ile 1968 y›llar› aras›nda gerçekleflmifltir ve bu grupta yer alan hareketlerin üçü de iktidara gelmifl hareketlerdir. oysa pre-modern imparatorluklar›n bunun tam z›tt› bir modele göre kurulduklar› düflüncesiyle” (Marshall. ‹flbölümüne dayal› bu hiyerarflik sistem merkez ülkelerin ç›karlar›na uygun olarak ifllemektedir. yani dolafl›m alan›na vurgu yap›lm›flt›r. dünyan›n farkl› bölgelerinde ifl gücünü kontrol etmek için farkl› metotlar uygulan›r. Brenner’a göre ekonomik geliflme sürecini. hareketleri) Do¤u’da “anti-bürokratik” (bürokrasiye. Bat›’da sosyal demokratlar. merkezdeki zenginli¤i. Küresel düzeyde örgütlenen toplumsal hareketler ise ulusal düzeyden öte dünya sistemi içinde de¤ifliklik yapmay› amaçlamaktad›r. Dünya Sosyal Forumu ise küresel düzeyde örgütlenen toplumsal hareketlere örnek olarak verilebilir. 1999: 168-169) özetlenmektedir. Wallerstein sistem karfl›t› hareketleri üç tane eski ve üç tane yeni olmak üzere iki grupta incelemifltir (Wallerstein. kad›n. yeni ayr›cal›kl› s›n›flara karfl› yürütülen hareketler) hareketler ve Güney’de “Bat›l›laflma karfl›t›” (milliyetçi. Ünite . ücretli emek ve yüksek teknoloji gibi unsurlar› önkapitalizm olarak adland›rmaktad›r. geçifl sürecinden sonra ne tür alternatif yeni toplumlar ortaya ç›kabilece¤i konusunda entelektüellerin ve akademisyenlerin önemli bir role sahip olduklar›n› vurgulamaktad›r. Bunlar Bat›’da “yeni toplumsal hareketler” (etnik. 16. kâr amac›yla yap›lan giriflimler. örgütlü ve kal›c› bir kitle deste¤ini harekete geçirememeleri nedeniyle “bunal›m” içinde olduklar›n› belirtmektedir. Kapitalizmin ay›rt edici özelli¤i. çevre. modern dünyan›n uluslararas› bir ekonomik düzen ve de¤iflik siyasal sistemlerle kök sald›¤›. eflcinseller. Burada üretim alan›nda daha çok sermayenin hareketlili¤ine. Wallerstein yeni sistem karfl›t› hareketlerin. 1993). merkez ve çevrede güçlü ve zay›f devletler ortaya ç›kar. Pazar›n genifllemesi ile ifl bölümü yayg›nlafl›r. Wallerstein bu bütünlüklü iliflkiye bakmadan ne günümüzün ne de geçmiflin ya da tarihin yeterince kavranamayaca¤›n› iddia eder. kâr›n de¤iflimle sa¤land›¤› ve bunun sonucunda dünya pazar›n›n geniflledi¤i bir sistem olarak tan›mlamaktad›r. Do¤u’da komünistler ve Güney’de ulusal kurtulufl/ba¤›ms›zl›k hareketleri eski toplumsal hareketler olarak iktidar›n ele geçirilmesini hedefleyen hareketlerdir. Wallerstein’a göre kapitalizm kâr elde etmek için üretim yap›lan. Brenner’a göre böylesi bir aç›klamada temel sorun s›n›f iliflkilerine yer verilmemesidir. egemen olan merkezdeki bölgelerin ileri sanayi sistemlerini gelifltirip periferi (çevre) ülkelerinin hammaddelerini sömürdü¤ü.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 185 tad›r. radikal dinsel hareketler) hareketlerdir. yüzy›lda Avrupa’da ortaya ç›kan bu sistem bütün dünyaya yay›lm›flt›r (Wallerstein.

Wallerstein ise dünya sistemini bütüncül olarak. dünya sistemindeki güç ya da konum bak›m›ndan köklü farkl›l›klar›na ra¤men çok benzer biçimlerde etkilemesinin nedenlerini aç›klayamam›flt›r” (Ragin ve Chirot. “Ekonomik geliflmenin kabaca benzer kültürel geleneklere sahip genifl alanlar›. Daha önce de belirtildi¤i üzere liberal ideolojinin sosyal bilimler üzerindeki etkisi nedeniyle bu ayr›mlar ortaya ç›km›flt›r. Wallerstein önemli olan›n ekonomi siyaset ya da kültür gibi ayr› ayr› alanlar› incelemek olmad›¤›n›. birleflik sistemler olarak ele ald›¤›n› belirtmektedir.. Ben kültürün iktisadi alandan ve siyasi süreçten ayr› bir fley oldu¤u fikrine karfl›y›m. pazar›. otuz y›l için büyük bir ihtiyaç olarak görüyorum çünkü kavramsal olarak bu süreçleri birleflik olarak görsek bile dil aç›s›ndan bu konulardan bahsederken ayn› ayr›mc› tuza¤a düflüyoruz. Çünkü Wallerstein’a göre kültürel farkl›l›klar farkl› geliflme düzeylerini aç›klamak için gerekli de¤ildir. dünya sisteminin kendine ait kültürel düflünme biçimleri vard›r ve dünyay› buna uygun olarak örgütlemektedirler.bunu önümüzdeki on.” (Wallerstein.” (Wallerstein. bütün bunlar›n tek bir sürecin parças› oldu¤unu belirtmektedir. 1999: 307).. Bu çerçevede Wallerstein kültürü bilgi. aksi takdirde etnisite de¤ildir” (Ragin ve Chirot.metiskitap. dil. sosyoloji de sivil toplumu çal›fl›r. Buna göre “modern dünyay› inceleyen üç ana bilim dal› vard›r: ekonomi. yirmi. Buna göre her tarihsel sistemin. sanat gibi dünya sistemlerini analiz etmek için kulland›¤›m›z fikirler olarak ele almaktad›r. “Dünya Sistemi Analizi ve Kültürel Çal›flmalar” http://www. Benzer biçimde etnisite “dünya sistemi görüngüleriyle aç›kça ba¤lant›l› oldu¤u zaman vard›r. devleti. “Bütün bunlar. Kendi içinde ekonomik geliflme e¤ilimi vard›r. 1999: 305).com/Metis/Catalog/Interview/2894). Biz bu fikre inan›yoruz ve ona göre hareket ediyoruz. Wallerstein’a getirilen bir baflka elefltiri modern dünya sistemi üzerine yapt›¤› çal›flmalarda kültürel farkl›l›klara yer vermemesidir. ekonomi etraf›nda odaklanm›fl iktisadi alan ve daha belirsizce sivil toplum etraf›nda odaklanm›fl bir çeflit sosyo-kültürel alan” tan›mlamaktad›r. din.” siyaset bilim. Kapitalizm daha önceki bütün toplumlardan farkl›d›r. Mesela pazar kavram›. Bu ayr›m “devlet etraf›nda odaklanm›fl siyasi alan. Fakat bu artan ifl verimlili¤i ile sa¤lanabilir.186 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› ve ifl gücü kontrol sistemlerinin geliflmesini belirlemez. Bence bugünün ana entelektüel sorunlar›ndan biri bütün bunlardan bileflik süreçler olarak bahsedebilece¤imiz bir dil oluflturmak . toplumsal hayat› örgütlememizi mümkün k›lan flekiller olarak baflka alanlara yans›r ve bu alanlar› yans›t›r. ‹fl verimlili¤i ise iflçilerin kendilerini daha öncekinden k›sa bir sürede yeniden üretmelerini sa¤lar. Kapitalist geliflmede belirtilmesi gereken fley bir bütün olarak ekonominin s›n›f yap›s›d›r. “Dünya Sistemi Analizi ve Kültürel Çal›flmalar” http://www. Bizim pazar konusunda analitik olarak yanl›fl baz› inançlar›m›z var ve bu bize baz› s›n›rlamalar getiriyor.com/Metis/Catalog/Interview/2894. Siyasi ba¤›ms›zl›k çok güçlü bir kültürel fikirdir. .metiskitap. dolay›yla daha çok art›k üretebilirler. kültürel bir fikirdir.

Bu da kapitalist giriflimcili¤in sürekli olarak yay›lmas›na neden olur. Bat› ya da Avrupa merkezli sosyal bilim anlay›fl›n›n de¤ifltirilmesi gerekti¤ini iddia eder. Wallerstein sosyal bilimler içindeki ayr›mlar›n yapay olarak oluflturulmufl ayr›mlar oldu¤unu belirtir ve dünya sistemi analizinde bu ayr›mlar› ortadan kald›racak yöntemsel önermelerde bulunur. Bu durum. makro sosyolojik yasalara ulaflmay› hedeflemektedir. Wallerstein modern dünya sistemi analizinde ana ak›m teorileri ve araflt›rma pratiklerini elefltirir ve niteliksel ve tarihsel metotlar›n önemini vurgular. Ünite . Di¤er yaklafl›m ise toplumlar›n tikelli¤i üzerine odaklanmaktad›r. Dünya ekonomilerindeki bütünleflmeyi sa¤layan güç. Wallerstein’›n Kapitalist Dünya Ekonomisi yaklafl›m›n›n özelliklerini s›ralayabilmek. siyaset de¤il ekonomidir. Dünya ekonomileri ise dünya imparatorluklar›n›n tersine politik hâkimiyet üzerine kurulmam›flt›r. Wallerstein’a göre kapitalizmin mant›¤› pazardan elde edilen kâr›n biriktirilmesini gerektirir. Wallerstein dünya sistemi analizinde befleri bilimlerle iliflkilendirilen idiografik epistemoloji ve fen bilimleri ile iliflkilendirilen nomotetik epistemolojinin birlikte kullan›lmas›n› önerir. Karl Marx. Karl Polanyi ve Fernand Braudel Wallerstein’›n entelektüel geliflimi üzerinde etkili olmufl düflünürlerdir. Dünya sistemi yaklafl›m› içinde ikili toplum modelleri yerine merkez. dünya sistemi merkez. Bu yaklafl›mlardan ilki tarihin her döneminde ve bütün toplumlar için geçerli olabilecek düzenli de¤iflim yasalar›na. tarihsel olarak bak›ld›¤›nda dünya imparatorluklar› ve dünya ekonomileri olmak üzere iki tane dünya sisteminin var oldu¤unu belirtir. Wallerstein’a göre dünya ba¤›ms›z toplumlar›n ya da ulus devletlerin toplam›ndan baflka bir fleydir.8. çevre ve yar› çevre kavramsallaflt›rmas›n› kullan›r. Wallerstein. Bat› Avrupa. yar› çevre ve çevreden oluflur ve son olarak sürekli ama tek yönlü ve do¤rusal olmayan bir de¤iflim vard›r. Wallerstein’a göre ekonomik. Kâr› art›rmak amac›yla pazar için yap›lan üretimin temel amaç oldu¤u bugünkü dünya kapitalist sistemin temeli de böylelikle at›lm›flt›r. yüzy›ldan bu yana sadece bir tek dünya sistemi varl›¤›n› sürdürmektedir. Kapitalist dünya ekonomisi kâr›n maksimize edilmesi amac›yla üretimin yap›ld›¤› tek üretim biçimidir. Dünya imparatorluklar› kendi bütünlüklerini kurduklar› askeri ve politik hâkimiyet üzerinden sa¤lamaktad›rlar ve yönetim biçimleri de bu anlay›fla dayanmaktad›r. Bat›l› olmayan çevre ülkeleri sömürerek üstünlük sa¤lam›flt›r. Wallerstein’›n Dünya sistemi yaklafl›m›n›n önemini de¤erlendirebilmek. De¤erden ar›nm›fl bir tarihsel çal›flma yapmak imkâns›zd›r çünkü her bir kavramsal çerçevenin seçimi do¤rudan politik durufla göre belirlenir. Bu bak›fl aç›s›n›n modern-geleneksel gibi ikili toplum modelleri üzerine kuruldu¤unu oysa dünyan›n bu ikili modellerle aç›klanamayacak kadar karmafl›k bir yap›da oldu¤unu belirtir. küresel düzeyde ve hiyerarflik olan bir iflbölümü ve ekonomik uzmanlaflmaya neden olmufltur. ekonomi hâkim olan unsurdur. politik ve sosyo-kültürel alanlar ayr› ve özerk alanlar de¤ildirler. Bu nok- AM A Ç 3 A M A Ç 2 . tekil bir sistem olarak kapitalizmin içinde büyüdü¤ü toplumsal sistemi bir bütünlük olarak ele almaktad›r. Böylelikle sermaye artt›kça ondan elde edilen kar da aratacakt›r. Kapitalist dünya ekonomisinde sermayenin hareket edebilmesi çok önemlidir. Joseph Schumpeter. Wallerstein.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 187 Özet A M A Ç 1 Immanuel Wallerstein’›n genel yaklafl›m›n› aç›klayabilmek. farkl› iflleyen mant›klar› yoktur. Wallerstein devlet ve toplum yerine tarihsel bir sistem olan “dünya sistemini analiz birimi olarak önerir. Wallerstein bilimsel bilgi ve felsefi/befleri bilgi ayr›m›na karfl› ç›kmaktad›r ve modern dünya sisteminin beklenen çöküflü ile birlikte bu “iki kültür” kavramsallaflt›rmas›n›n da ortadan kalkaca¤›n› belirtmektedir. Ayr›ca tarihsel olarak kavranan bir dünya sistemi ile modern toplumsal de¤iflme incelenebilir ve aç›klanabilir. o da kapitalist dünya ekonomisidir. Yaklafl›k olarak 16. Wallerstein dünya sistemi analizini gelifltirirken toplumsal de¤iflme alan›nda var olan iki yaklafl›m› birlefltirmeye çal›fl›r. Wallerstein’›n dünya sistemi analizinin temel özellikleri flunlard›r: ‹flbölümü ve s›n›fsal bölünmeler evrensel olgulard›r.

‹lk olarak dünya pazarlar›n›n daralma dönemlerinde çevre ülkelerin yaflad›¤› sorunlar. Ayn› zamanda da merkez olabilmek için birbirleriyle rekabet etmeleri dünya sistemini sürekli dengesizlik içinde tutar. küreselleflme sürecini geçifl süreci olarak ele almaktad›r. Bu geçifl döneminin belirsizli¤ine dair yap›sal ve kültürel göstergeler vard›r. Bunlar merkez. yat›r›mc›lar› üretim alan›ndan finans alan›na yöneltmifltir. daha düflük üretim maliyetleri ile üretim yap›labilmesini sa¤layabilecek geliflmifl teknolojiye yaslanan bir pazara sahip olmakt›r. Ücretlerin geri çekilmesi. Yar› çevre. çevre bir ülkenin yar› çevre konuma geçmesi üç tane stratejiye ba¤l›d›r. çevre ve yar› çevredir. ‹kinci olarak. Günümüzde dünya sistemi duraklama dönemindedir ve bu duraklama dönemini aflmas›n› engelleyen üç tane yap›sal kriz bulunmaktad›r. Ekonomik ve politik olarak merkezden güçsüz ama çevreden daha güçlü konumdad›r. piyasaya müdahale eden devletler en güçlü devletlerdir ve bu durumda kâr›n art›r›lmas›nda çok önemli bir etkendir. sosyal bilimlerde ise postmodern teorinin ortaya ç›k›fl› geçifl döneminin belirsizli¤ine iflaret etmektedir. Çevreden merkeze do¤ru oluflabilecek baz› politik protestolar› karfl› tampon görevi görür ve böylelikle tamam›yla kutuplaflm›fl bir dünya sisteminin geliflmesini engeller. ithalata dayal› ekonomi programlar› ile çözülebilir. . Son olarak yaln›zca ekonomik geliflmeyi de¤il ayn› zamanda toplumsal ve siyasi geliflmeyi de hedefleyen bir geliflme stratejisi uygulanabilir fakat bunun gerçekleflme olas›l›¤› çok az çevre ülke ile s›n›rl›d›r. Wallerstein’›n merkez. modern dünya sisteminde politik istikrar›n sa¤lanmas›nda önemli bir rol oynamaktad›r. maliyetlerinin devletler ve flirketler için çok yüksek olmaya bafllad›¤›n› belirtir. Bunlardan birincisi. düflürülmesi ise varolan dünya sistemine en çok destek veren grup olan orta s›n›f aras›nda siyasi hoflnutsuzlu¤a neden olacakt›r. Yar› çevre. Son yap›sal kriz olarak daha önce d›flsal maliyetler olarak bahsedilen hammaddenin tükenmesi ve çevre kirlili¤i yer almaktad›r. AM A Ç 5 A M A Ç 4 Wallerstein’›n küreselleflmeye bak›fl›n› özetleyebilmek. Dünya sistemi içinde. Yap›sal göstergeler ise finansal spekülasyon ve küresel düzeyde örgütlenen yeni sistem karfl›t› hareketlerdir. merkez ve çevre aras›nda yer al›r. ‹kinci olarak merkez ülkelerdeki giriflimciler baflka yerlerde yat›r›m yapmaya yönelebilir. Merkez ekonomik ve politik üstünlü¤ünü kullanarak çevre üzerinde hâkimiyet kurar ve çevreyi kontrol eder. Wallerstein orta s›n›f›n konumuna odaklan›r ve krizden ç›kabilmek için orta s›n›f›n harcama gücünü art›rman›n. Yar› çevre konumundan merkez konumuna geçiflteki en önemli unsur ise. 1968 isyan› ile bugünkü dünya sisteminin sonu bafllam›flt›r. O tarihten bu yana da Kondratieff döngüsüne göre geçifl ve belirsizlik dönemi yaflanmaktad›r. dünya üzerinde sömürünün ihraç edilmesini sa¤layacak yer kalmam›flt›r. fen bilimlerinde kaos kuram›n›n. Wallerstein’a göre bu sistem kendi kapitalistlerini koruyabilen. sistem co¤rafi olarak yay›lman›n s›n›rlar›na ulaflm›flt›r. Dünya zenginli¤inin büyük bir k›sm› merkezin kontrolü alt›ndad›r. Bu nedenle Wallerstein. Wallerstein kapitalist dünya ekonomisi içinde üç tane hiyerarflik yap›sal konum oldu¤unu iddia eder. Kültürel gösterge olarak. Üretim maliyetlerinin artmas› nedeniyle kâr oranlar›n›n düflmesi. Küresel düzeyde örgütlenen toplumsal hareketler ise ulusal düzeyden öte dünya sistemi içinde de¤ifliklik yapmay› amaçlamaktad›r.188 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› tada kapitalist dünya ekonomisi içinde güçlü devletlerin önemi ortaya ç›kmaktad›r. çevre ve yar› çevre kavramlar›n› tan›mlayabilmek.

Kapitalizm ve Toplum 7. 17. Kanada d. ‹ngiltere . 1930’lar d. Popüler kültür-üst kültür e. Merkez 10. Merkez 9. yüzy›l e. Güçlü ve zay›f devletler aras›nda tampon bölge rolüne sahip olan bölgeleri tan›mlamak için afla¤›dakilerden hangisi kullan›lmaktad›r? a. Yar› çevre c. 1920’ler c. Çevre d. Yar› çevre b. Parsons K. Modern Dünya Sistemi e. Azgeliflmifl bölgeler e. Wallerstein’a göre afla¤›dakilerden hangisi günümüzde dünya sistemi içinde merkez ülke konumunda de¤ildir? a. 16. Kapitalist iktisadi sistemin merkezden çevreye do¤ru büyümesini ve bu büyümenin kapitalist toplumlar ile kapitalizm öncesi toplumlar üzerindeki benzer etkilerini ifade eden kavram afla¤›dakilerden hangisidir? a.evrensel kültür 8. F. Afla¤›dakilerden hangisi Wallerstein’›n entelektüel geliflimini etkileyen düflünürler aras›nda yer almaz? a. Wallerstein’›n düflünce sisteminde oldukça etkili olan Annales Okulu ne zaman kurulmufltur? a. Modern-geleneksel b. 1940’lar e. Küresel Dünya d. Japonya c. Üretim biçimi b. yüzy›l d. “‹ki kültür” kavram› afla¤›dakilerden hangisi için kullan›lmaktad›r? a. Çevre b.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 189 Kendimizi S›nayal›m 1. Schumpeter T. yüzy›l b. d. Serbest bölge c. Marx 6. yüzy›l c. Kapital b. Alt kültür.üst kültür d. Serbest ticaret bölgeleri c.befleri bilgi c. Çevre 2. Toplumsal de¤iflme e. Amerika Birleflik Devletleri e. 14. Polanyi J. Braudel K. Azgeliflmifl bölgeler e. yüzy›l 5. Yoksul bölgeler b. Dünya sistemi içinde zenginli¤in büyük bir k›sm›n› kontrol eden bölge afla¤›dakilerden hangisidir? a. Kore b. Wallerstein’a göre kapitalist dünya ekonomisi ne zamandan beri varl›¤›n› sürdürmektedir? a. Toplumsal yap› c. Yerel kültür. 18. 15. Merkez d. Yar› çevre d. Wallerstein’›n en çok bilinen ve 14 dile çevrilen çal›flmas› afla¤›dakilerden hangisidir? a. G. 1910’lar b. e. 1950’ler 3. c. Tampon bölge e. Dünya sistemi 4. Dünya sistemi içinde askeri. Bilimsel bilgi. Modern Kapitalist Toplumlar c. Ünite .8. Ekonomik ilerleme d. b. politik ve ekonomik olarak zay›f devletlerin bulundu¤u bölgeleri tan›mlamak için afla¤›dakilerden hangisi kullan›lmaktad›r? a.

.. fiimdi sistemin yap›sal krizi yaflan›yor” diyen Wallerstein. Bunun üzerine iflsizlik ihraç edilmeye çal›fl›l›yor. B evresinde üretim yer de¤ifltiriyor. ABD. Üretim zay›flad›kça para sahibi paras›n› üretimden çekip. Dünya’ya borç verdiklerini. Bu yeni de¤il. iflsizlik olufluyor. Sadece yoksullar›n yaflam› biraz daha çekilir hale gelecek. geçmiflte de böylesi durumlarla karfl›lafl›ld›¤›n› ve krizdeki hegemonyac› gücün yerinin yeni bir hegemonyac› güçle dolduruldu¤unu ancak henüz böylesi bir yeni hegemonyac› gücün kendini ortaya koyamad›¤›n› belirtti. Bugün dünya ekonomisinin girdi¤i krizin kapitalist ekonomik sistemin yap›sal krizi oldu¤unu belirten Wallerstein. hükümetler istiyor ama bankalar do¤al olarak vermiyor. bu avantaj›n temel olarak 1940’lar ile 1960’lar aras› dönem için geçerli oldu¤una dikkat çekti.. “Obama ne yapabilir?” Wallerstein. Nas›l? Pek çok ülke baflkan› ayaklanmadan korkuyor. Kontradief B’nin karakteri bu. bu döngüyü flu flekilde tarif etti: “Önce geniflliyor. ABD’nin gerilemesinin 40 y›ll›k bir geçmifli oldu¤unu. düflük gelirli üretimin bu ülkelere gitmesidir.. Bu çok görüldü. Sistem yap›sal bir kriz içinde “ABD hegemonyas›n›n ertesindeyiz.. askeri güç ve dolar›n rezerv para olmas›na dayand›¤›n› flimdi ise bu dayanaklar›n büyük ölçüde zay›flad›¤›na dikkat çekti. Avrupa..... ABD geriliyor. ard›ndan 1980’lerin borç krizinin yafland›¤›n› ve sonra da çöp tahviller döneminin geldi¤ini. Bu sürecin sonunda ABD’nin en büyük borçlu haline geldi¤ini.. ekonomik kriz ve kapitalizm çökerken özne olmak” 13 Mart 2009 . Daha sonra da Avrupa ve Japonya’n›n öne geçti¤ine iflaret ederek. geliflmifl kapitalist ülkelerin 3. Ama gerçekte olan. . Fabrikalar kapan›yor...) Obama yoksullara yard›m etmeye çal›flacak. Ben de bundan yanay›m.” Kapitalist dünya sona yaklafl›rken.) Fabrikalar yer de¤ifltirince iflsizlik oluyor.” .190 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› Okuma Parças› “Wallerstein’dan konferans: Jeopolitika. Obama’n›n ne yapabilece¤i konusunda ise flunlar› söyledi: “Fazla bir fley yapamaz.. Bu afla¤› gidifli durdurabilece¤ini sanm›yorum.. ifller daha da kötülefliyor... ABD’de iç sorun çok büyük.. Dünya Ekonomisi Dünya ekonomisinin 400-500 y›ld›r döngüsel bir harekete sahne oldu¤unu belirten Wallerstein.. Art›k burada evre B Kontradief’tir.. ABD’nin ekonomik gücünün dünyan›n geri kalan›na göre daha çok ve daha ucuza üretim yapabilmesi oldu¤unu belirten Wallerstein. Ekonomi düzelmeyecek. Rusya da ayn› durumla karfl› karfl›ya. Fransa tarihinde 68 dâhil böyle bir isyan yaflanmad›. Kâr göz kamaflt›r›c›l›¤›n› yitiriyor. büyüyor. Guadulop’ta halk›n %10’u sokaklara döküldü ve kazand›.. Belli ürünler bir süre gelifliyor.” “ (. gelifltiriyor.. Avrupa ve Japonya’dan di¤er ülkelere ak›yor. . “60’lar›n sonundan itibaren bu dayanak ortadan kalkt›” dedi. sonunda onun da çöktü¤ünü belirtti. spekülasyona yat›r›yor. Fransa sömürgelerinde halk sokaklara dökülüyor. 50’ler-60’larda gücünün doru¤undayd› ve istedi¤inin %95’ini yapabiliyordu” diyen Wallerstein... bir süre sonra t›kan›yor. Halk›n silaha eriflimi ne kadar kuvvetli ise o kadar tehlikeli.. Bu ülkeler kalk›n›yor ama bu sorunlu bir kalk›nma.. üretimin 3.Immanuel Wallerstein.... Japonya birbiri aras›nda bunu yap›yor... daha önce de çok kez yafland›. paylafl›yor. Fabrikalar düflük maliyete gidiyor. Jeopolitika ve ekonominin çok kötü oldu¤una de¤inen Wallerstein. . “ABD. ABD de ayn›. sonra di¤erleri dahil olup tekeli k›r›yor. Hasar denetimi yapabilir.. Dünya Ülkelerine kayd›¤›n›. Bu sürece finansallaflma deniyor.. Kondratief 1 evresinin sonunday›z... O da bu evre” diyerek tart›flman›n oda¤›nda kapitalizmin yerine neyin geçece¤i sorusu oldu¤unu vurgulad›. yavafl bir flekilde a盤a ç›kan bu gerileyiflin flimdi h›zland›¤›n› belirtti. Burada bir fasit daire ç›k›yor.. ABD hegemonyas›n›n ekonomik güç. (.. Kondradief B evresinde patl›yor. eskilerden daha büyük. Ama bu da çözüm de¤il. Sarkozy de neoliberal bir liderdi ama geri ad›m at›yor. Bankalar kredi vermiyor. Bunu yapmayan hükümetler ayakta kalamayacak. Çöküfl yaflan›yor. “bir sistemin tarihinde tek bir kriz vard›r. Çin de... bunun da bu borç balonunun patlamas›yla sonuçland›¤›n› belirtti.” “Leap Europe adl› Avrupal› bir think-tank kuruluflunun 2-3 ay önce yay›nlanan raporuna göre bu geliflmifl ülkelerde iç savafla kadar gidebilir..” Wallerstein bu süreçte... Bir üründen birileri kâr ediyor... Reunion’a da gidebilir. “Bu inan›lmaz borç.... ayn› flekilde ABD’li tüketicilerin de borçland›¤›n› belirten Wallerstein. Bu dalga Martinik’e de s›çrad›.. 1945 sonras›nda fabrikalar ABD. Bu.

30 y›l sonras› belirsiz. ‘kader mi irade mi’ tart›flmas› oldu¤unun alt›n› çizdi. döngüsel olarak yükselen bir e¤riye iflaret etti¤ini belirten Wallerstein. Sistem gere¤i gibi iflleyemiyor. 1945 sonras› al›m gücünün art›r›ld›¤› 20-25 y›ll›k verimli bir döngü ve eme¤e sald›r›yla geçen 1980-2000 aras›ndaki neoliberal dönemin ard›ndan kapitalist sistemin bir s›n›ra geldi¤ini ifade etti. Al›fl›ld›¤›n d›fl›nda. Berbat bir keflmekefl içindeyiz. Merkezi Lizbon’da bulunan komisyonun çal›flmalar› Wallerstein baflkanl›¤›nda yürütülmüfl ve 1996 y›l›nda yap›lan çal›flmalar bir rapor halinde yay›nlanm›flt›r. biz. Porto Alegre demokratik. girdi maliyeti ve vergilerin 1980’e k›yasla düflük olsa bile 1945’le k›yasland›¤›nda artt›¤›n›. Bilginin sosyal temelleri oldu¤unu kabul etmek. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. ancak bu durumun bizi çaresiz duruma düflürmeyece¤ini ifade etti. “Bir sistem normal bir evresinde iken deterministtir. Ünite . “Davos hiyerarflik. a Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl: Wallerstein’›n Genel Yaklafl›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. insanc›l. kimse bilmiyordu” diyen Wallerstein. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.php?yazi_no=22685. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.” diyerek bugün yürütülecek öznel/iradi çabalar›n geçmifle nazaran çok daha etkili sonuçlar do¤urabilece¤ini ifade etti. ‹ki ihtimal var. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Dünya Sistemi Analizi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Kapitalizm yerine geçecek olan nedir? Ya daha iyi ya da daha kötü bir sistem.org/yazi.2011 1. b 8. Rus ve Frans›z devrimlerinde insanlar dünyay› de¤ifltirmek için çok çal›flt› ama sistem denge noktas›na çekildi” diyen Wallerstein bugüne iliflkin ise daha umutlu bir tespitte bulundu. Tam tersine. bir bilgi biçimi olarak sosyal bilimin nas›l tarihsel olarak olufltu¤u ve neden. e 4. tart›flman›n determinizm ile özgür irade aras›ndaki. Bunu biliyorum.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 191 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› Mevcut krizi anlayabilmek için 400-500 y›ll›k geçmifle bakmak gerekti¤ini söyleyen Wallerstein.” Bu iki olas›l›k aras›ndaki fark› “Davos ruhu ile Porto Alegre aras›ndaki fark” fleklinde tarif eden Wallerstein. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Fundação Calouste Gulbenkian vakf›na ba¤l› olarak 1993 y›l›nda kurulan Gulbenkian Komisyonu sosyal bilimler. bu süreci 500 y›l öncesine uzatt›¤›n›zda da ayn› döngüsel yükseliflin ad›m ad›m gerçekleflmesinin görülece¤ini ve nihayetinde de bu döngünün s›n›ra dayand›¤›n› söyledi. Bugün ne yapt›¤›m›z çok önem tafl›yor. sosyal bilimlerin nesnelli¤ini art›rabilece¤ine inan›yoruz. kimse bilemez” dedi. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl: Wallerstein’›n Genel Yaklafl›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. denge noktas›na çekilir.06. Feodalizmin çözüldü¤ü “1450 y›llar›nda da yeni sistem neye benzeyecek diye bir tart›flma vard›. Kapitalist aç›s›ndan üç temel maliyet kaleminin. sömürgeci bir sistem. geçmiflteki uygulamalara yönelik elefltirileri de¤erlendirerek ve hakikaten daha ço¤ulcu ve evrenselci yap›lar kurarak yap›lacak bir yeniden yap›land›rman›n. d 7. Biz yeni bir sistemi oluflturmaya ilerliyoruz. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl: Wallerstein’›n Genel Yaklafl›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Türkçe’ye “Sosyal Bilimleri Aç›n: Sosyal Bilimlerin Yeniden Yap›lanmas› Üzerine Rapor” bafll›¤› ile çevrilen raporun tan›t›m› flu flekilde yap›lm›flt›r: “Bilginin sosyal olarak kurulmufl olmas› gerçe¤i. c 10. Sistem çökerken özne olmak Wallerstein krizden nas›l ç›k›labilece¤i konusunda ise flunlar› söyledi: “Teknik olarak iki farkl› çözüm olabiliyor. yani iflçi ücreti. “Ama kriz ortam›nda birdenbire bir özgürlük an› yaflan›yor. Kaynak: http://www. nesnellik kavram›yla çeliflkili de¤ildir. Siz ne yaparsan›z yap›n. “Bu raporda üç fleyi göstermeye çal›flt›k.8. sosyal bilimlerin bugününü ve gelece¤ini tart›flmak üzere bir araya gelmeleri ile oluflturulmufltur. b 3.. e 9. Bilemeyece¤imiz bir fleyden söz ediyorum. daha geçerli bilgiye ulaflman›n da ancak sosyal olarak mümkün olmas› anlam›na gelir.sendika. do¤a bilimleri ve insan bilimleri alan›ndan 10 bilim insan›n›n.. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Girifl: Wallerstein’›n Genel Yaklafl›m›” konusunu yeniden gözden geçiriniz. a 6. Bugünkü esas meselenin “özne olmak” oldu¤unu belirten Wallerstein. on sekizinci yüzy›l sonundan 1945’e . Bu bir aflamada tek bir kanala gelip oturacak. Birincisi. Eriflim tarihi: 21. d 2. Yan›t›n›z yanl›fl ise “Kapitalist Dünya Ekonomisi” konusunu yeniden gözden geçiriniz. Gerçekleflecek olan nas›l bir fley bilmiyorum. c 5.

Bu evre krizden ilk ç›k›fl ve ekonomik geniflleme dönemidir. (So. ak›l s›n›rlar› içinde tart›flabilmektir.06.metiskitap. Buna karfl›l›k. 1990: 195) Ba¤›ml›l›k Okulu Analiz birimi Metodoloji Ulus-Devlet tarihsel yap›salc›: ulus devletlerin yükselifli ve gerilemesi Teorik yap› merkez-çevre deterministik: Geliflmenin yönü ba¤›ml›l›k genellikle zarar verir Araflt›rma oda¤› çevre Dünya-Sistem Kuram› Dünya Sistemi dünya sisteminin tarihsel dinamikleri: döngüsel de¤iflimler merkez-yar›çevreçevre dünya ekonomisi içinde olas› yukar› ve afla¤› hareketlilik merkez. üretim sistemlerinde ortaya ç›kan bir yenilik ya da yeni bir teknoloji ile son bulmaktad›r. aç›k seçik formüllerimiz yok. sadece bize do¤ru yönde ilerlememize yard›mc› olacakm›fl gibi görünen birkaç tart›flmaya aç›k önerimiz var. Likit’in kral oldu¤u dönemdir bu. Bizce her fleyden önemlisi. Geçmifl dönemlerdeki kredi genifllemesi. çevre ve yar›-çevre olmak üzere dünya ekonomisi odaklanmaktad›r. Yaz. Eriflim tarihi: 21. yani kapitalist dünya ekonomisine ve bu bütün içinde yaflanan döngüsel de¤iflimlere . S›ra Sizde 3 20. “Kondratieff çevrimleri yaklafl›k 50 y›l sürer. Buna göre Ba¤›ml›l›k Okulu çevreye. teorik yap›lar›. hem de borsalar büyük de¤er kaybeder. yazdan k›fla geçifl. görece standart bir dizi disipline ayr›flt›¤›d›r. ‹kincisi. araflt›rma sürecinde neye odakland›klar› ve geliflmenin yönüne dair bak›fl aç›lar› üzerinden karfl›laflt›r›lmaktad›r. Dünya Sistemi kuram› ise bunun tersine merkez. Önerebilece¤imiz basit. a¤›r bir depresyonla sona erer. yani Sonbahar’d›r (Autumn). sosyal bilimlerin bu tarihin ve yak›n dönem tart›flmalar›n›n ›fl›¤›nda yeniden yap›land›r›lmas›n› tart›flmak istiyoruz. Eriflim tarihi 21. enflasyon baz›nda ciddi getiriler sa¤lamaks›z›n ilerler. Üçüncüsü de.06. çevre ve yar› çevre aras›ndaki belirleyicilik iliflkisine karfl› ç›kar ve olas› yukar› ve afla¤› hareketlilikler oldu¤unu iddia eder. Plato dönemi. yerini borçlar›n likidasyonuna b›rak›r ve çevrim. Sonuçta. Plato’dan deflasyona geçilir. bir kez daha tekrarlayal›m. sorunun temelinde yatan meseleleri acilen ve aç›k seçik ortaya koyarak. Bahar’› Yaz (Summer) takip eder. Afla¤›daki tabloda bu karfl›laflt›rman›n bir özeti yer almaktad›r.Gulbenkian Komisyonu (http://www.com/Catalog/Book/4355).” (http://finans. Buna göre uluslararas› piyasalar ve iflleyifllerine bak›ld›¤›nda yaklafl›k 50 y›l süren yükselme ve dura¤anlaflma dönemleri yaflanmaktad›r.2011) Kondratieff’in gelifltirdi¤i döngüsellik analizi afla¤›daki gibidir: 1790’dan 1810-17’ye yükselifl 1810-17’den 1844-51’e alçal›fl 1844-51’den 1870-75’e yükselifl 1870-75’den 1890-96’ya alçal›fl 1890-96’dan 1914-20’ye yükselifl Bu döngüsellikler daha sonra baflka iktisatç›lar taraf›ndan günümüz de uyarlanm›flt›r. ‘flimdi nas›l bir sosyal bilim?’ sorusuna cevap oluflturmakta daha ileri gidebilmek için bize optimal görünen bir tav›r belirlemektir. Ba¤›ml›l›k Okulu merkez ve çevre olmak üzere ikili karfl›tl›klar üzerine kurulmufltur ve bu ikisi aras›ndaki ba¤›ml›l›k iliflkisinin zarar vermek üzerinden bir belirleyicilik iliflkisi oldu¤unu iddia etmektedir.2011 S›ra Sizde 2 Ba¤›ml›l›k Okulu ve Dünya Sistem Kuram› analiz birimleri. Bu dönemde hem mal piyasalar›. keskin bir resesyonla sona erer ve plato dönemine girilir. Kondratieff döngüsü kapitalizmin yükseliflten alçal›fla ve alçal›fltan yükselifle do¤ru uzun dalgalar ya da döngüsellikler biçiminde sonsuza dek yaflayaca¤› düflüncesini hakl› göstermek için kullan›lmas› nedeniyle elefltirilmifltir.ekibi. bu dönemde gerçekleflir. enflasyon yavafllam›fl ve bir dezenflasyon dönemine girilmifltir. Yaz döneminde enflasyon artar ve borsa yükseliflleri bafllar. Ancak bu yükselifller. yüzy›l›n bafl›nda yaflam›fl olan Rus iktisatç› Nikolai Dimitrieviç Kondratieff’in geliflirdi¤i iktisadi analiz yöntemi K-döngüsü ya da Kondratieff döngüsü olarak adland›r›lmaktad›r.192 Ça¤dafl Sosyoloji Kuramlar› uzanan süreçte. Borsalar›n en kuvvetli yükselifl aflamas›. Her K-döngüsünde farkl› bir emek-sermaye iliflkisi vard›r ve dura¤anl›k dönemi. son y›llarda çok tart›fl›lan bir dizi temel entelektüel soruyu aç›mlayarak.” . “Kuflkusuz do¤ru yönde ad›m atmay› sa¤layacak baflka çözümler de vard›r ve baflkalar›n› böyle öneriler gelifltirmeye ça¤›r›yoruz.html. Çevrimin ilk evresi Bahar (Spring)’dir. tekil ulus devletler ve ulus devletlerin yükselifli ve gerilemesi üzerine odaklan›rken Dünya Sistemi yaklafl›m› bu ulus devletlerin oluflturdu¤u bütüne. 1945’ten bu yana dünya genelinde meydana gelen geliflmelerin bu entelektüel iflbölümüyle ilgili ne gibi sorular sorulmas›na yol açt›¤› ve böylece bir önceki dönemde yerli yerine oturtulan örgütlenme yap›s›n› yeniden tart›flma gündemine getirdi¤idir.net/forum/kondratieff-dalgalari-tuncer-sengoz-t-3218.

Marshall. I. I. ‹stanbul: Alan Yay›nc›l›k. (2005) Avrupa Evrenselcili¤i: ‹ktidar›n Retori¤i. ‹stanbul: Yar›n Yay›nlar›. Appelrouth. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. R. Giovanni Arrighi ve Terence K. Ankara: Bilim ve Sanat Yay›nlar›. ‹stanbul: Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›. Büyük Kargafla-Yeni Toplumsal Hareketlerin Krizi. “Dünya Sistemi Analizi ve Kültürel Çal›flmalar” http://www. Alvin. K. (1992) Tarihsel Kapitalizm. Wallerstein. (2000) Geçifl Ça¤› / Dünya Sisteminin Yörüngesi (1945-2025). ve Sydie. 1750-1840. Ragin. Yüzy›lda Siyaset. A. (2006). Wallerstein. der. I. ve Wallerstein. G. (1993) “Sistem Karfl›t› Hareketlerin Tarihi ve ‹kilemleri”.Dünya Sistemi Kuram›: Immanuel Wallerstein 193 Yararlan›lan Kaynaklar Adams. (2003) Bildi¤imiz Dünyan›n Sonu. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. California: Pine Forge Press. G. Wallerstein. I. R. 19. (2003) “Dünya Sistemleri Kavramlar›na Karfl› Dünya Sistemi Kavram›: Bir Elefltiri” Dünya Sistemi. Wallerstein. (1991) Global Capitalism: Theories of Societal Development. http://www. Wallerstein. I. I. I. California: Pine Forge Press. ‹stanbul: Avesta Yay›nlar›. Peet. I. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›.06. ve Desfor Eldes. Beverly Hills: Sage Publications. Wallerstein. E. (1998) Liberalizmden Sonra. Wallerstein. Hopkins ile birlikte. S. K. Wallerstein. Ankara: ‹mge Yay›nevi. London: Routledge Publications.metiskitap. C. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. (2005) Yeni Bir Sosyal Bilim ‹çin. Cilt 3: Kapitalist Dünya Ekonomisinin Büyük Yay›lmas›n›n Birinci Evresi. I. (2005) 21. Yüzy›lda Avrupa Dünya Ekonomisinin Kökenleri.8. I. A. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. Gulbenkian Komisyonu. Frank ve B. Terence K. Ünite . Yüzy›l Paradigmas›n›n S›n›rlar›. Wallerstein. Yüzy›l›n Tarihsel Seçimleri.metiskitap. D. Theda Skocpol. Allan. Eriflim tarihi: 21. I. I. . (2004) Amerikan Gücünün Gerileyifli Kaotik Bir Dünyada ABD. R. I. (1996) Sosyal Bilimleri Aç›n. Wallerstein. I. Wallerstein. ‹stanbul: Metis Yay›lar›.com/Metis/Catalog/Interview/2894. I.com/Metis/Catalog/Interview/2894. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. Wallerstein. Wallerstein. California: Pine Forge Press. Contemporary Social and Sociological Theory.2011. ‹stanbul: Aram Yay›nlar›. “Dünya Kapitalizminin Çeliflkileri”. I. Wallerstein. (1999) Sosyal Bilimleri Düflünmemek. ‹stanbul: Yar›n Yay›nlar›. Eriflim tarihi0 21. der. (2005) Ütopistik ya da 21. L. (1990) Social Change and Development. (2004) Dünya Sistemleri Analizi. (2007) ‹ki Kültürü Aflmak: Modern Dünya Sisteminde Fen Bilimleri ile Befleri Bilimler Ayr›l›¤›. (1999) “Immanuel Wallerstein’›n Dünya Sistemi: Tarih Olarak Siyaset ve Sosyoloji” Tarihsel Sosyoloji. Hopkins ile birlikte. (1999) Sosyoloji Sözlü¤ü. Wallerstein. Wallerstein. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. So. I. Wallerstein. ‹stanbul: Avesta Yay›nlar›. ‹stanbul: Metis Yay›nlar›. N. (1995) Sistem Karfl›t› Hareketler. Lee. (2011) Modern Dünya Sistemi. (2008) Classical And Contemporary Sociological Theory.2011.06. Wallerstein. (2010b) Modern Dünya Sistemi Cilt 2: Merkantalizm ve Dünya Avrupa Ekonomisinin Güçlendirilmesi 1600-1750. ve Chirot. Gills. Wallerstein. (2010a) Modern Dünya Sistemi Cilt 1: Kapitalist Tar›m ve 16. I. ‹stanbul: Yar›n Yay›nlar›. (2002) Contemporary Sociological Theory. B.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful